ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 1875 370939 361150 2026-11-08T14:08:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370939 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس| انځور=دوتنه:ميرزالي خان.jpg}} د غازي'''ميرزالي‌خان وزیر‎''' يا '''مرزا علي خان'''(په {{Lang-en|Mirza Ali Khan Wazir}}) بل نوم '''فقير ايپي''' وو. ايپي د يو کلي نامه ده چې د [[ميرعلي]] ښارگوټي سره نژدې په شمالي وزيرستان کې د [[بنو]] او [[رزمک]] په واټ باندې پروت دی او دغه د ميرزالي خان د زېږونځی<ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۰۹ نومبر ۱۱مه |title = د حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) د پنځوسم تلين په اړه |url = https://rohi.af/news/4835 |website = روهي ټکی ای اېف |access-date = 2025-12-29 |archive-date = 2021-09-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210903205054/https://rohi.af/news/4835 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref> او استوگنځی و، وروسته بيا ميرزالي خان [[گوروېک]] ته ولاړو چېرې يې چې د [[پښتونستان]] تحريک بنسټ کېښود. == مخينه == د لوی افغانستان ملی اتل ستر مجاهد مسلح ريښتونې پښتون او د پښتونستان بنسټګر حاجي ميرﺯا علي خان "اېپي فقير" پهٔ ۱۸۹۷ ﺯېږېديز کال کې د شمالي وﺯيرستان د توچي درې په اېپي پهٔ کلي کې ﺯېږېدلې دی.<ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۰۹ نومبر ۱۱مه |title = د حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) د پنځوسم تلين په اړه |url = https://rohi.af/news/4835 |website = روهي ټکی ای اېف |access-date = 2025-12-29 |archive-date = 2021-09-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210903205054/https://rohi.af/news/4835 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = جهاني |first = عبدالباري |date = ۲۰۲۱ جولای ۱۹مه |title = ایپي فقیر د ازادۍ د لارې ستر مبارز! |url = https://ketabton.com/articles/561 |website = کتابتون ټکی کام }}</ref><ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref> د ميرﺯاعلي خان پلار نوم ارسلا خان وو<ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref>، چې يو روحاني اسلامپال قبائلي قدرمن پښتون سړې وو<ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref> ميراﺯاعلي خان لومړنۍ ديني ﺯدهکړې پهٔ خپل کور او ځاى دينى ښوونځي کې کړې وې اېپي فقير پهٔ ۱۹۲۳ کې مکې مکرمې ته حج لپاره لاړو<ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۰۹ نومبر ۱۱مه |title = د حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) د پنځوسم تلين په اړه |url = https://rohi.af/news/4835 |website = روهي ټکی ای اېف |access-date = 2025-12-29 |archive-date = 2021-09-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210903205054/https://rohi.af/news/4835 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref> هلته يې حج وکړ هېواد ته بېرته له راستنېدو يې د اېپى پهٔ کلي کې چې د بنو او رﺯمک سره موقعيت لري، خپل ژوند ته دوام ورکړ د ديني پوهې، د قام رهبرى اصولو لهٔ وجې پهٔ خپلې سيمې کې ورو پهٔ ورو مشهور کېدو، وروسته له حج فريضې څخه ځاى خلکو د دهٔ نوم سره د حاجي نوم اضافت سره دئ د حاجي صاحب او يا د حاجي ميرﺯعلي خان پهٔ نوم سره بلل شروع کړل == فيرنګيانو خلاف جهاد == کله چې پهٔ شلمې پېړۍ پهٔ دېرشمو کلونو کې وﺯيرستان او شاوخوا قبائلي سيمو کې قبائلي پښتانهٔ د لويې برطانيه ښکېلاک ښکار شول دهٔ قبائلى پښتانهٔ پهٔ خپلې مشرۍ د ۱۹۳۷ زېږديز کال د فېبرورۍ په ۲۶ مه نېټه کې د برتانيې ښکېلاک پرضد وسلوالې مبارﺯې ته راوبلل<ref>{{cite web |last = جهاني |first = عبدالباري |date = ۲۰۲۱ جولای ۱۹مه |title = ایپي فقیر د ازادۍ د لارې ستر مبارز! |url = https://ketabton.com/articles/561 |website = کتابتون ټکی کام }}</ref>او لويې برياوې يې پهٔ برخه شوې د دهٔ پهٔ مشرۍ کې پښتنو تر څلوېښ کلنې خپلې مقدسې جګړې ته دوام ورکړ، د دهٔ مشرۍ کې قبائلي پښتنو د اللّٰه تعالى پهٔ نصرت سره داسې تکتيکي بريدونه ترسره کړل چې انګریزان يې تر دوه پوﺯو راوستل او حېران ول چې ورسره وکړي == پاکستان خلاف جهاد اؤ پشتونستان == حاجي ميرﺯا علي د پاکستان رياست سخت خلاف وو، پهٔ ۱۲ مۍ ۱۹۴۸ کې حاجي ميرﺯعلي خان د پاکستان پرضد له‌ ګروېک، شمالي وﺯيرستان څخه رسالې چاپ کړې، چې پهٔ هغه کې هغه وئيلى وو چې پاکستان د برطانيه پهٔ خوښه جوړ شوې دې او قائد اعظم جناح د برطانيه اېجنټ دې هغه ﺯياته کړه چې هغه د پاکستان رياست پر ضد وسلواله مبارﺯه پيل کړي پهٔ جون ۱۹۴۸ کې هغه د شمالي وﺯيرستان د دته خېلو خاصه دارو چېک پوسټ باندې يرغل وکړ، د پاکستان هوايى ځواک ته چې دا خبر ورسېد، نو هغه خپلې جنګي الوتکې هغه ځاى ته ولېږلى او د شربي خېل محسود يې سخټ بمبار کړل پهٔ ۱۲ م اګست ۱۹۴۹ کې د افريديو قبائلي مشرانو او د هغه ګوند پهٔ تيراګ باغ کې سره وليدل، هغه ځاى يې د پښتونستان بېرغ ورپاوهٔ او د پشتونستان د تيراه څانګې پرانيسته يې وکړه هغوى پهٔ خپل بيان کې د پښتونستان، افغانستان او د نړۍ ګوټ ګوټ پښتنو ته دغه بيان جاري کړ " ﺯمونو د تيراه څانګې د قامي اسمبلۍ د پشتونستان يو خپلواک او مسلمان دموکراتيک حکومت جوړکړ چې د اللّٰه تعالى پهٔ نصرت او قبائلى اولس پهٔ ملاتړ به دغه نوې ونه برياوې لاسته راوړي چې د دې ثمرات به يواځې پشتونستان يعني چترال نه تر بلوچستان او خيبر نه تر بولان او اباسين سند څېرمې پښتنو ته نهٔ رسى بلکې د نړۍ امن به هم ضامن وي " چې دغه بيان پهٔ مختلفو مطبوعاتو او راډيو ګانو کې نشر شو، پهٔ همدې مياشتې کې د حاجي ميرﺯعلي خان پهٔ مشرۍ کې د قبائلي مشرانو يوې جرګې د کابل سفر وکړ چې د هغه وخت افغان حکومت د هر قسم مرستې ډاډ ورکړ د پشتونستان نظريې پراختيا لپاره حاجي صاحب پهٔ ګروېک د پښتو ژبې کې بېنرې او د پښتو رسالو او اخبارونو بهير پيل کړ چې يو پکې مشهوره د "غاﺯي" پهٔ نوم وه پهٔ ۹م دسمبر ۱۹۴۹ کې غاﺯي رسالې کې لاندېنې ليک نشر شو " وروسته له‌ٔ ۱۵ اګست ۱۹۴۷ چې کله پاکستان جوړ شو او قائد اعظم د پاکستان ګورنر جنرال جوړ کړلې شو، پير مانکي، پير ﺯکوړي، ډاکټر خان صاحب، عبدالغفار خان او نور قبائلي مشرانو د يو اسلامي او خپلواک پښتونستان لپاره خپل غږ پورته کړ، د دې غورځنګ پرخلاف د هغه وخت تش پهٔ نوم اسلامي حکومت د برطانيه پهٔ مرسته د قاديانيانو ميرﺯا غلام احمد قادياني ته تقويه ورکول پيل کړل پښتانه لکه يو وجود چې هيڅ کله خپلو کې نشي سره بېلېدلې، پښتانه د ايماندارۍ او د احترام سمبول دي، دوى پهٔ خپل کې تر هر چا توره تېره لري، پرلپسې د ۱۴ کلونو د برطانيې بمباريو د وﺯيرستانيانو حوصلې پڅې نکړې او نه‌ٔ يې د هغه غلامۍ پرځان ومنله پهٔ دې ۱۴ کلنې جګړې دورانيې کې اېپي فقير دښمن ته د جنګ ډګر پرېنښود هغه د انسانانو د لاسه جوړ قانون او د پښتنو د حقوقو غصب کولو باندې غلې پاتې نشو، د هغه پهٔ نظر د قرآن حکم قتال ضروري او پهٔ دې لارې کې وژل شوې شهيد دې موږ يا خپلواکي راوړ او يا به ټول وطن ويجاړو پشتونستان ﺯنده باد پشتونستان ﺯنده باد" پهٔ ۱۱م، ۱۲م، ۱۳م او ۱۵م جنورۍ ۱۹۵۰ کې د دۀ پۀ مشرۍ کې د وﺯيرستان مختلفو قبائلو خټکو، مروتو، بېټنيو، محسودو، وﺯيرو او بنوڅيو د پشتونستان قامي اسمبلۍ د "وﺯيرستان څانګې" انتخاباتو لپاره بېلا بېلې غونډې وکړې اسمبلۍ اېپي فقير خپل لومړنئ ولسمشر وټاکهٔ<ref>{{cite web |last = جهاني |first = عبدالباري |date = ۲۰۲۱ جولای ۱۹مه |title = ایپي فقیر د ازادۍ د لارې ستر مبارز! |url = https://ketabton.com/articles/561 |website = کتابتون ټکی کام }}</ref> د اېپي فقير لومړنۍ غوښتنه هم دا وه چې د ۷ مليونه د پښتنو له وطن به د پاکستان اشغالګر پوځ وځي، کوندې دوى به بيا د خپل انجام پهٔ خپله ﺯمه وار وي، پهٔ دې لړ کې هغه لهٔ ملګرو ملتونو څخه د رسميت پېژندنې غوښتنه وکړه او له‌ افغان حکومت يې په‌ دې لړ کې مرسته وغوښته پهٔ اګست ۱۹۵۱ کې د قبائلو ځينو ملکانو مشرانو د دهٔ پېغام د افغانستان ولسمشر ظاهر شاه او مرحوم داود خان چې هغه وخت اېران او هند لپاره د افغانستان سفير وو، ته ورساوهٔ پهٔ ۱۹۵۲ کې د افريديو ځينو د پشتونستان قامى اسمبلۍ لپاره د جرګې جوړولو غوښتنه وکړه، چې د پاکستان هوائي ځواکونو بريد ښکار شو او پښتنو مشرانو ته يې د ۱۸ کسانو پورې د مرګ ﺯيان واړوهٔ او همداراﺯ د جرګې مشر ملک ولى خان کوکى خېل د پاکستان هوايى پوځ ور ونړاوهٔ پهٔ ۱۹۵۲-۵۳ کې په کابل کې مېشتو د پشتونستان مشرانو او د افغان حکومت بې بارۍ رامنځته کېدو لهٔ کبله پشتونستان ته د دولت/پيسو راتللو بهير ورو پهٔ ورو پهٔ کمېدو شو، بيا هم فيض محمد، د ختيځو ولايتونو لپاره د افغان والي د خپلو راکړو ورکړو هڅه کوله خو د اېپي فقير حکومت ورځ تر بلې ويجاړېدو سره مخ کېدو پهٔ نومبر ۱۹۵۴ کې د هغه نيژدې مرستيال لېفټننټ مهردل خټک د پاکستان پوځ او حکومت ته لهٔ خپلو اووو ۷ ملګرو سره سرنډر/ تسليم شو د ۱۹۵۵ د مارچ پهٔ ۲۷ مه د پاکستان حکومت د پاکستان پهٔ مغرب يعنى د پشتونستان برخو کې د "ون يونټ وېسټ پاکستان" ارډينېنس جارى کړ. د افغانستان واکمن حکومت دغه کار ده ختيز پختونستان د ماتولو پهٔ معنا وګاڼهٔ... پهٔ ۲۸ مارچ د افغانستان رياست الوﺯراء خپل موقف وړاندې کړ، بله ورځ د افغانستان حکومت پهٔ جلال آباد، کندهار ډپلومېټک مشن ودانيو او کابل کې د پاکستان سفارتخانې کې سفيران او قونسلران احضار کړل همداراﺯ پاکستان پهٔ پېښور کې د افغانستان قونسلېټ وتاړهٔ...چې د شخړه د پاکستان ولسمشر سکندر مرﺯا او د افغانستان حکومت د ظاهر شاه تر ولسمشرۍ دوامداره وه پهٔ ۱۹۵۸ کې هغه لهٔ خپلو لېفټنانو سره د بېټنيو او مروتو سيمو ليدنو لپاره سفرونه وکړل، د محسودو پهٔ ساحه هغه لپاره بلها مالى او جنګي سامان را جمع کړلې شو == مړينه == ياد سفر وروسته هغه خپلې سيمې کې ژوند ته ادامه ورکړه چې وروسته د ۱۹۶۰ز کال د اپريل په ۱۶ مه نېټه<ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref> د سالنډۍ د ناروغۍ <ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۲۱ اگست ۱۸مه |title = حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) |url = https://wasiweb.com/%d8%af-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%b2%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%8a%d9%be%d9%8a-%d9%81%d9%82%d9%8a%d8%b1/ |website = واسيع وېب ټکی کام }}</ref>له کبله د ګروېک پهٔ سيمه کې خپل روح خپل حقيقي رب ته وسپارهٔ<ref>{{cite web |last = مقامزی |first = رياض |date = ۲۰۲۱ جولای ۱۹مه |title = ایپي فقیر د ازادۍ د لارې ستر مبارز! |url = https://ketabton.com/articles/561 |website = کتابتون ټکی کام }}</ref><ref>{{cite web |last = کاڼی |first = محمد طاهر |date = ۲۰۰۹ نومبر ۱۱مه |title = د حاجي ميرزا علي خان ( ايپي فقير ) د پنځوسم تلين په اړه |url = https://rohi.af/news/4835 |website = روهي ټکی ای اېف |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210903205054/https://rohi.af/news/4835 |archivedate = 2021-09-03 |access-date = 2025-12-29 |url-status = dead }}</ref> د حاجي رحمه اللّٰه جناﺯې لمونځ ﺯرګونو قبائلو پهٔ ګډون کې د مولوى پير رحمان تر امامت لاندې ادا شو اېپي فقير رحمه ژوند ټول د دين [[اسلام]] ، شريعت او پښتنو لپاره پهٔ سهي معنا پهٔ وسله والې جهادى مبارﺯې کې تېر شو که څه هم اوسني حالت کې مبارزه په هغه ډول نه ده خو له هم وزیرستانې ځوانان د [[پښتون ژغورنې غورځنګ]] لاندې په سوله ییزه لاره د پاکستان او دهغو لاسپوڅو هدفونه ته لکه د غره په شان ولاړ دې. او انشاء الله د همدوې په مشره به سیمه کې دلي افغانستان یو اسلامې جمهوري نظام جوړيږي. == مړينه == ميرزالي خان کال ۱۹۶۰ کښې مړ شو- == سرچينې == [[وېشنيزه:اتلان]] pc0npeqh6m37pvqscnw4rgl6uvazs0p 0 1960 370911 316165 2026-11-08T13:14:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370911 wikitext text/x-wiki [[انځور:محمد معصوم هوتک.jpg|بټنوک|289px|محمد معصوم هوتک]] '''محمد معصوم هوتك''' (په انگرېزي: '''Muhammad Masoom Hotak''') د حاجي محمود زوى پر ١٣٢٦ل كال د سلواغې دمياشتي پر شپاړسمه نېټۀ د [[کندهار|كندهار]] ښار د کابل بازار د ملاگل داد په کوڅه کي زېږېدلى دى . == زده کړې == لومړنۍ زده كړې يې د خپلې كورنۍ له مشرانو څخه ترسره كړي او تر دوولسم ټولگي پورې يې په ميرويس لېسه كې زده كړې كړي او لوړې هغه يې له حقوقو پوهنځي څخه پيل كړې او بيا يې د [[كابل پوليتخنيك]] د ودانۍ انجنيرۍ په څانگه کې په زده کړو بوخت شو ، خو دا زده کړې د ناروغۍ له کبله نيمگړي ترې پاته شوې، تر هغه وروسته يې د كندهار عالي دارالمعلمين او [[كابل پوهنتون]] د ژبو او ادبياتو پوهنځى ولوست . د دې ترڅنگ يې ديني زده كړې هم كړې دي. د تاريخ په برخه کې هم لیکنې او تبصرې کوي . == دندې == رسمي دنده يې د كندهار په ختيځ لېسه كې د ښوونكي په توگه پيل كړې، سربېره پردې يې په نورو څانگو كې هم يو لړ دندې درلودې. لومړنى شعر يې پر ١٣٤٣ ل كال په [[طلوع افغان]] ورځپاڼه كې خپور شوى دى، د ښاغلي هوتك ځينې شعرونه د "څرك" په نامه هم خپاره شوي دي. د ښاغلی معصوم هوتك شعر پر ټولنيزو مسايلو راڅرخي، د مانا له مخې يې په خپل شعر كې يو لړ ملي او افغاني ارزښتونه رابرسېره كړي او هڅه كوي چې هنري معيارونه هم اوچت وساتي. په جلا وطنه چاپېريال كې د فرهنگپالو او فرهنگيالو افغانانو ترڅنگ ښاغلی هوتك هم ځينو هڅوبي فرهنگي غونډو کې برخه اخلي . په خپله هم خپلو ادبي او فرهنگي كارونو ته دوام وركوي، چې په دې برخه كې يې په هماغه پردي او اغزن چاپېريال كې هم څو كتابونه ليكلي او خپاره كړي ېې دي. ښاغلی هوتک د١٩٩٢ زېږديز کال راپه دې خوا د [[کاناډا]] د [[ټورنټو]] په ښار کې د خپلې کورنۍ سره يو ځای ژوند کوي . == چاپ شوي اثار == #سرامني اوښکي ــ شعري مجموعه ـــ ١٣٦٩ ل = ١٩٩٠ ز. کراچي #پاشلي ويناوي ــ د مولوي [[صالح محمد هوتك]] ـــ سريزه اوحاشيې ــ ١٣٦٩ ل = ١٩٩٠ ز. کراچي (يادونه : مولوي صالح محمدهوتک زما د مور پلار دئ) #د ميرزاحنان بارکزي دېوان ــ سريزه ــ سمون اولغتنامه اوخطاطي ــ ١٣٧٠ ل = ١٩٩١ ز. کراچي #پوخ کاڼی ــ پټه خزانه يوواقعيت دئ ـــ ١٣٧٥ ل = ١٩٩٦ ز . ټورنټو #احمدشاهي کندهار ـــ لومړی چاپ ـــ ١٣٧٥ ل = ١٩٩٦ ز . ټورنټو #ميرزاعبدالودودهوتک ـــ ١٣٧٧ ل = ١٩٩٨ ز . صحاف نشراتي موسسه #پښتني قبيلې اوروايتي شجرې ــــ ١٣٧٩ ش = ٢٠٠٠ ز. دافغانستان دکلتوري ودې ټولنه ــ جرمني #ښکاراوکندهار ـــ ١٣٨٢ ل = ٢٠٠٣ ز. صحاف نشراتي موسسه #درنه کورنۍ ( دعلامه حبيب الله کندهاري کورنۍ ) ١٣٨٣ ل = ٢٠٠٣ ز. دعلامه حبيبي دڅېړنومرکز #د پولادي اميرترسيوري ﻻندي ـــ دفرانک مارتين ليکنه ــ پښتوژباړه ـــ ١٣٨٣ ل ــ دافغانستان دکلتوري ودې ټولنه ــ جرمني #بحرالعلوم ــ ددوست محمدخټک ـــ لومړی ټوک ـــ سريزه ــ سمون اوحواشي ــ ١٣٨٣ ل = ٢٠٠٤ ز. صحاف نشراتي موسسه #روڼي شپې ـــ شعري مجموعه ــ ترچاپ ﻻندي ـــ صحاف نشراتي موسسه #شين سترگي مستخدمين په افغانستان کي ـــ څوقسطه په گوربت مجله کي ــ په کتابي بڼه ترچاپ ﻻندي ــ صحاف نشراتي موسسه # ملاامير ديوان سريزه ، ترتيب ، تحشيه دکندهارمجلې ضميمه چاپ # ميرويس نيکه- دارواښادعبدالروف بينوا،سريزه ، تحشيه اوله سره کتنه دافغانستان دکلتوري ودې == ناچاپ اثار == #د لوی [[احمد شاه بابا]] دېوان ـــ دڅوخطي اوچاپي نسخوله مخي ـــ سريزه ـــ سمون اولغتنامه #د هوتکونوميالي ـــ #د بې ادبه ادب څېړنه #پرتليزکليز ــ دهجري قمري اوعيسوي سنواړونه اورااړونه #د غره او د وره ( ژوندپېښي ) #کچکول ـــ دمقالومجموعه ــ ٣ ټوکه #د افغانستان انتالوجي ( ١٠٠٠ مخه ) ټايپ سوې نسخه يې دبيهقي کتاب چاپولو په موسسه کي خوندي وه .اوس يې حال نلرم . # کندهاري سرداران # دمخلص کندهاري دکلام لغوي ز يرمه # ساندي ( مرثيې) # تتمه البيان دسيدجمالدين افغان- سريزه ، تحشيه # دکندهارياداښتونه (دوه ټوکه) دعلامه رشاد، ترتيب ، سريزه اوبشپړ وني #.صاحبزاده عمرجان # دشمس الدين کاکړ دې وان سريزه، تصحيح ، لمنليکونه ، لغتنامه # دلويديځي لهجې لغتونه == سرچينې == * [https://web.archive.org/web/20240521092314/https://larawbar.net/32395.html د محمد معصوم هوتک ژوندليک] - [[حبيب الله غمخور]] - [[لر او بر (وېبپاڼه)|لراوبر.کام]] == باندنۍ تړنې == * [http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85_%D9%87%D9%88%D8%AA%DA%A9 په ويکي شعرونه کې د محمد معصوم هوتک شعرونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311053118/http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85_%D9%87%D9%88%D8%AA%DA%A9 |date=2016-03-11 }} [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه:افغانان]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]‎ pfogeqlnedgesvuzxql059d611e7624 0 2769 371161 368104 2026-11-08T18:05:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371161 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Flag of Canada.svg|thumb|200px]] [[دوتنه:Canada (orthographic projection).svg|thumb|200px]]کاناډا په شمالي امريکا کې پروت هېواد دی. د دې هېواد لس ولايتونه او درې سيمې له اتلانتيک څخه ارام سمندرګي او شمال لور ته تر شمالي منجمد اقيانوس پورې غځېدلي دي چې نهه اعشاريه اته نوي ميليونه کيلو متر مربع (۳.۸۵ ميليونه ميله مربع) سيمه پوښي. په دې توګه دا هېواد د مساحت له نظره د نړۍ دويم ستر هېواد دی. له متحده ايالاتو سره د کاناډا سويلي او لوېدېځې پولې ۸،۸۹۱ کيلومتره (۵،۵۲۵ ميله) غځېدلې دي چې دا د دوو هېوادونو تر منځ تر ټولو اوږدې ځمکنۍ پولې دي. د کاناډا پلازمېنه اوتاوا دی، د دې هېواد درې سترې ښاري سيمې ټورنټو، مونترال او ونکور دي. لرغوني خلک په اوسنۍ کاناډا کې له زرګونو کلونو راهيسې اوسېدلي دي. د شپاړسمې پېړۍ په پيل کې بریتانوي او فرانسوي موندنې د اتلانتيک په ساحلونو کې پراخې او بيا هلته مېشت شول. د ګڼو وسله والو نښتو د پايلو په توګه، په ۱۷۶۳ز کال کې فرانسې په شمالي امريکا کې نژدې خپلې ټولې مستعمرې خوشې کړې. په ۱۸۶۷ز کال کې د کنفډريشن له لارې د شمالي امريکا د درې برتتانوي مستعمرو په اتحاد سره، کاناډا له څلورو ولايتونو څخه جوړد يوې فدرالي واکمنۍ په توګه منځ ته راغله. په دې ډول د ولايتونو او ځمکو د يووالي پيل او له بریتانی څخه د خپلواکۍ بهير په زیاتېدو شو. د ۱۹۳۱ز کال د ويست مينستر اساسنامې له لارې دا مخ پر وده خپلواکي لا پياوړې شوې او په ۱۹۸۲ز کال کې د کاناډا په قانون سره اوج ته ورسېده، کوم قانون چې د بریتانیې په پارلمان د کاناډا د اغېز تکيه پرې کړه. کاناډا د ويسټ مينیسټر د دود ترمخې پارلماني ديموکراسي او پر اساسي قانون ولاړ پاچاهي دولت دی. د دې هېواد د حکومت مشر لومړی وزير دی؛ څوک چې د عوامو د ټاکلي مجلس د باور د تر لاسه کولو د وړتياوو پر بنسټ ټاکل کېږي – د ګورنر جنرال له خوا ټاکل کيږي، د پاچا استازيتوب کوي او پاچا د دولت د مشر په توګه خدمات وړاندې کوي. دا هېواد د ټولګټو قلمرو دی او په رسمي ډول په فدرالي کچه د دوو ژبو لرونکی دی. د حکومت د روڼتيا، مدني آزادي، د ژوند معيار، اقتصادي خپلواکي او زده کړې د کړنو له پلوه په نړيواله کچه په لوړه درجه کې راځي. کاناډا په نړۍ کې یو له هغو هېوادونو نه دی چې زيات توکميزه تنوع او ګڼ کلتورونه لري، کوم چې د ډېرو نورو هېوادونو څخه دې هېواد ته د کډوالۍ پايله ده. له متحده ايالاتو سره د کاناډا اوږدې او پېچلې اړيکې، د دې هېواد پر اقتصاد او کلتور مهم اغېز کړی دی.   ډېر پرمختللی هېواد کاناډا د سړي سر اسمي(نامینل) عايد له اړخه په نړۍ کې شپږ وېشتم هېواد او د بشري پرمختګ شاخص له پلوه د نړۍ په کچه شپاړسم هېواد دی. د کاناډا پرمختللی اقتصاد د نړۍ نهم ستر اقتصاد دی چې تر ډېره بريده په خپلو ډېرو طبيعي سرچينو او پرمختللي نړيوال سوداګريز جال باندې تکيه کوي. کاناډا د ګڼو سترو نړيوالو او د څوهېوادونو د ادارو او ډلو غړی دی چې په هغې کې، ملګري متلونه، ناټو، جي۷، د لسو ډله، جي۲۰، د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان، د نړيوال سوداګريز سازمان، د هېوادونو ټولګټې، شمالي قطب شورا، د فرانکفوني نړيوال سازمان، د اسيا او اوقيانيسويه د اقتصادي همکاريو ټولنه او د امريکايي ايالتونو سازمان شامل دي. == رېښه == په داسې حال کې چې د ژبپوهنې له نظره د کاناډا ټکي د رېښو په اړه بېلا بېلې نظريې شته، اوس دا منل شوې چې دا نوم د سنټ لاورنس ايروکويي ټکي «کاناټا» څخه اخستل شوی، چې معنا يې ده «کلی» يا «مېشتځای». په ۱۵۳۵ز کال کې، د اوسني کبک ښار لرغونو اوسېدونکو له دې نوم څخه ګټه اخیستې وه، ترڅو فرانسوي لوڅاوو «ژاک کارتيه» ته د (Stadacona) کلي پر لور لارښوونه وکړي. کارتيه وروسته د کاناډا لفظ وکاراوه، نه يوازې دا چې هغه ځآنګړي کلي ته اشاره وکړي؛ بلکې د دوناکونا اړوند ټولې سيمې ته (په سټاډاکونا کې تر ټولو مرکزي)، په ۱۵۴۵ز کال کې، اروپايي کتابونو او نقشو دې کوچنۍ سيمې او تر څنګ يې سنت لانس سيمې سيند ته کاناډا نوم اخستل پيل کړل. <ref>{{Cite book|last1=Olson|first1=James Stuart|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109|title=Historical Dictionary of European Imperialism|last2=Shadle|first2=Robert|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1991|isbn=978-0-313-26257-9|page=109}}</ref><ref name="Rayburn2001">{{Cite book|last=Rayburn|first=Alan|url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14|title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names|publisher=[[University of Toronto Press]]|year=2001|isbn=978-0-8020-8293-0|pages=14–22}}</ref> له شپاړسمې پېړۍ څخه د اتلسمې پېړۍ تر لومړيو پورې، کاناډا د نوې فرانسې يوه برخه بلل کېده چې د سينټ لاورنس سيند پر څنډه يې پرته وه. په ۱۷۹۱ز کال کې، دا سيمه د بریتانی په دوو مستعمرو بدله شوه چې يوې ته يې لوړه کاناډا او بلې ته يې ښکته کاناډا ويله. دواړو مستعمرو ته کاناډاګانې ويل کېدلې، تر دې چې دواړه په ۱۸۴۱ز کال کې د  بریتانیا د کاناډا په ولايت کې سره يو ځای شوې.<ref>{{Cite book|last=Magocsi|first=Paul R.|url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048|title=Encyclopedia of Canada's Peoples|publisher=University of Toronto Press|year=1999|isbn=978-0-8020-2938-6|page=1048}}</ref><ref>{{Cite web|year=1841|title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada|url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20|publisher=J.C. Fisher & W. Kimble|page=20}}</ref> په ۱۸۶۷ز کال کې د کنفډريشن په رامنځ ته کېدو سره، د لندن په کنفرانس کې د دې نوي هېواد د قانوني نوم په توګه وټاکل شو او ډامنن د هېواد د لقب په توګه غوره شو. په ۱۹۵۰ز کلونو کې، بریتانیې چې کاناډا يې د ټولګټو شريک قلمرو باله، د « Dominion of Canada» اصطلاح کارول پرېښودل. د لويس سينټ لوارينټ د کاناډا د ۱۹۵۱ز کال په قوانينو کې د ډومينن اصطلاح کارولو ته د پای ټکی کېښود. <ref>{{Cite book|last=O'Toole|first=Roger|title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation|publisher=Brill|year=2009|isbn=978-90-04-17828-1|editor-last=Hvithamar|editor-first=Annika|page=137|chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context|editor-last2=Warburg|editor-first2=Margit|editor-last3=Jacobsen|editor-first3=Brian Arly}}</ref><ref name="Morra2016">{{Cite book|last=Morra|first=Irene|url=https://books.google.com/books?id=enJ1DQAAQBAJ&pg=PT49|title=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II|publisher=I.B.Tauris|year=2016|isbn=978-0-85772-867-8|page=49}}</ref><ref>{{Cite web|title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session)|url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/|access-date=April 9, 2019|website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bowden|first=J.W.J.|year=2015|title='Dominion': A Lament|url=https://www.researchgate.net/publication/319533946|journal=The Dorchester Review|volume=5|issue=2|pages=58–64}}</ref><ref name="McLeanQuentin-Baxter2017">{{cite book|author1=Janet McLean|author2=Alison Quentin-Baxter|date=11 December 2017|title=This Realm of New Zealand: The Sovereign, the Governor-General, the Crown|publisher=Auckland University Press|pages=|isbn=978-1-77558-963-1|oclc=1007929877|url=https://books.google.com/books?id=Pu07DwAAQBAJ&pg=PT36}}</ref> د ۱۹۸۲ز کال د کاناډا قانون، کوم چې د کاناډا اساسي قانون په بشپړ ډول د کاناډا تر واک لاندې راوست، يوازې د کاناډا په ډول اشاره کوي. وروسته د ملي رخصتۍ ورځې نوم هم  د ډومینن ورځې نه د کاناډا ورځې ته بدل شو. د ډومینن اصطلاح، د دې لپاره کارېده چې د فدرالي حکومت او ولايتونو تر منځ توپیر وکړي، که څه هم له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د ډومینن ځای د فدرال اصطلاح ونيو.  <ref name="buckner">{{Cite book|title=Canada and the British Empire|url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2008|isbn=978-0-19-927164-1|editor-last=Buckner|editor-first=Philip|pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Courtney|first1=John|url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&pg=PA114|title=The Oxford Handbook of Canadian Politics|last2=Smith|first2=David|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-533535-4|page=114}}</ref> == تاريخجه == === اصلي اوسېدونکي === د اوسنۍ کاناډا په اصلي لرغونو قومونوکې لومړي ملتونه، اينويټ او ميټيس شامل دي، دوی د شريک اصليت لومړي موجودات وو چې د اولسمې پېړۍ په نيمايي کې هغه مهال منځ ته راغلل، کله چې د لومړيو ملتونو خلکو د اروپايي استوګنو سره ودونه وکړل او بيا يې خپلې پېژندګلوي ته وده ورکړه.<ref name="GraberKuprecht2012">{{Cite book|last1=Graber|first1=Christoph Beat|url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&pg=PA366|title=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues|last2=Kuprecht|first2=Karolina|last3=Lai|first3=Jessica C.|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2012|isbn=978-0-85793-831-2|page=366}}</ref> د شمالي امريکا د لومړيو استوګنو په اړه داسې ویل کېږي چې له سايبيريا څخه د برينګ د وچ ځمکني پول له لارې کډوال شوي او نژدې ۱۴۰۰۰ کاله مخکې هلته رسېدلي دي. په « Old Crow Flats» او د «بلو فيش په غارونو» کې د سور پوستو هندوانو د لرغون پېژندنې سيمې دوه هغه تر ټولو پخوانۍ سيمې دي، چېرې چې انسان په کاناډا کې ژوند کړی. د اصلي ټولنو په ځانګړتياوو کې دايمي استوګنځايونه، کرنه، پېچلې ټولنيز وراثت او د سوداګرۍ شبکې شاملې دي. ځينې دا کلتورونه هغه مهال ړنګ شول، کله چې اروپايي کشافان په پنخلسمه او د شپاړسمې پېړۍ په لومړيو کې دلته راورسېدل او دا کلتورونه يوازې د لرغون پېژندنې د څېړنو له لارې موندل شوي دي.<ref>{{Cite book|last=Dillehay|first=Thomas D.|url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|publisher=Basic Books|year=2008|isbn=978-0-7867-2543-4|page=61}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book|last1=Fagan|first1=Brian M.|url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124|title=World Prehistory: A Brief Introduction|last2=Durrani|first2=Nadia|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-34244-1|page=124}}</ref><ref name="Rawat2012">{{Cite book|last=Rawat|first=Rajiv|url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58|title=Circumpolar Health Atlas|publisher=University of Toronto Press|year=2012|isbn=978-1-4426-4456-4|page=58}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hayes|first=Derek|title=Canada: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6|publisher=Douglas & Mcintyre|year=2008|isbn=978-1-55365-259-5|pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book|last=Macklem|first=Patrick|url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170|title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada|publisher=University of Toronto Press|year=2001|isbn=978-0-8020-4195-1|page=170}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Chronology of American Indian History|url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5|date=January 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-6770-1|pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> د لومړي اروپايي مېشتېدو پر مهال د اصلي خلکو استوګنه د ۲۰۰۰۰۰ او دوه ميليونه کلونو تر منځ اټکل شوې ده چې د ۵۰۰۰۰۰ شمېره د لرغونو خلکو د کاناډا د شاهي کميسيون له خوا منل شوې ده. د اروپايي نیواک د پايلو په توګه، د اصلي اوسېدونکو شمېر له څلوېښتو نه تر اتيا سلنه پورې کم شو او د بيوتوک (Beothuk) په څېر لومړي ملتونه له منځه ولاړل. د دې کمښت بېلا بېل لاملونه ښودل شوي دي، لکه: د انفلوينزا په څېر د اروپايي ناروغيو لېږد، شری او ننکۍ د کومو په وړاندې چې دوی طبيعي خونديتوب نه لاره. د وړيو د سوداګريو پر سر جګړې، د نېواکګرو چاروکو او استوګنو سره نښتې، نوو کډوالو ته د اصلي ځمکو بايلل او په پايله کې په خپل ځان د بسيايينې له لاسه ورکول.<ref name="dying">{{Cite book|last1=Wilson|first1=Donna M|url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25|title=Dying and Death in Canada|last2=Northcott|first2=Herbert C|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-1-55111-873-4|pages=25–27}}</ref><ref name="Steckel">{{Cite book|last=Thornton|first=Russell|title=A population history of North America|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=978-0-521-49666-7|editor-last=Haines|editor-first=Michael R|pages=13, 380|chapter=Population history of Native North Americans|editor-last2=Steckel|editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book|last=O'Donnell|first=C. Vivian|title=Indians in Contemporary Society|publisher=Government Printing Office|year=2008|isbn=978-0-16-080388-8|editor-last=Bailey|editor-first=Garrick Alan|series=Handbook of North American Indians|volume=2|page=285|chapter=Native Populations of Canada|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref><ref name="Marshall1998">{{Cite book|last=Marshall|first=Ingeborg|url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442|title=A History and Ethnography of the Beothuk|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1998|isbn=978-0-7735-1774-5|page=442}}</ref><ref>{{Cite book|last=True Peters|first=Stephanie|url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39|title=Smallpox in the New World|publisher=Marshall Cavendish|year=2005|isbn=978-0-7614-1637-1|page=39}}</ref><ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book|last1=Laidlaw|first1=Z.|url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150|title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World|last2=Lester|first2=Alan|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-1-137-45236-8|page=150}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ray|first=Arthur J.|url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244|title=I Have Lived Here Since The World Began|publisher=Key Porter Books|year=2005|isbn=978-1-55263-633-6|page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> که څه هم جګړې وې، خو بیا هم له لومړيو ملتونو او اينويټ خلکو سره د اروپايي کاناډايانو لومړی تعامل یو څه سوله یيز و. لومړيو ملتونو او ميټيس خلکو په کاناډا کې د اروپايي مستعمرو په وده کې مهم اغېز درلود، په ځانګړي ډول د شمالي امريکا د وړيو د سوداګرۍ پر مهال له اروپايانو « coureur des bois» او مسافرو سره د نوې لويې وچې د کشفولو پر مهال په مرستې کولو سره وليعهد او اصلي اوسېدونکو د اروپايي نیواک د پړاو پر مهال يو له بل سره تعاملات پيل کړل، که څه هم په عموم کې اينويټ له اروپايي کډوالو سره لږې اړیګې لرلې. <ref>{{Cite book|last=Preston|first=David L.|url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43|title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=2009|isbn=978-0-8032-2549-7|pages=43–44}}</ref><ref name="Miller2009j">{{Cite book|last=Miller|first=J.R.|url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34|title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada|publisher=University of Toronto Press|year=2009|isbn=978-1-4426-9227-5|page=34}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanner|first=Adrian|year=1999|title=3. Innu-Inuit 'Warfare'|url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|archive-date=December 30, 2014|access-date=March 8, 2017|website=Innu Culture|publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref><ref>{{Cite book|last=Asch|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28|title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference|publisher=UBC Press|year=1997|isbn=978-0-7748-0581-0|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kirmayer|first1=Laurence J.|url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9|title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada|last2=Guthrie|first2=Gail Valaskakis|publisher=UBC Press|year=2009|isbn=978-0-7748-5863-2|page=9}}</ref><ref>{{Cite web|year=2015|title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action|url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archive-date=June 15, 2015|access-date=July 9, 2016|publisher=National Centre for Truth and Reconciliation|page=5}}</ref>  {{Infobox country |name = کاناډا |native_name = Canada |common_name = Canada |image_flag = Flag of Canada.svg |alt_flag = Vertical triband (red, white, red) with a red maple leaf in the centre |image_coat =<!-- DO NOT insert a non-free image here. Also, do not insert "Coat of Arms of Canada rendition.svg" here as it's not accurate. --> |alt_coat =<!--alt text for coat of arms--> |symbol_type = Coat of Arms |national_motto = {{Native name|la|"[[له دی ساحله تربله]]"|italics=off}}{{سخ}}{{small|"[[له دی ساخله تر بله]]"}}{{سخ}}({{small|د کاناډا [[رسمي نښان]]}}) |national_anthem = "[[د کاناډا ملي سرود]]" [[File:&quot;O Canada&quot;, performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]] |royal_anthem = "[[خدای پامان ملکه]]" [[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] <ref name="Jackson2013a">{{cite book|author=D. Michael Jackson (Chief of protocol for the Government of Saskatchewan)|title=The Crown and Canadian Federalism|url=http://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=PA199|date= 2013|publisher=Dundurn|isbn=978-1-4597-0989-8|page=199}}</ref> |image_map = Canada (orthographic projection).svg |alt_map = Projection of North America with Canada in green |map_width = 220px |capital = [[اتاوا]] |latd=45 |latm=24 |latNS=N |longd=75 |longm=40 |longEW=W |largest_city = [[ټورنټو]] |official_languages = {{Hlist|[[انګلیسي]] |[[فرانسوي]]}} |regional_languages = {{Hlist|[[سولاین ژبه|چیپویان ژبه]] |[[کري ژبه|کري]] |[[ګویچ]] |[[اینونناکتون]] |[[اینوکتیتوت]] |[[اینوویالکتون]] |[[سلاوي|شمالي سلاوي]] |[[سویلي سلاوي ژبه]] |[[دوګریب ژبه]]}} |ethnic_groups = {{د وګړو سلنه | ۷۶٫۷٪ [[کاناډایي اروپایي|سپین]] | ۱۴٫۲٪ [[کاناډایي آسیایي|آسیایي]] | ۴٫۳٪ [[د کاناډا بومیان|بومي]] | ۲٫۹٪ [[تور پوستي کاناډایان|تورپوستي]] | ۱٫۲٪ [[د مرکزي امریکا ناډایان|مرکزي امریکا]] | ۰٫۵٪ [[څو نژادي]] | ۰٫۳٪ [[سرشمیرنه ۲۰۱۱ کاناډا|نور]] }} |demonym = کاناډایي |government_type = {{Nowrap|[[فدرالیزم|فدرال]] [[پارلماني نظام|پارلماني]] [[مشروطه پادشاهي]]<ref name=hail>{{cite journal |last=Hail |first=M |author2=Lange, S |title=Federalism and Representation in the Theory of the Founding Fathers: A Comparative Study of US and Canadian Constitutional Thought |url=https://archive.org/details/sim_publius_summer-2010_40_3/page/366 |journal=Publius: the Journal of Federalism |date=February 25, 2010 |volume=40 |issue=3 |pages=366–388 |doi=10.1093/publius/pjq001}}</ref>}} |leader_title1 = [[د کاناډا پادشاهي|پادشاه]] |leader_name1 = [[دوهمه الیزابت]] |leader_title2 = {{Nowrap|[[کاناډا|والی]]}} |leader_name2 = [[جولی پایت]] |leader_title3 = [[د کاناډا لومړی وزیر|لومړی وزیر]] |leader_name3 = [[جاستین تروډو]] |leader_title4 = [[د کاناډا د محکمی ریس]] |leader_name4 = [[بورلی مک‌لاکلین]] |legislature = [[د کاناډا ولسي جرګه|پارلمان]] |upper_house = [[د کاناډا مشرانو جرګه|مشرانو جرګه]] |lower_house = [[د کاناډا معمول جرګه|معمول جرګه]] |sovereignty_type = [[د کاناډا فدراسیون|جوړښت]] |sovereignty_note = از [[د بریتانیا پادشاهي او ایرلنډ]] |established_event1 = [[د کاناډا اساسي قانون|د اساسي قانون هوکړه]] |established_date1 = ۱ جنوری ۱۸۶۷ |established_event2 = [[اږ وست‌مینستر ۱۹۳۱|وست‌مینستر مقاله لیک ]] |established_date2 = ۱۱ ډسمبر ۱۹۳۱ |established_event3 = [[دکاناډا تړون ۱۹۸۲|د کاناډا تړون]] |established_date3 = ۱۷ افریل ۱۹۸۲ |area_km2 = ۹٬۹۸۴٬۶۷۰ |area_sq_mi = ۳٬۸۵۴٬۰۸۵ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = دوهم |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 8.92 (891,163 km{{Smallsup|2}}{{\}}344,080 mi{{Smallsup|۲}}) |population_estimate =۳۵,۶۷۵,۸۳۴<ref>{{cite web|url=http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?lang=eng&retrLang=eng&id=0510005&paSer=&pattern=&stByVal=1&p1=1&p2=31&tabMode=dataTable&csid=|title=CANSIM - 051-0005 - Estimates of population, Canada, provinces and territories|publisher=Statistics Canada|date=December 17, 2014|accessdate=January 25, 2015}}</ref> |population_estimate_year = [[کالاندار کال|۴ فصل]] ۲۰۱۴ |population_estimate_rank = ۳۷ام |population_census = 33,476,688<ref name="StatsCan-2011Census">{{cite web | author = Statistics Canada | title = Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses | date = January 30, 2013 | url = http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&S=50&O=A | accessdate = December 2, 2013}}</ref> |population_census_year = ۲۰۱۱ |population_density_km2 = ۳٫۴۱ |population_density_sq_mi = ۸٫۳ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ۲۲۸ام |GDP_PPP = {{Nowrap|$۱٫۵۱۸ تریلیون<ref name=imf2/><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_rank = دیارلسم |GDP_PPP_year = ۲۰۱۳ |GDP_PPP_per_capita = $43,146<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = نهم |GDP_PPP_per_capita_year = ۲۰۱۳ |GDP_nominal = {{Nowrap|$۱٫۸۲۵ ټریلیون<ref name=imf2/>}} |GDP_nominal_rank = لسم |GDP_nominal_year = ۲۰۱۳ |GDP_nominal_per_capita = $۵۱,۸۷۱<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank =لسم |GDP_nominal_per_capita_year = ۲۰۱۲ |Gini_year = ۲۰۱۰ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = ۳۳٫۷ <!--number only--> |Gini_ref =<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=GINI index |publisher=The World Bank |accessdate=October 23, 2014}}</ref> |Gini_rank = 103rd<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html|title=Country Comparison: Distribution Of Family Income – Gini Index|work=World Factbook|publisher=CIA|accessdate=May 1, 2013|تاريخ الأرشيف=June 4, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=June 4, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html}}</ref> |HDI_year = ۲۰۱۳<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ۰٫۹۰۲ <!--number only--> |HDI_ref =<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/table-1-human-development-index-and-its-components|title=Table 1: Human Development Index and its components|publisher=UNDP|accessdate=October ۵, ۲۰۱۴}}</ref> |HDI_rank = اتم |currency = [[د کاناډا ډالر]] ($) |currency_code = CAD |utc_offset = −۳٫۵ تا −۸ |utc_offset_DST = −۲٫۵ تا −۷ |date_format = {{نوملړ|dd-mm-yyyy |mm-dd-yyyy |yyyy-mm-dd ([[نور کوډونه|CE]])}} |drives_on = ښوی |calling_code = [[په کاناډا کې د تلفن شماري|۱+]] |cctld = [[.ca]] }} ==ایداري ویش== {|class="wikitable sortable " !جغرافیایي سیمه !پلازمینه !د پلازمینی ډول |- | [[کاناډا]] || [[آټاوا]] || ملي |- | [[آلبرتا]] || [[ادمونتون]] || ولایتي |- | [[بریتیش کلمبیا]] || [[ویکتوریا (بریتیش کلمبیا)|ویکتوریا]] || ولایتي |- | [[مانیتوبا]] || [[وینیپګ]] || ولایتي |- | [[نیوبرانزویک]] || [[فردریکتون]] || ولایتي |- | [[نیوفاندلند او لابرادور]] || [[سنت جونز، نیوفاندلنډ او لابرادور|سنت جانز]] || ولایتي |- | [[اسکوشیا سیمه]] || [[هلیفکس، اسکوشیا سیمه|هلیفاکس]] || ولایتي |- | [[انتاریو]] || [[ټورنټو]] || ولایتي |- | [[پرنس اډوارډ ټاپو]] || [[شارلوت‌ ټاون]] || ولایتي |- | [[کبک ولایت|کبک]] || [[کبک (ښار)|کبک]] || ولایتي |- | [[سسکچوان]] || [[رجاینا]] || ولایتي |- | [[نورت‌وست تریتوریز]] || [[یلونایف]] || ولایتي |- | [[نوناووت]] || [[ایکالوییت]] || ولایتي |- | [[یوکان]] || [[وایت‌هورس]] || ولایتي |- |} ==د وګړو ویش== د کاناډا پلازمېنه اوتاوا ښار دی. د دغه هېواد د وګړو شمېر تر ۳۵ ميلیونو تنو پورې رسېږي. د نفوسو ګڼوالی یې په هر کیلو متر مربع ساحه کې تر څلورو تنو پورې رسېږي. د دغه هېواد ۸۲ سلنه وګړي په ښارونو او پاتې ۱۸ سلنه نور یې په کلیو او بانډو کې ژوند کوي. د دغه هېواد د قانون له مخې هره کورنۍ يوازې د دوو ماشومانو د لرلو اجازه لري. ۲۳ سلنه وګړي یې کاناډایان ، ۲۰ سلنه فرانسویان، ۱۶ سلنه برېټانويان، ۱۴ سلنه سکاټلنديان، ۱۳ سلنه اېرلنډیان او پاتې نور یې جرمنیان او چینایان دي. ==دین== د کال ۲۰۱۱ میلادي د کورنۍ سروې د شمېرو ترمخه د کاناډا ۶۳.۳% وګړي مسیحیان دي چې له هغوی څخه بیا ۳۸.۷% رومن کیتهولک او پاتې برخه یې پروتسټنټ دي ۳.۲% یې مسلمانان، ۱.۵%هندوان، ۱۰۴% سیکهان او پاتې نور یې د نورو دینونو پیروان دي . رسمي ژبه یې انګرېزي ده، خو لیکدود یې لاتیني دی. د اداري وېش له مخې کاناډا ۱۰ ايالتونو او درې خپلواکې سیمې لري. ==مهم ښارونه== تورنټو، مونټریال، وانکوور، کالګري، اډمېنټن، کیوبېک او سکاربورو یې مهم ښارونه دي. ==اساسي قانون== د کاناډا اساسي قانون دوه لیکلې او نالیکلې برخې لري. د دغه هېواد د قانون لیکلې برخه د شمالي امریکا اساسنامه ده چې د ۱۸۶۷ زېږدیز کال د مارچ په ۲۹مه نافذه شوې ده. اساسنامې هغه وخت د داسې یو فدراسیون د جوړېدلو بنسټ کېښود، چې څلور برخې یې درلودې. کاناډایان د ۱۹۲۷ او ۱۹۸۱ زېږدیزو کلونو تر منځ د یو بشپړ اساسي قانون د جوړولو په چاره کې ډېر بریالي نه وو، خو وروسته د کاناډا فدارالی دولت، ايالتي حکومتونه، مشرانو جرګه او ولسي جرګه په دې سلا شول چې په خپل لیکلي اساسي قانون کې بدلونونه راولي، دې قانون په کاناډا کې د برېټانیا د پارلمان د واک ټغر ټول کړ. ==د حکومت ډول== د کاناډا د نظام بڼه مشروطه پاچايي ده، خو پارلمان یې بیا د ولسواکۍ څرګندونه کوي. د کاناډا ګونرجنرال د پاچا له خوا د لومړي وزیر په مشوره د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي، البته په هغه صورت کې چې ګوند یې په پارلمان کې ډېرې څوکۍ وګټي. د کابینې وزیران بیا د لومړي وزیر له خوا په پارلمان کې د اکثريت څوکيو لرونکي ګوند یا اېتلاف د غړو له منځه ټاکل کېږي. ==قضایه نظام== د کاناډا حقوقي نظام پر مدني قوانینو ولاړ دی، خو په کیوبېک کې د فرانسوي مدني قوانینوته ورته قوانین عملي کېږي. ستره محکمه د دغه هېواد تر ټولو لوړ قضایي ارګان دی چې یو مشر او ۸ غړي لري، ټول د لومړي وزیر له خوا د ګورنر جنرال او قضایي شورا په مشوره ټاکل کېږي او تر ۷۵ کلنۍ پورې کار کولی شي. ==سیاسي ګوندونه== بلاک کیوبېکس، د کاناډا محافظه کار ګوند، زرغون ګوند، لېبرال ګوند او نوی ولسواک ګوند د دغه هېواد مشهور او لوی ګوندونه دي. یاد هېواد د ۱۸۶۷ زېږدیز کال د جولای په لومړۍ له برېټانیا څخه خپلواکي ترلاسه کړه چې اوس هم په دغه هېواد کې د جولای لومړۍ نېټه د خپلواکۍ د ورځې په مناسبت نمانځل کېږي. ==طبیعي زیرمي== طبيعي زېرمې، کرنه، فعال انساني ځواک، په پراخه پیمانه اوبه او ځنګلونه د کاناډا د اقتصادي ودې عمده او مهم لاملونه دي. ==پرمختګ== کاناډا اوس د نړۍ له ډېرو پرمختللو هېوادونو څخه شمېرل کېږي چې د کرنې، صنعت، ترانسپورټ، مخابراتو، کانونو او خدماتو سکټورونه یې په ډېره پرمختللې ټکنالوژۍ سمبال شوي. له دويمې نړیوالې جګړې وروسته د کاناډا د کانونو استخراج او پروسس، صنعتي تولیداتو او د خدماتو سکټورونو دومره پرمختګ کړی چې دغه هېواد اوس له روسیې وروسته د نړۍ اتم لوی صنعتي هېواد دی. ==صادرات او واردات== د کاناډا ۷۵ سلنه صادراتي توکي امریکا ته ځي. د ناخالصو کورنيو تولیداتو کچه يې هر کال تر ۱.۸۰ ټرېلیونو ډالرو پورې رسېږي. د سړي سر کلني عاید کچه یې ۴۰۴۰۹ ډالرو او کاري ځواک یې بیا تر ۲۰ مېلیونو تنو پورې رسېږي. اوسپنه، پولاد، المونیم، نقلیه وسایط، بېړۍ، الوتکې، لوی او کوچني موټر، د اورګاډي پټلۍ، د کانونو د ایستلو او د لارو او ډګرونو د جوړولو لوی ماشینونه، دچاپ ماشینونه، کېمیاوي توکي، پلاستیک، ربړ او درمل د دغه هېواد له مهمو صنعتي تولیداتو څخه شمېرل کېږي. ==کرکیله== د کاناډا ۶ سلنه ځمکه د کرکيلې وړ ده. ۲ سلنه یې څړځایونو، ۳۵ سلنه يې ځنګلونو او پاتې یې غرونو، غونډیو، سیندونو، ښارونو، د کار او تولید ځایونو او د استوګنې کلیوالو سیمو نیولې ده. کاناډا د کرنې لوی سکټور لري. د دغه سکټور د ښه پرمختګ له امله کاناډا د ځان بسياینې تر څنګ، نورو هېوادونو ته هم په پراخه پیمانه کرنیز محصولات صادروي. کاناډا په نړۍ کې د غنمو شپږم لوی تولیدوونکی او د امریکا له متحدو ایالتونو څخه وروسته دويم ستر صادروونکی هېواد دی. ==سیلاني== سیاحت د کاناډا په ناخالص کورني تولید کې ۴ سلنه ونډه لري. دغه هېواد په یوه وخت کې درې لکو سیلانیانو ته د ټولو اسانتیاوو د برابرولو وړتیا لري. په کاناډا کې ۷۲۰۰۰ هوټلونه، رسټوانټونه او ۳۱۰۰ ترانسپورټي شرکتونه فعال دي. د دغه هېواد د صادراتو ټوله کچه ۴۸۵ ميلياردو ډالرو او د وارداتو ټوله کچه یې بیا ۳۷۵ ميلياردو ډالرو ته رسېږي. ==د کاناډا مهم سوداګریز شریکان== د امریکا متحد ایالتونه، جاپان، برېټانیا، جنوبي کوریا، جرمني، چین، اسټرالیا، برازیل، ډنمارک، فرانسه، مالېزیا، مکسیکو، نایجيریا، ناروې، سعودي عربستان، تایوان، او سویډن هغه هېوادونه دي چې کاناډا ورسره په لویه کچه سوداګریزه راکړه ورکړه لري. ==د پیسو واحد== د کاناډا پولي واحد کاناډایي ډالر دی. مالي کال یې د اپرېل له لومړۍ ورځې پیل او د بل کال د مارچ تر ۳۱ مې پورې دوام کوي. ==جغرافیه== کاناډا د پراخوالي له پلوه د نړۍ دويم، خو د وګړو د شمېر له پلوه بيا په نړۍ کې ۲۸م هېواد دی. دغه هېواد ۱۸۱ سوداګریزې بېړۍ او ۱۴۶۷ هوایي ډګرونه لري چې له دې ډلې يې ۵۳۳ ډګرونه په پاخه او اساسي ډول رغول شوي دي. ==رسنۍ== کاناډا دولتي ټلوېزیون او چاپي رسنۍ نه لري او ټولې په عامه شرکتونو او خصوصي سکټور پورې اړه لري. ۱۴۸ ټلوېزیونونه او ۲۰۰۰ راډیوګانې لري چې په بېلا بېلو برخو کې نشرات لري. د دې تر څنګ ۲۵ ورځپاڼې او ۱۴۰۰ مجلې هم په دغه هېواد کې فعالیت کوي. همدا راز په دغه هېواد کې هر کال ۲۰۰۰۰ نوي علمي، هنري او ادبي لیکلي یا ژباړلي کتابونه خپرېږي. ==پوهنه== کاناډا د نړۍ د سترو او هوسا هېوادونو څخه دی. د کاناډا ۹۹ سلنه وګړي په لیک او لوست پوهېږي او منځنۍ، مسلکي او یا لوړې زده کړې لري. د دغه هېواد د قانو ن له مخې زده کړې له ۶ کلنۍ تر ۱۵ کلنۍ پورې وړیا او اجباري دي. ==روغتیا== په کاناډا کې د ژوند چاپېریال د ښه جغرافیایي موقعیت، اوبو، ځنګلونو، پارکونو، د خلکو د لوړ پوهاوي او سم مدیریت له امله زرغون او پاک دی. د خلکو روغتیايي حالت یې ښه دی او داسې ټولنیزې بیمې لري چې له خلکو سره د زړښت، ناروغتیا وزګارتیا، معلولیت، تقاعد او مړینې په صورت کې مرسته کوي. ==قومي ډلې== د کاناډا لومړني اوسېدونکي اینویت او نور هغه قومونه دي چې د اسیا له ختیځو برخو څخه د بینک تنګي له لارې دې سیمې ته تللي دي. دا خلک ډېره موده په شمال، لویدیځ او نورو سیمو کې په غلو، دانو او د ښکار په غوښو ژوندي وو او هڅه یې کوله چې له طبعیت سره په جګړه کې بریالي راووځي او پر مختګ وکړي. ==تاریخ== په ۱۶۱۰ زېږدیز کال کې برېټانوي سمندري سیلاني او کاشف هېنري هوډسن یو خلیج وموند چې وروسته د ده په نامه ونومول شو. په ۱۶۲۹ زېږدیز کې برېټانویانو د کیوبېک ښارګوټی ونیو. په ۱۶۳۱ زېږدیز کې دویم برېټانوی توماس جامس له خپلو ملګرو سره کاناډا ته په سفر لاړ چې اوس یې یو خلیج په نامه یادېږي. برېټانویانو په ۱۶۶۳ زېږدیز کال کې د کیوبېک ښارګوټی فرانسویانو ته پرېښود. ==له افغانستان سره اړیکي== له کاناډا سره د افغانستان اړیکې د ۱۹۷۰ زېږدیز کال د جون په پنځمه په واشنګټن کې افغان سفیر عبدالله خان ملکیار او په اسلام اباد کې د کاناډا سفیر مک کوکي د خپلو متبوعو دولتونو په استازیتوب د کابل - اوتاوا تر منځ د نا استوګنو سفیرانو په کچه د ډیپلوماټیکو اړیکو د پیل هوکړه لاسلیک کړه او د ۲۰۰۳ زېږدیز کال دسپټمبر په ۵ مه په کابل کې د کاناډا سفارت پرانيستل شو. له افغانستان څخه تر کاناډا پورې د هوا له لارې ۱۰۰۰۸ کیلومتره واټن پروت دی. د کابل او اوتاوا تر منځ د وخت توپير نهه نيم ساعته دی == سرچینې == {{reflist|colwidth=30em}} [[وېشنيزه:کاناډا| ]] [[وېشنيزه:د نړۍ هېوادونه]] 6ei83g41m52hb880xxvzrg3g5pu8a3d 0 2831 370928 310572 2026-11-08T13:54:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370928 wikitext text/x-wiki {{Infobox_country |name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent; font-size:9pt; |title = {{resize|11.5pt|ملگري ملتونه}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle= font-size:9pt; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[عربي ژبه]]: | data1 = <div style="text-align: right;">{{Lang|ar|الأمم المتحدة}}</div> | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[چيني ژبه]]: | data2 = {{Lang|zh|联合国}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[فرانسوي ژبه]]: | data3 = {{Lang|fr|Organisation des Nations unies}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[روسي ژبه]]: | data4 = {{Lang|ru|Организация Объединённых Наций}} | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[هسپانوي ژبه]]: | data5 = {{Lang|es|Naciones Unidas}} }}<!--NOTE: 'Organisation' is only part of the official title in Russian.--> }} |linking_name = the United Nations |image_flag = Flag of the United Nations.svg |symbol_type = [[Emblem of the United Nations|Emblem]] |image_symbol = Emblem of the United Nations.svg |image_map = United Nations (Member States and Territories).svg |map_width = 250px |map_caption = نقشه کې [[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه]]{{efn|This map does not represent the view of its members or the UN concerning the legal status of any country,<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/world00.pdf|title=The World Today|format=PDF|accessdate=18 June 2009|quote=The designations employed and the presentation of material on this map do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the Secretariat of the United Nations concerning the legal status of any country}}</ref> nor does it accurately reflect which areas' governments have UN representation. This map shows [[partially recognized states]] such as [[Kosovo]] or [[د چين جمهوريت]] as part of their claiming governments ([[سربيا]] and [[چين د خلکو جمهوريت]] respectively)}} |org_type = نړيوال تنظيم |membership = [[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه]]<br />2 هېوادونه چې غړيتوب غواړي |admin_center_type = مرکز |admin_center = [[نيويارک (ښار)]] {{small|(نړيواله سيمه)}} |languages_type = رسمي ژبې |languages = {{Hlist|[[عربي ژبه]]|[[چيني ژبه]]|[[انگرېزي ژبه]]|[[فرانسوي ژبه]]|[[روسي ژبه]]|[[هسپانوي ژبه|هسپانوي]]<ref>[https://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/index.html Official Languages], www.un.org. Retrieved 22 May 2015.</ref> }} |leader_title1 = سيکټري جنرل |leader_name1 = [[بان کي مون]] |leader_title2 = نايب سکرټري جنرل |leader_name2 = [[جان الياسن]] |leader_title3 = د جنرل اسمبلۍ مشر |leader_name3 = [[Mogens Lykketoft]] |leader_title4 = قتصادي او ټولنيز کونسل مشر |leader_name4 = اوه جون |leader_title5 = د سلامتۍ کونسل مشر |leader_name5 = راملان ابراهيم |established_event1 =په چارټر لاسليک |established_date1 = {{Start date|1945|06|26|df=yes|p=y}} |established_event2 =په چارټر عمل وکړی شو |established_date2 = {{Start date|1945|10|24|df=yes|p=y}} |official_website = {{URL|https://www.un.org/}} }} ملګري ملتونه (َ UN)، د حکومتونو ترمنځ یو سازمان دی، چې موخې یې د نړیوالې سولې او امنیت ټینګښت، د ملتونو ترمنځ د دوستانه اړیکو پراختیا، د نړیوالې همکارۍ رامنځته کول او د ملتونو د چارو همغږي کول دي. دا د نړۍ تر ټولو لوی او نامتو نړیوال سازمان دی. د ملګرو ملتونو عمومي دفتر په نیویارک ښار کې د نړیوال مالکیت په قلمرو(international territory) کې دی، په جینوا، نایروبي، ویانا او هاګ کې نور اصلي دفترونه لري.<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html|title=Charter of UN Chapter I|website=www.un.org|language=en|access-date=22 November 2018|date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028091648/http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 December 2012|title=International Organization|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116165808/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/|archive-date=16 November 2020|access-date=24 October 2020|website=National Geographic Society|language=en}}</ref> ملګري ملتونه، له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د راتلونکو جګړو له پېښېدو څخه د مخنیوي په موخه د ملتونو د نااغېزمنې ټولنې (League of Nations) پرځای جوړ شو. د ۱۹۴۵ ز کال د اپریل په ۲۵ مه، ۵۰ هېوادونه په سانفرانسېسکو کې د یوې ناستې په ترڅ کې راغونډ شول او د ملګرو ملتونو لپاره د منشورد مسودې په جوړولو یې پیل وکړ، چې د ۱۹۴۵ ز کال د جون په ۲۵ مه تصویب او له مخې یې د همدغه کال د اکتوبر په ۲۴ مه د ملګرو ملتونو سازمان په کار پیل وکړ. د منشور له مخې د دغه سازمان په موخو کې د نړیوالې سولې او امنیت ټینګښت، د بشري حقونو ملاتړ، بشردوستانه مرستې کول، <ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/|title=Nat Geo UN|date=23 December 2012|website=www.nationalgeographic.org.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427195211/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/|archive-date=27 April 2017|url-status=live|access-date=27 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/what-we-do/index.html|title=UN Objectives|website=www.un.org|language=en|access-date=22 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122092127/http://www.un.org/en/sections/what-we-do/index.html|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref><ref name="UN_SouthSudan_193rd_state">{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39034&Cr=South+Sudan&Cr1=|title=UN welcomes South Sudan as 193rd Member State|publisher=United Nations|date=28 June 2006|access-date=4 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150803100613/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39034&Cr=South+Sudan&Cr1=|archive-date=3 August 2015|url-status=live}}</ref> د تلپاتې پراختیا ترویج او له نړیوالو قوانینو ملاتړ شاملېږي. په پیل کې ملګرو ملتونو ۵۱ غړي هېوادونه لرل، چې په ۲۰۱۱ ز کال کې د سویلي سوډان په ورګډېدو سره د دغه سازمان د غړو هېوادونو شمېر ۱۹۳ ته ورسېد، چې د نړۍ نږدې ټولو خپلواکو هېوادونو استازولي کوي. د امریکا د متحده ایالاتو، شوروي اتحاد او نورو متحدینو ترمنځ د سړې جګړې پر مهال په لومړیو لسیزو کې د نړیوالې سولې ساتلو په موخه د دغه سازمان ماموریت له یو لړ ګواښونو سره مخامخ و، چې هغه مهال یې ماموریت د غیر وسله والو پوځي څارونکو او د ابتدایي څار په موخه په سپکو وسلو سمبال ځواکونو لېږل، راپور ورکول او د باور فضا رامنځته کول و. په ۱۹۶۰ مه ز لسیزه کې د استعمار له شیندل کېدو وروسته په ملګرو ملتونو کې د غړیتوب ترلاسه کولو په پراخه کچه زیاتوالی وموند. وروسته له هغې تر نیواک لاندې د ۱۱ ټرسټ قلمرونو (trust territories) په ګډون تر نیواک لاندې ۸۰ مستعمرو چې د سرپرستې د شورا له خوا (Trusteeship Council) څارل کېدلې ، خپلواکي ترلاسه کړه . په ۱۹۷۰ مه ز لسیزه کې د اقتصادي او ټولنیزې ودې لپاره د ملګرو ملتونو بودیجه د سولې ساتلو له برخې زیاته شوه. د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته ،ملګرو ملتونو د ساحوي عملیاتو پر ځای د یو لړ پراخو ټولیزو دندو مسئولیت پر غاړه واخیست. <ref>{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/our-history|title=UN Early years of the Cold War|website=peacekeeping.un.org|access-date=22 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122132154/https://peacekeeping.un.org/en/our-history|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/issues-depth/decolonization/index.html|title=UN Decolonization|website=www.un.org|access-date=22 November 2018|date=10 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122132046/http://www.un.org/en/sections/issues-depth/decolonization/index.html|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/our-history|title=Post Cold War UN|website=peacekeeping.un.org|access-date=22 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122132154/https://peacekeeping.un.org/en/our-history|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> ملګري ملتونه شپږ اصلي برخې (ارګانونه یا ادارې) لري: عمومي مجمع (General Assembly)، د امنیت شورا (Security Council)، اقتصادي او ټولنیزه شورا (ECOSOC)، د قیمومیت شورا (Trusteeship Council)، د عدالت نړیواله محکمه (International Court of Justice) او د ملګرو ملتونو سکرتریت. ملګري ملتونه یو شمېر ټولیزې ځانګړې ادارې، صندوقونه او پروژې لري، لکه: د نړیوال بانک ګروپ (World Bank Group)، د نړیوالې روغتیا سازمان (World Health Organization)، نړیوال خوراکي سازمان (World Food Programme)، یونسکو (UNESCO) او یونسېف (UNICEF). نا دولتي سازمانونه له (ECOSOC) او نورو ادارو سره له خبرو اترو او اجازې وروسته کولای شي، د ملګرو ملتونو په چارو کې ونډه واخلي. د ملګرو ملتونو د لوړپوړی اداري مدیر د همدغه سازمان عمومي منشي یا Secretary-General دی، اوسمهال پرتګالي سیاستوال او دیپلومات انتونیو ګوتریش (António Guterres) د دغه سازمان عمومی منشي دی، چې خپله پنځه کلنه لومړۍ کاري دوره یې د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري په لومړۍ  نېټه پیل کړه او د ۲۰۲۱ ز کال د جون په اتمه د یوې بلې کاري دورې لپاره وټاکل شو. د دغه سازمان بودیجه د غړو هېوادونو له خوا د ارزول شوو او داوطلبانه مرستو له مخې برابرېږي. ملګرو ملتونو، د دغه سازمان کارکوونکو او ادارو، د سولې د نوبل ګڼ شمېر جایزې ترلاسه کړې دي، سره له دې چې، د دغه سازمان د اغېزو په اړه نظر پوښتنې بېلابېل لیدلوري لري. یو شمېر مفسرین یې د سولې او انساني پراختیا په برخه کې مهم سازمان بولي، خو یو شمېر نور یې ناکاره، مغرضانه او فاسد بولي. == جوړښت == د ملګرو ملتونو سازمان، د ملګرو ملتونو د سیستم برخه ده چې د ګڼ شمېر بنسټونو او ادارو له شبکې جوړېږي. مرکزي سازمان یې پنځه مدیریتي ادارې لري، چې د دغه سازمان د منشور له مخې، عمومي اسمبلۍ، امنیت شورا، اقتصادي او ټولنیزه شورا،  د نړیوال عدالت محکمه او د ملګرو ملتونو سکرتریت په کې شاملېږي. د دغه سازمان شپږمه مدیریتي اداره د قیمومیت شورا (Trusteeship Council) ده، چې د ۱۹۹۴ ز کال د نومبر په لومړۍ یې، وروسته له هغه چارې وځنډېدې، چې د دغې شورا ترسرپرستي لاندې د پاولو (Palau) قلمرو خپله آزادي واخیسته.{{sfn|Fasulo|2004|p=8}}{{sfn|Fasulo|2004|pp=3–4}} له دغو پنځو مدیریتي ادارو څخه څلور یې په نیویارک ښار کې د ملګرو ملتونو د سازمان په عمومي دفتر کې دي، په داسې حال کې چې د عدالت نړیواله محکمه په هاګ کې ده. نورې مشهورې ادارې یې په جینوا، ویانا او نایروبي کې د ملګرو ملتونو په دفترونو کې دي. د ملګرو ملتونو نور اضافي بنسټونه، په ګڼ شمېر هېوادونو کې موقعیت لري. ملګري ملتونه شپږ رسمي ژبې لري، چې د دولتونو ترمنځ ناستو اوسندونو کې کارول کېږي، دغه ژبې عربي، چینايي، انګلیسي، فرانسوي، روسي او هسپانوي دي. د ملګرو ملتونو د خوندیتوب او امتیازاتو د کنوانسیون (Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations) له مخې، د ملګرو ملتونو سازمان او د هغو اړوند بنسټونه، د هغو هېوادونو له قوانینو چې په کې فعالیت کوي، آزاد دي او په کوربه او غړو هېوادونو کې د ملګرو ملتونو له بې طرفي ساتنه کوي.<ref>{{cite web|url=http://visit.un.org/|title=United Nations Visitors Centre|publisher=United Nations|year=2017|access-date=2 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106170947/http://visit.un.org/|archive-date=6 November 2017|url-status=live}}</ref><ref name="langs">{{cite web|url=https://www.un.org/en/ga/about/ropga/lang.shtml|title=General Assembly of the United Nations – Rules of Procedure|publisher=UN Department for General Assembly|access-date=15 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219004230/http://www.un.org/en/ga/about/ropga/lang.shtml|archive-date=19 December 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unvienna.org/unov/|title=Welcome to the United Nations Office at Vienna!|publisher=United Nations Office at Vienna|access-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105165223/http://www.unvienna.org/unov/|archive-date=5 November 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unon.org/|title=Welcome to the United Nations Office at Nairobi|publisher=United Nations Office at Nairobi|access-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225211039/http://www.unon.org/|archive-date=25 February 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://diplomaticlaw.com/blog/2009/03/23/jerusalem-court-no-immunity-for-un-employee-for-private-acts/|archive-url=https://archive.today/20120628214535/http://diplomaticlaw.com/blog/2009/03/23/jerusalem-court-no-immunity-for-un-employee-for-private-acts/|url-status=dead|archive-date=28 June 2012|title=Jerusalem Court: No Immunity for UN Employee for Private Acts—Diplomatic/Consular Law and Sovereign Immunity in Israel|publisher=Diplomaticlaw.com|date=23 March 2009|access-date=27 April 2010}}</ref> === د ملګرو ملتونو امنیت شورا === د ملګرو ملتونو امنیت شورا د هېوادونو ترمنځ د سولې او امنیت د خونديتوب مسئولیت پر غاړه لري. په داسې حال کې چې د دغه سازمان نورې ادارې، یوازې غړو هېوادونو ته "سلا مشورې" ورکوي. امنیت شورا دا ځواک لري چې د غړو هېوادونو په هوکړه الزامي پریکړې وکړي او غړي هېوادونه د دغه سازمان د منشور د ۲۵ مې مادې پر بنسټ، باید هغه پلې کړي. د دغې شورا پریکړې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پریکړه لیکونو (United Nations Security Council resolutions) په نوم یادېږي.<ref name="Chapter|V">{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-v/index.html|title=United Nations Charter: Chapter V|publisher=United Nations|access-date=2 November 2017|date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103075309/http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-v/index.html|archive-date=3 November 2017|url-status=live}}</ref>{{sfn|Fasulo|2004|pp=39–43}} امنیت شورا ۱۵ غړي هېوادونه لري، چې پنځه یې دایمي دي – چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا او د امریکا متحده ایالات – لس پاتې نور غړي هېوادونه د دوه کلنې دورې لپاره د عمومي اسمبلۍ له خوا ټاکل کېږي: استونیا (دوره یې په ۲۰۲۱ کې خلاصېږي)، هند ( ۲۰۲۲ ز کال)، اندونیزیا (۲۰۲۲ ز کال)، نایجریا (۲۰۲۱ ز کال)، مکسیکو (۲۰۲۲ ز کال)، ناروې (۲۰۲۲ ز کال)، سنت وېنسنت او ګرېنادینز (۲۰۲۱ ز کال)، تونیسیا (۲۰۲۱ ز کال) او ویتنام (۲۰۲۱ ز کال). پنځه دایمي غړي هېوادونه د ملګرو ملتونو د پریکړو د ویټو کولو حق لري، چې کولای شي له دلیل وړاندې کولو پرته د پریکړه لیکونو د تصویب مخه ونیسي. پاتې لس لنډ مهالې چوکۍ، د دوه کلنو دورو لپاره ټاکل کېږي، چې هر کال پنځه چوکیو ته په سیمه ییز بنسټ (regional basis) رایه ورکول کېږي. د امنیت شورا مشر، هره میاشت له غړو هېوادونو څخه د الفبا پر بنسټ ټاکل کېږي. <ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sc/presidency/|title=Security Council Presidency in 2017|publisher=United Nations|access-date=2 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012154714/http://www.un.org/en/sc/presidency/|archive-date=12 October 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Current Members {{!}} United Nations Security Council|url=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|access-date=26 June 2020|website=www.un.org|archive-date=16 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116165809/https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|url-status=live}}</ref>{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}} === د عدالت نړیواله محکمه === د عدالت نړیواله محکمه (ICJ) چې د نړیوالې محکمې په نوم هم پېژندل کېږي، د ملګرو ملتونو اصلي قضایي ارګان دی، چې د ملتونو د ټولنې د عدالت د دایمي نړیوالې محکمې پر ځای د هالنډ په هاګ کې د سولې په ماڼۍ کې یې د یادې محکمې پخوانی ځای نیولی. د( ICJ) اصلي دنده د هېوادونو ترمنځ د ستونزو حل کول دي. د جنګي جرمونو، د هېوادونو له ملي واکمنۍ، د سرغړونو، قومي جنجالونو او نورو مواردو اړوند قضیې هم څېړي. د ملګرو ملتونو نورې ادارې کولای شي، د نړیوالو قوانینو اړوند موضوعاتو په اړه سلا مشورې وغواړي. د ملګرو ملتونو ټول غړي هېوادونه د دغه سازمان د منشور پر بنسټ د ( ICJ)د اساسنامې غړیتوب لري، هغه هېوادونه چې د ملګرو ملتونو غړیتوب نه لري، هم کولای شي د دغې محکمې غړیتوب ترلاسه کړي. د (ICJ) د پریکړو پلي کول الزامي دي او نظریات او پریکړې یې د نړیوالو قوانینو د سرچینې په توګه کارول کېږي. دغه محکمه ۱۵ قاضیان لري، چې د عمومي اسمبلۍ له خوا، د ۹ کلنې دورې لپاره ټاکل کېږي. هر قاضي باید له بېلابېلو هېوادونو څخه وي.{{sfn|Fomerand|2009|p=183}}<ref>{{Cite web|title=International Court of Justice {{!}} Definition, Cases, Purpose, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/International-Court-of-Justice|access-date=2021-10-18|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref>{{sfn|Fomerand|2009|p=183}}<ref>{{cite web|title=The Court|url=http://www.icj-cij.org/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909054816/http://www.icj-cij.org/en|archive-date=9 September 2018|access-date=2 November 2017|publisher=International Court of Justice}}</ref><ref>{{Cite web|title=International Court of Justice {{!}} Definition, Cases, Purpose, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/International-Court-of-Justice|access-date=2021-10-18|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref>{{sfn|Fasulo|2004|pp=100–101}} == مقصد == د ملگري ملتونو په لومړني شق کې ليکل شوي دي چې د ملگرو ملتونو مقصد دا دی: * په شريکه نړۍ کې د امن ساتل * د قومونو ترمينځه ملگرتيا او ښې اړيکي پېدا کول * په نړيواله کچه د ښه اقتصاد،ثقافت او ښه انساني معاشرې پېدا کولو لپاره د هېوادونو ترمينځه ښه اړيکي ساتل * په داسې ځای چې په کوم کې قومونه خپل مشترکه مقصدونه ترلاسه کولای شي د ملگري ملتونو د 2 شق له مخې ددې تنظيم ټول غړي هېوادونه يو شان مهمتيا لري == غړيتوب == هر هغه امن خوښی هېواد کوم چې د ملگري ملتنونو چارټر کې ليکلی شوي شرطونه باندې برابر وي او هغه هېواد د ملگري ملتونو لخوا ورکړی شوي ذمه واريانې ترسره کولای شي هغه د ملگري ملتونو غړی جوړېدی شي. کله چې دا تنظيم جوړ شو په هغه وخت کې ددې غړي 51 هېوادونه و بيا ورو ورو زياتېدل نن تقريبا د نړۍ 193 هېوادونه ددې غړي دي. که يو هېواد د ملگري ملتونو د چارټر خلاف کار کوي نو هغه هېواد لري کېدای شي، د ملگري ملتونو د ټولو غړي هېوادونو لړليک دې ليکنه کې ولولئ:'''[[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه]]''' == برخې == ملگري ملتونه تنظيم دې برخو کې ويشل شوی دی: * جنرل اسمبلي * سلامتي کونسل يا سيکيورټي کونسل * اقتصادي او ټولنيز کونسل * ټرسټي شپ کونسل * نړيوال عدالت * سيکريټيريټ == جنرل اسمبلي == [[file:UN General Assembly hall.jpg|thumb|د ملگري ملتونو د جنرل اسمبلۍ د غونډې ځای]] په جنرل اسمبلۍ کې د ټولو غړو هېوادونو غړي موجود وي هر هېواد خپل استازيان د پنځ کالو لپاره ټاکل شي، هر هېواد خپل غړي پخپله ټاکي او هر هېواد صرف يو ووټ استعمالولی شي، په عامه توگه د جنرل اسمبلۍ غونده په کال کې يو ځل د سېپټمبر په مياشت کې ترسره کېږي خو که سلامتي کونسل وغواړي يا غړي هېوادونو کې زيات هېوادونه غوښتنه وکړي نو د جنرل اسمبلۍ غونډه په بل وخت هم راغوښتلی شي. === کمېټيانې === د جنرل اسمبلۍ کارونه ترسره کولو لپاره شپږ کمېټيانې جوړې شوي دي او په دې کمېټيناو کې هر هېواد نمايندگي وي * لومړنۍ کميټي د سيکيورټي او سياسي ستونزو په اړه ده، د وسلې پټولو په اړه زمه واري هم ددې کمېټۍ کار دی * دوېمه کمېټي د اقتصاد او مالياتي معاملاتو په اړه ده * درېمه کميټي د ټولنيزو او کلتوري چارو لپاره ده * څلورمه کميټي د داسې سيمو د چارو لپاره ده کومې چې خپلواکه نه وي * پنځمه کميټي د اداري چارو او د بجټ په اړه ده * شپږمه کميټي د قانون په اړه ده ددې شپږو کميټيانو څخه علاوه نورې هم کميټيانې شته او که ضرورت شي نو ملگري ملتونه نورې کميټياني هم جوړوي === اختيارات او زمه واريانې=== د جنرل اسمنلۍ اختيارات او زمه وارياني گڼ شمېر دي لکه مثال په توگه: * د سولې (امن) لپاره په نړيوالو اصولو غور کول او ددې لپاره وړانديزونه * د نړيوال سياست پراختيا * د نړيوال قانون ترقي او سمول * ټولو انسانو ته بنيادي حقونه ورکول او خپلواکه ورکول * د اقتصاد،کلتور،تعليم او صحت لپاره په شريکه کار کول * د ملگري ملتونو په نورو برخو غور کول * د هېوادونو ترمينځه يوې جگړې په وخت خپل وړانديزونه رامخې ته کول * د سلامتۍ کونسل 10 غيرمستقل غړي ټاکل * د ملگرو ملتونو بجټ تيارول * د ضرورت مند غړي هېوادونو لپاره چانده کول == سلامتي کونسل يا سيکيورټي کونسل == == اقتصادي او ټولنيز کونسل == == ټرسټي شپ کونسل == == نړيوال عدالت == == سيکريټيريټ == == سرچينې == {{سرچينې}} b6oyr7h2ac7mrvyvg3bxgaci3bdez2g 0 2964 371201 336523 2026-11-08T18:24:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371201 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = د ګامبیا هیواد ولسمشریزه | common_name = The Gambia | image_flag = Flag of The Gambia.svg | image_coat = Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg | national_motto = "پرمختګ, یوالی, کامیابي" | national_anthem = "[[For The Gambia Our Homeland]]"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:For The Gambia Our Homeland (instrumental).ogg]]</div>(زمونږ وطن ګامبیا لپاره) | image_map = Gambia (orthographic projection with inset).svg | image_map2 = | capital = [[بانجول]] | largest_city = [[سرکوندا]] | official_languages = [[انګلیسي]]<!-- Until official sources state otherwise, this should not be changed. See the Talk page. --> | languages_type = [[سیمه ییزې ژبې]]s | languages = {{hlist |[[ماندیکا ژبه]] |[[فولاني ژبه]] |[[ولف ژبه]] |[[سریر ژبه]] |[[جولا ژبه]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | ۳۴.۴% [[ماندیکا خلک]] | ۲۴.۱% [[پولا خلک]] | ۱۴.۸% [[ولف خلک]] | ۱۰.۵% [[جولا خلک]] | ۸.۲% [[زونیک خلک]] | ۳.۱% [[سریر خلک]] | ۱.۹% [[مانجاګو خلک]] | ۱.۳% [[بامبارا خلک]] | ۰.۵% [[وکو خلک]] | ۱.۵% نور<ref name="۲۰۱۳Census">{{cite web |url=https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |title=2013 Population and Housing Census: Spatial Distribution |publisher=The Republic of The Gambia |last=National Population Commission Secretariat |date=April 30, 2005 |website=Gambia Bureau of Statistics |access-date=December 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |archive-date=3 January 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> }} | ethnic_groups_year = ۲۰۱۳ Census | demonym = ګامبیایان | government_type = [[ولسمشریزه]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[آداما بارو]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[یساتو تورای]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | sovereignty_type = خپلواکي | established_event1 = له [[بریتانیا]] | established_date1 = ۱۸ فبروري ۱۹۶۵ | established_event2 = dissolution of the [[Senegambia Confederation]] | established_date2 = ۳۰ سپټمبر ۱۹۸۹ | area_km2 = ۱۰,۶۸۹ | area_rank = ۱۵۹th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = ۴,۰۰۷ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = ۱۱.۵ | population_estimate = ۲,۰۵۱,۳۶۳<ref name="CIA">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The World Factbook: Gambia, The|website=CIA|language=en|access-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702024610/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|archive-date=2 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | population_census = ۱,۸۵۷,۱۸۱<ref name="2013Census" /> | population_estimate_year = ۲۰۱۷ | population_estimate_rank = ۱۴۶ | population_census_year = ۲۰۱۳ | population_density_km2 = ۱۷۶.۱ | population_density_sq_mi = ۴۲۵.۵ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = ۷۴th | GDP_PPP = $۳.۵۸۲ بیلیونه<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&pr.y=15&sy=2015&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=648&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=The Gambia |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = ۲۰۱۷ | GDP_PPP_per_capita = $۱,۶۸۶<ref name="imf2"/> | GDP_nominal = ۱.۰۳۸ بیلیونه<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = ۲۰۱۷ | GDP_nominal_per_capita = $۴۸۸<ref name="imf2"/> | Gini = ۳۵.۹ <!--number only--> | Gini_year = ۲۰۱۵ | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="Gini">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&locations=GM&start=2015&view=bar|title=GINI index (World Bank estimate) - Data|website=data.worldbank.org|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&locations=GM&start=2015&view=bar|archive-date=21 April 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰.۴۶۶ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۸ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۷۴th | currency = [[ګامبیا دالاسی|دالاسی]] | currency_code = GMD | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[نړیوال ساعت]] | DST_note = {{smaller|''Daylight saving time is not observed''}} | drives_on = [[چپ- او ښوی-لاس ترافیک#ښوی-لاس ترافیک|ښوی]] | calling_code = [[+۲۲۰]] | iso3166code = GM | cctld = [[.gm]] | coordinates = {{Coord|13|28|N|16|36|W|type:city|display=inline,title}} | religion = <!-- Do not insert "Islam", as this not has not officially changed. See below in Politics section. --> }} ګامبيا چې په رسمي ډول د ګامبيا جمهوريت دی، په لويديځه افريقا کې پروت هېواد دی. دا هېواد د افريقا په اصلي وچه کې تر ټولو کوچنی هېواد دی او پر اتلانتيک سمندر باندې له لويديځ ساحل څخه پرته نوره ټولو اړخونو ته يې سينګال پروت دی. ګامبيا د خپل ورته نوم (ګامبيا سيند) د ټيټو رسېدنو يا لوريو پر دواړو اړخونو باندې پروت دی. ياد سيند د ګامبيا د مرکز له لارې بهېږي او په اتلانتيک سمندر کې تويېږي. د ګامبيا جمهوريت ۱۰۶۸۹ کېلو متر مربع )۴۱۲۷ ميل مربع) پراخوالی او د ۲۰۱۳ ز کال تر اپرېل پورې د سرشمېرنې له مخې ۱۸۵۷۱۸۱ تنه نفوس لري. بېنجول (Banjul) د هېواد پلازمېنه او تر ټولو پراخه سيمه ده. <ref>[[Mandinka language|Mandinka]]: ''Kambiya'' {{lang|nqo|ߞߊߡߓߌߦߊ}}, {{lang-wo|Gámbi}}, {{lang-ff|Gammbi}}, {{lang-ar|غامبيا}}</ref><ref>{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/|title=Population of Cities in Gambia (2019)|لاسرسي نېټه=2022-05-15|خونديځ نېټه=2017-05-15|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170515015606/http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170515015606/http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515015606/http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Banjul|title=Banjul &#124; national capital, The Gambia|website=Encyclopedia Britannica|access-date=7 April 2020}}</ref><ref name="Hoare">Hoare, Ben. (2002) ''The Kingfisher A-Z Encyclopedia'', Kingfisher Publications. p. 11. {{ISBN|0-7534-5569-2}}.</ref> پرتګاليان لومړني اروپايان وو چې په ۱۴۵۵ کې د ګامبيا سيمې ته ننوتل، مګر هيڅکله يې په کې مهمه سوداګري رامنځته نه کړه. په ۱۷۶۵ ز کال کې دا سيمه د ګامبيا مستعمرې او قيموميت (Gambia Colony and Protectorate) په رامنځته کولو سره د برتانوي سترواکۍ برخه جوړه شوه. ګامبيا په ۱۹۶۵ ز کال کې د داودا جوارا (Dawda Jawara) تر مشرۍ لاندې خپلواکي تر لاسه کړه. جوارا تر هغې مودې پورې حکومت وکړ، چې د ۱۹۹۴ز کال په سپينه کودتا کې يحیي جامع (Yahya Jammeh) ورځنې واک واخيست. اداما باررو 9Adama Barrow) د ۲۰۱۷ ز کال په جنوري کې د ۲۰۱۶ ز کال د ډسمبر په ټاکنو کې “Jammeh” ته له ماتې ورکولو څخه وروسته د هېواد درېيم ولسمشر شو. جامح د دندې له نه پرېښودلو څخه مخکې، په لومړيو کې د ټاکنو پايلې ومنلې، مګر د لويديځو افريقايي هېوادونو د اقتصادي ټولنې له لورې يې د اساسي قانون کړکېچ او پوځي منځګړيتوب (مداخله) پيل کړه، چې د مهالوېش له مخې له پای ته رسېدلو څخه دوه ورځې وروسته يې د ګوښه کولو لامل شو. <ref>{{Cite book|last1=Hughes|first1=Arnold|url=https://www.google.com/books/edition/Historical_Dictionary_of_The_Gambia/0C1eWHq8LZ4C?hl=en&gbpv=1&pg=PR32|title=Historical Dictionary of The Gambia|last2=Perfect|first2=David|publisher=Scarecrow Press|year=2008|isbn=9780810862609|location=United States|pages=xxxii f}}</ref><ref>Hughes, Arnold (2008) ''Historical Dictionary of the Gambia''. Scarecrow Press. p. xx. {{ISBN|0810862603}}.</ref><ref name="Wiseman">Wiseman, John A. (2004) [https://books.google.com/books?id=jj4J-AXGDaQC&lpg=PA456 Africa South of the Sahara 2004 (33rd edition): The Gambia: Recent History], Europa Publications Ltd. p. 456.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/21/anxious-gambians-await-former-president-yahya-jammeh-departure|title=Yahya Jammeh leaves the Gambia after 22 years of rule|last=Maclean|first=Ruth|date=21 January 2017|work=The Guardian|access-date=17 May 2017|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516194615/https://www.theguardian.com/world/2017/jan/21/anxious-gambians-await-former-president-yahya-jammeh-departure|archive-date=16 May 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Agrees">{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html|title=Gambia's Yayah Jammeh confirms he will step down|date=20 January 2017|website=Al Jazeera|access-date=21 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121003151/http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html|archive-date=21 January 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|last=Ramsay|first=Stuart|title=Former Gambia leader Yahya Jammeh flies into political exile|language=en|publisher=Sky News|date=22 January 2017|url=https://uk.news.yahoo.com/former-gambia-leader-yahya-jammeh-preparing-leave-country-205300165.html|access-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123004834/https://uk.news.yahoo.com/former-gambia-leader-yahya-jammeh-preparing-leave-country-205300165.html|archive-date=23 January 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> د هېواد پر اقتصاد باندې کښت، کب نيونه او په ځانګړي ډول ګرځښت واکمن دي. په ۲۰۱۵ ز کال کې يې ٪۴۸،۶ سلنه وګړو په فقر کې ژوند کاوه. په کليوالي سيمو کې فقر زيات (ان ٪۷۰) پراخ دی. <ref name="WorldBank">{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/gambia/overview|title=The Gambia overview|publisher=World Bank|access-date=5 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705183902/http://www.worldbank.org/en/country/gambia/overview|archive-date=5 July 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == رېښه == د “Gambia” نوم له مانډينکا (Mandinka) اصطلاح “Kambra” يا “Kambaa” څخه اخيستل شوی دی، چې د ګامبيا سيند (Gambia River) معنا لري. يا دا چې شونې ده نوم يې د سپيڅلې سيرير ژبې له “Gamba” څخه اخيستل شوی وي، چې د کډو يو ځانګړی ډول دی چې د سيرير د يو مشر د مړينې پر مهال وهل کېږي. په ۱۹۶۵ ز کال کې د خپلواکۍ په تر لاسه کوول سره يې د “Gambia” نوم وکاروه. په ۱۹۷۰ ز کال کې د يو جمهوريت له اعلان څخه وروسته د هېواد د نوم اوږده بڼه د ګامبيا جمهوريت (Republic of the Gambia) شو. د يحیی ادارې ياد نوم د ۲۰۱۵ ز کال په ډسمبر کې د ګامبيا اسلامي جمهوريت ته بدل کړ. د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري پر ۲۹ ولسمشر اداما باررو (Adama Barrow) د هېواد نوم بېرته د ګامبيا جمهوريت ته بدل کړ. <ref>{{Cite news|url=https://www.naij.com/1085177-adama-barrow-removes-islamic-gambias-name.html|title=Adama Barrow removes 'Islamic' title from Gambia's name|last=Adegun|first=Aanu|date=29 January 2017|newspaper=Naij|language=en-US|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129123855/https://www.naij.com/1085177-adama-barrow-removes-islamic-gambias-name.html|archive-date=29 January 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-pledges-reforms-170128194124520.html|title=The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms|date=28 January 2017|website=Al Jazeera|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131012508/http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-pledges-reforms-170128194124520.html|archive-date=31 January 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="E1">{{cite web|url=http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109|title=La Gambie s'autoproclame "État islamique"|date=13 December 2015|publisher=Europe 1|language=fr|access-date=14 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214051037/http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109|archive-date=14 December 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="cons1996">{{cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1952/GMB48490.pdf|title=Constitution of the Republic of the Gambia|date=1996|access-date=29 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204142049/http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1952/GMB48490.pdf|archive-date=4 February 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>[[Godfrey Mwakikagile]], ''The Gambia and Its People: Ethnic Identities and Cultural Integration in Africa'', New Africa Press, 2010, {{ISBN|9789987160235}}, p. 141 [https://books.google.co.uk/books?id=ZL7wIvRlXSwC&pg=PA141#v=onepage&q&f=false]</ref><ref>Allen Meagher, Andrew Samuel, Baba Ceesay, National Council for the Arts and Culture (Gambia), ''Historic Sites of The Gambia: Ada Dinkiralu (Mandinka), Bereb-I-Chosan (Wolof), Tarica Tawal (Fula), Nannin (Jola), Soninke Ada (Serehuli), I-Mofan Chosan (Serer) : an Official Guide to the Monuments and Sites of the Gambia'', National Council for the Arts and Culture, 1998, pp. 1, 24.</ref> ګامبيا د خورا کوچني شمير هېوادونو له ډلې څخه دی، چې په عام ډول ورته انګليسي ژبه کې د «معلومه مقالې» نوم کارول کېږي، پرته له نورو حالتونو څخه چې نوم په کې په جمعه حالت (نيدرلېنډز، فيپينس) دی يا د حکومت بڼه لري (لکه: متحده پاچهي يا انګليستان، د چک جمهوريت). بې له اصطلاح يا مقاله په رسمي ډول د هېواد د حکومت او نړيوالو بنسټونو له لورې هم کارول کېږي. ځانګړې اصطلاح په اصل کې د دې له امله هم کارول کېږي، چې د سيمې نوم د ګامبيا (سيند) له مخې نومول شوی و. په ۱۹۶۴ ز کال کې د هېواد له خپلواکۍ څخه لږه موده مخکې د وخت لومړي وزير داودا جاوارا (Dawda Jawara) برتانوي رسمي کارونې لپاره د جغرافيوي نومونو په اړه تل پاتې کمېټې (Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use) ته ليک واستوه چې په کې د ګامبيا د نوم لپاره د بېلې اصطلاح يا مقالې د تر لاسه کولو وړانديز وکړ؛ موخه يې له زمبيا سره د ګډوډۍ يا مغشوش کېدلو مخنيوی و، چې هغه هم په وروستيو کې خپلواکه شوې وه. په اوس وخت کې “Gmabia” او “the Gambia” دواړه نومونه په عام ډول کارول کېږي. <ref>{{cite news|last1=Alfa Shaban|first1=Abdur Rahman|title=Why Africa's 'smiling coast' is officially referred to as 'The' Gambia|url=https://www.africanews.com/2017/01/19/why-africa-s-smiling-coast-is-referred-to-as-the-gambia//|access-date=28 November 2020|work=Africa News|date=19 January 2017|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411013024/https://www.africanews.com/2017/01/19/why-africa-s-smiling-coast-is-referred-to-as-the-gambia/|url-status=dead}}</ref> == تاريخچه == === له ۹ څخه تر ۱۶ پېړيو پورې: === عرب سوداګرو په نهمه او لسمه پېړيو کې د ګامبيا سيمې لومړني ليکلي دلايل برابر کړل. د لسمې پېړۍ پر مهال مسلمان سوداګرو او پوهانو د لويديځې افريقا په بېلابېلو سوداګريزو مرکزونو کې ټولنې جوړې کړې. دواړو ډلو د افريقا له لويې دښتې (Sahara) څخه بلې غاړې ته سوداګريزې لارې رامنځته کړې، چې د سرو زرو او د فيل او نورو ژوو د غاښونو تر څنګ د غلامانو په توګه د سيمه ايزو خلکو د پراخه لېږد د سوداګرۍ او همدرانګه د جوړو شويو توکو د رالېږد لامل شوې. په ۱۱ يا ۱۲ پېړۍ کې د پاچاهيو حکومتونه، لکه: ټکرور “Takrur” (پر سينيګال سيند باندې لږ شمال لور ته پرته پاچاهي)، لرغونې ګانا او Gao اسلامې ته اوښتي وو او خپلو محکمو کې يې د عربي ژبې لوستي مسلمانان ګومارلي وو. د ۱۴ پېړۍ په پيل کې د ننۍ ګامبيا ډېره برخه د مالي سترواکۍ (Mali Empire) برخه وه. پرتګال د ۱۵ پېړۍ په نيمايې کې د سيند له لارې دې سيمې ته ورسېدل او له هېواده د باندې سوداګرۍ باندې واکمني يې پيل کړه. <ref>Easton P (1999) [http://documents.worldbank.org/curated/en/581121468329358898/Education-and-Koranic-literacy-in-West-Africa "Education and Koranic Literacy in West Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220150050/http://documents.worldbank.org/curated/en/581121468329358898/Education-and-Koranic-literacy-in-West-Africa|date=20 December 2016}}. IK Notes on Indigenous Knowledge and Practices, n° 11, World Bank Group. pp. 1–4</ref> === انګليسي د فرانسوي واک پر وړاندې === په ۱۵۸۸ ز کال کې له کراټو “Crato” څخه مخکې د پرتګالي واکمنۍ غوښتونکي انټونيو “Antonio” پر ګامبيا سيند باندې د خپلې سوداګرۍ پراخه حقونه پر انګرېز سوداګرو باندې وپلورل. د ملکې لومړۍ اليزابت (Queen Elizabeth I) له لورې جوت يا څرګندو ليکونو ياد ورکول يا بخښل تاييد کړل. په ۱۶۱۸ ز کال کې د انګليستان پاچا لومړي جېمز (James) يو انګليسي شرکت ته له ګامبيا او د سرو زرو ساحل “Gold Coat” (ننني ګانا) سره د سوداګرۍ په اړه يو قانون وړاندې کړ. د ۱۶۵۱ او ۱۶۶۱ ز کلونو تر منځ د ګامبيا ځينې برخې لکه د Fort Jakob او St. Mary ټاپو (معاصر “Banjul” سيمه) او Fort Jillifree په ګډون په ګامبيا سيند کې د St. Andrew ټاپو د کرولېنډ او سيميګاليا تر ديوکي حکومت (Duchy of Courland and Semigallia) لاندې راغلې. يادې سيمې چې اوس په ليتويا کې دي، د شهزاده يعقوب کېټلر (Jacob Kettler) له لورې وپېرل شوې. نوموړې مستعمرې په ۱۶۶۴ ز کال کې په رسمي ډول انګليستان ته پرېښودل شوې. <ref>{{Cite journal|last=Yevstratyev|first=O|date=2018|title=Chronological Dating of the Duchy of Courland's Colonial Policy|url=https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf|journal=Latvijas Vēstures Institūta Žurnāls|volume=3|pages=34–72|doi=10.22364/lviz.108.02|access-date=22 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223074148/https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf|archive-date=23 February 2019|url-status=dead|df=dmy-all|doi-access=free|archivedate=23 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190223074148/https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf}}</ref> د ۱۷ پېړۍ د وروستيو او ټولې ۱۸ پېړۍ پر مهال برتانوي او فرانسوي سترواکيو په پرله پسې ډول د سينيګال او ګامبيا سيندونو په سيمو کې د سياسي او سوداګريز غوره والي په موخه هڅې وکړې. برتانوي سترواکۍ هغه مهال ګامبيا ونيوله، چې په ۱۷۵۸ ز کال کې د سينيګال له نيونې څخه وروسته د “Augustus Keppel” په مشرۍ سيمې ته يو جګړه ايز ټولګی يا هيئت ښکته شو. د “Versailles” د ۱۷۸۳ ز کال لومړي تړون سترې برتانيې ته د ګامبيا سيند ملکيت ورکړ، مګر فرانسې د سيند پر شمالي څنډه باندې البريدا “Albreda” کې يوه کوچنۍ کلابند سيمه تر لاسه کړه. دا سيمه په پای کې په ۱۸۵۶ز کال انګليستان ته پرېښودل شوه. === غلامي (له ۱۷ تر ۱۹ پېړۍ) === ښايي له دې عمومي سيمې څخه د هغو درې پېړيو پر مهال تر درې ميليونه خلکو پورې د غلامانو په توګه نيول شوي وي، چې له اتلانتيک څخه د اخوا غلامۍ سوداګرۍ فعاليت وکړ. څرګنده نه ده چې له اتلانتيک څخه د اخوا غلامۍ سوداګرۍ له پيل څخه مخکې، د قبيلو تر منځ جګړو په واسطه څومره خلک د غلامانو په توګه ونيول شول. ډېری نيول شوي غلامان د نورو افريقايانو له لورې پر اروپايانو باندې وپېرل شول. ځينې يې د قبيلوي جګړو بنديان وو، ځينې يې هغه قربانيان وو چې د نا ادا شويو پورونو له امله پلورل کېدل او زيات نور يې په ساده ډول د تښتونې قربانيان وو. <ref>Park, Mungo ''Travels in the Interior of Africa'' [[gutenberg:5305|v. II, Chapter XXII – War and Slavery]] {{Cite web |url=http://www.gutenberg.org/etext/5305 |title=آرشیف کاپي |access-date=15 May 2022 |تاريخ الأرشيف=24 September 2009 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090924192512/http://www.gutenberg.org/etext/5305 |url-status=bot: unknown }}.</ref> سوداګرو په لومړيو کې د کار کولو په موخه خلک د خدمت کوونکو يا مزدورانو بڼه په توګه اروپا ته ولېږل. د لېږد مودې تر هغې دوام وکړ، چې په ۱۸ پېړۍ کې په لويديځ هندوستانونو (West Indies) او شمالي امريکا کې د کار بازار پراخه شو. په ۱۸۰۷ ز کال کې انګليستان په ټوله سترواکۍ کې د غلامۍ سوداګري له منځه وېوړه. انګليستان په نابريالي ډول ګامبيا کې هم د غلامۍ سوداګرۍ د پای ته رسولو هڅه وکړه. د غلامۍ هغه کښتۍ چې په اتلانتيک کې د شاهي سمندري ځواک د لويديځې افريقا لښکر له لورۍ يې مخه ونيول شوه، ګامبيا ته ستنې شوې. د کښتۍ سپاره غلامان د ګامبيا له سيند څخه وړاندې پر MacCarthy ټاپو باندې خوښې شول، چې ورڅخه په ياده سيمه کې د نوي ژوند د رامنځته کولو تمه کېدله. برتانيې په ۱۸۱۶ ز کال کې د “Bathurst” (ننني بانجيول “Banjul” سيمه) پوځي ځای يا پوسته جوړه کړه.<ref name="xyz">{{cite journal|doi=10.2307/3060072|jstor=3060072|title=Guests of the Crown: Convicts and Liberated Slaves on Mc ''Carthy'' Island, the Gambia|journal=The Geographical Journal|volume=160|issue=2|pages=136–142|year=1994|author=Webb, Patrick|author-link=Patrick Webb (nutritionist)}}</ref> ==ایداري وېش== د ګامبیا هیواد په ۶ ایداري سیمو ویشل شوی دی. [[دوتنه:Gambia-LGAmap.png|تڼۍ|275x275|]] * [[کریوال]] * [[کونتاور]] * [[برنکاما]] * [[مانسا کونکو]] * [[باسس]] * [[جانجانبورا]] پلازمینه * [[بانجول]] ترټولو کوچینې برخه * [[کانیفینګ]] ==تاریخ== په ۱۴۵۵م کال کې ګامبیا د پرتګالیانو لاسته ولویده چې درې پیړۍ وروسته [[بریتانیا]] په ۱۷۶۵م کال کې پری واک ټینګ کړ. ==کلتور== ==جغرافیه== [[دوتنه:Ga-map.png|تڼۍ|275x275|]] ګامبیا هیواد ۱۱,۲۹۵ کیلومتره مساحت درلودلو سره د افریقا لوې وچې په لویدیځ سمندرغاړو کې پروت د یادې لوې وچې ترټولو کوچینی هیواد دی. ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:گامبیا]] 3w7vzf2ob2saokk3zlkfpzvlnctxqjy 0 2965 371207 368396 2026-11-08T18:27:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371207 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |ګرجستان= conventional_long_name = |native_name = |linking_name = ګرجستان |image_flag = Flag of Georgia.svg |image_coat = Greater coat of arms of Georgia.svg |national_motto ={{سخ}}[[د ګرجستان ملي شعار|ძალა ერთობაშია]]{{سخ}}{{small|''ځواک په یوځای کیدو دی''}} |national_anthem ={{سخ}}[[د ګرجستان ملي سود|თავისუფლება]]{{سخ}}{{small|''خپلواکی''}} [[File:Georgian national anthem.oga|center]] |image_map = Europe Georgia.svg |map_caption = |capital = [[تفلیس]] |latd=41 |latm=43 |latNS=N |longd=44 |longm=47 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[ګرجي ژبه|ګرجي]] |ethnic_groups = ۸۳٫۸٪ [[ګرجي خلک|ګرجیان]]{{سخ}}۶٫۵٪ [[آذربایجانیان|آذري ترکان]]{{سخ}}۵٫۷٪ [[ارمنیان]]{{سخ}}۱٫۵٪ [[روسان]]{{سخ}}۲٫۵٪ نور قومونه |ethnic_groups_year = ۲۰۰۲ |government_type = [[جمهوریت]] [[نیمه ولسمشریز نظام|نیمه ولسمشریزه]] [[حاکم حکومت |حاکم]] |leader_title1 = جمهور ریس |leader_name1 = [[سالومه زورابیشویلی]] |leader_title2 = لمړی وزیر |leader_name2 = [[ماموکا باختادزه]] |leader_title3 = د پارلمان ریس |leader_name3 = [[ایراکلی کوباخیدزه]] |legislature = پارلمان |area_rank = |area_magnitude = |area_km2 = ۶۹٬۹۰۰ |area_sq_mi = ۲۶٬۹۱۱ |area_footnote = |percent_water = |population_estimate = ۳٬۷۲۹٬۰۰۰ |population_estimate_rank = |population_estimate_year = ۲۰۱۸ |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ۶۵٫۴ |population_density_sq_mi = ۱۶۹٫۳ |population_density_rank = |GDP_PPP = ۲۶٫۳۴۸ بیلیون |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = ۲۰۱۲ |GDP_PPP_per_capita = |HDI_year = ۲۰۱۲ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ۰٫۷۴۵ <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[د ګرجستان لارې|لاری]] (ლ) |currency_code = GEL |time_zone = GET |utc_offset = +۴ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |DST_note = |antipodes = |date_format = |drives_on = |calling_code = +۹۹۵ |iso3166code = GE |ISO_3166–1_alpha2 = GE |ISO_3166–1_alpha3 = GEO |ISO_3166–1_numeric = ۲۶۸ |cctld = [[.ge]] }} '''ګرجستان''' ([[ګرجي ژبه|ګرجي]]: საქართველო) په [[انګلیسي]] Georgia) په [[قفقاز]] کې پروت یو هیواد دی چې پلازمېنه یې [[تفلیس]] نومیږي او گرجستان د [[اوراسيا]] په سیمه کې پروت دی چې له [[آسیا]] او [[اروپا]] سره ګډه پوله لري. ګرجستان لویدیځ ته له [[تور سمندر]] شمال خواته یې [[روسیه]] سویل ته له [[ترکیه|ترکې]] او [[ارمنستان]] او د سویل ختیځ لورته له [[آذربایجان]] سره ګډه پوله لرې. د ګرجستان پلازمینه [[تفلیس]] ښار دی او مساحت یې ۷۰۰'۶۹ کیلومتره مربع او نفوس یې په ۲۰۱۶م کال کې ۷۲۰۰۰'۳ نفره وو. ددی [[هیواد]] د [[حکومت ]] ډول نیمه ولسمشریزه ده. ګرجستان یو له هغو هیوادونو څخه دی چې په [[اروپا]] او [[آسیا]] دواړو لویو وچو کې موقیعت لری. نو ددی سره یاد هیواد هڅه کوی چې په [[ناټو]] سازمان او [[اروپایي ټولنه]] کې ځان شامل کړې. ګرجستان، په رسمي ډول د ۱۹۹۰ ز کال څخه تر ۱۹۹۵ ز کال پورې د ګرجستان جمهوریت، په دوو لویو وچو کې غځېدلی هېواد دی چې په قفقاز کې، د ختیځې اروپا او لوېدیځې آسیا په تقاطع ساحه کې پروت دی. له لوېدیځ لوري له تور سمندر، له شمال او ختیځ لوري له روسیې، له سویل لوري له ترکیې او ارمنستان او له سویل ختیځ لوري له آذربایجان سره پولې لري. مساحت یې ۶۹۸۰۰ کیلومتر مربع (۲۶۹۱۱ مایل مربع) دی او له اشغال شویو سیمو پرته، ۳۷ مېلیونه وګړي لري. ګرجستان د استازوندویې ولسواکۍ یا غیرمستقیمې ولسواکۍ سیاسي نظام لري چې د یومجلسه پارلماني جمهوریت له خوا اداره کېږي. تفلیس يې پلازمېنه او ترټولو لوی ښار دی، چې نږدې څلورمه برخه نفوس په کې مېشت دی.    <ref>{{cite web|url=https://constitutions.ru/?p=2898|title=Law on Declaring a Transitional Period in the Republic of Georgia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023203025/https://constitutions.ru/?p=2898|archivedate=2020-10-23|access-date=2022-03-19|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/469f388ca.html|title=Chronology for Abkhazians in Georgia|publisher=Refworld|quote=In moves reflecting the growing independence sentiments of Georgians, the legislature announces that henceforth the region will be designated as the "Republic of Georgia" without reference to "Soviet Socialist". In addition, the flag which flew during the Georgia's brief period of independence after World War I is again adopted.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5253.htm|title=Georgia (02/08)|publisher=[[U.S. Department of State]] (archive site)|quote=On April 9, 1991, the Supreme Council of the Republic of Georgia declared independence from the U.S.S.R.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1991/04/10/world/secession-decreed-by-soviet-georgia.html|title=Secession Decreed by Soviet Georgia|last=Clines|first=Francis X.|author=|date=10 April 1991|website=|publisher=[[The New York Times]]|language=|access-date=|url-status=|archive-url=|archive-date=|quote=}}</ref><ref name="statspopulation">{{cite web|title=Population and Demography|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/316/population-and-demography|publisher=National Statistics Office of Georgia, Geostat|access-date=29 December 2021}}</ref><ref name="CIA Factbook Georgia">{{cite web|title=Georgia - The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/georgia/|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]]|access-date=25 March 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222544/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/georgia/|url-status=dead}}</ref> د کلاسیکې زمانې په اوږدو کې څو خپلواکې پاچهۍ ،لکه: کولکیس او ایبریا په اوسني ګرجستان کې رامنځته شوې. ګرجستانیانو د څلورمې پېړۍ په لومړیو کې رسماً عیسویت ومانه چې د ګرجستان د لومړنیو دولتونو په دیني او سیاسي یووالي کې یې مرسته وکړه. په منځنیو پېړیو کې د ګرجستان متحدې پاچهۍ راڅرګندې شوې او د ۱۲ او ۱۳ پېړیو په لومړیو کې د پاچا ودانوونکي ډېویډ او سترې ملکې تامار د واکمنۍ پرمهال خپل زرین دوران ته ورسېد. له هغې وروسته، پاچهۍ زوال وکړ او په پای کې د بېلابېلو سیمه ییزو قدرتونو، لکه: د مغولیانو، عثماني سترواکۍ او د فارس د سترواکۍ د پرله پسې کورنیو تر واک لاندې ټوټې شوه. د ګرجستان یوې پاچهۍ د روسیې سترواکۍ سره په ۱۷۸۳ ز کال کې یو تړون وکړ، چې د ۱۹ مې پېړۍ په اوږدو کې یې په تدریج سره د عصري ګرجستان د خاورې یوځای کولو ته دوام ورکړ.   په ۱۹۱۷ ز کې د روسیې له انقلاب وروسته، ګرجستان د آلمان تر ساتنې لاندې د یوه خپلواک جمهوریت په توګه راڅرګند شو. ګرجستان له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د شوروي اتحاد له لوري په ۱۹۲۲ ز کال کې په زور ضمیمه شو او د پنځلسو بنسټګرو جمهوریتونو څخه یو شو. په ۱۹۸۰ ز کلونو کې، د خپلواکۍ یو غورځنګ راڅرګند شو او په چټکۍ سره یې وده وکړه، چې د ۱۹۹۱ ز کال په اپریل کې د شوروي اتحاد څخه د ګرجستان د جلا کېدو لامل شو. په زیاتره راتلونکو لسیزو کې، د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته ګرجستان له اقتصادي ناورین، سیاسي بې ثباتي، توکمیزې جګړې او په آبخازیه او سوېلي اوستیا کې یې له بېلتون غوښتونکو جګړو سر مخامخ شو. په ۲۰۰۳ ز کال کې د ګلاب سپین (بې وینې) انقلاب څخه وروسته، ګرجستان لوېدیځ پلوه بهرنۍ تګلاره په کلکه خپله کړه. په اروپایی اتحادیه او ناټو کې د یوځای کېدو په موخه یې یو لړ دیموکراتیک او اقتصادي اصلاحات وړاندې کړل. لوېديځ ته د دغه هېواد تمايل د دې لامل شو چې ډېر ژر يې له روسيې سره اړيکې خرابې شي، چې په ۲۰۰۸ ز کال کې په يوه ځای کې د يوې لنډې جګړې لامل هم شو.<ref name="Soviet power">{{Cite journal|last=Jones|first=Stephen|date=27 October 2020|title=The establishment of Soviet power in Transcaucasia: The case of Georgia 1921–1928|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09668138808411783?casa_token=FMxiPYCazXoAAAAA%3AuIvKXy8EhHkXLd7Y2XcBSNR9cgQP8_ocCE-we8kqsAikpZ6Y5zN46q4M64W1zviJLycXSZdGWUORkgU&|journal=Soviet Studies|volume=40:4|issue=4|pages=627|doi=10.1080/09668138808411783|access-date=19 March 2022|archive-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319101853/https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09668138808411783?casa_token=FMxiPYCazXoAAAAA:uIvKXy8EhHkXLd7Y2XcBSNR9cgQP8_ocCE-we8kqsAikpZ6Y5zN46q4M64W1zviJLycXSZdGWUORkgU&|url-status=dead}}</ref> ګرجستان یو پرمختلونکی هېواد دی، چې د بشري پراختیا په شاخص کې "ډېر لوړ" طبقه بندي شوی. له خپلواکۍ راهیسې اقتصادي اصلاحات د لوړې کچې اقتصادي آزادۍ او د سوداګرۍ د آسانتیا، همدارنګه د فساد د شاخصونو، بې وزلۍ او د بېکارۍ د کموالي لامل شول. په نړۍ کې یو له لومړیو هېوادونو څخه دی چې بنګ یې قانوني کړل او په نړۍ کې یوازینی پخوانی سوسیالیست دولت شو چې دا کار یې وکړ. دا هېواد په اروپا او آسیا کې د نړیوالو سازمانونو لکه د اروپا شورا، د تور سمندرګي د اقتصادي همکاریو سازمان، د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان، یورو کنټرول (په اروپا کې د هوایي چلند د خودیتوب سازمان)، د بیارغونې او پراختیا لپاره د اروپا بانک، د دری ګونې ټولنې او د ولسواکۍ او اقتصادي پراختیا لپاره د GUAM سازمان غړیتوب لري.     == رېښه == د "Georgia" د نوم د لیکنې په اړه لومړۍ یادونه په ایټالیوي ژبه د پیټرو ویسکونټ د مپه مونډي په نوم په نقشه کې ده، چې په ۱۳۲۰ ز کال پورې تړاو لري. په لاتیني نړۍ کې د هغې د راڅرګندېدو په لومړي پړاو کې، تل په ورته الفبا نه لیکل کېده او لومړی بې غږ توری يې په J سره د "Jorgia" بڼه لیکل کېد. "Georgia" ښايي په ۱۱ او ۱۲ پېړیو کې د ګرجستانیانو له فارسي نوم ''gurğān'' څخه سرچینه اخیستې  وي چې د سریاني ژبې''gurz-ān''/''gurz-iyān'' او عربي ژبې ĵurĵan/ĵurzan  له لارې تنظیم شوې. د لور- بنسټ تیورۍ (Lore-based theories) د ګرځندوی ژاک دویتري له لوري وړاندې شوې، نوموړي د ګرجستانیانو په منځ کې د سنټ جورج د شهرت له مخې د دغې نوم رېښه تشرېحه کړه، په داسې حال کې چې ګرځندوی جان شاردین فکر کاوه چې "Georgia" د یوناني کلیمې γεωργός  ("د ځمکې کروندګر") څخه سرچینه اخیستې. ،لکه څنګه چې پروفیسور الکساندر میکابریدز زیاتوي، د ''Georgia/Georgians''  کلیمې په اړه دغه سل کلن توضیحات، د پوهې د ټولنې له لوري رد شوي او د فارسي gurg/gurgan، ("لیوه") کیلمې ته د رېښې په توګه اشاره کوي. دا کلیمه چې د فارسي کلیمې gurğ/gurgān سره پیل کېږي، وروسته د سلاوي او لوېدیځې اروپا د ژبو په ګډون په ډېرو نورو ژبو کې ومنل شوه. ښايی دا اصطلاح په خپله د نږدې کسپین سیمې د لرغوني ایراني نوم له لارې چې د ګورګان ("د لیوانو خاوره") په نوم یادېده، رامنځ ته شوې وي.<ref>Boeder; et al. (2002). Philology, typology and language structure. Peter Lang. p. 65. {{ISBN|978-0820459912}}</ref><ref>[[Grigol Peradze|Peradze, Gregory]]. "The Pilgrims' derivation of the name Georgia". ''Georgica'', Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208–209</ref><ref>{{cite book|last1=Hock|first1=Hans Henrich|last2=Zgusta|first2=Ladislav|title=Historical, Indo-European, and Lexicographical Studies|url=https://archive.org/details/historicalindoeu0000unse|date=1997|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3110128840|page=[https://archive.org/details/historicalindoeu0000unse/page/211 211]}}</ref><ref name="Historical Dictionary of Georgia">{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|title=Historical Dictionary of Georgia|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442241466|page=3|edition=2}}</ref><ref>{{cite book|first1=Winfried|last1=Boeder|first2=Wolfram|last2=Bublitz|first3=Manfred|last3=von Roncador|first4=Heinz|last4=Vater|title=Philology, typology and language structure|date=2002|publisher=Peter Lang|isbn=978-0820459912|page=65|quote=The Russian designation of Georgia (Gruziya) also derives from the Persian gurg.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Rapp Jr.|first1=Stephen H.|title=The Sasanian World through Georgian Eyes: Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature|date=2014|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-1472425522|page=21}}</ref><ref>[[Rouben Galichian]] (2007) Countries South of the Caucasus in Medieval Maps: Armenia, Georgia and Azerbaijan. pp. 188—189</ref> اصلي نوم یې ساکارتویلو (საქართველო؛ "د کارتویلیانو خاوره") دی، چې د کارتلي ګرجستاني مرکزي سیمې څخه اخیستل شوی، له ۹ مې پېړۍ څخه ثبت شوی او په پراخه کارونه کې تر ۱۳ پېړۍ پورې د ګرجستان د منځنيو پېړیو ټولې پاچهۍ ته اشاره کوي. هغه خپل نوم چې د قومي ګرجستانیانو له خوا کارول کېږي، کارتولبی (ქართველები، یعنی "کارتویلیان") دی.     د منځنیو پېړیو ګرجستاني تاریخې پېښې د کارتویلیانو هم نومه نیکه، کارتلوس، د جېفث کړوسی ګڼي. خو پوهان موافقه لري چې دا کلیمه د کارتز څخه اخیستل شوې، چې له لومړنیو ګرجستاني قبیلو څخه دویمه ده چې په لرغونو زمانو کې د یوې برلاسې ډلې په توګه راڅرګنده شوه. د ساکارتویلو نومსაქართველო) ) له دوو برخو څخه جوړ شوی. رېښه یې، کارتولي،- (ქართველ-ი)، د کارتلي د مرکزي ختیځ ګرجستاني سیمې اوسېدونکی یا ایبریا، لکه څنګه چې د ختیځ روم سترواکۍ په سرچینو کې پېژندل کېږي ،مشخصوي. لرغونو یونانیانو (سترابو، هرودوت، پلوتارک، هومر) او رومیانو (تیتوس لیویوس، تاسیتوس او نورو) د لوېدیځ ګرجستانیان د کولشیانو په نوم او ختیځ ګرجستانیان د ابرییانو (په ځینو یوناني سرچینو کېIberoi )  په نوم یادول. د ګرجستانی سرپایتاړی sa-X-o یو معیاري جغرافيائی جوړښت دی، چې "هغه سیمه چې X په کې اوسیږي" ،مشخصوي، چې X د یوه قوم نوم دی.    <ref>{{cite book|author=Constantine Porphyrogenitus|title=De Administrando Imperio|editor1=Gyula Moravcsik|others=translated by [[Romilly James Heald Jenkins|R.J.H Jenkins]]|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|year=1967|title-link=De Administrando Imperio|author-link=Constantine Porphyrogenitus}}</ref><ref>{{cite book|author=David Braund|title=A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562|pages=[https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau/page/17 17–18]|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1994|isbn=978-0198144731|url=https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau/page/17}}</ref><ref name="Rapp">Rapp, Stephen H. (2003), ''Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts'', pp. 419–423. Peeters Publishers, {{ISBN|90-429-1318-5}}</ref> نن ورځ د هېواد رسمي نوم "ګرجستان یا Georgia " دی، څرنګه چې د ګرجستان په اساسي قانون کې داسې راغلي دي : " د ګرجستان د دولت نوم ګرجستان دی." مخکې له دې چې د ۱۹۹۵ ز کال اساسي قانون پلی شي، د هېواد رسمي نوم د ګرجستان جمهوریت ؤ. لاهم کله ناکله خلک او رسنۍ یې د ګرجستان جمهوریت په نوم یادوي. <ref>{{citation|chapter=Article 2.1|title=Constitution of Georgia|publisher=Legislative Herald of Georgia|chapter-url=https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=35|quote=‘Georgia’ is the name of the state of Georgia.|تاريخ الوصول=2022-03-19|تاريخ الأرشيف=2019-12-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191204194904/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=35|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-03-19|خونديځ نېټه=2019-12-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191204194904/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=35|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191204194904/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=35|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204194904/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=35}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tbilisi|title=Tbilisi - Facts, History, Points of History - Britannica|publisher=[[Encyclopaedia Britannica]]|quote=Tbilisi, formerly Tiflis, capital of the republic of Georgia}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/02/20/world/europe/georgia-cyberattack-russia.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220154635/https://www.nytimes.com/2020/02/20/world/europe/georgia-cyberattack-russia.html|archive-date=2020-02-20|url-access=subscription|url-status=live|title=U.S. and Allies Blame Russia for Cyberattack on Republic of Georgia|author=David E. Sanger and Marc Santora|date=20 February 2020|publisher=[[The New York Times]]|quote=}}</ref>     ==ښارونه== {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 300 | header = | image1 = Cities and towns in Georgia.svg | alt1 = | caption1 = په ګرجستان کې ښارونه | image2 = Cities and towns in Georgia by population size.svg | alt2 = | caption2 = د ګرجستان ښارونه }} '''د ګرجستان د ښارونو نوملړ''' د ګرجستان ښارونه (د [[ګرجستان]] هیواد د ولایتونو مرکزونه) لاندی نوملړ د ګرجستان هیواد د ولایتونو مرکزونه چې هریو ځانته ښار ګڼل کیږي ښیې. * [[سوخومي]] * [[کوتایسي]] * [[روستاوی]] * [[ګوري]] * [[پوتي]] * [[باتومي]] * [[متسختا]] * [[چیاتورا]] * [[تقیبولي]] * [[ځوګدیدي]] * [[تسقالتوبو]] * [[تقوارچلي]] * [[ګاګرا]] * [[تلاوي]] ==جغرافیه== <gallery caption="Largest municipalities in Georgia by population" mode="packed" heights="130"> Tbilisi, Georgia — View of Tbilisi.jpg|alt=Panorama of Tbilisi|Panorama of [[تفلیس]], capital and largest city in Georgia 0873 - Kaukasus 2014 - Georgien - Batumi (17349857412).jpg|alt=Coastline of Batumi|[[Batumi]], capital of [[ادجارا]] and second largest city in Georgia Downtown Kutaisi & White Bridge as seen from Mt Gora (August 2011)-cropped.jpg|alt=Downtown Kutaisi|Downtown [[Kutaisi]], Georgia's third largest city Rustavi Square.JPG|Square in [[روستف]], Georgia's fourth largest city Mayor's office, Gori.jpg|alt=City د ښار صالون [[ګوري]], </gallery> ==اقتصاد== ==اداري ویش== '''د ګرجستان هیواد ایداري وېش''‘ (د ګرجستان ولایتونه) [[ګرجستان]] په ټوله کې په ۱۲ ولایتونو ویشل شوی دی چې له دولسو نه یې آبخازیا او آجاریا نیمه خپلواکه یاهم خپلواکي غوښتونکي دي. {| class="infobox bordered" style="width: auto;" |- ! colspan="3" style="font-size:larger; text-align: center;"| د ګرجستان هیواد ایداري وېش |- | colspan="3" | [[دوتنه:Regions of Georgia (country).svg|منځ|300px]] |---- ! شمیره !! سیمه !! مرکز |---- | ۱ || [[آبخازیا]] || [[سوخومي]] |---- | ۲ || [[سامګرلو-زمو سوانتی]] || [[زوګدیدی]] |---- | ۳ || [[ګوریا]] || [[ازورګتی]] |---- | ۴ || [[آجاریا]] || [[باتومی]] |---- | ۵ || [[راچا-لچخومی او کومو سوانتی]] || [[آمبرولائوری]] |---- | ۶ || [[ایمرتی]] || [[کوتایسی]] |---- | ۷ || [[سامتسخه-جاواختی]] || [[آخالتسیخه]] |---- | ۸ || [[شیدا کارتلی]] || [[ګوری (ګرجستان)|ګوری]] |---- | ۹ || [[متسختا-متیانتی]] || [[متسختا]] |---- | ۱۰ || [[کومو کارتلی]] || [[روستاوی]] |---- | ۱۱ || [[کاختی]] || [[تلاوی]] |---- | ۱۲ || [[تفلیس]] || [[تفلیس]] |---- |} ==سیاسي جوړښت== ==کلتور== ==خلک== د ګرجستان هیواد ترټولو لوی او اکثریت قوم ګرجي قوم (ګرجیان) دي چې د هیواد واک هم د ددوي په لاس کې دی. د ګرجیانو نه وروسته په ګرجستان کې دوهم لوی قوم آذربایجانیان دي. ==ژبه== د ګرجستان رسمي او دفتری ژبه ګرجي ده. ==اخیستلیکونه== * [http://www.president.gov.ge/index.php?lang_id=ENG President of Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407023425/http://www.president.gov.ge/index.php?lang_id=ENG |date=2013-04-07 }} * [http://www.government.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=1 Government of Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427091847/http://www.government.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=1 |date=2011-04-27 }} * [http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG Ministry of Foreign Affairs of Georgia ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111015503/http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG |date=2015-01-11 }} * [http://www.tourism.gov.ge/ Department of Tourism and Resorts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105162200/http://www.tourism.gov.ge/ |date=2009-01-05 }} * [http://www.amcham.ge/ American Chamber of Commerce in Georgia] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/georgia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624094841/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/georgia.html |date=2013-06-24 }} == سرچينې == [[وېشنيزه:قفقاز]] [[وېشنيزه:گرجستان]] lfao0z5d0kzf1nyryrh0ahyl5b7ibi5 0 2967 371202 367748 2026-11-08T18:24:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371202 wikitext text/x-wiki '''ګانا''' یاهم (غنا) په [[انګلیسي]] Ripublic of Gagana چې رسمي نوم یې '''د ګانا جمهوریت''' دی. د [[افریقا]] لویې وچې په لویدیځ کې پروت هیواد دی، د یاد هیواد پلازمېنه د [[آکرا]] ښار دی. ګانا په ۶ د مارچ ۱۹۵۷م کال له [[بریتانیا]] نه خپلواکی ترلاسه کړه، د یاد هیواد رسمي ژبه انګلیسي د پیسو واحد [[د ګانا سدي]] او مساحت یې ۵۳۵'۲۳۸کیلومتره مربع دی د وګړو شنیر یې ۰۰۰'۰۰۰'۲۳ میلیونه او ولسمشر یې [[نانا اکوفو ادو]] دی. {{Infobox country | conventional_long_name = د ګانا هیواد ولسمشریزه | common_name = ګانا | image_flag = Flag of Ghana.svg | image_coat = Coat of arms of Ghana.svg | national_motto = "Freedom and Justice" | national_anthem = "[[د ګانا ملی سرود]]"{{سخ}}[[File:National Anthem of Ghana.ogg|center]] | image_map = Ghana (orthographic projection).svg | capital = [[آکرا]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|5|33|N|0|12|W|type:city}} | official_languages = [[انګلیسي]]<ref name="The Ghanaian Government states that [[انګلیسي]] is the official language">{{cite web|quote=English is the official language of Ghana and is universally used in schools in addition to nine other local languages. The most widely spoken local languages are, Ga, Dagomba, Akan and Ewe.|url=http://www.ghanaembassy.org/index.php?page=language-and-religion|title=Language and Religion|publisher=Ghana Embassy|accessdate=8 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301155437/https://www.ghanaembassy.org/index.php?page=language-and-religion|archive-date=1 March 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="Ghana – 2010 Population and Housing Census">{{cite web|url=http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/Census2010_Summary_report_of_final_results.pdf|title=Ghana – 2010 Population and Housing Census|work=Government of Ghana|year=2010|accessdate=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925192147/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/Census2010_Summary_report_of_final_results.pdf|archive-date=25 September 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | national_languages = سیمه ییزې ژبې * [[آسانت توي]] * [[آکواپیم توي]] * [[بنو کوي]] * [[آهانتا]] * [[داګار]] * [[داګباني ژبه]] * [[دانګمه ژبه]] * [[اوای ژبه]] * [[فانت]] * [[ګا ژبه]] * [[ګونجا ژبه]] * [[کاسم ژبه]] * [[ماپرولي ژبه]] * [[نزما ژبه]] * [[واسا ژبه]] * [[تالنسي ژبه]] * [[باسسار]] * [[فرافرا ژبه]] * [[کوسال]] * [[هوسه ژبه]] * [[ګانایانګ سنګ ژبه]] | دینونه = *۶۸٫۸% [[مسیحیت]] * ۱۵.۹% [[اسلام]] * ۸۵5% سیمه ییز * ۶.۱% [[بی دینان]] * ۰.۷% نور | ethnic_groups = {{ |۴۷٫۵٪ [[آکان خلک]] |۱۶٫۶٪ [[مول-داګبون خلک]] |۱۳٫۹٪ [[ایو خلک]] |۷٫۴٪ [[ګا آدانګیه وګړي]] |۵٫۹٪ [[باسسار]] |۵٫۷٪ [[کونکومبا]] |۳٫۷٪ [[ګوان خلک]] |۲٫۵٪ [[ګوروسي]] |۲٫۲٪ [[کوساسي]] |۱٫۱٪ [[بیسا]] |۱٫۴٪ نور}} | ethnic_groups_year = ۲۰۱۰<ref name="Ghana – 2010 Population and Housing Census"/><ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country-info/stats/People/Ethnic-groups|title=People > Ethnic groups: Countries Compared|publisher=NationMaster|accessdate=22 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714100154/http://www.nationmaster.com/country-info/stats/People/Ethnic-groups|archive-date=14 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | demonym = ګانایان | government_type = {{ |style=[[حکومت]] [[ریاستی نظام]]|[[ولسمشریزه]]}} | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[نانا اکوفو ادو]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[محمدو باومیا]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | sovereignty_type = خپلواکي {{Nobold|له [[بریتانیا]]}} | established_event1 = [[Dominion of Ghana|Dominion]] | established_date1 = ۶ مارچ ۱۹۵۷ | established_event2 = [[ولسمشریزه]] | established_date2 = ۱ جنوري ۱۹۶۰ | established_event3 = [[اساسي قانون]] | established_date3 = ۲۸ افریل ۱۹۹۲ | area_km2 = ۲۳۹٬۵۶۷ | area_rank = ۸۰ام | area_sq_mi = ۹۲٬۰۹۹ <!--Do not remove per [[د افریقایي پلازمینو نوملړ]]--> | percent_water = ۴٫۶۱ (11,000 km; 4,247 mi{{کوچینی لیکمن|۲}}) | population_estimate = ۳۱٬۰۷۲٬۹۴۰<ref name=popest>{{cite web |title=2020 Population Projection by Sex, 2010–2020|publisher=Ghana Statistical Service |url=http://www.statsghana.gov.gh/pop_stats.html |accessdate=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424110616/http://www.statsghana.gov.gh/pop_stats.html |archive-date=24 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | population_census = ۲۴٬۲۰۰٬۰۰۰<ref name=unpop>{{cite journal|url=http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&view=article&id=4712:2010-provisional-census-results-out&catid=88:daily-news-summary&Itemid=236 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615141322/http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&view=article&id=4712%3A2010-provisional-census-results-out&catid=88%3Adaily-news-summary&Itemid=236 |archivedate=15 June 2011 |title=2010 Provisional Census Results Out |version=4 February 2011 |publisher=Population Division, Ghana Government |year=2010 |accessdate=7 February 2011 |author=Antoinette I. Mintah |url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = ۲۰۲۰ | population_estimate_rank = ۴۷ام | population_census_year = ۲۰۱۰ | population_density_km2 = ۱۰۱٫۵ | population_density_sq_mi = ۲۵۸٫۸ <!--Do not remove per [[د ګانا هیواد ایداري وېش]]--> | population_density_rank = ۱۰۳ام | GDP_PPP = $۲۲۶ بیلیونه<ref name=IMF>{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2019&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=82&pr1.y=0&c=652&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |website=[[د پیسو نړیوال صندوق]] |accessdate=29 February 2020}}</ref> | GDP_PPP_year = ۲۰۲۰ | GDP_PPP_per_capita = $۷٬۳۴۳<ref name=IMF/> | GDP_nominal = $۶۹٫۷۵۷ بیلیئت<ref name=IMF/> | GDP_nominal_year = ۲۰۲۰ | GDP_nominal_per_capita = $۲٬۲۶۶<ref name=IMF/> | Gini = ۴۲٫۴ | Gini_year = ۲۰۱۲ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref name="worldbank">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GH|title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=[[نړیوال بانک]]|website=data.worldbank.org|accessdate=24 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020447/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GH|archive-date=25 January 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰٫۵۹۶ | HDI_year = ۲۰۱۸ | HDI_change = increase | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ملګري ملتونه]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۴۲ام | currency = [[د ګانا سدي]] | currency_code = GHS | utc_offset = {{Sp}} | time_zone = [[نړیوال ساعت]] | drives_on = [[ښوی لاس]] | calling_code = [[Telephone numbers in Ghana|+۲۳۳]] | iso3166code = GH | cctld = [[.gh]] | today = }} ګانا (/ˈɡɑːnə/ ) چې په رسمي ډول د ګانا جمهوريت دی، په لويديځه افريقا کې يو هېواد دی. دا هېواد په سويل کې د Guinea خليج او د اتلانتيک سمندر رانغاړي، په لويديځ کې له Ivory ساحل سره، شمال کې له بورکينا فاسو (Burkina Faso) او لويديځ کې له (Togo) سره ګډه پوله لري. ګانا ۲۳۸۵۳۵ کېلومتر مربع (۹۲۰۹۹ ميل مربع) سيمې په پوښلو سره ډول ډول biomes  رانغاړي، چې له ساحلي هوارو دښتو څخه ګرمو باراني ځنګلونو پورې لړۍ جوړوي. له ۳۱ ميليون څخه د زيات نفوس په درلودلو سره ګانا له نايجريا څخه وروسته په لويديځه افريقا کې دويم تر ټولو ګڼ نفوسه هېواد دی. د هېواد پلازمېنه او ستر ښار اکرا (Accra) دی او نور ستر ښارونه يې کوماسي (Kumasi)، ټامېل (Tamale) او سکندي تاکورادي (Sekondi-Takoradi) دي. <ref>{{Cite book|title=Ghana a country to study|publisher=Library of Congress Cataloging-in-Publication Data|year=1995|page=63|language=English}}</ref><ref name="warriorking">Jackson, John G. (2001) ''Introduction to African Civilizations'', Citadel Press, p. 201, {{ISBN|0-8065-2189-9}}.</ref><ref>{{Cite news|date=2020-12-11|title=Ghana country profile|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13433790|access-date=2022-01-26}}</ref> په اوسنۍ ګانا کې لومړنی تلپاتې دولت د ۱۱ پېړۍ د بونو (Bono) دولت و. د بېلابېلو پېړيو په تېرېدلو سره په کې ګڼې پاچاهۍ او سترواکۍ راپورته شوې، چې تر ټولو ځواکمنې يې په شمال کې د ډاګبون پاچاهي (Kingdom of Dagbon) او سويل کې د اشانټي سترواکي (Ashanti Empire) وه. پرتګالي سترواکي چې په ۱۵ پېړۍ کې پيل شوه او ورپسې ګڼ شمېر نور اروپايي ځواکونو ياده سيمه کې د سوداګريزو حقونو لپاره تر هغې مودې پورې مبارزه وکړه، چې په پای کې برتانيې د ۱۹ پېړۍ په پای کې د ذکر شوي ساحل اداره يا واک رامنځته کړ. له يوې پېړۍ څخه له زيات استعمار څخه وروسته د ګانا اوسنۍ پولې وټاکل شوې، چې څلور بېلې برتانوي استعماري سيمې (د سرو زرو ساحل “Gold Coast”، اشانټي “Ashanti”، شمالي سيمې او برتانوي ټوګولېنډ “British Togoland”) رانغاړي. يادې سيمې د ۱۹۵۷ کال د مارچ پر ۶ د ملتونو په ګډو ګټو (Commonwealth of Nations) کې د يوې خپلواکې سيمې په توګه سره يو ځای شوې او ياده سيمه په فرعي سهارايي افريقا کې لومړنۍ سيمه شوه، چې خپلواکي تر لاسه کوي. ګانا په پای کې له استعمار څخه د وتلو په هڅو او د ټول افريقايي (Pan-African) خوځښت کې پياوړې شوه.<ref>{{cite book|last1=Danver|first1=Steven L|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|date=10 March 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|page=25|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&q=Kingdom+of+Dagbon&pg=PA25}}</ref><ref>{{Cite book|last=Meyerowitz|first=Eva L. R.|url=https://books.google.com/books?id=F3lyAAAAMAAJ|title=The Early History of the Akan States of Ghana|date=1975|publisher=Red Candle Press|isbn=9780608390352|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Asante Kingdom|date=15 June 2002|url=http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/asante-kingdom|publisher=[[Afrika-Studiecentrum, Leiden]]|access-date=8 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712214333/http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/asante-kingdom|archive-date=12 July 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="Universal Newsreel">{{cite video|year=1957|title=Video: A New Nation: Gold Coast becomes Ghana In Ceremony, 1957/03/07 (1957)|url=https://archive.org/details/1957-03-07_A_New_Nation|publisher=[[Universal Newsreel]]|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128113959/http://archive.org/details/1957-03-07_A_New_Nation|archive-date=28 January 2013|url-status=live}}</ref><ref name="First For Sub-Saharan Africa">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/14chapter3.shtml|title=First For Sub-Saharan Africa|publisher=BBC|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101135716/http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/14chapter3.shtml|archive-date=1 November 2011|url-status=live}}</ref><ref name="Exploring Africa – Decolinization">{{cite web|url=http://exploringafrica.matrix.msu.edu/images/decolinization.jpg|title=Exploring Africa – Decolonization|publisher=exploringafrica.matrix.msu.edu|access-date=29 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602212136/http://exploringafrica.matrix.msu.edu/images/decolinization.jpg|archive-date=2 June 2013}}</ref><ref name="Ateku">{{cite web|last=Ateku|first=Abdul-Jalilu|title=Ghana is 60: An African success story with tough challenges ahead|url=http://theconversation.com/ghana-is-60-an-african-success-story-with-tough-challenges-ahead-74049|access-date=2021-06-27|website=The Conversation|language=en}}</ref> ياد هېواد يو ګڼ ملتي دولت، د يو لړ توکمونو او د ژبنيو او مذهبي ډلو کور دی، په داسې حال کې چې اکان “Akan” په کې تر ټولو لويه توکميزه ډله ده چې له نيمايي څخه زيات نفوس جوړوي. د ګانا پراخه ډېره کي اوسېدونکي (۷۱،۳ سلنه) عيسويان دي، چې نږدې پينځمه برخه (٪۲۰) يې مسلمانان او لسمه برخه (٪۱۰) يې د دوديزو عقيدو پيروي کوي يا دا چې بې دينه دي. د ګانا د حکومت ډول د اساسي قانون له مخې ناوېشلې ديموکراسي ده، چې ولسمشر په کې د دولت او حکومت دواړو د رئيس په توګه مشري کوي. نوموړی هېواد له ۱۹۹۳ راهيسې د افريقا لويه وچه کې يو له تر ټولو خپلواکو او ثابتو حکومتونو څخه دی او د روغتياپالنې، اقتصادي ودې او انساني پرمختګ په برخو کې په يو څه ښه ډول چارې پر مخ وړي. ياد هېواد په وروستيو کې په لويديځه افريقا کې له پام وړ اغېز څخه ګټه پورته کوي او په نړويوالو چارو کې خورا متحد او د ناپييلي خوځښت، افريقايي اتحاد، د لويديځو افريقايي دولتونو د اقتصادي ټولنې، د ۲۴ ډلې (G24) او د ملتونو د ګډو ګټو غړی هېواد دی. <ref name="popest2">{{cite web|title=2020 Population Projection by Sex, 2010–2020|publisher=Ghana Statistical Service|url=http://www.statsghana.gov.gh/pop_stats.html|access-date=2 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424110616/http://www.statsghana.gov.gh/pop_stats.html|archive-date=24 April 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="Ghana: CIA World FactBook">{{cite web|last1=CIA World FactBook|title=Ghana|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/|website=CIA World FactBook|publisher=CIA World FactBook|access-date=20 May 2016|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109003331/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/|url-status=dead}}</ref><ref name="South America and West Africa">{{cite book|first=Arie M.|last=Kacowicz|year=1998|title=Zones of Peace in the Third World: South America and West Africa|url=https://archive.org/details/zonesofpeaceinth0000kaco|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3957-9|page=[https://archive.org/details/zonesofpeaceinth0000kaco/page/144 144]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.state.gov/md2860.htm|publisher=[[United States Department of State]]|title=Ghana-US relations|date=13 February 2013|access-date=1 June 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405184830/http://m.state.gov/md2860.htm|archive-date=5 April 2013}}</ref> د ګانا “Ghana” نوم ايتمولوژي «د پياوړي توريالي پاچا» معنا لري او هغه وړ نوم (لقب) و، چې په لويديځه افريقا کې د منځنۍ پېړيو د “Ghana” سترواکۍ پاچاهانو ته ورکول شوی و. ياد نوم بايد له اوسنۍ ګانا “Ghana” سره ځکه ګډ نه شي، چې ياده سترواکي شمال لوري ته په نني «د مالي جمهوريت: Republic of Mali»، سينيګال (Senegal)، سويلي ماوريټانيا (Mauritania) او همدرانګه د جينيا (Guinea) په سيمه کې غځېدلې وه. ګانا د سرو زرو د زياتې کارونې له امله پېژندل کېدله او د همدې له امله د ترانس-سهارايي (Trans-Saharan) قبيلو پر مهال د عربانو له لورې «د سرو زرو ځمکه: Land of Gold» نومول شوې وه. <ref name="etymology">{{cite web|title=Etymology of Ghana|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Ghana|publisher=Douglas Harper|access-date=12 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104100547/http://www.etymonline.com/index.php?term=Ghana|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Ghana: Land of Gold|url=https://online.kidsdiscover.com/unit/african-kingdom/topic/ghana-land-of-gold|access-date=2020-10-03|website=Kids Discover Online}}</ref> == تاريخچه == === د منځنيو پېړيو پاچهۍ === د نننۍ ګانا ډېره برخه د بېلابېلو توکمي ډلو له لورې په منځنيو پېړيو (Middle Ages) او د موندنې دوره (Age of Discovery) کې استوګن وه. تر ټولو پخوانۍ پېژندل شوې پاچهۍ، چې په منځنۍ ګانا کې راپورته شوې؛ د (Mole-Dagbani) دولتونه وو. ياد دولتونه له اوسني Burkina Faso څخه د “Naa Gbewaa” په نوم يوازيني (يو) شخص تر مشرۍ لاندې پر اسونو باندې ګانا سيمې ته راغلل. دوی په خپلو پرمختللو ټوپکونو سره او د مرکزي واک پر بنسټ په اسانۍ سره د سيمه ايزو خلکو (چې د Tendamba په نوم د ځمکې خدای پادري يې مشري کوله) پر ځمکو باندې بريدونه وکړل او سيمې يې ورڅخه ونيولې، ځانونه يې پر سيمه ايزو وګړو باندې واکمنان کړل او ګامباګا “Gambaga” يې خپله پلازمينه وټاکله. د “Naa Gbewaa” مړينه د هغه د زامنو تر منځ د کورنۍ جګړې لامل شوه، چې ځينو يې له پلازمېنې سره اړيکې پرې او د ډاګبون (Dagobon)، مامپروګو (Mamprugu)، موسي (Mossi)، نانومبا (Nanumba) او والا(Wala)  په ګډون يې بېل دولتونه رامنځته کړل. <ref name="col">{{cite web|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/history/pre-colonial.php|title=Pre-Colonial Period|publisher=Ghanaweb.com|access-date=13 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123235900/http://ghanaweb.com/GhanaHomePage/history/pre-colonial.php|archive-date=23 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.ghananation.com/articles/ghana-history/3017-invasion-of-the-peoples-of-the-north.html|title=Invasion of the Peoples of the North|publisher=GhanaNation|date=15 November 2011|access-date=22 June 2014|first=Jessica|last=W|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708222407/http://articles.ghananation.com/articles/ghana-history/3017-invasion-of-the-peoples-of-the-north.html|archive-date=8 July 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.ghananation.com/feed/articles/ghana-articles/3093-dagomba.txt|title=Ghana Articles: Dagomba|publisher=GhanaNation.com|date=19 November 2011|access-date=22 August 2014|author=Curtis M.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019101858/http://articles.ghananation.com/feed/articles/ghana-articles/3093-dagomba.txt|archive-date=19 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bristoldrumming.com/ghanagoods/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=42&Itemid=67|title=Dagomba: Background|publisher=BristolDrumming|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714121340/http://www.bristoldrumming.com/ghanagoods/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=42&Itemid=67|archive-date=14 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sim.org/index.php/content/mamprusi|title=Mamprusi|publisher=Sim.org|access-date=22 June 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184651/http://www.sim.org/index.php/content/mamprusi|archive-date=14 July 2014}}</ref> که څه هم په لويديځه افريقا کې د ننۍ ګانا سيمې د وګړو زيات خوځښتونه ازمايلي دي، مګر د اکان (Akan) ژبې ويونکو ورته د ۱۵ پېړۍ په پای کې کډوالي پيل کړه. د شپاړسمې پېړۍ تر لومړيو پورې اکان وګړي د بونومان (Bonoman) په نوم په اکان دولت کې په پياوړي ډول رامنځته شول، چې د “Brong-Ahafo Region” په نوم سيمه يې په وياړ نومول شوې ده. <ref>{{cite web|url=http://www.pdmhs.com/PDFs/ScannedBulletinArticles/Bulletin%2013-4%20-%20Pre-European%20Gold%20Mining%20at%20Ashanti,%20Ghana.pdf|title=Pre-European Mining at Ashanti, Ghana|type=PDF|publisher=Pdmhs.com|date=October 1996|access-date=24 January 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122214748/http://www.pdmhs.com/PDFs/ScannedBulletinArticles/Bulletin%2013-4%20-%20Pre-European%20Gold%20Mining%20at%20Ashanti,%20Ghana.pdf|archive-date=22 November 2014}}</ref><ref>{{cite book|author1=Tvedten, Ige|author2=Hersoug, Bjørn|title=Fishing for Development: Small Scale Fisheries in Africa|url=https://books.google.com/books?id=Itt1hIbsbQsC&pg=PA60|year=1992|publisher=Nordic Africa Institute|isbn=978-91-7106-327-4|pages=60–|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912143828/https://books.google.com/books?id=Itt1hIbsbQsC&pg=PA60|archive-date=12 September 2015|url-status=live}}</ref> له ۱۳ پېړۍ څخه اکانيان د بېلابېلو اکان دولتونو د جوړولو په موخه له هغه ځای څخه راښکاره شول، چې د باور له مخې د “Bonoman” سيمه ده او زياتره يې د سرو زرو پر سوداګرۍ باندې تکيه وو. ياد دولتونه بونومان “Bonoman” (د Brong-Ahafo سيمه)، اشانټي “Ashanti” (اشانټي سيمه)، ډينکيرا “Denkyira” (لويديځه شمالي سيمه)، د مانکيسيم پاچهي “Mankessim Kingdom” (مرکزي سيمه) او اکوامو “Akwamu” (ختيځه سيمه) وو. په ۱۹ پېړۍ کې د ګانا د سويلي برخې سيمه د اشانټي پاچهۍ کې شامله وه، چې د استعمار پلوۍ له پيل څخه مخکې په فرعي سهارايي افريقا کې له اغېزناکو او پياوړو دولتونو څخه و. <ref>The Techiman-Bono of Ghana: an ethnography of an Akan society Kendall/Hunt Pub. Co., 1975</ref><ref name="col2">{{cite web|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/history/pre-colonial.php|title=Pre-Colonial Period|publisher=Ghanaweb.com|access-date=13 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101123235900/http://ghanaweb.com/GhanaHomePage/history/pre-colonial.php|archive-date=23 November 2010|url-status=live}}</ref> د اشانټي سترواکۍ حکومت په لومړي ځل د يوې ناتړلې شبکې په توګه او په پای کې يې د يو پرمختګ او د Kumasi په پلازمېنه کې د مرکزي خورا ځانګړې بيوروکراسۍ په لرلو سره د يوې متمرکزې پاچاهۍ په توګه عمل وکړ. له اروپايانو سره د اکانيانو له اړيکې څخه مخکې اکاني وګړو پرمختللی اقتصاد رامنځته کړ، چې په اصل کې د سرو زرو او او له سرو زرو څخه د جوړو شويو توکو پر بنسټ و چې وروسته يې د افريقا له دولتونو سره سوداګري وکړه. <ref>{{cite web|url=http://rubens.anu.edu.au/htdocs/surveys/african/ashanti/history.html|title=A Short History of Ashanti Gold Weights|publisher=Rubens.anu.edu.au|access-date=24 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902030803/http://rubens.anu.edu.au/htdocs/surveys/african/ashanti/history.html|archive-date=2 September 2013|url-status=live}}</ref> ==ایداري وېش== د ګانا هیواد په ۱۰ ولایتونو ویشل شوې ده. [[دوتنه:Clickable Regions of Ghana.svg|240px|چپ|Die Regionen Ghanas]] {| class="wikitable sortable" |- ! class="hintergrundfarbe6" | ولایت ! class="hintergrundfarbe6" | نفوس (۲۰۰۰) ! class="hintergrundfarbe6" | مساحت (کیلومتر مربع) ! class="hintergrundfarbe6" | مرکز |- | [[آشانتي]] | align="right" | ۳٫۶۱۲٫۹۵۰ | align="right" | ۲۴٫۳۸۹ | [[کوماسی]] |- | [[برونګ-آهافو]] | align="right" | ۱٫۸۱۵٫۴۰۸ | align="right" | ۳۹٫۵۵۷ | [[سونیانی]] |- | [[د ګانا مرکزی ولایت]] | align="right" | ۱٫۵۹۳٫۸۲۳ | align="right" | ۹٫۸۲۶ | [[کیپ کوست]] |- | [[د ګانا ختیځ ولایت]] | align="right" | ۲٫۲۰۶٫۶۹۶ | align="right" | ۱۹٫۳۲۳ | [[کوفوریدویا]] |- | [[لوی اکرای]] | align="right" | ۲٫۹۰۵٫۷۲۶ | align="right" | ۳٫۲۴۵ | [[آکرا]] |- | [[د ګانا شمالی ولیت]] | align="right" | ۱٫۸۲۰٫۸۰۶ | align="right" | ۷۰٫۳۸۴ | [[تاماله]] |- | [[ختیځ علیا]] | align="right" | ۹۲۰٫۰۰۰ | align="right" | ۸٫۸۴۲ | [[بوګاتانګا]] |- | [[لویدیځ علیا]] | align="right" | ۵۷۶٫۵۸۳ | align="right" | ۱۸٫۴۷۶ | [[وا ګانا]] |- | [[ولتا ولایت]] | align="right" | ۱٫۶۳۵٫۴۲۱ | align="right" | ۲۰٫۵۷۰ | [[هو ولایت]] |- | [[د ګانا لویدیځ ولایت]] | align="right" | ۱٫۹۲۴٫۵۷۷ | align="right" | ۲۳٫۹۲۱ | [[سکوندی-تاکورادی]] |} ==اقتصاد== ==جغرافیه== [[دوتنه:Ghana Topography.png]] ==کلتور== ==تاریخ== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:گانا]] 2fjxihfr95h2t06n8e9xn4xp1xfs28j 0 3282 370890 305794 2026-11-08T12:35:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370890 wikitext text/x-wiki {{هېواد-مالوماتبکس| | ولسي نوم=الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى<br />Al-Jamāhīriyyah al-Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-Uthmā |conventional_long_name = Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya |عام نوم = ليبيا |image_flag = Flag of Libya.svg |image_coat = |image_map =Libya (centered orthographic projection).svg |national_motto = [[Freedom (political)|Freedom]], [[socialism]], [[unity]] |ملي سرود = [[Allahu Akbar (anthem)|Allahu Akbar]] |رسمي ژبه = [[عربي ژبه|عربي]] |پلازمېنه = [[ترابلس]] |latd=32 |latm=54 |latNS=N |longd=13 |longm=11 |longEW=E | |لوی ښار = [[ترابلس]] |د حکومت بڼه = People's Congress |leader_title1 = لارښود |leader_title2 = [[ ولسمشر ]] |leader_name1 = |leader_name2 = [[فایز السراج]] |area_rank = 17th |د مساحت ارتوالی = ۱ E۱۲ |مساحت = ۱،۷۵۹،۵۴۰ |areami²= ۶۷۹,۱۸۲ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |د اوبو سلنه = Negl. |population_estimate = ۵,۸۵۳,۰۰۰¹ |د وګړو د شمېر د اټکل کال = July ۲۰۰۵ |population_estimate_rank = ۱۰۵th |د وګړو سرشمېرنه = ۵،۸۸۲،۶۶۷² |د وګړو د سرشمېرنې کال = ۲۰۰۴ |د وګړو ګڼه ګونه = ۳ |population_densitymi² =۸.۵ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = ۲۲۰th |GDP_PPP_ کال= ۲۰۰۵ |GDP_PPP = $۶۷.۲۴۴ میلیار ده |GDP_PPP_rank = ۶۷th |GDP_PPP_per_capita = $۱۱,۶۳۰ |GDP_PPP_per_capita_rank = ۵۸th |HDI_ کال = ۲۰۰۳ |HDI = ۰.۷۹۹ |HDI_rank = ۵۸th |HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font> | |sovereignty_type = [[Independence]] |sovereignty_note = From [[France]], [[پاد شاهي]] |established_event1 = تاریخ |established_date1 = [[ډسمبر]] ۲۴ [[۱۹۵۱]] |currency = [[د لیبیا دینار]] |currency_code = LYD |country_code = ly |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +۲ |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +۲ |cctld = [[.ly]] |calling_code = ۲۱۸ |footnotes= ¹ Includes 166,510 non-nationals <br /> ² [http://en.ljbc.net/lypop2004.htm Libyan 2004 census figures] Accessed [[June ۲۹]] [[۲۰۰۶]] }} ليبيا رسمي نوم يې د ليبيا دولت (دولة ليبيا) د شمالي افريقا په مغرب سيمه کې پروت هېوادی، چې شمال لور ته يې د مديترانې سمندر، ختيځ ته يې مصر، سويل ختيځ ته يې سوډان، سويل ته يې چاد، سويل لويديځ ته يې نيجر، لويديځ ته يې الجزاير، شمال لويديځ ته يې تونس پراته دي، له مالټا او ترکيې سره سمندري پوله لري. دا خپلواک هېواد له درې تاريخي سيمو جوړ شوی دی: طرابلس، فزان او برقة. د ۷۰۰۰۰۰ ميل مربع (یو اعشاريه اته ميليونه کيلو متره) سیمې په لرلو سره، ليبيا په افريقا کې څلورم ستر هېوا دی، له الجزاير وروسته په عربي نړۍ او عرب اتحاديې کې څلورم ستر هېواد او په نړۍ کې شپاړسم ستر هېواد دی. ليبيا په ټوله نړۍ کې په لسمه شمېره د تیلو ثابتې زېرمې لري. ددغه هېواد، ستر ښار او پلازمېنه طرابلس دی، دا ښار د ليبيا په لويديځ کې موقعيت لري، د ليبيا د اووه ميليونه خلکو له ډلې، له درې ميليونو نه زيات يې په دې ښار کې ژوند کوي.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL|title=Member States|website=United Nations|access-date=13 February 2021|quote=On 22 December 2017, the Permanent Mission of Libya to the United Nations formally notified the United Nations that the government is changing the official name of Libya to ‘State of Libya.’|archive-date=29 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629041240/https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|title=Publications Office – Interinstitutional style guide – Annex A5 – List of countries, territories and currencies|publisher=Europa (web portal)|access-date=1 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|archive-date=5 August 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=The World Factbook|website=Cia.gov|access-date=1 April 2016|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=9 June 2018|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density|publisher=United Nations Statistics Division|access-date=5 February 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf|archive-date=14 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM|title=World proven crude oil reserves by country, 1980–2004|publisher=Opec.org|access-date=5 February 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711143657/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM|archive-date=11 July 2012}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html|title=Libya Demographics Profile 2014|website=Indexmundi.com|date=30 June 2015|access-date=1 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084546/http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html|archive-date=4 March 2016}}</ref> په ليبيا کې بربريان د ژېړو له پړاو نه ژوند کوي، دوی د Iberomaurusian ا و Capsian د کلتورونو زوزات دی. په لرغوني پړاو کې فنیقيانو د ليبيا په لويديځ کې ښاري دولتونه او سوداګريز مرکزونه جوړ کړل، په داسې حال کې چې په ډېرو وروستيو وختونو کې عثمانيانو د ليبيا شمالي ساحلي ليکې په خپل واک کې لرلې. مخکې تر دې چې دا ټوله سيمه د عثماني طرابلس برخه شي، د ليبيا پر يو شمېر سيمو په بېلا بېلو وختونو کې د کارتاژنيانو، پارسيانو، مصريانو او مقدونيانو له خوا حکومت شوی. ليبيا د مسيحيت لومړی مرکز و. د لويديځې رومي سترواکۍ تر ړنګېدو وروسته، تر اوومې پېړۍ پورې، کله چې يرغلونو دې سيمې ته اسلام راوړ، ليبيا تر ډېره بريده د ونډاليانو له خوا نيول شوې وه.  په شپاړسمه پېړۍ کې هسپانوي سترواکۍ او سينټ جان طرابلس ونيو، تر دې چې په ۱۵۵۱ز کال کې عثماني واکمني پيل شوه. ليبيا د اتلسمې او نولسمې پېړۍ په بربري جګړو کې ښکېل هېواد و. په دې سيمه کې عثماني واکمنۍ تر هغه وخته دوام پيدا کړ، تر څو د ايټاليې او ترکانو جګړه پيل شوه، چې په پايله کې يې ايټاليې ليبيا ونيوله او دوه مستعمرې يې رامنځ ته کړې، ايټالوي طرابلس او ايټالوي سرنايکا (۱۹۱۱-۱۹۳۴ز)، وروسته همدا سيمې، بيا د متحدې ايټالوي ليبيا د مستعمرې په توګه راڅرګندې شوې (۱۹۳۴-۱۹۴۷ز).<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> د دويمې نړيوالې جګړې په اوږدو کې، ليبيا د شمالي افريقا په جګړو کې د جنګ ډګر و. له دې وروسته ايټالوي حضور کم شو. په ۱۹۵۱ز کال کې ليبيا د پاچهي نظام په توګه خپلواکي تر لاسه کړه. د معمرالقذافي په مشرۍ يو ائتلاف په ۱۹۶۹ز کال کې يوه سپينه کودتا تر سره کړه، پاچا ادريس لومړی يې له واکه لرې کړ او جمهوريت یې رامنځ ته کړ. ناقدينو قذافي ته د ديکتاتور په سترګه کتل، نوموړي په داسې حال کې چې د شاهي کورنۍ غړی نه و، بيا يې هم په نړيواله کچه تر ټولو زياته واکمني وکړه، د دوه څلوېښتو کلونو لپاره واکمن و. هغه په ۲۰۱۱ز کال کې د ليبيا د کورنۍ جګړې پر مهال له واکه وغورځول شو او ووژل شو او د ليبیا واک عمومي ملي کانګرس ته ولېږدول شو. په ۲۰۱۴ز کال کې، دوو سيالو مقاماتو، د ليبيا د واکمنۍ ادعا وکړه، هېواد يې بې ثباته کړ او دویمه کورنۍ جګړه رامنځ ته شوه، ليبيا د دوو دولتونو تر منځ ووېشل شوه، چې يو يې طبرق او بل يې په طرابلس کې مېشت دی، خو په ورته وخت کې ګڼې قومي او اسلامي ملېشې هم شته. په جګړه کې ښکېلو دوو اړخونو، د ۲۰۲۰ز کال د اکتوبر په دروېشتمه نېټه د دایمي جنګ بندۍ تړون لاسلیک کړ او یو ائتلافي حکومت واک په لاس کې واخيست.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|title=1969: Bloodless coup in Libya|date=1 September 1969|access-date=25 October 2018|archive-date=20 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720121138/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/libyan-dictator-moammar-gadhafi-is-killed|title=Libyan dictator Muammar al-Qaddafi is killed}}</ref><ref name="rival">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|work=Reuters|title=Rival second Libyan assembly chooses own PM as chaos spreads|date=25 August 2014|access-date=25 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120247/http://www.reuters.com/article/2014/08/26/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|archive-date=26 August 2014}}</ref><ref>{{cite news|author=Chris Stephen|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry|title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=1 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142244/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry|archive-date=4 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|title=Peace talks between Libyan factions to take place in Geneva|work=Sun Herald|date=7 August 2015|access-date=7 August 2015|archive-date=14 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314004151/https://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|title=Libyan government offensive in Benghazi stalls as Islamists dig in|work=Reuters|date=6 August 2015|access-date=7 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809065318/http://www.reuters.com/article/2015/08/06/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|archive-date=9 August 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|title=Libyan Civil War: Two warring factions sign 'permanent' ceasefire|date=24 October 2020|website=The Daily Star|access-date=5 March 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415014337/https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|url-status=live}}</ref> ليبيا د ملګرو ملتونو (له ۱۹۵۵ز) نه، د بې پری خوځښت، عربي اتحاديې، اسلامي همکاريو سازمان او اوپیک غړی دی. د دې هېواد رسمي دين اسلام دی، د ليبيا شپږ نوي اعشاريه شپږ ميليونه وګړي سني مسلمانان دي. == رېښه == د «ليبيا» نوم، په لومړي ځل د دويم رعمسيس په ډبرليک کې څرګند شوی، په هيروغلف ليک د «rbw» په بڼه ليکل شوی. دا نوم د ختيځې ليبيا د بربريانو، افريقايي خلکو او هغو قبيلو د يووالي عامې شوې پېژندګلو نه اخیستل شوی، چې د سيرنايکا «Cyrenaica» او مارماريکا «Marmarica» د اوبو لرونکو سيمو په شا اوخوا کې اوسېدلې. د ۴۰۰۰۰ نارينه وو يو پوځ او د قبايلو یو اتحاد چې «د ليبو ستر مشران» په نوم پېژندل کېده، مشري يې پاچا ميريايا کوله او په پنځم (له زېږد مخکې ۱۲۰۸) کې يې د ميرنيپت فرعون پر ضد جګړه وکړه. دې جګړې ته د هغه د پړاو په پنځم او شپږم کال کې، په لويديځه ډلټا کې په ستر کارنات ډبرليک کې اشاره شوې، په دې جګړه کې ميريايا ماتې خوړلې وه. د ستر کارنات ډبرليک تر مخې، دا پوځي ائتلاف له ميرشميش، لوکا او «سمندر د خلکو» نه جوړ شوی و، چې د ايکويش، ټيريش، شيکليش او شيرډن په نوم پېژندل کېدل.<ref name="3.8 MERENPTAH (1236-1230 BC)">{{cite book|last1=Roberts|first1=Peter|title=HSC Ancient History|url=https://books.google.com/books?id=Vhs2_vi4Yc0C&q=King+meryey&pg=PA72|year=2006|publisher=Pascal Press|isbn=9781741251784|access-date=26 May 2020|archive-date=31 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531052740/https://books.google.com/books?id=Vhs2_vi4Yc0C&q=King+meryey&pg=PA72|url-status=live}}</ref> په ستر کانارک ډبرليک ليکلي:<blockquote>''«...درېيم پړاو وايي: د ليبيا بدمرغه غورځېدلی مشر، ميريايا د ډيډ زوی، له خپلو قوماندانانو شيردن، شيکلين، ايکويش، لوکا، تريش په ملتيا د تهنو پر هېواد راپرېوت. د خپل هېواد هر غوره جنګيالی او هر غوره سړی يې له ځانه سره اخستي وو. هغه خپله مېرمن او بچيان هم راوړي وو؛ د مرکز مشران او هغه د پيري په ميدانونو کې لويديځې پولې ته ورسېده».''</blockquote>د ليبيا اوسنی نوم د « Libu» يا « Libúē» د نوم اوښتې بڼه ده (له يوناني نه چې په Libyē بڼه لېکل کېږي)، په عمومي توګه د سايرينيکا او مارماريکا سيمې خلک هم په کې رانغښتل کېږي. داسې برېښي چې د « Libu» يا « Libúē» نوم په کلاسيکه نړۍ کې د شمالي افريقا د سيمې د اصلي اوسېدونکو لپاره کارول کېده. په ۱۹۳۴ز کال کې يو ځل بيا دا نوم له لرغوني يوناني ټکي (Libúē) نه راژوندی او د ايټالوي ليبيا لپاره يې کارول پيل شول. موخه دا وه چې دا اصطلاح د عثماني طرابلس لپاره وکارول شي، هغه ساحلي سيمه چې نن ليبيا بلل کېږي او هغه مهال د عثماني سترواکۍ له خوا له ۱۵۵۱ نه تر ۱۹۱۱ز کال پورې اداره کېده او «ايالت طرابلس» يې باله، په ۱۹۰۳ز کال کې يو ځل بيا د ايټالوي جغرافيه پوه «فډريکو مينوتيلي» له لوري د ليبيا نوم کارول پيل شول. <ref>{{cite web|url=http://www.tafsuit.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91:preservation-of-the-libyan-culture&catid=37:news|title=Preservation of the Libyan culture|publisher=Tafsuit.com|date=6 June 2011|access-date=23 December 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501035247/http://www.tafsuit.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91:preservation-of-the-libyan-culture&catid=37:news|archive-date=1 May 2013}}</ref><ref name="be177">"Bibliografia della Libia"; [[Libya#Bertarelli|Bertarelli]], p. 177.</ref> ليبيا په ۱۹۵۱ز کال کې«د ليبيا متحده پاچهي» په نوم خپلواکي تر لاسه کړه (المملکة الليبية المتحدة)، په ۱۹۶۳ز کال کې يې خپل نوم بدل او «د ليبيا سلطنت» باندې واړاوه (المملکة الليبية). په ۱۹۶۹ز کال کې د معمر القذافي له خوا د يوې عملي کودتا نه وروسته، د هېواد نوم يو ځل بيا بدل او «د ليبيا عربي جمهوريت» شو (عربي: الجمهورية العربية اللبية). له ۱۹۷۷ نه تر ۱۹۸۶ز کال پورې يې رسمي نوم «د ليبيا د خلکو سوسيال عرب جمهوريت» و (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراکية)، همدا نوم له ۱۹۸۶ نه تر ۲۰۱۱ز پورې په «د ليبيا د خلکو ستر سوسيال عرب جمهوريت» بدل شو (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراکية العظمی).<ref name="name">{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=9093369&fid=3769&c=libya|title=Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya: Libya|work=Geographical Names|access-date=1 November 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118153704/http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=9093369&fid=3769&c=libya|archive-date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6485614&fid=3784&c=libya|title=الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية: Libya|work=Geographical Names|access-date=26 February 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724133149/http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6485614&fid=3784&c=libya|archive-date=24 July 2014}}</ref> په ۲۰۱۱ز کال کې ملي انتقالي شورا جوړه شوه، دا مهال دې هېواد ته یوازې د «ليبيا» نوم ورکول کېده. د ۲۰۱۱ز کال د سپتمبر په مياشت کې ملګرو متلونو د ۲۰۱۱ز کال د اګست مياشتې د درېيمې نېټې د ليبيا لنډ مهالی د اساسي قانون اعلاميې په استناد، د ليبيا د دايمي ماوريت د غوښتنې پر بنسټ دا هېواد يوازې د «ليبيا» په نوم په رسميت وپېژاند.  د ۲۰۱۱ز کال د نومبر په مياشت کې ISO 3166-1 بدلون وموند، تر څو د ليبيا د نوي نوم ښودنه وکړي. په انګليسي کې دا نوم په ''"Libye'' بڼه لېکل کېږي، خو په فرانسوي ژبه کې بيا په بدلون سره په ''"Labye'' بڼه لېکل کېږي.<ref>{{cite web|url=http://www.iso.org/iso/nl_vi-11_name_change_for_libya.pdf|access-date=13 December 2011|date=8 November 2011|title=ISO 3166-1 Newsletter VI-11: Name change for Libya|publisher=International Organization for Standardization|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117170551/http://www.iso.org/iso/nl_vi-11_name_change_for_libya.pdf|archive-date=17 January 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://unterm.un.org|title=United Nations interoffice memorandum dated 16 September 2011 from Desmond Parker, Chief of Protocol, to Shaaban M. Shaaban, Under-Secretary-General for General Assembly and Conference Management, attaching memorandum from Stadler Trengove, Senior Legal Officer|publisher=[[United Nations Multilingual Terminology Database|United Nations]]|date=16 September 2011|access-date=5 February 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122071953/http://unterm.un.org/|archive-date=22 January 2013}}</ref> د ۲۰۱۷ز کال د دسمبر په مياشت کې د ملګرو ملتونو لپاره د ليبيا دايمي ماموريت، ملګري ملتونه خبر کړل چې د دې هېواد رسمي نوم به، له دې وروسته «د ليبيا هېواد» وي؛ ليبيا يې يوازې د رسمي لنډ نوم په توګه پاتې شو او دا هېواد اوس هم د الفبا په فهرست کې ترلام لاندې ليکل کېږي.<ref>{{cite web|url=https://unterm.un.org/UNTERM/Display/Record/UNHQ/NA/fd428e58-b85e-4d39-81a8-896368359dd5|access-date=5 January 2018|title="State of Libya" in UNTERM (United Nations terminology database)|publisher=United Nations|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105233707/https://unterm.un.org/UNTERM/Display/Record/UNHQ/NA/fd428e58-b85e-4d39-81a8-896368359dd5|archive-date=5 January 2018}}</ref> == لرغونی تاریخ == لیبیا د ۷۴ کال ( ق.م.) څخه تر ۵ پیړۍ پورې د رومان د ولایتونو څخه یو ولایت وو. په ۷ پېړۍ کی لببیا د خلیفې لاس ته ورغله. په ۱۶ پېړی کی ترکی اردو پر لیبیا برید وکړه او د ۱۹۱۱ کال څخه تر ۱۹۴۳ کال بورې لیبیا د ایټالیا مستمره وه. په ۱۹۶۳ کال کی د پوځ تر انقلاب وروسته [[معمر القذافي]] د لیبیا ولسمشر شو. د ۱۹۶۹ کال څخه د لیبیا حکومت په آفریقا کی د قیام کوونکی ډلو ملاتړ وکړه. په ۱۹۷۰ کال کی لیبیا پر چاد برید وکړ او شمالی چاد د لیبیا د پوځ لخوا نیول شو. په ۱۹۸۶ کال کی د لیبیا پوځ د فرانسی پوځ لخوا ماته شوه او شمالی چاد خپلواک شو. ‎ == رومي ليبيا == [[دوتنه:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|thumb|دسيپتيموس سيفيروس څلی]] روميانو [[طرابلس]] په ۱۰۶ مخزېږدي کې ونيوله . په هغه پېر کې ېې نوم [[ټريپوليټانيا]] و . [[پطليمون]] دلرغوني [[يونان]] وروستنی واکمن و چا چې د سايرنايکه سيمه د يو رسمي تړون په لړ کې روم ته په ۷۴م مخزېږدي کې پرېښوده . نوموړې سيمه د روم يو ولایت په توگه کرېټا سره ونښته. په کال ۶۴م مخزېږدي کې ویل کېږي چې [[جوليوس سېزار]] پوځي غونډ ددغې سيمې دنده په غاړه درلوده، او روميانو ځکه وکولای شول چې د ليبيا ټول درې زونونه يوځای کړل . د روميانو د ولایت په توگه ليبيا په هغه پیر کې ډېره هوسا او بډايه وه . همدا رنگه په ۲مې او ۳مې مخزېږدي کې کله چې د لپټس مگنا ښار د کلونو ځلانده مهال يادېږي ، په همدې پیر کې لېبيا د سمسورتيا لوړو پولو ته رسېدلې وه. == ایداري وېش == [[دوتنه:Libya New Municipalities.png|چپ|تڼۍ|250px]] {| || * ۰۱ [[اجدابیا]] * ۰۲ [[بطنان]] * ۰۳ [[حزام الاخضر]] * ۰۴ [[جبل‌الاخضر]] * ۰۵ [[جفره|جفره]] * ۰۶ [[جفاره|جفاره]] * ۰۷ [[کفره|کفره]] * ۰۸ [[مرج]] * ۰۹ [[مرقب]] * ۱۰ [[النقاط الخمس]] * ۱۱ [[قبه]] * ۱۲ [[واحات]] * ۱۳ [[زاویه]] * ۱۴ [[بنغازی]] * ۱۵ [[بنی ولید]] * ۱۶ [[درنه]] || * ۱۷ [[غات]] * ۱۸ [[غدامس]] * ۱۹ [[غریان]] * ۲۰ [[مرزق]] * ۲۱ [[مزده]] * ۲۲ [[مصراته]] * ۲۳ [[نالوت]] * ۲۴ [[ تاجوراء ولایت او څلور خواوې یې]] * ۲۵ [[ترهونه و مسلاته]] * ۲۶ [[ترابلس]] * ۲۷ [[سبها]] * ۲۸ [[سرت]] * ۲۹ [[صبراته و صرمان]] * ۳۰ [[وادی الحیاه]] * ۳۱ [[وادی الشاطی]] * ۳۲ [[یفرن|یفرن]] || |} == جغرافیه== == اټاليايي کالوني او د دوهمه نړېواله جگړه == == خپلواکي او د ليبيا باچايي == == لېبيا د قذافي په ولکه کې == == سياست == == باندنۍ اړيکې == == د لېبيا بېدياوې == {{د عرب ليگ غړي هېوادونه}} [[وېشنيزه:د آفریقاهیوادونه]] [[وېشنيزه:ليبيا]] k9cj5lhdqahj9wktlhdxwtrwkn6bi8h 0 3340 370897 326338 2026-11-08T12:40:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370897 wikitext text/x-wiki {{هېواد مالوماتبکس}} [[File:Flag of Madagascar.svg|thumb|left|200px|د مادغاسکر بیرغ.]] '''مادغاسکر''' په [[هندي سمندر]] کې پروت یو [[ټاپووزمه]] هیواد دی چې پلازمېنه یې د [[آنتاناناریوو]] ښار دی. ماداګاسکر (/ˌmædəˈɡæskər, -kɑːr/؛ مالاګازي: Madagasikara) چې په رسمي ډول د ماداګاسکر جمهوريت (مالاګازي: ''Repoblikan'i Madagasikara'' ؛ فرانسوي: ''République de Madagascar'') دی او پخوا د مالاګازي جمهوريت په توګه پېژندل کېده، چې په هند سمندر کې د موزمبيق کانال له يو اړخ څخه تر بل پورې، د ختيځې افريقا له ساحل څخه نږدې ۴۰۰ کېلومتره (۲۵۰) ميله لرې يو ټاپو هېواد دی.  په ۵۹۲۸۰۰ کېلو متر مربع (۲۲۸۹۰۰ ميل مربع) پراخوالي په لرلو سره ماداګاسکر له اندونيزيا څخه وروسته د نړۍ دويم تر ټولو پراخ ټاپو هېواد دی. ياد هېواد د ماداګاسکر ټاپو (د نړۍ څلورم تر ټولو لوی ټاپو) او ګڼو کوچنيو محيطي ټاپوګانو څخه جوړ شوی دی. د ګونډوانا “Gondwana” سترې وچې له ليکلي تاريخ څخه وړاندې ماتې څخه وروسته ماداګاسکر نږدې ۸۸ ميليونه کلونه پخوا د هند له نيمه وچې څخه بېل شو، چې اصلي يا ذاتي نباتاتو او ژوو ته يې په يو څه ګوښه کېدنې يا انزوا کې د ودې کولو اجازه ورکړه. په پای کې ماداګاسکر د ژوند د راز راز والي (تنوع) مرکز دی، چې نږدې ٪۹۰ وحشي ژوي يې متداول او بومي دي. <ref name="world-atlas">{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html|title=Island Countries of the World|publisher=WorldAtlas.com|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html|archive-date=7 December 2017}}</ref> د ماداګاسکر انساني استوګنه له ميلاد د مخکې لومړۍ زريزې له نيمايي څخه مخکې يا يې پر مهال د Austronesian وګړو له لورې پېښه شوه، چې له نننۍ اندونيزيا څخه پر لرګينو بېړيو باندې دې سيمې ته راغلل. له ميلاد څخه مخکې نږدې ۹ پېړۍ کې له يادو وګړو سره د Bantu کډوال يو ځای شول، چې د ختيځې افريقا استوګن وو او له موزمبيق کانال څخه راتېر شول. نورو ډلو د وخت په تېرېدلو سره پر ماداګاسکر ټاپو باندې استوګنې ته دوام ورکړ، چې هرې ډلې يې د مالاګازي کلتوري ژوند سره اوږدمهاله مرسته کوله. د مالاګازي توکميزه ډله زياتره وخت پر ۱۸ فرعي ډلو باندې وېشل کېږي، چې تر ټولو پراخه يې د مرکزي لوړو سيمو مرينا “Merina” ډله ده. <ref name=":4">{{Cite journal|last=Mitchell|first=Peter|date=2020-10-01|title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island?|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2019.1582567|journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology|language=en|volume=15|issue=4|pages=576–595|doi=10.1080/15564894.2019.1582567|s2cid=195555955|issn=1556-4894|access-date=6 December 2021|archive-date=6 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206020211/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2019.1582567|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Heiske|first1=Margit|last2=Alva|first2=Omar|last3=Pereda-Loth|first3=Veronica|last4=Van Schalkwyk|first4=Matthew|last5=Radimilahy|first5=Chantal|last6=Letellier|first6=Thierry|last7=Rakotarisoa|first7=Jean-Aimé|last8=Pierron|first8=Denis|title=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population|journal=Human Molecular Genetics|year=2021|volume=30|issue=R1|pages=R72–R78|language=en|doi=10.1093/hmg/ddab018|pmid=33481023|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pierron|first1=Denis|last2=Razafindrazaka|first2=Harilanto|last3=Pagani|first3=Luca|last4=Ricaut|first4=François-Xavier|last5=Antao|first5=Tiago|last6=Capredon|first6=Mélanie|last7=Sambo|first7=Clément|last8=Radimilahy|first8=Chantal|last9=Rakotoarisoa|first9=Jean-Aimé|last10=Blench|first10=Roger M.|last11=Letellier|first11=Thierry|date=21 January 2014|title=Genome-wide evidence of Austronesian–Bantu admixture and cultural reversion in a hunter-gatherer group of Madagascar|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=111|issue=3|pages=936–941|doi=10.1073/pnas.1321860111|issn=0027-8424|pmc=3903192|pmid=24395773|bibcode=2014PNAS..111..936P|doi-access=free}}</ref> د ۱۸ پېړۍ تر وروستيو پورې د ماداګاسکر ټاپو د بدلېدونکو ټولنيزو سياسي اتحاديو د ډلبندي شويو جوړښتونو له لورې اداره کېده. د ټاپو د زياتره برخې يو کېدل د ۱۹ پېړۍ په لومړيو کې پيل شول او د “Merina” اشرافو د يوې لړۍ په واسطه د ماداګاسکر د پاچهۍ (Kingdom of Madagascar) په توګه اداره شو. ياده پاچهي په ۱۸۹۷ ز کال کې هغه مهال پای ته ورسېده، چې ټاپو د فرانسې په استعماري سترواکۍ کې جذب شو او په ‍۱۹۶۰ ز کال کې يې يو ځل بيا ورڅخه خپلواکي تر لاسه کړه. د ماداګاسکر خپلواک دولت د همغه وخت راهيسې د جمهوريتونو په نوم اساسي قانون څلور سترې دورې ازمويلې دي. له ۱۹۹۲ ز کال راهيسې ياد هېواد په انټانانارايو (Antananarivo) کې له خپلې پلازمېنې څخه د مشروطه ديموکراسۍ په توګه په رسمي ډول اداره شوی دی. که څه هم د ۲۰۰۹ ز کال په يو سياسي کړکېچ کې ولسمشر مارک راوالومانانا (Marc Ravalomanana) له دندنې څخه لاس اخيستنې ته اړ شو او ولسمشريز واک د ۲۰۰۹ ز کال په مارچ کې Andry Rajoelina ته ولېږدول شو. مشروطه حکومتولي د ۲۰۱۴ ز کال په جنوري کې يو ځل بيا هغه مهال ورغول شوه، چې (Hery Rajaonarimampianina) وروسته له هغې ولسمشر ونومول شو، چې د ۲۰۱۳ ز کال ټاکنې د نړيوالې ټولنې له لورې مناسب او رڼې وګڼل شوې. ماداګاسکر د ملګرو ملتونو، افريقايي ټولنې، د سويلي افريقا د پرمختګ ټولنې او د de la Francophonie نړيوال سازمان غړی هېواد دی. د ملګرو ملتونو د نظر له مخې: نوموړی هېواد د خورا لږو پرمختللو هېوادونو په ډلې پورې اړه لري. مالاګازي او فرانسوي دواړه ژبې د دولت رسمي ژبې دي. د نفوس يا وګړو ډېره کي د عيسويت، دوديزو عقايدو يا د دواړو د ګډ باور پيروي کوي. په سيمه کې چکر (سياهت) او کرنه په زده کړو، روغتيا او خصوصي تشبث کې له پراخو پانګه اچونو سره يو ځای د ماداګاسکر د پرمختګ تګلارې مهم عناصر دي. د Ravalomanana تر مشرۍ لاندې يادو پانګه اچونو د پام وړ اقتصادي ونډه رامنځته کړه، مګر ګټې يې په برابر ډول پر ټولو وګړو (نفوس) باندې ونه وېشل شوې، چې د بې وسه وګړو او د منځني ټولګي د ځينو برخو تر منځ يې د ژوند د زياتېدونکو بيو د ژوند معيارونو د ټېټېدلو پر سر کړکېچونه راپورته کړل. لکه د ۲۰۱۷ ز کال په څېر، د هېواد اقتصاد له ۲۰۰۹ ز کال څخه تر ۲۰۱۳ ز کال پورې د سياسي کړکېج په واسطه کمزوری شوی دی او د ژوند معيار د مالاګازي نفوس د ډېره کيو لپاره ښکته او ټيټ پاتې کېږي. <ref>{{cite web|url=http://unohrlls.org/about-ldcs/|title=About LDCs|publisher=UN-OHRLLS|access-date=22 February 2017|archive-date=8 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008095327/http://unohrlls.org/about-ldcs/|url-status=live}}</ref> == مالاګازي == په مالاګازي ژبه کې د ماداګاسکر ټاپو ته “Madagasikara” وايي چې: مالاګازي تلفظ يې ([madaɡasʲˈkʲarə̥]) دی او خلکو ته يې مالاګازي وايي. د ټاپو “Madagascar” نوم ايښودونه له سيمه ییز اصل څخه نه ده، مګر د اروپايانو له لورې په منځنيو پېړيو کې نامتو شوې وه. د “Madageiscar” نوم په لومړي ځل د ۱۳ پېړۍ Venetian سپړونکي Marco Polo په يادښتونو کې د “Mogadishu” نوم د يو درغل يا فاسد شوې ټکي په ټکي ليکنې په توګه ثبت شو. موګاديشو د سومالي بندر دی، چې مارکو پولو پرې د ټاپو ګومان کړی و. <ref name="NatGeo12">{{cite web|last=National Geographic|title=Style Manual|url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy|archive-date=25 May 2013|url-status=dead|access-date=31 August 2012}}</ref><ref name="MalagasyOrNot2">{{cite web|url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343|title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer|last=Raveloson|first=Andriamiranto|date=25 March 2020|website=theconversation.com|language=en|access-date=20 August 2020|archive-date=13 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343|url-status=live}}</ref><ref name="Cousins">Cousins (1895), pp. 11–12</ref><ref name="Room 2006, p. 230">Room (2006), p. 230</ref> په ۱۵۰۰ ز کال کې د St. Laurence پر ورځ باندې پرتګالي سپړونکي Diogo Dias پر ټاپو باندې ښکته شو او د Sao Lourenco نوم يې ورکړ. د مارکو پولو نوم ته لومړيتوب ورکړل شو او د رنسانس په نقشو کې نامتو شو. د مالاګازي ژبې هيڅ يو نوم نه ښکاري، چې د “Magasikara” نوم دې د سيمه ییزو وګړو له لورې ياد ټاپو ته کارول شوی وي، که څه هم ځينو ټولنو د هغه خاورې د يوې برخې يا ټولې خاورې لپاره خپل نوم درلود، چې دوی په کې اوسېدل. <ref name="Room 2006, p. 230" /> == جغرافيه == ماګاساکر د ۵۹۲۸۰۰ کېلومتر مربع (۲۲۸۹۰۰ ميل مربع) پراخوالي په لرلو سره د نړۍ ۴۷ ستر هېواد، دويم ټاپو هېواد او څلورم تر ټولو ستر ټاپو دی. ياد هېواد د طول البلد د 12S او 26S درجو او د 43E او 51E عرض البلدونو تر منځ پروت دی. ګاونډي ټاپوګان ورسره د فرانسې د Reunion سيمه او ختيځ ته د Mauritius هېواد او شمال لويديځ ته د Comoros دولت او د فرانسې د Masotte سيمې دې. د اصلي ځمکې تر ټولو نږدې دولت د موزمبيق دی، چې د هېواد لويديځ ته پروت دی. <ref name="BGNote">{{cite web|author=Bureau of African Affairs|title=Background Note: Madagascar|publisher=U.S. Department of State|date=3 May 2011|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm|access-date=24 August 2011|archive-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm|url-status=live}}</ref><ref name="cia">{{cite web|author=Central Intelligence Agency|author-link=CIA|publisher=[[The World Factbook]]|title=Madagascar|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|year=2011|access-date=24 August 2011|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214064652/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|url-status=dead}}</ref><ref name="georeport">Moriarty (1891), pp. 1–2</ref> له تاريخ څخه مخکې نږدې ۱۸۵ ميليونه کلونه پخوا د Jurassic دورې پر مهال د ګونډوانا “Gondwana” سترې وچې ماتېدل د ختيځ ګونډوانا (چې ماداګاسکر، انترکتيکا، اسټراليا او د هند نيمه وچه رانغاړي) او لويديځ ګونډوانا (افريقا-سويلي امريکا) د بېلتون لامل شو. د هند اړوند د ماډاګاسکر خاوره نږدې ۱۲۵ ميليونه کلونه پخوا له انترکتيکا او اسټراليا څخه بېله شوه او ماډاګاسکر نږدې ۸۸ ميليونه کلونه پخوا د وروستۍ Cretaceous دورې پر مهال له هند څخه بېل شو. له نورو لويو وچو څخه د بېلتون ياد اوږد تاريخ، نباتاتو او ژوو ته لاره هواره کړه، چې په ګوښه کېدنه او انزوا کې وده وکړي. <ref>{{Cite journal|last=Reeves|first=Colin V.|date=February 2018|title=The development of the East African margin during Jurassic and Lower Cretaceous times: a perspective from global tectonics|url=http://pg.lyellcollection.org/lookup/doi/10.1144/petgeo2017-021|journal=Petroleum Geoscience|language=en|volume=24|issue=1|pages=41–56|doi=10.1144/petgeo2017-021|s2cid=133869410|issn=1354-0793|access-date=6 December 2021|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303033237/https://pg.lyellcollection.org/content/24/1/41|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Torsvik|first1=T.H.|last2=Tucker|first2=R.D.|last3=Ashwal|first3=L.D.|last4=Carter|first4=L.M.|last5=Jamtveit|first5=B.|last6=Vidyadharan|first6=K.T.|last7=Venkataramana|first7=P.|date=October 2000|title=Late Cretaceous India-Madagascar fit and timing of break-up related magmatism|journal=Terra Nova|language=en|volume=12|issue=5|pages=220–224|doi=10.1046/j.1365-3121.2000.00300.x|bibcode=2000TeNov..12..220T|s2cid=128896193}}</ref> د ختيځ ساحل په اوږدو کې يو تنګ يا نری او رېونده (ګړنګ وزمه) کنده يا خندق پروت دی، چې د ټاپو پاتې ګرمسېر ټيټې ځمکې د ځنګل زياته برخه رانغاړي. د غونډيو د دې لړۍ لويديځ ته د ټاپو په مرکز کې يوه لوړه سطحه پرته ده، چې د سمندر پر سطحه له ۷۵۰ څخه تر ۱۵۰۰ متر طول البلد (۲۴۶۰ څخه تر ۴۹۲۰ فوټ) کې تنظيمېږي. يادې مرکزي لوړې ځمکې، په دوديز ډول د Merine وګړو اصلي ټاټوبی او په Antananarivo کې د دوی د تاريخي پلازمېنې درک د تاپو تر ټولو زيات ګڼ نفوسه برخې دي او د چوترې (يو څه لوړې هوارې سطحې) او د وريجو وده والو درو په واسطه مشخص کېږی، چې د وښو لرونکو غونډيو او د نيمه ملايم ځنګلونو تر منځ پرتې دي او په لرغوني وخت کې يې د غرنۍ ځمکې سيمه پوښلې ده. د غرنيو ځمکو لويديځ ته شاړه ځمکه په پرله پسې ډول د موزمبيق کانال او د ساحل په اوږدو کې د مانګروف [د استوايي سيمو يو ډول ګڼه ونه] ګردابونو ته مخ ښکته ځي. <ref name="endemicstats">{{cite journal|vauthors=Vences M, Wollenberg KC, Vieites DR, Lees DC|title=Madagascar as a model region of species diversification|journal=Trends in Ecology and Evolution|volume=24|issue=8|pages=456–465|date=June 2009|doi=10.1016/j.tree.2009.03.011|url=http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf|access-date=11 February 2012|archive-date=9 May 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509070414/http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf|pmid=19500874}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:مادغاسکر]] [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] 60jfvy3yici8006gryloo9ajjn6ufuh 0 3356 371116 366345 2026-11-08T17:32:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371116 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name= د مراکش ولایتونه | map = [[دوتنه:Morocco Regions 2015 numbered.svg|300px]] | category = [[حاکم دولت]] | territory = [[مراکش]] | current_number = 12 Regions | population_range = ۱۴۲٬۹۵۵ ([[Dakhla-Oued Ed-Dahab]]) – ۶٬۸۶۱٬۷۳۷ ([[Grand Casablanca-Settat]]) | government = Regional council | subdivision = [[Administrative divisions of Morocco|Provinces and prefectures]] }} {{Infobox country | conventional_long_name = Kingdom of Morocco | common_name = مراکش | native_name = {{Unbulleted list|{{native name|ar|د مراکش هیواد پاچاهي دولت/الدولته مغربي|italics=off}}|{{Native name|ber|ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ|italics=off}}}} | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = <div style="padding-top:0.2em;padding-bottom:0.5em;">{{Native name|ar|{{Lower|0.1em|خدای، وطن، الملك&nbsp;}}|italics=off|nolink=on}}<br/>''{{transl|ar|Allah, Al Watan, Al Malik}}''</div>{{Native name|ber|ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ|italics=off|nolink=on}}</div><br/>{{Small|"God, Homeland, King"}} | national_anthem = <br/>{{Native name|ar|{{Lower|0.1em|النشيد الوطني المغربي&nbsp;}}|italics=off|nolink=on}}<br/>{{Native name|ber|{{Lower|0.1em|ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ&nbsp;}}|italics=off|nolink=on}}<br/>{{Small|''[[Cherifian Anthem]]''}}<br /><center>[[File:National Anthem of Morocco.ogg]]</center> | image_map = Morocco WS-included (orthographic projection).svg | map_caption = Map of the Kingdom of Morocco | image_map2 = Morocco - Location Map (2013) - MAR - UNOCHA.svg | capital = [[رباط]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[کازابلانکا]]<br>{{Small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{Hlist|[[مدرن بربري]] |[[مدرن بربري عرب]]}} | languages_type = Native languages | languages = {{Unbulleted list|class=nowrap |[[عربي ژبه|عربي]]|[[آمازیغي ژبه|بربري ژبه]]|[[حساني عربي]]}} | languages2_type = نورې ژبې | languages2 = [[فرانسوي]]<ref group="Notes" name="French">[[فرانسوي]] is also used in official government documents and by the business community, although it has no official status: "French (often the language of business, government, and diplomacy)..." [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |date=2007-06-12 }} – See [[فرانسوي]] for further information</ref> | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{Unbulleted list|[[بربري عرب]] ۹۹%|نور ۱%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = ۲۰۱۴{{Lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2021-01-20 |تاريخ الأرشيف=2007-06-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-06-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html }}</ref>}} | demonym = [[مراکشیان]] | government_type = [[حاکم دولت|دولت]] [[پارلماني]]<br/> {{Raise|0.25em|[[مشروطه]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref>}} | leader_title1 = [[پاچا]] | leader_name1 = [[آلتینجی محمد (مراکش)]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[سعددین عتمانی]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | upper_house = [[مشرانو جرګه]] | lower_house = {{Nowrap|[[وکیلان]]}} | sovereignty_type = [[تاریخ]] | established_event1 = {{Nowrap|[[د مراکش ایداري وېش]] {{Small|(اول)}}}} | established_date1 = ۷۸۸ | established_event2 = {{Nowrap|[[Alaouite dynasty]] {{Small|(current)}}}} | established_date2 = ۱۶۳۱ | established_event3 = {{Nowrap|[[History of Morocco#European influence|Protectorate established]]}} | established_date3 = ۳۰ مارچ ۱۹۱۲ | established_event4 = {{Nowrap|[[History of Morocco#Independent Morocco: since ۱۹۵۶|خپلواکي]]}} | established_date4 = ۷ افریل ۱۹۵۶ | area_km2 = ۷۱۰,۸۵۰ | area_footnote = {{Nowrap|<br/>{{Raise|0.15em|or ۴۴۶,۵۵۰ km{{sup|2}}{{ref label|Territory|b|}}}}}} | area_rank = ۴۰th or ۵۷th <!-- Area rank should match [[ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر]] --> | area_sq_mi = ۲۷۴,۴۶۰ sq mi<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->{{Nowrap|<br/>{{Raise|0.15em|or ۱۷۲,۴۱۳ {{ref label|Territory|b|}}}}}} | percent_water = {{Nowrap|۰.۰۵۶ {{Small|(۲۵۰ km{{sup|2}})}}}} | population_census = ۳,۸۴۸,۲۴۲<ref>{{cite web |url=http://www.hcp.ma/Note-sur-les-premiers-resultats-du-Recensement-General-de-la-Population-et-de-l-Habitat-۲۰۱۴_a1۱۵۱۶.html |title=Note sur les premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l’Habitat 2014 |year=۲۰۱۵ |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=22 December ۲۰۱۵ }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census_year = 1 September 2014 | population_density_km2 = ۷۳.۱ | population_density_sq_mi = ۱۸۹.۳ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $۲۸۱.۷۹&nbsp;بیلیونه<ref>{{cite web|url=http://knoema.com/atlas/Morocco/GDP-PPP-based|title=Morocco – GDP (PPP based)|work=Knoema}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = ۲۰۱۶ | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $۸,۳۳۰<ref>{{cite web|url=http://knoema.com/atlas/Morocco/GDP-per-capita-PPP-based|title=Morocco – GDP per capita (PPP based)|work=Knoema}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $۱۰۳.۶۲&nbsp;بیلیونه<ref>{{cite web|url=http://knoema.com/atlas/Morocco/GDP|title=Morocco – GDP|work=Knoema}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_nominal_year = ۲۰۱۶ | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $۳,۰۶۳<ref>{{cite web|url=http://knoema.com/atlas/Morocco/GDP-per-capita|title=Morocco – GDP per capita|work=Knoema}}</ref><!--Do not edit!--> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = ۴۰.۹ <!--number only--> | Gini_year = 2007 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=World Bank GINI index}}</ref> | HDI = ۰.۶۴۷ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۵<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_۲۰۱۶_statistical_annex.pdf |title=۲۰۱۶ Human Development Report |date=۲۰۱۶ |accessdate=4 April ۲۰۱۶ |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = ۱۲۳th | currency = [[د مراکش درهم]] | currency_code = MAD | time_zone = [[نړیوال ساعت|ساعت]]<ref>[http://www.mmsp.gov.ma/fr/actualites.aspx?id=395 L'horaire d'été (GMT+۱) maintenu jusqu'au 27 octobre 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202002138/http://www.mmsp.gov.ma/fr/actualites.aspx?id=395 |date=2017-02-02 }}, Ministère de la Fonction Publique et de la Modernisation de l'Administration. Retrieved 20 January 2017.</ref> | utc_offset = &#۸۲۸۸;<!--NOTE: Zero-width non-breaking space results in the infobox displaying "UTC" without a specified offset.--> | utc_offset_DST = +۱ | time_zone_DST = [[نړیوال ساعت|وخت]]+۱ (DST suspended during [[رمضان]]) <ref>https://support.microsoft.com/en-us/help/4023136/2017-morocco-ramadan-dst-changes</ref> | drives_on = ښوی | calling_code = [[+۲۱۲]] | cctld = [[.ma]] <!--Unused: | footnote_? = {{note|French}} ۱۳.۵% fluent, ۱۹.۵% partially fluent.<ref>"[http://www.francophonie.org/IMG/pdf/La_francophonie_dans_le_monde_2006-2007.pdf La Francophonie dans le monde]." ([https://www.webcitation.org/6BRfV7Jk3?url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/La_francophonie_dans_le_monde_2006-2007.pdf Archive]) ''[[د دې لا فرانکوپهوني نړیوال سازمان]]''. p. ۱۶. Retrieved ۱۵ اکتوبر 2012.</ref>-->| footnote_a = {{note|Official religion}} [[دین]]. | footnote_b = {{note|Territory}} The area {{Convert|446550|km2|abbr=on}} excludes all disputed territories, while {{Convert|710850|km2|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[ختیځه صحرا]] (claimed as the [[دیمکراتیکه ولسمشریزه]] by the [[Polisario Front]]). | religion = [[اسلام]] {{ref label| رسمي دین|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=2021-01-20|تاريخ الأرشيف=2007-06-12|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2007-06-12|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html}}</ref> | area_magnitude = ۱_E۱۰ | population_rank = }} مراکش چې رسمي نوم يې د مراکش سلطنت دی،د شمالي افريقا د مغرب سيمې په لرې شمال لويديځ کې پروت دی. شمال لور ته د مديترانې سمندر او لويديځ لور ته د اتلانتيک اقيانوس په لوړو څنډو موقعيت لري، ختيځ لور ته له الجزاير سره ځمکنۍ پوله لري، سويل لور ته يې د سويلي سهارا لانجمنه سيمه پرته ده. مراکش په سبتة، مليله، پنون دي ولز ډي لا ګومرا سيمو هم دعوه لري چې د هسپانيې تر واک لاندې دي، مراکش د هغو ګڼو ټاپوګانو د ملکيت مدعي هم دی چې د هسپانيې په ساحلونو کې د هغه هېواد تر واک لاندې دي. سيمه يې ۴۴۶،۵۵۰ کيلو متره (۱۷۲،۴۱۰ ميل مربع) يا ۷۱۰،۸۵۰ کيلو متره (۲۷۴،۴۶۰ ميل مربع) ده، د وګړو شمېر يې نږدې اووه دېرش ميليونه دی. رسمي او په هېواد کې واکمن دين اسلام دی، رسمي ژبې يې عربي او بربري دي؛ په مراکشي لهجه عربي او فرانسوي هم ډېر خلک خبرې کوي. مراکشي پېژندګلو او کلتور د بربري، عربي او اروپايي کلتورونو ګډوله او خوځنده کلتور دی. پلازمېنه يې رباط او ستر ښار يې دار البيضاء دی.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627|title=Ceuta, Melilla profile|date=2018|work=BBC News|access-date=2018-11-13|language=en-GB}}</ref><ref name="Abun-Nasr1987">{{cite book|author=Jamil M. Abun-Nasr|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC|date=20 August 1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> له ۹۰۰۰۰ کلونو نه را پدېخوا د لرغوني ډبرين پير نه په کې انسانان ژوند کوي، لومړی مراکشي دولت په ۷۸۸ ز کال کې د لومړي ادريس له خوا جوړ شوی و. له هغه وروسته پرې يو لړ خپلواکو واکمنيو حکومت وکړ، په يوولسمه او دولسمه پېړۍ کې د المرابطينو او الموحدينو د واکمنيو پر مهال د سيمه یيز ځواک په توګه خپل اوج ته ورسېد، دا هغه مهال و چې يادو واکمنيو د ايبيري ټاپووزمې او مغرب ډېرې برخې په واک کې لرلې. په پنځلسمه او شپاړسمه پېړۍ کې د مراکش خپلواکي هغه مهال له بهرنيو ګواښونو سره مخامخ شوه، کله چې پرتګال د دې هېواد ځينې سيمې ونيولې او عثماني سترواکۍ د ختيځ له خوا تېری وکړ. مريني او سعدي واکمنيو د بهرني نیواک په وړاندې مقاومت وکړ او مراکش يوازینی شمالي افريقايي هېواد و چې له عثماني واکمنۍ بچ پاتې شو. د علويانو سلسلې په ۱۶۳۱ز کال کې واک تر لاسه کړ چې تر اوسه په مراکش حکومت کوي او په دوو پېړيو کې يې له لويديځې نړۍ سره ديپلوماتيکې او سوداګريزې اړيکې پراخې کړې دي. د مديترانې له حوزې سره نږدې د مراکش ستراتيژيک موقعيت يو خل بيا اروپايي لېوالتيا راجلب کړه؛ په ۱۹۱۲ز کال کې فرانسې او هسپانيې دا هېواد په دوه تحت الحمايه برخو ووېشه او په طنجة کې يې يوه نړيواله سيمه وساتله. د نېواکګرو واکمنيو پر ضد د نړيوالو بريدونو او پاڅونونو نه وروسته، په ۱۹۵۶ز کال کې مراکش يو ځل بيا خپلواکي تر لاسه او سره متحد شو. <ref>{{Cite book|last1=Hall|first1=John G.|url=https://books.google.com/books?id=BhMuc6NacxgC&q=Since+the+foundation+of+the+first+Moroccan+state+by+Idris+I+in+788+AD,+the+country+has+been+ruled+by+a+series+of+independent+dynasties,+reaching+its+zenith+under+Almoravid+and+Almohad+rule,+when+it+spanned+parts+of+Iberia+and+northwestern+Africa.&pg=PA5|title=North Africa|last2=Publishing|first2=Chelsea House|year=2002|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-7910-5746-9}}</ref> له خپلواکۍ راهيسې مراکش یو څه ارام او سوکاله پاتې شو. په افريقا کې پنځم ستر اقتصاد دی، په افريقا او عربي نړۍ د پام وړ اغېز لري، په نړيوالو چارو کې منځنی ځواک بلل کېږي، د عربي ټولنې، مديترانې اتحاديې او افريقايي اتحاديې غړيتوب لري. د مراکش اتحادي نيمه مشروطه پاچهي ده چې منتخب پارلمان لري. د اجرائيه برخې مشري يې د مراکش پاچا او لومړی وزير کوي، د قانون جوړولو اختيارات يې د پارلمان دوو خونو ته ورکړل شوي دي؛ د استازو خونه او د شوراګانو خونه. قضايي واک د اساسي قانون له محکمې سره دی، کوم چې د قوانينو د اعتبار، ټولټاکنو او ټول پوښتنې ارزونه کوي. پاچا پراخ اجرائيوي او تقنيني واکونه لري، په ځانګړي ډول پر پوځ، بهرنۍ تګلارې او مذهبي چارو، هغه د الظهير په نوم احکام صادرولای شي، چې همدا احکام د قانون بڼه لري، له لومړي وزير او اساسي قانون له محکمې سره تر مشورې وروسته پارلمان منحل کولای شي.<ref>{{Cite journal|last=Balfour|first=Rosa|date=March 2009|title=The Transformation of the Union for the Mediterranean|journal=Mediterranean Politics|volume=14|issue=1|pages=99–105|doi=10.1080/13629390902747491|issn=1362-9395|doi-access=free}}</ref><ref>[https://www.icj.org/wp-content/uploads/2018/02/Morocco-Access-Const-Ct-Advocacy-Position-paper-2018-ENG.pdf#:~:text=The%202011%20Moroccan%20Constitution%20establishes%20a%20Constitutional%20Court.1,of%20the%20members%20of%20the%20Chamber%20of%20Councillors.2 Morocco: Remove Obstacles to Access to the Constitutional Court]. ''International Commission of Jurists''.</ref> مراکش د لويديځې سهارا د ناخپلواکې سيمې د مالکيت ادعا لري او دې سيمې ته يې د خپلو سويلي ولايتونو نوم ورکړی دی. په ۱۹۷۵ز کال کې، کله چې هسپانيې موافقه وکړه چې پر دې سيمه خپل نیواک پای ته رسوي او خپل واک مراکش او موريتانيې ته ورکوي، د دې خواکونو او سيمه یيزو خلکو تر منځ چريکې جګړې پيل شوې. په ۱۹۷۹ز کال کې، موريتانيا پر ياده سیمه د خپل ملکيت له ادعا تېر شو، خو بيا هم جګړه د تېر په څېر روانه وه. په ۱۹۹۱ز کال کې، د اوربند تړون وشو، خو د خپلواکۍ مسئله ناحله پاتې شوه. اوسمهال مراکش د يادې سيمې دوه په درې برخه په واک کې لري او د دې لانجې د حل لپاره هڅې نه دي توانېدلي چې دا سياسي بندښت مات کړي. == رېښه == د مراکش پوره عربي نوم «المملکة المغربية» دی، ښه ژباړه يې دا ده : «د لويديځ پاچهي»، ځکه چې په عربي کې الغرب لويديځ ته وايي. د دې نوم ژباړه داسې هم کېدای شي: «د ماشام پاچهي»؛ د منځنۍ پېړۍ عرب تاريخ پوهان او جغرافيه پوهان کله ناکله مراکش ته (المغرب الاقصی) نوم اخلي، چې معنا يې ده: «لرې لويديځ»، د ګاونډيو سيمو سره د توپير لپاره بيا ورته «المغرب الاوسط» يعنې منځنی لويديځ او (المغرب الأدنی) یعنې نژدې لویديځ نومونه اخلي.<ref>{{cite book|last=Yahya|first=Dahiru|title=Morocco in the Sixteenth Century|year=1981|publisher=Longman|page=18}}</ref> په انګليسي ژبه کې لیکل کېدونکی (Morocco) ټکی له مراکش نه اخیستل شوی دی، د المرابطينو د سلطنت او الموحدينو د خلافت پر مهال دا سيمه د دې هېواد پلازمېنه وه. د مراکش ټکي د اصليت په اړه اختلافات دي، خو دا ډېره نژدې ده چې د بربري ټکي امور او اکوش نه اخیستل شوی چې معنا يې ده «د خدای ځمکه». د مراکش اوسنی بربري نوم « Mṛṛakc» دی. په ترکي ژبه کې مراکش ته فاس ويل کېږي، فاس د دې هېواد د لرغونې پلازمېنې «فس» نه اخیستل شوی دی. خو د اسلامي نړۍ په نورو برخو کې، د بېلګې په ډول: مصري او د شلمې پېړۍ له نيمايي نه مخکې د منځني ختيځ په عربي ادبياتو کې، په عمومي توګه، مراکش ته همدا د مراکش نوم اخیستل کېده. <ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/uma.html|title=Regions of Morocco|access-date=7 September 2007|work=statoids.com}}</ref><ref>{{cite book|last=Shillington|first=Kevin|date=2005|title=Encyclopedia of African history|url=https://archive.org/details/encyclopediaofaf0002kevi|location=London/New York|publisher=Fitzroy Dearborn|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofaf0002kevi/page/948 948]}}</ref><ref>{{cite book|last=Nanjira|first=Daniel Don|date=2010|title=African Foreign Policy and Diplomacy From Antiquity to the 21st Century|url=https://archive.org/details/africanforeignpo0000donn|publisher=[[ABC-CLIO]]|page=[https://archive.org/details/africanforeignpo0000donn/page/208 208]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gershovich|first=Moshe|date=2012-10-12|title=French Military Rule in Morocco|doi=10.4324/9780203044988|isbn=9780203044988}}</ref> د فارسي، اردو او پنجابي په ګډون، همدا نوم اوس هم په ځینو ژبو کې  دې هېواد ته کارول کېږي. د انګليسي Morocoo نوم د هسپانوي نوم Marruecos انګليسي شوې بڼه ده. هسپانيايي نوم هم له لرغونې توسکاني کلیمې Morrocco نه اخیستل شوی و او په ايټالوي ژبه کې د دې هېواد لپاره کارېدونکی ټکی Marocco بیا له توسکاني ژبې اخیستل شوی دی. == تاریخچه == === له تاریخ مخکې او لرغونی === د اوسني مراکش په سيمه کې د لرغوني ډبرين پير نه انسانان اوسېدلي دي، چې له زېږد مخکې د ۱۹۰۰۰۰ او ۹۰۰۰۰ تر منځ وختونو نه پيليږي. يوه وروستۍ خپرونه وړانديز کوي، داسې شواهد شته چې ان له دې پير مخکې هم هلته انسانانو ژوند کړی دی: د ۲۰۰۰ لسیزې په وروستيو کې د اتلانتيک اقيانوس په څنډو په جبل ارهود کې د ځيرک انسان د موندل شوو پاتې شونو تاريخ په اټکلي توګه ۳۱۵۰۰۰ کلونه پخوا ته رسېږي. د لوړ ډبرين پير پر مهال مغرب د اوس په پرتله زيات ښېرازه و، چې د اوسنو شاړو طبيعي منظرو پر خلاف ساوانا «زرغونتيا» ته ورته و. دوه وېشت زره وړاندې، له وړاندې نه شته د اتريايي کلتور ځای، ايبروماوروسي کلتور ونيو، کوم چې له ايبيریايي کلتور سره ورته والی لري. د «مچتا-افالو» ايبروماوروس د خښېدو په سيمه کې د موندل شوو انساني پاتې شونو د بدني جوړښت او اروپايي کرومګنون د پاتې شونو د اسکلټونو تر منځ د ورته والي وړانديز شوی دی. په مراکش کې د ايبروماوروسي کلتور ځای بيکر کلتور نيولی و. <ref>[http://www.eva.mpg.de/evolution/files/irhoud.htm Field Projects – Jebel Irhoud ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112002657/http://www.eva.mpg.de/evolution/files/irhoud.htm|date=12 January 2017}}. Department of Human Evolution. [[Max Planck]] Institute for Evolutionary Anthropology</ref><ref>[http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114 Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history ] News. [[Nature Magazine]], International Weekly Journal of Science</ref><ref>{{cite book|last=Rubella|first=D.|title=From hunters to farmers the causes and consequences of food production in Africa|year=1984|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0520045743|pages=41–56|editor=J.D. Clark & S.A. Brandt|chapter=Environmentalism and Pi Paleolithic economies in the Maghreb (c. 20,000 to 5000 B.P.)}}</ref> د ميتوکندريايي د ډي اين ای څېړنو کې د بربريانو او سامي سکانډينيويايانو تر منځ د نيکونو د شراکت نژدې اړیکه موندل شوې ده. دا شواهد دا نظر تايیدوي چې، ځينې هغه خلک اروپا ته کوچېدلي دي چې، د کنګلونو په وروستيو کې يې د سويل لويديځې اروپا د فرانسوي-کانتابريايي په خوندي سيمو کې ژوند کاوه او همدوی بيا د کنګل له وروستي پير وروسته د نفوسو په بيا توليد کې مرسته کړې.<ref>{{Cite journal|last1=Achilli|last8=Scozzari|pmid=15791543|year=2005|pages=883–886|issue=5|volume=76|journal=The American Journal of Human Genetics|title=Saami and Berbers—An Unexpected Mitochondrial DNA Link|doi=10.1086/430073|first9=N.|last9=Babudri|first8=R.|first7=C.|first1=A.|last7=Magri|first6=S.|last6=Fornarino|first5=A.|last5=Olivieri|first4=M.|last4=Pala|first3=V.|last3=Battaglia|first2=C.|last2=Rengo|pmc=1199377}}</ref> ==ایداري وېش== مراکش هیواد د ۲۰۱۵م کال د وروستی بدلون سره په ۱۲ ولایتونو ویشل شوی دی. {| border="۱" cellpadding="۳" style="float: right; margin: ۰ ۰ ۱em ۱em; width: ۵۸۰px; border-collapse: collapse;" |- | colspan="۷" style="margin-left: inherit; background:#۶۰C; color:#ffffff;text-align:center;" |'''د مراکش ولایتي وېش''' |- style="vertical-align: top;" | style="margin-left: inherit; background:#ffff۰۰; color:#۰۰۰۰۰۰;text-align:center;" | د ولایت شمېره |'''ولایت''' | ولسوالۍ | سیمې |کلي |نفوس ۲۰۰۴ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۶ |[[وادی الذهب لکویره]] |۲ |۲ |۱۱ | ۹۹٬۳۶۷ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۵ |[[عیون بوجذور|عیون بوجذور - ساقیه الحمراء]] |۲ |۴ |۱۰ | ۲۵۶٬۱۵۲ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۴ |[[کلمیم السماره]] |۵ |۱۱ |۴۹ |۴۶۲٬۴۱۰ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۳ |[[سوس ماسه درعه]] |۷ |۲۴ |۲۱۲ |۳٬۱۱۳٬۶۵۳ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۶ |[[لویدیځ شرارده بنی حسین]] |۲ |۱۱ |۶۱ | ۱٬۸۵۹٬۵۴۰ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۹ |[[شاویه وردیغه]] |۳ |۱۵ |۱۰۲ |۱٬۶۵۵٬۶۶۰ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۱ |[[مراکش تانسیفت الحوز]] |۵ |۱۵ |۱۹۸ |۳٬۱۰۲٬۶۵۲ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۳ |[[ الشرقیه]] |۶ |۲۲ |۹۱ |۱٬۹۱۸٬۰۹۴ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۸ |[[دارالبیضاء الکبری]] |۱۲ |۷ |۱۰ |۳٬۶۳۱٬۰۶۱ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۷ |[[رباط سلا زمور زعیر]] |۴ |۱۰ |۴۰ |۲٬۳۶۶٬۴۹۴ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۲ |[[دکاله عبده]] |۲ |۱۰ |۷۷ |۱٬۹۸۴٬۰۳۹ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱۰ |[[تادله ازیلال]] |۲ |۹ |۷۳ |۱٬۴۵۰٬۵۱۹ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۵ |[[مکناس تافیلالت]] |۵ |۲۳ |۱۱۱ |۲٬۱۴۱٬۵۲۷ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۴ |[[فاس بولمان]] |۴ |۱۲ |۴۸ |۱٬۵۷۳٬۰۵۵ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۲ |[[تازه الحسیمه تاونات]] |۳ |۱۴ |۱۱۸ |۱٬۸۰۷٬۱۱۳ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | ۱ |[[طنجه تطوان]] |۶ |۱۰ |۸۷ |۳٬۵۵۶٬۷۲۹ |- style="vertical-align: top;" | style="vertical-align:top" | |مجموع |۷۰ |۱۹۹ |۱۲۹۸ |۳۳٬۸۴۸٬۲۴۲ |} ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:مراکش]] <references group="Notes" /> edsu1q7em7ccowigvg0mm1ol99jlple 0 3359 370950 336188 2026-11-08T14:24:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370950 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = د نامیبیا هیواد ولسمشریزه | common_name = Namibia | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = په ملي ژبو کې نوم | {{Infobox | subbox=yes | bodystyle=font-size:78%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[افریکانس ژبه|افریکانس]]: | data1 = {{lang|af|Republiek van Namibië}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |title=Communal Land Reform Act, Afrikaans |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | rowclass2 = mergedrow | label2 = [[الماني]]: | data2 = {{lang|de|Republik Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |title=Communal Land Reform Act, German |publisher=Government of Namibia. |access-date=18 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009105727/https://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |archivedate=9 October 2019 |url-status=dead }}</ref> | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[خوی خوی ژبه|خوی خوی]]: | data3 = {{lang|naq|Namibiab Republiki dib}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |title=Communal Land Reform Act, Khoekhoegowab |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[هیریرو ژبه|هیریرو]]: | data4 = {{lang|hz|Orepublika yaNamibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Herero.pdf |title=Communal Land Reform Act, Otjiherero |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 }}{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[وامبویي ژبه|وامبو]]: | data5 = {{lang|kj|Orepublika yaNamibia}}<ref>{{cite web |url=http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |title=Communal Land Reform Act, Oshiwambo |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |archive-date=1 March 2016}}</ref> | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[کوانګالي ژبه|کوانګالي]]: | data6 = {{lang|kwn|Republika zaNamibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |title=Communal Land Reform Act, Rukwangali |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | rowclass7 = mergedrow | label7 = [[تسوانایي ژبه|تسوانا]]: | data7 = {{lang|tn|Rephaboliki ya Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |title=Communal Land Reform Act, Setswana |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | rowclass8 = mergedrow | label8 = [[لوزي ژبه|لوزي]]: | data8 = {{lang|loz| Namibia ye Lukuluhile}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |title=Communal Land Reform Act, Lozi |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}</ref> }} }} | image_flag = Flag of Namibia.svg | image_coat = Coat of Arms of Namibia.svg | national_motto = "یوال, عدالت, خپواکي" | national_anthem = "[[نامیبیا د ننګیالیو سیمه]]" <div style="padding-top:0.5em;"><center>[[File:Namibian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]</center></div> | image_map = {{Switcher|[[File: Namibia (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Namibia AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | capital = [[ویندهوک]] | coordinates = {{Coord|22|34|S|17|5|E|type:city_region:NA}} | largest_city = capital | official_languages = [[انګلیسي]] | ملي ژبې = {{unbulleted list |[[افریکانس ژبه]] |[[الماني]] |[[هیریرو ژبه]] |[[خوی خوی ژبه]] |[[وشیوامبو ژبه]] |[[کوانګالي ژبه]] |[[تسوانیایي ژبه]] |[[لوزي ژبه]] }} | سیمه ییزې ژبې = {{unbulleted list | [[!کونګ ژبه]] | [[ګکریکو ژبه]] | [[مبوکوشو ژبه]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list | ۴۹.۵% [[وامبو خلک]] | ۹.۲% [[کوانګو خلک]] | ۸.۰% [[کولورډ خلک]]) | ۷.۰% [[هیریرو خلک]] | ۷.۰% [[دامارا]] | ۷.۰% [[نامیبیایي سپین پوستان]] | ۴.۷% [[ناما]] | ۳.۵% [[لوزي]] | ۳.۰% [[سان]] | ۰.۶% [[تسوانا خلک]] | ۰.۵% نور }} | ethnic_groups_year = ۲۰۱۴ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |۸۷.۹% [[مسیحیت]] |—۴۳.۷% [[لوترانیزم]] |—۲۲.۸% [[کاتولیک]] |—۲۱.۴% [[نور میحیان]] |۱۰.2% [[سیمه ییزه افریقایي دینونه]] |۱.۶% [[بي دیني]] |۰.۳% نور}} | religion_year = ۲۰۱۳ | religion_ref = <ref>{{Cite web | title=Namibia Demographic and Health Survey 2013 | publisher=The Namibia Ministry of Health and Social Services (MoHSS) and ICF International | date=September 2014 | url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf}}</ref> | demonym = نامیبیایان | government_type = [[پارلمان]] [[پارلماني سیستم]] [[ولسمشریز]] [[ولسمشریزه]]<ref name="Draft" /><ref name="Dual" /> | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[هیفیکپونی لوکاس پوهامبا]] | leader_title2 = [[لومړی مرستیال]] | leader_name2 = [[نانګولو مبومبا]] | leader_title3 = [[لومړی وزیر]] | leader_name3 = [[سارا کوګینګلوا-اماهیلا]] | leader_title4 = [[د لومړی وزیر مرستیال]] | leader_name4 = [[ناتومبو ناندی-ندایتوا]] | leader_title5 = [[څارنوال]] | leader_name5 = [[پتر شیوت]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | upper_house = [[مشرانو جرګه]] | lower_house = [[ملي شورا]] | sovereignty_type = خپلواکي له [[سویلي افریقا]] | established_event1 = [[د نامیبیا اساسي قانون]] | established_date1 = ۹ فبروري ۱۹۹۰ | established_event2 = خپلواکي | established_date2 = ۲۱ مارچ ۱۹۹۰ | area_km2 = ۸۲۵,۶۱۵ | area_rank = ۳۴th | area_sq_mi = ۳۱۸,۶۹۶ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ناچیزه | population_estimate = ۲,۷۴۶,۷۴۵<ref name=geo>{{cite web |url=http://countrymeters.info/en/Namibia |title=CountryMeters&nbsp;– Namibia population |publisher=CountryMeters |access-date=7 February 2018}}</ref> | population_census = ۲,۱۱۳,۰۷۷<ref>{{cite web |url=https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf |title=Census data |website=cms2.my.na |access-date=2020-10-01 |تاريخ الأرشيف=2019-07-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190710101819/https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-07-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190710101819/https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190710101819/https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710101819/https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf }}</ref> | population_estimate_year = ۲۰۲۰ | population_estimate_rank = ۱۴۳rd | population_census_year = ۲۰۱۱ | population_density_km2 = ۳.۲ | population_density_sq_mi = ۶.۶ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ۲۳۵th | GDP_PPP = $۲۷.۵۰۵ بیلیونه<ref name="imfna">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&pr.y=11&sy=2017&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=728&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=20 January 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = ۲۰۱۸ | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $۱۱,۵۱۶<ref name=imfna/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $۱۴.۱۴۸ بیلیونه<ref name=imfna/> | GDP_nominal_year = ۲۰۱۸ | GDP_nominal_per_capita = $۵,۹۲۳<ref name=imfna/> | Gini = ۵۹.۱ <!-- number only --> | Gini_year = ۲۰۱۵ | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[نړیوال بانک]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January ۲۰۱۹}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰.۶۴۶ <!-- number only --> | HDI_year = ۲۰۱۹ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=December ۱۵, ۲۰۲۰|access-date=December ۱۵, ۲۰۲۰}}</ref> | HDI_rank = ۱۳۰th | currency = [[د نامیبیا ډالر]] <br /> (NAD) <br /> [[د سویلي افریقا رند]] (ZAR) | time_zone = [[د مرکزي افریقا وخت|وخت]] | utc_offset = +۲ | drives_on = [[د موټر چلولو لوری|چپ]] | calling_code = [[+۲۶۴]] | cctld = [[.na]] | footnote_a = | today = }}'''نیمیبیا''' چې په رسمي توګه '''د نامیبیا ولسمشریزه''' ده د [[افریقا]] په سویل ختیځ کې پروت یو هیواد دی. پلازمینه یې [[ویندهوک]] رسمی ژبه [[انګلیسي]] او مساحت یې ۴۱۸'۸۲۵ کیلومتره مربع دی. نامیبیا ۰۷۷'۱۱۳'۲ میلیونه وګړي د پیسو واحد یې [[د نامیبیا ډالر]] (NAD) دی او په ۲۱ د مارچ ۱۹۹۰م کال له [[سویلي افریقا]] نه خپلواکی ترلاسه کړی. نامیبیا، په رسمي ډول د نامیبیا جمهوریت، په جنوبي افریقا کې یو هېواد دی. لوېدیځه پوله یې د اتلانتیک سمندر دی. دا هېواد له شمالي لوري له زامبیا او انګولا سره، له ختیځ لوري له بوتسوانا او له سويل او ختیځ لوري له سوېلي افریقا سره ځمکنۍ پولې لري. که څه هم دا هېواد له زمبابوې سره پوله نه لري، تر ۲۰۰ مترو (۶۶۰ فوټو) لږ د زمبیزي سیند د بوټسوانان ښي غاړه دواړه هېوادونه جلا کوي. نامیبیا د ۱۹۹۰ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه د نامیبیا د خپلواکۍ له جګړې وروسته له جنوبي افریقا څخه خپلواکي ترلاسه کړه. پلازمینه او ترټولو لوی ښار یې ویندهوک دی. نامیبیا د ملګرو ملتونو، د سوېلي افریقا د پراختیایي ټولنې (SADC)، د افریقایي ټولنې او د مشترک المنافع هېوادونو غړی دی. <ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521152532}}</ref> افریقا په سوېلي صحرا کې تر ټولو وچ هېواد، نامیبیا له تاریخ پخوا زمانو راهیسې د سان، دامارا او ناما خلکو له لوري تر استوګنې لاندې وه. د ۱۴مې پېړۍ په شاوخوا کې، د بنټو وګړو کډوال د بنټو پراختیا د یوې برخې په توګه دې هېواد ته راغلل. له هغه وخته را په دې خوا، د بنټو ډلې، چې تر ټولو لوی یې اوامبو دی، د دې هېواد برلاسی نفوس ګڼل کېږي. د نولسمې پېړۍ له وروستیو راهیسې، دوی د دې هېواد اکثریت جوړوي. <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html|title=Namibia country profile: moving on from a difficult past|author=Peter Shadbolt|website=CNN|date=24 October 2012}}</ref> په ۱۸۷۸ ز کال کې، د کیپ د غوره هیلې (د کیپ مستعمره)، بیا بریتانوي مستعمرې، د والس خلیجګي بندر او د پینګوین د ټاپوګانو ساحل ضمیمه کړل؛ چې په په ۱۹۱۰ ز کال کې د سوېلي افریقا د نوې ټولنې بشپړې برخې شوې. په ۱۸۸۴ کال کې، د آلمان سترواکۍ د دې خاورې په زیاتره برخه حاکمیت رامنځ ته کړ، چې د آلمان د سوېل لویدیځ افریقا په نوم مستعمره یې را منځ ته کړه.  دې مستعمرې کرنه او زیربنا پراخه کړه. د ۱۹۰۴ز کال او ۱۹۰۸ز کلونو ترمنځ، دې مستعمېرې د هیرو او ناما خلکو په وړاندې د نسل وژنې مرتکب شوه. د جرمني واکمني په ۱۹۱۵ ز کال کې د جنوبي افریقا د ځواکونو پر مټ په ماتې سره پای ته ورسېده. په ۱۹۲۰ ز کال کې، د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای وروسته، د ملتونو ټولنې سوېلي افریقا ته مستعمېرې د اختیار دنده وسپارله. د حاکم ځواک په توګه، سوېلي افریقا، د نژادي بېلوالي او مقرراتو په ګډون، خپل قوانین پلي کړل. له ۱۹۴۸ ز کال راهیسې، چې ملي ګوند واک ته وټاکل شو، په دې قوانینو کې د سوېلي افریقا د اپارتایډ پلي کول شامل وو چې هغه وخت د سوېل لوېدیځې په نوم یاده شوه.   د شلمې پېړۍ په وروستیو کې، کې د بومي افریقایي سیاسي فعالینو له لوري، چې د خپلواکۍ په لټه کې وو، د سیاسي نمایندګۍ لپاره پاڅونونه او غوښتنې د دې لامل شوې چې ملګري ملتونه په ۱۹۶۶ ز کال کې د سیمې مستقیم مسؤلیت په غاړه واخلي، خو په حقیقت کې د سوېلي افریقا حاکمیت موجود و. په ۱۹۷۳ زکال کې، ملګرو ملتونو د سوېل لوېدیځې افریقا د خلکو سازمان (SWAPO) د نامیبیا د خلکو د رسمي استازي په توګه په رسمیت وپېژنده. دا ګوند د اوامبو وګړو تر واک لاندې دی، چې په سیمه کې لوی اکثریت دي. د پرله پسې چریکي جګړې وروسته، سوېلي افریقا په ۱۹۸۵ ز کال کې په نامیبیا کې موقته اداره جوړه کړه. نامیبیا په ۱۹۹۰ ز کال کې له جنوبي افریقا څخه بشپړه خپلواکي ترلاسه کړه. خو والس خلیج او پینګوین ټاپوګان تر ۱۹۹۴ ز کال پورې د جنوبي افریقا تر کنټرول لاندې پاتې شوې. نامیبیا ۲.۵۵ میلیونه وګړي لري او یو باثباته څو ګوندي پارلماني ډیموکرتیک نظام دی. کرنه، ګرځندوی او د کانونو صنعت – لکه د الماسو، یورانیم، سرو زرو، سپینو زرو او عمومي فلزاتو د کانونو په ګډون – د دې هېواد اقتصاد بنسټ جوړوي، په داسې حال کې چې د تولید سکتور نسبتاً کوچنی دی. د نمیب لویه دښته چې دې هېواد له هغه نوم اخیستی د دې لامل شوې ده چې نامیبیا په ټولیز ډول په نړۍ کې یو له خورا لږ نفوس لرونکي هېوادونو څخه وي. <ref name="at1315">Spriggs, A. (2001) {{WWF ecoregion|name=Africa: Namibia|id=at1315}}</ref> ==ایداري وېش== نامیبیا هیواد په ۱۴ ولایتونو او ۱۲۱ ولسوالیو ویشل شوی. {| class=wikitable ! نقشه !! # !! '''ولایت''' !! '''مرکز''' !! '''نفوس''' !! مساحت (ک.م.) !! د وګړو وېش {{resize|82%|(نفر په ک.م.)}} |- |rowspan="19"| {{د نامیبیا نښلونکې نقشه}} |- ! ۱ | [[زامبزی]] || [[کاتیما مولیلو]] | style="text-align:right;" | ۹۰٬۵۹۶ | style="text-align:right;" | ۱۴٬۷۸۵ | style="text-align:right;" | ۶٫۱ |- ! ۲ | [[ارونګو]] || [[سواکوپموند]] | style="text-align:right;" | ۱۵۰٬۸۰۹ | style="text-align:right;" | ۶۳٬۵۳۹ | style="text-align:right;" | ۲٫۴ |- ! ۳ | [[هارداپ]] || [[مارین‌تال، نامیبیا|مارین‌تال]] | style="text-align:right;" | ۷۹٬۵۰۷ | style="text-align:right;" | ۱۰۹٬۷۸۱ | style="text-align:right;" | ۰٫۷ |- ! ۴ | [[ایل‌کاراس]] || [[کیتمانس‌هوپ]] | style="text-align:right;" | ۷۷٬۴۲۱ | style="text-align:right;" | ۱۶۱٬۵۱۴ | style="text-align:right;" | ۰٫۵ |- ! ۵ | [[کاوانګو]] || [[روندو، نامیبیا|روندو]] | style="text-align:right;" | ۲۲۳٬۳۵۲ | style="text-align:right;" | ۴۸٬۷۴۲ | style="text-align:right;" | ۴٫۶ |- ! ۶ | [[خوماس]] || [[ویندهوک]] | style="text-align:right;" | ۳۴۲٬۱۴۱ | style="text-align:right;" | ۳۶٬۹۶۴ | style="text-align:right;" | ۹٫۲ |- ! ۷ | [[کوننه]] || [[اپوو]] | style="text-align:right;" | ۸۶٬۸۵۶ | style="text-align:right;" | ۱۱۵٬۲۶۰ | style="text-align:right;" | ۰٫۸ |- ! ۸ | [[اهانګ‌ونا]] || [[اینهانا]] | style="text-align:right;" | ۲۴۵٬۴۴۶ | style="text-align:right;" | ۱۰٬۷۰۶ | style="text-align:right;" | ۲۲ |- ! ۹ | [[اماهکه]] || [[ګوبابیس]] | style="text-align:right;" | ۷۱٬۲۳۳ | style="text-align:right;" | ۸۴٬۹۸۱ | style="text-align:right;" | ۰٫۸ |- ! ۱۰ | [[اموساتی]] || [[اوتاپی]] | style="text-align:right;" | ۲۴۳٬۱۶۶ | style="text-align:right;" | ۲۶٬۵۵۱ | style="text-align:right;" | ۹٫۱ |- ! ۱۱ | [[اوشانا]] || [[اشاکاتی]] | style="text-align:right;" | ۱۷۶٬۶۷۴ | style="text-align:right;" | ۸٬۶۴۷ | style="text-align:right;" | ۲۰ |- ! ۱۲ | [[اشیکوتو]] || [[اموتهیا]] | style="text-align:right;" | ۱۸۱٬۹۷۳ | style="text-align:right;" | ۳۸٬۶۸۵ | style="text-align:right;" | ۴٫۷ |- ! ۱۳ | [[اتجوزوندجوپا]] || [[اتجیوارونګو]] | style="text-align:right;" | ۱۴۳٬۹۰۳ | style="text-align:right;" | ۱۰۵٬۴۶۰ | style="text-align:right;" | ۱٫۴ |} ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:نېمبیا]] i19j1qt0iufunybg9rozk90my1ibgxu 0 3368 370951 323832 2026-11-08T14:24:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370951 wikitext text/x-wiki '''نایجیر''' چې په رسمي توګه '''د نایجېر ولسمشریزه''' ده د [[افریقا]] په ختیځ کې پروت یو هیواد دی. د نایجیر رسمی ژبه [[فرانسوي ]] او پلازمینه یې د [[نیامی]] ښار، یاد هیواد ۰۰۰'۲۶۷'۱ کیلومتره مربع مساحت او کابو ۲۲ میلیونه وګړي لري، د پیسو واحد یې [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک]] (CFA) او خپلواکی یې په ۳ د اګست ۱۹۶۰م کال له [[فرانسه]] نه ترلاسه کړی. {{Infobox country | conventional_long_name = د نیجر هیواد ولسمشریزه | native_name = {{|{{native name|fr|République du Niger}}}} | common_name = نیجر | image_flag = Flag of Niger.svg | image_coat = Coat of Arms of Niger.svg | symbol_width = 125px | image_map = Niger_(orthographic_projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix= |location_color=dark green}} | image_map2 = | national_motto = {{|{{native phrase|fr|"Fraternité, Travail, Progrès"|italics=off}} |{{small|"ورورولي، کار، پرمختګ"}}}} | national_anthem = ''[[La Nigérienne|لا نیژرین]]''{{سخ}}{{منځنی}}[[دوتنه:La_Nig%C3%A9rienne.ogg]]{{پای}} | official_languages = [[فرانسوي]] | languages_type = [[ملي ژبه]]s<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">[http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm République du Niger, "Loi n° 2001-037 du 31 décembre 2001 fixant les modalités de promotion et de développement des langues nationales." L'aménagement linguistique dans le monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019123028/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm |date=19 October 2018}} (accessed 21 September 2016)</ref> | languages = {{Hlist|[[عربي ژبه]] |[[بودوما ژبه]]}} {{Hlist|[[فولاني ژبه]]}} {{Hlist|[[ګورما ژبه]]}} {{Hlist|[[هوسه ژبه]] |[[کنوري ژبه]]}} {{Hlist|[[سنغایي ژبې]] |[[طوارقي ژبه]] |[[تسواک ژبه]] |[[تبو ژبه]]}} | religion = | demonym = [[Demographics of Niger|Nigerien]] ({{IPAc-en|n|i:|ˈ|ʒ|ɛər|i|ə|n}} {{Lower|0.4em|<ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/nigerien|title=Nigerien – definition of Nigerien in English from the Oxford Dictionaries|publisher=|accessdate=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301230120/https://en.oxforddictionaries.com/definition/nigerien|archive-date=1 March 2018|url-status=dead}}</ref><!--end lower:-->}} or {{IPAc-en|n|aɪ|ˌ|dʒ|ɪər|i|ˈ|ɛ|n}} {{Lower|0.4em|<ref>"Niger." ''The American Heritage® Dictionary of the English Language, Fourth Edition''. 2003. Houghton Mifflin Company 22 February 2013 http://www.thefreedictionary.com/Niger {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512034128/http://www.thefreedictionary.com/Niger |date=12 May 2013}}</ref><!--end lower:-->}}) | capital = [[نیامی]] | coordinates = {{Coord|13|32|N|2|05|E|type:city}} | largest_city = [[نیامې]] | government_type = [[دولت|حاکم دولت]], [[ولسمشریزه|نیمه ولسمشریزه]] [[ولسمشریزه]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[محمدو ایسوفو]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[بریګي رافینی]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | area_rank = 21st | area_km2 = ۱٬۲۶۷٬۰۰۰ | area_sq_mi = ۴۸۹٬۶۷۸ | percent_water = ۰٫۰۲ | population_estimate = {{UN Population|Niger}} | population_estimate_rank = ۵۷th | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_census = ۱۷٬۱۳۸٬۷۰۷ | population_census_year = ۲۰۱۲ | population_density_km2 = ۱۲٫۱ | population_density_sq_mi = ۳۱٫۲ | population_density_rank = | GDP_PPP = $۲۳.۴۷۵ بیلیونه<ref name="imf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=10&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=692&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|accessdate=14 November 2018}}</ref> | GDP_PPP_rank = ۱۴۰th | GDP_PPP_year = ۲۰۱۸ | GDP_PPP_per_capita = $۱,۲۱۳<ref name="IMF ۲۰۱۷">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=9&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database, January 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503062812/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=9&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=PPPPC&grp=0&a= |date=3 May 2018}}, [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060214005019/http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 |date=۱۴ فبروري ۲۰۰۶}}. Database updated on ۱۲ افریل ۲۰۱۷. Accessed on ۲۱ افریل ۲۰۱۷.</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = ۱۸۳rd | GDP_nominal = $۹.۵۶۹ بیلیونه<ref name="GDP IMF">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=10&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=692&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database. Report for Selected Countries and Subjects|last=|first=|date=17 April 2018|website=|publisher=[[د پیسو نړیوال صندوق]]|access-date=}}</ref> | GDP_nominal_rank = ۱۳۶th | GDP_nominal_year = ۲۰۱۸ | GDP_nominal_per_capita = $۵۱۰<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=9&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=NGDPDPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426075657/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=9&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=NGDPDPC&grp=0&a= |date=26 April 2018}}, [[د پیسو نړیوال صندوق|International Monetary Fund]]. Accessed on 17 April 2018.</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = ۱۷۹th | sovereignty_type = [[خپلواکي]] | sovereignty_note = له [[فرانسه|فرانسې]] | established_event1 = اعلان شوې | established_date1 = ۳ اکتوبر ۱۹۶۰ | Gini_year = ۲۰۱۴ | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ۳۴٫۰ <!--number only--> | Gini_ref =<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ World Bank GINI index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |date=9 February 2015}}, accessed on 21 January 2016.</ref> | Gini_rank = ۷۰th | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ۰٫۳۷۷ <!--number only--> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ملګري ملتونه]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf|archive-date=22 March 2017|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۹th | currency = [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک]] | currency_code = XOF | time_zone = [[د ختیځې افریقا وخت|وخت]] | utc_offset = +۱ | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = ښوی<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414073422/http://brianlucas.ca/roadside/ |date=14 April 2012}} Brian Lucas. August 2005. Retrieved 28 January 2009.</ref> | calling_code = [[+۲۲۷]] | cctld = [[.ne]] | footnote_a = Lowest rahmen nked. }} نايجير (Niger) (/niːˈʒɛər/ or /ˈnaɪdʒər/؛ فرانسوي: [niʒɛʁ]) په رسمي ډول د نايجير جمهوريت، (هاوسا ژبه: Jamhuriyar Hijar، زرما/سونغای ژبه: Niger Laabo، Tamajaq: ⵜⴰⴶⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⵏⵉⵌⵢⵔ، عربي: جمهورية النيجر) په لويديځه افريقا کې په وچه کې راایسار هېواد دی، چې نوم يې له نايجير سيند څخه وروسته پرې ايښودل شوی دی. نايجير يو ناوېشلی دولت دی، چې شمال ختيځ ته له ليبيا، ختيځ ته له چاد، سوېل ته له نايجيريا، سويل لويديځ له بينين او بورکينا، لويديځ ته له مالي او شمال لويديځ ته له الجيريا سره پوله لري. نايجير د نږدې ۱۲۷۰۰۰۰ کېلو متر مربع (۴۹۰۰۰۰ ميل مربع) وچې سيمې په پوښلو سره له چاد څخه وروسته، د لويديځې افريقا دويم په وچه کې حصار ستر هېواد دی. د هېواد له ٪۸۰ څخه زياته سيمه د افريقا په ستره دښته (Sahahra) کې پرته ده. د ياد هېواد نږدې ۲۲ ميليونه مسلمان وګړي د هېواد په لرې سوېل او لويديځ کې زياتره په ډلو [ټولنو] کې ژوند کوي. پلازمېنه او تر ټولو ستر ښار يې نيامي “Niamey” دی، چې د هېواد په سويل ختيځه څنډه کې پروت دی.<ref name="nameISO">{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:NE|title=ISO 3166|publisher=ISO Online Browsing Platform|access-date=12 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:NE|archive-date=17 June 2016|url-status=live}}</ref><ref name="nameUNGEGN">{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|title=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Statisticsc Division|date=1 March 2017|access-date=12 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|archive-date=28 July 2011|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2003/07/how_do_you_pronounce_niger.html How Do You Pronounce "Niger"?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314184006/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2003/07/how_do_you_pronounce_niger.html|date=14 March 2012}} from [[Slate.com]], retrieved 4 March 2012</ref><ref>"Niger." ''The American Heritage® Dictionary of the English Language, Fourth Edition''. 2003. Houghton Mifflin Company 22 February 2013 [http://www.thefreedictionary.com/Niger thefreedictionary.com/Niger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512034128/http://www.thefreedictionary.com/Niger|date=12 May 2013}}</ref> نايجير د نړۍ يو له خورا وروسته پاتې هېوادونو څخه دی. دا هېواد د ملګرو ملتونو د انساني پرمختګ په لړ کې په ثابت ډول بېخ يا تل ته نږدې ځای لري، چې د ۲۰۱۵ ز کال لپاره د ۱۸۸ هېوادونو ۱۸۷ او د ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ ز کال راپور کې د ۱۸۹ هېوادونو له ډلې ۱۸۹ هېواد و. د ياد هېواد له دښتې څخه پرته زياتې برخې د دوره يي وچکالۍ او پر دښته باندې د بدلېدنې په واسطه ګواښل کېږی. اقتصاد يې نږدې پر پايښت کرنه باندې متمرکز دی. د لېږد ځينې توکي يې له يو څه حاصلخېزې سويلي برخې کرنيز توکي او اومه مواد په ځانګړي ډول د يورانيم کاڼي دي. نايجير د پرمختګ په برخه کې له سختو ننګونو سره مخامخ کېږي، چې د پام وړ لاملونه يې دا دي: په وچه کې را ایساردرک، وچو او شاړو دښتو، ناکافي کرنې، د زېږون له اداره کولو پرته د ښېرازۍ لوړې اندازې چې د نفوس د زياتوالي لامل کېږي، د هېواد د اوسېدونکو د زده کړو کچې ټيټوالی او بې وسي يا غريبي، د جوړښت يا زېربنا کمښت، کمزورې روغتيايي پاملرنه او چاپېريالي ګډوډي دي. <ref>{{cite web|title=Latest Human Development Index (HDI) Ranking (2018)|url=http://hdr.undp.org/en/2018-update|website=hdr.undp.org|publisher=UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118122652/http://hdr.undp.org/en/2018-update|archive-date=18 November 2018|url-status=live}}</ref><ref name="EconPop">{{cite news|title=Population Explosion|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21612239-runaway-birth-rates-are-disaster-population-explosion|access-date=3 August 2015|work=[[The Economist]]|date=16 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150729151128/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21612239-runaway-birth-rates-are-disaster-population-explosion|archive-date=29 July 2015|url-status=live}}</ref> نايجيري ټولنه، د وګړو بېلابېل ډولونه منعکس کوي، چې د خپلو بېلابېلو توکميزو ډلو او مذهبونو له اوږدمهاله خپلواکو تاريخونو او په يو هېواد کې د هغوی اړوند له لنډمهاله ژوند څخه يې ترلاسه کړي دي. په تاريخي ډول نننۍ نايجيریا د ځينو سترو دولتونو پر څنډو يا حاشيو باندې دی. له خپلواکۍ څخه راپدېخوا نايجيريانو تر پينځو اساسي قوانينو او د پوځي واکمنۍ تر درې دورو لاندې ژوند کړی دی. په ۲۰۱۰ ز کال کې له پوځي کودتا څخه وروسته نايجير يو ديموکراتيک څو ګوندي دولت شو. د وګړو ډېره برخه يې په کليوالي سيمو کې ژوند کوي او پرمختللو زده کړو ته لږ لاسرسی لري. == رېښه == د هېواد نوم له نايجير سيند (Niger River) څخه اخيستل شوی دی، چې د هېواد په لويديځ کې بهېږي. د ياد سيند د نوم اصليت نامعلوم دی، که څه هم يوه نامتو نظريه دا ده، چې نوم يې د “Tuareg” [ژبې] له (n’eghirren) څخه اخيستل شوی دی، چې د «بهېدونکو اوبو» معنا لري. تر ټولو عام تلفظ يې د فرانسوي ژبې (/niːˈʒɛər/) دی، که څه هم په Anglphone رسنۍ کې د (/ˈnaɪdʒər/) تلفظ هم کله ناکله کارول کېږي. <ref>{{cite book|title=Atlas A-Z|publisher=Dorling Kindersley|year=2004|location=New York City|page=289}}</ref> == تاريخچه == === له ليکلي تاريخ څخه مخکې === د معاصر نايجير سيمه کې د زرونو کلونو لپاره انسانان استوګن شوي دي. ځيني ډبرين توکي چې له ميلاد څخه ۲۸۰۰۰۰ کلونه پخوا نېټه څرګندوي، د شمالي “Agadez” سيمې په “Adrar”، “Bous”، “Bilma” او “Djado” کې موندل شوي دي. يادې ځينې موندنې د منځنۍ Paleolithic دورې د Aterain او Mousterian توکي په کلتورونو سره اړيکه لري، چې له ميلاد څخه مخکې نږدې (۲۰۰۰۰-۹۰۰۰۰) کلونو تر منځ په شمالي افريقا کې وغوړېدل. فکر کېږي چې يادو لومړنيو انسانانو د ښکاري راټولېدونکو د ژوند ډول غوندې ژوند وکړ. له ليکلي تاريخ څخه پخوا وختونو کې د افريقا د سترې دښتې (Sahara) اقليم خورا لوند او د اوس په پرتله ښېرازه و؛ لرغون پېژندونکي نوموړې ښکارنده «ښېرازه يا شنه سهارا» بولي، چې د ښکار او وروسته د کرنې او کورنيو ژوو د ساتنې لپاره يې د خوښې وړ حالتونه چمتو کړل.<ref name="Bradt">Geels, Jolijn, (2006) ''Bradt Travel Guide - Niger'', pgs. 15-22</ref><ref>{{Cite journal|title=On the industrial attributions of the Aterian and Mousterian of the Maghreb|last4=Olszewski|last9=Hallett-Desguez|first9=Emily|last8=Barshay-Szmidt|first8=Carolyn C.|last7=Alvarez-Fernández|first7=Esteban|last6=Lin|first6=Sam C.|last5=Rezek|first5=Zeljko|first4=Deborah I.|journal=Journal of Human Evolution|last3=Jacobs|first3=Zenobia|last2=Aldeias|first2=Vera|last1=Dibble|first1=Harold L.|doi=10.1016/j.jhevol.2012.10.010|issue=3|volume=64|pages=194–210|date=1 March 2013|pmid=23399349}}</ref><ref>Gwin, Peter. [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/09/green-sahara/gwin-text/1 "Lost Tribes of the Green Sahara"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903071614/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/09/green-sahara/gwin-text/1|date=3 September 2010}}, ''National Geographic'', September 2008.</ref><ref>[[Roland Oliver|Oliver, Roland]] (1999), ''The African Experience: From Olduvai Gorge to the 21st Century'' (Series: History of Civilization), London: [[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]], revised edition, pg 39.</ref> Niolithic دوره له ميلاد څخه نږدې ۱۰۰۰۰ کالونه مخکې پيل شوه، چې د يو شمېر مهمو بدلونونه شاهده وه. لکه: د کولالۍ پېژندنه (لکه څرنګه چې په Tagalagal، Temet او Tin Ouffadene کې ثبوت شوي دي)، د رمې ساتنې خپرېدل او د تېږو په تپو [مقبرو] کې د مړي ښخول. دا چې له ميلاد څخه مخکې په (۲۸۰۰-۴۰۰۰) دوره کې اقليم بدلون وکړ، “Sahara” دښتې په پرله پسې ډول وچېدل پيل کړل، چې د سويل او ختيځ د استوګنې نمونې يې بدلون ته اړ کړې. کرنه او په تېره د ږدن او “sorghum” او همدرانګه کولالي پراخه شوه. اوسپنيز او مسي توکي په “Azawagh”، “Takedda”، “Marendet” او “Termit Massif” سيمو کې د لومړنيو موندنو په ګډون، په لومړي ځل همدې دوره کې راڅرګندېږي. له ميلاد څخه مخکې نږدې (۶۰۰۰-۸۰۰۰) کې د Kaffian او وروسته له ميلاد څخه مخکې نږدې (۲۵۰۰-۵۰۰۰) کې د Tenerian کلتورونه چې په Adrar Bous او Gobero کې وو، ګڼ شمېر د هډوکو جوړښتونه (اسکليټونه) په کې څرګند شوي دي چې د يادې دورې پر مهال جوړ شوي دي. <ref name="larousse-history">{{in lang|fr}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Niger/135284 Niger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702234937/http://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Niger/135284|date=2 July 2014}}. ''Encyclopédie Larousse''</ref><ref>Duncan E. Miller and N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa' Journal of African History 35 (1994) 1–36; Minze Stuiver and N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' Current Anthropology 1968.</ref><ref>{{citation|last=Grébénart|first=Danilo|year=1993|url=http://siris-libraries.si.edu/ipac20/ipac.jsp?uri=full=3100001~!752653!0#focus|title=Azelik Takedda et le cuivre médiéval dans la région d'Agadez|journal=Le Saharien (Paris)|volume=125|issue=2|pages=28–33|access-date=12 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724093526/https://siris-libraries.si.edu/ipac20/ipac.jsp?uri=full=3100001~!752653!0#focus|archive-date=24 July 2018|url-status=live}}</ref><ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=3432&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Iron in Africa: Revisiting the History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025192915/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3432%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|date=25 October 2008}} – Unesco (2002)</ref><ref name="auto">[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=5593387 Ancient cemetery found in 'green' Sahara Desert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811115708/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=5593387|date=11 August 2014}}. By Randolph E. Schmid. Associated Press /ABC News.</ref><ref name="Clark & DGG">{{cite book|last1=Clark|first1=J. Desmond|last2=Gifford-Gonzalez|first2=Diane|title=Adrar Bous: archaeology of a central Saharan granitic ring complex in Niger|date=2008|publisher=Royal Museum of Central Africa, Tervuren}}</ref><ref name="scidaily">{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/08/080815101317.htm|title=Stone Age Graveyard Reveals Lifestyles Of A 'Green Sahara'|publisher=Science Daily|date=15 August 2008|access-date=15 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080816060031/http://www.sciencedaily.com/releases/2008/08/080815101317.htm|archive-date=16 August 2008|url-status=live}}</ref><ref name="nytimes">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/15/science/15sahara.html|title=Graves Found From Sahara's Green Period|first=John Noble|last=Wilford|work=[[The New York Times]]|date=14 August 2008|access-date=15 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20120123154828/http://www.nytimes.com/2008/08/15/science/15sahara.html|archive-date=23 January 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sereno PC, ((Garcea EAA)), Jousse H, Stojanowski CM, ((Saliège J-F)), Maga A|title=Lakeside Cemeteries in the Sahara: 5000 Years of Holocene Population and Environmental Change|journal=PLOS ONE|date=2008|volume=3|issue=8|doi=10.1371/journal.pone.0002995|display-authors=etal|pmid=18701936|pmc=2515196|pages=e2995|bibcode=2008PLoSO...3.2995S|doi-access=free}}</ref> د دې د پای پر لور تر لومړیو ميلادي پېړيو پورې، ټولنو په کرنه او د ښخولو دود کې د سيمه ییز توپير په لرلو سره، ودې کولو او يو څه پېچلې کېدلو ته دوام ورکړ. د دې وروستۍ دورې د يادونې وړ کلتور د Bura کلتور دی (نږدې ۱۳۰۰-۲۰۰ ميلادي)، چې د Bura لرغون پېژندنې سيمې له مخې نومول شوی دی. په ياده سيمه کې يوه کيندنه [قبر] وموندل شو، چې له اوسپنيزو او خاورينو مجسمو څخه ډک و. د Neolithic دوره د افريقا د سترې دښتې (Sahara) د ډبرين هنر د غوړېدلو شاهده هم وه، چې زياتره يې په Air Mountains، Termit massif، Djado Plateau، Iwenlene, Arakao, Tamakon, Tzerzait, Iferouane, Mammanet او Dabous سيمو کې و. نوموړی هنر له ميلاد څخه مخکې له ۱۰۰۰۰ کال څخه تر ۱۰۰ ز کال پورې دوره رانغاړي او د طبيعي منظرې له توپير لرونکو موسمي ژوو څخه د نېزې وهلو انځورونو تر تشرېحاتو پورې (چې د ليبي جنګياليو په توګه ژباړل شوی دی) د يو لړ موضوعګانو لړۍ انځوروي. <ref>{{citation|url=https://africanrockart.britishmuseum.org/country/niger/|publisher=British Museum|title=African Rock Art - Niger|access-date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702080140/https://africanrockart.britishmuseum.org/country/niger/|archive-date=2 July 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.icomos.org/studies/rockart-sahara-northafrica/07sous-zone3.pdf|publisher=ICOMOS|author=Caulson, David|title=Sub-Zone 3: Niger|access-date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212111121/https://www.icomos.org/studies/rockart-sahara-northafrica/07sous-zone3.pdf|archive-date=12 December 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Shillington">Shillington, Kevin (1989, 1995). ''History of Africa, Second Edition''. St. Martin's Press, New York. Page 32.</ref><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5045/|title=Site archéologique de Bura|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=UNESCO World Heritage Centre|access-date=7 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210180203/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5045/|archive-date=10 December 2019|url-status=live}}</ref> === له استعمار څخه مخکې نايجير کې سترواکۍ او پاچهۍ === د ليکلو سرچينو د کمښت له امله د نايجير لومړني تاريخ پوه ټاکلې ده، که څه هم روښانه ده چې له ميلاد څخه مخکې تر ۵ پېړۍ پورې د معاصر نايجير سيمه د ترانس سهارا سوداګرۍ سيمه جوړه شوې وه. د لېږد رالېږد په سم ډول د روزل شويو وسايلو په توګه له اوښانو څخه ګټه پورته کېده، چې مشري يې د شمال Tuareg قبيلو کوله او له هغې سيمې څخه تېرېدل، چې اوس پراخه دښته ده. ياده خوځېدنه چې د څو پېړيو لپاره به په څپو کې دوام وکړي، سويل ته له زياتې کډوالۍ او د نيمه سهارايي افريقايي او شمالي افريقايي وګړو په ګډون [يو له بله] او همدارنګه په پرله پسې ډول د اسلام په خپرېدنې سره مل وه. له نايجير سره د اومې پېړۍ په پای کې د شمالي افريقا د عربي يرغل له لورې مرسته وشوه، چې سويل ته د وګړو د کډواليو يا خوځښتونو پايله يې درلوده. د دې دورې پر مهال په Sahel کې بېلابېلې سترواکۍ او پاچاهۍ وغوړېدې. د يادو سترواکيو او پاچاهيو تاريخ د نايجير د هغو معاصرو پولو په دننه کې په اسانۍ سره سمون نه کوي، چې د اروپايي استعمار پلوۍ د دورې پر مهال رامنځته شوې. لاندې سترواکۍ د اصلي سترواکيو نږدې تاريخي دليل غوره کوي. <ref>Lewicki, T. (1994). "The Role of the Sahara and Saharians in Relationships between North and South". In ''UNESCO General History of Africa: Volume 3.'' University of California Press, {{ISBN|92-3-601709-6}}.</ref><ref name="Masonen">Masonen, P: "[http://www.hf-fak.uib.no/institutter/smi/paj/Masonen.html Trans-Saharan Trade and the West African Discovery of the Mediterranean World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008085939/http://www.hf-fak.uib.no/institutter/smi/paj/Masonen.html|date=8 October 2006}}"</ref><ref name="H-Dictionary">{{cite book|authors=Decalo, Sameul & Idrissa, Abdourahmane|title=Historical Dictionary of Niger|date=1 June 2012|isbn=9780810870901|url=https://books.google.com/books?id=GFFjEMjKrWkC&pg=PA286|access-date=25 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153320/https://books.google.co.nz/books?id=GFFjEMjKrWkC&pg=PA286&lpg=PA286|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref><ref name="larousse-history2">{{in lang|fr}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Niger/135284 Niger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702234937/http://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Niger/135284|date=2 July 2014}}. ''Encyclopédie Larousse''</ref> ==== د مالي سترواکي (1200s-1400s) ==== د مالي سترواکي يوه Mandinka سترواکي وه، چې نږدې ۱۲۳۰ ز کال کې د Sundiata Keita (r.1230-1255) له لورې رامنځته شوه او تر ۱۶۰۰ ز کال پورې يې دوام وکړ. لکه څرنګه يې چې په د سندياټا په جنګي بوله له یا حماسه (Epic of Sundiata) کې تفصيلي يادونه شوې ده، مالي “Mali” د Sosso سترواکۍ د لرې پرتې سيمې په توګه راڅرګنده شوه، چې په خپله د لرغونې غنا سترواکۍ څخه بېله شوې وه. له هغې څخه وروسته مالي په ۱۲۳۵ کې د Kirina جګړه کې “Sosso” سترواکۍ او په ۱۲۴۰ کې غانا سترواکۍ ته ماتې ورکړه. د مالي سترواکي د معاصر ګينه او مالي سرحدي سيمې ته نږدې له خپلې مرکزي خاورې څخه د پام وړ برياليو پاچاهانو په مشرۍ وغځېده او د “Trans-Saharan” سوداګريز لارو باندې واکمنه شوه، چې په (r. 1312-1337) کې د “Mansa Musa” د واکمنۍ پر مهال خپلې سترې پراختيا ته ورسېده. په دې مرکزي برخو کې چې اوس د نايجير د “Tillaberi” سيمه ده، تر ماليايي (Malian) واکمنۍ لاندې راغلې. مسلمان “Mansa Musa” په ۱۳۲۵-۱۳۲۴ کې حج ادا کړ او سترواکۍ کې يې د اسلام خپرول وهڅول، که څه هم داسې برېښي چې زياتره عادي اتباعو د نوي مذهب پر ځای يا يې تر څنګ د خپلو دوديزو عقيدو ساتنې ته دوام ورکړ. يادې سترواکۍ په ۱۵ پېړۍ کې پرېوتنه يا زوال پيل کړ، چې لاملونه يې د شاهي بريا پر سر د يو بل وژنه، کمزوري پاچایان، ساحل ته د اروپايي سوداګريزو لارو بدلون او د “Mossi”، “Wolof”، “Tuareg” او “Songhai” وګړو له لورې د سترواکۍ چاپيريال کې پاڅونونه وو. که څه هم د مالي پاچهۍ وروستۍ يا پاتې برخې د ۱۶۰۰ ز کال تر وروستيو پورې شتون ته دوام ورکړ.<ref name="oxfordre1">{{cite web|url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266|title=Mali Empire|author=Sirio Canós-Donnay|publisher=Oxford Research Encyclopedias|date=February 2019|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.266|isbn=978-0-19-027773-4|access-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730024800/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266|archive-date=30 July 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldhistory.org/Mali_Empire/|title=Mali Empire|publisher=Ancient Origins|date=1 March 2019|access-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729130448/https://www.worldhistory.org/Mali_Empire/|archive-date=29 July 2019|url-status=live}}</ref><ref name="ancient1">{{cite web|url=https://www.worldhistory.org/Mali_Empire/|title=Mali Empire|publisher=World History Encyclopedia|access-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729130448/https://www.worldhistory.org/Mali_Empire/|archive-date=29 July 2019|url-status=live}}</ref> ==ایداري وېش== ==تاریخ== ==جغرافیه== د نایجر هیواد نوم په یاد هیواد کې له بهیدونکی سیند نایجر څخه اخیستل شوی دی. [[دوتنه:Ng-map.png|thumb]] ==کلتور== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:نایجېر]] cop8ovhe874opjh2n46672q03cnkgwc 0 3685 371152 370039 2026-11-08T17:53:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371152 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = کابل |settlement_type = [[دافغانستان ښارونه|ښار]] <!-- images and maps -----------> |image = {{Photomontage |photo1a = Section of Kabul in October 2011.jpg |photo2a = Atlas Air flying off from Kabul Airport in 2010.jpg |photo2b = Abdul Rahman Mosque in March 2010.jpg |photo3a = GOB-September 2011.jpg |photo3b = Garden area of the Serena Hotel in Kabul.jpg |photo4a = A view from Kabul InterContinental.jpg |photo4b = Wazir Akbar Khan neighborhood.jpg |size = 300 |border = 0 |color =white |foot_montage = له کیڼ لوری ښوی لور ته: د کابل ښار په يوه برخه کې کتنه؛ [[حامد کرزی نړيوال هوايي ډگر]]. [[د عبدالرحمان جومات]]. [[بابر بڼ]]. [[د کابل سرینا هوټل]]. [[ انټرکانټینینټال هوټل کابل]].[[وزیر اکبر خان سیمه]]}} | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Afghanistan#Asia | pushpin_label_position = above | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|34|32|N|69|10|E|region:AF|display=inline,title}} <!-- Location ------------------> |subdivision_type = هېواد |subdivision_name ={{افغانستان}} |subdivision_type1 = [[د افغانستان ولايتونه|ولايت]] |subdivision_name1 = [[کابل ولايت|کابل]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = ولسوالو شمېر |subdivision_name3 = 18 <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = ښاروال |leader_name = داوود سلطان‌ زوی |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_metro_km2 = <!-- Population ------------> |population_as_of = 2013 |population_footnotes = |population_note = <ref name="CSO"/> |population_total = |population_density_km2 = |population_metro = 3319794 |population_density_metro_km2 = |population_urban =3476000 (March 2013)<ref>{{cite web|title=Demographia World Urban Areas PDF (March 2013)|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|publisher=Demographia|accessdate=2013-11-24}}</ref> |population_blank1_title = خلک بللي کيږي |population_blank1 = کابلي/کابليان <!-- General information ---------------> |timezone = Afghanistan Standard Time |utc_offset = +4:30 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = (+93) 20 |website = |footnotes = }} کابل د افغانستان پلازمېنه او تر ټولو ستر ښار دی، چې د هېواد په ختیځه برخه کې پروت دی. د کابل ښار یو ښاروالی هم لري او دغه ولایت په ۲۲ ولسوالیو وېشل شوی دی. د ۲۰۲۴ز کال د وګړشمېرنې له مخې، ښيي چې د کابل نفوس تر ۵,۳۰۰,۰۰۰ ډېر دی. کابل همدغه ډول د افغانستان سیاسي، هڅوبي او اقتصادي منځتون دی. د چټک ښاري کېدو له امله، کابل د نړۍ ۷۵یم ستر ښار دی.<ref name="NAT-2003">{{cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf|title=2003 National Geographic Population Map|work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, [[University of Nebraska]] at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor|publisher=[[National Geographic Society]]|date=November 2003|access-date=2010-06-27|archive-date=2017-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912083622/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/cities/|title=Population of Cities in Afghanistan (2021)|access-date=2021-06-01|archive-date=2020-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208101330/http://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/cities/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=Peaceworks|date=April 2017|issue=126|isbn=978-1-60127-641-4|title=Kabul and the challenge of dwindling foreign aid|first=Fabrizio|last=Foschini|publisher=[[United States Institute of Peace]]|via=[[ETH Zurich]]|url=https://ethz.ch/content/dam/ethz/special-interest/gess/cis/center-for-securities-studies/resources/docs/USIP-pw126_kabul-and-the-challenge-of-dwindling-foreign-aid.pdf|access-date=2021-06-01|archive-date=2020-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609180040/https://ethz.ch/content/dam/ethz/special-interest/gess/cis/center-for-securities-studies/resources/docs/USIP-pw126_kabul-and-the-challenge-of-dwindling-foreign-aid.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html|title=Largest cities in the world and their mayors – 1 to 150|publisher=City Mayors|date=2012-05-17|access-date=2012-08-17|archive-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/61C3ztXJ3?url=http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html|url-status=live}}</ref> کابل د هندوکش غرونو تر منځ د نرۍ درې په لوړو کې موقعیت لري او کابل سیند پکې بهېږي. کابل د سمندر له کچې ۱۷۹۰ متره (۵۸۷۳ فوټه) پورته دی، نو ځکه د نړۍ یو تر ټولو لوړو پلازمېنو څخه بلل کېږي. ویل کېږي: کابل ښار ۳۵۰۰ کاله لرغونوالی لري، چې د هخامنشیانو په دوره کې يې یادونه شوې ده. کابل د آسیا په څلورلاری کې موقعیت لري، چې نیمايي لاره یې لویدیځ کې استانبول او نیمايي نوره يې ختیځ هانوی ته رسېږي، نو ځکه د جنوبي او منځنۍ آسیا د سوداګرۍ مسیر اوږدو په سټراټيژیک موقعیت کې پروت دی. کابل د لرغونې ورېښمنو لارې کیلي ده. دا ښار د هخامنشي سترواکۍ برخه وه، بیا وروسته ورپسې سلوکیان راغلل، بیا مائوریا، کوشانیان، ساسانیان (کوشانو-ساسانیان)، هندو شاهي او ترک شاهي ګان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، خوارزمیان، قرلقیان، خلجیان، تیموریان، مغولیان او هوتکیان او ورپسې په ۱۷۴۷ ز کې د افغانستان دراني سترواکي. کابل په ۱۷۷۶ز کال کې د احمدشاه بابا د زوی تیمورشاه دراني پر مهال، د افغانستان پلازمېنه شوه. د ۱۹مې پېړي په لومړیو کې، بریتانویانو دا ښار اشغال کړل، خو د بهرنیو اړیکو له رامنځته کولو وروسته، دوی بیا اړ شول، چې خپل ټول ځواکونه له افغانستان څخه وباسي. <ref name="Dupree">{{cite web|url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php|title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Story of Kabul|author=[[Nancy Hatch Dupree]] / Aḥmad ʻAlī Kuhzād|publisher=American International School of Kabul|year=1972|access-date=2010-09-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php|archive-date=2010-08-30}}</ref><ref name="Stanford">Hanifi, Shah Mahmoud. p. 185. [https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC ''Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815092453/https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|date=2021-08-15}}. [[Stanford University Press]], 2011.</ref><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/11/afghanistan-the-heart-of-silk-road-in-asia/|title=Afghanistan: The Heart of Silk Road in Asia|website=thediplomat.com|access-date=November 26, 2019|archive-date=June 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609174051/https://thediplomat.com/2017/11/afghanistan-the-heart-of-silk-road-in-asia/|url-status=live}}</ref> کابل د خپلو تاریخي بڼوڼو، بازارونو او ماڼیو له امله پېژندل کېږي. ښې بېلګې یې د بابربڼ او دارالامان ماڼۍ دي. د ۲۰مې پېړۍ په دویمه نیمايي کې، کابل د سیلانیانو لپاره یو زړه راښکونکی ښار و او د منځنۍ آسیا پاریس یې باله. د ارامۍ دغه موده په ۱۹۷۹ز کال کې د شورویانو په یرغل سره پای ته ورسېده او په ۱۹۹۰یمو کلونو کې د کورنۍ جګړې له امله، د کابل ډېرۍ سیمې ړنګې شوې. له ۲۰۰۱ ز راوروسته، دا ښارد ناټو په ګډون د ائتلاف ځواکونو له خوا د ۲۰۲۱ ز کال تر اګسټ میاشتې پورې اشغال و، چې له هغه مهال راهیسې د طالب جنګیالیو په ولکه کې دی. <ref>{{cite news|last1=Gopalakrishnan|first1=Raju|title=Once called paradise, now Kabul struggles to cope|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-capital/once-called-paradise-now-kabul-struggles-to-cope-idUSSP20888220070416|newspaper=Reuters|date=2007-04-16|access-date=2021-06-01|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308151538/https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-capital/once-called-paradise-now-kabul-struggles-to-cope-idUSSP20888220070416|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author1=Abdul Zuhoor Qayomi|title=Kabul City: Isn't just capital of Afghanistan but of palaces as well - Afghanistan Times|url=http://www.afghanistantimes.af/kabul-city-isnt-just-capital-of-afghanistan-but-of-palaces-as-well/|website=Afghanistan Times|access-date=2021-06-01|archive-date=2021-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515194006/http://www.afghanistantimes.af/kabul-city-isnt-just-capital-of-afghanistan-but-of-palaces-as-well/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author1=Sayed A Azimi|title=Reversing Kabul's Environmental Setbacks|url=https://www.linkedin.com/pulse/reversing-kabuls-environmental-setbacks-sayed-aziz-azimi|website=www.linkedin.com|language=en|access-date=2021-06-01|archive-date=2021-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095807/https://www.linkedin.com/pulse/reversing-kabuls-environmental-setbacks-sayed-aziz-azimi|url-status=live}}</ref><ref name="overthrown">{{cite news|title=Afghan King Overthrown; A Republic Is Proclaimed|url=https://www.nytimes.com/1973/07/18/archives/afghan-king-overthrown-a-republic-is-proclaimed-afghanistan-king-is.html|website=The New York Times|date=18 July 1973|access-date=1 April 2019|archive-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129042317/https://www.nytimes.com/1973/07/18/archives/afghan-king-overthrown-a-republic-is-proclaimed-afghanistan-king-is.html|url-status=live}}</ref><ref>''Dateline Mongolia: An American Journalist in Nomad's Land'' by Michael Kohn</ref><ref>{{cite web|title="Mein Kabul": ORF-Reporterlegende Fritz Orter präsentiert im "Weltjournal" "seine Stadt" – am 31. August um 22.30 Uhr in ORF 2|url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160830_OTS0058/mein-kabul-orf-reporterlegende-fritz-orter-praesentiert-im-weltjournal-seine-stadt-am-31-august-um-2230-uhr-in-orf-2|website=OTS.at|language=de|access-date=2021-06-01|archive-date=2021-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809200243/https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160830_OTS0058/mein-kabul-orf-reporterlegende-fritz-orter-praesentiert-im-weltjournal-seine-stadt-am-31-august-um-2230-uhr-in-orf-2|url-status=live}}</ref><ref name="Golden">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/10/18/weekinreview/18bumiller.html|title=Remembering Afghanistan's Golden Age|newspaper=The New York Times|date=17 October 2009|last1=Bumiller|first1=Elisabeth|access-date=24 August 2021|archive-date=24 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824111805/https://www.nytimes.com/2009/10/18/weekinreview/18bumiller.html|url-status=live}}</ref><ref name="Glory">{{Cite web|url=https://gandhara.rferl.org/a/kabul-glory-days-kabulis-history-afghanistan/31011399.html|title=Kabul Residents, Visitors Recall Capital's Golden Era Before Conflict|website=RFE/RL|access-date=2021-08-24|archive-date=2021-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824160030/https://gandhara.rferl.org/a/kabul-glory-days-kabulis-history-afghanistan/31011399.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://centralasiainstitute.org/in-wake-of-taliban-peace-talks-afghan-women-hope-basic-human-rights-still-theirs/|title=Taliban Peace Talks in Afghanistan|date=28 May 2019|access-date=24 August 2021|archive-date=24 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824160028/https://centralasiainstitute.org/in-wake-of-taliban-peace-talks-afghan-women-hope-basic-human-rights-still-theirs/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/afghanistan/kabul/history|title=History of Kabul|publisher=[[Lonely Planet]]|access-date=2013-05-27|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403060121/https://www.lonelyplanet.com/afghanistan/kabul/history|url-status=live}}</ref> == د نوم پېژندنې ځای او د نومونې لامل == د تاریخ په اوږدو کې کابل بېلابېل تاریخي نومونه درلودل. د کابل معنا معلومه نه ده ،خو د اسلام له ظهور څخه وړاندې يې هم همدا نوم او د هند او یوناني نړۍ تر منځ په لاره کې پروت یو مهم مرکز و. په سانسکریټ ژبه کې به يې کوبها ورته ویل، چې کلاسیکو لرغونو یوناني مؤلفینو کوپهېن، کوپهېس یا کووا هم بللی دی. چینايي ګرځندوی خوان ژانګ (۷مه میلادي پېړۍ) دې ښار ته کاوفو خطاب کړی دی. د کابل نوم، اول د کابل سیند ته وړاندې له دې کارول کېده، چې د هندوکش او اباسین تر منځ پرتې سیمې ته ویل کېده. دې سیمې ته کابلستان هم ویل کېږي. الکساندر کنېنګهم (مړینه ۱۸۹۳ز) لیکي چې:  د چینايي ګرځندوی له خوا د کوفاو نوم کارول احتمالاً دا ښيي چې، دا نوم د یوچي یا توخاري د پنځو قبیلو څخه د یوې نوم دی. کنېنګهم زیاتوي چې: دې قبیلې خپل نوم دې ښار ته ورکړی، ځکه دوی په دویمه میلادي پېړي قبل المیلاد کې دغه ښار لاندې کړی و. دا ګمان ډېر احتمال ځکه لري چې افغان تاریخپوه میرغلام محمد غبار (۱۸۹۸-۱۹۷۸) لیکي چې: په اوېستا (د زردتشیانو مقدس کتاب) کې، کابل واېکېرېتا بلل شوی، خو په لرغوني یونان کې اورتوسپانا "لوړ ځای" بلل شوی، چې د سانسکریټ ژبې د اوردهاستانا له کلیمې سره سر خوري، چې د کابل لپاره کارول شوې ده. یوناني جغرافیه پوه بطلیوموس (بطلمیوس) (مړینه ۱۷۰ میلادي) کابل ته د کابورا نوم کارولی. <ref>[[American Heritage Dictionary of the English Language]], 1969.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Kabul|title=Definition of KABUL|website=www.merriam-webster.com|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917183435/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Kabul|url-status=live}}</ref><ref name="OxfordModern">{{cite encyclopedia|last=Kakar|first=M. Hassan|editor-last=Stearns|editor-first=Peter N.|title=Kabul|year=2008|encyclopedia=Oxford Encyclopedia of the Modern World|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-517632-2|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-840?rskey=6DESxq&result=6|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503085215/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-840?rskey=6DESxq&result=6|url-status=live}}</ref><ref name="OxfordPlaceNames">{{cite encyclopedia|editor-last=Everett-Heath|editor-first=John|title=Kabul|year=2020|encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names|edition=6|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-190563-6|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-3372?rskey=wE0hco&result=1|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503085109/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-3372?rskey=wE0hco&result=1|url-status=live}}</ref> د یوې افسانې له مخې: په کابل کې یو جهیل دی، چې په منځ کې يې "د خوښي ټاپو" موندلای شئ، چې هلته د اهل موسیقي یوه خوشحاله کورنۍ اوسېده. د یوې ورته افسانې پر بنسټ: پاچا امر وکړ، چې دې ټاپو ته د خلکو د ورتګ په موخه، دې د بوسو (چې په دري کې "کاه" ورته وايي) یو پول (چې په دري کې هم پُل دی) جوړ شي. نو ځکه يې دې سیمې ته کاه+پل وویل. د نړۍ د ځایونو د نومونو په تړاو، د اکسفورډ لنډه ډکشنري وايي: "دا وړاندیز، چې د کابل نوم د عربي د قبول 'لیدنو' یا 'ترلاسه کولو' څخه اخیستل شوی، ډېره شونتیا نه لري". <ref name="OxfordPlaceNames2">{{cite encyclopedia|editor-last=Everett-Heath|editor-first=John|title=Kabul|year=2020|encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names|edition=6|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-190563-6|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-3372?rskey=wE0hco&result=1|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503085109/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-3372?rskey=wE0hco&result=1|url-status=live}}</ref> دا هم معلومه نه ده چې، د کابل نوم د لومړي ځل لپاره څه وخت وکارول شو، خو کابل هغه مهال مشهور شو، چې د اوسني افغانستان کاپیسا او نور ښارونه په نولسمه پېړۍ کې د چنګیزخان (۱۱۶۲-۱۲۲۷ز) له خوا ړنګ شول. لکه څرنګه چې دا ښار د سیمې په مرکز کې پروت او په سیمه کې د قومي او نژادي ډلو د اتصال یو مهم کلتوري مرکز دی، نو ځکه کابل د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو کې د منځنۍ آسیا پاریس ونومول شو. <ref name="OxfordModern2">{{cite encyclopedia|last=Kakar|first=M. Hassan|editor-last=Stearns|editor-first=Peter N.|title=Kabul|year=2008|encyclopedia=Oxford Encyclopedia of the Modern World|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-517632-2|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-840?rskey=6DESxq&result=6|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503085215/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-840?rskey=6DESxq&result=6|url-status=live}}</ref> == تاریخ == د کابل رېښه، چې چا او څه وخت جوړ کړ، معلومه نه ده. د [[هندوئیزم]] د دین رېګوېدا کتاب چې د ۱۵۰۰ او ۱۲۰۰ قبل المیلاد تر منځ جوړ شوی دی او د هندوئیزم د کتاب له څلورو اصلي متنونو څخه دی، او اوېستا چې د زردشتیانو اصلي متن دی، کابل سیند يې یاد کړی او د اوسېدو سیمه یې کوبا (کوبها) بللې ده. [[رېګوېدا]] کوبا ته د یوه "مطلوب ښار" په سترګه ګوري او د غرونو تر منځ پروت جنت ورته ښکاري. <ref name="Adamec2">Adamec, p.231</ref><ref name="Adamec">Adamec, p.231</ref><ref name="Dupree-name">{{cite web|url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php|title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Name|author=Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād|publisher=American International School of Kabul|year=1972|access-date=2010-09-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php|archive-date=2010-08-30}}</ref><ref>{{cite news|title=Kabul: City of lost glories|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm|publisher=BBC|access-date=14 May 2015|date=2001-11-12|archive-date=2015-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219075045/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm|url-status=live}}</ref> د کابل دره، د ماد سترواکۍ(۶۷۸-۵۴۹ قبل المیلاد) برخه وه. په ۵۴۹ قبل المیلاد کې، د ماد سترواکي د ستر کوروش له لوري ضمیمه شوه او کابل د هخامنشي سترواکۍ (۵۵۰-۳۳۰ قبل المیلاد) برخه شو. د دې دورې پر مهال، کابل د زردشت دین د زده کړې مرکز شو، ورپسې د بودايي دین او ورپسې د هندوئیزم دین. د ستر داریوش د مزار یو ډبرلیک، کابل د هخامنشي سترواکي یو له ۲۹ هېوادونو څخه بولي. <ref>{{cite book|first=Graciana|last=del Castillo|author1-link=Graciana del Castillo|title=Guilty Party: The International Community in Afghanistan|url=https://archive.org/details/guiltypartyinter0000grac|publisher=Xlibris Corporation|isbn=9781493185702|page=[https://archive.org/details/guiltypartyinter0000grac/page/28 28]|date=2014-04-02}}</ref><ref>{{cite book|first1=Hafizullah|last1=Emadi|title=Culture and Customs of Afghanistan|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000emad|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313330896|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000emad/page/26 26]|year=2005}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter|last1=Marsden|title=The Taliban: War, Religion and the New Order in Afghanistan|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781856495226|page=[https://archive.org/details/talibanwarreligi0000mars/page/12 12]|date=1998-09-15|url-access=registration|url=https://archive.org/details/talibanwarreligi0000mars/page/12}}</ref><ref name="Dupree-name2">{{cite web|url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php|title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Name|author=Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād|publisher=American International School of Kabul|year=1972|access-date=2010-09-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php|archive-date=2010-08-30}}</ref> کله چې الکساندر هخامنشي سترواکي ضمیمه کړه، د کابل سیمه د هغه تر کنترول لاندې راغله. د الکساندر تر مړینې وروسته، سترواکي يې دخپل جنرال سیلیوکوس تر ولکې راندې راغله او په دې توګه، کابل داسیلیوکي سترواکي برخه شو. په ۳۰۵ قبل المیلاد کې، د سیلیوکي سترواکي د سیند سیند ته پراختیا ومونده، چې د ګاونډۍ مائوریا سترواکي سره د اختلاف لامل شوه، خو په پراخه کچه ګروهه(عقیده) دا ده چې، دغو دواړو سترواکیو د اتحاد تړون درلود. <ref>{{cite book|first1=Trudy|last1=Ring|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|year=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781884964046}}</ref><ref>{{cite book|first1=Meredith L.|last1=Runion|title=The History of Afghanistan|year=2007|url=https://archive.org/details/historyafghanist00runi_653|url-access=limited|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313337987|page=[https://archive.org/details/historyafghanist00runi_653/page/n61 41]}}</ref> ==ژبې او توکمونه== کابل يو پښتون مېشتی ولايت دی، خو د هيواد نا امنیو له امله د هيواد د بيلابيلو ولايتونو څخه ډير توکمونه کابل ته را کډه شوي، چې زیاتره يې په ښار کې مېشت شوي. اوس مهال کابل کې بيلابيل توکمونه اوسېږي، چې هر يو يې بيلابيل کلتور او دودونه لري، [[پښتو]] او [[دري ژبه|دري]] د کابل اداري او تعليمي ژبې دي، خو د ټولو ولسوالیو له شمېره زیاتره يې يوازې پښتون مېشتې دي، د ۲۰۲۴ زيږيدز کال د وګړشميرنې پر بنسټ د کابل ولايت اوسيدونکو توکمونه پرلاندې ډول دي: ‏د کابل ولايت توکميزې/قومي ډلې؛ {{Image frame|width=700|content=[[دوتنه:20240720 121831.png|500px]] |caption=کابل ولايت توکميزې ډلې، (بور رنګ پښتانه).|align=center}} ښار پښتانه: 59% تاجیکان(ورسره قزلباش): 22% هزارګان: 13% ګډوډ لږکیان: 6% ټول ولايت پښتانه: 70% تاجيکان: 16% هزارګان: 7% پشه يان: 3% نور لږکیان: 4% د کابل ولايت 90% وکړي د اسلام دين سني مذهب پالونکي او پاتې يې شعیه ګان او نور لږکي مذهبونه جوړوي. ==سفر او سیلانې== == د کابل پېښلیک == د فولکوري روایاتو له مخې اوسنی کابل زرگونه کاله وړاندې د اوبو ډنډوو، وروـــ ورو اوبو د ماهیپر په پرښوکې لاره وکړه او دا ډنډ له اوبو تش شو. د پخواني کابل ودانۍ د چکړیو په سیمه کې راپیل شوې او بیا د اوسني بالاحصار په لمنه کې د کابل کلی جوړشو، دې کلي وروـــ ورو تجارتي ارزښت پیداکړ او بیاددې تجارتي ارزښت له امله دې سیمې اهمیت وموند او د ساتنې لپاره یې کابل بالاحصارجوړشو. د کابل ترتجارتي ارزښت موندلو وروسته په دې لاره د ورېښمو تاریخي لار هندوستان ته تېره شوه او بیا کابل د کابل شاهانو پایتخت شو. کابل شاهانو د ښار ساتنې لپاره د اسمايي او شېر دروازې په غرونو دېوالونه جوړکړل او کابل ته یې د یوې کلکې کلا بڼه ورکړه. عربو چې اسلام د خورولو لپاره افغانستان ته لښکرکشي وکړه، تر ماتو او بریو وروسته د کابل دروازو ته هم راورسېدل؛ کابل شاهانو درنې جگړې ورسره وکړې؛ خو په پای کې بریالي شول. د اسلام سپېڅلی دین دلته راغی؛ خو د لښکر قایدین لکه تمیم صاحب، جابرانصار صاحب، شاه دوشمېشره او نور دلته شهیدان شول او ځايي مبلغینو نه یوازې دا چې د هغې وخت په افغانستان کې د اسلام سپېڅلی دین خورکړ، بلکې د اسلام نور او رڼایې د تور هندوستان لتو ته هم ورسوله. په نهمه ، لسمه او یوولسمه هجري پېړۍ کې چې مغولو پر افغانستان ، هند او سیمه واکمني کوله، د کابل زاړه اثار یې ترمیم او نوې ودانۍ یې پکې وکړې؛ خصوصاً د هندي مغولومخکښ [[ظهرالدین بابر]] په کابل ښار کې ښې ودانۍ وکړې؛ بیا کله چې د دولسمې هجري پېړۍ په پای کې [[تېمور شاه دراني|تېمورشاه دراني]] د افغانستان پایتخت له [[کندهار]] نه کابل ته راولېږداوه، دلته یې ښار ته نوې نقشه جوړه کړه، د کابل د غرونو دېوالونه او بالاحصار یو ځل بیا ترمیم شول او په کابل کې د نویو کوڅو د جوړولو پلان پلی شو. دا کوڅې وروـــ ورو ورپسې زیاتې شوې، چې ځینې قومونو او خېلونو په نامه شوې او ځینې نورې یې د کسبگرو او کاریگرو په نامه شوې او ځینې یې بیا دوخت د مشهورو کسانو او تاریخي کسانو سره وتړل شوې او ځانگړي نومونه پرې کېښودل شول. همداشان په کابل کې گڼ باغونه وو، چې د خاندانو په نامه یې یادېدل او یايي تاریخي نومونه درلودل. په [[زوړ کابل|زاړه کابل]] کې د [[علم گنج باغ]]، د [[مستوفي باغ]]، د [[سلطانجان باغ]]، [[چهارباغ]]، د [[علیمردانخان باغ]] او نور باغونه موجود وو. همدا راز یوه تېلي کوڅه وه چې له [[شړشم|شړشمو]]، [[زغره|زغرو]] او نورو څخه به [[غوړي|تېل]] پکې اېستل کېدل او گڼې گاڼۍ پکې وې. دا کوڅه د اوسني میوند واټ په لومړۍ برخه کې وه، د کلالۍ کوڅه په زاړه ښار کې وه او بیا په دهمزنگ کې دې کار وده وکړه. د تنور جوړولو کوڅه د زاړه ښار یوه بله کوڅه وه؛ اهنگران له بالاحصار سره جوخته یوه کوڅه وه، چې وسلې پکې جوړېدلې؛ د مسگرانو په کوڅه کې مسي لوښي جوړېدل؛ د سراجۍ په بازارکې چرمي څېزونه او پایزارونه جوړېدل؛ په سنگتراشۍ کې تېږي توږل کېدلې، د شانه سازۍ په کوڅه کې ږمنځې جوړېدلې؛ د چړو جوړولو، صندوق جوړولو، بنگړیو جوړولو، د پوستین گنډلو، ښیښې جوړولو او نورو مصنوعاتو بېلابېلې کوڅې وې او په دې توگه کابل ترډېره حده خود کفا او په خپلو پښو ولاړ وو او د خلکو د اړتیا وړ شیان همدلته جوړېدل. د کابل ښار ځینې نورې کوڅې وخت پر وخت د اشخاصو او قومونو په نامه جوړې شوې، لکه د [[ریکاخانې کوڅه]]، چې د [[ریکا قام|ریکا]] د قوم لپاره [[نادرافشار|نادر افشار]] جوړه کړې وه؛ یا د [[اندرابیوکوڅه]] چې له [[اندراب]] څخه راغلو کسانو ته جوړه شوې وه؛ د باغ [[علیمردان کوڅه]] چې [[شاه جهان]] پر وخت علیمردانخان جوړه کړې وه؛ د [[اڅکزو کوڅه]] چې د تېمورشاه پروخت جوړه شوې وه؛ همداسې د [[قاضي فیض الله کوڅه]]؛ د [[دېوانبېگي کوڅه]]؛ د [[هندوانوکوڅه]]؛ د [[عليرضاخان کوڅه]] او نورې کوڅې. په دې ترتیب کابل ښار په خپل زاړه تشکیل کې گڼې کوڅې، تاریخي ځایونه او باغونه درلودل، چې وخت پر وخت د ښار په تعمیراتي بدلونونو کې له منځه لاړل او خصوصاً [[چارچته]] او [[کوټوالۍ گنبځه]]؛ د [[میوند واټ]] او [[نادر پښتون واټ]] او [[پښتونستان واټ]] په جوړېدو له منځه ولاړې او اوس هم ځینو کوڅو او تاریخي ودانیو نښې شته، باید وساتلې شي او د [[تاریخي ابداتو]] د ادارې له خوا ترمیم او تاریخي حیثیت یې خوندي شي . ==جغرافیه، موسم او چاپېریال== {{Climate chart | کابل<ref name= WMO>{{چپ‌چین}}{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/115/c00219.htm | title = World Weather Information Service - Kabul | accessdate = 2010-04-13 | publisher = [[سازمان ملل متحد|United Nations]] | تاريخ الأرشيف = 2010-04-18 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20100418175728/http://worldweather.wmo.int/115/c00219.htm | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2010-04-18 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20100418175728/http://worldweather.wmo.int/115/c00219.htm | archive-date = 2010-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100418175728/http://worldweather.wmo.int/115/c00219.htm }}{{پایان چپ‌چین}}</ref> | -۷٫۱ | ۴٫۵ | ۳۴٫۳ | -۵٫۷ | ۵٫۵ | ۶۰٫۱ | .۷ | ۱۲٫۵ | ۶۷٫۹ | ۶٫۰ | ۱۹٫۲ | ۷۱٫۹ | ۸٫۸ | ۲۴٫۴ | ۲۳٫۴ | ۱۲٫۴ | ۳۰٫۲ | ۱٫۰ | ۱۵٫۳ | ۳۲٫۱ | ۶٫۲ | ۱۴٫۳ | ۳۲٫۰ | ۱٫۶ | ۹٫۴ | ۲۸٫۵ | ۱٫۷ | ۳٫۹ | ۲۲٫۴ | ۳٫۷ | -۱٫۲ | ۱۵٫۰ | ۱۸٫۶ | -۴٫۷ | ۸٫۳ | ۲۱٫۶ |clear=none}} == سرچینې == <references/>‎ * د حبیب الله رفيع په قلم (http://zhman.net/?p=34725 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132537/http://zhman.net/?p=34725 |date=2016-03-06 }}) == نور ولولئ == * [[کابل ولايت]] * [[د افغانستان ولايتونه]] {{د افغانستان څوارلس لوی ښارونه}} {{کابل ولايت}} [[وېشنيزه:د افغانستان ښارونه]] [[وېشنيزه:کابل]] [[وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:د کابل ولايت اباد ځاينه]] [[وېشنيزه:ورېښمو لار کې پراته اباد ځايونه]] cwwb1d2tndya2a7w4bz37i5x3zr14zi 0 4567 370926 359909 2026-11-08T13:49:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370926 wikitext text/x-wiki {{چارواکۍ | name = ملا دادالله آخوند | image =Mullah_Dadullah_Akhund_2132006.jpg | caption= ملا دادالله اخوند په ۲۰۰۶ کال کې د الجزيرې ټلويزون سره په يوه مرکه کې | birth_date = ١٩۶۶ | death_date = ١٣ مې ٢٠٠٧ (عمر ۴۱) | birth_place = [[کندهار ولايت]]، افغانستان<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2007/05/2008525184820173540.html|title=He was believed to have been born in Kandahar province|publisher=Aljazeera|date=13 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804040810/https://www.aljazeera.com/news/asia/2007/05/2008525184820173540.html|archivedate=4 August 2018|access-date=23 December 2018|url-status=dead}}</ref> | death_place = هلمند ولایت | allegiance = [[File:Flag of the Taliban.svg|25px]] [[طالبان]] | serviceyears = ١٩۴۹–۲۰۰۷ | rank = [[قومندان]] | battles = | term_start1 = | term_end1 = | party = | religion = }} '''ملا دادالله رهبر''' (وژنه؛ ۱۳ مې، ۲۰۰۷) يو [[طالبان|طالب]] / مجاهد پوځي (قومندان) و. په ۲۰۰۱ کال کې د اسلامي امارت د واکمنۍ له راپرزېدا وروسته نوموړی تر خپلي وژني پورې د افغانستان په سوېلي ولايت هلمند کې د اسلامي امارت پوځي بولندوی و.<ref name="BBC4">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5006052.stm Taleban commander still at large], ''[[بي بي سي خبرونه]]'', [[May 22]] [[2006]]</ref> == مخينه == داد الله د افغانستان په سويلي سیمه روزگان ولايت، او د ځينو په وينا بيا په کندهار کې زيږيدلی وو . جهادی مخېنه یې د شوروي زبرځواک پوځ پرضد پېلېږي، او په همدې لار کې يې خپله يوه پښه هم په ۱۹۸۰ لسیزه کې کې له لاسه ورکړه.<ref name="BBC1">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4998836.stm The Taleban's most feared commander], ''[[بي بي سي خبرونه]]'', [[May 19]] [[2006]]</ref> ملا داد الله د طالبانو د لس کسيزې شورا يو مهم غړى و او په پینځو کلونو کې يې د ناټو اړ افغان ځواکونو په وړاندې د طالبانو د بريدونو مشري کوله. د راپورونو له مخې هغه د [[ملا محمد عمر اخوند]] د نژدې کسانو څخه و. نوموړي د طالبانو لخوا د سيمو د نيولو په زياتره عملياتو کې وڼده درلوده، خو څرنگه چې په پيښور کې د نيوز د ورځپاڼې چلوونکى او د بي بي سي خبريال رحيم الله يوسفزى وايي ملادادالله وروسته له هغه سخت مشهور شو چي کله د طالبانو لومړي تحریک وکولى شول چې دده په مشرۍ د شمال ډيرى ولايتونو ونيسي . دده په لاس د سيمو د کېوتو لامل په دې کې ليدل کيږي چې دى يو پرېکنده قوماندان و چې په شمال کې د پاټک سالارانو او ملیشو د ورکولو او ځپلو لپاره ډېر کافي و.<ref name="Afgha">[http://www.bbc.co.uk/pashto/news/story/2007/05/070513_yb-dadul-obituary.shtml], ''[[bbcpashto.com]]'' [[مې 13]] [[۲۰۰۷]]</ref> د اسلامي امارت د نسکوريدو پر مهال ، د اسلامي امارت د لوى درستيز ملا فاضل اخوند سره ملادادالله هم د کندوز په ولايت کې د اسلامي امارت د پوځي چارو مسوليت په غاړه لاره. ملافاضل اخوند د زرگونو نورو طالبانوسره جنرال دوستم ته تسليم شو خو د دوستم د غدر او خیانت له امله امریکایانو اشغالګرو له لوري په گوانتنامو کې بندى سو، خو ملا دادالله په امریکايي اشغالګرو او د دوستم په ملیشو باور ورنکړ او ده وکولى شول چې له کندوزه تر کندهاره ځان او ملګري په ډېر مهارت سره ورسوي. ملا داد الله وروسته د حامد کرزي د حکومت پر مهال په هلمند ولایت کي د امریکایانو سره په جګړه کي ووژل سو. ==سرچینې== <div class="references-small"> <references/> </div> [[وېشنيزه:کندهار]] [[وېشنيزه:کندهاریان]] [[وېشنيزه:افغان طالبان]] [[وېشنيزه:د القاعده غړي]] 2rt7tl8wz4a8b8kdi3o6t3tljfq8qs8 0 4758 370913 280362 2026-11-08T13:21:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370913 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Téléphone Gower Bell CNAM-IMG 0564.jpg|بټنوک|د موسی ډیس ایټ میټیرس پاریس کی د الگزانډر گراهم بل جوړ ټیلیفون]] '''مخابرات''' د وایر، رادیو، نوري مزو او نورو برېښنايي لېږدوونکو سیستمونو په مرسته پر بېلابېلو ټکنالوژیو د معلوماتو لېږل دي. پیدایښت یې د داسې واټن د له منځه وړلو له هیلې را پیدا شوی چې د انسان غږ په کې نه رسېږي او غواړي په داسې ډول ورسېږي لکه مخامخ چې ناست وي، ځکه نو د نورو ورو سیستمونو (لکه د پوست له لارې لېږل) په دې برخه کې نه راځي.<ref>{{citation|title=ITU Radio Regulations|date=2012|chapter=Article 1.3|chapter-url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF|publisher=[[International Telecommunication Union]]|title-link=ITU Radio Regulations|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319031957/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFE.PDF|archive-date=19 March 2015}}</ref><ref>Constitution and Convention of the International Telecommunication Union, Annex (Geneva, 1992)</ref> په مخابراتو کې لېږدوونکې رسنۍ د ټکنالوژۍ د بېلابېلو پړاوونو په جریان کې له څراغونو او نورو بصري سېګنالونو (لکه د لوګي سېګنالونه، سمافور تلګرافونه، د سېګنال بیرغونه او نوري هیلوګرافونه)، برېښنايي کېبلونو او د رڼا په څېر الکترومقناطیسي وړانګو څخه جوړې شوې دي. دا ډول لېږدوونکي مسیرونه تر ډېره په ارتباطي کانالونو وېشل کېږي چې ځانګړنه یې په هم‌مهاله ډول د څو اړیکو یو ځای کول دي چې مخابرات یې جمع ډول دی. تر معاصرې دورې مخکې د لرې واټن اړیکو په نورو بېلګو کې غږیز پیغامونه لکه د ډهول وهلو کوډ شوي ضربات، د پوکي وهلو په مرسته هارنونه او لوړ اواز لرونکې شپېلۍ شاملې وې. د لرې واټن د اړیکو لپاره د شلمې او یووشتمې پېړۍ په ټکنالوژۍ کې برېښنايي او الکترومقناطیسي ټکنالوژۍ لکه ټلګراف، ټېلېفون، تلویزیون، ټېلېفوني پرېنټر، شبکې، راډیو، د لنډو څپو لېږد، نوري مزي او ارتباطي سپوږمکۍ شاملې دي. په بې‌لینه اړیکو کې انقلاب د شلمې پېړۍ په لومړۍ لسیزه کې د فزیک د نوبل جایزې ګټونکي «ګوګلیلمو مارکون» او د برېښنايي او الکترونیکي مخابراتو په برخه کې د نورو مخکښو مخترعانو له‌خوا په رادیويي اړیکو کې له بې‌ساري پرمختګ سره پیل شو. په دې کې چارلېز واټسټون او ساموېل مورس (د ټلګراف مخترعان)، انټونیو موچي او الکساندر ګراهم بېل (د ټېلېفون مخترعان او پراخوونکي)، اډوین ارمسټرانګ او لي ډي فورسټ (د راډیو مخترعان)، ولادیمر کې زوریکن، جان لوجي بایرډ او فیلو فارنس‌ورت (د تلویزیون ځینې مخترعان) شامل وو. د رادیويي مقرراتو د ۱.۳ مادې پر اساس مخابرات «د لین، رادیو، نوري مزي یا نورو الکترو مقناطیسي سیستمونو په مرسته د هر ډول نښانو، سېګنالونو، لیکنو، تصویرونو او غږونو او هر ډول ماهیت لرونکي هوش لېږد، خپرول او ترلاسه کول دي.» دغه تعریف د مخابراتو د نړیوالې اتحادیې په اساسي قانون او کنوانسیون کې له شته تعریف سره یو ډول دی. لومړۍ مخابراتي شبکې د سېګنال د لېږد لپاره د فزیکي وسیلې یا رسنۍ په توګه له مسي لینونو جوړې شوې. دغه شبکې څو کاله د ټېلېفون د لومړنیو خدمتونو یعنې غږ او ټېلېګرام لپاره کارېدې. د ۱۹۹۰یمې لسیزې په منځنیو کلونو کې چې د انټرنېټ استفاده ډېره شوه، په تدریج سره ډېټا د غږ ځای ونیو. دغه کار د ډېټا په لېږدولو کې د مسي لین محدودیتونه څرګند کړل چې د نوري مزي د پراختیا لامل شول. <ref name=":11">{{Cite web|title=How does a Gigabit Passive Optical Network (GPON) work?|url=https://www.eib.org/en/stories/what-is-gpon|access-date=7 June 2021|website=European Investment Bank|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/11711/chapter/3|title=Read "Renewing U.S. Telecommunications Research" at NAP.edu|year=2006|doi=10.17226/11711|isbn=978-0-309-10265-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Cyphers|first=Bennett|date=16 October 2019|title=The Case for Fiber to the Home, Today: Why Fiber is a Superior Medium for 21st Century Broadband|url=https://www.eff.org/wp/case-fiber-home-today-why-fiber-superior-medium-21st-century-broadband|access-date=7 June 2021|website=Electronic Frontier Foundation|language=en}}</ref> == د کلمې ریښه == د مخابراتو (telecommunication) کلمه د یوناني مختاړي tele (τῆλε) مرکب دی چې د واټن او لرې په معنا دی؛ لاتیني کلمه (communicare) د شریکولو په معنا ده. معاصره معنا یې له فرانسوي اخیستل شوې، ځکه لیکنۍ استفاده یې په ۱۹۰۴ کال کې د فرانسوي انجنیر او ناول لیکوال اډوارډ استونیه له‌خوا ثبت شوې ده. د اړیکې (Communication) کلمه د لومړي ځل لپاره د یوې انګلیسي کلمې په توګه د ۱۴مې پېړۍ په وروستیو کې وکارول شوه. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225345/http://www.etymonline.com/index.php?term=tele-&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref><ref name="oxford">{{cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk|title=Telecommunication|work=Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|access-date=28 February 2013|archive-date=30 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430020541/http://oxforddictionaries.com/definition/english/telecommunication?view=uk|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|first=Jean-Marie|last=Dilhac|url=http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|title=From tele-communicare to Telecommunications|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202232403/http://www.ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/conferences/che2004/Dilhac.pdf|archive-date=2 December 2010|year=2004}}</ref><ref>''Telecommunication'', ''tele-'' and ''communication'', [[New Oxford American Dictionary]] (2nd edition), 2005.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|title=Online Etymology Dictionary|access-date=19 August 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914041535/http://www.etymonline.com/index.php?term=communication&allowed_in_frame=0|url-status=live}}</ref> == تاریخچه == د تاریخ په اوږدو کې کله ناکله ځينو فرهنګونو د پیغام لېږدولو لپاره کورنۍ کوترې کارولې دي. د کوترو پُست ایرانۍ/فارسي ریښه لري چې وروسته رومیانو له خپل پوځ سره د مرستې لپاره هم وکارولې. فرونټینوس وايي چې جولیوس سیزر کوترې د پیغام استوونکو په توګه د ګال [په اروپا کې د پخوانۍ سیمې نوم و چې اوس په کې فرانسه، بلجیم او ځینې نور هېوادونه راځي] په نیولو کې وکارولې. یونانیانو هم د المپیک لوبو د ګټونکو نومونه د کورنیو کوترو په مرسته بېلابېلو ښارونو ته ولېږل. د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د هالنډ دولت دغه سیستم په جاوا او سوماترا کې وکاراوه. په ۱۸۴۹ کال کې «پاول جولیوس ریوټر» د اخن او بروکسل ښارونو تر منځ د کوترو خدمات د دې لپاره وکارول چې د ونډو بیې ولېږدوي، دغو خدماتو یو کال تر هغه مهاله کار وکړ چې د ټلګراف تشه حل شوه.<ref name="Levi">{{cite book|last=Levi|first=Wendell|title=The Pigeon|year=1977|publisher=Levi Publishing Co, Inc|location=Sumter, SC|isbn=978-0-85390-013-9}}</ref><ref>{{cite book|last=Blechman|first=Andrew|title=Pigeons-The fascinating saga of the world's most revered and reviled bird.|publisher=University of Queensland Press|year=2007|location=St Lucia, Queensland|url=http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419|isbn=978-0-7022-3641-9|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514003720/http://www.uqp.uq.edu.au/book_details.php?id=9780702236419|archive-date=14 May 2008|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|title=Chronology: Reuters, from pigeons to multimedia merger|newspaper=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219|format=Web article|access-date=21 February 2008|date=19 February 2008|archive-date=26 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080326192232/http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSL1849100620080219|url-status=live}}</ref> په منځنیو پېړیو کې بیکن ځنځیرونه [د څارنې برج] معمولاً د غونډیو پر سرونو د سېګنال لېږدولو د وسیلې په توګه کارول کېدل. د دغو ځنځیرونو ستونزه دا وه چې یوازې یو بېټ معلومات یې لېږدولی شوای، ځکه نو د «دښمن ولیدل شو» پیغام پر معنا باید له وړاندې هوکړه شوې وای. د دغې مهمې استفادې یوه بېلګه د اسپانیا جنګي بېړۍ وې، کله به چې د سمندري برج یوه ځنځیر له پلېموت [د انګلنډ په سوېل کې د یوه ښار او بندر نوم دی] څخه لندن ته سېګنال ولېږه، دا د اسپانیا د جنګي بېړیو د ننوتلو په معنا و. <ref>{{cite web|first=David|last=Ross|url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm|title=The Spanish Armada|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104142345/https://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm|archive-date=4 January 2020|website=Britain Express|access-date=October 1, 2007}}</ref> په ۱۷۹۲ کال کې فرانسوي انجنیر کلوډ کپه د ثابت بصري ټلګراف لومړنی سیستم (یا سمافور لین) د لیل او پاریس تر منځ جوړ کړ. د سمافور ستونزه دا وه چې په لس تر دېرش کیلومتره واټن کې يې ماهرو چلوونکو او قېمتي برجونو ته اړتیا لرله. د الکتریکي ټلګراف د سیالۍ په پایله کې په ۱۸۸۰ کال کې وروستی سوداګریز لین له منځه لاړ. <ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040409014107/http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-date=2004-04-09|website=Cédrick Chatenet|location=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212173522/https://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|archive-date=12 February 2020|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> == تخنیکي مفاهیم == معاصر مخابرات د ځینو مهمو مفاهیمو پر بنسټ ولاړ دي چې په یوه دوره کې یې تر یوې پېړۍ ډېره دوامداره پراختیا او تدریجي اصلاح تجربه کړې ده.<ref>{{cite book|first=William|last=Brockedone|title=Cooke and Wheatstone and the Invention of the Electric Telegraph|date=11 March 2013|isbn=9780415846783}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|title=Who made the first electric telegraph communications?|work=The Telegraph|access-date=7 August 2017|language=en-GB|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808003926/http://www.telegraph.co.uk/technology/connecting-britain/first-electric-telegraph/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010616184336/https://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2001-06-16|title=The Electromagnetic Telegraph|first=J. B.|last=Calvert|date=19 May 2004}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|title=The Atlantic Cable|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701144122/http://www.sil.si.edu/digitalcollections/hst/atlantic-cable/|archive-date=1 July 2017|website=Bern Dibner|publisher=Burndy Library Inc.|year=1959}}</ref> === بنسټیز عناصر === مخابراتي ټکنالوژۍ په لومړي سر کې په لیني او بې‌لینه ډولونو وېشلی شو. په ټولیز ډول په یوه اساسي مخابراتي سیستم کې درې اصلي برخې شاملې دي: * لېږدوونکی چې معلومات اخلي او پر سېګنال یې بدلوي. * د لېږد لاره چې د سېګنال لېږلو فزیکي کانال هم بلل کېږي. بېلګه یې «د ازادې فضا کانال» دی. * ترلاسه کوونکی یا اخیستونکی چې له کانال څخه سېګنال اخلي او ترلاسه کوونکي ته یې پر بامعنا معلوماتو بدلوي.  د بېلګې په توګه د یوې رادیو د نشراتو په سټېشن کې د سټېشن د ځواک ستر پیاوړی کوونکی (امپليفیر) لېږدوونکی (ټرانسمېټر) دی او د نشراتو انتن د ځواک د پیاوړي کوونکي او «د ازادې فضا کانال» تر منځ رابط دی. د ازادې فضا کانال د لېږد لاره ده او ترلاسه کوونکی انتن د ازادې فضا د کانال او ترلاسه کوونکي تر منځ رابط دی، وروسته د رادیويي غږ ترلاسه کوونکی د رادیو د سېګنال موخه ده، په دې سره سېګنال له برېښنا څخه غږ ته بدلېږي تر څو خلک يې واورېدلای شي. <ref name="stallings-intro">{{cite book|last=Haykin|first=Simon|edition=4th|title=Communication Systems|url=https://archive.org/details/communicationsy000simo|url-access=registration|publisher=John Wiley & Sons|year=2001|pages=[https://archive.org/details/communicationsy000simo/page/n21 1]–3|isbn=978-0-471-17869-9}}</ref> === ارتباطي کانالونه === د «کانال» اصطلاح دوې بېلابېلې معناوې لري. په یوه معنا کانال یوه فزیکي لاره ده چې سېګنال د لېږونکي او ترلاسه کوونکي تر منځ لېږدوي. بېلګې یې دا دي: اتوموسفیر د غږیزو اړیکو لپاره، شیشه‌يي نوري مزي د ځینو نوري اړیکو د ډولونو لپاره، کوکسیال کېبلونه د ولټېج او په هغو کې د شته الکتریکي جریان له لارې د اړیکو لپاره او ازاده فضا د نظري وړانګو، اېنفرارېډ څپو، ماوراء بنفش وړانګو او د رادیو د څپو لپاره. له یوه ځایه بل ځای ته د رادیويي څپو لېږد د اتوموسفیر په شتون یا نه‌شتون پورې اړه نه‌لري. رادیويي څپې چې په اسانۍ سره له هوا، ګرد، ورېځو یا هر ډول بل ګاز څخه تېرېږي، له بشپړې خلا هم تېرېږي. <ref>{{Cite news|url=http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|title=Coax Cable FAQ Series: What is RG Cable? – Conwire|date=12 January 2016|work=Conwire|access-date=7 August 2017|language=en-US|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000629/http://www.conwire.com/coax-cable-rg-cable-blog|url-status=live}}</ref> === مخابراتي شبکې === مخابراتي شبکې د لېږدوونکو، ترلاسه کوونکو او ارتباطي کانالونو ټولګه ده چې یو بل ته پیغامونه لېږي. ځينې ډيجیټل ارتباطي شبکې یو یا څو روټرونه (routers) لري، دغه روټرونه ګډ کار کوي او کاروونکي ته معلومات لېږدوي. په یوه انالوګ ارتباطي شبکه کې یو یا څو سوېچونه شامل دي چې د دوو یا څو کاروونکو تر منځ اړیکه ټینګوي. <ref name="glossary">[http://www.atis.org/tg2k/ ATIS Telecom Glossary 2000] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302071329/http://www.atis.org/tg2k/|date=2 March 2008}}, ATIS Committee T1A1 Performance and Signal Processing (approved by the American National Standards Institute), 28 February 2001.</ref> == ټولنیز اغېز == مخابرات پر معاصره ټولنه لوی ټولنیز، فرهنګي او اقتصادي اغېز لري. په ۲۰۰۸ کال کې د اټکلونو له مخې د مخابراتو د صنعت عاید ۴.۷ ټرېلیون امریکايي ډالره ښودل شوی چې د نړیوال ناخالص تولید تر درې سلنې لږ څه کم دی.<ref name="plunkettresearch01">{{cite web|url=http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx|title=Worldwide Telecommunications Industry Revenues|archive-url=https://web.archive.org/web/20100328045302/http://www.plunkettresearch.com/Telecommunications/TelecommunicationsStatistics/tabid/96/Default.aspx|archive-date=28 March 2010|website=Plunkett's Telecommunications Industry Almanac 2010|date=June 1, 2010}}</ref> == انالوگ او ډېجېټل. == # انالوگ سېگنالونه په نږدې زمانه كې د نښتو مقاديرو لرونكي وي. په داسې حال كې چې ډېجېټل سېگنالونه يواځې په هغو ټاكل شويو زمانو (Samples) كې د ماتو مقاديرو لرونكې وي لكه (۰ يا ۱). د AM او FM راډيوگانې، او ښاري ټېليفونونه د انالوگ مخابراتي سېسټم نمونې دي. د سولگر موډېمونه، گرځنده ټلېفونونه، او داسې نورې نوې مخابراتي دستگاوې د ډېجېټل سېگنالونو سره كار كوي. د مخابراتو د انجينيرۍ اصلي موخې د اطلاعاتو لېږدونه په خپل شوني چټك واټن لېږد سره (د ډېجېټل سېسټمونو لپاره)، او د لږو او كمو ورانيو، او په لږې اندازې سره د سون د موادو مصرف له (انرژي) په كولو سره راډيوي څپې له يوې نقطې څخه و بلې نقطې ته د مخابراتو له بنسټيزه موخو څخه دي. [[وېشنيزه:مخابرات]] l9qvte6gs23caywc3jexiz3q8m97pws 0 4951 370997 370283 2026-11-08T15:42:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370997 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}} '''ويکيپېډيا''' ([[انگريزي|انګليسي]]: ''Wikipedia'') د اېنټرنټ پر مټ د وړيا مېنځپانگې يو گڼ ژبنيز [[پوهنغونډ]] دی چې د داوطلبو کارونکو لخوا او د هر هغه چا له لوري چې د انټرنټ اسانتياوې لري، ليکل کېږي. ددې پوهنغونډ د پرانيستې مېنځپانگې پروژه د ويکيمېډيا د بنسټ د بې گټې موسسې له لورې پرمخ بېول کېږي. د ويکيپېډيا نوم د دوه نومونو نه راوتلی دی چې يو يې ويکي (د ويبځايونو د جوړولو يو گډ تخنيک) او وروستۍ برخه يې د انګليسي د وييکې اېنسايکلوپېډيا د وروستاړي پېډيا څخه اخيستل شوی او په همدې توگه د ويکيپېډيا نوم ترېنه جوړ شوی دی. ددې پوهنغونډ بنسټ د لومړي ځل لپاره د ۲۰۰۱ کال د جنوري په مياشت کې د جېمي وېلز او لېري سانگر لخوا ايښودل شوی<ref name="Miliard">{{cite news|url=http://www.slweekly.com/index.cfm?do=article.details&id=37BD3969-14D1-13A2-9F5EEAF5A79E0898|title=Wikipediots: Who are these devoted, even obsessive contributors to Wikipedia?|accessdate=2008-02-21|date=2008-03-01|publisher=[[Salt Lake City Weekly]]|first=Mike|last=Miliard|archive-date=2008-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416143610/http://www.slweekly.com/index.cfm?do=article.details&id=37BD3969-14D1-13A2-9F5EEAF5A79E0898|url-status=dead}}</ref> او په ډېر لنډ وخت کې د انټرنټ تر ټولو لوی، چټک پرمختلونکی او د ټولگړو مالوماتو تر ټولو نوموتې اېنټرنټي سرچينې بڼه يې غوره کړې.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1595184,00.html|title=Look Who's Using Wikipedia|first=Bill|last=Tancer|date=2007-05-01|publisher=''[[Time (magazine)|Time]]''|accessdate=2007-12-01|quote=The sheer volume of content [...] is partly responsible for the site's dominance as an online reference. When compared to the top 3,200 educational reference sites in the U.S., Wikipedia is #1, capturing 24.3% of all visits to the category|archive-date=2012-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803185245/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1595184,00.html|url-status=dead}} ([http://weblogs.hitwise.com/bill-tancer/2007/03/wikipedia_search_and_school_ho.html the author's blog post on the article])</ref><ref name="go-to site">{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN0819429120070708 |title=Wikipedia remains go-to site for online news |date=2007-07-08 |accessdate=2007-12-16 |first=Alex |last=Woodson |publisher=''[[Reuters]]'' |quote=Online encyclopedia Wikipedia has added about 20 million unique monthly visitors in the past year, making it the top online news and information destination, according to Nielsen//NetRatings.}}</ref> د ۲۰۰۷ کال تر [[ډيسمبر|ډسامبر]] مياشت پورې شته شمار ښودلې چې ويکيپډيا په ۲۵۳ ژبو کې نژدې ۹،۲۵ ميليونه ليکنې لري، چې که د ويکيپډيا ټولې ليکنې سره يوځای کړو نو دا ټول به له ۱،۷۴ بيليون وييونو نه هم ډېر لغتونه وي. په ۹ د [[سپټمبر|سپټامبر]]، ۲۰۰۷ کال کې د انګليسي ژبې د ويکيپډيا د ليکنو شمېر له ۲،۰۰۰،۰۰۰ څخه واوښته او تر ۱۲ د مارچ، ۲۰۰۸ کال پورې د [[انگريزي|انگليسي]] ويکيپډيا د ليکنو زېرمه له ۲،۲۷۶،۰۰۰ ليکنو څخه واوښتله چې دغه ټولې ليکنې له ۹۹۰،۰۰۰،۰۰۰ وييونو<ref name="ListOfWikipedias">{{cite web | url = http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias | title = List of Wikipedias | publisher = [[ويکيپېډيا:Meta|Meta-Wiki]] | '''accessdate = 2007-07-12 | date = [[2007-07-12]]}}</ref> او لغتونو نه جوړ شوي. د ويکيپېډيا ليکنې په ټوله نړۍ کې د ويکيپېډيا د داوطلبو کارونکو لخوا په گډه توگه ليکل شوي او هرڅوک چې د اېنټرنټ آسانتياوې لري کولای شي چې د دغه پوهنغونډ په نژدې ټولو ليکنو کې سمون راولي. ويکيپېډيا په ډېر يو لنډ وخت کې خپل ځان نړېوالو ته ور پېژاندلی او ښه نوم يې ايستلی<ref name="AlexaStats">{{cite web | url = http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikipedia.org?range=5y&size=large&y=t | title = Five-year traffic statistics for wikipedia.org | publisher = [[Alexa Internet]] | accessdate = 2007-01-29 | تاريخ الأرشيف = 2022-01-24 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2022-01-24 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y | archive-url = https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y }}</ref> چې اوسمهال په نړېواله کچه د نړۍ په ۱۰ ډېرو کتونکو ويبځاييونو کې شمېرل کېږي. <ref name=AlexaTop500 /> {{د وېبځي جابه | نوم =ويکيپډيا | نښه = [[دوتنه:Wikipedia-logo.png|100px]] | بڼه = [[دوتنه:Www.wikipedia screenshot (2021).png|300px]] | پايڅوړ = د وېبځي بڼه | پته = http://www.wikipedia.org | سوداگريز = نه | ډول = اېنټرنټي پوهنغونډ | ژبه = گڼ ژبيز (۲۶۴ ژبې) <ref>[[m:List_of_Wikipedias]]</ref> | نومليکنه = د لوستونکو په خوښه | خاوند = [[د ويکيمډيا بنسټ]] | بنسټ ايښودونکی = [[جېمي ولز]], [[لېري سانگر]]<ref name=foundercontroversy>{{ یادکرد وب |نښانی=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |ليکوال=Jonathan Sidener |سرليک=Everyone's Encyclopedia |یادکرد=2006-10-15 |publisher=San Diego Union Tribune }}</ref> | د پېل نېټه =[[۱۵ د جنوري]]، [[۲۰۰۱ (زېږيز)|۲۰۰۱]] کال | اوسنی دريځ = فعاله | بازده = | شعار = يو وړيا پوهنغونډ چې هر څوک يې ليکلی شي | الېکسا = ۹<ref>{{Cite web |url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikipedia.org?range=5y&size=large&y=t |title=wikipedia.org - Traffic Details from Alexa<!-- سرليک د باټ لخوا سم شوی --> |access-date=2008-03-05 |تاريخ الأرشيف=2022-01-24 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-01-24 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y }}</ref> }} د يوې معتبرې او منلې سرچينې په توگه تل د ويکيپډيا دريځ د پوښتنې لاندې راغلی<ref name="SangerElitism" /> ځينې نور بيا د ويکيپېډيا د وړيا مېنځپانگې، د ټولو د خپراوي وړتيا، د بې پلوۍ او بې پرې سياست او د سرليکونو د پراختيا د اسانتياؤ ستاينه کوي.<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web|author=Danah Boyd|url=http://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php|title=Academia and Wikipedia|work=[[Many 2 Many]]: A Group [[Blog|Weblog]] on Social Software|format=[[World Wide Web|Web]]|publisher=[[Corante (company)|Corante]]|date=2005-01-04|accessdate=2008-12-18|quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] ... a doctoral student in the School of Information at the [[University of California - Berkeley]][,] and a fellow at the [[Harvard University]] [[Berkman Center for Internet and Society]] [at [[Harvard Law School]].]|archive-date=2006-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/http://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php|url-status=dead}}</ref> اوس د ويکيپېډيا ډاډه توب او کره توب يوه مسٔله ده.<ref name="Who">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement | title = Who knows?|author=Simon Waldman|work=[[Guardian.co.uk]]|date=2004-10-26 | accessdate = 2007-02-11}}</ref> او بل انتقاد چې اکثراً په ويکيپېډيا کېږي هغه د ورانکارۍ او ناسمو او ناتصديق شويو مالوماتو پر وړاندې د دغه پوهنغونډ اغېزمنتوب دی.<ref name="DeathByWikipedia" /> خو اکثراً داسې هم انگېرل کېږي چې په علمي کارونو او ليکنو کې ورانکاري او د ناسمو مالوماتو خپراوی لنډمهاله وي.<ref name="MIT_IBM_study">{{cite journal|author=Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, and Kushal Dave|url=http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|title=Studying Cooperation and Conflict between Authors with History Flow Visualizations|journal=Proceedings of the [[CHI (conference)|ACM Conference on Human Factors in Computing Systems (CHI)]]|publisher=[[ACM]] [[SIGCHI]]|id=ISBN 1-58113-702-8|pages=575–582|location=[[Vienna, Austria]]|year=2004|format=PDF|accessdate=2007-01-24|archivedate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111090534/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf}}</ref><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal|author=Reid Priedhorsky, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, and John Riedl (GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, [[University of Minnesota]])|title =Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia|journal =[[Association for Computing Machinery]] GROUP '07 conference proceedings|location =[[Sanibel Island]], [[Florida]]|date=2007-11-04|url =http://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf|format=PDF|accessdate=2007-10-13}}</ref> د نيويورک ټايمز، جانتان ډي،<ref name=Dee>{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html | title = All the News That's Fit to Print Out|author=Jonathan Dee|publisher = The New York Times Magazine|date=2007-07-01|accessdate=2007-12-01}}</ref> او انډريو ليح، ''د پرليکه ژورناليزم په اړه د پينځم نړېوال سمپوزيوم''،<ref name=Lih>{{cite journal|author=Andrew Lih|title=Wikipedia as Participatory Journalism: Reliable Sources? Metrics for Evaluating Collaborative Media as a News Resource|journal=5th International Symposium on Online Journalism|location=[[University of Texas - Austin]]|date=2004-04-16|url=http://jmsc.hku.hk/faculty/alih/publications/utaustin-2004-wikipedia-rc2.pdf|format=PDF|accessdate=2007-10-13|archivedate=2007-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071029051749/http://jmsc.hku.hk/faculty/alih/publications/utaustin-2004-wikipedia-rc2.pdf}}</ref> پر مهال، د ويکيپډيا ارزښت نه يواځې د يوې پوهنغونډيزې سرچينې په توگه په ډاگه کړی بلکه دا يې يوه ژر تازه کېدونکې خبري منبع هم گڼلې. کله چې د ''[[ټايم (مجله)|ټايم مجلې]]'' د ۲۰۰۶ د کال شخصيت نورو ته ورپېژانده نو په اېنټرنټ کې په گډه توگه د پرليکو جټکو پرمختلونکو گرافيکي پاڼو په اړه چې د نړۍ د ډېرو وگړو له لورې کارېږي، داسې انگېرنې هم خپرې کړې چې ويکيپېډيا يو د هغو درې چټک پرمختلونکو وېبځايونو په کتار کې راځي چې د ِېب 0.2 د خدماتو په کارولو سره د نړۍ د ډېرو کارېدونکو ې بپاڼو په درېم ځای کې د يوټيوب او مای سپېس سره يوځای شمېرل کېږي.<ref name=Time2006>{{cite news |date=2006-12-13 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1569514,00.html |title=Time's Person of the Year: You |work=TIME |publisher=Time, Inc |accessdate=2008-12-26 |archive-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828025236/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1569514,00.html |url-status=dead }}</ref> == تاريخ == {{آرنی|د ويکيپېډيا تاريخ}} [[دوتنه:Nupedia.jpg|thumb|250px|په اصل کې ويکيپېډيا د پوهنغونډ د يوې بلې پروژې، [[نيوپېډيا]] نه رامېنځ ته شو.]] ويکيپېډيا د [[نيوپېډيا]] د يو بشپړه کوونکې پروژې په توگه په کار پيل وکړ. , دا په [[انگرېزي ژبه]] د پوهنغونډ يوه پروژه وه چې د دغې پروژې ليکنې د تجربه کارو ليکوالانو لخوا ليکل کېدل او د يوې رسمي مخکتنې د پروسې نه تېرېدل. د نيوپېډيا بنسټ په ۹ د مارچ ۲۰۰۰ کال کې د [[بوميس]] مالکيت، د وېب پورټالونو يوې کمپنۍ لخوا کېښودل شو. د دغه بنسټ، چې وروسته په ويکيپېډيا بدل شو، اصلي غړي [[جيمي وېلز]]، بوميس [[Chief executive officer|CEO]], او [[لېري سانگر]]، وه. په پېل کې نيوپېډيا د نيوپېډيا د پرانيستې مېنځپانگې د لايسنس د اجازې لاندې کار کاوه چې د ويکيپېډيا د بنسټ ايښودلو نه مخکې د [[ريچارډ سټالمېن]] په غوښتنه يې نوم [[د جي ان يو د وړيا لاسوندونو لايسنس]] واړاوه.<ref name="stallman1999">{{cite web |url=http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |accessdate=2008-01-04 |last=Stallman |first=Richard M. |authorlink=Richard Stallman |date=2007-06-20 |publisher=[[Free Software Foundation]] |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219223848/http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead }}</ref> [[دوتنه:Jimmy-wales-frankfurt2005-alih01.jpg|left|100px|thumb|جيمي وېلز]] [[دوتنه:L Sanger.jpg|thumb|right|100px|لېري سانگر]] لېري سانگر او جېمي وېلز د ويکيپېډيا بنسټ ايښودونکي دي.<ref name="foundercontroversy"/><ref name="Sanger-NYTimes"> {{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fC%2fComputer%20Software |publisher=''[[The New York Times]]'' |date=[[September 20]], [[2001]] |accessdate=2007-11-22}}<small>"I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph," said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales.</small></ref> خو جېمي وېلز ته دا امتياز ور په برخه دی چې هغه د عوامو لخوا د پوهنغونډ د سمون او ايډټ د آسانتياؤ موخه او وړتيا راڅرگنده کړې،<ref name="SangerMemoir" /> او سانگر ته بيا دا امتياز ورکول کېږي چې هغه دې موخې ته د رسېدلو لپاره يوه شعوري چلندلار غوره کړې وه.<ref>{{cite web|url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-October/000671.html|title=Wikipedia-l: LinkBacks?|accessdate=2007-02-20}}</ref> په ۱۰ د جنوري، ۲۰۰۱ کال کې لېري سانگر د نيوپېډيا د برېښليکونو په لړليک کې د يوې داسې ويکي د جوړولو وړانديز وکړ چې د نيوپېډيا لپاره د يوه غني کوونکې سرچينې په توگه کار وکړي.<ref>{{cite news |author=[[Larry Sanger]] |title=Let's make a wiki |date=[[January 10]] [[2001]] |publisher=Internet Archive |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |access-date=2008-03-05 |archive-date=2003-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=bot: unknown }}</ref> په رسمي توگه ويکيپېډيا په ۱۵ د جنوري، ۲۰۰۱ کال کې يواځې د انگرېزي ژبې لپاره په کار واچول شوه او انټرنټي پته يې www.wikipedia.com وه.<ref>{{cite web |url=http://www.wikipedia.com/ |title=Wikipedia: HomePage |accessdate=2001-03-31 |تاريخ الأرشيف=2001-03-31 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20010331173908/http://www.wikipedia.com/ |url-status=bot: unknown }}</ref> او د همدې پوهنغونډ خبرتيا د سانگر لخوا د نيوپېډيا د برېښليکونو په لړليک کې خپره شوه.<ref>{{cite news |author=[[Larry Sanger]] |title=Wikipedia is up! |date=[[January 17]] [[2001]] |publisher=Internet Archive |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |access-date=2008-03-05 |archive-date=2001-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010506042824/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |url-status=bot: unknown }}</ref> د پيل په لومړيو مياشتو کې د ويکيپېډيا "بې پرې او ناپېيلی اند"<ref name="NPOV">"[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Neutral_point_of_view&oldid=102236018 Wikipedia:Neutral point of view], Wikipedia (21 January 2007)</ref> د دې وېبځي د تگلارو په مادو کې راغلی ؤ چې د نيوپېډيا د ناپېيلتوب کړنلارې سره ورته ؤ. خو په پيل کې داسې ډېر لږ قوانين وه او ويکيپېډيا، نيوپېډيا پورې نااړونده په خپلواکه توگه چلېدله.<ref name="SangerMemoir">{{cite news |author=[[Larry Sanger]] |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir|date=[[April 18]] [[2005]] |publisher=[[Slashdot]] |url=http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml}}</ref> [[دوتنه:EnglishWikipediaArticleCountGraph linear.png‎|thumb|left|د انگرېزي ويکيپېډيا د ليکنو د شمېر گراف، له ۱۰ د جنوري، ۲۰۰۱ تر ۹ د سېپتمبر ۲۰۰۷ کال (د ۲ ميليونو ليکنو بريد ته د رسېدو نېټه).]] په لومړنيو ورځو کې ويکيپېډيا خپلې ونډې له نيوپېډيا، سلش ډاټ ليکنو خپرونو او د انټرنټي پلټن ماشين د نوملړونو نه لاس ته راوړي. د ۲۰۰۱ ز. کال تر پايه ويکيپېډيا د نژدې ۲۰۰۰۰ ليکنو مېنځپانگه خپله کړې وه او د نړۍ په ۱۸ ژبو کې ويکيپېډيا فعاليت درلوده. د ۲۰۰۲ ز. کال تر پايه ويکيپېډيا په ۲۶ ژبو کې خپرېدله، د ۲۰۰۳ ز. کال تر پايه همدغه پوهنغونډ ۴۶ ژبو ته وغځېده او د ۲۰۰۴ ز. کال تر پايه ويکيپېډيا ۱۶۱ ژبو ته وغځېدله.<ref>"[http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Multilingual_statistics Multilingual statistics]", Wikipedia, [[March 30]] [[2005]]</ref> تر ۲۰۰۳ ز. کال پورې نيوپېډيا او ويکيپېډيا دواړه يو ځای سره موجود وه خو په نومېدلي کال کې د نيوپېډيا پالنگر (سرورز) د تل لپاره په ټپه ودرېده، او د نيوپېډيا ټوله مېنځپانگه په ويکيپېډيا کې ځای پر ځای شوه. د ۲۰۰۷ ز. کال د ډېسمبر تر مياشتې د انگرېزي ژبې ويکيپېډيا ليکنې له ۲ ميليون نه واوړېدلې، او دغه پوهنغونډ ته يې د نړئ تر ټولو ستر جوړ شوي پوهنغونډ وياړ ور په برخه کړ، د ويکيپېډيا دغه چټک پرمختگ د دايرة المعارفونو په تاريخ کې د [[يونگل پوهنغونډ]] (1407)، شپږ سوه کلن ريکارډ ور مات کړ.<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica, 15th ed. |publisher= Encyclopædia Britannica |date=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref> د بيا خپرېدنې، سوداگريزو خبرتياؤ، د کنټرول د نشتوالي او په انگريزي ژبې د متمرکزيت گڼل د دې سبب شو چې د ۲۰۰۲ کال په فبروري کې د اسپانيوي ژبې ويکيپېډيا کارکونکي د انسايکلوپېډيا لايبرا په جوړولو سره د ويکيپېډيا نه بېل شول. د هماغه کال په پای کې وېلز دا اعلان وکړ چې تر دې وروسته به په ويکيپېډيا کې سوداگريزې خبرتياوې نه ښکاري، او بيا د ويکيپېډيا وېبپاڼه د wikipedia.org پتې ته ولېږدېده. په همدې توگه گڼې نورې پروژې هم د خپرېدو د د لاملونو پر بنسټ د ويکيپېډيا نه بېل شوي. [[ويکي انفو]] بيا بې پرې تگلاره نه ده خپله کړې او دا پروژه په اصلي بڼه کې د ترسره شويو څېړنو د خپرولو اجازه ورکوي. د ويکيپېډيا د کړنو نه الهام اخيستونکې نوې پروژې لکه [[سيټيزېنډيم]]، [[سکالرپېډيا]]، [[اماپېډيا]] او د Google [[کنول]] — د ويکيپېډيا د محدوديتونو، لکه د گډونوالو مخليدنه، اصلي څېړنه او سوداگريزې خبرتياؤ په غبرگون کې پيل شوي. په ۲۰ د جون، ۲۰۰۳ ز. کال د ويکيپېډيا او نيوپېډيا د يوځای کېدنې وروسته [[د ويکيمېډيا بنسټ]] رامېنځ ته شو.<ref>[[Jimmy Wales]]: "[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010690.html Announcing Wikimedia Foundation]", [[June 20]] [[2003]], <wikipedia-l@wikipedia.org></ref> تر دې وروسته په ۱۷ د سېپتمبر ۲۰۰۴ ز. کال کې ويکيپېډيا د امريکا د متحده ايالاتو د اختراعگانو او سوداگرۍ دفتر نه د ''Wikipedia®'' د سوداگريزې نښې د ثبتولو غوښتنه وکړه چې په ۱۰ د جنوري ۲۰۰۶ ز. کال کې دا غوښتنه ومنل شوه. همدا رنگه په ۱۶ د ډېسمبر ۲۰۰۴ ز. کال کې د ويکيپېډيا د سوداگریزې نښې تړون د جاپان سره او په ۲۰ د جنوري ۲۰۰۵ ز. کال کې د اروپايي اتحاديې کې د يو تړون له مخې ثبت شوه. Technically a [[service mark]], the scope of the mark is for: "Provision of [[information]] in the field of general encyclopedic knowledge via the [[Internet]]". داسې پلانونه هم شته چې د ويکيپېډيا د سوداگريزې نښې اجازتليک د نورو توليداتو په برخه کې هم وکارېږي، د ساري په توگه د کتابونو او ډي وي ډي گانو په برخه کې.<ref>{{cite news |first=Vipin |last=Nair|title=Growing on volunteer power |date=[[December 5]] [[2005]] |publisher=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/ew/2005/12/05/stories/2005120500070100.htm}}</ref> د ۲۰۰۷ ز. کال په اکتوبر کې همدغه بنسټ د ۲۰۰۸ کال په فبروري کې د سېنټ پيټرزبرگ، فلورېډا نه کاليفورنيا کې سانفرانسيسکو ښار ته د خپل مرکزي دفتر د کډه کولو اعلان خپور کړ.<ref>{{cite news |url=http://blog.wired.com/business/2007/10/wikimedia-found.html |title=Wikimedia Foundation Moving To San Francisco |author=Julie Sloane |publisher=Wired News |date=2007-10-10 |access-date=2008-03-05 |archive-date=2009-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328061156/http://blog.wired.com/business/2007/10/wikimedia-found.html |url-status=dead}}</ref> د ۲۰۰۵ کال د ويکيمېډيا د بنسټ د ۴مې دورې د غونډې لگښتونه ۳۲۱،۰۰۰ $ [[امريکايي ډالره|USD]]وه، چې په دې کې د کمپيوټري هډوانې لگښتونو د ټولې بوديجې (پانگې) نژدې ۶۰% برخه جوړوله.<ref>{{cite web|title=Budget/2005|publisher=[[Wikimedia Foundation]]|url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Budget/2005|accessdate=2006-03-11|تاريخ الأرشيف=2013-01-22|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130122000935/http://wikimediafoundation.org/wiki/Budget/2005|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-01-22|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130122000935/http://wikimediafoundation.org/wiki/Budget/2005|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130122000935/http://wikimediafoundation.org/wiki/Budget/2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122000935/http://wikimediafoundation.org/wiki/Budget/2005}}</ref> دم مهال د ويکيپېډيا بنسټ پر شخصي بسپنو بسيا دی او د بسپنې ډېرولو مرتبې غونډې ترتيبوي،<ref>[http://wikimediafoundation.org/wiki/Fundraising Fundraising], [[Wikimedia Foundation]]</ref> چې د ۲۰۰۷ کال د جنورۍ د مياشتې بسپنې نژدې يو ميليون ډالر نه اوښتې وې.<ref>"[http://wikimediafoundation.org/w/index.php?title=Fundraising_report&oldid=19190 Fundraising report]", [[Wikimedia Foundation]] ([[January 21]] [[2007]])</ref> == مېنځپانگه او جوړښت == هر څوک کولای شي چې د ويکيپېډيا په نژدې هره يوه ليکنه کې په ورکنومې توگه او يا هم د خپل د کار-نوم په کارولو سره سمونې او زياتونې وکړي، خو د نوؤ ليکنو خپرول يوازې په ويکيپېډيا کې د ثبت شوؤ کارنانو لخوا ترسره کېدای شي. د ويکيپېډيا هره ليکنه د "پېښليک" يو مخ لري چې هلته د هر چال لخوا د يوې ليکنې د هر ډول بدلونونو پېښې د وخت او نېټې له مخې ثبتېږي. خو د ناندريزو ليکنو او يا هم هغه ليکنې چې د رښتو نه يې سرغړونې کېږي، دلته په پوهنغونډ کې د خپرېدو سره سم ړنگېږي.<ref name="Torsten_Kleinz"/><ref>The [[Japanese Wikipedia]], for example, is known for deleting every mention of real names of victims of certain high-profile crimes, even though they may still be noted in other language editions.</ref> د ويکيپېډيا ټول متن د [[GNU د لاسوندونو وړيا منښتليک]] (GFDL) يو داسې منښتليک دی چې که څه هم يو ليکوال د خپلو آثارو د بيا خپرولو د رښتو خاوند گڼي، خو د دې تر څنگ د متن د بيا خپرېدنې، وېشنې، نوې زېږېونې، او د سوداگريزو موخو لپاره د مېنځپانگې کارېدنې اجازه هر چا ته ورکوي. ويکيپېډيا اوس د GFDL منښتليک نه د [[کريتيف کامنز]] منښتليک د خپلولو په حال کې ده. د GFDL منښتليک په اصل کې د ساوتريو د لارښود لپاره کښل شوی او پر ليکه د انټرنټي سرچينو لپاره وړ منښتليک نه دی.<ref>{{cite web |url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |title=Resolution:License update |date=2007 |accessdate=2007-12-04 |author=Walter Vermeir |publisher=Wikizine}}</ref> د ځينو ژبو ويکيپېډيا لکه د انگرېزي ژبې ويکيپېډيا د ښې کارېدنې دريځ له مخې ځينې ناوړيا انځورونه کاروي، خو د وړيا رسنيو دوتنې بيا د ويکيمېډيا کامنز لخوا د ټولو ويکيپېډيا گانو او د هر چا د وړيا کارېدنې په تکل موجود دي، ويکيمېډيا کامنز د ويکيمېډيا بنسټ يوه پروژه ده او د همدغه بنسټ تر څارنې لاندې پرمختگ کوي. [[دوتنه:WIkimania-2006_010.jpg|بټنوک|[[ويکيمانيا]]، د ويکيمېډيا بنسټ د نورو پروژو او د ويکيپېډيا د کارنانو لپاره کالنی کانفرانس.]] يوه دوديز پوهنغونډ، لکه د ''[[Encyclopædia Britannica]]''، ته ناورته د ويکيپېډيا هېڅ کومه ليکنه د رسمي کره کتنې د پروسې او په چټکه توگه د بدلون له پروسې نه نه تېرېږي. د يوې ليکنې د کيفيت د ډاډمن کېدو پخاطر ويکيپېډيا په خپلو غړو يا ويکيپېډيا ليکونکو پورې منحصره ده,<ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |title=Wikipedia:Wikipedians |accessdate=2007-12-08 |publisher=Wikipedia}}</ref> چې همدا غړي ورانکاري له کاره وغورځوي، او يا هم د بې پرېتوب او ناپېيلتوب د سياست نه د سرغړونې په توگه په ليکنو کې شته ستونزې وپېژني <ref name="InfoWeek0322-2007"> {{cite news |first=Thomas |last=Claburn |title=Wikipedia Becomes Intelligence Tool And Target For Jihadists |url=http://www.informationweek.com/internet/showArticle.jhtml?articleID=198500163&cid=RSSfeed_IWK_News |publisher=Information Week |date=[[March 22]], [[2007]] |accessdate=2007-03-25}}</ref> او هغه ربړې چې د حقيقت سره په اختلاف کې دي ليرې کړي او په يوې ليکنې کې سم بدلونونه رامېنځ ته کړي.<ref>{{cite news |title=Wikipedia Falsely Reports Sinbad's Death |url=http://wcbstv.com/entertainment/Sinbad.Wikipedia.death.2.281748.html |publisher=[[Associated Press]] |date=[[March 16]], [[2007]] |accessdate=2007-03-25 |archive-date=2007-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107095910/http://wcbstv.com/entertainment/Sinbad.Wikipedia.death.2.281748.html |url-status=dead }}</ref> د ۲۰۰۶ کال د جون له مياشتې نه راپدېخوا د ورانکارۍ رغونکی [[Internet bot|باټ]] هم په کار اچول شوي.<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> د ويکيپېډيا ليکنې د امريکا په متحده ايالاتو کې د فلورېډا د قانون او گڼ شمېر لارښوونو او کړنلارو د څارنې نه برخمنې دي;<ref>{{cite web |url=http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |title=Who's behind Wikipedia? |publisher=PC World |date=2008-02-06 |accessdate=2008-02-07 |تاريخ الأرشيف=2008-02-09 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080209110303/http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-02-09 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080209110303/http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080209110303/http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 }}</ref> د دغو کړنلارو نه ښکاره ده چې د ويکيپېډيا ليکنې بايد د "پام وړ" <ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |title=Wikipedia:Notability |accessdate=2008-02-13 |quote=A topic is presumed to be notable if it has received significant coverage in reliable secondary sources that are independent of the subject.}}</ref> سرليکونو نه برخمنې وي او په دغو کې بايد "د اصلي څېړنو کوم متن"<ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |title=Wikipedia:No original research |accessdate=2008-02-13 |quote=Wikipedia does not publish original thought}}</ref> شامل نه وي همداراز په دغو ليکنو کې بايد يوازې "په ثبوت رسېدلي"<ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |title= Wikipedia:Verifiability |accessdate=2008-02-13 |quote=Material challenged or likely to be challenged, and all quotations, must be attributed to a reliable, published source.}}</ref> حقايق وي او پکار ده چې هره ليکنه د بې پرې سياست او د يوه "ناپېيلي نظر څرگندونه وکړي."<ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |title= Wikipedia:Neutral_point_of_view |accessdate=2008-02-13 |quote=All Wikipedia articles and other encyclopedic content must be written from a neutral point of view, representing significant views fairly, proportionately and without bias.}}</ref> په هغو ليکنو کې چې د همدغې پاليسۍ او کړنلارې نه پکې سرغړنه شوې وي، بايد ژر تر ژره بدلون ومومي او يا هم ړنگې شي. [[په ويکيپېډيا کې ړنگېدنه او گډېدنه|ړنگېدنه او گډېدنه]] د سمون دوه هغه فلسفې دي چې د همدغو پر بنسټ په ويکيپېډيا کې ړنگېدنه او بدلون رامېنځ ته کېږي.<ref>{{cite news |title=The battle for Wikipedia's soul |url=http://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |publisher=[[The Economist]] |date=2008-03-06 |accessdate=2008-03-07 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/connected/main.jhtml?xml=/connected/2007/10/11/dlwiki11.xml |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |date=2007-11-10 |accessdate=2008-03-11 |publisher=[[The Daily Telegraph]]}}</ref> == ساوترې او هډوترې == د ويکيپېډيا چلېدنه په [[ميډياويکي]] پورې اړه لري، ميډياويکي يو وړيا او د پرانيستې سرچينې د ويکي يو ساوتری دی چې په [[PHP]] کې ليکل شوی او په [[MySQL]] ډاټابېز باندې جوړ شوی دی. په همدغه ساوتری کې د ماکرو ژبې، د بېلابېلو واريابلونو، د کينډيو د ټرانسکلوژن د غونډال، د URL د بياسيخولو پروگرامي توکي سره راغونډشوي. ميډياويکي د جي ان يو (جنېرل پبلک لايسنس) د منښتليک له مخې د کارونکو مخ ته پروت ساوتری دی چې د ويکيپېډيا په ټولو پروژو کې او همدا شان د نورو ويکي گانو په گڼو پروژو هم کارېږي. په پيل کې ويکيپېډيا په [[UseModWiki]] چې په [[پېرل]] کې د کلېفورډ اډمز (I پړاو) لخوا ليکل شوی ؤ چلېده , [[دوتنه:Wikimedia-servers-2006-05-09.svg|thumb|right|د غونډال د جوړښت يو منظر، د ۲۰۰۶ کال د می مياشت [[:meta:Server layout diagrams|په مېټاويکي کې د پالنگر د څېرو نخشه]].]] == په نورو ژبو == {{see also|د ويکيپېډياگانو لړليک}} [[Image:English Wikipedia contributors by country.svg|thumb|د ۲۰۰۶ کال د سېپتمبر د احصايې له مخې د انگرېزي وېکيپېډيا د ونډه والو د ونډو گراف<ref>{{cite web |url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Edits_by_project_and_country_of_origin |title=Edits by project and country of origin |date=2006-09-04 |accessdate=2007-10-25 }}</ref>]] دم مهال ويکيپېډيا د نړۍ په ۲۵۳ ژبو خپرېږي، چې د همدغو ژبو له شمېر نه د ۱۶ ژبو د ليکنو شمېر له ۱۰۰،۰۰۰ ليکنې نه اوښتي دي او د پاتې ۱۴۵ ژبو د ويکيپېډياگانو د ليکنو شمېر له ۱۰۰۰ ليکنو نه اوښتی دی.<ref name="ListOfWikipedias" /> د الېکسا له مخې، د انگرېزي ژبې د ويکيپېډيا وړوکی ډومېن (en.wikipedia.org) ليدنې د ټولټال نه 55% سلنه جوړوي، او پاتې نورې ليدنې د نورو ژبو ويکيپېډياگانو نه کېږي، چې په دغو ژبو کې اسپانيوي ۱۷٪، جاپاني ۴٪، الماني ۴٪، پولېنډي ۳٪، فرانسوي ۳٪، پرتگالي ۲٪ برخه جوړوي.<ref name="AlexaStats" /> د ۲۰۰۷ کال د ډېسمبر د احصايې له مخې د ويکيپېډيا د پينځو لويو (د ليکنو د شمېر له مخې) ژبو ټوکونه د انگرېزي ژبې، د آلماني ژبې، د فرانسوي ژبې، د پولنډي ژبې او د جاپاني ژبې پوهنغونډونه دي.<ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Multilingual_statistics |title=Wikipedia:Multilingual statistics |publisher=English Wikipedia |accessdate=2007-12-23}}</ref> دا چې ويکيپېډيا يو انټرنټي پوهنغونډ دی او د ټولې نړۍ خلک ورته لاسرسی لري، نو کېدای شي چې د يوې ژبې گډونوال د بېلابېلو گړدودونو په کارولو سره او يا هم د بېلابېلو هېوادونو تر مېنځ (د ساري په توگه [[انگرېزي ويکيپېډيا|د انگرېزي ژبې ويکيپېډيا]]) د همغږۍ د نشتوالي په سبب په ويکيپېډيا کې ځينې توپيرونه رامېنځ ته کړي. چې همدا توپيرونه د سمې ليکلې بڼې <ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Spelling|title= spelling | work = Manual of Style | publisher = Wikipedia |accessdate=2007-05-19}}</ref> او نورو مطلبونو کې د شخړې او ناندريو سبب جوړېږي.<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Countering_systemic_bias|title=Countering systemic bias|accessdate=2007-05-19}}</ref> == پر ويکيپېډيا نيوکې == {{آرنی|پر ويکيپېډيا نيوکې}} == کلتوري ارزښت == == ويکي يا او ويکيمېډيا == [[د ويکيمېډيا بنسټ]] د خپل د وېبځي کوربه توب او د کړۍ د پراخوالي لگښتونه د ويکي يا سره شريکوي. The Wikimedia Foundation received some donated office space from Wikia Inc. during the fiscal year ending June 30, 2006."<ref> [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf Wikimedia Foundation 2006-2007 Audit] page 9 says "The Organization shares hosting and bandwidth costs with Wikia, Inc., a for-profit company founded by the same founder as Wikimedia Foundation, Inc. Included in accounts receivable at June 30, 2007 is $6,000 due from Wikia, Inc. for these costs. The Organization received some donated office space from Wikia Inc. during the year ended June 30, 2006 valued at $6,000. No donation of the office space occurred in 2007. Through June 30, 2007, two members of the Organization’s board of directors also serve as employees, officers, or directors of Wikia, Inc."</ref> == اړونده پروژې == == نورې لوستنې == === Press coverage === * {{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=1&ref=magazine&oref=slogin |title=All the News That’s Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |publisher=The New York Times Magazine |date=2007-07-01 |accessdate=2008-02-22}} * {{cite news |title=Wikipedia 2.0 - now with added trust |url=http://technology.newscientist.com/article/mg19526226.200-wikipedia-20-â-now-with-added-trust.html |date=2007-09-20 |accessdate=2008-02-22 |first=Jim |last=Giles |publisher=New Scientist}} * {{cite news |title=Wikipedia Rules |url=http://thephoenix.com/article_ektid52864.aspx |publisher=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=2007-12-02 |accessdate=2008-02-22 |first=Mike Miliard}} * {{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |title=It's a Wiki, Wiki World |first=Chris |last=Taylor |date=2005-05-29 |publisher=Time |accessdate=2008-02-22 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029161646/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead }} === اکاديميکې زده کړې === == سرچينې == {{Reflist|3}} == باندنۍ تړنې == * [http://www.haaretz.com/hasen/spages/937991.html Your wiki entry counts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211234937/http://www.haaretz.com/hasen/spages/937991.html |date=2008-02-11 }}, Cnaan Liphshiz, ''[[Haaretz]]'', December 25, 2007. * [http://www.wikipedia.org/ Wikipedia] - multilingual portal (contains links to all language editions of the project) * [http://www.dmoz.org/Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia/ Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203014943/http://www.dmoz.org/Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia/ |date=2009-12-03 }} at the [[Open Directory Project]] * [https://web.archive.org/web/20070427004613/http://www.cbc.ca/news/background/tech/wikipedia.html CBC News: I, editor] * [http://www.wikihow.com/Contribute-to-Wikipedia Help Edit Wikipedia] A [[wikiHow]] article. * [http://www.cnn.com/2007/TECH/11/01/wikipedia.assignment.ap/index.html Class assignment: Write an original Wikipedia article] * [http://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Essay about wikipedia] * [http://www.nybooks.com/articles/21131 The Charms of Wikipedia] Nicholas Baker article on Wikipedia from ''[[The New York Review of Books]]'' [[وېشنيزه:د انټرنټ تاريخ]] [[وېشنيزه:ويکيپېډيا]] [[وېشنيزه:وړيا پوهنغونډونه]] [[وېشنيزه:پرليکه پوهنغونډونه]] [[وېشنيزه:ټولگړي پوهنغونډونه]] [[وېشنيزه:ويکي گانې]] [[وېشنيزه:په ۲۰۰۱ کال کې د انټرنېټ جوړې شوې ځانتياوې]] [[وېشنيزه:د ويکيمېډيا پروژې]] [[وېشنيزه:غږېدونکې ليکنې]] p34z7dasagyd8dxyct59lbfkwck4bhe 0 4993 370895 369436 2026-11-08T12:40:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370895 wikitext text/x-wiki {{ويکيسازنه}} [[دوتنه:ډاکټر ماخان مېږی.gif|کيڼ|250px|بټنوک|ماخان مېږی]] '''ماخان''' ( په اولنى نوم ميږى ) د ارواښادې پستو او ارواښاد نورالرحمان زوي. د زيږيدو نيټه او ځاي: ١٥ د سپتمبر ١٩٤٦ ز کال د شينوارو د هسکى مېنې ولسوالۍ. ( دزيږيدو هغه پرې نه پوهيدونکې نيټه يې له ١٣٢٤ ه ش کال څخه يو يا دوه کاله د مخه ده، خو نوريې له دې نه شى د مخه کولى، که چيرې د مخه هم وي). == زده کړې == لومړى زده کړې : له ١٩٥٢ د هسکې مېنې د درې کاله کليوالې ښوونځى پيل، چې د لومړنيو زده کوونکو څخه وو له ١٩٥٤ ز.ک. څخه تر ١٩٦٥ ز.ک.پورې يې د رحمان بابا سپيڅلې ليسه ولوستله. == لوړې زده کړې == د ١٩٦٦ زک. د سپتمبر مياشت کې د يوه افغاني برس له لارې اتريش- وين ته د لوړو زده کړو لپاره لاړ. د ژبى او ديارلسم کال لوستلو وروسته يې په لومړي ځل په کيميا پيل وکړ خو وروسته يې د شميرپوهنې په زده کړو پيل وکړ، چې په پوره او زياتو ستونځو په [[شميرپوهنه]] کې د ډاکترۍ په اخستلو بريالى شو. د شينواري دويم مسلک فزيک دۍ او دا چى شميرپوهنه په هغه وخت کى د فلفسې يوه څانگه وه، نو فلسفه يې هم بايد لوستلې وى او د ډاکترۍ اخستلو وخت کى يې د [[فزيک]] تر څنگ په [[فلسفه]] کې هم دوه ازمويينى بايد ورکړې وى. دى په نهم ټولگې وو، چى د ميرمن ښاپيرۍ سره يې کوزده وکړه - يا نوره هم ښه - گوزده يې ورته وکړه. په ١٩٧٢ کې يې ورته له لري واده وکړ، چى د واده خبر يى [[اتريش]] ته ورغۍ. دوي ته لوي څښتن د ماي په شلمه ١٩٧٩ ز.کال کې دوه بچيان وبخښل، چې څانگه او اباسين نوميږي. له ١٩٧٨ ز.ک. راپه ديخوا شينوارى او ميرمن يې په اتريش او له ١٩٨٨ ز.ک. راپه دې خوا المان کې ژوند کوي. == دندې == * په اتريش کې ماخان شينواري، د ژوند تآمينولو لپاره زيات کارونه کړي، چې له دې جملې څخه زيات وخت د افرو اسيا ليلیه کې د لیلیې د مشر په توگه دنده درلودله. *د ١٩٨٧ نومبر څخه تر فبروري ١٩٨٨ پورې د [[افغانستان]] دباندنۍ چارو وزارت کې مامور *د ٢٩ فبروري ١٩٨٨ څخه تر اپريل ١٩٩٢ ز. کال پورې په [[المان]] کې د افغانستان جمهوريت شارژدافير * له همدې کال وروسته يې سياسي پناه يووړه او د پرديسۍ ژوند ته يې دوام ورکړ. * د جون اخر ٢٠٠٤ ز. کال تر ١٦ د جنوري ٢٠٠٥ ز. کا. پورې د اي. او .ام له لارې د افغانستان د علومو اکادمى د پيدايښتي پوهنو ( طبيعى علومو( د شميرپوهنې د څانگې غړى په توگه دنده * د جنوري ٢٠٠٥ ز.کال را په دې خوا بيرته خپل پرديسي ژوند ته دوام. == چاپ شوې ليکنې == #M. Shinwar(i) : Interpolation und Aproximationdurch Polynime in Universalen Algebren .Diss . Uni. Wien 1987 #H.K. Kaiser , M. Shinwar(i) : Aproximation in compackt topological algebra : contributions to general algebra 6 ; Wien 1988 , 17 – 122 دا پورته د شميرپوهنې مياشتنۍ ده. #ماخان شينوارى: » د افغانستان په هکله سپينې خبرې« د افغانستان د روغې او بيا ابادولو ټولنې له خوا ١٩٩٧ ز. کا ل المان دا لاندې اته کتابونه په المان کې » د افغانستان کلتوري ودې ټولنه « له خوا چاپ شوي #ماخان شينوارۍ : شميرپوهنه. ( راټولونه ) ٢٠٠٠ ز. کال ، چاپځاي : دانش کتابتون #*دا کتاب په ٩٠٠ مخونو کې چاپ شوى، د ښوونځى او پوهنتون لومړى بنسټيزې ستونځى ټولى اوبى ( حل ) کوي او د ښوونکو لپاره همداسى گټور دى لکۀ د زده کړو او زده کوونکو لپاره. دا کتاب د پوهنتون د ساینسي يا پيدايښتي پوهنوټولو څانگو ستونځې اوبی کوي دا لاندې اوه کتابونه همغه وختيز يانې په ٢٠٠٣ ز. کال کې يوځاى د افغاستان کلتوري ټولنې له خوا له چاپ څخه راوتلي. چاپځاي دانش کتابتون # ځمککچ، په سلو- ، زرو - ،...، او احتمالوالي شميرنه ( راټولونه ) #*دا کتاب په نزدې څلورسوه مخونو کې چاپ شوى. دا په دې ورکړشوو خونديونو( متنونو ) کې د المان د ښوونځېو له پنځم تر لسم ټولگي پورى ټول پروگرام،په ځانگړې توگه ځمککچپوهنه کې خوندي لري #الجبرونه ( راټولونه ) #*دا کتاب، چې نزدې دوه سوه مخونو کې چاپ شوى دۍ د الجبر بنسټونه خوندي لري، د پوهنتون د يوه سمستر لپاره بسيا کوي. #د فرمولونوټولگه ( ژباړه ) #*دا د فرمولونو ټولگه، چې ٢٠١ مخونو کې چاپ شوې د پوهنتون د لومړيو سمسترونو پورې ټول فرمولونه خوندي لري. # شميرپوهنيزه د پښتو المانې ډکشنري # شميرپوهنيزه د الماني پښتو ډکشنري #*دا کتاب، چى په نزدې ٢٠٠ مخونو کې چاپ شوى، د ښوونځي لپاره د شميرپوهنى ټول لغاتونه خوندي لري #د شميرپوهنې انگريزي پښتو ډکشنري #*دا کتاب، چى په ٢٠٤ مخونوکې چاپ دۍ، د ښوونځى ټول انگريزى شميرپوهنيز لغاتونه په پښتو اوښتي # دفرنڅيال برابرون يا – مساوات ( ژباړه ) #*دا کتاب، چى په ١٥٤ مخونو کې چاپ شوى د دې موضوع يو خورا ښه بنسټيز کتاب دۍ، چې د پوهنتون په دريم سمستر کى بنسټيز کار ترې اخستل کيدى شي. #شميرپوهنه له عربي په پښتو #*کتاب ١٠٠ مخونو کې چاپ شوى او د ښوونځى کتابونو څخه رانيولې عربى نومونه په پښتو اړه ول شوي، چى هر پښتون يې بايد وگوري، د هر مسلک، چى هم وي. په دې غواړو ځان وپوهوو، چى پښتو د پوهنيزه کيدو څومره توان لري. ماخان شينواري د افغانستان د روغې او بيا ابادولو ټولنې له لارې ۳ مجلې راوستلي، چې زياتې ليکنې ېې خپلې دي او په څنگ کې ېې زياتې سياسي تيتپاڼې هم خپرې کړي. == ناچاپه آثار == دا لاندې کتابونه چاپ ته تيار دي، که وشوه په لنډ وخت کى به چاپ شي. داکتابونه شايد په لنډ وخت کې د ن ج له لارې خپاره شيږ #سم اند يا منطق ( لوژيک) #*د شميرپوهنى لپاره د سم اند څخه تيريدنه نه شي. دا په لنډه توگه دې په نوې شميرپوهنيزو بنسټيزو کتابونو کى تل راځى، چې له همدې امله ورته اړتيا هم شته. دا په پوهنتونونو کې ځانله څانگه هم لري. دا کتاب په سمه پښتو او پوره روښانه ليکل شوى، چې د شميرپوهنې ټولو مينه والو لپاره د لوستلو دۍ. #ډيرۍ پوهنه ( سيټتيوري) #*شميرپوهنه په سټه کې په ډيرۍ پوهنه ولاړه ده. ما دلته ډيرۍ پوهنه ځانله لږ پراخه څيړلې او همدلته ترې پوهيدۍ شو، چى بى له ډيرۍ پوهنې شميرپوهنه، ځکه نه شته، چى شميرپوهنه په ډيرۍ ولاړه پوهنه ده. #د زړه له کومى. دا څو لنډې کيسي دي، چى د زړه ناخوالې په کى شوي. == يادونه == دا دې ستايينه نه وي، خودومره بايد ووايم، چې دا دومره د شميرپوهنې راټولونې او ژباړې د څومره والى او څرنگوالى له مخې، د ډکى( حجم) او خونديونې ( متن) له مخې لا تراوسه متاسفانه، چى په پښتو کى د لومړي ځل لپاره د يواځنى کار سر ته رسيدل دي. د دې کتابونو ليکلو د ماخان شينواري تر نهه کالو زيات وخت نيولى، چى په منځنى توگه به یې هره ورځ کم له کمه شپږ ساعته کار پرې کړى وي. داسې ورځې هم شته، چې ده به په هغه ورځ ١٢ ساعته کار کړى وي. دا ټولې د بيکارۍ نخښې دي، چې گوندې ځان يې پرې روغ ساتلى. ډاکتر شينواري څه موده پخوا پيل کړی چې خپلې ليکنې نوې او خپرې شوې ليکنې د ن ج له لارې گرانو هېوادوالو ته وړاندې کړي. په دې کې هم ورسره لوي څښتن پوره مرسته کړې او په کې بريالی دۍ،لکه چې گورۍ ېې، خو د گرانو لوستونکو خورا زيات گډ کار ته هيله من دۍ. دا رانيولی کار د زياتو کسانو په گډه پوره کيدی سي. نوې او تازه خپرونې دا اوس د انتر نت يا ن ج له لارې سرته رسيږي.ددې لپاره [https://web.archive.org/web/20160110015647/http://shinwari.de/ د ماخان شينواري گورتپاڼه] انتر نت له لارې سرته رسيږي وگورۍ ==بهرنې تړون== [https://web.archive.org/web/20160110015647/http://shinwari.de/ د ماخان شينواري وېبپاڼه] ==سرچينې== [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:افغانان]] [[وېشنيزه:شمېرپوهان]] h4iirye6b0alvpyr6o2mz7bvoyz8wdz 0 5934 370938 303429 2026-11-08T14:02:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370938 wikitext text/x-wiki {{مالومات بکس فیلسوف | image= منصور انصاري.JPG | name = منصور انصاری | death_date = {{Death date|df=yes|1946|01|11|1946|01|11}} | nationality = افغان | school_tradition = [[الهي حکومت]] }} د اسلامي ټولنپوهنې او ختیځ سیاسي مفکر علامه مولانا ابوالحامد محمد بن عبدالله '''منصور انصاري''' د دیوبند په علمي او جهادي روزنځای کې روزل شوې و، او د شېخ الهند د سیاسي او جهادي غورځنگ څخه یې د اسلام د بریالیتوب او مسلمان امت له انگرېزي استکبار څخه ژغورلو لپاره په مبارزه لاس پورې کړ و. دې د شېخ الهند له سرتېرو څخه ؤ، چې د اسلام لپاره یې خپل آل، مال او آن تردې چې خپله کورنۍ هم ځار کړه، او انگرېز ضد مبارزې ته یې راودانگل. علامه منصور انصاري په ۱۸۸۳ز کال د اتراپردېش ایالت، سهارنپور ولسوالۍ په انبېټه کلي کې د دیوبند دارالعلوم بنسټ اېښوونکي مولانا محمد قاسم نانوتوي رحمه الله په کاله (د مور له اړخه) دې نړۍ ته سترگې پرانیستې. ===د علامه ژوند د هغه په قلم=== زما پيداۍښت په ۱۲۹۹ هجري سپوږميز كال د روژۍ په ۲۱مه نيټۀ د جمعۍ په شپه د سهارنپور ښار په انبۍټۍ كلي كۍ شوۍ. تقريبا د ۷ كلونو په عمر مۍ بغدادي قاعده خلاصه او د عمۍ پاره پيل كړه. زما والد صيب (حضرت مولانا عبدالله انصاري رحمه الله) په دغو ورځو كۍ د گلاوټي كلي د اسلامي مدرسۍ صدرالمدرسي و.د هغه شفقت او مهربانې څخه چې په ما يۍ لرلو، زه يۍ له ځان سره گلاوټي ته بوتلم. ==د نصب لړۍ== د علامه مولانا منصور انصاري د نصب لړۍ د [[هرات]] [[خواجه عبدالله انصاري]]، او بایزید [[پیر روښان]] سره نښلېدو څخه وروسته، د محمد صلی الله علیه وسلم کوربه( حضرت [[ابو ایوب انصاري]] رضي الله عنه ته رسېږي. په لاندې ډول به یې موږ لنډه راواخلو: علامه مولانا منصور بن عبدالله بن [[انصار علي،]] بن [[احمد علي،]] بن [[شاه قطب الدین]]، بن [[شاه غلام محمد]]، بن شرف الدین، بن [[غلام محی الدین گنگوهي]]... چې په همدې لړ کې د هرات پیر خواجه عبدالله انصاري او د مدینې د خزرج قبیلې نامتو [[صحابي]] [[ابو ایوب انصاري]] رضی الله عنه ته رسېږي. == د منصور انصاري جهادي او سیاسي یون == {| class="wikitable sortable" |- ! شمېره !! سرلیک!! نیټه!! کتنې |- | ۱|| له [[سلطان العلما]] مولانا محمود حسن صاحب سره د حج لپاره د حجاز پر لور غوځېدل او هلته د ترکي چارواکو سره لیدنه|| ۷ شعبان المعظم سنة ۱۳۳۳ [[هجری قمری]]|| = |- | ۲|| د سلطان العلماء په امر له حجازه د هند پر لور راګرځېدنه، او د حجاز د والي غالب پاشا له فرمان سره له مدینې څخه هند ته رارسېدنه|| ۱۵، ربیع‌الاول سنة ۱۳۳۴ هجری قمری|| = |- | ۳|| له هند څخه د یاغستان (مومند) پرلور سفر|| ۲۵ جمادی‌الثانی، ۱۳۳۴ هجری قمری|| = |- || ۴ || له حاجی صاحب ترنگزي سره لیدنه || ۱، رجب ، ۱۳۳۴|| = |- | ۵ || له ملا صاحب بابړه سره لیدنه|| ۹، رجب ، ۱۳۳۴ || = |- | ۶ || د کابل پر لور د یاغستان له وفد سره سفر|| ۱، شعبان || |- | ۷ || له حاجی عبدالرزاق خان سره په کابل کې لیدنه|| ۸ ، شعبان || |- | ۸ || له نائب السلطنة بهادر صاحب سره لیدنه || ۸ ، شعبان || |- | ۹ || له مولانا سیف الرحمٰن خان سره یو ځای بېرته راگرځېدنه|| ۱، ذی الحجة|| |- | ۱۰ || زما داخلېدل چمرکنډ ته او د مولانا (سیف الرحمن خان) په جلال آباد کې|| ۹، ذی الحجة روز عرفه|| |- | ۱۱ || د ماموندو او نورو اقوامو ته د جهادي جرگې پر لور حرکت|| ۱۱، ذی الحجة|| |- | ۱۲ || مهمند و رجعت ماموند و غیره || ۱۶ و ۱۷ [[محرم الحرام]] سنة ۱۳۳۵ قمری|| |- | ۱۳|| حرکت د سوات اړخ ته له با پادشاه گل صاحب سره|| ۷ ، صفر، ۱۳۳۵ ق|| |- | ۱۴|| له سوات څخه راګرځېدنه او د مولوي فضل الربي او صاحبزاده فضل قادر سره په هلکي چارمنګ کې پاتې کېدنه|| ۲۶ ، جمادی‌الثانی || |- | ۱۵|| باجوړ ته رسېدنه || ۳ ، رجب، ۱۳۳۵ ق|| |- | ۱۶|| د میدان په لال کلا کې د دیر له نواب سره کتنه || ۹، رجب ، ۱۳۳۶ ق|| |- | ۱۷|| دیر کلا کې د دیر له نواب سره دویمه کتنه|| ۲۵، رجب ، ۱۳۳۶ ق || |- | ۱۸|| ترکانو ته د یاغستان او وغیره احوال رسونې لپاره د باکو په مقصد ترکستان ته سفر|| ۱، ذی الحجة، ۱۳۳۶|| |- | ۱۹|| د پېچ، واما وغیره له لیارې مزار شریف او سرحد ته یې رسېدل|| ۲۰، ذی الحجة، ۱۳۳۶ هجری قمری|| |- | ۲۰|| د سنګ چارک په سیمه کې د صوفي محمد جان په خدمت کې پاتې کېدل || محرم الیٰ جمادی‌الثانی، ۱۳۳۷ قمری|| |- | ۲۱|| سفر بسوی ترکستان روسی از راه سرپل، شبرغان، اندخوی به کرکی و بخارا و تاشکند. دیدن میر عاصم، میر عبدالله و سید عبدالله طلبای دیوبندی در تاشکند. || جمادی‌الثانی، ۱۳۳۷ هجری قمری|| |- | ۲۲|| بر گشت به خاک افغانستان همراه برادین سفیر روسیه تا بُغه و مراجعت به نیل مرام. و جدا شدن برادین و رحمت علی و ماندن ما به کرکی و جنگ روس و ترکمن و محصور شدن ما در قلعۀ کلکی از دست [[ترکمن ها]] معه حاجی عبدالسبحان خان برادر عبد الرزاق و ملای لغمانی خادم بنده. || از [[ماه شعبان]] الیٰ دهم رمضان المبارک|| |- | ۲۳|| آمدن یک وکیل نائب الحکوکه صاحب مزار شریق برای بردن برادین و بردن ما بجای او به مزار شریف.|| || |} ==مړینه او زیارت== د علامه صېب د مړینې په اړه د پښتو ژبې له پینځو ستورو څخه یو او نامتو عالم استاد عبدالروف بېنوا په خپله هغه لیکنه، چې د «کابل» مهالنۍ په ۱۳۵۸هجري لمریز کال خپره شوې داسې لیکي: پدې توگه مولانا منصور د خپل ژوند تر پایه په ډېر اخلاص او شوق د هند د آزادۍ غوښتونو نه ستړۍ کېدونکی ملگرې او سرتېر مجاهد و، څو چې د (۱۳۲۴هجري لمریز-۱۳۶۴هجري سپوږمیز=۱۹۴۴ز) کاد د دلوې په میاشت د افغانستان د ننگرهار په ولایت کې د فلج په ناروغۍ وفات شو، او د لغمان د مهترلمک د زیارت په هدیره کې د یوه واړه مسجد اړخ ته ښخ دی. ==سیاست کې ونډه== [[File:مولانا منصور انصاري او محمد گل خان مومند (1).jpg|thumb|مولانا منصور انصاري او محمد گل خان مومند باباMaulana Mansoor Ansari and Wazir Muhammad Gul Khan Mumand]] [[انځور:Alama mansour ansari.jpg|بټنوک|200px| علامه مولانا منصور انصاري او د افغاني سفارت غړي په تركيه كې]] ==د ورېښمین دسمال غورځنگ== د ورېښمین دسمال غورځنگ د هند خپلواکۍ د جگړې د کړۍ یوه مهمه برخه وه. د انگرېر څارگریزو لاسوندونو کې دا غورځنگ د «رېشمي رومال» یعنې ورېښمین دسمال په نامه یاد شوی دی. د ۱۸۵۷ز کال د خپلواکۍ جگړې له ناکامۍ وروسته، ددې جگړې یو لارښود، مولانا محمد قاسم نانوتوي او د مولانا رشید احمد گنگوهي په څېر نورو ملگرو یې د خپلواکۍ غورځنگ بیا راژوندی کولو او د هغې د موخو ترلاسه کولو لپاره په ۱۸۶۶ز کال د دیوبند دارالعلوم بنسټ کېښود. ددې دارالعلوم په اړه مولانا محمد قاسم نانوتوي یوه وینا ده چې دا مدرسه «د اسلام داسې کلا ده چې ما پرې د تعلیم څادر غوړولی دی». د [[دیوبند دار العلوم]] لومړنی زده کوونکې، [[محمود الحسن]] چې نن سبا د [[شېخ الهند]] مولانا محمود الحسن په ستاینوم یادېږي، د مولانا [[محمد قاسم نانوتوي]] له غوره فکري ځایناستی و. هغه له هند څخه د انگرېزی ښکېلاک د بشپړې شړنې پلان په ۱۹۰۴ز کال تیار کړ، او د خپل ډېر نږدی باوري او راز ساتونکي شاگرد او مرید، مولانا محمد میا چې په [[منصور انصاري]] پېژندل کېږي؛ په لاس د هېواد او سیمې نامتو دین-پوهانو ته ولېږلو، چې د هغوي رایه هم ترلاسه کړي. د مولانا منصور مشر زوی، مولانا حامد الانصاري غازي د یوې وینا له مخې، د ځینو مشرانو سینه دې کار ته پر وخت پرانېستې نشوه. دې ښاغلو تر لسو کلو پورې غور و فکر او په شپو و ورځو دوعاگانې کولې، تردې چې په دې پلان یې د عمل کولو هوکړه وکړه. په دې توگه د خپلواکۍ غورځنگ ته عملي جامه اغوستو باندې لس کاله نور ولگېدل. په ۱۹۱۴ز کال ورېښمین دسمال غورځنگ پیل شو، په همدې کال اروپایی هېوادو کې، ښکېلاکي ځواکونه یو بل ته ښکر په ښکر شول، او لومړۍ نړیواله جگړه پیل شوه، چې په پایله کې یې د عثماني خلافت د ړنگېدا بنسټ کېښودل شو. د نجد ابن مسعود (شاه عبدالعزیز آل سعود) او د حجاز (مکې مکرمې) د شریف حسین زامنو تورک (عثماني خلافت) دوښمنه کړو وړو په پایله کې له عربي نړۍ د عثماني خلافت ټغر ټول شو، چې په دی کار سره د عربي هېوادو تېل د انگرېزانو په ولکه کې راغله، او د برېټانیې او فرانسې د گډ پلان له مخې په فلسطین کې د اسراییلو بنسټ کېښودل شو. ==مخیېنه== د ورېښمین دسمال غورځنگ بنسټیز فکر او پلان د شېخ الهند مولانا محمود الحسن لخوا تیار شوی و. ددې غورځنگ لنډیز دا و چې: انگرېزي ښکېلاکگرو، هندوستان نه خپل هېواد کړ او نه یې وگڼلو، بلکه په پرله پسې توگه یې ددې هېواد وگړي، دولت او د هغې طبعي سرچینې لوټلي دي. انگرېزان په خپله خوښه هندوستان ته راغلي ول، مگر په خپله خوښه به دا هېواد نه پرېږدي. له هندوستانه د انگرېزانو وېستلو لپاره هر ډول هڅو ته اړتیا ده. د انگرېزانو پر ضد جگړه ییزو هڅو څخه به هغوي ته پته ولگي چې نور د هندوستان ښکېلول شوني نه دي. د ورېښمین دسمال له ټولو مهم غړي مولانا محمد میا و، چې افغانستان ته په رسېدو یې د منصور انصاري پټ-نوم بدیل نوم غوره کړی و، ځکه چې د هند د خپلواکۍ غورځنگ یوه فعال غړي په توگه، دده د نیونې پر سر هغه مهال پینځه ویشت زره هندي روپۍ انعام ټاکل شوی و. ددې غورځنگ په نورو غړو کې مولانا عبید الله سېندي، مولانا حسرت موهاني، مولانا ابوالکلام آزاد، مولانا عبدالرحیم پوپلزی، مولانا عُزیر گل، راجا مهندرا پرتاب، برکت الله بهوپالي مولانا مفتی کفایت الله، مولانا حسین احمد مدني، ډاکټر مختار احمد انصاري، حکیم اجمل خان، مولانا شوکت علي، مولانا محمد علي جوهر او داسې نور دین-پوهان د یادولو وړ دي. ددې غورځنگ پر مټ د لومړي ځل لپاره په افغانستان کې د هندوستان خپلواک جلا وطن حکومت جوړ شو، چې ددې حکومت په رامنځته کولو کې د مولانا منصور انصاري بنسټیز رول لوبولې و، چې د همدې حکومت د دفاع وزیر هم وټاکل شو. *د خپلواک هندوستان د لومړني عبوري حکومت مهمې دندې په لاندې توگه وی: **راجا مهندرا پرتاب، علیگړ، د ولسمشر په توگه **مولانا برکت الله بهوپالی، د «امریکن غدر پارټۍ-سانفرانسېسکو لارښود» د ستر وزیر (وزیر اعظم) په توگه. **مولانا محمد میا منصور انصاري، د دیوبند دار العلوم فاضل، د شیخ الهندله ښي لاس، او د ورېښمین دسمال غورځنگ لوبغاړی، د دفاع وزیر په توگه. **مولانا عبید الله سېندي، د دیوبند دار العلوم فاضل او د شیخ الهندله اعتمادي کس، د بهرنیو چارو وزیر په توگه. د نړۍ له مختلفو سیمو او هېوادونو څخه ددې مشرانو کابل ته د را رسولو تیارۍ هم د مولانا محمد میا منصور انصاري لخوا د افغان حکومت په مرسته ترسره شوی. ==د هند عبوري حکومت== د هندوستان دی عبوري حکومت کې یو څه نور وزارتونه هم ول، چې د ډېری وزیرانو، کارمنانو، او نورو سرتېرو اولاده اوس هم په افغانستان کې اوسېږي، که څه هم اوس هغوي ټول افغان تابعت لري، مگر په زړونو کې له هند سره مینه لري. د ورېښین دسمال د غورځنگ پلان داسې و، چې له هرڅه مخکې د عثماني خلیفه ملاتړ ترلاسه کړای شي، ځکه چې عثماني خلیفه په ټوله نړۍ کې د مسلمانانو د خلیفه په توگه پېژندل کېدو، چې په قانوني توگه د امت د اجماع او راټولېدنې یو انځور و. په دویم پړاو کې افغانستان خپل منځی (مرکز) ټاکل او داسې یو پوځ تیارول چې له هندي، افغانانو، سرحدي خپلواکو قبایلو، بخارا او ترکانو څخه منځته راغلی وي. په درېیم پړاو کې به دا پوځ د هندي انگرېز حکومت پر ضد د جگړې اعلان کوي، څرنگه چې د برېټانوي ښکېلاک پر ضد به ددې جگړې اعلان د هند جلا وطنه حکومت کوي، ددې لپاره به ددې حکومت قانوني توب پر بنسټ، د نړیوال قانون ملاتړ ترلاسه وي، او په دې لړ کې به له هغو هېوادو څخه اخلاقي ملاتړ ترلاسه کړي چې په نړیوال سیاست کې د برېټانیې دوښمنان یا مخالفان دي. ددې موخې لپاره جاپان، امریکه او د المان ملاتړ ترلاسه کړای شو. په لومړیو کې دا یواځې اخلاقي ملاتړ و، او دا هيله وه چې د خپلواکۍ جگړې پیلېدا سره به سملاسي په ښکاره توگه د سیاسي او پوځي ملاتړ بڼه غوره کړي. د هند د خپلواکۍ لپاره مولانا محمد میا منصور انصاریله په مختلفو وختونو کې د مصر له شیخ عبدالعزیز شاویشله او د لیبیا له شیخ احمد سنوسيله سره لیده کاته کړي، او د انگرېزي ښکېلاک پر ضد یې د جهاد په ملاتړ ترې شرعی فتاوی او سیاسي ملاتړ ترلاسه کړ. دا شخصیات د مصر او لېبیا د خپلواکۍ د غورځنگونو فکري لارښوونکي ول، چې په خپل وخت کې یې له هندوستانه د مرستې وعده ترلاسه کړې وه. مولانا محمد میا منصور انصاري له تورکي لارښوونکو سره هم نږدې اړیکې ټینگې کړې وی. ==د ورېښمین دستمال فرمان== کله چې په ۱۹۱۴ز کال د ورېښمین دسمال غورځنگ د دینپوهانو لخوا منظور شو، نو د عثماني خلافت څخه د جهاد فرمان اخېستلو لپاره شیخ الهندله د یو شمېر اعتمادي او راز ساتونکو ملگرو سره چې مولانا محمد میا منصور هم په کې شتون درلود، د حج په نیت د حجاز (مکې معظمې) پر لور وخوځېدل. مولانا منصور او شیخ الهندله دواړو له تورک والي غالب پاشا او دفاع وزیر انور پاشا سره په مدینې منورې کې لیدنې کتنې وکړی. ددې لیدنې لپاره انور پاشا په ځانگړي توگه مدینې منورې ته راغلې و. د لیدنو پایله دا شوه چې له استنبول څخه د عثماني خلیفه شپږم محمد هوکړه راغله. د هند خپلواکۍ غورځنگ په ملاتړ د عثماني خلیفه فرمان هندیانو، افغانانو، دا رنگه خپلواکو قبایلو، د قرغېزستان، اوزبکستان، قزاقستان، ترکمنېستان او داسې نورو هېوادو د تورک توکمو په نامه و چې هغوي هم باید په هر ډول چې وي ددې غورځنگ ملاتړ وکړي او د خپلواکۍ جهاد کې گډون وکړي. د راز ساتنې لپاره دا فرمان په ژیړ رنگه ورېښمین دسمال، په یو ډول نه ښکاره کېدونکې رڼا لیکل شوې و. دا لیکونه مولانا منصور انصاري را واخېستل او د هند پر لور وخوځېد. له پلان سره سم یې باید بمبۍ ته په رسېدو له مولانا ابو الکلام آزاد او مولانا حسرت موهاني سره لیدنه کړې وای، او بیا درې واړه د سېند او خېبر پښتونخوا (سرحد صوبې) له لیارې لومړی خپلواکو قبایلو ته او بیا افغانستان ته ځانونه رسولي وای. مگر انگرېز هندي پولیسو په مولانا آزاد او مولانا حسرت موهاني سخت نظر ساتلو. کله چې دې دواړو ته دا پته ولگېده، نو بمبۍ ته یې خپل تگ وځنډولو. مولانا منصور د انگرېزي څارگرو او پولیسو له پامه په ډېره هوښیارۍ ځان ژغورلو سره تر ټاکلې مودې د هغوی انتظار وکړ، کله چې مولانا آزاد او مولانا حسرت موهاني ورنغلل، نو په یواځې ځان یې له پلان سره سم خپل یون پیل کړ. په سېند او خېبر پښتونخوا کې د راز ساتلو په سختۍ زغملو یې ځان خپلواکو قبایلو او له هغه ځایه کابل ته ورساوه. هوری یې د عثماني خلیفه شپږم محمد د فرمان ورېښمین دسمال افغان حکومت ته وړاندې کړ او د هغوي په اجازه یې د هند د خپلواکۍ پوځ مرتب او منظمول پیل کړه. ددې کار لپاره یې د افغانستان او خپلواکو قبایلو سختو غرییزو سیمو کې پلی یون پیل کړ، قبایل او د هغوي مشران یې د راتلونکي پلان لپاره تیار کړل. دده د نه ستړي کېدونکو هاندو و هڅو په پایله کې د زرگونه سرتېرو جهادي پوځ تیار شوی و. ددې غورځنگ چې کوم نا مرتبه پېښلیک (تاریخ) موندل کېږي، په عام ډول داسې ترې ښکاري چې دا لیکونه (ورېښمین دسمال) لیکونه د مولانا عبیدالله سېندي په وسیله افغانستان ته رسېدلي ول. دا ناسم پوهاوی د برېټانیې له څارگریزو رپورټونو په پایله کې رامنځته شوې و. ښايي د غورځنگ مشرانو ددې لپاره چې له مولانا منصور څخه د پولیسو پام بل اړخ ته واړوي، نو مولانا عبیدالله سېندي یې ورته په نښه کړو، چې که چېرې دې ونیول شي، نو له ده څخه به پولیس هېڅ هم ترلاسه نه کړي، ځکه چې له ده سره خو هغه لاسوندونه (سندونه) نه ول. ==د شیخ الهند نیول کېدنه== هند ته د مولانا منصور له روانېدا څخه مخکې شیخ الهند په مکه مکرمه کې پاتې شو. شیخ الهند هم دا پلان درلود چې د بلوچېستان له لیارې ځان افغانستان ته ورسوي، او د غورځنگ لارښوونه وکړي. مگر د مکې باغي والي شریف حسین د تورکانو پر ضد ځان پر برېټانوي یرغلگرو پلورلی و. هغه د انگرېزانو په اشارې شیخ الهند مولانا محمود الحسن او د هغه ملگري مولانا عُزَیر گل، حکیم نصرت حسین، مولانا حسین احمد مدني او مولوي وحید احمد د صفری میاشت په ۲۳مه، کال ۱۳۳۵هجري سپوږمیز حرم شریف کې ونیول او انگرېزانو ته یې وسپارل. انگرېزانو هغوي د څو اونیو لپاره د شریف حسین په محبس کې وساتل، بیا یې د جدّې ښار ته او په ۱۸م د ربیع الاول، کال ۱۳۳۵هجري سپوږمیز چې له ۱۲م جنورۍ، ۱۹۱۷ز سره سمون خوري مالټا ته ورسول چې د لومړۍ نړیوالې جگړې له پای ته رسېدا وروسته هم د ۱۹۲۰ز کال تر جون میاشتې (۱۳۳۸هجري سپوږمیز) پورې پوره درې نیم کاله هورې په بند کې وساتل شول. له خلاصونه وروسته شیخ الهندله د روژې په ۲۰مه، کال ۱۳۳۸هـ سپوږمیز بمبۍ ته ورسېد چې د ښه راغلاست لپاره یې له فرنگي محلې څخه مولانا عبدالباري او احمد اباد څخه مهاتما گاندي راغلي ول. په همدې بمبۍ کې ورسره د خلافت مشران مولانا شوکت علي، مولانا محمد علي جوهر هم له هغوي سره وکتل. تردې وخته پورې د ورېښمین دسمال غورځنگ پلان انگرېزانو ته تر ډېره بریده برېټانوي حکومت ته ښکاره شوې و. هورې د نیونې او بند له وجې د شیخ الهند روغتیا ډېره خرابه شوې وه، او هند ته له را رسېدو وروسته سملاسي ومړ. په دې توگه ورېښمین دسمال غورځنگ سمه پایله ور نه کړه. ددې ناکامۍ لامل یو مسلمان برېټانوي څارگر و چې د ځینو مشرانو سره د خپلولۍ په وجه به د دینپوهانو په غونډو کې شتون درلود، او په ډېره هوښیارۍ به یې د هغوي د غونډو رپورټونه برېټانویانو ته رسول، چې ددې رپورټونو له لامله د هند د خپلواکۍ غورځنگ مشري د مسلمانانو له لاسه ووتله. او په دې توگه ورېښمین دسمال غورځنگ د خپلواکۍ جگړه جوړ نه شو، او د هند خپلواکي دوه لسیزې وځنډېېده. ==چاپ شوي آثار== لکه څرنگه چې علامه مولانا منصور انصاري عملا د جها د ډگر تکړه مجاهد ؤ، په نظري ډگر کې یې هم ډېر کار کړې، او ډېر گټورې لیکنې یې کړي، چې موږ به یې د ځینو څخه یادونه وکړو: # انواع الدول و حریت الملل: چې د [[هندوستان|هند]] د بجنور په مدینه چاپځای کې چاپ شوې دی. # حکومت الهي یا امامت امت: دا هم چاپ شوې دی. # اساس انقلاب: چې د [[هندوستان|هند]] په مراد اباد کې چاپ شوې. # حکومت الهي: په [[اردو ژبه]] # د حضرت [[شاه ولي الله]] پر (فوز الکبیر) لمنلیکنه. # تفسیر [[سوره فاتحه]]: په دري ژبه # تفسیر [[سوره فاتحه]]: په اردو ژبه # وقت کا وظیفه اصلاح فرد کیلی ایک فارمول. # خودی و بې خودی. # اسلام و حقوق مسلمین. == ناچاپه آثار == # احتیاج انسان به قرآن عظیم الشان: ناچاپ # جمع و تدوین قرآن مبین: ناچاپ # منصب خلافت: ناچاپ # ایا اسلام مسلک است؟: ناچاپ # حقوق الکفار: ناچاپ # بیعت تابعیت: ناچاپ # تشکیل شاهي الهي: ناچاپ. == انځورونه== <gallery> انځور:Mansour_Ansari_and_Afghan_ammbasedor_in_Turkey.jpg|په ترکیه کې: افغان سفیر او مولانا منصور انځور:Maulana_Qari_Thaib.jpg|مولانا قاري طیب انځور:Alama mansour ansari.jpg|مولانا منصور انصاري انځور:The first president of Turky and Alama mansour seen in right side of the pic.JPG|مصطفی کمال اتا ترک او مولانا منصور د انقری په یوه ډلییز انځور کې. انځور:alama mansour ansari and afghan deplomats in Turkey.JPG|افغان ډیپلوماتان په ترکیه کې انځور:مولانا منصور، د لغمان ملا او وزير محمد گل خان مومند.JPG|له ښي اړخه مولانا منصور انصاري، د لغمان ملا او وزیر محمد گل خان مومند بابا. </gallery> ==تړلې لیکنې== #[[ورېښمین دستمال]] #[[شاه ولي الله]] #[[شاه عبدالعزیز]] #[[شاه اسماعیل]] #[[شیخ الهند]] #[[محمد قاسم نانوتوي]] # [[حسین احمد مدني]] ==باندنۍ تړنې== **[http://www.bloguna.com/wrekham د ورۍښمين ټوكر بلاگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414145522/http://www.bloguna.com/wrekham |date=2008-04-14 }} **[https://web.archive.org/web/20210805171341/http://www.mawlana-mansour.blogsky.com/ د مولانا منصور انصاري بلاگ] ==تړلې لیکنې== #ورېښمین دستمال #[[شاه ولي الله]] #[[شاه عبدالعزیز]] #[[شاه اسماعیل]] #[[شیخ الهند]] #[[محمد قاسم نانوتوي]] #[[حسین احمد مدني]] #ورېښمین دستمال #[[منصور انصاري|مولانا منصور انصاري]] #[[عبیدالله سېندي]] #[[مولانا شمس الحق افغاني]] #[[مولانا محمد الياس کاندهلوي]] ==سرچینې== # '''تحفه عابد (د انصاریانو تذکره او د انبېټې پیرزادگان، لیکوال: شاه عابد رشید، چاپ کال: ۱۹۹۱ز، لومړې چاپ، چاپځای: ‌‌‌طالب پرنټنگ پرېس، نزد کنبوهان-سهارنپور- اترپردېش- هند''' # د «کابل» پوهنیزه، فلسفي او هنري مهالنۍ- دعلومو اکاډېمي- ۱۳۵۶/۶ د وږي میاشت. {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; clear: both; font-size: 100%; text-align: center;" |- ! style="background:gold; font-size: larger;" | [[:category:مسلمان فیلسوفان|مسلمان فیلسوفان]] |- | [[Image:Ibn rushd1.jpg|90px|]] |- |[[يعقوب كندي]] | [[ابن سینا بلخي]] | [[ابن عربي]] | [[ابي نصر الفارابي]] | [[غزالي]] | [[ابن خلدون]] | [[ابن رشد]] | [[ابن طفیل]] | [[علامه اقبال]] | [[سيد جمال الدين افغاني]]| [[حمزه شينواری|امير حمزه شينوارې]] | [[امام فخر الدين رازي]] | [[رابعه بلخي]] | [[غني خان]] | [[ابو الاعلى مودودي]] | [[شاه ولي الله]] | {[[سېد محمد طباطبايي]] | [[عمر خيام]] |[[ابن مسكوی]] | [[سېد حسن نصر]] | [[جلال الدین رومي]] |[[شقیق بلخي]] | [[شېخ الاشراق سهروردي]] | [[محمد قاسم نانوتوي]] | [[مولانا منصور انصاري]] |- |} [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:افغاني فیلسوفان]] [[وېشنيزه:ختیځ فیلسوفان]] [[وېشنيزه:افغاني پوهان]] [[وېشنيزه:افغان مفسرين]] [[وېشنيزه:افغان سیاستپوهان]] [[وېشنيزه:افغان ډېپلوماتان]] [[وېشنيزه:ديني عالمان]] [[وېشنيزه:مولويان]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:هند]] [[وېشنيزه:هندي علماء]] [[وېشنيزه:دیوبندي علماء]] [[وېشنيزه:دیوبندي مشران]] [[وېشنيزه:مسلمانان]] [[وېشنيزه:مجاهدین]] [[وېشنيزه:ورېښمین دستمال]] msk1c27k01v69sx6n39pnkt4agwnh9o 0 5946 371015 273665 2026-11-08T16:05:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371015 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg|بټنوک|450px| پاريس]] پاریس د فرانسې پلازمېنه اوله ګڼه ګوڼې نه ډک ښار دی. په ۲۰۱۸ ز کال کې یې د  یوه اټکل  له مخې، په ۱۰۵ کیلومتره مربع(۴۱مایل مربع) مساحت کې ټول نفوس ۲٬۱۷۵٬۶۰۱کسان ښودل شوی دی. پاریس له ۱۷مې پېړۍ نه، د اروپا د علم او هنر، خوړو، سوداګري، دیپلوماسي او مالي یو مهم مرکز و. د پاریس ښار، د سیمه ییز حکومت مرکز اود فرانسې د دویم لویي د اوسېدو ځای ځایګی( مقر) و او په هغه وخت کې یې ټول نفوس ۱۲٬۱۷۴٬۸۸۰ دومره شمېرل شوی دی. تر ۲۰۱۷ز کال پورې د فرانسې د نفوسو په سلو کې ۱۸، په ۲۰۱۷ز کال کې د پاریس سیمې ناخالص کورنی تولید ۷۰۹ میلیارده و، چې د اروپا ۸۰۸ مليارده ډالرکېدل. له نړیوالې نظرسنجۍ سره سم، په ۲۰۱۸ز کال کې د اقتصادي اطلاعاتو واحد د ژوند لګښت، پاریس له سنګاپور وروسته او له زوریخ، هنکانګ، اسلو او ژنو نه لو، په نړۍ کې د دنیا دویم قېمت بیه ښار و. یوې بلې سرچینې ، په ۲۰۱۸ز کال کې، پاریس له هنکانګ او سنګاپور نه هم ډېر مهم او قېمت بیه ډلبندي کړی دی.<ref name="pop2018">{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/5001880?geo=COM-75056|title=Populations légales 2018: Commune de Paris (75056)|date=28 December 2020|publisher=INSEE}}</ref><ref name="IDF_pop">{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11|title=Comparateur de territoire: Région d'Île-de-France (11)|publisher=INSEE|access-date=10 February 2021}}</ref><ref name="Euro-PR">{{cite press release|url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9618249/1-26022019-AP-EN.pdf/f765d183-c3d2-4e2f-9256-cc6665909c80|title=Regional GDP per capita in EU|publisher=Eurostat|date=28 February 2018|access-date=6 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902020336/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9618249/1-26022019-AP-EN.pdf/f765d183-c3d2-4e2f-9256-cc6665909c80|archive-date=2 September 2019|url-status=live}}</ref><ref>Economist Intelligence Unit Worldwide Cost of Living Survey, 2018, cited in the ''[[The Daily Telegraph|Daily Telegraph]]'', [https://www.telegraph.co.uk/travel/city-breaks/most-expensive-and-cheapest-cities-2018/ 16 March 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330170311/https://www.telegraph.co.uk/travel/city-breaks/most-expensive-and-cheapest-cities-2018/|date=30 March 2019}}</ref><ref>[https://www.courrierinternational.com/article/classement-singapour-hong-kong-paris-le-trio-des-villes-les-plus-cheres-du-monde Singapour, Hong Kong, Paris : le trio des villes les plus chères du monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327091032/https://www.courrierinternational.com/article/classement-singapour-hong-kong-paris-le-trio-des-villes-les-plus-cheres-du-monde|date=27 March 2019}}, International mail.com. 20 March 2019.</ref><ref>{{Cite web|last=Annabel Fenwick Elliott|first=SENIOR CONTENT EDITOR|title=Revealed: The world's most expensive (and cheapest) cities for 2018|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/city-breaks/most-expensive-and-cheapest-cities-2018/|access-date=2020-07-07|website=The Telegraph|language=en-GB}}</ref> پاریس د اوسپنې پټلۍ یوه لویه لار او د لېږد رالېږد یو مرکز لري، چې د دوو نړیوالو هوایي ډګرونو له خوا یې چارې سنبالېږي: پاریس ـ د مارشال دوګل( د اروپا دویم هوایي ډګر دی ) د پاریس ښار د اورلي او موټر وې سیستم  لري. د پاریس موټر وې، چې په ۱۹۰۰ز کال کې پرانستل شوه، هره ورځ ۵.۲۳ میلیونه مسافرو ته خدمت کوي. دغه مترو د مسکو له مترو وروسته د اروپا د میترو دویم سیستم دی. Gare du Nord، په نړۍ کې د اوسپنې پټلۍ له ګڼه ګوڼې نه ډک څلرو ېشتم تم ځای دی. په بهر کې له جاپان نه هم ډېر ځلېدلی دی او په ۲۰۱۵ ز کال کې یې۲۶۲میلیونه مسافر لرل. پاریس په ځانګړې توګه، په موزیمونو او د سیل وړ ودانیو سره پېژندل شوی دی. د لوور موزیم په ۲۰۲۰ز کال کې۲،۶۷۷،۴۰۵ کسه سیلانیان لرل. د  COVID-1 ویروس له امله، د موزیمونو له اوږده تعطیل سره سره، د نړۍ یو داسې موزیم و، چې ډېر سیلانیان یې لرل. د اورسي موزیم، د مورموتان موزیم او د اورانژري موزیم، د فرانسې د امپرسیونیستی هنري ټولګو له امله، د ډېرې پاملرنې وړ وو. د پمپېدو مرکز د موډرن( معاصر)هنر موزیم، په اروپا کې د معاصر او موډرن هنر تر ټولو لویه ټولګه ده. د رودن موزیم او د پیکاسو موزیم، د پاریس د دوو نامتو اوسېدونکو آثار نندارې ته وړاندې کړل. د ښار په مرکز د رودسن  په اوږدو کې تاریخي سیمه، له ۱۹۹۱ز کال نه را په دې خوا د یونسکو له لوري د نړیوال میراث په توګه ډلبندي شوې ده . د هغه ځای نامتو د لیدو وړ ځایونه په Île de la Cité کې د پاریس د نوتردام جامع کلیسا چې اوس له اورلګېدنې نه وروسته( د ۲۰۱۹ز کال د اپریل ۱۵)د بیا رغاونې لپاره تړل شوې ده. د سیل نور په زړه پورې ځایونو کې د گوتیک سنت شاپل کلیسا ده. همدارنګه، په Île de la Citéکې د ایفل برج دی، چې په ۱۸۸۹ز کې د پاریس د نړیوال نندارتون لپاره جوړ شوی دی. په ۱۹۹۰ز کال کې، د پاریس د نړیوال نندارتون لپاره ستره ماڼۍ او پتي ماڼۍ جوړې شوې دي. په شپاړسو لیزو کې د مونمارتر غونډۍ، په هنري تاریخ او د (ساکر کوئور)کلیسا سره.<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2018/04/09/list-worlds-20-busiest-airports-2017/498552002/|title=List: The world's 20 busiest airports (2017)|work=USA Today|access-date=2018-05-02|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213204/https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2018/04/09/list-worlds-20-busiest-airports-2017/498552002/|archive-date=25 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.airport-world.com/news/general-news/6601-aci-figures-reveal-the-world-s-busiest-passenger-and-cargo-airports.html|title=ACI reveals the world's busiest passenger and cargo airports|date=2018-04-09|work=Airport World|access-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628125151/http://www.airport-world.com/news/general-news/6601-aci-figures-reveal-the-world-s-busiest-passenger-and-cargo-airports.html|archive-date=28 June 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Métro2030|url=http://www.ratp.fr/en/ratp/r_108501/metro2030-our-new-paris-metro/|website=RATP (Paris metro operator)|access-date=25 September 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221051116/http://www.ratp.fr/en/ratp/r_108501/metro2030-our-new-paris-metro/|archive-date=21 December 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://japantoday.com/category/features/travel/the-51-busiest-train-stations-in-the-world-all-but-6-located-in-japan|title=The 51 busiest train stations in the world – all but 6 located in Japan|work=Japan Today|date=6 February 2013|access-date=22 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422213423/https://japantoday.com/category/features/travel/the-51-busiest-train-stations-in-the-world-all-but-6-located-in-japan|archive-date=22 April 2017|url-status=live}}</ref><ref>"Le Parisien", 8 January 2021, "Covid-19 - la frequentation du Musée du Louvre s'est effondrée de 72 percent en 2020"</ref><ref name="unesco">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/600|title=Paris, Banks of the Seine|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|access-date=17 October 2021}}</ref> پاریس په ۲۰۲۰ز کال کې ۱۲.۶میلیونه سیلانیان لرل. دغه لیدونکي په۲۰۱۹ ز کال کې، په سلو کې ۷۳سلنه، د COVID-19 ویروس په سبب لږ شوي دي.  د بهرنیو سیلانیانو شمېر، په سلو کې ۸۰.۷ سلنه کم شوی دی. موزیمونه په ۲۰۲۱ز کال کې بېرته پرانستل شول، یوازې په سیلانیانو باندې د ماسک اغوستل او د ټولنیز واټن ساتنه جبري شوي وو.<ref>"Le tourisme à Paris - Chiffres clés 2020 (édition 2021)", Official Website of the Paris Convention and Visitor Bureau, retrieved September 10, 2021</ref> د پاریس د سن جرمن(Saint-Germain ) فوټبال کلپ او د راګبي اتحادیې کلپ(the rugby union club) په پاریس کې دي. د نړیوال جام لپاره، په ۱۹۹۸ز کال کې د ۸۰۰۰۰څوکیو په لرلو سره لوبغالی جوړ شوی دی. دا لوبغالی د پاریس د شمال په سنت دنیس کې ودان شوی دی. پاریس د فرانسې په ګرند سلم کې د آزادو تینس لوبو مېلمه پال و او د( Roland Garros) د سیمې په سره خاوره کې یې کلنی تورنمنت تر سره شو. دغه ښار، په ۱۹۰۰ز او ۱۹۲۴ز کلونو کې د المپیک لوبو مېلمه پال و. په ۲۰۲۴ز کال کې د المپیک د دوبنیو لوبو مېلمه پال و.په ۱۹۳۸ز او ۱۹۹۸ز کلونو کې د فوټبال نړیوال جام، په ۲۰۰۷ز کال کې د راګبي نړیوال جام او همدا شان، د یوفا د ۱۹۶۰، ۱۹۸۴ او د ۲۰۱۶ز کلونو کې د اروپا د اتلولۍ لوبې په دغه ښار کې تر سره شوې دي. د جولای په هره میاشت کې د پاریس په شانزلیزه واټ کې د فرانسې د توردو بایسکل سواري لوبې تر سره شوې دي. == ایتیمولوژي == لرغونی اپیدوم چې د پاریس د عصري ښار اړوند ده، د لومړي ځل لپاره، له ميلاد مخکې د لومړۍ پېړۍ په منځ کې، د ژولیوس سزار له خوا د  Luteciam Parisiorum ("Lutetia of the Parisii")په نامه ونومول شو او وروسته له میلاد نه په پنځمه پېړۍ کې د پاریسیون په نامه یاد شو. پاریس په ۱۲۶۵ز کال کې د روم دورې په اوږدو کې، معمولاً په لاتین کې د Lutetia یا Lutecia او په یوناني کې د Leukotekía په نامه سره پېژندل کېده. د سلتیک(موږک) lukotرېښه لري.<ref name="Falileyev">{{harvnb|Falileyev|2010}}, s.v. ''Parisii'' and ''Lutetia''.</ref>{{Sfn|Delamarre|2003|p=211}}{{Sfn|Lambert|1994|p=38}}{{Sfn|Nègre|1990|p=155}} د پاریس نوم، د هغه د لومړنیو اوسېدونکو پارسیانو له خوا( په ګالي ژبه Parisioi)) چې د ډبرې عصر یوه ګالي قبیله وه او د روم له دورې نه اخستل شوی دی). د ګالي قومیت معنا، تر بحث لاندې ده. د خاویر دلمارو په وینا: ښايي چې د سلتیک pario- 'cauldron') ) رېښه ولري. آلفرد هولدرله پریف ولزی سره د هغه پرتلنه ترسره کړه. ("ارباب، فرمانده") دغه نوم د جوړوونکو یا فرمان ورکوونکو په معنا تفسیر کړ، چې د پروتو-سلتی بڼې دواړه احتماله لري او دا نوم په kwar-is-ioسره بېرته رغول شوی دی. ورپسې پیر-ایو لمبرت  دا وړاندیز وکړ چې، پاریس Parisioi) ) د نیزه یي خلکو په نامه معنا کړي، د carr لومړني عنصر(پخوانۍ ایرلنډي) نیزې په یو ځای کېدو سره چې له*''kwa –sā نه مشتق شوې ده(اخیستل شوې ده).{{Sfn|Delamarre|2003|p=247}}{{Sfn|Busse|2006|p=199}}'' پاریس زیاتره د رڼاښار La Ville Lumière)) په نامه نومول شوی دی او دا کار د روښانتیا( روشنګري) په دوران کې د هغه د اصلي رول له امله شوی دی او هم د کلیمې په رښتینې معنا سره، په دې دلیل سره ، چې پاریس د اروپا له لومړنیو ښارونو څخه و چې په واټونو کې به یې د غازو له رڼا نه ګټه پورته کوله. په لوړه کچه په تاریخي ځایونو او ماڼیو کې. په ۱۸۲۹ز کال کې په  Carrousel، Rue de Rivoli او Place Vendome کې د غازو څراغونه ولګېدل. په ۱۸۵۷ز کال کې لوی بلډینګونه روښانه شول. په ۱۸۶۰ لسیزه کې، د پاریس واټونه او سړکونه، په ۵۶۰۰۰غازي لامپ څراغونو سره رڼا شول. د نولسمې پېړۍ په پای کې، پاریس د فرانسویانو په ولسي ژبه کې په [panam]) in French slang سره هم پېژندل شوی دی.{{sfn|Dottin|1920|p=535}}{{sfn|Leclanche|1998|p=55}}{{sfn|Du Camp|1875|p=596}}{{sfn|Robertson|2010|p=37}} == سرچينې او ياداښتونه. == [[وېشنيزه:فرانسه]] [[وېشنيزه:د اروپا د هېوادونو پلازمېنې]] d8b8zzo41npqeqs3son6w4w9ruxgwkm 0 7760 370964 369568 2026-11-08T14:55:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370964 wikitext text/x-wiki {{د-ناروغۍ-مالوماتبکس | Name = هايپوتايرايډيزم<br /> Hypothyroidism | Image = Thyroxine-2D-skeletal.png | Caption = [[Thyroxine]] (T4) normally produced in 20:1 ratio to [[triiodothyronine]] (T3) | DiseasesDB = 6558 | ICD10 = {{ICD10|E|03|9|e|00}} | ICD9 = {{ICD9|244.9}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1145 | MeshID = D007037 | }} '''هايپوتايرايډيزم''' (''په انگرېزي: Hypothyroidism'') په انسانانو او په ژويو کې د يوې ناروغۍ حالت دی چې د تايرايډ مرغړي نه د تايرايډ هورمون د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. [[کريتينزم]] د هايپوتايرايډيزم ناروغۍ يو ډول دی چې په ماشومانو کې پېښېږي. == د دې ناروغۍ لاملونه == په عامو وگړو کې نژدې درې سلمه برخه خلک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته دي.<ref name="Auburn University">{{cite book |author=Jack DeRuiter |title=Thyroid Pathology |year=2002 |pages=30 |url=http://www.auburn.edu/~deruija/endp_thyroidpathol.pdf |format=PDF |access-date=2009-05-06 |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007190906/http://www.auburn.edu/~deruija/endp_thyroidpathol.pdf |url-status=dead }}</ref> هغه فکټورونه چې د هايپوتايرايډيزم د پېښېدو وېره ډېروي په هغو کې د آيوډين کمښت او يا هم د آيوډين-۱۳۱ ([[I-131]]) راډيواکټيف ماليکيولو پر وړاندې مخامخېدنه ده. د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ گڼ شمېر سببونه دي. په تاريخي لحاظ، او اوس هم په نړېواله کچه په ځينو پرمختلونکو هېوادونو کې د آيوډينو کمښت تر ټولو عام سبب دی چې همدا ناروغي راپېښوي. په هغو وگړو کې چې آيوډين لږ وي، نو د هايپوتايرايډيزم ناروغي د هاشيموتو تايرايډايټس، د تايرايډو د مرغړي نه د تايرايډو د هورمون د کمي او يا هم د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب راولاړېږي. په بله وينا هايپوتايرايډيزم يواځې د هاشيموټو د تايرايډو التهاب په سبب نه بلکه د تايرايډو د مرغړي، د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب هم دا ناروغي پېښوي. په يوه کال کې د لنگو شويو ښځو نه ۵٪ د لنگون-وروسته-تايرايډايټس (د تايرايډ التهاب) (په انگرېزي: postpartum thyroiditis) په حالت اخته کېږي چې دا هم د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ سبب کېدلای شي. د تايرايډ التهاب لومړنی حالت کټ مټ هايپوتايرايډيزم ته ورتوالی لري. تر دې وروسته دوه حالتونه پېښېدلی شي، يا خو د ناروغې ښځې تايرايډ بېرته نورماله حالت ته ور درومي او يا هم ناروغي پرمختللې کېږي او په هايپوتايرايډيزم اوړي. په هغو ښځو کې چې د لنگون وروسته د تايرايډو التهاب پېدا کېږي په هغو کې له پينځو ښځو نه يوه ښځه به په خپل ټول عمر کې د دايمي هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کېږي. هايپوتايرايډيزم ډېره لږه ارثي ناروغۍ هم کېدلای شي چې له والدينو نه د هغوی اولادونو ته ورځي. په ژويو کې هم د هايپوتايرايډيزم ناروغي ليدل شوې. د ساري په توگه، په کورنيو سپيو کې، هايپوتايرايډيزم ډېره عامه هورموني ناروغي ده، چې د سپيو ځينې ځانگړي توکمونه له وړاندې ورباندې اخته کېدونکي دي.<ref>{{cite web |author=Brooks W |title=Hypothyroidism in Dogs |url=http://www.veterinarypartner.com/Content.plx?P=A&A=461 |work=The Pet Health Library |date=01/06/2008 |publisher=VetinaryPartner.com |accessdate=2008-02-28}}</ref> لنډمهاله هايپوتايرايډيزم [[د ولف چايکوف اغېزې]] Wolff-Chaikoff effect په سبب پېښېږي. په لنډ مهاله هايپوتايرايډيزم کې د درملنې لپاره، آيوډين په لوړه کچه کارېدلی شي، په ځانگړي توگه په بېړني حالتونو کې. که څه هم چې آيوډين د تايرايډ هورمون لپاره يو سبسټرېټ دی، خو په لوړې کچې د آيوډينو کارول، د تايرايډ مرغړی دې ته اړباسي چې د خوړل شوي آيوډين ډېره لږه اندازه وکاروي او د هورمون د جوړېدو په کچه کې کمی راولي. اکثراً د هايپوتايرايډيزم ناروغي په يوه اورگان کې د رامنځ ته کېدنې اصلي ځای له مخې په ډلبنديو وېشل کېږي:<ref>{{cite web |author=Simon H |title=Hypothyroidism |url=http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |date=2006-04-19 |publisher=University of Maryland Medical Center |accessdate=2008-02-28 |تاريخ الأرشيف=2008-04-24 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-04-24 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm }}</ref><ref>{{cite web |author=Department of Pathology |title=Pituitary Gland -- Diseases/Syndromes |url=http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |date=[[June 13]], [[2005]] |publisher=Virginia Commonwealth University (VCU) |accessdate=2008-02-28 |تاريخ الأرشيف=2008-02-06 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-02-06 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html }}</ref> {| class="wikitable" | <small>'''د ناروغۍ ډول''' </small>|| <small>'''د رامېنځ ته کېدنې اصلي ځای''' </small>|| <small>'''څرگندونې'''</small> |- | <small>''لومړی ډول'' </small>|| <small>[[تايرايډ مرغړی]] </small>|| <small>د دغې ناروغۍ په تر ټولو عامې بڼه کې د هاشيموتو تايرايډايټس راځي (دا يوه اتو اميون ناروغي ده) او د هايپوتايرايډيزم دغې ناروغۍ درملنه راډيوآيوډاين دی.</small> |- | <small>''دويم ډول'' </small>|| <small>[[پيټويټري مرغړی]] </small>|| <small>دا هغه وخت پېښېږي کله چې پيټويټري مرغړی په مناسبه کچه د تايرايډ پارونکی هورمون يا thyroid stimulating hormone (TSH) جوړ نه شي کړای. د تايرايډ پارونکی هورمون د تايرايډ مرغړی د دې جوگه کوي چې همدا وروستۍ نومېدلې غده د بدن اړتياؤ ته په کتلو سره تايروکسين او ټراآيوډوتايرونين جوړ کړي. که څه هم چې د دويم ډول هايپوتايرايډيزم د هرې بڼې لپاره جوت او څرگند دليل نشته، خو اکثراً د دغې ناروغۍ دويم ډول د پيټويټري مرغړي د زيانمن کېدو په سبب، که هغه د تومور يا وړانگو او يا هم جراحي کړنې په سبب وي، رامېنځ ته کېږي.<ref name = "ATA"/><small/> |- | <small>''درېيم ډول'' </small>|| <small>[[هايپوتالاموس]] </small>|| <small>د هايپوتايرايډيزم دغه ډول هغه وخت پېښېږي کله چې هايپوتالاموس د تايروپروټين افرازېدونکی هورمون يا thyrotropin-releasing hormone (TRH) په جوړولو کې ناتواني څرگنده کړي. د TRH دنده دا ده چې دا په پيټويټري غړي کې د تايروټروپين يا تايرايډ پارونکي هورمون (TSH) د جوړېدنې امر ورکړي. نو د همدې پخاطر د دغې ناروغۍ درېيم ډول د هايپوتالاميک-پيټويټري محور هايپوتايرايډيزم يا ''hypothalamic-pituitary-axis hypothyroidism'' په نامه هم ياد شوی.</small> |} د ارواحي ناروغيو او د طبع د سمولو په وخت کې د لېتيم پر بنسټ ولاړو درملونو کارول هم څوک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کولای شي، د ليتيم پر بنسټ درمل اکثراً د دوه محوري ناسوبوالي په درملنه کې کارېږي. (دوه محوري ناسوبوالی پخوا د ليوني خپگان په نامه پېژندل کېده). د دې تر څنگ، د هايپوتايرايډيزم ناروغان او سايکايټرېک نښې نښانې هم کېدای شي چې په لاندينيو پېښو کې وپېژندل شي:[6] * غېر معمولي خپگان (چې د ډېستيميا په بڼه څرگندېدلای شي) == ددغې ناروغۍ نښې نښانې == په بالغو وگړو کې چې هايپوتايرايډيزم باندې اخته دي دغه لاندينۍ نښې نښانې ليدل کېږي:<ref name="ATA">{{cite book |author=American Thyroid Association (ATA) |title=Hypothyroidism Booklet |year=2003 |pages=6 |url=http://www.thyroid.org/patients/brochures/Hypothyroidism%20_web_booklet.pdf#search=%22hypothyroidism%22 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030626122425/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Hypothyroidism%20_web_booklet.pdf#search=%22hypothyroidism%22 |archivedate=2003-06-26 |تاريخ الوصول=2009-05-06 |url-status=dead }}</ref><ref name=nlm>{{MedlinePlus|000367|Hypothyroidism — primary}} — see list of Symptoms</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091220013740/http://health.nytimes.com/health/guides/disease/hypothyroidism/print.html |archivedate=2009-12-20 |title="Hypothyroidism — In-Depth Report." ''The New York Times.'' Copyright 2008 |url=http://health.nytimes.com/health/guides/disease/hypothyroidism/print.html |access-date=2009-05-06 |url-status=dead}}</ref> === مخکينۍ نښې نښانې === * د عظلاتو د شدت يا کشش په نورماله وجه کې کمښت ([[muscle hypotonia]]) * [[ستړيا (طبي)|ستړيا]] * د سړوخې سره حساسيت، د سړو پر وړاندې يې حساسيت ډېرېږي * [[خپگان]] * [[عظلاتي دردونه]] او [[د بندونو دردونه]] * [[جاغور]] * نري، او ماتېدونکي نوکان * نري، او ماتېدونکي وېښتان * د څېرې ژېړوالی * د خولې نه کول * وچ، خارښتي جلد * وزن اخيستنه او په بدن کې د اوبو زېرمه کېدنه.<ref>{{cite web |title=Hypothyroidism |url=http://www.aace.com/pub/thyroidbrochures/pdfs/Hypothyroidism.pdf |format=PDF |publisher=American Association of Clinical Endocrinologists |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051224021532/http://www.aace.com/pub/thyroidbrochures/pdfs/Hypothyroidism.pdf |archivedate=2005-12-24 |access-date=2009-05-06 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Yeum CH, Kim SW, Kim NH, Choi KC, Lee J |title=Increased expression of aquaporin water channels in hypothyroid rat kidney |journal=Pharmacol. Res. |volume=46 |issue=1 |pages=85–8 |year=2002 |month=July |pmid=12208125 |doi= 10.1016/S1043-6618(02)00036-1|url=}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |title=Thyroid and Weight. The American Thyroid Association |access-date=2009-05-06 |تاريخ الأرشيف=2012-04-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-04-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf }}</ref> * د زړه د درزا کمښت (د زړه د درزا کمښت: په يوې دقيقې کې له ۶۰ ځلو دربېدو ښکته) * [[قبضيت]] === وروستنۍ نښې نښانې === * ورو خبرې اترې او زيږ، مات غږ. د غږ بموالی هم راڅرگندېدلای شي. * وچ پړسېدلی جلد، په ځانگړې توگه په څېره کې * د وروځو د باندنۍ درېمې برخې د وېښتانو تويېدنه او کمی ([[د Hertoghe نښه]]). * غېرنورماله مېنستورال سايکل (د ښځو مهالنۍ ناروغي) * د بدن د حرارت کمېدنه === لږ پېښېدونکې نښې نښانې === * د [[حافظه|حافظې]] کمزوري * په ادراکي کارونو کې ناتواني (دمغزو اختلال) او بې پامي او ناځيرتوب (غير متمرکزيت) * د زړه د عمل کمښت چې د زړه په گراف کې څرگنده بدلونونه ليدل کېږي او د کم ولټ سگنالونه ښکاره کېږي. د زړه د محصول لږوالی او د زړه د عظلاتو د منقبضېدو کمښت يا په بله وينا د زړه د پمپولو په عمل کې کمښت. * [[رياکتيف هايپوگلايسېميا]]<ref name="pmid5086042">{{cite journal |author=Hofeldt FD, Dippe S, Forsham PH |title=Diagnosis and classification of reactive hypoglycemia based on hormonal changes in response to oral and intravenous glucose administration |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=25 |issue=11 |pages=1193–201 |year=1972 |pmid=5086042 |doi= |url=http://www.ajcn.org/cgi/reprint/25/11/1193.pdf |format=PDF}}</ref> * ورو ريفلکسونه * د وېښتانو ختل (تويېدل) * د وينې کمښت چې د هېموگلوبين په جوړېدنه کې د ناموزونوالي په سبب پېښېږي (د [[اېرېتروپويټين|EPO]] د کچې کمېدنه)، په کولمو کې د وسپنې او فولېټ د جذبېدو ناتواني او يا هم د پرنېشوس انېميا په وجه د وېټامين B12 کمی. * د ستوني نه د تېرولو ستونزه (د لوی جاغور يا تومور په سبب) * د سا لنډېدنه، چې د ساييزې بېلگې په کړنو کې ورو والی او کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. * د ډېر زيات خوب کولو اړتيا * نارامي او ناثابته طبع * د جلد ژېړوالی، چې په ويټامين اې باندې د بيټا کروټين د بدلون په عمل کې د خلل په سبب رامېنځ ته کېږي. * په پښتورگو کې د نورمالې کړنې د خلل او ناتواني، چې د گلومېرولر فېلټرېشن رېټ کې د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. * د وينې په سېروم کې د کولېسټرولو د کچې ډېرېدنه * حاد ذهني اختلالونه (myxedema madness) هم د هايپوتايرايډيزم په ځينو نادرو حالتونو کې پېښېدلی شي. * د جنسي لېوالتيا کمېدنه * د خوند او وږم د احساس کمېدنه (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي) * پړسېدلې څېره، لاسونه او پخښې (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي) == د دې ناروغۍ د پېژندنې آزمېښتونه == د هايپوتايرايډيزم د لومړي ډول په پېژندنه کې، اکثراً ډاکټران د وينې په سېروم کې د تايرايډ پارېدونکي هورمون (TSH) کچه مالوموي دغه هورمون له هايپوفيزيل مرغړي نه افرازېږي. که چېرته په لابراتواري آزمېښت کې د TSH کچه لوړه وښودل شي، نو دا د دې ښکارندوی دی چې د تايرايډ مرغړی په وړ کچه د تايرايډ هورمون (چې اکثراً [[تايروکسين]] T₄ او همداراز په لږه کچه ټرای آيوډوتريونين T₃ دی) نه جوړوي. که څه هم چې د هايپوتايرايډيزم دويم او درېيم ډول د ناروغۍ په پېژندنه کې د TSH آزمويښت ناکامه ښودل شی، خو د دې لپاره د وينې د لانديني آزمېښت وړانديز داسې کېږي چې که چېرته په وينه کې د TSH کچه نورماله وي او بيا هم د هايپوتايرايډيزم شک وي نو بيا: * فري ټرای آيوډوتريونين (fT₃) * فري لېوتايروکسين (fT₄) * ټول T₃ * ټول T₄ د دې تر څنگ د لاندينيو مېچ او اندازې اړتيا ليدل کېږي: * د ۲۴ ساعتونو په موده کې په متيازو کې د T₃ نشتوالی;<ref name="24hurine">Baisier W. Hertoghe J. Eeckhaut W. Thyroid insufficiency. Is TSH the only diagnostic tool? J Nutr Environ ed. 2000;10:105–113. [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/cjne/2000/00000010/00000002/art00002"Thyroid insufficiency. Is TSH the only diagnostic tool?"]</ref> * د تايرايد ضد انټيباډي — چې د اټواميون د ناروغيو په سبب د تايرايډ د اغېزمن کېدلو ثبوت مخکې کوي * د سېروم کولېسټرول — چې د هايپوتايرايډيزم په وخت کې له نورمالې کچې نه لوړېږي * [[پرولاکټين]] — چې د هايپوفيزس د کار او عمل د راڅرگندولو لپاره د يو پراخ آزمېښت په توگه کارېږي * د وينې د کمښت او د فيريټين د کمښت آزمېښت * د بدن قاعدوي تودوخه == درملنه == د هايپوتايرايډيزم درملنه په کيڼ گرځېدلي کيميايي چېرال مرکب تايروکسين (L-T₄) او [[ټرای آيوډوتريونين]] (L-T₃) باندې شونی دی. دا دواړه په ساينتېټيک ډول او د حېواناتو نه لاس ته راغلي درمل دي چې د اړتيا په وخت کې هغه ناروغ ته چې د تايرايډ د هورمون کمښت سره مخ وي ورکول کېږي. د تايرايډ هورمون هره ورځ اخيستل کېږي، او ډاکټران د خپل د ناروغ د وينې په څارلو سره د دغو درملو کچه او مقدار معين کوي. د تايرايډ هورمون د بياپرځای کولو لپاره د درملنې بېلابېلې چلندلارې شته. ;يواځې په T₄ درملنه: په دې ډول درملنه کې په ساينتېټيک ډول، يوازې د لېووتايروکسين درمل شامل. دم مهال دا درمل د دغې ناروغۍ په معياري درملنه کې شمېرل کېږي.<ref name=AACE-guidelines2002>{{cite journal |author=American Association of Clinical Endocrinologists |title=Medical Guidelines For Clinical Practice For The Evaluation And Treatment Of Hyperthyroidism And Hypothyroidism |journal=Endocrine Practice |volume=8 |issue=6 |year=2002 |month=November/December |pages=457–469 |url=http://www.aace.com/pub/pdf/guidelines/hypo_hyper.pdf |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051224025925/http://www.aace.com/pub/pdf/guidelines/hypo_hyper.pdf |archivedate=2005-12-24 |access-date=2009-07-30 }}</ref> ;د T₄ او T₃ يوځای کارېدنه: په دې ډول درملنه کې ناروغ ته دواړه ساينتېټيکي درمل L-T₄ او L-T₃ يو ځای په يوه وخت ورکول کېږي.<ref name="pmid9971866">{{cite journal |author=Bunevicius R, Kazanavicius G, Zalinkevicius R, Prange AJ |title=Effects of thyroxine as compared with thyroxine plus triiodothyronine in patients with hypothyroidism |journal=N. Engl. J. Med. |volume=340 |issue=6 |pages=424–9 |year=1999 |month=February |pmid=9971866 |doi=10.1056/NEJM199902113400603 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |تاريخ الوصول=2009-07-30 |تاريخ الأرشيف=2010-02-18 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2009-07-30 |خونديځ نېټه=2010-02-18 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 }}</ref> ;د طبيعي تايرايډو اشتقاقي درمل: [[وچ تايرايډي اشتقاقونه]] چې د حيواناتو (اکثراً د سرکوزي د تايرايډ نه) د تايرايډ د مرغړي نه لاس ته راڅي، هم په طبي درملنه کې کارېدلي. دا يو انډوليزه درملنه ده چې په دې درملو کې طبيعي L-T₄ او L-T₃ شته دي.<ref name=Baisier2001>{{cite journal |author=Baisier, W.V.; Hertoghe, J.; Eeckhaut, W. |title= Thyroid Insufficiency. Is Thyroxine the Only Valuable Drug? |journal=Journal of Nutritional and Environmental Medicine |volume=11 |issue=3 |year=2001 |month=September|pages=159–66 |url= |doi=10.1080/13590840120083376}} — [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/cjne/2001/00000011/00000003/art00002 Abstract]</ref> == سرچينې == <small> {{Reflist}} </small> == باندنۍ تړنې == *[https://web.archive.org/web/20080828201519/http://www.hormone.org/public/thyroid.cfm د هورمون فاونډېشن د تايرايډ برخه] *[http://www.thyroidscience.com/ د تايرايډ ساينس ژورنال] *[http://www.endo-society.org د اېنډوکراين ټولنه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430084254/http://www.endo-society.org/ |date=2013-04-30 }} *[http://www.aace.com/ د امريکا د کلينيکي اېنډوکراينپوهانو تنظيم] *[http://thyroidfoundation.org/ د امريکا د تايرايډ د ناروغانو بنسټ] *[http://www.allthyroid.org/ د امريکا د تايرايډ بنسټ] *[http://www.thyroid.org.au/ د آسټراليا تايرايډ] *[http://www.thyroiduk.org د برتانيې تايرايډ] *[http://www.ahsta.com د تايرايډ د ساتنې لپاره اختياري روغتيايي حل] *[http://www.elaine-moore.com ايلين موور گرېفز او د اتواميون د ناروغۍ زده کړه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124013050/http://elaine-moore.com/ |date=2009-01-24 }} *[http://www.hypothyroidismdietinfo.com د هايپوتايرايډيزم رنځورانو لپاره د روغتيا په ساتلو سره د وزن د بايللو مالومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430105436/http://www.hypothyroidismdietinfo.com/ |date=2009-04-30 }} *[http://www.thyroid.ca/ د کاناډا د تايرايډ بنسټ] {{اينډوکرايني رنځپوهنه}} [[وېشنيزه:تايرايډي ناروغۍ]] [[وېشنيزه:تايرايډ ته اړونده جلدي پېښې]] t9in55h9u821q94jo8r1wx8rtg0g4kn 0 8096 371034 322623 2026-11-08T16:19:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371034 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Prager Burg und Karlsbrücke.jpg|250px|بټنوک|'''پراگ''']] '''پراگ''' ( [[چیکی ژبه|په چیکی کې]]:'''Praha'''،په انگرېزي کې:Prague ) [[چېک جمهوريت|د چېک د جمهوریت]] پایتخت دی او د چېک تر ټولو لوی ښار دی. مساحت یی تقریبا ۵۰۰ کیلومتره مربع ده. په اوس وخت کې پراگ تقریبا ۱،۲ میلیونه نفوس لری. پراگ هم [[چېک جمهوريت|د چېک جمهوریت]] ثقافتی او سیاسی مرکز دی. په پراگ کې د چېک جمهوریت تر ټولو لوی هوایی اډه پرته ده. د پراگ د ترافیک ترانسپورت ډیر عصری دی. پراګ د چیک جمهوریت پلازمېنه او تر ټولو ستر ښار او د بوهیمیا تاریخي پلازمېنه وه. د اولټاوا سیند پر غاړه پروت پراګ د ۱.۳ میلیون وګړو کور دی. دغه ښار معتدله اقیانوسي هوا لري چې دوبی په کې نسبتاً ګرم او ژمی یې سوړ وي.<ref>{{cite web |title=Czech Republic Facts |url=http://worldinfozone.com/facts.php?country=CzechRepublic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518040253/http://www.worldinfozone.com/facts.php?country=CzechRepublic |archive-date=18 May 2011 |access-date=14 April 2011 |publisher=World InfoZone}}{{unreliable source?|date=October 2016}}</ref> پراګ د مرکزي اروپا یو سیاسي، کلتوري او اقتصادي قطب دی چې د رومي، ګوتیک، رنسانس او باروک معمارۍ بډایه تاریخ لري. دغه ښارد بوهیمیا د پاچاهي پلازمېنه او د مقدس روم د سترواکۍ د ګڼو سترواکانو د اوسېدو ځای و، له هغې ډلې څلورم چارلیز (۱۳۴۶- ۱۳۷۸). دا ښار د هابسبورګ سلطنت او د اطریش-هنګري سترواکۍ لپاره یو مهم ښار و. دغه ښار همدا راز د بوهیمي او پروټسټانټ اصلاحاتو، دیرش کلنې جګړې او د ۲۰مې پېړۍ په تاریخ کې د دوو نړیوالو جګړو تر منځ د چیکسلواکیا د پلازمېنې او له کمونیستې دورې وروسته دوره کې د پام وړ رول لوبولی دی.<ref>{{cite web |title=Czech Republic |url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/cz.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111201205011/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/cz.htm |archive-date=1 December 2011 |access-date=4 December 2011 |publisher=Worldatlas.com}}{{unreliable source?|date=October 2016}}</ref><ref>{{cite web |date=2015 |title=Short History of Bohemia, Moravia and then Czechoslovakia and Czech Republic |url=http://www.hedgie.eu/pages/history.php |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160518044935/http://www.hedgie.eu/pages/history.php |archive-date=18 May 2016 |access-date=7 April 2016 |website=hedgie.eu}}</ref> پراګ د یو شمېر نامتو کلتوري جاذبو کور دی، چې زیاتره یې له شخړو او په اروپا کې د ۲۰مې پېړۍ له ویجاړیو نه روغ رمټ راوتلي دي. په دې جاذبو کې د پراګ کلا، د چارلیز پل، د زاړه ښار څلورلاره د پراګ له نجومي ګړۍ سره، د یهودانو کوارتر، پیترین غونډۍ او وایسیهراډ. له ۱۹۹۲ ز کال راهیسې، د پراګ تاریخي مرکز د یونیسکو د نړیوال میراث په سیمو کې شامل شوی دی. دغه ښار له لسو زیات ستر موزیمونه او همداشان بې شمېره تیاترونه، ګالري، سینماګانې او نور تاریخي نندارتونونه لري. دغه ښار د یوه ډېر عصري او د پراخې شبکې لرونکي ترانسپورتي سیستم په مټ سره نښلول شوی دی. دا ښار د پراخو دولتي او شخصي ښوونځیو کوربه هم دی، له هغې ډلې په پراګ کې د چارلیز پوهنتون، چې په مرکزي اروپا کې تر ټولو زوړ پوهنتون بلل کېږي.<ref>{{cite web |title=Charles University Official Website |url=http://www.cuni.cz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029011251/http://www.cuni.cz/ |archive-date=29 October 2007 |access-date=21 April 2022}}</ref> پراګ د GaWC د څېړنو له مخې د «الفا» یا نړیوال ښار په توګه ډلبندي شوی دی. په ۲۰۱۹ ز کال کې، دا ښار د Mercer له خوا په نړۍ کې د ژوند کوونکو ښارونو په لړ کې په ۶۹ مقام راغی. په ورته کال کې، د PICSA شاخص دا ښار په نړۍ کې د ژوند کوونکو ښارونو په لړ کې په ۱۳ مقام راوستی و. د دې ښار بډایه تاریخ د دې لامل ګرځیدلی چې په یوه توریستي مقصد باندې بدل شي او له ۲۰۱۷ ز کال راهیسې، دا ښار هر کال ۸.۵ میلیونه نړیوال سیلانیان لري. په ۲۰۱۷ ز کال کې، پراګ په اروپايي ښارونو کې له لندن، پاریس، روم او استانبول وروسته تر ټولو زیات لیدل شوی پنځم ښار وګڼل شو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2018 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html |archive-date=3 May 2017 |access-date=28 January 2019 |publisher=GaWC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Quality of Living City Ranking {{!}} Mercer |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |archive-date=18 April 2018 |access-date=30 May 2019 |website=mobilityexchange.mercer.com}}</ref><ref>{{cite web |title=The PICSA Index |url=https://www.picsaindex.com/the-picsa-index/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308164645/https://www.picsaindex.com/the-picsa-index/ |archive-date=8 March 2021 |access-date=2 July 2021 |website=piscaindex.com}}</ref><ref>{{cite news|title=Top 100 City Destinations Revealed: Prague among Most Visited in the World|url=https://news.expats.cz/czech-tourism/top-100-city-destinations-revealed-prague-among-visited-europe-world/|work=Expats.cz|date=8 November 2017|access-date=28 August 2018|archive-date=29 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829072053/https://news.expats.cz/czech-tourism/top-100-city-destinations-revealed-prague-among-visited-europe-world/|url-status=dead}}</ref> == ایتمولوژي او نومونه == په چیکي ژبه کې د Praha کلیمه له زړې سلاویک ژبې ''práh'' نه اخیستل شوې ده، چې معنی یې ده «خوړ» یا «چټک»، چې دا په خپله د همدې ښار هغه اصلیت ته اشاره کوي کوم چې د اولتاوا سیند پر سر د تلو راتلو لاره وه. همدا ایتمولوژي د وارسا ښار د پراګا ولسوالۍ په اړه هم راغلې ده.<ref>Lucy S. Dawidowicz&nbsp;– ''The Golden Tradition: Jewish Life and Thought in Eastern Europe'', 1996, p. 351. "Then you surely knew also Reb Shmuel on the other side of the Vistula, in Praga! Praga, the threshold of Warsaw—the aroma of the country, with its broad fields, so many times desolated by wars and fires and rebuilt..."</ref><ref>{{cite web |date=22 February 2016 |title=What's in a name? Prague History lesson |url=http://praguesummer.com/whats-in-a-name-prague-history-lesson/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314063453/http://praguesummer.com/whats-in-a-name-prague-history-lesson/ |archive-date=14 March 2017 |access-date=14 March 2016 |website=praguesummer.com}}</ref> د همدې نوم د سرچینې په اړه یو بل لیدلوری بیا د چیکي ژبې práh کلیمې پورې تړلې ده (چې د مورچې معنا ورکوي) او یوه افسانوي ایتمولوژي بیا د دې ښار نوم له شهزادګی میرمن لیبوشه، چې د پرمیسلیدانو د سلسلې اسطوره اې بنسټ اېښودونکي میرمن وه، هم تړلې بولي. ویل کېږي چې هغې امر کړی و چې ښار دې په داسې ځای کې جوړ شي چې یو سړی د خپل کور لپاره مورچه جوړوي. د ''Praha'' د نوم یو بل مشتق بیا له ''na prazě'' څخه را اخیستل شوی دی، هغه اصلي اصطلاح کوم چې د شالي د غونډیو له ډبرو څخه جوړه شوې کلا ته اشاره لري. په هغه وخت کې، دا کلا شاوخوا د ځنګلونو په مټ راچاپېره شوې وه، چې د راتلونکې ښار، یعنې د سیند په مقابل لورې کې یې د زاړه ښار ټولې نهه غونډۍ او همداشان د لیزر ښار چې تر دې کلا لاندې جوړ شوی و، تر پوښښ لاندې لرل. د همدې ښار د انګریزې املا بیا له فرانسوې ژبې څخه را اخیستل شوې ده. په ۱۹مه او د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې دا په انګریزې ژبه کې د “Vague” له کلیمې سره په قافیه کې برابر تلفظ کېده: په ۱۹۶۹ کال کې په ډیزرټ ایسلنډ ډیسکس کې د میرمن ډیانا کاپر (چې په ۱۸۹۲ کال کې زېږیدلې وه) په دې ډول سره تلفظ شوی و او د لانګفیلو (۱۸۳۹) له خوا د محاصره شوې ښار په یوه بیت او همداشان د لیمریک په پراګ کې یوه زړه مېرمن وه د ایډوارد لییر (۱۸۴۶) له خوا په دې قافیه سره ویل شوی.<ref>{{cite web |date=24 March 1969 |title=Interview with Lady Diana Cooper |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p009y17t |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203031337/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p009y17t |archive-date=3 February 2019 |access-date=2 February 2019 |website=Desert Island Discs |ref=at 11 minutes 4 seconds}}</ref> د نولسمې پېړۍ د ریاضي پوه، برنارډ بولزانو د محاسبې له مخې، دې ښار ته د «سلو منارو ښار» هم ویل کېده؛ چې د پراګ د معلوماتو د خدماتو د ادارې له مخې د دغو منارو شمېر ۵۰۰ دانې وي. پراګ ځینې نور لقبونه هم لري لکه: طلایي ښار، د ښارونو مور او د اروپا زړه.<ref>{{cite news|url=http://zpravy.idnes.cz/kolik-vezi-ma-stovezata-praha-nadsenci-jich-napocitali-pres-pet-set-1fv-/domaci.aspx?c=A100805_115917_praha-zpravy_sfo|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514204127/http://zpravy.idnes.cz/kolik-vezi-ma-stovezata-praha-nadsenci-jich-napocitali-pres-pet-set-1fv-/domaci.aspx?c=A100805_115917_praha-zpravy_sfo|archive-date=14 May 2013|title=Kolik věží má "stověžatá" Praha? Nadšenci jich napočítali přes pět set|language=cs|work=idnes.cz|publisher=Mladá fronta DNES|date=5 August 2010|access-date=8 January 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Visit Prague, the City of a Hundred spires |url=http://www.prague.fm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150810201202/http://www.prague.fm/ |archive-date=10 August 2015 |access-date=19 August 2015 |publisher=prague.fm}}</ref> == تاریخ == دا ښار د خپل زر کلن شتون په درشل کې، د پراګ له کلا څخه چې په شمال کې موقعیت لري سویل لور ته د ویشهیراډ کلا پورې پروت دی، چې د نننۍ اروپا یو مډرن هېواد پلازمېنه ده. === لرغونی تاریخ === د ډبرو د عصر په لومړیو دورو کې په دغه سیمه کې خلکو ژوند کاوه. یهودي تاریخ لیکوني، دیویډ سولومان ګانز، له سیریاکوس سپانګنبرګ نه په نقل سره ادعا کوي چې دا ښار له میلاد نه ۱۳۹۰ کاله وړاندې د یوه لرغونې پاچا، بویا له خوا د بویهام په نوم جوړ شو.<ref name="Demetz1997">{{cite book|last=Demetz|first=Peter|chapter-url=https://archive.org/details/pragueinblackgol00deme|title=Prague in Black and Gold: Scenes from the Life of a European City|publisher=Hill and Wang|location=New York|year=1997|isbn=978-0-8090-7843-1|chapter=Chapter One: Libussa, or Versions of Origin|access-date=7 April 2016|chapter-url-access=registration}}</ref><ref name="ganz">Dovid Solomon Ganz, Tzemach Dovid (3rd edition), part 2, Warsaw 1878, pp. 71, 85 ([https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21930&st=&pgnum=72&hilite=available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421152851/https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21930&st=&pgnum=72&hilite=available|date=21 April 2022}} )</ref> له میلاد نه وړاندې به پنځمه او څلورمه پېړۍ کې دلته د سیلټیک قبیله را ښکاره شوه، چې وروسته یې بیا د یوه اپوډیوم په ګډون په زاویست چې د ننني پراګ یو کلی دی، هستوګنځایونه جوړ کړل او نوم یې پرې بوهیمیا کېښود یعنې د بويي د خلکو کور. له میلاد نه وړاندې په وروستۍ پېړۍ کې، د سیلټ قبیلې خلک ورو ورو د جرمانیک قبیلو (مارکومانني، کواډي، لومباردانو او په احتمال سره سویبي) له خوا وشړل شول او دا کار د دې لامل شو چې ځینې برخې یې د مارکوماني پاچا مرکزي وګرځي. د ننني پراګ ښار شاوخوا، په هغه نقشه کې چې په دویمه میلادي پېړۍ کې د بطلیموس له خوا کښل شوې، د کاسورګیس په نوم د یوه ژرمانیک ښار نوم یاد شوی دی.<ref name="Demetz19972">{{cite book|last=Demetz|first=Peter|chapter-url=https://archive.org/details/pragueinblackgol00deme|title=Prague in Black and Gold: Scenes from the Life of a European City|publisher=Hill and Wang|location=New York|year=1997|isbn=978-0-8090-7843-1|chapter=Chapter One: Libussa, or Versions of Origin|access-date=7 April 2016|chapter-url-access=registration}}</ref><ref name="bohemiaradio">{{cite web |last=Kenety |first=Brian |date=29 October 2004 |title=Unearthing Bohemia's Celtic heritage ahead of Samhain, the 'New Year' |url=http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/unearthing-bohemias-celtic-heritage-ahead-of-samhain-the-new-year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810140803/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/unearthing-bohemias-celtic-heritage-ahead-of-samhain-the-new-year |archive-date=10 August 2016 |access-date=9 August 2016 |publisher=Czech Radio}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2011 |title=Praha byla Casurgis |trans-title=Prague was Casurgis |url=http://www.cs-magazin.com/index.php?a=a2011021048 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413175204/http://www.cs-magazin.com/index.php?a=a2011021048 |archive-date=13 April 2016 |access-date=7 April 2016 |publisher=cs-magazin.com |language=cs}}</ref><ref name="marobudradio">{{cite web |last=Kenety |first=Brian |date=19 November 2005 |title=Atlantis české archeologie |url=http://www.rozhlas.cz/leonardo/historie/_zprava/202797 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913181056/http://www.rozhlas.cz/leonardo/historie/_zprava/202797 |archive-date=13 September 2016 |access-date=9 August 2016 |publisher=Czech Radio |language=cs}}</ref><ref name="ganz2">Dovid Solomon Ganz, Tzemach Dovid (3rd edition), part 2, Warsaw 1878, pp. 71, 85 ([https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21930&st=&pgnum=72&hilite=available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421152851/https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21930&st=&pgnum=72&hilite=available|date=21 April 2022}} )</ref> د پنځمې میلادې پېړۍ په وروستیو کې، د سترې کډوالۍ په دوره کې چې لویدیځ روم سترواکي ونړیده، هغه جرمانیک قبیلې چې په بوهیمیا کې یې ژوند کاوه د ختیځ لور ته وکوچېدل او په احتمال سره په ۶مه پېړۍ کې، سلاویک قبیلو (وینیدي) د بوهیمیا په مرکزي سیمه کې ځای پر ځای شول. په را وروستیو دریو پېړیو کې، چیکي قبیلو ګن شمېر پاخه هستوګنځایونه په دغه سیمه کې جوړ کړل، چې زیاتره یې په سارکه دره، بوتوایس او لیوي هراډیک کې و.<ref name="Demetz19973">{{cite book|last=Demetz|first=Peter|chapter-url=https://archive.org/details/pragueinblackgol00deme|title=Prague in Black and Gold: Scenes from the Life of a European City|publisher=Hill and Wang|location=New York|year=1997|isbn=978-0-8090-7843-1|chapter=Chapter One: Libussa, or Versions of Origin|access-date=7 April 2016|chapter-url-access=registration}}</ref> د پراګ د کلا په نوم مشهوره ځای د جوړولو کار د ۹مې پېړۍ په وروستیو کې بشپړ شو، چې له ۸۰۰ کلونو راهیسې دا پاخه او کلک هستوګنځایونه پکې پراخ شول. د پراګ کلا لاندې د ډبرو تراشل ۸۸۵ کاله مخکې مخینه لري. د پراګ یوه بله غټه کلا، د Přemyslid fort Vyšehrad بیا په ۱۰مه پېړۍ کې جوړه شوه، یعنې د پراګ له کلا څخه ۷۰ کاله وروسته. د پراګ کلا د جامع کلیسا تر کنټرول لاندې ده، چې د جوړولو کار یې په ۱۳۴۴ ز کال کې پیل شو، خو تر ۲۰مې پېړۍ پورې بشپړ نه شو.<ref>{{cite web |title=Slované na Hradě žili už sto let před Bořivojem&nbsp;– |url=http://www.novinky.cz/kultura/24807-slovane-na-hrade-zili-uz-sto-let-pred-borivojem.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080130/http://www.novinky.cz/kultura/24807-slovane-na-hrade-zili-uz-sto-let-pred-borivojem.html |archive-date=5 April 2011 |access-date=14 April 2011 |publisher=[[Novinky.cz]]}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2005 |title=Archaeological Research&nbsp;– Prague Castle |url=http://www.hrad.cz/en/prague-castle/history/archaeological-research.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401033615/http://www.hrad.cz/en/prague-castle/history/archaeological-research.shtml |archive-date=1 April 2009 |access-date=30 May 2011 |publisher=Hrad.cz}}</ref><ref>{{cite web |title=TOP MONUMENTS – VYŠEHRAD |url=http://www.praguewelcome.cz/en/visit/monuments/top-monuments/65-vysehrad.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130312091714/http://www.praguewelcome.cz/en/visit/monuments/top-monuments/65-vysehrad.shtml |archive-date=12 March 2013 |access-date=14 November 2013 |publisher=praguewelcome.cz}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.architecturaldigest.com/gallery/gothic-buildings-prague|title=5 of the Best Gothic Buildings in Prague {{!}} Architectural Digest|work=Architectural Digest|access-date=23 August 2018|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210649/https://www.architecturaldigest.com/gallery/gothic-buildings-prague|url-status=live}}</ref> == تاریخ == [[دوتنه:Muttich, Kamil Vladislav - Mistr Jan Hus na hranici v Kostnici 1415.jpg|150px|بټنوک|[[یان هوس|يان هوس]]]] پراگ په نهم پېړۍ کې د چېکی پرنس بوږیوی لخوا تاسیس شو. په ۹۷۳ کال کې په پراگ کې د اسقف مذهبی مقر جوړ شو. په ۱۲۵۷ کال کې پاچا [[پښيميسل اوتاکار ۲|پښیمیسل اوتاکار دوهم]] ( Přemysl Otakar II) د پراگ ښار پراخ وکړ. په ۱۴ پېړۍ کې د [[کارل ۴]] د حکومت په دوره کې پراگ د مقدس روم دامپراتوری پایتخت شو.کارل ۴ د پراگ پایتخت پراخ کړ او په ښار کې یی ډیر ښایسته یادگارونه جوړ کړ. د کارل پل، د کارل پوهنتون او [[د مقدس ویټوس کليسا]] تر ټولو مشهور د پراگ يادگارونه دی. په ۱۳۴۴ کې په پراگ کې د لوی اسقف مقر تاسیس شو. په دی وخت کې د مقدس د ویټ کلیسا جوړول پېل شو. د [[کارل ۴]] تر وفات وروسته زوی یی واتسلاف ۴ ( Václav IV )د چېک پاچا شو. واتسلاف ۴ ډیر نالایق پاچا وو. واتسلاف یوازې ښکاری او پېغلې خوښ کړ. په دی وخت کې یو کشیش چې نوم یی [[یان هوس|يان هوس]] ( Jan Hus ) وو په پراگ کې په یوه کلیسا کې د کاتولیک د روحانیونو انتقاد وکړ. [[یان هوس]] خلکو ته وویل چې د کاتولیک روحانیونه او چېکی اشرافیان د خدای د دستورونو په مطابق ژوند نه کوی او دغه روحانونو پر خلکو ظلمنه کوی. پاپ او روحانیونه [[یان هوس]] د روحانیونو ټولنې ته دعوت وکړ. کله چې [[یان هوس]] ټولنې ته ورسېدل نو روحانیونو یی ونیول. د [[یان هوس]] تر نیولو وروسته د کاتولیک روحانیونو وویل چی [[یان هوس]] کافر دی. په ۱۴۱۵ کال کې یان هوس د اور په وسطه وژل شو. یان هوس تر وفات وروسته د چېک په پاچایی کې لوی قیام پېل شو. په ۱۴۲۰ کال کې صلیبی اردو پر پراگ برید وکړ مگر قیامکوونکی د چیک پاچایی د بیلو بیلو سیمو پراگ ته راغلل او صلیبی اردو د قیامکوونکی لخوا ماته وخورله. == نوې زمانه == [[دوتنه:Hans von Aachen - Portrait of Emperor Rudolf II.jpg|150px|بټنوک|[[رودلف ۲ هابسبورگ]]]] په ۱۵۲۶ کال کې د چېک هېواد د هابسبورگ پاچانو لاس ته راوړل. په ۱۵۸۳ کال کې د هابسبورگ امپراتور [[رودلف ۲ هابسبورگ|رودولف ۲]] ( Rudolf II) ( ۱۵۲۲-۱۶۱۲ ) په پراگ کې خپل مقر جوړ کړ. رودولف ۲ هنر او علم ډیر خوښ کړ. هنرمندان او پوهان د نړی د بیلو بیلو سیمو پراگ ته راتلل. په دی وخت کې پراگ د اروپا ثقافتی او علمی مرکز وو. په ۱۶۱۸ کال کې ددېرش کالو جگړه ( ۱۶۱۸-۱۶۴۸ ) پیل شوه. په ۱۶۴۸ کال کې د سویدن اردو پراگ ته ورسیدل او د هبزبورگ قیمتی ټولونه غلا وکړ. == چکوسلواکیا == په ۱۹۱۸ کال کې تر نړی جگړه وروسته د چکوسلواکیا جمهوریت تاسیس شو او پراگ پایتخت یی شو. د چکوسلواکیا لمړی ولسمشر توماس گاریک ماساریک (Tomáš Garrigue Masaryk) وو چې د پراگ په کلا کې د ولسمشر اداره یی جوړ کړه. په ۱۹۳۹ کال کې نازی پوځ پراگ ونیول او پراگ د نازی پروټیکتور مقر شو. په دی وخت کې نازی د چېک پر خلکو ډېر ظلمنه کول. په ۱۹۴۵ کال کې شوروی پوځ پراک ته ورسېدل او پراگ د شوروی پوځ لخوا خپلواک شو. جگړه وروسته پراگ د چکوسلواک سوسیلیستی جمهوریت پایتخت شو. == د چېک جمهوریت پایتخت == پراگ د چېک د ولسمشر او حکومت مقر دی. د ولسمشر اداره د پراگ په [[د پراگ کلا|کلا]] کې پروت دی. د مشرانو جرگه ( د سنات جرگه ) او پارلمان د پراک په مرکز کې پروت دی. په پراگ کې هم مهم وزارتونه، علی عدالت او د عسکرو اعلی قوماندانی پروت دی. == د پراگ لېږدونه ( ترافیک ترانسپورت ) == [[دوتنه:Praha, Malostranská, vlak.jpg|200px|بټنوک|میترو]] د پراگ لېږدونه ډیر عصری ده. په پراگ کې د چېک تر ټولو لوی او عصری د نړیوال هوایی میدان پروت دی چې د روزینې ( Ruzyně) په نوم یادېږی. دغه هوایی میدان دوه ټیرمنالونه لری. میترو ( د ځمکې لاندی ښاری ریل ) د پراگ تر ټولو مشهور د ترافیک ترانسپورت دی. هره ورځ په [[ميترو]] کې تقریبا یو میلیونه مسافران سپرېږی. میترو درې خطونه او 57 تمځایونه لری. په پراگ کې هم د سرویس او ترام عصری لیږدونه شته. هر مسافر باید ټکټ رانسی. په اوس وخت کې د ټکټ قیمت د یو سفر لپاره ۲۶ کورونونه دی ( تقریبا ۲ ډالرونه ). مسافر کولای سی دغه ټکټ د ورځپانې په مغازه کې یا په سرویس کې رانسی. په پراگ کې پرته له [[بس|سرویس،]] [[ټرام]] او [[ميترو]] نه مسافر په ټکسی کې سپرېدلای سی. د ټکسی تمځایونه د ښار په مرکز کې ، په هوایی میدان کې او داورگاډی په تمځایونه کې پراته دی. مگر په ټکسی کې عموما ډېر خلک نه سپرېږی ځکه د ټکسی کرایه ډېر زیاته ده. [[دوتنه:Prague_panorama.jpg|1000px|بټنوک|center|پراگ د چېک جمهوريت پلازمېنه]] [[وېشنيزه:د اروپا د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:د چېک جمهوريت ښارونه]] [[وېشنيزه:پراگ]] 3fgxi2ker23pnikexbrxb6yrvfimb9p 0 8334 370953 360017 2026-11-08T14:25:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370953 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:NATO flag.svg|frameless|کيڼ]] [[دوتنه:North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg|frameless|کيڼ]] د شمالي اتلانتیک تړون ټولنه چې د شمالي اتلانتیک د ائتلاف په نامه هم یادیږي، د حکومتونو تر منځ یو پوځي ائتلاف دی چې دېرش غړي لري، اته ویشت يې اروپایي او دوه یې د شمالي امریکا هېوادونه دي. دا فوځي ایتلاف د دویمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو سره سم رامنځته شو، او موخه یې د شوروي اتحاد (وروسته فراتیفه روسیه) مخنیوی وو. یاد سازمان د شمالي اتلانتیک تړون چې د ۱۹۴۹ ز کال د اپرېل میاشتې په ۴مه لاسلیک شو، پلی کوي. <ref name=":1">{{cite web|date=n.d.|title=What is NATO?|url=https://www.nato.int/nato-welcome/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228095023/https://www.nato.int/nato-welcome/index.html|archive-date=28 February 2022|access-date=3 March 2022|website=NATO – Homepage|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cook|first1=Lorne|date=25 May 2017|title=NATO, the world's biggest military alliance, explained|url=https://www.militarytimes.com/news/pentagon-congress/2017/05/25/nato-the-world-s-biggest-military-alliance-explained/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525215404/http://www.militarytimes.com/articles/nato-the-worlds-biggest-military-alliance-explained|archive-date=25 May 2017|access-date=3 March 2022|website=[[Military Times]]|publisher=[[The Associated Press]]}}</ref> {{مالومات}} ناټو د ټولیز امنیت له یو سیستم څخه جوړ دی، چې د یادې ټولنې غړي خپلواک دولتونه د هر بهرني لوري د برید پر وړاندې د ځوابي دفاع لپاره موافق دي. یاده ټولنه د سړې جګړې په بهیر کې د شوروي اتحاد له خوا د شته ګواښونو په ځواب کې رامنځته شوه. دغه ائتلاف د سړې جګړې تر پایه پورې په خپل ځای پاتې شو او په بالکان منځني ختیځ، سویلې اسیا او افریقا کې په پوځي عملیاتو کې ښکېل شو. د ناټو مرکزي اداره د بلجیم هېواد په پلازمېنه بروکسېل ښار کې موقعیت لري، په داسې حال کې چې د ائتلاف د عملیاتي فرمانونو مرکزي اداره د بلجیم هېواد مونس ښار ته څېرمه موقعیت لري. د ټولنې شعار انیموس این کانسولیندو لایبر دی (په مشورو کې له محدودیت څخه خپلواک ذهن /د هر څه په باره کې په خپلواکه توګه بحث کولی شئ).  <ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/multi/animus.htm|title=Animus in consulendo liber|publisher=[[NATO]]|accessdate=23 March 2015|archive-date=9 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109002130/http://www.nato.int/multi/animus.htm|url-status=live}}</ref> د ناټو د بنسټ اېښودلو راهیسې، له یاد ائتلاف سره د نویو غړو دولتونو یوځای کېدلو له اصلي دوولس هېوادونو څخه دېرشو هېوادونو ته لوړ کړی. وروستی هېواد چې د ناټو غړیتوب ته ورزیات شو، د شمالي مقدونیې هېواد دی چې د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ په ۲۷ له ناټو سره یوځای شو. ناټو اوس مهال بوسنیا هرزیګوینا، جیورجیا او اوکراین د احتمالي او هیله منو غړو په توګه پېژني. د دغې ټولنې پراخېدلو روسیې ته چې د یاد ائتلاف غړې نه ده، سرخوږی جوړ کړ او د روسیې ولسمشر ویلادیمیر پوتین له ناټو څخه غوښتي چې ناټو باید په ختیځ (لکه اوکراین، جیورجیا یا مالدووا هېوادونه) کې د دغه ائتلاف له پراخېدو څخه د مخنیوي لپاره قانوني ضمانت وړاندې کړي. <ref name=":12">{{cite web|date=n.d.|title=What is NATO?|url=https://www.nato.int/nato-welcome/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228095023/https://www.nato.int/nato-welcome/index.html|archive-date=28 February 2022|access-date=3 March 2022|website=NATO – Homepage|publisher=}}</ref> شل نور هېوادونه د ناټو د سولې مشارکت پروګرام کې ګډون کوي، همدارنګه ۱۵ نور هېوادونه د مؤسساتو د جوړولو او رسمي کولو د خبرو اترو په پروګرام کې ښکېل دي. د ناټو د ټولو غړو ګډ نظامي لګښتونه په ۲۰۲۰ زکال کې د پوځي لګښت پر بنسټ د هېوادونو د نوملړ له ۵۷ سلنه څخه زیاته برخه جوړوي. د ناټو غړو موافقه کړې چې د دوی موخه تر ۲۰۲۴ ز کال پورې د لږ تر لږه ۲ سلنه ناخالص داخلي تولید (GDP) د مصرفولو له لارې، د موخنو دفاعي لګښتونو ساتل یا ترلاسه کول دي. <ref>[https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_112985.htm The Wales Declaration on the Transatlantic Bond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180610061817/https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_112985.htm|date=10 June 2018}}, NATO, 5 September 2014.</ref><ref name="NYT spending">{{Cite news|last=Erlanger|first=Steven|date=26 March 2014|title=Europe Begins to Rethink Cuts to Military Spending|url=https://www.nytimes.com/2014/03/27/world/europe/europe-begins-to-rethink-cuts.html|newspaper=The New York Times|access-date=3 April 2014|quote=Last year, only a handful of NATO countries met the target, according to NATO figures, including the United States, at 4.1 percent, and Britain, at 2.4 percent.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329132620/http://www.nytimes.com/2014/03/27/world/europe/europe-begins-to-rethink-cuts.html|archive-date=29 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="sipri1">{{cite web|date=2021|title=The SIPRI Military Expenditure Database|url=https://sipri.org/sites/default/files/SIPRI-Milex-data-1949-2020_0.xlsx|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071552/https://sipri.org/sites/default/files/SIPRI-Milex-data-1949-2020_0.xlsx|archive-date=24 February 2022|access-date=3 March 2022|website=SIPRI|publisher=IMF World Economic Outlook}}</ref> == تاریخ == د ۱۹۴۷ ز کال د مارچ میاشتې په ۴ مه د ډنکیرک تړون د متقابل ائتلاف او همکاریو د تړون په توګه د فرانسې او انګلستان له خوا د دویمې نړیوالې جګړې وروسته د جرمني او شوروي اتحاد د احتمالي برید د پېښېدو له امله لاسلیک شو. دغه ائتلاف په ۱۹۴۸ ز کال کې د [[ناټو#%20ftn1|[1]]]بېنېلکس هېوادونو د لویدیځې ټولنې په چوکاټ کې چې د بروکسېل تړون د ټولنې (BTO) په نامه هم یادیږي پراخ شو، یاده ټولنه د بروکسېل د تړون له خوا رامنځته شوه. د نوي پوځي ائتلاف لپاره خبرې چې د شمالي امریکا د ګډون موضوع وه د ۱۹۴۹ ز کال د اپریل په ۴ مه د لویدیځې ټولنې د غړيو هېوادونو ، کاناډا، پورتګال ایټالیا، ناروې، ډنمارک او ایسلند ترمنځ چې شمالي امریکا هم په‌کې شاملېږي د شمالي اتلانتیک تړون د لاسلیک لامل شوې. <ref>{{cite web|url=https://www.cvce.eu/en/collections/unit-content/-/unit/d5906df5-4f83-4603-85f7-0cabc24b9fe1/051bd03c-4887-4f53-82eb-0f12e59f8dbd|title=The origins of WEU: Western Union|website=University of Luxembourg|date=December 2009|access-date=23 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621020009/https://www.cvce.eu/en/collections/unit-content/-/unit/d5906df5-4f83-4603-85f7-0cabc24b9fe1/051bd03c-4887-4f53-82eb-0f12e59f8dbd|archive-date=21 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_161511.htm</ref><ref>https://www.google.com/books/edition/Speaking_Out/8LgDutkaOU0C?hl=en&gbpv=1&dq=%22author+of+the+north+atlantic+treaty%22&pg=PA293&printsec=frontcover</ref><ref>https://www.google.com/books/edition/The_McGraw_Hill_Encyclopedia_of_World_Bi/nktsAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22founder+of+the+north+atlantic+treaty%22&dq=%22founder+of+the+north+atlantic+treaty%22&printsec=frontcover</ref><ref name="history">{{cite web|url=http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_139339.htm|title=A short history of NATO|publisher=NATO|access-date=26 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326231233/http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_139339.htm|archive-date=26 March 2017|url-status=dead}}</ref> د شمالي اتلانتیک تړون، تر هغه مهاله چې د کوریا جګړې د یو واحد پوځي جوړښت له کارولو سره د ناټو پر جوړښت او پلي کولو پیل وکړ، تر ډېره غیر فعال و، په دې معنا چې نظامي جوړښت یې سم او بشپړ شو: د اروپا د متحدو قدرتونو د ستر مرکز (SHAPE) جوړېدل په کې شاملېږي.  په ۱۹۵۱ ز کال کې په دغه جوړښت کې د اروپایي قدرتونو د ائتلاف د عالي مرکزي ادارې جوړېدل شامل وو چې په ۱۹۵۱ زکال کې د ستانګس (STANAGs) او دوه اړخیزه  سوفاس (SOFAs) په ګډون د لویدیځې ټولنې پوځي جوړښتونه او پلانونه په‌کې ومنل شول. په ۱۹۵۲ ز کال کې د ناټو د عمومي سرمنشي پوست د دغې ټولنې د غیرنظامي مشرتابه په توګه رامنځته شو. په دغه کال کې د لومړي ځل لپاره د مېنبرېس تمرینات (د ناټو لومړني ستر سمندري تمرینات و او د نوي رامنځته شوي اتلانتیک د متفیقینو د قوماندې (ACLANT) په واسطه د شمالي اتلانتیک تړون په دوو اصلي پوځي قومندانیو کې تر سره شول، ژباړن) او له دې سازمان سره د ترکیې او یونان د یو ځای کېدلو د تړون شاهد هم وو. د لندن او پاریس تر کنفرانسونو وروسته  لویديځ المان ته د بیا ځلې وسله‌وال کېدو اجازه ورکړل شوه، ځکه هغوی د ۱۹۵۵ ز کال د مې په میاشت کې له ناټو سره یوځای شول، چې دا په خپل وار سره د شوروي تر ولکې لاندې د ورشو تړون د رامنځته کېدو اصلي لامل وو چې د سړې جګړې دواړه مخالفې ډلې يې مشخصولې.  <ref name="pace">{{cite web|url=http://archives.nato.int/nato-first-5-years-1949-1954-by-lord-ismay-secretary-general-of-north-atlantic-treaty-organization;isad|title=NATO the first five years 1949–1954|first=Hastings|last=Ismay|author-link=Hastings Ismay, 1st Baron Ismay|publisher=NATO|date=4 September 2001|access-date=10 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315234941/http://archives.nato.int/nato-first-5-years-1949-1954-by-lord-ismay-secretary-general-of-north-atlantic-treaty-organization%3Bisad|archive-date=15 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Baldwin|first=Hanson|date=28 September 1952|title=Navies Meet the Test in Operation Mainbrace|journal=New York Times|page=E7|url=https://www.nytimes.com/1952/09/28/archives/navies-meet-the-test-in-operation-mainbrace-important-role-in.html|access-date=10 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140743/http://www.nytimes.com/1952/09/28/archives/navies-meet-the-test-in-operation-mainbrace-important-role-in.html|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816183,00.html|title=NATO: The Man with the Oilcan|date=24 March 1952|access-date=17 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108012303/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816183,00.html|archive-date=8 January 2012|url-status=dead}}</ref> په ۱۹۶۱ ز کال کې هغه مهال چې د امریکا ۴۰۰۰۰۰ سرتیري په اروپا کې ځای پر ځای شوي وو، د برلین د دېوال جوړښت د سړې جګړې د تاوتریخوالي لوړ ټکی و. د اروپایي هېوادونو او د متحده ایالتونو تر منځ د اړیکو د پیاوړي کېدلو په برخه کې شکونه او ورسره د شوروي د احتمالي اشغال پر وړاندې د ناټو د دفاعي باور په اړه شکونه چې د اتومي خپلواکۍ له پرمختګ څخه د فرانسې د مخنیوي او په ۱۹۶۶ ز کال د ناټو له پوځي جوړښت څخه د دې هېواد د بهر کېدلو لامل شول، راکم شول. تازه دیموکراتیکه شوې هسپانیه هم په ۱۹۸۲ ز کال کې له ائتلاف سره یو ځای شوه. <ref>{{cite web|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/should-united-states-keep-troops-germany|title=Should the United States Keep Troops in Germany?|first=Dan|last=Olmsted|date=September 2020|access-date=22 February 2021|website=National WW2 Museum|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125212146/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/should-united-states-keep-troops-germany|url-status=live}}</ref>{{sfn|van der Eyden|2003|pp=104–106}}<ref name="WP-France">{{cite news|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/03/11/AR2009031100547.html|title=After 43 Years, France to Rejoin NATO as Full Member|date=12 March 2009|first=Edward|last=Cody|access-date=19 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026171515/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/03/11/AR2009031100547.html|archive-date=26 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://countrystudies.us/spain/88.htm|title=Spain and NATO|access-date=10 April 2021|website=countrystudies.us|publisher=Source: U.S. Library of Congress|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415105730/http://countrystudies.us/spain/88.htm|url-status=live}}</ref>{{sfn|van der Eyden|2003|pp=104–106}} د ۱۹۸۹ ز کال انقلابونه په اروپا کې د ناټو د ستراتیژیکې موخې، طبیعت، دندو او پر لویه‌وچه(قاره)  د تمرکز د بیا کتنې لامل شو. د ۱۹۹۰ ز کال د اکتوبر په میاشت کې ختیځ المان د المان د فدرال جمهوریت یوه برخه او له ائتلاف سره یو ځای شو.  د ۱۹۹۰ کال په نوامبر کې په اروپا کې د قراردادي وسله‌والو ځواکونو تړون (CFE) د ائتلاف له خوا له شوري اتحاد سره په پاریس کې لاسلیک شو. یاد تړون د ۱۹۹۱ ز کال په فېبرورۍ کې د ورشو د تړون تر له‌ منځه تللو او د همدې کال په ډېسمبر کې د شوروي اتحاد تر انحلال وروسته د دې لویې وچې په ټوله برخه کې د ځانګړي پوځي کمښت تر الزام پورې دوام وکړ، چې د ناټو اصلي دښمنان یې لرې کړل. د دغه تړون له لاسلیک سره په اروپا کې د پوځي  ځواکونو د لګښتونو او تجهیزاتو کمېدل پیل شول. د CFE تړون لاسلیک کوونکو ته اجازه ورکړه تر څو ۵۲۰۰۰ قراردادي تسلیحاتي توکې په راتلونکو شپاړسو کلونو کې لرې کړي او همدا رنګه اجازه ورکړل شوه تر څو د ناټو د اروپایي غړو له خوا پوځي  لګښتونه  له ۱۹۹۰ ز کال نه تر ۲۰۱۵ ز کال پورې ۲۸ سلنه راښکته کړي. په ۱۹۹۰ ز کال کې د بېلابېلو لویدیځو مشرانو له خوا میخایل ګوربچوف ته ډاډ ورکړل شو چې ناټو به نور د ختیځ خوا ته نه غزیږي، یاده موضوع د شخصي خبرو اترو په یادښتونو کې په ډاګه شوه. په داسې حال کې چې د جرمني په درناوي د وروستي جوجاړي په اړه د تړون وروستی متن د همدغه کال په وروستیو کې لاسلیک شو، چې په ختیځ لور کې د غزیدو موضوع په‌کې نه وه یاده شوې.  <ref>{{cite web|url=https://www.armscontrol.org/factsheet/cfe|title=The Conventional Armed Forces in Europe (CFE) Treaty and the Adapted CFE Treaty at a Glance|date=August 2017|first=Daryl|last=Kimball|website=Arms Control Association|access-date=22 February 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224222245/https://www.armscontrol.org/factsheet/cfe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://carnegieeurope.eu/2015/09/02/politics-of-2-percent-nato-and-security-vacuum-in-europe-pub-61139|title=The Politics of 2 Percent: NATO and the Security Vacuum in Europe|first=Jan|last=Techau|date=2 September 2015|website=Carnegie Europe|access-date=22 February 2021|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923231851/http://carnegieeurope.eu/2015/09/02/politics-of-2-percent-nato-and-security-vacuum-in-europe-pub-61139|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jul/15/russia.nato|title=Kremlin tears up arms pact with Nato|first=Luke|last=Harding|work=The Observer|date=14 July 2007|access-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130831182652/http://www.theguardian.com/world/2007/jul/15/russia.nato|archive-date=31 August 2013|url-status=live}}</ref> په ۱۹۹۰ ز لسیزه کې سازمان خپلې کړنې سیاسي او انساني وضعیتونو ته پراخه کړې چې په رسمي توګه د ناټو د بحث وړ موضوعات نه وو. د یوګوسلاویا د تجزیې په بهیر کې، سازمان خپله لومړنۍ پوځي مداخله له ۱۹۹۲ ز کال څخه تر ۱۹۹۵ ز کال پورې په بوسنیا او وروسته په ۱۹۹۹ ز کال کې په یوګوسلاویا کې ترسره کړه. دا نښتې تر سړې جګړې وروسته د لویو پوځي بیاجوړښتونو لامل شوې. د ناټو پوځي جوړښت کم او بیاځلې تنظیم شو، چې ورسره نوي ځواکونه، لکه د اروپا د چټک غبرګون پلاوي او د متحد فرمان مرکزي ادارې رامنځته شوې. هغه بدلونونه چې د شوروي اتحاد له نسکورېدو سره د پوځي توازن په برخه کې رامنځته شول، د CFE تړون د اروپا د قراردادي پوځي ځواک په تعدیل شوي تړون کې چې په ۱۹۹۹ ز کال کې د استانبول په غونډه کې لاسلیک شو، په رسمیت وپېژندل شول.  <ref name="rfe">{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/nato-announces-special-summit-in-london-in-december/29754567.html|title=NATO Announces Special 70th Anniversary Summit In London In December|website=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=6 February 2019|access-date=6 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406165903/https://www.rferl.org/a/nato-announces-special-summit-in-london-in-december/29754567.html|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.uri.edu/iaics/files/16-Jing-Ke.pdf|title=Did the US Media Reflect the Reality of the Kosovo War in an Objective Manner? A Case Study of The Washington Post and The Washington Times|last=Jing Ke|date=2008|website=University of Rhode Island|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323093720/https://web.uri.edu/iaics/files/16-Jing-Ke.pdf|archive-date=23 March 2019|url-status=dead}}</ref> ----[[ناټو#%20ftnref1|[1]]]  په اروپا کې د همکارۍ د یوې ټولنې نوم چې د بلژیک، هالنډ او لوګزامبورګ هېوادونه په کې شامل دي، ژباړن.  [[وېشنيزه:نړيوال تړونونه]] [[وېشنيزه:ناټو]] pcqljeg4f5gsubmre39d4k794z3fy1p 0 8554 371014 367376 2026-11-08T16:05:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371014 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|بټنوک|کیڼ|By the mid 20th century, humans had achieved a mastery of technology sufficient to leave the atmosphere of the Earth for the first time and [[space exploration|explore space]].]]تېکنالوژي «د صنعت علم» د یوناني کلیمې تکني (τέχνη, techne) څخه اخیستل شوی چې د هنر، مهارت، د لاس چل او لوګیا/لوژيا/ -λογία, ''-logia'' (په پخوانیو لیکنو او عصري علومو کې د الهي اصل په توګه کارېده/ د فرهنګونو په معنا هم راغلې) چې د هر ډول تخنیکونو، مهارتونو، میتودونو او پروسو ټولګه ده اخیستل شوې، د توکو او خدماتو د تولید یا د موخو د سرته رسولو/اکمال لکه د علمي څېړنو په برخه کې کارول کېږي. تېکنالوژي کولی شي تخنیکونه، پروسې او ورته مسایل وي، یا کولی شي په ماشین کې ځای پر ځای شي ترڅو  له کره پوهې پرته د دوی د کار پيل ته اجازه ورکړي. سیستم لکه ماشینونه د یو اېنپوټ/ننوتي له اخیستلو سره تېکنالوژي تطبیقوي د سیستم له کارونې سره سم بدلون ورکوي او ورسته محصول / اوټ‌کم د تېکنالوژۍ د سیستم یا تېکنالوژيکي سیستم په توګه رامنځته کوي.<ref name="Electricity in economic growth : a report 1986 p.">{{cite book|title=Electricity in economic growth : a report|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=900|publisher=National Academy Press|publication-place=Washington, D.C|year=1986|isbn=978-0-309-03677-1|oclc=45734143|page=|doi=10.17226/900}}</ref><ref name="Liddell 1980">{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|first1=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1980|isbn=978-0-19-910207-5|location=United Kingdom|last1=Liddell|title-link=A Greek-English Lexicon|edition=Abridged}}</ref> د تېکنالوژۍ تر ټولو ساده بڼه د اساسي توکو پرمختیا او کارول دي. له تاریخ څخه مخکې د کوچنیو ډبرې بڼو توکو اختراع او ورپسې د څه ډول کولی شو اور کنټرول کړو کشفونې د خوراکي توکو سرچینې زیاتې کړې. د ډبرمهال وروستي نوي انقلاب دې ته پراختیا ورکړه او په یو قلمرو کې شته روزي/خواړه یې څلور چنده کړل. د څرخ اختراع له انسانانو سره مرسته وکړه چې په‌خپل چاپېریال کې سفر وکړي او کنټرول یې کړي. په تاریخي وختونو کې بدلونونه، چې چاپ‌خونې، تلېفونونه او اېنټرنټ په کې شامل دي، د اړیکو لپاره یې فزیکي موانع راکمې کړې او انسانانو ته يې اجازه ورکړې چې په خپلواک ډول په نړیواله کچه له یو بل سره په اړیکه کې پاتې شي.   تېکنالوژي ډېرې اغېزې لري او د ننني نړیوال اقتصاد په ګډون یې د ډېرو پرمختللو اقتصادونو په پرمختګ کې مرسته کړې او د مرفه طبقو ډېروالي ته یې اجازه ورکړې. ډېری تېکنالوژيکي پروسې نه غوښتل شوي محصولات وړاندې کوي چې د ککړتیا په توګه پېژندل کېږي او د ځمکې د چاپېریال په تاوان/زیان طبعي سرچینې راکموي. نوې‌رایستنه/ابتکارات تل د یوې ټولنې پر ارزښتونو اغيز لري او د تېکنالوژي د اخلاقو په اړه نوي پوښتنې راپورته کوي. د مثال په ډول د انساني تولیداتو د شرایطو د اغېزمنتیا مفکورې راپورته کېدل او د حیاتي اخلاقو ننګونې په کې شاملې دي. له تېګنالوژۍ څخه د کار اخستنې په اړه فلسفي بحثونه په دې اختلاف سره چې ایا تېکنالوژۍ د انسانانو وضعیت ته پراختیا ورکوي او یا یې بدتره کوي، رامنځته شوي. نیولودیزم/ Neo-Luddism (فلسفي نظریه چې د مدرنې تېکنالوژۍ له ډېرو ډولونو سره مخالفه ده)، انارکوپرامېتیزم (یوه سیاسي اېډیالوژي ده چې غیرمتمدن‌والي ته له ورګرځېدو څخه ملاتړ کوي) او ورته غبرګوني غورځنګونو د تېکنالوژۍ پر پراخوالي نیوکه کوي او وایي چې تېکنالوژي چاپېریال ته زیان رسوي او خلک له یو بل څخه پردي کوي؛ د ځینو اېډیالوژيو پلویان لکه ترانس‌هیومنیزم / (یو فلسفي او فکري غورځنګ چې د انساناني پرمختګونو څخه په پراخ ډول ملاتړ کوي) او تېکنوپروګراسویزم / (له تېکنالوژیکي او ټولنیزو بدلونونو څخه د فعال ملاتړ او هم‌پالنې موضوع) د تېکنالوژۍ پرمختګ او دوام د انسانې ټولنې او شرایطو په ګټه بولي.   == تعریف او کارول == د تېکنالوژي اصطلاح د تېرو ۲۰۰ کلونو په لړ کې د پام‌وړ بدلون کړی. له شلمې پېړۍ څخه مخکې، دا اصطلاح په انګلیسي کې غیرمعموله وه او د ګټورو هنرونو د زده‌کړې او تخنیکي زده‌کړو د تشریحي مطالعې لکه د ماساچوسیټو د تېکنالوژۍ مؤسسې (چې ۱۸۶۱ کال کې يې رسمي اجازه‌لیک ترلاسه کړ) لپاره کارېده. <ref>{{Cite book|title=Universal Technological Dictionary, or Familiar Explanation of the Terms Used in All Arts and Sciences|url=https://archive.org/details/universaltechno01crabgoog|last=Crabb|first=George|publisher=Baldwin, Cradock, and Joy|year=1823|location=London|page=524|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite book|title=Mind and Hand: The Birth of MIT|url=https://archive.org/details/mindhandbirthofm0000stra|last1=Mannix|first1=Loretta H.|last2=Stratton|first2=Julius Adams|publisher=MIT Press|year=2005|isbn=978-0-262-19524-9|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mindhandbirthofm0000stra/page/190 190]–92}}</ref> د تېکنالوژۍ اصطلاح په شلمه پېړۍ کې د دويم صنعتي انقلاب په تړاو رامنځته شوه. د دې اصطلاح معناوې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې بدلې شوې، کله چې د امریکا د ټولنیزو علومو پوهانو له تورستېن وېبلېن (Thorstein Veblen) سره د جرمني مفهوم (تېکنیک/''Technik'' ) پرژباړه تېکنالوژۍ ته پيل وکړ. په جرمني او ګڼو نورو ژبو کې د تېکنيک (''technik'') او تېکنالوژيا (''technologie'' ) تر منځ توپیر دی چې په انګلیسي کې نشته او معمولاً دواړه د یوې اصطلاح «تېکنالوژي» په توګه ژباړي. په ۱۹۳۰ لسیزه کې تېکنالوژي یوازې د صنعتي هنرونو د مطالعې لپاره نه بلکې په‌خپله د صنعتي هنرونو لپاره کارېده. <ref>{{Cite journal|title=Technik Comes to America: Changing Meanings of Technology Before 1930|journal=Technology and Culture|volume=47}}</ref> په ۱۹۳۷م کال کې امریکايي ټولنپوه رېډبېن (Read Bain) ولیکل چې په تېکنالوژي کې ټول توکي، ماشینونه، لوښي، وسلې، ابزار، کور، جامې، لېږدوونکي او ارتباطي اجزا او هغه مهارتونه شامل دي چې موږ یې په واسطه تولیدوو او کاروو. د بېن تعریف نن ورځ د پوهانو تر منځ په ځانګړي ډول د ټولنیزو علومو د پوهانو تر منځ عام/دود دی. ساینس او انجنیران معمولاً دې ته تر جېح ورکوي چې د تېکنالوژۍ علم د هغو شیانو په پرتله چې خلک یې جوړوي او کاروي د تطبیقي ساینس په توګه تعریف کړي. په دې وروستیو کې پوهانو د تکنيک (technique) اروپايي فلیسوفانو له اقتباس سره هڅه کړې چې د تېکنالوژي معنا بېلابېلو عقلي ابزارو ته وغزوي، لکه د فوکو کار دخپلې تېکنالوژۍ (''techniques de soi'') په اړه.   <ref>{{Cite journal|title=Technology and State Government|journal=American Sociological Review|volume=2|issue=6|pages=860–874|doi=10.2307/2084365|jstor=2084365|year=1937|last1=Bain|first1=Read}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Social Shaping of Technology|last1=MacKenzie|first1=Donald A.|last2=Wajcman|first2=Judy|publisher=Open University Press|year=1999|isbn=978-0-335-19913-6|edition=2nd|location=Buckingham|chapter=Introductory Essay|page=6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/socialshapingoft0000unse|quote=Technology, it is often said, is applied science. Scientists discover facts about reality, and technologists apply these facts to produce useful things.}}</ref> ډېکشنریانو او پوهانو بېلابېل تعریفونه وړاندې کړي. د مریم وېبنرزده‌کړنیزه ډېکشنري دا اصطلاخ داسې تعریفوي: په صنعت انجنیرۍ او داسې نورو برخو کې د علم کارول؛ تر څو ماشین، د تجهیزاتو پروزې، میتودونه او داسې نورې ستونزې چې د تکېنالوژي په اسطه رامنځته شوي حل کړي او یا نوي ګټور توکي اختراع کړي. ارسېلا فرانکلین (Ursula Franklin) په ۱۹۸۹ کال کې «د تېکنالوژي رېښتې نړۍ» د وینا پرمهال یاد مفهوم په بل ډول تعریف کړ، دا دی: «د هغه کارونو د ترسره کولو میتود/لار چې موږ یې دلته ترسره کوو». د تېکنالوژي اصطلاح ډېری وختونه په ټوله کې د تېکنالوژۍ پر ځای د تېکنالوژي د یوې ځانګړې برخې، یا د لوړې تېکنالوژۍ یا هم د مصرفي الکترونیکي توکو لپاره کارول کېږي. بېرنارد سټېګلر په خپل کتاب «تخنیکونه او وخت، ۱» کې تېکنالوژي په دوه ډوله تعریفوي: د «غیر ژوندیو وسایلو په واسطه د ژوند لټون» او «سازمان شوي غیر عضوي مواد»<ref>{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/technology|title=Technology {{!}} Definition of Technology by Merriam-Webster|dictionary=Merriam-Webster|access-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107024851/http://www.merriam-webster.com/dictionary/technology|archive-date=7 November 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Real World of Technology|url=https://archive.org/details/realworldoftechn0000fran_u9w8|last=Franklin|first=Ursula|publisher=House of Anansi|year=1999|isbn=978-0-88784-891-9|edition=revised|location=Scarborough}}</ref><ref>See, for example, {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology|title=Technology|work=BBC News|access-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107024930/http://www.bbc.com/news/technology|archive-date=7 November 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Stiegler|first=Bernard|title=Technics and Time, 1: The Fault of Epimetheus|year=1998|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-3041-9|pages=[https://archive.org/details/technicstime0000stie/page/17 17], 82|title-link=Technics and Time, 1: The Fault of Epimetheus}} Stiegler has more recently stated that [[biotechnology]] can no longer be defined as "organized inorganic matter," given that it is, rather, "the reorganization of the organic." {{cite book|last=Stiegler|first=Bernard|title=L'avenir du passé: Modernité de l'archéologie|year=2008|publisher=La Découverte|isbn=978-2-7071-5495-8|page=23}}</ref> تېکنالوژي په پراخ ډول د مادي او معنوي موجوداتو په توګه تعریفولی شو، چې د ذهني او فزیکي کاریال/ اپلېکېشن د هڅې په رڼا کې د یو څه ارزښت د لاسته راوړلو په موخه رامنځته  شوې. په دې کارونه کې تېکنالوژي هغه ابزار او ماشینونو ته ویل کېږې چې ښایي د رښتینې نړۍ ستونزو د حل لپاره وکارول شي. دا یوه پراخه اصطلاح ده چې ښایي  ساده توکي لکه اوسپنیزه میله یا د لرګي قاشقه او یا ډېر پېچلي ماشینونه لکه فضایي ستېشن یا د ذرې ګړندېوال/ اکسلېټور په کې شامل وي. توکي او ماشینونه، نه باید مادي وي; مجازي تېکنالوژي لکه کمپیوټري سافت وېير او سوداګریز میتودونه د دې تېکنالوژۍ تر تعریف لاندې راځي. ډبلیو . برېن آرتور (W. Brian Arthur) تېکنالوژي په ورته پراخ تعریف کې رانغاړي. لکه " د انساني موخو د تحقق یوه وسیله." د تېکنالوژي کليمه همداراز د تخنیکونو ټولګې ته هم ویل کېږي. په دې متن کې د انسانې پوهې اوسنی وضعیت دی چې څنګه سرچینې سره ترکیب کړي تر څو د غوښتنې وړ محصولات تولید, ستونزې حل, غوښتنې او اړتیاوې پوره کړي; چې تخنیکي میتودونه, مهارتونه, پروسې, تخنیکونه, توکي او خام مواد په کې شاملېږي. کله چې له نورو اصطلاحاتو لکه "طبي تېکنالوژي" یا "فضایي تېکنالوژي "  سره ترکیب شي د اړونده څانګې پوهې او ابزارو ته ویل کېږي. "عصري تېکنالوژي" لوړې تېکنالوژۍ ته ویل کېږي چې هره برخه کې د بشریت د لاس رسي وړ ده.<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/seind02/c6/c6s5.htm|title=Industry, Technology and the Global Marketplace: International Patenting Trends in Two New Technology Areas|publisher=[[National Science Foundation]]|archive-url=https://wayback.archive-it.org/5902/20150818090057/https://www.nsf.gov/statistics/seind02/c6/c6s5.htm|archive-date=18 August 2015|url-status=dead|website=Science and Engineering Indicators 2002|access-date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite book|last=Arthur|first=W. Brian|date=2009|title=The Nature of Technology|location=New York|publisher=Free Press|page=[https://archive.org/details/natureoftechnolo00arth/page/28 28]|isbn=978-1-4165-4405-0|url=https://archive.org/details/natureoftechnolo00arth/page/28}}</ref> تېکنالوژي د هغه فعالیت په توګه په پام کې نیولی شو چې کلتور جوړوي یا بدلون ورکوي. سر بېره پر دې د ریاضیاتو, ساینس کاریال/ اپلېکېشن دی او لکه څنګه چې پېژندل شوې د ژوند د ګټو هنر دی. یو مدرن مثال یې د اړیکو/ ارتباطو د تېکنالوژۍ راپورته کېدل دي چې د انساني اړیکو پر وړاندې یې موانع راکمې کړې او په پایله کې يې د کوچنیو فرهنګونو / سب کلچر په رامنځته کولو کې مرسته کړې; د سایبري فرهنګ راپورته کېدل چې د رامنځته کېدلو بنسټ يې د اېنټرنټ او کمپیوټر پرمختګ دی. د یو فرهنګي فعالیت په توګه تېکنالوژي له دواړو ساینس او انجنیرۍ څخه مخکې ده چې هر یو یې د تېکنالوژۍ هرې جنبې ته رسمیت ورکوي، دا نظریه همداراز له هنري هڅو سره تړلې ده.<ref>{{cite journal|last=Borgmann|format=fee required|url-status=live|archive-date=13 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813014500/http://muse.jhu.edu/login?uri=%2Fjournals%2Fcanadian_journal_of_sociology%2Fv031%2F31.3borgmann.html|s2cid=144251172|doi=10.1353/cjs.2006.0050|access-date=16 February 2007|url=http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/canadian_journal_of_sociology/v031/31.3borgmann.html|first=Albert|pages=351–60|issue=3|volume=31|journal=The Canadian Journal of Sociology|title=Technology as a Cultural Force: For Alena and Griffin|year=2006|author-link=Albert Borgmann|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://macek.czechian.net/defining_cyberculture.htm|title=Defining Cyberculture|access-date=25 May 2007|author=Macek, Jakub|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703200319/http://macek.czechian.net/defining_cyberculture.htm|archive-date=3 July 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>See, for example, Katie Farris, "The Importance of Art in a Technological World," and Ilya Kaminsky, "Technicians of the Sacred," in: ''Humanistic Perspectives in a Technological World'', ed. [[Richard Utz]] and Karen Head (Atlanta: Georgia Institute of Technology, 2021), pp. 36-39, and 79-82, respectively. [https://leading-edge.iac.gatech.edu/humanistic-perspectives-2021/ Electronic access].</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:تکنالوژي ]] [[وېشنيزه:تکنالوژي غونډال| ]] 6pfyk9auxn7zr42nzbglo2b7msfbz7e 0 8951 371040 303528 2026-11-08T16:24:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371040 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0.5em;">{{Coord|56|50|N|60|35|E|type:adm1st_source:itwiki|display=title}}پلازمېنه (مرکزي ښار)، په يوه هېواد، دولت، ولايت، ادارې يا نورو اداري سيمو کې د ښاروالۍ چارو خپلوونکی لومړی حيثيت دی چې معمولاً د يوه حکومت مرکزيت بلل کېږي. په دوديز ډول پلازمېنه هغه ښار دی چې په فزيکي توګه د حکومت دفترونه او د لېدنو کتنو ځايونه په کې وي، يوه ښار ته د پلازمېنې حيثيت د دولت د قانون يا اساسي قانون له خوا ورکول کېږي. د ګڼو هېوادونو په ګډون په ځينو حقوقي حوزو کې د حکومت بېلابېلې څانګې، په جلا جلا ځايونو کې وي. په ځينو حالتونو کې، د رسمي پلازمېنې (د اساسي قانون تر مخې) او د حکومت مقام چې په يو بل ځای کې وي، سره توپير لري. د انګريزي رسنيو خبرونه، د مرکزي ښار نوم د کنايې په ډول د يوه هېواد د حکومت لپاره چې دا ښار يې پلازمېنه وي، د بديل په توګه کاروي. د بېلګې په ډول:«د واشنګټن او لندن اړيکې» دا معنا چې «د متحده ايالاتو او بریتانيې تر منځ اړيکې».<ref>{{Cite book|last1=Panther|first1=Klaus-Uwe|url=https://books.google.com/books?id=94hH2u4rQVUC&pg=PA230|title=Metonymy and Metaphor in Grammar|last2=Thornburg|first2=Linda L.|last3=Barcelona|first3=Antonio|date=2009|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-2379-1|language=en}}</ref> == اصطلاحات == د انګليسي (Capital) ټکی د لاتیني ژبې له (caput) ټکي نه اخیستل شوی دی چې معنا يې ده «سر». په ډېرو هغو هېوادونو کې چې په انګليسي ژبه خبرې کوي، په ښکته فرعي وېش کې پلازمېنې ته «د ناحيې ښارګوټی» او د ناحيې مرکز اصطلاحات هم کارول کېږي. په ځینو اتحادي هېوادونوکې، له ملي کچې ښکته پلازمېنې، د «اداري» مرکزونو په نوم پېژندل کېږي. که څه هم تل داسې نه وي، خو بیا هم پلازمېنه په هېواد کې د قانون جوړولو تر ټولو ستر ښار وي. == اصليت == له تاريخي پلوه د يوه هېواد يا يوې سيمې ستر اقتصادي مرکز د سياسي ځواک په محوري نقطه بدلېږي او په دې ډول د نېول کېدو يا فدراسیون له لارې په پلازمېنه اوړي. (دې ته په کتنې سره نوې پلازمېنه د تل لپاره موجوده نه وي: د منځنيو پېړيو په لويديځه اروپا کې، يو ګرځنده (ګرځېدونکی) حکومت ډېر دود و). بېلګې يې لرغونی بابل، عباسي بغداد، لرغونی اتن، روم، براتيسلاوا، بوداپست، قسطنطنيه، چانګان، لرغونې کوسوو، کيف، مادريډ، پاريس، پودوګوريکا، لندن، بجينګ، پراګ، تالين، توکيو، لزبن، زيګا، ويلنوس او وارسا دي. د سياست سره سروکار لرونکي خلک او هغه څوک چې د ملي يا شاهي حکومتونو د اغېزناکې ادارې لپاره يې مهارتونو ته اړتيا وي، تر ډېره بريده په طبيعي ډول پلازمېنې ته راماتېږي، لکه:  قانون پوهان، سياست پوهان، بانکداران، ژورنالیستان او د عامه تګلارو جوړوونکي. ځينې داسې ښارونه مذهبي مرکزونه وو، يا اوس هم شته، د بېلګې په ډول: قسطنطنيه (له يو نه زياتو دينونو لپاره)، روم (د رومي کاتوليکې کليسا لپاره)، القدس (له يو نه زياتو دينونو لپاره)، بابل، ماسکو (د روسیي ارتودوکس کليسا لپاره)، بلګراډ (د سربيايي ارتودوکس کليسا لپاره)، پاريس او بيجينګ. په ځینو هېوادونو کې پلازمېنه د جغرافيايي لاملونو پر بنسټ بدله شوې ده؛ د فنلنډ لومړی ښار تورکو، چې د سويډن تر واکمنې لاندې له منځنیو پېړيو راهيسې د دې هېواد پلازمېنه وه، په ۱۸۱۲ز کال کې د « Grand Duchy of Finland» هېواد په منځ ته راتګ سره يې هغه مهال د پلازمېنې په توګه خپل حيثيت له لاسه ورکړ، کله چې روسي سترواکۍ «هلسينکي» د اوسني فنلنډ پلازمېنه وټاکل شوه.  <ref>{{cite web|url=http://kinooze.com/what-does-a-capital-city-mean/|title=What does a Capital City Mean?|date=5 December 2012|access-date=9 June 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170531161615/http://kinooze.com/what-does-a-capital-city-mean/|archive-date=31 May 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thoughtco.com/capital-city-relocation-1435389|title=Where Next: The Reasons Why (Some) Countries Move Their Capitals|access-date=9 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151019/https://www.thoughtco.com/capital-city-relocation-1435389|archive-date=10 October 2017}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M_aMAgAAQBAJ&pg=PA22|title=Capital Cities in the Aftermath of Empires: Planning in Central and Southeastern Europe|first1=Emily Gunzburger|last1=Makas|first2=Tanja Damljanovic|last2=Conley|date=4 December 2009|publisher=Routledge|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151840/https://books.google.com.au/books?id=M_aMAgAAQBAJ&pg=PA22&lpg=PA22&dq=religious+centres+capital+cities&source=bl&ots=VEfFJF9hdI&sig=PtLmMxFTErkNm-Qor7fGibCfr6g&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwirz6OC3rDUAhVIVbwKHWM_B_AQ6AEITTAL#v=onepage&q=religious+centres+capital+cities&f=false|archive-date=10 October 2017|isbn=9781135167257}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/place/Turku Turku, Finland – Britannica]</ref> د سياسي او اقتصادي يا کلتوري ځواک مرکزيت په هېڅ ډول نړيوال نه دی. شونې ده چې دوديزې پلازمېنې له اقتصادي اړخه د ايالتي سيالانو له خوا تر پام لاندې ونيول شي، د بېلګې په ډول: د شانګهای له خوا نانکينګ، د مونترال له خوا د کبک ښار او او د متحده ايالاتو ځینې ګڼ ايالتي مرکزونه. د يوې واکمنۍ يا کلتور له منځه تلل هم، د هغه ځای د مرکزي ښار له منځه تللو لامل ګرځي، لکه چې په بابل او کاهوکيا کې همداسې پېښ شول. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6Cl4BwAAQBAJ&pg=PA35|title=Babylon: Legend, History and the Ancient City|first=Michael|last=Seymour|date=29 August 2014|publisher=I.B.Tauris|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010153333/https://books.google.com.au/books?id=6Cl4BwAAQBAJ&pg=PA35&lpg=PA35&dq=extinction+babylon&source=bl&ots=hoHWZ95wMC&sig=Q12hEn29qFcbg6YrAtc84Xts-1g&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjk05-P37DUAhWCgLwKHbIcBOsQ6AEILjAC#v=onepage&q=extinction+babylon&f=false|archive-date=10 October 2017|isbn=9780857736079}}</ref> ډېرې پلازمېنې د اساسي قانون يا قانون جوړولو له لارې تعريف شوې دي، خو د اوږدې مودې ډېرې پلازمېنې داسې کوم قانوني نوم نه لري، په داسې پلازمېنو کې برن، اډينبرګ، لزبن، لندن، پاريس او ولينګټن شامل دي. دا ښارونه د يوې اتفاقي موضوع په توګه پلازمېنې منل شوې او دا ځکه چې، ټول يا نږدې د ټول هېواد مرکزي سياسي ادارې، لکه: حکومتي ادارې، ستره محکمه، قانون جوړوونکې هسته، سفارتونه او داسې نور په دې ښارونو يا ورته نږدې کې موقعيت لري. == د اوسمهال پلازمېنې == په متحده ايالاتو کې ولسوالۍ له تاريخي اړخه د ولسواليو ښارونه لري، دا ښارونه په ولسوالۍ کې تر ډېره بريده غټ ښارونه نه وي او ډېر ځله اداري مرکزونه هم نه وي، ځکه چې له تاريخي اړخه ډېرې ولسوالۍ اوس يوازې تشريفاتي بڼه لري او اداري پولې یې ځان ځانته دي. د رنسان له پړاو راهيسې، په نړۍ کې د نوو پلازمېنو شمېر زيات شو، په ځانګړي ډول له اتلسمې پېړۍ راهيسې، کله چې ملي خپلواک هېوادونه جوړ شول. <ref>''Berlin – Washington, 1800–2000: Capital Cities, Cultural Representation, and National Identities'', ed. [[Andreas Daum]] and Christof Mauch. New York: Cambridge University Press, 2006, ISBN {{ISBN|978-0-521-84117-7}}, pp. 4–7.</ref> په کاناډا کې فدرالي پلازمېنه ده، په داسې حال کې چې لس ولايتونه او درې سيمې خپل مرکزي ښارونه لري. د مکسيکو، برازيل (په ترتيب سره د هر هېواد د پلازمېنې په توګه ريو ډي جينيرو او ساو پاولو په ګډون) او استراليا په څېر هېوادونو ولايتونه، هر يو يې خپل مرکزي ښارونه لري. د بېلګې په ډول: د استراليا د شپږو ايالتونو مرکزونه دا دي: اډلايډ، بريزبن، هوبارټ، ملبورن، پرت او سيډني. په استراليا کې «د مرکزي ښارونو» اصطلاح، د دې شپږوايالتونو مرکزونو، د کانبرا او ډاروين چې د شمالي سيمې مرکز دی، مرکزونو ته ويل کېږي. ابوظهبي د ابوظهبۍ د امارت پلازمېنه ده او د متحده عربي اماراتو پلازمېنه هم ده.   متحده هېوادونه، چې له څو هېوادونو نه جوړ شوی وي، لکه: بریتانيه او د ډنمارک پاچايي، معمولاً هر يو خپل ځانګړی مرکزي ښار لري، خو فدراسيون داسې نه دی، په فدراسيون کې په عمومی  توګه يوه جلا ملي پلازمېنه نه وي، بلکې د يوه جوړوونکي هېواد مرکزي ښاربه، د ټول هېواد پلازمېنه وي، لکه: لندن، چې د انګلستان او متحده سلطنت پلازمېنه ده. په همدې ډول، د هسپانيې هره خپلواکه ټولنه او د ايټاليې سيمې خپل مرکزي ښار لري، لکه سويا او ناپل، په داسې حال کې چې ماډريډ د ماډريډ د ټولنې پلازمېنه او په ټوله کې د هسپانيې د پاچايۍ پلازمېنه ده، همدا شان روم د ايټاليې او د لاتزو د ټولې سيمې پلازمېنه ده. په فدرالي جمهوري المان کې، د دې هېواد هر جوړوونکی ايالت (چې د Länder په نوم پېژندل کېږي او د لنډ جمع ده) خپل ځانګړی مرکزي ښار لري، لکه:  درسدن، ويسباډن، ماينز، دوسلدورف، اشتوتګارت او مونيخ، د فدراتيفيې روسيې جمهوريت ټول ايالتونه هم المان ته ورته دي. د المان او روسيې ملي پلازمېنې (برلین او مسکو) هم په ځانګړي ډول د دواړو هېوادونو تشکيلوونکي ايالتونه  دي. د اطريش او سويس سيمې (کانتونونه) خپل مرکزي ښارونه لري. ويانا د اطريش ملي پلازمېنه ده، خو ايالت هم دی، په داسې حال کې چې «برن» د سويس او برن سيمې دواړو لپاره (نارسمي) پلازمېنه ده. د ملي پلازمېنو ډېری يې د خپلو هېوادونو ستر ښارونه  هم دي، خو په ځېنو هېوادونو کې حالت داسې نه دی. == سرچينه == # http://ru.wikipedia.org/wiki/%D1%F2%EE%EB%E8%F6%E0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903204245/http://ru.wikipedia.org/wiki/%D1%F2%EE%EB%E8%F6%E0 |date=2014-09-03 }} == دا هم وگورئ == * [[هېواد]] * [[دولت]] jvrypo314ykm4pbw5mdsvev7pputigd 0 9511 371055 370175 2026-11-08T16:38:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371055 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې په ښوونې او روزنې کې۱۲k- او لوړې زده کړې شاملې دي، چې د هېواد د پوهنې وزارت او د لوړو زده کړو وزارت تر څار لاندې دي. په افغانستان کې شاوخوا ۱۰ میلیونه زده کوونکي او ۲۲۰۰۰۰ ښوونکي شتون لري. ولس لا زیاتو ښوونځیو او ښوونکو ته اړتیا لري.<ref>{{cite web|url=https://www.mohe.gov.af/en|title=Afghanistan's Ministry of Higher Education|access-date=2021-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211111013347/https://mohe.gov.af/en/|archivedate=2021-11-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2021/05/05/ghani-sees-threat-to-afghanistans-education-system/|title=Ghani sees threat to Afghanistan's education system|publisher=Pajhwok Afghan News|date=May 5, 2021|access-date=2021-05-05}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2021/04/25/not-a-single-school-in-6-districts-of-kandahar/|title=Not a single school in 6 districts of Kandahar|publisher=Pajhwok Afghan News|date=April 25, 2021|access-date=2021-05-05}}</ref> په افغانستان کې ځینې لوی پوهنتونونه د کابل پوهنتون، د افغانستان امریکایي پوهنتون، بلخ پوهنتون، هرات پوهنتون، ننګرهار پوهنتون، شیخ زاید پوهنتون او د کندهار پوهنتون دي. د ۱۹۳۳ او ۱۹۷۳ ز کلونو ترمنځ ښوونه او روزنه د ظاهر شاه په واکمنۍ کې ښه شوه، چې د نیمایي نفوس لپاره چې عمرونه یې له۱۲ کلونو نه ټیټ وو، لومړني ښوونځي چمتو کړل او د ثانوي ښوونځیو سیسټم او د کابل پوهنتون پراختیا هم په همدې وخت کې رامنځته شوه.په  ۱۰.۳ میلیارده افغانۍ په لومړي «پنځه کلن پلان» (۱۹۵۶ـ۱۹۶۲ز) کې ، چې «۷.۷٪ د تعلیم او روغتیا لپاره اختصاص شوې، په پرتله ۴۹.۵٪ د ترانسپورت او مواصلاتو لپاره، ۲۶.۵٪ په صنعتي پراختیا، ۱۲.۶٪ د کرنې لپاره، او ۳.۸٪  د بېلابېلو پرمختیایي کارونو لپاره» مصرف شوې دي.<ref name="cp">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Afghanistan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (May 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>http://hafizsahar.com/Images/thesis.pdf</ref><ref>{{Cite book|isbn=978-1737020707|title=Television in Afghanistan: A Comparative Study of Educational Television in Selected Developing Countries and Its Relevance to the Similar Use Television in Afghanistan|last1=Sahar|first1=Hafiz|date=7 April 2021}}</ref> د افغانستان د دیموکراتیک جمهوریت پر مهال د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند (PDPA) حکومت د پوهنې په سیستم کې اصلاحات راوستل، د دواړو جنسونو لپاره پر زده کړو ټینګار وشو او د سواد زده کړې په برخه کې پراخ پروګرامونه رامنځته شول.<ref>Racist Scapegoating of Muslim Women – Down with Quebec's Niqab Ban!, Spartacist Canada, Summer 2010, No. 165</ref><ref name="cp2">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Afghanistan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (May 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> د ۲۰۰۱ ز کال په وروستیو کې د طالبانو له نسکورېدو وروسته، د حامد کرزي ادارې د پوهنې د سیستم د بیا رغونې لپاره د پام وړ نړیوالې مرستې ترلاسه کړې. د ۲۰۰۳ ز کال تر پایه پورې له ۳۲ ولایتونو نه په ۲۰ کې شاوخوا ۷۰۰۰ ښوونځي فعال وو چې ۲۷۰۰۰ ښوونکو یې ۴.۲ میلیونه ماشومانو ته (د ۱.۲ میلیونه نجونو په ګډون) تدریس ورکاوه. د دې شمېر نه، شاوخوا ۳۹ میلیونه زده کوونکي په لومړنیو ښوونځیو کې وو. تر ۲۰۰۶ ز کال پورې په ټول افغانستان کې له ۴ میلیونو نه ډېر هلکان او نجونې زده کوونکې په ښوونځیو کې شامل وو. په ورته وخت کې د ښوونځیو تاسیسات یا بنسټونه هم رغول شوي یا ښه شوي و، هر کال په عصري ډول ښوونځي جوړېدل. د افغانستان امریکایی پوهنتون (AUAF) په کابل کې په  ۲۰۰۶ کې تاسیس شو. نور پوهنتونونه، لکه: په جنوب کې د کندهار پوهنتون، په ختیځ کې د ننګرهار پوهنتون او د خوست پوهنتون، په لوېدیځ کې د هرات پوهنتون او په شمال کې د بلخ پوهنتون رغول شوي او يا هم بیا له سره جوړ شوي دي.<ref name="cp3">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Afghanistan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (May 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> د افغان نجونو لپاره د زده کړې پر وړاندې خنډونه لا ډېر وو. د افغانستان د هغه وخت د پوهنې وزیر محمد حنیف اتمر په ۲۰۰۷ ز کال کې ویلي و چې: ۶۰ سلنه زده کوونکي په خیمو او نورو ناامنو ودانیو کې زده کړې کوي او د ځینو پلرونه په داسې شرایطو کې خپلې لوڼې ښوونځیو ته له تللو منع کوي. د ښځینه ښوونکو نشتوالی بله ستونزه وه چې ځینې کورنۍ یې اندېښمنې کړې وې، په ځانګړې توګه په محافظه کاره سیمو کې. ځینو پلرونو خپلو لوڼو ته اجازه نه ورکوله چې د نارینه وو له خوا زده کړې وکړي. خو دا په دې معنا وه چې نجونو ته اجازه نه ورکول کېده چې ښوونځي ته ولاړې شي، لکه څنګه چې د اکسفام نړیوالې مرستندویه ادارې، په۲۰۰۷ ز کې راپور ورکړ چې شاوخوا څلورمه برخه افغان ښوونکي ښځې وې.<ref name="asmp">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6533379.stm|title=BBC NEWS – South Asia – Afghan schools' money problems|access-date=17 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Fresh attacks on Pakistan schools|work=BBC News|publisher=BBC|date=2009-01-19|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7836875.stm|access-date=2009-01-19}}</ref> لاندې لاسته راوړنې د ۲۰۰۰ لسیزې په لومړۍ لسیزه کې ترسره شوې: * د ۲۰۰۱ او ۲۰۱۶ ز کلونو ترمنځ، په لومړنیو ښوونځیو کې د شمولیت کچه ​​له ۱ میلیون نه ۹.۲ میلیون ته لوړه شوه (په پنځلسو کلونو کې نهه چنده زیاتوالی) او د نجونو تناسب په حقیقت کې له صفر نه ۳۷٪ ته لوړ شو. * په عمومي زده کړو کې د ښوونکو شمېر اووه چنده لوړ شوی، خو وړتیا یې ټیټه ده. شاوخوا ۳۱ سلنه یې ښځې دي. * له ۲۰۰۳ ز نه تر ۲۰۱۰ ز پورې، له ۵۰۰۰ نه ډېرې د ښوونځیو ودانۍ بیا رغول شوې  یا نوې جوړې شوې دي. یوازې ۵۰٪ ښوونځي د کارونې وړ ودانۍ لري. نوم لیکنه لږ ده: په هره اداره کې اوسط ۱.۹۸۳زده کوونکي دي، درې مؤسسې له ۲۰۰ نه لږ زده کوونکي لري. برسېره پردې، پوهنځۍ د وړ او تکړه غړو له کمښت سره مخامخ دي: یوازې ۴.۷٪ (د ټولټال ۳.۵۲۲ نه ۱۶۶) تدریسي کارکوونکي پی ایچ ډي لري. «د ناکافي منابعو ستونزې او د وړ تدریسي کارمندانو نشتوالی د فساد مسئلې دي».<ref>Anthony Welch and Attaullah Wahidyar. ''Evolution, Revolution, Reconstruction: The interrupted Development of Higher Education in Afghanistan.'' In M. F. Buck and M. Kabaum (eds.), 2013, ''Ideen und Realitaeten von Universitaeten'', pp. 83-105, here pp. 94 and 96. New York: Peter Lang. {{ISBN|978-3-631-62381-7}}</ref> په ۲۰۱۰ز کې، متحده ایالاتو په افغانستان کې د لنکن د زده کړې مرکزونو جوړول پیل کړل. دوی د پروګرام کولو پلیټ فارمونو په توګه کار کوي چې د انګلیسي ژبې ټولګي، د کتابتون اسانتیاوې، د پروګرام کولو ځایونه، انټرنیټي اتصال، تعلیمي او نور د مشورې خدمتونه وړاندې کوي. د پروګرام موخه دا ده چې په هره میاشت کې لږ تر لږه ۴۰۰۰ افغان اتباعو ته په هر ځای کې لاسرسی ومومي.<ref>https://photos.state.gov/libraries/afghanistan/231771/PDFs/RFP-Lincoln-Learning-Centers.pdf</ref><ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://waronterrornews.typepad.com/home/2010/09/ghazni-gov-lincoln-learning-center.html |access-date=2022-02-02 |archive-date=2013-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002648/http://waronterrornews.typepad.com/home/2010/09/ghazni-gov-lincoln-learning-center.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kabul.usembassy.gov/about_llc.html|title=About Lincoln Learning Centers – Embassy of the United States Kabul, Afghanistan|access-date=17 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203181149/http://kabul.usembassy.gov/about_llc.html|archive-date=3 February 2016|url-status=dead}}</ref> د بشري پراختیا د شاخص له مخې په ۲۰۱۱ ز کال کې افغانستان په نړۍ کې ۱۵م لږ پرمختللی هېواد و. د ۲۰۱۱ ز کال په جون میاشت کې، د متحده ایالاتو چارواکو د پوهنې له وزیرغلام فاروق وردګ سره یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه چې د USAID له خوا د افغانستان د پوهنې وزارت ته د مستقیمو مالي مرستو فرصتونه لا پراخ کړي. د ۲۰۱۱ ز کال په ډسمبر کې، په افغانستان کې د باغچې سیمسیم د ماشومانو تلویزیوني لړۍ پیل شوه. دا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت له خوا تمویل کېږي او د افغانستان د پوهنې وزارت په مشوره تولیدېږي. دا پروژه د دې لپاره ډیزاین شوې، چې له ښوونځي نه مخکې او له هغه وروسته له افغانانو سره د زده کړې په برخه کې مرسته وکړي.<ref>{{cite web|url=http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|title=Interview with Carol Ruth Silver|year=2011|تاريخ الوصول=2022-02-02|تاريخ الأرشيف=2017-06-09|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-02-02|خونديځ نېټه=2017-06-09|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.laptop.org/go/OLPC_Afghanistan|title=OLPC Afghanistan|work=laptop.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|title=Briefing Note – One Laptop Per Child (OLPC) in Afghanistan|author1=Lima Ahmad|author2=Kenneth Adams|author3=Mike Dawson|author4=Carol Ruth Silver|access-date=2 October 2014|تاريخ الأرشيف=28 March 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=28 March 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kabul.usembassy.gov/direct-assitance.html|title=USAID To Provide Direct Assistance to Afghan Ministries for the People of Afghanistan|date=June 11, 2011|access-date=2011-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809054942/http://kabul.usembassy.gov/direct-assitance.html|archive-date=August 9, 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="AWN">{{cite news|url=http://www.awn.com/news/television/sesame-street-debut-afghanistan|title=Sesame Street To Debut In Afghanistan|first=Rick|last=DeMott|publisher=AWN News|date=December 1, 2011|access-date=December 5, 2011}}</ref><ref name="Wardak seeks $3b in aid for school buildings">{{cite web|url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings|title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings|publisher=[[Pajhwok Afghan News]]|date=May 18, 2013|access-date=19 May 2013}}</ref> == د زده کړو د پرمختګ پر وړاندې ګواښونه == === تاوتریخوالی === افغانستان یو له هغو هېوادونو نه دی چې د ښوونځیو پر وړاندې د تاوتریخوالي له امله تر ټولو ډېر ځپل شوی، په ۲۰۰۸ ز کال کې د زده کړو پر مرکزونو باندې ۷۷۰ بریدونه شوي دي. د زده کوونکو پر وړاندې تاوتریخوالی په ۲۰۱۰ ز کال کې نږدې ۵ میلیونه افغان ماشومان ښوونځیو ته له تګ نه منع کړي وو. افغانستان په ۲۰۰۶ ز کال کې د ۴۳۹ ښوونکو، د پوهنې کارکوونکي او زده کوونکي د وژلو شاهد و، چې په نړۍ کې د مړینې تر ټولو لوړه کچه وه.<ref>Reuters. “Violence, tradition keep millions of Afghans from school” https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-education-idUSTRE7000P220110101 Retrieved 10 February 2012</ref> === د ښوونکي باورلیک === په ۲۰۰۱ ز کال کې د طالبانو د رژیم له نسکوریدو راهیسې تر ۶ میلیونو پورې نجونې او هلکان ښوونځیو ته تلل پیل کړي دي. په ۲۰۱۲ ز کال کې، د زده کونکو شمېر د وړ ښوونکو له شمېر نه ډېر و. د پوهنې وزارت د شمېرو له مخې، د هېواد د ۱۶۵۰۰۰ ښوونکو له ډلې نه ۸۰ سلنه یې د لېسې زده کړو معادلې زده کړې کړې دي او یا یې له ثانوي دورې وروسته زده کړې نه دي بشپړې کړي.<ref name="chalkboard.tol.org">Transitions Online (TOL) Chalkboard. http://chalkboard.tol.org/afghanistan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100713090317/http://chalkboard.tol.org/afghanistan |date=2010-07-13 }}. Retrieved 10 February 2012.</ref> === نصاب === د طالبانو د رژیم له نسکورېدو راهیسې، د افغان او نړیوالو کارپوهانو د ګډو هڅو په پایله کې د اسلامي تعلیماتو نصاب بدل شوی دی. نوي کتابونه او ښه روزنه رامنځته شوې. سره له دې، د ثانوي ښوونځیو درسي کتابونو لپاره معیاري نصاب شتون نه لري، او د لېسې درسي کتابونه د شمېر او محتوا له پلوه خورا ناکافي دي.<ref>http://www.writearticles.org/Articles/Education-in-Afghanistan-Issues-and-Concerns-738.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208153738/http://www.writearticles.org/Articles/Education-in-Afghanistan-Issues-and-Concerns-738.html|date=2012-02-08}}. Retrieved 10 February 2012.</ref> په ۲۰۱۲ ز کال کې کافي ښوونځي نه وو. د حکومت د وروستي راپور له مخې شاوخوا ۴۵۰۰ ښوونځي د رغولو په حال کې دي. ۴۰ سلنه ښوونځي په دایمي ودانیو کې ځای پر ځای شوي وو. پاتې نورو د یونیسیف په پناه ځایونو کې ټولګي نیولي او یا یې "د دښتو ښوونځي" وو، چې زده کوونکي او ښوونکي یوه کلي ته نږدې په دښته کې د درس لپاره راټولېدل. === د ماشومانو کار === په ۲۰۰۷ ز کال کې د افغانستان تر نیمايي ډېر نفوس، له ۱۸ کلونو کم عمر درلود. یونیسف اټکل کوي چې د اووه او څوارلسو کلونو ترمنځ نږدې څلورمه برخه افغان ماشومان کار کوي. په کلیوالو سیمو کې د هلکانو په پرتله نجونې ډېرکار کوي. دا ستونزه تر ټولو لویه ستونزه ده. دا د ماشومانو د زده کړو د ګډوډوۍ لامل کېږي او ښايي په بشپړ ډول یې ښوونځي ته له تللو نه مخنیوی وکړي.<ref>United Nations Children's Fund (UNICEF). http://www.unicef.org/infobycountry/files/Updated_2007_QandA_Afghanistan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718023839/https://www.unicef.org/infobycountry/files/Updated_2007_QandA_Afghanistan.pdf |date=2019-07-18 }}. Retrieved 10 February</ref><ref name="un.org">United Nations (UN). http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22952&Cr=afghan&Cr1= Retrieved 10 February 2012</ref><ref>Michael P. Todaro and Stephen C. Smith, ''Economic Development'' (Pearson, 10th edition, 2009)</ref> ==ننگرهار پوهنتون سلام. زما نوم دی، خکمت الله افعان == == په افغانستان کې ځینې لوی پوهنتونونه د افغانستان امریکایي پوهنتون، د کابل پوهنتون، د کابل پولی تخنیک پوهنتون، د البیروني پوهنتون، د کاردان پوهنتون، د بلخ پوهنتون، د هرات پوهنتون، د هرات پوهنتون او د هرات پوهنتون دي. == ==قندهار پوهنتون== ==بلخ پوهنتون== == سرچینې == ==کابل پولی تخنیک پوهنتون== {{د افغانستان سرليکونه}} [[وېشنيزه:افغانستان]] j9origzxmyqni93w2663kx0doq745wr 0 9945 371217 367656 2026-11-08T18:33:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371217 wikitext text/x-wiki يو سياسي ګوند هغه سازمان دی چې نوماندان د يوه ځانګړي هېواد په ټولټاکنو کې د سيالۍ لپاره منظموي. د يوه ګوند د غړو لپاره دا عامه ده چې د سیاست په اړه يو شان اندونه ولري او شونې ده چې د ګوندونو موخې د ځانګړو اندونو يا تګلارو پر بنسټ وي. په وروستيو څو پېړيو کې د نويو ګونديزو سازمانونو د ودې او خپرېدو له امله سياسي ګوندونه نږدې د هر هېواد د سياست ستره برخه ګرځېدلې ده. داسې څه ډېر کم دي، چې یو هېواد دي سياسي ګوندونه ونه لري. ځينې هېوادونه يوازې يو، خو ځينې بيا ډېر سياسي ګوندونه لري. د مطلق العنان او ديموکراتيکو هېوادونو په سياستونو کې سياسي ګوندونه مهم دی، که څه هم د مطلق العنانو په پرتله ديموکراتيک هېوادونه زيات سياسي ګوندونه لري. مطلق العنان هېوادونه عموماً يو ګوند لري، کوم چې هېواد پر مخ وړي، ځينې سياسي پوهان د دوه يا ډېرو ګوندونو تر منځ سيالۍ د ديموکراسۍ د مهمې برخې په توګه بولي. شونې ده چې، ګوندونه په ټولنه کې له شته درزونو نه منځ ته راشي، لکه: د لوړې او ښکته طبقې تر منځ توپير او دوی د خپلو غړو تر منځ د همکاريو هڅولو له لارې د سياسي پریکړو پروسه ساده کوي. په سياسي ګوندونو کې عموماً يو د ګوند رهبر وي، څوک چې د ګوند د فعاليتونو لومړی مسئوليت په غاړه لري، د ګوند مديران چې شونې ده، دوی د ګوند رهبر وټاکي، اداري او تنظيمي موخې تر سره کړي، د ګوند غړي چې شونې ده په خپله خوښه او له امتياز پرته له ګوند سره مرسته کوي، دپيسو بسپنه ورکوي او نوماندانو ته رايه ورکوي. داسې ډېرې لارې چارې شته چې د سياسي ګوندونو جوړښت ترې منځ ته راځي او له رايه ورکولو سره تعامل کوي. هغه مرستې چې هېوادوال يې سياسي ګوندونو ته ورکوي، عموماً د قانون له لارې تنظيميږي او شونې ده چې ګوندونه کله ناکله په داسې طريقو اداره شي، تر څو د هغو خلکو مرسته وکړي، کوم چې دوی ته وخت او پیسې ورکوي. د ډېريو سياسي ګوندونو توخه (انګېزه/محرک) نظرياتي موخې وي. په ديموکراتيکو ټاکنو کې دا عامه ځانګړنه ده چې د آزادو، محافظه کارو او ټولنيزو ګوندونو تر منځ سيالۍ وشي، د نورو ډېرو سترو سياسي ګوندونو په عامو ايډيالوژيانو کې کمونيزم، ولسپالنه، ملتپالنه او اسلام پالنه شاملې دي. په بېلا بېلو هېوادونو کې ډېر ځله سياسي ګوندونه د خپل ځان د ښکاره کولو لپاره د ځانګړې نظريې په لرلو سره يو ډول رنګونه او نښې کاروي، خو بیا هم ډېر سياسي ګوندونه له کومې نظريې سره تړاو نه لري او شونې ده چې د دې پر ځای په لومړي سر کې په ملاتړ، پيروپالنه يا يو خاص سياسي متشبث ته په وده ورکولو کې ښکېل وي.   == تعريف == سياسي ګوندونه ډله ییزې هستې دي چې د سياسي دفترونو لپاره سيالۍ منظموي. د يوه سياسي ګوند غړي د يوه مشترک نوم لاندې په ټاکنو کې ګډون کوي. د يوه محدود تعريف له مخې، شونې ده، يو سياسي ګوند يوازې د نوماندانو هغه ډله وګڼل شي، چې د يو ګوند تر نامه  لاندې د يوه دفتر لپاره هلې ځلې کوي. په پراخه تعريف سره، سياسي ګوندونه ټول هغه ميکانيزم ته ويل کېږي چې د نوماندانو له ټاکنو نه ملاتړ کوي، په دوی کې رايه ورکوونکي او رضاکاران هم شامل دي چې د يوه سياسي ګوند له ادرسه پېژندل کېږي، د هغه ګوند رسمي سازمانونه، کوم چې د همدې ګوند د نوماندانو له ټاکنې پلوی کوي او د حکومت په دننه کې هغه قانون جوړوونکي، څوک چې له يوه ګوند سره تړاو لري، ټول يې برخه دي. په ډېريو هېوادونو کې د يوه سياسي ګوند تصور په قانون کې تعريف شوی وي او حکومت هغه شرايط په ګوته کړي وي، چې تر مخې يې له قانوني اړخه يو سازمان د سياسي ګوند په توګه منل کېدای شي.<ref name="Aldrich95">{{cite book|last1=Aldrich|first=John|title=Why Parties?: The Origin and Transformation of Political Parties in America|url=https://archive.org/details/whypartiesorigin00aldr|chapter=1|publisher=University of Chicago Press|year=1995}}</ref><ref name="Chhibber04">{{cite book|last1=Chhibber|first1=Pradeep K.|last2=Kollman|first2=Ken|title=The formation of national party systems: Federalism and party competition in Canada, Great Britain, India, and the United States|url=https://archive.org/details/formationofnatio0000chhi|publisher=Princeton University Press|year=2004}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Sarah F. Anzia|author2=Olivia M. Meeks|title=Political Parties and Policy Demanders in Local Elections|journal=University of Maryland-Hewlett Foundation Conference on Parties, Polarization and Policy Demanders|date=May 2016|url=https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf|access-date=14 February 2021|archive-date=8 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008034336/https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf|url-status=dead|archivedate=8 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008034336/https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Anzia_Meeks_Parties_Local_Elections_5_27_16.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|first=Dan|last=Avnon|title=Parties laws in democratic systems of government|journal=The Journal of Legislative Studies|volume=1|issue=2|pages=283–300|date=16 November 2007|doi=10.1080/13572339508420429}}</ref> سياسي ګوندونه له نورو سياسي ډلو او انجمنونو نه توپير لري، لکه: سياسي ګوندونه او د ګټې ډلې، د دې حقيقت پر بنسټ چې ګوندونه د نوماندانو پر ټاکنو تمرکز لري، په داسې حال کې چې د ګټې ډلې د يوې تګلارې نظريې پر مخکې وړلو تمرکز لري. دا بحث په نورو ځانګړتياوو پورې هم تړلی دی چې ګوندونه له نورو سياسي سازمانونو نه جلا کوي، زیات غړيتوب، د وخت په تېرېدو سره زيات ثبات او له رايه ورکوونکو سره ژوره اړيکه په دې کې شامل دي.<ref>{{cite book|author1=John Anthony Maltese|author2=Joseph A. Pika|author3=W. Phillips Shively|date=13 January 2020|title=American democracy in context|publisher=Sage|page=182|isbn=978-1544345222}}</ref><ref name="Belloni76">{{cite journal|last1=Belloni|first=Frank P.|last2=Beller|first2=Dennis C.|title=The Study of Party Factions as Competitive Political Organizations|journal=The Western Political Quarterly|volume=29|number=4|pages=531–549|year=1976|doi=10.1177/106591297602900405|s2cid=144697443}}</ref> == تاريخچه == دا نظر چې خلک د خپلو شريکو ګټو نه د دفاع په موخه ستر ګوندونه يا ډلې جوړې کړي، ډېره لرغونې ده. اپلاتون په خپل کتاب( جمهوريت) کې د اتن د کلاسيکو سياسي ګوندونو يادونه کړې او ارستو په خپل کتاب سياست کې د ګوندونو د رامنځ ته کولو لپاره د حکومت د بېلا بيلو ډولونو د ميلان په اړه بحث کړی دی. يو لړ لرغونو اختلافاتو هم د ګوندونو پورې اړه درلوده، د بېلګې په ډول د قسطنطنيې په هيپودروم کې د سپرو د دووسيالو تر منځ د نيکا بغاوت. د وروستي رومي جمهوريت پاپولارز او اپټيماټ ګوندونه، همدا راز د هالنډ جمهوريت اورنګيستان او « Staatsgezinde» په تاريخ کې د ثبت شويو ځينو سياسي ډلو او ګوندونو نمونې دي،خو باور کېږي چې اوسني سياسي ګوندونه، د اتلسمې پېړۍ په پای کې راڅرګند شوي دي، عموماً ګومان کېږي چې په لومړي ځل په اروپا او د امريکا په متحده ايالاتو کې راڅرګند شوي دي. د انګلستان محافظه ګار ګوند او د متحده ايلاتو جمهوريت پلوه ګوند دواړه ، د نړۍ تر ټولو زاړه شته سياسي ګوندونه بلل کېږي.<ref>{{cite book|last=Plato|page=462|title=The Republic|publisher=Macmillan and Co, Ltd.|year=1935}}</ref><ref>{{cite book|last=Aristotle|title=The Politics|url=https://archive.org/details/politics0000aris|publisher=The University of Chicago Press|year=1984|page=[https://archive.org/details/politics0000aris/page/135 135]}}</ref><ref name="Metcalf97">{{cite journal|last=Metcalf|first=Michael F.|title=The first "modern" party system? Political parties, Sweden's Age of liberty and the historians|journal=Scandinavian Journal of History|volume=2|issue=1–4|pages=265–287|year=1977|doi=10.1080/03468757708578923}}</ref><ref name="Chhibber042">{{cite book|last1=Chhibber|first1=Pradeep K.|last2=Kollman|first2=Ken|title=The formation of national party systems: Federalism and party competition in Canada, Great Britain, India, and the United States|url=https://archive.org/details/formationofnatio0000chhi|publisher=Princeton University Press|year=2004}}</ref><ref>{{cite news|last=Dirr|first=Alison|date=2016-10-24|title=Is the Democratic Party the oldest continuous political party in the world?|url=https://www.politifact.com/wisconsin/statements/2016/oct/24/tim-kaine/democratic-party-oldest-continuous-political-party/|work=Politifact Wisconsin|access-date=2019-09-30|archive-date=30 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930213349/https://www.politifact.com/wisconsin/statements/2016/oct/24/tim-kaine/democratic-party-oldest-continuous-political-party/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Stanek|first=Wojciech|title=Konfederacje a ewolucja mechanizmów walki politycznej w Rzeczypospolitej XVIII wieku|publisher=Interpress|year=1996|location=Olsztyn|pages=135–136}}</ref> د ډله یيزو سياسي ګوندونو له ودې مخکې، په ټاکنو کې په ډېره کمه کچه سيالۍ کېدې، سياستونه دومره کوچني وو چې نېغ په نېغه پرېکړه شونې وه، داسې ټاکنې تر سره کېدې چې د يوې شبکې يا د ګوندونو په واک کې وي، کومو چې کولای شول، په يوه ټاکنه کې په خپلواک ډول يو نوماند بريا ته ورسوي.<ref name="boix09">{{cite book|editor1=Carles Boix|editor2=Susan C. Stokes|author=Carles Boix|date=July 2009|title=The Oxford Handbook of Comparative Politics|chapter=The Emergence of Parties and Party Systems|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199566020.003.0021|isbn=}}</ref> === اتلسمه پېړۍ === ځينې پوهان په دې باور دي چې لومړي سياسي ګوندونه د اوسنۍ بریتانیې په لومړيو کې په اتلسمه پېړۍ کې د محروميت له بحران او پرتمين اوښتون نه وروسته جوړ شول. د ويګ ګوند په لومړيو کې خپل ځان د پروټسټان مشروطه سطنت په ملاتړ  او د مطلق العنان حکومت په مقابل کې منظم کړ، په داسې حال کې چې محافظه کار ټوري ګوند (په اصل کې د انګليسي کورنۍ جګړې د سلطنتي يا سپرو ځواکونو څانګه) له پياوړي سلطنت نه ملاتړ وکړ او دې دواړو ډلو د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې د انګلستان په سياست کې لانجې رامنځ ته کړې. د راکينګهام ويګ لومړی موډرن سياسي ګوند بلل کېږي، ځکه دوی هغه مهال هم منظم اړوند ګوندي تړاو وساته، کله چې دوی په واک کې نه و.<ref name="Jones61">{{cite book|last=Jones|first=J. R.|title=The First Whigs. The Politics of the Exclusion Crisis. 1678–1683|publisher=Oxford University Press|year=1961}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jessenorman.com/2013/09/conhome-op-ed-the-usa-radical-conservatism-and-edmund-burke.html|title=ConHome op-ed: the USA, Radical Conservatism and Edmund Burke|access-date=19 October 2013|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020123727/http://www.jessenorman.com/2013/09/conhome-op-ed-the-usa-radical-conservatism-and-edmund-burke.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|last=Hamowy|oclc=750831024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930100756/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC%2F|archive-date=30 September 2020|access-date=4 December 2016|doi=10.4135/9781412965811.n328|pages=542–43|lccn=2008009151|isbn=978-1-4129-6580-4|first=Ronald|location=Thousand Oaks, California|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]; [[Cato Institute]]|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism|author-link=Ronald Hamowy|title=Whiggism|url-status=live}}</ref> د پېړۍ په پای کې، متحده ايالاتو هم د ګوند نظام ته وده ورکړه، چې دې ته د لومړي ګوند نظام وايي. که څه هم د ۱۷۸۷ز کال د متحده ايالاتو اساسي قانون جوړوونکو دا وړانديزونه نه وو کړي، چې د امريکا سياسي بحثونه به په لويه کې د سياسي ګوندونو په شا او خوا کې راوڅرخي، د ۱۷۹۰ز کال په لومړيو کې د فدرالي دولت د واکونو د اندازې په اړه بحثونه، د لومړيو دوو ګوندونو د راپورته کېدو لامل شول: فدراليست ګوند او ديموکراتيک-جمهوريت غوښتونکی ګوند.<ref>{{cite book|last=Hofstadter|first=Richard|title=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780–1840|url=https://archive.org/details/ideaofpartysyste0000hofs|publisher=University of California Press|page=ix|year=1970}}</ref><ref>{{cite book|editor=William Nisbet Chambers|title=The first party system|url=https://archive.org/details/firstpartysystem00cham|url-access=registration|page=1|year=1972|publisher=New York, Wiley|isbn=9780471143406}}</ref> === نولسمه پېړۍ === د نولسمې پېړۍ په لومړيو کې، يو شمېر هېوادونو باثباته ګونديز نظام جوړ کړی و. په سويډن کې جوړ شوی ګوندي نظام له دې امله د نړۍ لومړی ګوندي نظام بلل کېږي ،چې له دې نه مخکې ګوندي نظام په بشپړ ډول باثباته يا بنسټیز شوی نه و. د بلجيم، سويټزرلينډ، المان او فرانسې په ګډون په ډېرو اروپايي هېوادونو کې، سياسي ګوندونه د ليبرال محافظه کار يا د مذهبي اختلافاتو د وېش پر شا اوخوا منظم شول. د ۱۸۴۸ز کال له انقلاب سره سم په ټوله اروپا کې د ګونديز سياست په پراختيا کې توندي راغله.<ref name="Busky8">{{Citation|first=Donald F.|last=Busky|title=Democratic Socialism: A Global Survey|place=Westport, Connecticut, USA|publisher=Greenwood Publishing Group, Inc.|year=2000|page=8|quote=The Frankfurt Declaration of the Socialist International, which almost all social democratic parties are members of, declares the goal of the development of democratic socialism}}</ref><ref name="jordan86">{{cite journal|last=Jordan|first=Donald|title=John O'Connor Power, Charles Stewart Parnell and the Centralization of Popular Politics in Ireland|journal=Irish Historical Studies|volume=25|issue=97|pages=46–66|year=1986|doi=10.1017/S0021121400025335}}</ref><ref>{{cite journal|last=Minicucci|first=Stephen|title=Internal Improvements and the Union, 1790–1860|journal=Studies in American Political Development|volume=18|issue=2|pages=160–185|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/S0898588X04000094|year=2004|s2cid=144902648}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/americanpolitica0001kenk/page/465 465]|last=Kollman|first=Ken|title=The American political system|url=https://archive.org/details/americanpolitica0001kenk|publisher=W. W. Norton and Company|year=2012}}</ref> == د رایو اخیستلو غونډال == == د گوندونو ډولونه == === ناپیلې === == سرچینې == htygimhfhmfvkkwgfs1ht7nbnt5egdx 0 10457 371224 328944 2026-11-08T21:59:36Z Atcovi 9409 mujawwad --> murattal 371224 wikitext text/x-wiki {{د سورة مالوماتبکس |د سورة نوم=الزمر |عربي نوم=الزمر |Screenshot_of_Surah= Sura39.pdf |Caption= |ډلبندي=[[مکي سورة]] |د نوم مانا= [[]] |نور نومونه= |د وحيې وخت= |د سورة شمېر= 16 |د آيتونو شمېر= 128 |د جُز شمېر=14 |د حزب شمېر=27 تر 28 |د رکوع شمېر=0 |د سجدو شمېر=1 (50 آيت) |د وييونو شمېر= |د تورو شمېر= |Harf-e-Mukatta'at= |Subjectwise_ayat= |تر دې دمخه سورة=[[سورة ص|ص]] |تر دې راوروسته سورة=[[سورة الغافر|الغافر]] |تلاوت =Chapter 39, Az-Zumar (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3 |د تلاوت سرليک = سورة الزمر اورېدل }} {{سورت|39|[[سورة ص|ص]]|[[سورة الغافر|الغافر]]}} [[وېشنيزه:قران]] [[وېشنيزه:قراني سورتونه]] 8tj1bf426lkcb4xrkopeetfxzu67snd 0 11215 370876 365978 2026-11-08T12:13:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370876 wikitext text/x-wiki {{معلومات مدينة}} لندن د انګلستان او متحده سلطنت پلازمېنه او تر ټولو ستر ښار دی. دا ښار د انګلستان په سويل ختيځ کې د تيمز سيند پر غاړه، د سیند شمال لور ته د سمندر په داخلي خوله کې پنځوس ميله (۸۰ کيلومتره) دننه موقعيت لري، لندن له دوه زريزو راهيسې يو ستر مېشت ځای دی. د لندن ښار، د ښار لرغونی بنسټ او اقتصادي مرکز د «Londinium» په نوم د روميانو له خوا جوړ شوی و او تر اوسه يې نږدې د منځنيو پېړيو پولې په خپل ځای پاتې دي. له نولسمې پېړۍ راهيسې، لندن ته د دې مرکزيت په شا او خوا کې د ستر ښار په سترګه کتل کېږي، له تاريخي اړخه دا ښار د ميلسيکس، ايسيکس، سوري، کينټ او هرټفورډشاير ولسواليو تر منځ وېشل شوی دی چې ستر لندن له همدې ولسواليو څخه جوړېږي او د ستر لندن د حکومت له خوا اداره کېږي. د لندن لويديځ لور ته پروت د ويست منيسټر ښار له پېړيو راهيسې ملي حکومت او پارلمان لري.<ref name="london_001">{{Cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|date=n.d.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080322235536/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman London|publisher=[[Museum of London]]|archive-date=22 March 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-23518687|title=London Government Act: Essex, Kent, Surrey and Middlesex 50 years on|work=BBC News|first=Joshua|last=Fowler|date=5 July 2013}}</ref><ref name="Mills2">{{Cite book|last=Mills|first=AD|title=Dictionary of London Place Names|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|page=[https://books.google.com/books?id=UWKcAQAAQBAJ&pg=PA152 152]|quote=Of course until relatively recent times the name London referred only to the City of London with even ''Westminster'' remaining a separate entity. But when the County of London was created in 1888, the name often came to be rather loosely used for this much larger area, which was also sometimes referred to as ''Greater London'' from about this date. However, in 1965 '''Greater London''' was newly defined as a much enlarged area.}}</ref><ref>{{Cite news|date=2014-04-25|title=The baffling map of England's counties|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/magazine-27140505|access-date=2021-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=London Government Act 1963|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/contents|url-status=live|access-date=26 September 2021|website=www.legislation.gov.uk}}</ref><ref name="politics_uk2">{{Cite book|last1=Jones|first1=Bill|title=Politics UK|url=https://archive.org/details/politicsuk0000unse|last2=Kavanagh|first2=Dennis|last3=Moran|first3=Michael|last4=Norton|first4=Philip|publisher=Pearson Education|year=2007|isbn=978-1-4058-2411-8|location=Harlow|page=[https://archive.org/details/politicsuk0000unse/page/868 868]}}</ref> د يو نړيوال ښار په توګه لندن پر هنر، سوداګرۍ، زده کړې، سات تېرۍ، سينګارډول، مالياتو، روغتيايي پاملرنې، رسنيو، ګرځندويۍ او اړيکو باندې د پام وړ اغېز لري. ناخالص کورني توليد (په ۲۰۱۷ز کال کې اته سوه او يو اعشاريه شپږ شپېته ميليارده يورو) دا ښار په اروپا کې يو له سترو ښاري اقتصادونو او د نړۍ په کچه يو له سترو مالي مرکزونو څخه ګرځولی. په ۲۰۱۹ز کال کې له پاريس وروسته لندن د اروپا په کچه د سړي سر فوق العاده خالص ارزښت تر ټولو لوړه شمېره لرله او له مسکو وروسته د اروپا له بل هر ښار څخه په دې ښار کې ميليونران تر ټولو زيات وو. لندن په اروپا کې پر تعليمي ادارو تر ټولو لوړ تمرکز لري، په طبيعي او تطبيقي علومو کې د لندن امپيريال کالج، د اقتصادياتو او ټولنيزو علومو لندن ښوونځی او د لندن پراخه کالج پوهنتون په دې ښار کې دي. د نړۍ په کچه په دې ښار کې پنځه ستوريز هوټلونه تر ټولو زيات دي. لندن لومړی هغه ښار دی چې په ۲۰۱۲ز کال کې د دوبي المپيک درې لوبو کوربه و. <ref>{{Cite web|title=Global Power City Index 2020|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/|access-date=25 March 2021|publisher=Institute for Urban Strategies – The Mori Memorial Foundation}}; {{Cite news|author=Adewunmi|first=Bim|date=10 March 2013|title=London: The Everything Capital of the World|work=[[The Guardian]]|location=London|url=https://www.theguardian.com/uk/shortcuts/2013/mar/10/london-capital-of-world-divorce-breakfast}}; {{Cite web|title=What's The Capital of the World?|url=http://moreintelligentlife.co.uk/content/ideas/john-parker/what-capital-world?page=full|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922132807/http://moreintelligentlife.co.uk/content/ideas/john-parker/what-capital-world?page=full|archive-date=22 September 2013|access-date=4 July 2013|publisher=More Intelligent Life}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=14 August 2014|title=The World's Most Influential Cities 2014|url=https://www.forbes.com/pictures/edgl45ghmd/no-1-london|magazine=Forbes|access-date=25 March 2021}}; {{Cite news|last=Dearden|first=Lizzie|date=8 October 2014|title=London is 'the most desirable city in the world to work in', study finds|work=[[The Independent]]|location=London|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/london-is-the-most-desirable-city-in-the-world-to-work-in-study-finds-9779868.html|access-date=25 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Leading European cities by gross domestic product in 2017/18|url=https://www.statista.com/statistics/923781/european-cities-by-gdp/|access-date=7 September 2021|publisher=Statista}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 October 2020|title=The top 10 cities around the world with the most ultra-wealthy people, ranked|url=https://www.wealthx.com/report/covid-19-wealth-impact-the-world-ultra-wealth-report-2020/#downloadform|access-date=24 March 2021|website=Wealth-X|خونديځ نېټه=5 May 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210505040825/https://www.wealthx.com/report/covid-19-wealth-impact-the-world-ultra-wealth-report-2020/#downloadform|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210505040825/https://www.wealthx.com/report/covid-19-wealth-impact-the-world-ultra-wealth-report-2020/#downloadform|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505040825/https://www.wealthx.com/report/covid-19-wealth-impact-the-world-ultra-wealth-report-2020/#downloadform}}</ref><ref>{{Cite news|first=Giacomo|last=Tognini|url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home|work=Forbes|location=New York|access-date=31 July 2020}}</ref><ref name="london2">{{Cite press release|date=20 August 2008|url=http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow|title=Number of international students in London continues to grow|publisher=Greater London Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124154712/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow|archive-date=24 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings|title=Times Higher Education World University Rankings|date=19 September 2018}}; {{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/universities/imperial-college-london|title=Top Universities: Imperial College London}}; {{Cite web|title=Top Universities: LSE|url=https://www.topuniversities.com/universities/london-school-economics-political-science-lse/undergrad|access-date=21 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web|date=December 2020|title=The top 10 cities around the world with the most ultra-wealthy people, ranked|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-cities-have-the-most-five-star-hotels.html|access-date=12 October 2021|website=World Atlas}}</ref><ref name="IOC">{{Cite press release|date=6 July 2005|title=IOC elects London as the Host City of the Games of the XXX Olympiad in 2012|url=http://www.olympic.org/media?calendartab=1&articleid=52922|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017100349/http://www.olympic.org/media?calendartab=1&articleid=52922|archive-date=17 October 2011|access-date=3 June 2006|publisher=[[International Olympic Committee]]}}</ref> په وروستيو لسيزو کې د مخ پر وده کډوالۍ له امله، لندن په نړيواله کچه هغه ښار دی چې تر ټولو زياته توکميزه تنوع لري، په دې ښار کې اوسمهال له درې سوو څخه په زياتو ژبو خبرې کېږي. د ۲۰۱۸ز کال په منځ کې د ستر لندن د وګړو شمېر نږدې نهه ميليونه و، په دې ډول لندن د اروپا درېیم ستر ګڼ ميشتی ښار و. د انګلستان د ټول نفوس ديارلس اعشاريه څلور سلنه په دې ښار کې ژوند کوي. د ستر لندن جوړه شوې سيمه، له استانبول، مسکو او پاريس څخه وروسته د دوه زره يوولسم کال د شمېرنې پر اساس د ۹،۷۸۷،۴۲۶ اوسېدونکو په لرلو سره په اروپا کې څلورم پرنفوسه سيمه وه. په ۲۰۱۶ز کال کې د ۱۴،۰۴۰،۱۶۳ استوګنو په لرلو سره د لندن ښاري سيمه له استانبول او ماسکو څخه وروسته  د اروپا تر ټولو پر نفوسه سيمه وه.<ref name="london_006">{{Cite web|url=http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm|title=Languages spoken in the UK population|publisher=National Centre for Language|date=16 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924084621/http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm|archive-date=24 September 2008|url-status=dead}}{{Cite web |عنوان=آرشیف کاپي |نښلېدنه=http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm |تاريخ الوصول=11 January 2022 |تاريخ الأرشيف=13 February 2005 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20050213180755/http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm |url-status=dead |سرليک=آرشیف کاپي |لاسرسي نېټه=11 January 2022 |خونديځ نېټه=11 May 2011 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110511215527/http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm }}</ref><ref name="ons-pop-estimates">{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland|title=Estimates of the population for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|date=28 September 2018|publisher=[[Office for National Statistics|ONS]]|access-date=15 August 2019}}</ref><ref name="largest_city_eu">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|title=Largest EU City. Over 7&nbsp;million residents in 2001|publisher=Office for National Statistics|access-date=28 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108101256/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|archive-date=8 January 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration|archive-url=https://web.archive.org/web/20101016225915/http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration|url-status=dead|archive-date=16 October 2010|title=Focus on London&nbsp;– Population and Migration &#124; London DataStore|publisher=Greater London Authority|access-date=10 February 2012}}</ref><ref name="Demographia">{{Cite web|title=Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|publisher=[[Demographia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archive-date=7 February 2020|date=April 2019|access-date=13 February 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="urbanpopulation">{{Cite web|date=28 June 2013|title=2011 Census – Built-up areas|url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx|access-date=29 March 2021|website=nomisweb.co.uk|publisher=[[Office for National Statistics|ONS]]}}</ref><ref name="gla-plan-2015">{{Cite web|date=15 October 2015|title=The London Plan (March 2015)|url=https://www.london.gov.uk/what-we-do/planning/london-plan/current-london-plan/london-plan-chapter-two-londons-places/policy-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222082331/https://www.london.gov.uk/what-we-do/planning/london-plan/current-london-plan/london-plan-chapter-two-londons-places/policy-22|archive-date=22 December 2016|access-date=24 March 2021|publisher=Greater London Authority}}</ref> لندن د تاریخي ميراث څلور نړيوالې سيمې لري چې دا دي: د لندن څلی، کيو باغ، د ويست مينيسټر د کليا تر څنګ د ويسټ منيسټر ماڼۍ او د سنټ مارګريټ کليسا؛ همدا راز په ګرينويچ کې تاريخي استوګنځای، چېرته چې شاهي څارنه ده، ګرينويچ د  اصلي نصف النهار (۰ درجه جغرافيايي طول) او د ګرينويچ منځنی مهال ښيي. په نورو د لېدو وړو سيمو کې يې د بوکينګهام ماڼۍ، د لندن سترګه، د پکاډيلي سيرکس، سينټ پاول کليسا، د څلي برج او ترافالګار څلور لارې شامل دي. دا ښار ډېر ميوزيمونه، د هنري اثارو خونې، کتابتونونه او د لوبو ځايونه لري، د برتانيې موزيوم، د هنري اثارو ملي خونه، ملي تاريخي موزيوم، تيت مودرن، برتانوي کتابتون او ويسټ اينډ تياترونه پکې شامل دي. د لندن تر ځمکې لاندې لارې (ميټرو) د نړۍ تر ټولو چټک لرغونی د حمل و نقل نظام دی. == د سیمو نومونه == لندن يو لرغونی نوم دی، له زېږد وروسته په لومړۍ پېړۍ کې شتون تاييد دی، هغه مهال معمولاً په لاتيني شوې بڼه « Londinium» يادېدو، د بېلګې په ډول، په لاس لېکل شوې رومي دړې چې په دې ښار کې موندل شوي او تاريخ يې له زېږد وروسته ۶۵/۷۰ څخه تر ۸۰ پورې رسېږي د Londinio ټکی (په لندن کې) پکې شته. <ref name=":2">{{Cite book|last=Mills|first=Anthony David|title=A Dictionary of London Place Names|url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|isbn=9780192801067|pages=[https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill/page/139 139]|oclc=45406491}}</ref><ref name="NameTablets">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-36415563|title=UK's oldest hand-written document 'at Roman London dig'|work=BBC News|date=1 June 2016|access-date=1 June 2016}}</ref> د کلونو په تېرېدو سره، دې نوم ډيری افسانوي څرګندونې راجلب کړي دي. په لومړي ځل د مونوموت د جفري په « Historia Regum Britanniae» کتاب کې راڅرګند شوی چې په شا اوخوا ۱۱۳۶ کې ليکل شوی.<ref><nowiki>{{Cite web |last=Brown |first=Matt |date=15 January 2014 |title=How London Got Its Name |url= </nowiki>https://londonist.com/2014/01/how-london-got-its-name |access-date=29 March 2021 |website=[[Londonist]]</ref> عصري علمي څېړنې بايد په لومړيو سرچينو کې د دې نوم بېلا بېلې بڼې په نظر کې ونيسي: لاتيني (چې عموماً يې د Londinium په نوم يادوي)، زړه انګليسي (چې عموماً يې د Lunden په بڼه يادوي) او ويلزي (چې عموماً يې په Llundein بڼه ليکي)، همدا راز د وخت په اوږدو کې په دې ژبو کې د غږونو پېژندل شوي پرمختګونه هم بايد په پام کې ونيول شي. دا ټولمنلې موضوع ده چې دا نوم دې ژبو ته د شريکې برايتوني ژبې څخه راغلی؛ وروستۍ څېړنې خوښه ګڼي چې د دې نوم ورکه شوې سليتيکي بڼه چې Londonjon يا دې ته ورته څه وه بيا جوړه کړي. دا نوم په لاتيني ژبه کې د Londinium په بڼه غوره شوی او بيا زړې انګليسي پور کړی و. <ref name="auto">{{Cite journal|last1=Bynon|first1=Theodora|year=2016|title=London's Name|journal=Transactions of the Philological Society|volume=114|issue=3|pages=281–97|doi=10.1111/1467-968X.12064}}</ref> د شريکې برايتوني ژبې د نوم پېژندنې بڼې په هکله بحثونه شوي. د ريچارډ کوتس د ۱۹۹۸ز کال استدلال تر ټولو پياوړی دی، نوموړی په دې باور دی چې دا نوم له سلتيکي ژبې څخه مخکې له لرغونې اروپايي (p)lowonida څخه اخستل شوی دی او معنا يې ده «هغه سيند چې د ګودر لپاره ډېر پراخه وي». کوتس وايي دا هغه نوم و چې د تيمز سيند يوې برخې ته ورکړل شوی و، کومه برخه چې له لندن څخه بهېږي او دې ښار له همدې څخه د سلتيکي نوم بڼه خپله کړه چې هغه Lowonidonjon و. خو ډېرو اثارو د دې نوم ساده سلتيکي اصليت منلی دی. وروستيو څېړنو دا تشريح غوره کڼلې چې دا نوم د پورټو-اندو اروپايي رېښو lendh څخه سلتيکي اشتقاق دی، (د lendh معنا ده ډوبېدل، د ډوبېدو لامل)، سلتيکي وروستاړی injo يا onjo ورسره يو ځای کړای شوی دی (چې عموماً دا وروستاړي د ځايونو د نومونو د جوړولو لپاره تړل کېدو). پيټر شريور په ځانګړي ډول وړانديز کړی چې په اصل کې د دې نوم معنا ده «هغه ځای چېرته چې بيا بيا يا په جذر او مد سره سيلاوونه راځي».<ref name="coates">{{Cite journal|last=Coates|first=Richard|year=1998|title=A new explanation of the name of London|journal=Transactions of the Philological Society|volume=96|issue=2|pages=203–229|doi=10.1111/1467-968X.00027}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schrijver|first=Peter|title=Language Contact and the Origins of the Germanic Languages|publisher=[[Routledge]]|year=2014|isbn=9781138245372|location=New York|pages=57}}</ref><ref name="auto2">{{Cite journal|last1=Bynon|first1=Theodora|year=2016|title=London's Name|journal=Transactions of the Philological Society|volume=114|issue=3|pages=281–97|doi=10.1111/1467-968X.12064}}</ref> تر ۱۸۸۹ز کال پورې، لندن نوم يوازې د لندن ښار ته کارېدو، خو له هغې وروسته دا نوم د لندن ولسوالۍ او ستر لندن ته هم کارول کېږې. <ref>{{Cite book|last=Mills|first=David|title=A Dictionary of London Place Names|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|isbn=9780192801067|pages=140|oclc=45406491}}</ref> په ليکنو کې د لندن لنډيز په «LDN» کيږي. دا استعمال يې په لنډو پيغامونو کې غوره کړای شوی دی  او ډېر ځله د خواله رسنيو د کاروونکو په پېژنيال کې لېدل کيږي چې مستعار نوم يا اداره کوونکي وروستاړی پسې نښلول کېږي.<ref>{{Cite web|title=LDN Flood Week 2017|url=https://www.london.gov.uk/about-us/organisations-we-work/london-prepared/ldn-flood-week-2017|access-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022230/https://www.london.gov.uk/about-us/organisations-we-work/london-prepared/ldn-flood-week-2017|archive-date=12 September 2018|url-status=live|date=9 November 2017}}</ref> == تاريخ == === له تاريخ مخکې پړاو === په ۱۹۹۳ز کال کې، په سويلي لوړ ساحل کې له واکسهال پول څخه د ژړو د پړاو د يو پول پاتې شونې وموندل شول. دا پول يا له تيمز څخه تېرېدو او يا يو بل ټاپو ته رسېدو چې اوس نه شته. د دوه راډيو کاربن لرګينو تختو تاريخ يې له زېږد مخکې ۱۷۵۰-۱۲۸۵کال ته رسېږي.<ref name="Denison">{{Cite journal|last=Denison|first=Simon|title=First 'London Bridge' in River Thames at Vauxhall|journal=British Archaeology|date=July 1999|issue=46|url=http://www.britarch.ac.uk/ba/ba46/ba46news.html|access-date=15 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba46/ba46news.html|archive-date=27 April 2011|url-status=live}}</ref> په ۲۰۱۰ز کال کې د يوې سترې لرګينې ودانۍ بنسټ چې تاريخ يې له زېږد مخکې ۴۸۰۰-۴۵۰۰ ته رسېږي، د تيمز سيند سويلي ساحل د واکسهال پول په لاندې برخه کې وموندل شو. د منځني ډبرين وخت د دې ودانۍ موخه نه ده څرګنده. دواړه ودانۍ د تيمز په سويلي غاړه دي، چېرته چې تر ځمکې لاندې د افرا سيند تيمز ته بهېږي.  <ref>{{Cite web|title=London's Oldest Prehistoric Structure|url=http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/|publisher=BAJR|access-date=19 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707053946/http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/|archive-date=7 July 2018|url-status=dead|date=3 April 2015}}</ref><ref name="Milne">{{Cite web|last=Milne|first=Gustav|title=London's Oldest Foreshore Structure!|url=http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall|website=Frog Blog|publisher=Thames Discovery Programme|access-date=15 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430002236/http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall|archive-date=30 April 2011|url-status=live}}</ref> === رومي لندن === په دې سيمه کې د بريتونيايي خورو ورو استوګنځايونو د شواهدو له شتون سره سره، د روميانو له خوا لومړی ستر استوګنځای له زېږد وروسته د ۴۳ کال له بريد څلور کاله پس جوړ شوی و. دا له زېږد وروسته يواځې تر ۶۱ کال پورې وپايدو، کله چې د ملکې بوديکا په مشرۍ د ايسني قبيلې پرې بريد وکړ او له خاورو سره يې خاورې کړ. له دې وروسته د لندنيوم طرحه شوی جوړښت وغوړېد او په ۱۰۰ کال کې د کولچستر پر ځای رومي ايالت د بريتانيا ځای ناستی وګرځېد. په دويمه پېړۍ کې د خپل اوج پر مهال، رومي لندن نږدې ۶۰،۰۰۰ وګړي درلودل.<ref name="roman">{{Cite book|title=Roman London|last=Perring|first=Dominic|year=1991|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-203-23133-3|page=1}}</ref><ref name="london_010">{{Cite web|title=British History Timeline - Roman Britain|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191143/http://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml|archive-date=30 April 2011|access-date=7 June 2008|website=[[BBC]]|publisher=}}</ref><ref>{{Cite book|title=London Civic Theatre: City Drama and Pageantry from Roman Times to 1558|first=Anne|last=Lancashire|url=https://books.google.com/books?id=QajvxgbH59QC&pg=PA19|publisher=Cambridge University Press|year=2002|page=19|isbn=978-0-521-63278-2}}</ref> === د انګلو ساکسون او واکينګ د پړاو لندن === د پنځمې پېړۍ په لومړيو کې د رومي واکمنۍ په ړنګېدو سره، لندن نور پلازمېنه نه وه او Londinium په ديوالونو کې ايسار و، که څه هم رومي تمدن بيا هم د فيلډز د سنت مارټين په شا او خوا کې تر ۴۵۰ پورې وپاېدو. له نږدې ۵۰۰ څخه د Lundenwic په نوم يو پېژندل شوی انګلو ساکسون استوګنځي د لرغوني رومي ښار په لويديځ کې پراختيا ومونده. د ۶۸۰ په شا او خوا کې دا ښار يو ځل بيا په اصلي بندر بدل شو، خو په لوه کچه د توليد ډېر کم شواهد شته. د ۸۲۰ کال په شا اوخوا کې د وايکينګيانو بريدونه کم شول. درې يې ثبت شوي دي: په ۸۵۱ او ۸۸۶ کې بريالي شول، خو وروستی يې په ۹۹۴ کې په وتمبول شو.<ref>{{Cite web|title=The last days of Londinium|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108092449/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm|archive-date=8 January 2009|access-date=31 March 2013|website=[[Museum of London]]|publisher=}}</ref><ref name="london_011">{{Cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm|title=The early years of Lundenwic|publisher=The [[Museum of London]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610043903/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm|archive-date=10 June 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="Viking Attacks">{{Cite web|url=https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1|title=Viking Attacks|access-date=19 January 2016|last1=Wheeler|first1=Kip|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101055729/https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1|archive-date=1 January 2016|url-status=dead}}</ref> ==سرچینې== st1ffu668pffdcguev8bsx2r4yedrn9 0 11234 371154 326343 2026-11-08T18:01:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371154 wikitext text/x-wiki {{{هراړخيز مالوماتبکس }}کارل هينريچ مارکس Karl Heinrich Marx (۱۸۸۳ مارچ ۱۴ – ۱۸۱۸ ز کال د می ۵) يو الماني فيلسوف، د سياسي اقتصاد کره کتونکی، اقتصادپوه، تاريخپوه، ټولنپوه، د سياسي نظرياتو پوه، ژورنالېست او سوسياليست انقلابي و. د نوموړي تر ټولو زيات پېژندل شوي سرليکونه «د کمونيست څرګندونې» تر سرليک لاندې د ۱۸۴۸ ز کال رساله او د Das Kapital په سرليک درې ټوکه رساله ده، چې له ۱۸۶۷ څخه تر ۱۸۸۳ ز کال پورې يې ليکلې ده. د مارکس سياسي او فلسفي فکر پر راتلونکي فکري، اقتصادي او سياسي تاريخ باندې ستر اغېز درلود. د نوموړي نوم د يوه صفت، اسم او د ټولنيزې نظريې د ښوونځي په توګه کارول شوی دی. [[دوتنه:Marx color2.jpg|بټنوک|کارل مارکس]] د المان په Trier کې زېږېدلي مارکس د بن او برلين پوهنتونونو کې حقوق او فلسفه ولوستل. نوموړې په ۱۸۴۳ ز کال کې د ډرامې له کره کتونکې او سياسي فعالې المانۍ Jenny von Westphalen سره واده وکړ. مارکس د خپلو سياسي خپرونو له امله له هېواده وشړل شو او د څو لسيزو لپاره يې له خپلې مېرمنې او ماشومانو سره لندن کې ژوند وکړ. هغه په لندن کې له جرمني متفکر Fredrich Engels سره په همغږۍ د خپل فکر ودې او د خپلو هغو ليکنو خپرولو ته دوام ورکړ، چې د بریتانوي موزيم د لوست خونه (British Museum Reading Room) کې يې څېړلې. د ټولنې، اقتصاد او سياست په اړه د مارکس نيوکه نيزې نظريې، چې په ټوليز ډول د مارکس اصالت (مارکسيزم) په توګه درک کېږي، په دې باور دي چې انساني ټولنې د ټولګي يا صنفي جګړې له لارې پرمختګ کوي. د توليد په پانګه وال سبک يا دود کې دا شخړې په خپله د واکمنو ټولګيو (چې د بورژوا ورته وايي) چې د توليد اسباب اداره کوي او کارکوونکي ټولګيو (چې د مزدورانو ډله ورته وايي) تر منځ څرګندېږي، چې د مزدوۍ په بدل کې د خپل کاري ځواک په پلورلو سره ياد توکي فعالوي. د مادې د تاريخي اصالت په نامه د يوې انتقادي تګلارې څخه په ګټنې مارکس اټکل وکړ، چې پانګه وال اقتصادي نظام (Capitalism) لکه د پخونيو ټولنيز اقتصادي نظامونو غوندې؛ کورني کړکيچونه رامنځته کړي دي او ياد کړکېچونه به په خپل د دې نظام د له منځه تلنې او پر ځای يې د توليد د سوسياليستي دود يا سبک په نوم د يو نوي نظام د راتګ سبب شي. د مارکس له نظره د پانګه وال نظام له مخې به د ټولګي مخالفتونه د خپلې بې ثباتۍ او د کړکېچ پر وړاندې د طبيعت له امله، د کار ټولګي د ټولګی شعور د پرمختګ سبب شي، چې دا په خپل وار د دوی د سياسي واک بري او په پای کې د بې ټولګيتوب (Classless) په نوم د توليدونکو د خپلواکې ټولنې له لورې د کمونيستي ټولنې رامنځته کېدنې ته لاره هواره کړي. مارکس يې د پلي کولو په موخه په فعال ډول فشار راوړ. نوموړي استدلال کاوه، چې کارګر ټولګی بايد د پانګه والۍ د نسکورولو او پر ټولنيزې اقتصادي خپلواکۍ رامنځته کولو په موخه، د مزد اخيستونکي يو منظم اوښتوني عمل وکړي. <ref>Karl Marx: [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/index.htm ''Critique of the Gotha Program''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027041955/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/index.htm|date=27 October 2007}}.</ref> کارل مارکس په انساني تاريخ کې د تر ټولو اغېزناکو څېرو په توګه ياد شوی دی او کار يې ستايل شوی هم دی او نيوکه هم پرې شوې ده. په اقتصاد کې د کارکوونکي او له شتمنۍ سره يې د اړيکې په اړه د نوموړي کار د ځينو اوسنيو نظرياتو لپاره بنسټ کېښود. په ټوله نړۍ کې زيات روښانفکران، کارګرې اتحاديې، هنرمندان او سياسي ډلې د مارکس له کار څخه اغېزمن شوي دي، چې زياتو يې يا د نوموړي نظريو کې سمون راوړی او يا يې خپله ورسره سمون کړی دی. مارکس په نمونه يي ډول د معاصرې ټولنيزې پوهې د اصلي معمارانو په توګه ياد شوی دی. <ref>[[Roberto Mangabeira Unger]]. ''Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics''. Princeton: Princeton University Press, 2007.</ref><ref>John Hicks, "Capital Controversies: Ancient and Modern." ''The American Economic Review'' 64.2 (May 1974) p. 307: "The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history&nbsp;..."</ref><ref>[[Joseph Schumpeter]] Ten Great Economists: From Marx to Keynes. Volume 26 of Unwin University books. Edition 4, Taylor & Francis Group, 1952 {{ISBN|0-415-11078-5|978-0-415-11078-5}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Marxism%20and%20Method%203.htm|title=Marxism and Method|last=Little|first=Daniel|access-date=10 December 2017|url-status=dead|archive-date=10 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210095117/http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Marxism%20and%20Method%203.htm}}</ref><ref>{{Cite book|title=Stanford Encyclopaedia of Philosophy|chapter-url=https://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/weber/|chapter=Max Weber|last=Kim|first=Sung Ho|year=2017|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=10 December 2017|quote=Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318101547/https://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/weber/|archive-date=18 March 2019|url-status=live}}</ref> == ژوند ليک == === ماشومتوب او لومړنۍ زده کړې : ۱۸۳۶-۱۸۱۸ز کلونه === کارل هينرېچ مارکس (Karl Heinrich Marx) د ۱۸۱۸ می پر ۵ نېټه وزېږېد. پلار يې Heinrich Marx (۱۸۳۸ – ۱۷۷۷ز کلونه) او مور يې Henriette Pressburg (۱۸۶۳ – ۱۷۸۸) نومېده. نوموړی د Trier په Brukengasse 664 کې وزېږېد، چې يو لرغونی ښار دی او هغه وخت د پروس د ښکته راين ولايت (Province of Lower Rhine) يوه برخه و. د نوموړي کورنۍ په اصل کې نامذهبي يهودۍ وه، مګر د هغه له زوکړې څخه مخکې په رسمي ډول عيسويت ته اوښتې وه. د کارل مارکس مورنی نيکه يو هالنډي ښاغلی يا ښوونکی  [rabbi: په يهودانو کې د نمانځنې لقب دی؛ مشر، ښاغلي يا استاد ته کارول کېږي] و، په داسې حال کې چې پلرني اړخ يې له ۱۷۲۳ ز کال راهيسې د Trier مشران يا ښاغلي سمبال کړي دي، چې دا يې د پلرني نيکه Meire Halevi Marx له لورې اخيستل شوې ونډه وه. پلار يې چې له کوچنیوالي څخه د Herschel په نوم پېژندل شوی، په خپله ليکه [نسب يا کورنۍ] کې لومړنی شخص و چې د بې دينۍ (سيکولر) زده کړې يې تر لاسه کړې. نوموړي د يو څه لوړ منځني ټولګي په مناسب عايد درلودلو سره يو وکيل شو او د وکيل په توګه د عايد تر څنګ يادې کورنۍ د Moselle يو شمېر د انګورو باغونه هم درلودل. هرشيل (Herschel) د خپل زوی له زوکړې څخه مخکې او په Rhineland کې د يهودي خپلواکۍ له منځه وړنې څخه وروسته د پروشيا د پروتستانت دولتي کليسا سره د يو ځای کېدلو لپاره له يهود پالنې څخه واوښت او د Yiddish Herchel پر سر يې د Heinrich مخکينی ذکر شوی الماني نوم تر لاسه کړ. <ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=7}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=8, 12}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=1}}.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6q0OHHNyFeEC&pg=PA419|title=Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History|last=Carroll|first=James|year=2002|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-547-34888-9|page=419|language=en|access-date=2 April 2018|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924094733/https://books.google.com/books?id=6q0OHHNyFeEC&pg=PA419|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=4–6}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=2–4}}.</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=4–5}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=7–9, 12}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=2–3}}.</ref> په لويه کچه نامذهبي Heinrich د روښانفکرۍ شخص و، چې د ايمانوېل کېنټ (Immanuel Kant) او والټېر (Voltaire) فيلسوفانو د نظرياتو لېوال و. د يو لرغوني ليبرال په توګه يې په پروس کې د اساسي قانون او سمونونو په پارونه کې برخه واخيسته، چې هغه وخت بشپړه يا مطلقه پاچاهي وه. هنرېچ مارکس (Heinrich Marx) په ۱۸۱۵ ز کال کې د وکيل په توګه کار پيل کړ او په ۱۸۱۹ ز کال کې يې خپله کورنۍ Porta Nigra ته نږدې د لس خونو ملکيت [کور] ته ولېږدوله. د نوموړي ښځه Henrietter Pressburg يوه هالنډۍ يهوده وه. نوموړې د يوې نېکمرغه سوداګرې کورنۍ غړې وه، چې وروسته يې د Philips Electronics په نوم د برېښنايي توکو شرکت رامنځته کړ. د Henrietter خور Sophie Pressburg (۱۸۵۴ – ۱۷۹۷ز کال کې له لاين فيليپس “Lion Philips” (۱۸۶۶ – ۱۷۹۴) سره واده وکړ او د ګيرارد (Gerard) او انتون فيليپس (Anton Philips) دوی مور او د فريټس فيليپس (Frits Philips) مشره نيا وه. Lion Phililps د تمباکو يو بډايه هالنډي توليدونکی او صنعت کار و. کارل (Karl) او جيني مارکس (Jenny Marx) له هېواده د شړنې (تبعيد) پر مهال د پورونو لپاره زياتره پر همدې [لاين فيليپس] باندې تکيه وکړه. <ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=5, 8–12}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=11}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=5–6}}.</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=7}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=10}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=7}}.</ref><ref>{{harvnb|Wheen|2001|loc=chpt. 6}}</ref> د مارکس د ماشومتوب په اړه ډېر معلومات نه شته. د نهه کوچنيانو درېيم (مارکس) هغه وخت تر ټولو مشر زوی شو، چې ورور يې Moritz په ۱۸۱۹ ز کال کې مړ شو. مارکس او ژونديو خويندو او وروڼو Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie او Caroline ته د ۱۸۲۴ ز کال اګسټ کې په Lutheran کليسا کې د تعميد غسل ورکړل شو او مور ته يې د ۱۸۲۵ ز کال په نومبر کې ياد مراسم تر سره شول. نوموړی د ۱۸۳۰ ز کال کال تر هغې مودې پورې له خپل پلار څخه خصوصي زده کړې تر لاسه کړې، چې د Trier عالي ښوونځي (Gymnasium zu Trier ) کې شامل شو. د ياد ښوونځي سرمعلم هيوګو وايټټينبېچ (Hugo Wyttenbach) د کارل مارکس د پلار ملګری و. د ښوونکو په توګه د زياتو ليبرالي انسان پالو د ګومارنې له امله Wyttenbach د سيمه یيز محافظه کار حکومت د غوصې سبب شو. په پای کې پوليسو په ۱۹۳۲ ز کال کې ښوونځی باندې بريد وکړ او ويې موندله، چې د زده کوونکو په منځ کې د سياسي ليبراليزم پلوي ادبيات خپرېدل. د پارونکي عمل په توګه د دې ډول موادو وېش ته په پام سره چارواکو د مارکس د شتون پر مهال سمونونه رامنځته کړل او يو څو کارکوونکي يې بدل کړل. <ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=12}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=13}}.</ref><ref>{{harvnb|McLellan|2006|p=7}}.</ref><ref>{{cite book|title=Karl Marx: Dictionary of National Biography. Volume 37|pages=57–58|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-861387-9}}</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=12–15}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=13}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=7–11}}.</ref> مارکس د ۱۸۳۵ز کال په اکتوبر کې د ۱۷ کلنۍ په عمر د فلسفې او ادبياتو د لوستنې په هيله د بن پوهنتون (University of Bonn) ته يون وکړ، مګر پلار يې د يو څه زيات عملي ډګر په توګه پر حقوقو ټينګار وکړ. د کمزورې سينې “weak chest” په نوم حالت [ناروغۍ] له امله مارکس په ۱۸ کلنۍ کې له فوځي دندې څخه وبخښل شو. په بون کې د پوهنتون دورې پر مهال نوموړی د شاعرانو کلب سره يو ځای شو. ياد کلب د سياسي بنسټپالو لرونکې ډله وه، چې د پوليسو له لورې څارل کېده. هغه د Tavern Club په نوم د څښاک ټولنې سره هم يو ځای شو (جرمني: )، چې زياتې نظريط په کې بحث شوې او يو وخت يې د کلب د مرستيال رئيس په توګه خدمت وکړ. د دې تر څنګ مارکس په ځينو شخړو کې هم لاس درلود، چې ځينې يې د پام وړ يا سختې شوې. لکه: د ۱۸۳۶ ز کال په اګسټ مياشت کې نوموړي د پوهنتون د (Borussian Korps) له يو غړي سره په دوه اړخيز [دوه په دوه] جګړه کې برخه واخيسته. که څه هم په لومړۍ دوره کې يې نمرې ښې وې، مګر ژر خرابې شوې چې له امله يې پلار اړ شو، چې نوموړی د برلين يو څه سخت او علمي پوهنتون ته ولېږدوي. <ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=15–16}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=14}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=13}}.</ref><ref>{{harvnb|Wheen|2001|p=15}}.</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=20}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}.</ref><ref>{{harvnb|Wheen|2001|p=16}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}</ref><ref name="drinking1">{{cite news|title=Karl Marx: the drinking years|url=https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/karl-marx-drinking-years/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/karl-marx-drinking-years/|archive-date=10 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Times|first=Rachel|last=Holmes|date=14 October 2017|access-date=14 October 2017}}{{cbignore}}{{subscription required}}</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=21–22}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}.</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=22}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=16–17}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}.</ref> == دا هم وگورﺉ == * [[آندری کاراطايف]] == سرچينې == # http://www.bbc.co.uk/pashto/news/story/2007/01/070114_im-history-political-thouths.shtml {{کمونيزم څنګپټه}} [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:لوېديځ فېلسوفان]] [[وېشنيزه:وټپوهان]] [[وېشنيزه:ساينسپوهان]] [[وېشنيزه:تاريخپوهان]] l5gh73ahoxqojotwu3wuvt2h9xn7gfn 0 11357 371216 369684 2026-11-08T18:33:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371216 wikitext text/x-wiki '''گوربت'''<ref>{{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۴ز ډېسمبر ۱۵مه |title = ګوربت |url = https://www.safiahaleem.com/?p=3271 |website = صفيه حليم ټکی کام |location = |publisher = |access-date = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211208041335/https://www.safiahaleem.com/?p=3271 |archivedate = 2021-12-08 |url-status = dead }}</ref> يا '''گوربته'''<ref>{{cite web |last = اکبري |first = بسم الله |date = ۲۰۱۶ز اکتوبر ۲۶مه |title = ګوربت اودعرب توره څنګل |url = https://www.howd.org/likene/1196-2016-10-28-09-12-30.html |website = هوډ ټکی ارگ |location = |publisher = |access-date = }}</ref>(په {{Lang-en|Eagle}})<ref>کتاب:پښتو انگرېزي قاموس، ليکوال: د افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی:قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/</ref><ref>کتاب: انگرېزي پښتو قاموس، ليکوال: د افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی:قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/</ref><ref>وېبپاڼه:لېوال قاموس، وېبتړ:https://lq.liwal.com/?mtn_ltwn=Eagle</ref> د ځنګلي مارغانو له ډلې څخه هغه يو مارغه دی چې د قوي خپړې او پنجو لرونکی او د ډېر غټ او وړوکي ښکار جوګه دی. دغه مارغه د نړۍ په هر ګوټ کې خپل خپل وخت باندې د کډوالۍ ژوند تېروي. يواز ې په سويلي قطب کې نه لیدل کېږي او تر ډېره د سوېلي اروپا، قفقاز، افريقا، هند او تېبېت په غرونو کې ځالې جوړوي.<ref>{{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۴ز ډېسمبر ۱۵مه |title = ګوربت |url = https://www.safiahaleem.com/?p=3271 |website = صفيه حليم ټکی کام |location = |publisher = |access-date = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211208041335/https://www.safiahaleem.com/?p=3271 |archivedate = 2021-12-08 |url-status = dead }}</ref> دوی د ډول ډول ښکارپه خوړلو عادت دي. {{مالومات}} د ګوربت په چورګوړو کې ښځينه ذات ېې ډېر غټ او قوي وي او وېل کېږي چې د ښځينه ذات ېې خپل ورور باندې غالبه وي او کله کله هم ورباندې برید کوي او مړ کوي ېې. يو وخت به د افغانستان غرونه او ځنگلونه له باز او شهباز ډکې وې.<ref>{{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۷ز اپريل ۳۰مه |title = باز او شهباز |url = https://www.safiahaleem.com/?p=4972 |website = صفيه حليم ټکی کام |location = |publisher = |access-date = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20251209133250/https://www.safiahaleem.com/?p=4972 |archivedate = 2025-12-09 |url-status = dead }}</ref> د وردگو او لوگر غرونو لارې د گوربتو له ځالو ډکو ول.<ref>{{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۷ز اپريل ۳۰مه |title = باز او شهباز |url = https://www.safiahaleem.com/?p=4972 |website = صفيه حليم ټکی کام |location = |publisher = |access-date = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20251209133250/https://www.safiahaleem.com/?p=4972 |archivedate = 2025-12-09 |url-status = dead }}</ref> په عربي نړۍ په تېره بيا خليج کې مالدارو خلکو د گوربتو او بازانو پېرلو سره پښتنو هم د گوربتو او بازانو نيول او خرڅولو ته مخه کړه چې وسمهال يې نسل په ختمېدو دی. <ref>{{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۷ز اپريل ۳۰مه |title = باز او شهباز |url = https://www.safiahaleem.com/?p=4972 |website = صفيه حليم ټکی کام |location = |publisher = |access-date = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20251209133250/https://www.safiahaleem.com/?p=4972 |archivedate = 2025-12-09 |url-status = dead }}</ref> == د گوربت انځورونه == <gallery widths="190px" heights="150px"> دوتنه:An adult and a juvenile white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) fighting.jpg|ځوان سپينه لکۍ لرونکی گوربت د جگړې پرمهال دوتنه:African fish eagle (Haliaeetus vocifer) Ethiopia.jpg|افريقايي کب خوره گوربت دوتنه:Bald eagle in a nosedive.jpg|ښکاري ساتل شوی گوربت د الوت پرمهال دوتنه:Eagles together.jpg|گوربت بېلابېل ډولونه </gallery> == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:باز ډوله مرغان]] [[وېشنيزه: شکری ډوله مرغان ]] 769fre9984zb8jz842n3008s69dzyb9 0 11618 370984 326095 2026-11-08T15:26:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370984 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} [[دوتنه:واشنگټن ډي سي.jpg|بټنوک|250px|واشنگټن ډي سي]] واشنګټن ډي سي چې پخوانی نوم يې د کلمبیا سیمه (District of Columbia) و اوس تش واشنګټن یا یواځې ډي سي هم ورته وايي، د امریکا متحده آیالتونو پلازمېنه ده. دا ښار د پوتوماک سیند پر ختیځه تړانګه موقعیت لري چې د ویرجینا آیالت سره په سوېل لویدیځ او سوېل برخه کې پوله جوړوي، او پاتې برخې یې د مریلنډ ایالت سره سرحد لري. پر دې ښار يې د امریکا د لومړني ولسمشر او بنسټګر جورج واشنګټن نوم اېښی دی، او فډرال سیمې ته ځکه کلمبیا وايي چې دا د دې هېواد د ښځینه تجسم نوم دی. د امریکا د فډرال حکومت او ګڼو نړیوالو سازمانونو د مرکز په توګه، دا ښار د نړۍ یو مهم سیاسي پایتخت دی. د امریکا د ښارونو ترمنځ دا ښار هم ډېر سیلانیان لري، او یواځې په ۲۰۱۶م کال کې ۲۰ میلیونو خلکو لیدنه ورڅخه کړې ده. <ref>{{Cite web|url=https://www.whitehousehistory.org/where-oh-where-should-the-capital-be-white-house-history-number-34|title=Introduction: Where Oh Where Should the Capital Be?|website=WHHA|language=en|access-date=February 24, 2018|archive-date=July 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704031330/https://www.whitehousehistory.org/where-oh-where-should-the-capital-be-white-house-history-number-34|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dchistory.org/publications/dc-history-faq/|title=Washington, D.C. History F.A.Q.|website=The Historical Society of Washington, D.C.|language=en-US|access-date=March 7, 2018|date=May 27, 2014|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910142827/http://www.dchistory.org/publications/dc-history-faq/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/doc/307230206.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=FEB%2018,%201990&author=David%20S.%20Broder&pub=The%20Washington%20Post&edition=&startpage=&desc=Nation%27s%20Capital%20in%20Eclipse%20as%20Pride%20and%20Power%20Slip%20Away;%20Some%20See%20Descent%20as%20Steep%20and%20Permanent%20but%20Others%20Regard%20It%20as%20Temporary|title=Nation's Capital in Eclipse as Pride and Power Slip Away|last=Broder|first=David S.|author-link=David S. Broder|date=February 18, 1990|website=[[The Washington Post]]|access-date=October 18, 2010|quote=In the days of the Truman Doctrine, the Marshall Plan and the creation of NATO, [Clark Clifford] said, ''we saved the world, and Washington became the capital of the world.''|archive-date=August 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810135311/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/doc/307230206.html?FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=FEB%2018%2C%201990&author=David%20S.%20Broder&pub=The%20Washington%20Post&edition=&startpage=&desc=Nation%27s%20Capital%20in%20Eclipse%20as%20Pride%20and%20Power%20Slip%20Away%3B%20Some%20See%20Descent%20as%20Steep%20and%20Permanent%20but%20Others%20Regard%20It%20as%20Temporary|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thisisinsider.com/most-visited-us-cities-2017-12#6-washington-dc-5|title=The 10 most-visited cities in the US this year|website=Insider|access-date=March 6, 2018|archive-date=March 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307151036/http://www.thisisinsider.com/most-visited-us-cities-2017-12#6-washington-dc-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bizjournals.com/washington/news/2017/05/09/d-c-breaks-another-domestic-tourism-record.html|title=D.C. breaks another domestic tourism record|last=Cooper|first=Rebecca|date=May 9, 2017|website=www.bizjournals.com|publisher=Washington Business Journal|access-date=February 24, 2018|archive-date=June 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616160832/http://www.bizjournals.com/washington/news/2017/05/09/d-c-breaks-another-domestic-tourism-record.html|url-status=live}}</ref> د امریکا د اساسي قانون پر بنسټ دا فډرال سیمه د کانګرس د ځانګړي واک لاندې ده، نو ځکه دا سیمه نه د کوم ایالت برخه ده (او نه هم پخپله کوم ایالت دی). د ۱۷۹۰م کال د جولای په ۱۶مه نېټه د استوګنې قانون (Residence Act) لاسلیک شو چې له مخې يې د هېواد د ختیځ ساحل سره نږدې د پوټوماک سیند پر غاړه د هېواد پلازمېنه جوړېږي. په ۱۷۹۱م کال د ملي پلازمېنې په توګه د واشنګټن ښار بنسټ کېښودل شو، او کانګرس خپله لومړنۍ غونډه هلته په ۱۸۰۰م کال کې ترسره کړه. په ۱۸۰۱ کال کې، دا سیمه، چې وړاندې د مریلنډ او ویرجنیا برخه وه (په ګډون د جورج ټاون او الکساندریا د ورسپارلو)، د فډرال سیمه په توګه په رسمیت وپېژندل شوه. په ۱۸۴۶م کال کې، کانګرس د ویرجنیا ایالت د الکساندریا برخه بېرته ورکړه؛ په ۱۸۷۱م کال کې، کانګرس د سیمې د پاتې برخه لپاره یو واحده ښاري اداره رامنځته کړه. د ۱۸۸۰یمو کلونو څخه راپدېخوا په ایالت د دې ښار د بدلولو لپاره هڅې روانې وې چې په وروستیو کې هم دې خوځښت ډېر پرمختګ درلود او  په کال ۲۰۲۱ کې د استازو جرګې داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې يې دا ښار د یوه ایالت حیثیت غوره کوي.  <ref>{{Cite news|last=Cochrane|first=Emily|date=2021-04-22|title=House Approves D.C. Statehood, but Senate Obstacles Remain|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/22/us/politics/dc-statehood-vote.html|access-date=2021-04-23|issn=0362-4331|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423034126/https://www.nytimes.com/2021/04/22/us/politics/dc-statehood-vote.html|url-status=live}}</ref> دا ښار په مربع ګانو وېشل شوی چې د کانګرس ودانۍ يې په منځ کې پرته ده او ۱۳۱ سیمې لري. د ۲۰۰۰م کال د سرشمېرنو له مخې، د دې ښار نفوس ۶۸۹۵۴۵ تنه و چې د امریکا شلم ګڼمېشتی ښار دی او د ویومېنګ او وېرمونټ په نامه د امریکا د ددو ایالتونو د ګډ نفوس څخه ډېر خلک پکې اوسېږي. د مریلنډ او ویرجنیا د اطرافو څخه واشنګټن ته د تلونکو راتلونکو خلکو نفوس چې ورډېر کړې، نو په واشنګټن کې د کاري ورځو پر مهال نفوس له یو میلیون څخه اوړي. واشنګټن (د مریلنډ، ویرجنیا او لوېديځې ویرجنیا د ځينو برخو په شمول) د امریکا شپږمه ستره مرکزي سیمه ده چې د ۲۰۱۹ کال د اټکل له مخې ۶,۳ میلیونه وګړي پکې اوسېږي. <ref name="U.S. Department of Commerce">{{cite web|title=Washington-Arlington-Alexandria, DC-VA-MD-WV|url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/migration/metxmet/a47900.html|website=U.S. Census Bureau|publisher=U.S. Department of Commerce|access-date=April 12, 2017|archive-date=April 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419231809/http://www.census.gov/population/www/cen2000/migration/metxmet/a47900.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Journal|first=Matt Vasilogambros, National|date=2013-12-30|title=D.C. Has More People Than Wyoming and Vermont, Still Not a State|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2013/12/dc-has-more-people-than-wyoming-and-vermont-still-not-a-state/437661/|access-date=2020-11-23|website=The Atlantic|language=en-US|archive-date=January 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118052028/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2013/12/dc-has-more-people-than-wyoming-and-vermont-still-not-a-state/437661/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2010s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html|title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals and Components of Change: 2010–2019|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=April 2019|access-date=April 18, 2020|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616024757/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2010s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html|url-status=live}}</ref> د امریکا د فدرال حکومن درې قوې د دې سیمې په مرکز کې پرتې دي: کانګرس (مقننه)، ولسمشر (اجرایه) او ستره محکمه (قضایه). واشنګتن د ګڼو ملي یادڅلو او موزیمونو کوربه دی چې ډېری يې د نېنشل مال په شاوخوا سیمه کې موقعیت لري. پدې ښار کې ۱۱۷ بهرني سفارتونه او د ډېرو نړیوالو سازمانونو، سوداګریزو اتحادیو، غیرانتفاعي سازمانونو، لابي ډلو او د مسلکي انجمونو مرکزي دفترونو دی، لکه د نړیوال بانګ ګروپ، د پیسو نړیوال صندوق، د امریکايي ایالتونو سازمان، د امریکا د تقاعد شویو وګړو اتحادیه، نېشنل جیوګرافیک ټولنه، د بشري حقونو کمپاین، مالي نړیوال شرکت او د امریکا سور صلیب. له ۱۹۷۳م کال راهیسې دا سیمه د یوه منتخب ښاروال او د شورا د ۱۳ غړو لخوا اداره کېږي. کانګرس د ښار عام و تام صلاحیت لري او کولای شي ځايي قوانین له منځه یوسي. د ډي سي اوسېدونکي د استازو جرګې ته یو پلاوی هم ټاکي خو په سنا کې د دې سیمې استازی نشته. د دې سیمې رایه ورکوونکي د امریکا د اساسي قانون د درویشتم تعدیل سره سم چې په کال ۱۹۶۱ کې قانوني شو، د ولسمشرۍ د ټاکوونکو شورا درې غړي غوره کوي. == تاریخ == کله د ۱۷مې پېړۍ په لومړیو کې اروپایانو له دې سیمې څخه لیدنه کوله نو دلته د پوټوماک سیند پر غاړه ځمکو کې د الګونکویان ژبې د پیسکاتاوې خلکو (چې کونوی هم ورته وایي) ګڼې قبیلې اوسېدلې. د ناکوتکتانک په نامه یوه ډله (یا لکه چې کاتولیک مبلغین يې ناکوستاینز بولي) په ننۍ کلمبیا سیمه کې د اناکوستیا سیند شاوخوا اوسېدله. د اروپايي استعمارګرانو او ګاونډیو قبیلو تر منځ شخړو د پیسکاتاوې خلک کډه کولو ته مجبور کړل چې ځینې يې په ۱۶۹۹ کال کې د مریلنډ له پاینټ آف راکس سره نږدې مېشته شول. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BaJrnQEACAAJ|title=Ancient Washington: American Indian Cultures of the Potomac Valley|last1=Humphrey|first1=Robert Lee|last2=Chambers|first2=Mary Elizabeth|date=1977|publisher=George Washington University|isbn=9781888028041|access-date=March 6, 2018|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126020432/https://books.google.com/books?id=BaJrnQEACAAJ|url-status=live}}</ref> د هغه په ۴۳م فډرالیست کې چې په جنوری ۲۳، ۱۷۸۸ نېټه خپور شو، جېمز مډېسن استدلال کوي چې فډرال حکومت د خپل ځان ساتلو او خوندیتابه لپاره د پلازمېنې مسولې ادارې ته اړتیا لري. پنځه کاله وړاندې، د هغو سرتېرو یوه باڼد چې معاشونه يې نه وو اخیستی، د کانګرس ودانۍ محاصره کړه، پداسې حال کې چې نورو غړو يې په فلادلفیا کې غونډه درلوده. د ۱۸۷۳م کال د پنسلوانیا دا سرپورته کولو پېښه د دې لامل شوه چې ملي حکومت باید د خپل امنیت په پار پر هېڅ ایالت تکیه ونه کړي. <ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ|year=1892|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118202557/https://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ|archive-date=November 18, 2016|access-date=June 16, 2015|chapter=IV. Washington Becomes The Capital|page=66|location=Dayton, OH|publisher=United Brethren Publishing House|title=Centennial History of the City of Washington, D.C.|first3=John|last3=Wooldridge|first2=William Bensing|last2=Webb|first1=Harvey W.|last1=Crew|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thomas.loc.gov/home/fedpapers/fed_43.html|title=The Federalist No. 43|access-date=September 5, 2011|last=Madison|first=James|work=The Independent Journal|publisher=Library of Congress|archive-date=August 23, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/619ldujGz?url=http://thomas.loc.gov/home/fedpapers/fed_43.html|url-status=dead}}</ref> د اساسي قانون د لومړۍ مادې اتمه فقره د سیمې ادارې ته (چې ټوله ۱۰ میله مربع نه کېږي) دا اجازه ورکوي چې د مشخصو ایالتونو لخوا د ځمکو سپارلو او د کانګرس لخوا د منلو په صورت کې، دا سیمه د امریکا د حکومت مرکز جوړېږي. له دې سره سره، اساسي قانون د پلازمېنې د جوړېدو ځای مشخص کړی نه دی. د ۱۷۹۰م کال په پخلاینه کې، مډېسن، الکسانډر همېلټن او توماس جیفرسن هوکړه وکړه چې فډرال حکومت به د انقلابي جګړو څخه پاتې شوي پورونه پرې کوي خو په بدل کې به يې په جنوبي امریکا ایالتونو کې یوه نوې ملي پلازمېنه جوړوي.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html|title=Constitution of the United States|access-date=July 22, 2008|publisher=[[National Archives and Records Administration]]|archive-date=August 23, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/619lcYTKt?url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Crew124">{{cite book|last1=Crew|first1=Harvey W.|last2=Webb|first2=William Bensing|last3=Wooldridge|first3=John|title=Centennial History of the City of Washington, D.C.|publisher=United Brethren Publishing House|year=1892|location=Dayton, OH|url=https://archive.org/details/bub_gb_5Q81AAAAIAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_5Q81AAAAIAAJ/page/n131 124]}}</ref> === بنسټ === په جولای ۹، ۱۷۹۰ نېټه، کانګرس د اوسېدو قانون تصویب کړ چې له مخې يې په پوټوماک سیند د ملي پلازمېنې جوړول ومنل شول. د پلازمېنې کره ځای د ولسمشر جورج واشنګټن لخوا ټاکل کېده ځکه همدا دغه لایحه د جولای میاشتې په ۱۶مه نېټه لاسلیک کړه او په قانون بدله شوه. د مریلنډ او ویرجنیا ایالتونو لخوا په هبه شوې ځمکه کې فډرال سیمه په مربع بڼه جوړه شوه چې هر لوري يې ۱۰ میله (۱۶ کیلومټره) اندازه درلوده او په ټوله کې ۱۰۰ میله مربع کېدله. <ref name="Crew89">{{cite book|last1=Crew|first1=Harvey W.|last2=Webb|first2=William Bensing|last3=Wooldridge|first3=John|title=Centennial History of the City of Washington, D.C.|publisher=United Brethren Publishing House|year=1892|location=Dayton, OH|url=https://archive.org/details/bub_gb_5Q81AAAAIAAJ|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_5Q81AAAAIAAJ/page/n96 89]–92}}</ref> په دې قلمرو کې له وړاندې شته دوه استوګن ځایونه شامل شول: د ماریلنډد د جورج ټاون بندر چې په ۱۷۵۱م کال کې جوړ شو او د ویرجنیا د الکساندریې بندري ښار چې په ۱۷۴۹م کال کې جوړ شو. د ۱۷۹۱ او ۱۷۹۲ په بهیر کې، د انډریو ایلیکاټ په مشرۍ یو ټیم چې د الېکاټ د وروڼو جوزیف او بنجامین او افریقايي-امریکايي ستورپېژندونکي بنجامین بنېکېر پکې و، د دې فډرال سیمې د پولو سروې وکړه او په هر میل کې سرحدي ډبرې کېښودې. اوس هم ډېری هغه ډبرې شتون لري. <ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/Wash/dc15.htm|title=Georgetown Historic District|access-date=July 5, 2008|publisher=[[National Park Service]]|archive-date=July 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080702044337/http://www.nps.gov/history/nr/travel/wash/dc15.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alexandriahistorical.org/history.html|title=Alexandria's History|access-date=April 4, 2009|publisher=Alexandria Historical Society|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090404012136/http://www.alexandriahistorical.org/history.html|archive-date=April 4, 2009}}</ref><ref>{{cite book|last=Bordewich|first=Fergus M.|title=Washington: the making of the American capital|year=2008|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-084238-3|pages=76–80|url=https://books.google.com/books?id=kKKMJ7Rqta8C|access-date=June 16, 2015|archive-date=September 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905234220/https://books.google.com/books?id=kKKMJ7Rqta8C|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boundarystones.org/|title=Boundary Stones of the District of Columbia|publisher=BoundaryStones.org|access-date=May 27, 2008|archive-date=December 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227000000/http://www.boundarystones.org/|url-status=live}}</ref> دا نوی فډرال ښار د جورج ټاون ختیځ لوري ته د پوټوماک پر شمالي تړانګه جوړ شو. د ۱۷۹۱م کال د سپټمبر په نهمه نېټه، درېیو کمېشرانو د هغې پلازمېنې د جوړولو څخه څارنه کوله چې نوم يې د ولسمشر واشنګټن په درناوی، د واشنګټن ښار اېښودل شوی و. <ref>{{cite web|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/The_Senate_Moves_to_Washington.htm|title=The Senate Moves to Washington|access-date=July 11, 2008|date=February 14, 2006|publisher=[[United States Senate]]|archive-date=July 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705105922/https://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/The_Senate_Moves_to_Washington.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ghostsofdc.org/2013/07/24/washington-dc-district-of-columbia/|title=Why Is Washington, D.C. Called the District of Columbia?|last=Tom|date=July 24, 2013|website=Ghosts of DC|language=en-US|access-date=February 20, 2019|archive-date=February 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220124034/https://ghostsofdc.org/2013/07/24/washington-dc-district-of-columbia/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Crew|first1=Harvey W.|last2=Webb|first2=William Bensing|last3=Wooldridge|first3=John|url=https://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Centennial History of the City of Washington, D.C.|publisher=United Brethren Publishing House|place=Dayton, OH|page=101|year=1892|access-date=June 1, 2011|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126020434/https://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Get to Know D.C.|url=http://www.historydc.org/aboutdc.aspx|publisher=Historical Society of Washington, D.C.|access-date=July 11, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918042009/http://www.historydc.org/aboutdc.aspx|archive-date=September 18, 2010}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:واشنگټن ډي سي]] bphnnlqslhj1uft4tvnbg1i00wdyy8r 0 12167 370909 337852 2026-11-08T13:10:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370909 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:جنرال-محمد-داود-داود.png|کيڼ|250px|بټنوک|محمد داود داود]] جنرال '''محمد داود داود''' (۱ د جنوري، ۱۹۶۹ ز. - ۲۸ د مۍ، ۲۰۱۱ ز.) ''(په انگرېزي: Mohammed Daud Daud)'' د افغانستان د تخار ولايت پخوانی والي او د کورنيو چارو د وزارت د مخدره موادو د مبارزې ضد ادارې مرستيال و.<ref>[http://www.embassyofafghanistan.org/newsletter/newsletter/mar06.html Counter Narcotics Police Seize 133&nbsp;KG of Processed Heroin]</ref> هغه د [[احمد شاه مسعود]] د تنظيم [[شورای نظار]] او د شمالي ټلوالې غړی و،<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article738643.ece | work=The Times | location=London | title=Poppy crop destruction sows discord for British | first=Richard | last=Beeston | date=2006-03-08 | accessdate=2010-05-13 }}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> چې د طالبانو پر وړاندې جگړه کې يې فعاله ونډه ترسره کړې. نوموړی د انجنيري د پوهنځۍ نه فارغ شوی و.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article612865.ece |title=Poppy harvest at a record level |publisher=Times Online |date=2006-08-18 |accessdate=2009-03-12 |location=London |archive-date=2007-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209033416/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article612865.ece |url-status=dead }}</ref> او د پوهنځي نه د فراغت وروسته يې د روسانو پر وړاندې جگړه کې د جميعت او د شورای نظار جنگياليو ډلو سره يوځای شوی و.<ref name="unodc.org">http://www.unodc.org/pdf/afg/2005CounterNarcoticsLawEnforcementUpdate4.pdf</ref> کله چې شمالي ټلوالې د طالبانو په وړاندې جگړه کوله نو داود هم د شمالي ټلوالې د يوه جنرال په توگه د طالبانو پر وړاندې جنگېده او د همدې ټلوالې د جنگياليو د قوماندې واک يې لاس کې و.<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/10663339/site/newsweek/print/1/displaymode/1098/ |title=Afghanistan's Drug Trade: What Can Be Done? - Newsweek: World News |publisher=MSNBC |date=2006-01-09 |accessdate=2009-03-12 |تاريخ الأرشيف=2008-04-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080422032709/http://www.msnbc.msn.com/id/10663339/site/newsweek/print/1/displaymode/1098/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-04-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080422032709/http://www.msnbc.msn.com/id/10663339/site/newsweek/print/1/displaymode/1098/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080422032709/http://www.msnbc.msn.com/id/10663339/site/newsweek/print/1/displaymode/1098/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080422032709/http://www.msnbc.msn.com/id/10663339/site/newsweek/print/1/displaymode/1098/ }}</ref> هغه د احمد شاه مسعود يو مهم مرستيال او ساتونکی هم و. د دې تر څنگ د کندوز د پوځي ځواک بولندوی هم پاتې شوی و.<ref>{{cite web |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-20282787_ITM |title=Afghan commander denies fighting over poppy tax in northeast - AIP. (08-FEB-04) Asia Africa Intelligence Wire |publisher=Accessmylibrary.com |date=2004-02-08 |accessdate=2009-03-13 |archiveurl=https://archive.ph/20120724111914/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-20282787_ITM |archivedate=2012-07-24 |url-status=live }}</ref> == د کندوز جگړه == جنرال محمد داود داود په ۲۰۰۱ ز. کال کې د کندوز په قلا زال کې د طالبانو د محاصرې او د هغوی سره د وروستۍ سترې جگړې لوی پازوال و، چې د طالبانو په پرځولو کې يې اهمه ونډه لرلې<ref>{{cite web |url=http://www.afghanistannewscenter.com/news/2003/august/aug292003.html |title=Afghanistan News August 29, 2003 |publisher=Afghanistannewscenter.com |date= |accessdate=2009-03-13 |تاريخ الأرشيف=2009-05-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090512153439/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2003/august/aug292003.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2009-05-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090512153439/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2003/august/aug292003.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090512153439/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2003/august/aug292003.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512153439/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2003/august/aug292003.html }}</ref> د کندوز د محاصرې په مهال د ښار شاوخوا ټولې لارې د شمالي ټلوالې د ځواکونو لخوا محاصره شوي و. داسې اټکل کېږي چې د ښار په مېنځ کې له ۲۰۰۰۰ - ۳۰۰۰۰ طالبان محاصره شوي وه چې بيا وروسته ځينې ژوندي او ځينې نور زخمي ونيول شول. په دغو طالبانو کې ډېريو شمالي ټلوالې ته د تسليمېدلو په پرتله تر مړينې د جگړې هوډ کړی و<ref name="independent1">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/soldiers-in-city-under-siege-vow-to-fight-to-bitter-end-617158.html |title=Soldiers in city under siege vow to fight to bitter end - Asia, World |work=The Independent |date=2001-11-16 |accessdate=2009-03-13 |location=London |first1=Justin |last1=Huggler |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091111042729/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/soldiers-in-city-under-siege-vow-to-fight-to-bitter-end-617158.html |archivedate=2009-11-11 |url-status=dead }}</ref>. == سرچينې == {{reflist|colwidth=30em}} [[وېشنيزه:د شورای نظار غړي]] [[وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي]] r8340notocrwbxuebubju39cdxrt05y 0 12655 371112 355647 2026-11-08T17:30:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371112 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس سيمه}} '''چشت شریف ولسوالۍ''' د [[افغانستان]] د [[د هرات ولايت|هرات]] ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۵،۴۲۸ وگړو ته رسېږي.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Herat%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |access-date=2011-06-16 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321120455/http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Herat%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |url-status=dead }}</ref> '''چشت شريف ولسوالۍ''' د هرات له پنځلسو ولسواليو (گذره ، ادرسکن، انجيل، پښتون زرغون، چشت شريف، زنده جان، شينډنډ، فرسي، گلران، کروخ، اوبې، کوهسان، غوريان، کشک رباط سنگي او کشک کهنه) څخه يوه ده؛ چي د جنوب له خوا د غور ولایت د تولک ولسوالۍ، د شرق له خوا د غور ولایت شهرک ولسوالۍ، له شمال څخه د بادغيس ولایت له قادس ولسوالۍ او د غرب له خوا د هرات د اوبې ولسوالۍ سره نښتې ده. دغه ولسوالۍ د هرات له مرکز څخه ۱۷۰ کيلومتره فاصله لري چي ۳۷۰۰۰ نفوس(اټکل) او ۹۶ ستري او کوچنۍ کلي لري. د ننني چشت نوم پخوا ” کنزور“ يادېده چي دې سيمي ته د ابو اسحاق شامي د راتگ وروسته په«چشت» مسمی سو. د چشت شريف ولسوالۍ تاريخ له نن څخه ۹۷۰ کلونو ته رسيږي. د خلکو عايداتي منابع يې مالداري، کرهڼه او باغداري تشکيلوي. دا ولسوالۍ د جغرافیايي لحاظ په غرنيو او پېچلو درو کي را گيره ده چي گڼي چينې او د اوبو ځايونه لري. په دې ولسوالۍ کي ډېر داسي ځايونه سته چي د اوبو راگرځولو او يا ذخيره کولو او د برېښنا د توليدولو کار ترې اخيستل کېدای سي. د يادوني وړ بولم چي د سلطان مودود چشتي مقبره هم په دې ولسوالۍ کي ده. چشت شريف د طبيعي منابعو په لحاظ د هرات ولایت یوه له ډېرو شتمنو ولسوالۍ څخه شمېرل کیږي، چي دلته يې د څو مهمو کانونو يادونه سوې ده. د شیدا د مسو کان: دا کان د هرات ولایت له سترو کانونو څخه گڼل کیږي چي اوږد والی يې ۱۵۰ تر ۲۴۰۰ مترو او ژور والی يې تر ۲،۴ تر ۸ مترو پوري رسيږي چي د مسو ظرفيت يې پنځه ميليونه ټنه اټکل سوی دئ. د دغه کان لومړني مطالعات د ۱۳۳۹ څخه تر ۱۳۵۱ ل کال پوري د روسي، الماني او امريکايي متخصيصينو له خوا سوي دي. ==د سرو زرو کان : == دا کان د دې ولسوالۍ په ۱۲۵ کيلومترۍ کي موقعيت لري . دا کان په ۱۳۸۴ کي د کانونو او پيتروليم وزارت د متخصصينو له خوا وپېژندل سو. د مرمر ډبرو کان: دا کان يو له ډېرو مهمو کانونو څخه گڼل کیږي چي دا مهال يې د ځينو خصوصي شرکتونو لخوا يې د پروسیس چاري رواني دي او د هرات او شاو خوا ولایتونو په اکثرو ودانيو کي د دې کان ډبري کارول کیږي، چي دا خپله د وطن د توليد او منابعو څخه ستره گټه ده. د دې کان ډبري آن بهرنيو ملکونو (لکه: ایټاليا، هندوستان، ترکيه، اندونيزيا، ترکمنستان، چين) ته صادريږي او د دې تر څنگ د دغه کان نا پروسس سوي ډبري ایران ته تر ډېره قاچاقيږي؛ چي هغوی بیا ترې گران بيه مجسمې ترې تراشوي. د مرمر ډبرو سربېره په دې ولسوالۍ کي د گرينیټ ډبرو، د رخام ډبرو او د گچو کانونه هم سته. زما د دې ليکني اصلي مقصد د دې ولسوالۍ مربوط د سلما بند توضيح کول دي. ==سلما بند:== سلما بند د افغانستان یو له مهمو او حياتي تاسيساتو څخه دئ چي د « هريرود» پر رود جوړ سوی دئ. د دغه بند عملي چاري د افغانستان د لومړي ولسمشر داود خان د حکومت پر مهال شروع سوي وې خو هیواد کي د امنيتي ستونزو او اخ و ډب په وجهه په ټپه ودرېدې. د سلما بند د چشت شريف د سلما په سيمه کي د هرات ولایت شمال شرق خوا ته په ۱۷۰ کيلومترۍ کي د هريرود – رود – پر لاره واقع دئ. د هريرود رود(دریاب) د افغانستان د مرکزي سيمو د کوه بابا له منو څخه سرچشمه اخلي او په غور ولایت کي اوږده لاره وهي چي وروسته د چغچران ښار د مرکز څخه هرات ته ننوځي. دا رود ۱۱۲۴ کيلومتره اوږدوالی لري. د دې بند عملي چاري د طالبانو د واکمنۍ دختميدو وروسته د افغانستان د حکومت لخوا په ۲۰۰۵ میلادي کال( ۱۳۸۶ لمريز ) کي پيل سو ې؛ چي د گڼو امنيتي ستونزو سره سره د ۸ کلونو په جريان کي د ۱۳۹۴ لمريز کال د زمري (اسد) مياشتي پر څلرمه بشپړ او د اوبو ذخيره کولو په موخه گټي ته وسپارل سو. دا بند ۲۰ کيلو متره اوږدوالی او ۷ کيلومتره بروالی لري چي د ۶۴۰ ميليونو متر مکعبه اوبو د ذخيره کولو ظرفيت لري. د دې بند ډکول به ۹ تر ۱۲ مياشتو وخت ونيسي [که د چارواکو خبره سمه وي نو د ۱۳۹۵ کال په نيمايي کي به د دې بند ذخیره ډکه سي] او تر هغه وروسته به مځکو ته اوبه او برېښنا توليدوي. د اوس لپاره پر دغه بند به د برېښنا د توليد لپاره درې توربينونه کښېنول سي چي ۴۲ ميگاواټه برېښنا به توليدوي او اوبه به يې د ۷۵ تر ۸۰ زره هکټاره مځکه خړوبه کړي. د سلما بند د هندوستان هیواد په مالي مرسته جوړيږي چي تر دې دمه ۳۰۰ ميليونه ډالره باندي مصرف سوي دي دا د هندوستان هیواد تر ټولو ستره پروژه ده چي د طالبانو د حکومت تر ړنگېدو وروسته بشپړه سوې ده. د سلما د بند چاري د يوه هندي شرکت (واپکاس) لخوا پر مخ وړل کیږي. واپکاس (WAPCOS) يو دولتي شرکت دئ چي د هند د اوبو وزارت تر چتر لاندي فعاليت کوي، دې شرکت د اوبو او برېښنايي تاسيساتو په برخه کي په هند او د نړۍ په ۵۰ هیوادونو کي کوچنۍ او ستري پروژې عملي کړي دي، چي همدا اوس په دې هیوادونو(افغانستان، بنگله دېش، بوټان، کمبوډيا، چاد، کانگو، ايټوپيا، کينيا، مذبيق، ميانمار، نيپال، نايجريا، روانډا، سينيگال، يمن، زيمبابوې، یوگاناډا، تانزانيا) کي بېلابېلي پروژې پرمخ وړي. د د ې بند د جوړولو لپاره لومړی د ۸۰ ميليونو ډالرو اټکل سوی وو خو وروسته وليدل سول چي تر دې څو برابره لگښت باندي راځي چي بیا هم هند هیواد د دې احتمالي لښگت د ورکولو ژمنه وکړه او دا مرستي يې د افغانستان لپاره د د ې هيواد د بلاعوضو مرستو په قطار کي ودرولې. د سلما بند جوړول د افغانستان د لومړني ولسمشر سردار محمد داوود خان د دولت له سترو پروژو څخه وو چي کار يې په ۱۹۷۶ کي و يوې هندۍ کمپنۍ ته سپارل سوی وو چي احتمالي لگښت يې د افغانستان د حکومت لخوا ورکول کېدی د بند چاري ۲۵ سلنه پر مخ ولاړې خو په ۱۳۵۷ لمريز کال کي چي هیواد د گڼو ناوړو پېښو سره مخامخ سو د دې بند کار هم په ټپه ودرېد. د هغه وخت د هند سفير ښاغلي راکش سود(Rakesh Sood) ويلي وه چي « چشتيه سلسله له دې ځای (چشت شريف) څخه هندوستان ته راغلې، نو ځکه د چشت شريف او هند خلگو تر منځ تاريخي اړيکي شتون لري، نو ځکه زموږ دولت تصميم ونيوه چي دا بند جوړ کړي» د دې بند جوړول ایران او ترکمنستان سخت اندېښمن کړي دي ځکه د دوی د جوړ سوي بند (د دوستۍ بند) ۷۳ سلنه اوبه د هريرود څخه ور توېدلې. هريرود د ایران دخراسان سيمي اوبه تأمينوي چي د سلما بند په جوړولو به دا سيمه سخته وځپله سي. نو ځکه د افغانستان خلک په دې باور دي چي د سلما بند د جوړيدو د مخنيوي هڅي د ایران هیواد لخوا کيږي خو افغان حکومت هیڅکله د ایران د مخنيوي هڅي بربنډي نه کړې او نه یې هم په دې اړه ايراني چارواکو سره په رسمي ډول خبري وکړې. له کله چي د سلما بند د بنسټ ډبره ايښودل سوې ده تر اوسه څو ځلي يې د مخنيوي هڅي سوي دي. چي دلته به يې د ځينو پېښو یادونه وکړو: ==گواښوونه او د مخنيوي هڅي:== له کله چي د سلما بند د جوړولو بنسټ ايښودل سوی دئ له همهغه وخت يې د مخنيوي او نه جوړولو هڅي را پيل سوي دي. لومړۍ هڅه يې له نن څخه درې لسيزي مخکي پېښه سوې ده. ===لومړۍ پېښه: === په ۱۳۶۰ لمريز کال (د کارمل د واکمنۍ په دوره کي) د سلما بند په اړخ کي يوه لويه خونه وه چي کارگرانو به د استراحت او ډوډۍ خوړولو او د خپل دوتر (دفتر) په حيث کار ترې اخيست. دا کارگران د دولتي هلمند ساختماني شرکت مربوط ول چي پر سلما بند به يې کار کاوه. داسي ويل کیږي چي له دې خوني څخه به پخوا د يوه زندان په څېر کار اخيستل کېده ځکه کړکۍ يې په سيخانو کي نيول سوي وې او يواځينۍ دروازه يې هم له وسپني څخه جوړه سوې ده. شکر الله نومي کس چي د همدې شرکت له مامورينو څخه وو د يوه ډاکټر په همکارۍ ... ټول هغه مامورين [ چي حدوداً شمېر يې پنځوس کسانو ته رسېده] ژوندي وسوځول چي پر سلما بند يې د ده سره یوځای کار کاوه. [خلگو هغه وخت هم دا پېښه د ایران په لمسون بللې وه] کيسه داسي ده چي ټول کارکوونکي په همدې کوټه/خونه کي سره را ټول وو چي د دوی له منځ څخه شکرالله نومی کس له کوټې وځي، يواځينۍ وسپنيزي دروازې ته قلف اچوي او دهغي بخارۍ د لولې لخوا چي د کوټې له منځ څخه بلۍ(بام) ته غځول سوې وه، څو بېلره تېل چي نور مواد(خفه کن مواد) ورسره گډ سوي ول، را خوشي کوي ا و وروسته د اورلگېت خاشه ورته وهي. ټول مامورين ژوندي سوځل کیږي، د ځينو په خبره یو یا دوه کسان ژوندي پاته سوي ول، نور ټول مامورين په اور کي لولپه سول. په دغو شهيدانو کي د هغه وخت د ښار جوړوني مدير(وکيل احمد) چي زموږ د دفتر د همکار پلار دئ، هم شامل وو چي د نورو سره د همدې ولسوالۍ په يوه قبرستان کي خاورو ته سپارل سوی. د ۲۰۰۵ میلادي کال را په دې خوا پېښي: د۲۰۰۵ميلادي کال را په دې خوا چي د سلما بند عملي چاري د دوهم ځل لپاره پيل سوې د دې بند پر محافظينو څو ځله بريدونه سوي دي چي گڼ شمېر سرتېري شهیدان او ژوبل سوي دي. - د سلما بند اوه پوليس هغه وخت شهیدان سول کله چي يې موټر پر ښخ کړای سوي ماين وخوت، دا پېښه هغه وخت وسوه کله چي پولیس له اوبې ولسوالۍ څخه د چشت شريف پر لوري روان ول. - په ۲۰۱۳ ميلادي کال کي د افغانستان د ملي امنيت ادارې اعلان وکړ چي ۱۳۰۰ کيلوگرامه چاودېدونکي مواد نيولي چي موخه يې د سلما بند له منځه وړل وو. د دوی په خبره چي د سلما بند د ورانولو مفکوره د کوټي شورا لخوا جوړه سوې وه او دا مواد له پاکستان څخه را انتقال سوي وه. ===د دوستۍ بند (د ایران او ترکمنستان گډ بند)=== د دوستۍ بند (چي ایرانيان يې - سد دوستي- بولي) د ایران او ترکمنستان پر پوله د هريرود پر رود د سرخس ښارکوټي پر ۷۵ کيلومترۍ کي د خراسان رضوي په شمال ختيځ کي جوړ سوی دئ. د دې بند لوړوالی ۷۸ متر او اوږدوالی يې ۶۵۵ متره دئ چي د ۱۲۵۰ ميليونو مترمکعب اوبو د ذخيره کولو ظرفيت لري. دا بند د ایران او ترکمنستان په گډه همکارۍ په ۱۳۷۹ لمريز کال کي پيل او په ۱۳۸۴ لمريز کال کي د ایران او ترکمنستان ولسمشرانو محمد خاتمي او صفر مراد نيازُف لخوا رسماً پرانيستل سو. د دې بند تر شا يې یو ښکلی سيندگی جوړ کړی دئ چي تراوسه يې کوم نوم نه دئ ورته غوره کړئ خو د سيمي خلک يې د دوستۍ سيندگی بولي. دا سيندگی ۳۵ کيلومتره اوږدوالی لري چي د مشهد ښار د څښاک اوبه او د ترکمنستان او ایران پر پوله پراته کليو د زراعت اوبه چمتو کوي. ایران او ترکمنستان چي د هريرود د اوبو عمده مصرفوونکي دي د سلما بند د جوړولو مخالف دي ځکه د دې بند په جوړولو سره به د ”دوستۍ بند“ ۷۳ سلنه اوبه را کمي سي او د ايران خراسان نومې سيمه به د اوبو له سخت کمښت سره مخامخه سي؛ تر څنگ به يې د دواړو هیوداونو پر پوله پراته کلي او بانډې د اوبو له ستونزو سره مخامخ سي. == دا هم وگورۍ == * [[د افغانستان ولسوالۍ]] ==سرچینې== منابع: http://herat.gov.af/fa/page/5875 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521092558/http://herat.gov.af/fa/page/5875 |date=2016-05-21 }} http://sheredari.ir/forum/showtopic-107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106012408/http://sheredari.ir/forum/showtopic-107 |date=2014-11-06 }} https://fa.wikipedia.org/wiki/بندـسلما{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://herat.gov.af/fa/page/5875 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521092558/http://herat.gov.af/fa/page/5875 |date=2016-05-21 }} https://web.archive.org/web/20130912161804/http://www.asreenergy.ir/ https://en.wikipedia.org/…/Water_and_Power_Consultancy_Serv… == سرچينې == {{reflist}} {{د هرات ولسوالۍ}} [[وېشنيزه:د هرات ولسوالۍ]] {{Afghanistan-stub}} nljj2qnxpp5cp17tznfr02dl7feauso 0 12886 370905 344954 2026-11-08T13:03:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370905 wikitext text/x-wiki '''مايکروسافټ''' (په [[انګرېزي|انگرېزۍ]] : Microsoft Corporation (NASDAQ: MSFT)) يوه امريکايي کمپني ده چې د ملټي ميډيا په برخه کې فعاليت لري او مرکزي دفتر يې د واشنگټن په ريدموند کې دى. د کمپيوټرونو او کمپيوټري پروگرامو د توليد، د جوازونو د صدور او نوې ټکنالوژۍ د ملاتړ په برخه کې فعاليت لري. {{مالومات}} دغه کمپني د ١٩٧٥ز د اپرېل په ٤مه تاسيس شوه. مایکروسافټ شرکت یو امریکایي څو ملیتي ټکنالوژيکي شرکت دی، چې د کمپیوټر سافټ ویر، د مصرف کوونکي الکترونیکي وسایل، شخصي کمپیوټر او اړوند خدمات تولیدوي. تر ټولو ډېر پېژندل شوي سافټ ویر محصولات یې د مایکروسافټ وینډوز عملیاتي سیسټمونو لاین، د مایکروسافټ افیس ټولګه او د انټرنټ اکسپلورر او ایج ویب براوزرونه دي. لوی هارډویر محصولات یې د Xboxvideo لوبې کنسولونه او د ټچ سکرین شخصي کمپیوټرونو مایکروسافټ سرفیس لاین اپ دي. مایکروسافټ د ۲۰۲۰ کال فارچون ۵۰۰ په درجه بندۍ کې د متحده ایالاتو د لویو شرکتونو په درجه بندۍ کې د ټول عاید له مخې په ۲۱م نمبر کې راغی؛  دا له ۲۰۱۶ ز کال راهیسې د عاید له مخې د نړۍ تر ټولو لوی سافټ ویر جوړوونکی و. دا د ګوګل، امازون، اپل او میټا تر څنګ یو له پنځو لویو امریکایي معلوماتي ټکنالوژۍ شرکتونو نه دی.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/fortune500/2020/search/|title=Fortune 500 list of companies 2020|website=Fortune|language=en-US|access-date=August 19, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#industry:Software%2520%2526%2520Programming|title=The World's Biggest Public Companies|newspaper=Forbes|language=en|access-date=January 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#industry:Software%2520%2526%2520Programming|archive-date=April 10, 2015|url-status=dead}}</ref> مایکروسافټ «د مایکرو کمپیوټر سافټ ویر کلیمه ده» د ۱۹۷۵ ز کال د اپریل په 4مه د بیل ګیټس او پاول ایلن له خوا رامنځته شوی، ترڅو د Altair 8800 لپاره BASIC ژباړونکي رامنځته کړي او ویې پلوري. دغه شرکت وروسته له MS-DOSin سره د ۱۹۸۰ لسیزې په مینځ کې وکولای شو، چې د شخصي کمپیوټرونو پر عملیاتي سیسټم لاسبری خپل کړي. په ۱۹۸۶ ز کال کې د شرکت ابتدايي عامه وړاندیز (IPO) او وروسته د هغه د ونډې نرخ لوړېدل، د مایکروسافټ کارمندانو ترمنځ درې میلیاردران او اټکل شوي ۱۲,۰۰۰ میلیونران رامنځته کړل. د ۱۹۹۰ لسیزې راهیسې، دا په زیاتېدونکې توګه له عملیاتي سیسټم بازار نه جلا شوی او یو شمیر کارپوریټ استملاکونه یې کړي، چې تر ټولو لوی یې د ۲۰۱۶ ز کال په ډسمبر کې د ۲۶,۲ میلیارد ډالرو لپاره د LinkedIn استملاک دی، وروسته د ۲۰۱۱ز کال په می کې د ۸,۵ میلیارد ډالرو لپاره د سکایپ ټکنالوژۍ استملاک دی.<ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/topic/Microsoft-Corporation|title=Microsoft Corporation|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=June 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618214355/http://www.britannica.com/topic/Microsoft-Corporation|archive-date=June 18, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1271024/000110465916161289/a16-22816_18k.htm|title=U.S. Securities and Exchange Commission{{Snd}} Linkedin|date=December 8, 2016|work=US SEC|access-date=April 29, 2018|quote=As a result of the Merger, a change in control of [Linkedin] occurred and [Linkedin] became a wholly-owned subsidiary of [Microsoft]. The transaction resulted in the payment of approximately $26.4 billion in cash merger consideration.|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018154931/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1271024/000110465916161289/a16-22816_18k.htm|archive-date=October 18, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-13343600|title=Microsoft confirms takeover of Skype|publisher=BBC|date=May 10, 2011|access-date=April 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620073353/https://www.bbc.com/news/business-13343600|archive-date=June 20, 2018|url-status=live}}</ref> مایکروسافټ تر ۲۰۱۵ ز کال پورې د IBM PC مطابقت لرونکي عملیاتي سیسټم بازار او د افس سافټ ویر سویټ په مارکیټ کې برلاسی دی، که څه هم دا د Android لپاره د عمومي عملیاتي سیسټم بازار اکثریت له لاسه ورکړی دی. دا شرکت د ډیسټاپونو، لپټاپونو، ټبونو، ګیجټونو، او سرورونو لپاره د نورو مصرفوونکو او تصدۍ سافټویرونو پراخه لړۍ هم تولیدوي، چې د انټرنیټ لټون (له Bing سره)، د ډیجیټل خدماتو بازار (د MSN له لارې)، مخلوط حقیقت (HoloLens)، کلاوډ کمپیوټري، (Azure) او د سافټ ویر پراختیا (Visual Studio) هم په کې شامل دي.<ref>{{Cite web|url=http://www.computerworld.com/article/2490008/microsoft-windows/microsoft-gets-real--admits-its-device-share-is-just-14-.html|title=Microsoft gets real, admits its device share is just 14%|last=Keizer|first=Gregg|date=July 14, 2014|website=[[Computerworld]]|publisher=[[International Data Group]]|quote=[Microsoft's chief operating officer] Turner's 14% came from a new forecast released last week by Gartner, which estimated Windows' share of the shipped device market last year was 14% and would decrease slightly to 13.7% in 2014. [..] Android will dominate, Gartner said, with a 48% share this year|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821210826/http://www.computerworld.com/article/2490008/microsoft-windows/microsoft-gets-real--admits-its-device-share-is-just-14-.html|archive-date=August 21, 2016|url-status=live}}</ref> سټیو بالمر په ۲۰۰۰ ز کال کې د ګیټس ځایناستی د CEO په توګه وټاکل شو او وروسته یې د «وسیلو او خدماتو» ستراتیژۍ تصور وکړ. دا د مایکروسافټ له خوا په 2008ز کال کې له Danger Inc ترلاسه کولو سره رامنځته شو. د لومړي ځل لپاره د ۲۰۱۲ ز کال په جون کې د ټابلیټ کمپیوټرونو مایکروسافټ سرفیس لاین په لاره اچولو سره د لومړي ځل لپاره د شخصي کمپیوټر تولید بازار ته ننووت او وروسته یې د نوکیا وسیلو د استملاک له لارې مایکروسافټ موبایل رامنځته کړ. له هغه وخته چې ستیا نادیلا په  ۲۰۱۴ ز کال کې د اجراییوي رییس په توګه دنده پیل کړه، شرکت بیرته هارډویر ته وده ورکړه او پرځای یې په کلاوډ کمپیوټري تمرکز وکړ، دا یو داسې اقدام دی چې د شرکت ونډې یې د ۱۹۹۹ ز کال له ډسمبر راهیسې خپل لوړ ارزښت ته د رسېدو لپاره مرسته وکړه.<ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com.au/microsoft-device-and-services-2013-8|title=And Microsoft Is Giving Up On The Software Business!|last=Blodget|first=Henry|date=August 23, 2013|work=Business Insider Australia|access-date=August 2, 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802165822/https://www.businessinsider.com.au/microsoft-device-and-services-2013-8|archive-date=August 2, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416|title=Notify The Next Of Kin|date=June 30, 2010|work=[[InformationWeek]]|access-date=April 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424124515/http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416|archive-date=April 24, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-37724557|title=Microsoft sees shares hit record high|date=October 21, 2016|access-date=October 7, 2017|website=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016012110/http://www.bbc.co.uk/news/business-37724557|archive-date=October 16, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2017/07/03/microsofts-cloud-focus-could-mean-yet-more-layoffs/|title=Microsoft's cloud focus could mean yet more layoffs|website=Engadget|access-date=October 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802164433/https://www.engadget.com/2017/07/03/microsofts-cloud-focus-could-mean-yet-more-layoffs/|archive-date=August 2, 2017|url-status=live}}</ref> مخکې له دې چې په  ۲۰۱۰ ز کال کې د اپل له خوا له واکه ګوښه شو، په ۲۰۱۸ ز کال کې مایکروسافټ په نړۍ کې د عامه سوداګرۍ تر ټولو ارزښتناکه شرکت په توګه خپل موقف بېرته ترلاسه کړ. د ۲۰۱۹ ز کال په اپرېل کې مایکروسافټ د ټریلیون ډالرو بازار کیپ ته ورسېده، دا د متحده ایالاتو درېیم عامه شرکت شو، چې په ترتیب سره له اپل او امازون نه وروسته له ۱ ټریلیون ډالرو نه ډېرارزښت لري. تر ۲۰۲۰ ز کال پورې، مایکروسافټ درېیم لوړ نړیوال برانډ ارزښت لري.<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/how-did-microsoft-just-overtake-apple-world-s-most-valuable-n940751|title=How did Microsoft just overtake Apple as the world's most valuable company?|work=NBC News|access-date=November 28, 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129112846/https://www.nbcnews.com/business/business-news/how-did-microsoft-just-overtake-apple-world-s-most-valuable-n940751|archive-date=November 29, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/24/microsoft-q3-2019-earnings.html|last=Levy|first=Ari|date=April 24, 2019|title=Microsoft hits $1 trillion market cap after earnings beat estimates|publisher=[[CNBC]]|access-date=April 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424211049/https://www.cnbc.com/2019/04/24/microsoft-q3-2019-earnings.html|archive-date=April 24, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Magazine|first=BrandZ|date=July 1, 2020|title=BrandZ Global Top 100 Most Valuable Brands|work=BrandZ|url=https://online.pubhtml5.com/bydd/yeib}}</ref> == تاسیس:1972ز-1985ز == د ماشومتوب ملګرو بیل ګیټس او پاول الن هڅه وکړه، چې د کمپیوټر په پروګرام کولو کې د خپلو مهارتونو په کارولو سره سوداګرۍ رامنځته کړي. په 1972ز کال کې، دوی ټراف-او-ډاټا تاسیس کړه، کوم چې د موټرو ټرافيکي معلوماتو تعقیب او تحلیل کولو لپاره  یې له لومړنیو کمپیوټرونو ګټه اخیسته. ګیټس په هارورډ پوهنتون کې شامل شو، په داسې حال کې چې الن د واشنګټن ایالت په پوهنتون کې په کمپیوټر ساینس کې سند ترلاسه کړ او وروسته یې په هنيویل کې کار کولو ته مخه کړه. د 1975 ز کال د جنوري په میاشت کې د پاپولر الکترونیک په ګڼه کې د مایکرو وسایلو او ټیلي میټري سیسټمونو Altair 8800 مایکرو کمپیوټر، چې ایلن یې هڅولی و، ترڅو وړاندیز وکړي، چې دوی کولای شي، د دې وسیلې لپاره یو بنسټیز ژباړونکی پروګرام جوړ کړي. ګیټس له MITS سره اړیکه ونیوله او ادعا یې وکړه چې، هغه یو کاري ترجمان لري او MITS د مظاهرې غوښتنه وکړه. الن د الټایر لپاره په سمیلیټر کار کاوه، په داسې حال کې چې ګیټس ژباړونکي ته پراختیا ورکړه او کله چې دوی د 1975 په مارچ کې د نیو میکسیکو په البوکرک کې MITS ته وښودل؛ نو په بې ساري ډول یې کار کاوه. MITS یې له توزېع کولو سره موافقه وکړه او هغه یې د Altair BASIC په نامه بازار ته وړاندې کړ. دغه شرکت د 1977ز کال په اګست کې، په جاپان کې له ASCII مجلې سره یو تړون وکړ، چې په پایله کې یې د ASCII مایکروسافټ لومړی نړیوال دفتر جوړ شو. مایکروسافټ د ۱۹۷۹ز کال په جنورۍ کې خپل مرکزي دفتر د واشنګټن بیلیوو ته ولېږداوه.<ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/bill-gates-9307520#early-life|title=Bill Gates|publisher=Biography.com|access-date=November 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106203412/http://www.biography.com/people/bill-gates-9307520#early-life|archive-date=November 6, 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Microsoft Company History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/|access-date=March 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806021000/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/|archive-date=August 6, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.boston.com/news/local/breaking_news/2008/12/by_martin_finuc_2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090101055041/http://www.boston.com/news/local/breaking_news/2008/12/by_martin_finuc_2.html|archive-date=January 1, 2009|title=Harvard Square newsstand sold the magazine that started a revolution|work=Boston.com|publisher=The New York Times Company|date=December 30, 2008|last=Finucane|first=Martin}}</ref><ref name="BBCTL">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm|title=Bill Gates: A Timeline|work=BBC News Online|publisher=BBC|date=July 15, 2006|access-date=July 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622201711/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm|archive-date=June 22, 2006|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/02/206528/index.htm|date=October 2, 1995|title=Bill Gates & Paul Allen Talk Check Out The Ultimate Buddy Act in Business History|work=Fortune|publisher=Time Inc.|last=Schlender|first=Brent|access-date=April 25, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503155554/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/02/206528/index.htm|archive-date=May 3, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Allen|first=Paul|date=2011|title=Paul Allen: Idea Man|publisher=Penguin Group|page=91|url=https://books.google.com/books?isbn=0141969385|isbn=978-0-14-196938-1}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/192_Kay_Nishi_bridges_the_cul.php|title=Kay Nishi bridges the cultural gap|last=Staples|first=Betsy|journal=Creative Computing|volume=10|issue=8|page=192|date=August 1984|access-date=July 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511110050/http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/192_Kay_Nishi_bridges_the_cul.php|archive-date=May 11, 2011|url-status=live}}</ref> == د مدیرانو بورډ == دغه شرکت د بهرنیانو له خوا د مدیرانو د بورډ له خوا ادراه کېږي، لکه څنګه چې د عامه سوداګریزو شرکتونو لپاره دود دی. د 2020ز کال د جولای تر میاشتې پورې د مدیره پلاوي غړي ستیا نادیلا، ریډ هوفمن، هیګ جانسټن، تیری لیست سټول، سانډي پیټرسن، پیني پریټزکر، چارلس شارف، آرن سورینسن، جان ډبلیو سټینټن، جان ډبلیو تامپسن، ایما والمسلي او Padmasree Warrior د بورډ غړي هر کال د ونډه لرونکو په کلنۍ غونډه کې د رایو د اکثریت په کارولو سره ټاکل کېږي. په بورډ کې څلور کمېټې  شته چې د نورو مشخصو چارو څارنه کوي. په دې کمېټو کې د پلټنې کمېټه شامله ده، چې له شرکت سره د محاسبې مسئلې اداره کوي، په دې کې د پلټنې او راپور ورکولو، د خسارې کمېټه چې د اجرائیوي رئیس او د شرکت نورو کارمندانو لپاره خساره تصویبوي؛ د حکومتدارۍ او نومونې کمېټه، چې د بورډ د نومونې په ګډون د کارپوریټ بېلابېل مسایل اداره کوي او د تنظیمي او عامه تګلارې کمېټه، چې د محرمیت، سوداګرۍ، ډیجیټلي خوندیتوب، مصنوعي استخباراتو او د چاپېریال پایښت سره د قانوني/عدم اعتماد مسئلې شاملې دي.<ref>{{Cite web|url=https://news.microsoft.com/leadership/?section=board-members|title=Microsoft Leadership|date=March 20, 2017|publisher=Microsoft|access-date=July 31, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Microsoft Corporation Corporate Governance|url=https://www.microsoft.com/en-us/Investor/corporate-governance/board-of-directors.aspx|publisher=Microsoft|access-date=July 31, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bill-gates-to-leave-boards-of-microsoft-and-berkshire-hathaway-11584135172|title=Bill Gates to Leave Boards of Microsoft and Berkshire Hathaway|first=Aaron|last=Tilley|newspaper=Wall Street Journal|date=March 13, 2020|via=www.wsj.com}}</ref> == شرکتي کلتور == د پراختیا ورکوونکو لپاره تخنیکي حواله او د مایکروسافټ د بېلابېلو مجلو لپاره مقالې لکه د مایکروسافټ سیسټم ژورنال (MSJ) د مایکروسافټ پراختیا ورکوونکې شبکې (MSDN) له لارې ترلاسه کېدای شي. MSDN د شرکتونو او اشخاصو لپاره د ګډون وړاندیز هم کوي او ډېر ستونزمن ګډونونه له معمول سره سم  د مایکروسافټ سافټ ویر بیټا نسخو ته له خپرېدو دمخه د لاسرسي وړاندیز کوي. د 2004ز کال په اپرېل کې، مایکروسافټ د پراختیا ورکوونکو او کاروونکو لپاره د ۹م چینل په نوم د ټولنې سایټ پیل کړ، چې د ویکي او انټرنیټ فورم چمتو کوي. یو بل ټولنیز سایټ چې هره ورځ ویډیوکاسټونه او نور خدمتونه وړاندې کوي، On10net د 2006ز کال د مارچ په 3مه پیل شو. وړیا تخنیکي ملاتړ په دودیز ډول د آنلاین Usenet نیوز ګروپونو له لارې چمتو کېږي او په تېرو وختونو کې CompuServe، چې د مایکروسافټ کارمندانو له خوا څارل کېږي؛ د یو واحد محصول لپاره ډېری خبري ګروپونه کېدای شي. ګټور خلک د مایکروسافټ خورا ارزښتناک مسلکي (MVP) دریځ لپاره د ملګرو یا مایکروسافټ کارمندانو له خوا ټاکل کېدای شي، چې دوی ته د یو ډول ځانګړو ټولنیزو دریځونه او جایزو او نورو ګټو لپاره امکانات ورکوي.<ref>{{Cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/ms123402.aspx?missingurl=%2fsubscriptions%2ffaq%2fdefault.aspx|publisher=Microsoft|title=MSDN Subscription FAQ|access-date=July 3, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112083150/http://msdn.microsoft.com/en-us/ms123402.aspx?missingurl=%2Fsubscriptions%2Ffaq%2Fdefault.aspx|archive-date=January 12, 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.microsoft.com/msj/|title=Microsoft Systems Journal Homepage|publisher=Microsoft|date=April 15, 2004|access-date=August 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725152056/http://www.microsoft.com/msj/|archive-date=July 25, 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hobson|first=Neville|url=http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules|title=Microsoft's Channel 9 And Cultural Rules|work=WebProNews|publisher=iEntry Inc|date=April 11, 2005|access-date=July 3, 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420185313/http://www.webpronews.com/topnews/2005/04/11/microsofts-channel-and-cultural-rules|archive-date=April 20, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.On10.net|title=On10.net homepage|publisher=Microsoft|access-date=May 4, 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428070407/http://www.on10.net/|archive-date=April 28, 2006}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.boston.com/business/globe/articles/2005/06/13/somehow_usenet_lumbers_on/|title=Somehow, Usenet lumbers on|last=Bray|first=Hiawatha|date=June 13, 2005|access-date=July 3, 2006|work=The Boston Globe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090322135139/http://www.boston.com/business/globe/articles/2005/06/13/somehow_usenet_lumbers_on|archive-date=March 22, 2009}}</ref> == د خدماتو چمتو کوونکو لپاره د جواز ورکولو ترتیبات == د مایکروسافټ خدماتو چمتو کوونکيلایسنس تړون یا SPLA یو میکانیزم دی، چې د خدماتو چمتو کوونکي او خپلواک سافټ ویر پلورونکي (ISVs) چې په میاشتنۍ توګه د مایکروسافټ محصولاتو جواز ورکوي، د دې وړتیا لري چې ورستیو کاروونکو ته د سافټ ویر خدمتونه او کوربه خدمتونه وړاندې کړي. SPLA له وړاندیز شوي حل سره سم تنظیم کېدای شي او پېرودونکي یې کاروي.<ref>{{cite web|title=Licensing Options: Service Providers|website=Microsoft Volume Licensing|date=3 May 2018|url=https://www.microsoft.com/en-us/licensing/licensing-programs/spla-program|access-date=16 February 2022}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:مايکروسافټ]] 9wed1b7j068vrixwmrrbyc6tjyq2tfh 0 13323 370996 339446 2026-11-08T15:34:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370996 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Vladimir Lyakhov.jpg|بټنوک]] د شوروي اتحاد پيلوټ – [[تشياليونى]] او له افغان تشیالیوني [[عبدالاحد مومند]] سره په يوه تشيال الوتنه كې ملگرى '''ولاديمير افاناسېويچ لياخوف''' د ۱۹۴۱ ز كال د جولاى پر ۲۰ د پخواني [[د شوروي سوسيالیستي جمهوريتونو اتحاد|شوروي اتحاد]] د [[اوكراين]] جمهوريت د ((وروشيلوفگراد)) ولايت د ((انتراڅيت)) ښار (اوسني لوگانسكايا ولايت) د يوه كارگر په كورنۍ كې زېږېدلى دى . د ده پلار له المان سره د [[شوروي اتحاد]] په جگړه كې وژل شوى دى . ((لياخوف)) د منځني ښوونځي له پاى ته رسولو نه وروسته د پيلوټانو د روزنې په ښوونځي كې زده كړې كولې، وروسته بيا د ((خاركوف)) ښار په لوړ پوځي هوايي پوهنتون (كالج) كې شامل شو . پر ۱۹۶۴ ز كال يې كالج پاى ته ورساوه . ==دندې== ولادیمیر لیاخوف د کالج له پای ته رسولو نه وروسته په پوځي هوايي ځواكونو كې دنده ترسره كوله . پر ۱۹۶۷ ز كال د شوروي تشياليونو په ډله كې شامل شو . په ((سايوز)) ډوله تشيال بېړيو او د مدار په ((ساليوت)) ډوله تشيال تمځيو كې يې د الوتنې او كار كولو په برخه كې بشپړ كورس پاى ته ورساوه . تشيال الوتنو ته له چمتووالي سره هممهال يې د [[گاگارين]] په نامه په پوځي هوايي اكاډمۍ كې هم زده كړې كولې، چې پر ۱۹۷۵ ز كال يې پاى ته ورسوله . بيا يې د پيلوټانو – ازمايښت كوونكو ښوونځى پاس كړ . په بېلابېلو مخبېلگو الوتكو كې يې د پيلوټۍ مهارت خپل كړ او ۱۳۰۰ ساعته الوتنه يې وكړه . د ۱۹۷۸ ز كال د جون پر ۱۵ د ((سايوز – ۲۹)) ډوله تشيال بېړۍ په الوتنه كې يې د مرستندوى په توگه برخه درلوده . لياخوف د ۱۹۷۹ ز كال د فبرورۍ پر ۲۵ له [[والېري ويكتروويچ ريومين]] سره لومړى ځل په ((سايوز – ۳۲)) ډوله تشيال بېړۍ كې تشيال ته الوتنه وكړه . د ۱۷۴ شواروزو په بهير كې يې په ((ساليوت – ۶)) تشيال تمځي (مدار تمځي) كې كار وكړ . د ۱۹۷۹ ز كال د اگسټ پر ۱۹ په ((سايوز – ۳۴)) ډوله تشيال بېړۍ كې ځمكې ته راستون شو . په تشيال كې دده د اوسېدو مهال ۱۷۵ ورځې، ۳۵ دقيقې او ۳۷ ثانيې وو، چې د هغه مهال لپاره تر ټولو اوږده تشيال الوتنه وه . ==د انتر کوسموس په پروگرام کې تشیال ته الوتنې== تشیالیوني لیاخوف په راتلونكې كې د ((انتركوسموس)) د پروگرام له مخې تشيال الوتنو ته چمتووالى كاوه او په دې توگه د باندينيو هېوادو له تشياليونو سره لكه د ۱۹۸۱ ز كال د مارچ پر ۲۲ په ((سايوز – ۳۹)) ډوله تشيال بېړۍ كې د مرستندوى او دويم پيلوټ په توگه د [[منگوليا]] له تشياليوني سره په الوتنه كې ملگرى وو . له دې نه وروسته يې په ((ساليوت – ۷)) تشيال تمځي كې د كار كولو لپاره چمتووالى وكړ . لياخوف د ۱۹۸۳ ز كال د جون له ۲۷ نه د نوامبر د ۲۳ تر پايه له [[الېكساندر پاولوويچ الېكساندروف]] سره په ((سايوز – T – ۹)) بېړۍ كې تشيال ته الوتنه وكړه او د همدغې بېړۍ بولندوى وو . په ((ساليوت – ۷)) تشيال تمځي كې يې كار وكړ . په تشيال كې يې د پاتې كېدو ټول مهال ۱۴۹ ورځې، ۱۰ ساعته او ۴۶ دقيقې وو . په راتلونكي كې يې يو ځل بيا له نړيوالو تشياليونو سره په نړيوال پروگرام كې الوتنو ته چمتووالى وكړ . د ۱۹۸۸ ز كال د جون پر ۷ د شوروي اتحاد او [[بلغاريا]] د گډې تشيال الوتنې د (( سايوز – TM – ۵)) تشيال بېړۍ په تشكيل كې د الوتنې د پيل كېدو پر مهال شامل وو . ==اخځونه== # په تشیال کې لومړنی افغان ، [[محمد طاهر کاڼی]] راټولونه او ژباړه ، د ۱۳۹۰ لمريز (۲۰۱۱) زېږدي کال چاپ . # https://web.archive.org/web/20190825071503/https://ru.wikipedia.org/wiki/%CB%FF%F5%EE%E2,_%C2%EB%E0%E4%E8%EC%E8%F0_%C0%F4%E0%ED%E0%F1%FC%E5%E2%E8%F7 8kagr2ulbwib7c6bz3lunxh25murlld 0 13517 370929 338390 2026-11-08T13:55:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370929 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} ممبۍ د هند د مهاراشترا ایالت پلازمېنې ښار دی. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، تر ۲۰۱۸ پورې، ممبۍ په هند کې له ډیلي وروسته دویم ډېر نفوس لرونکی ښار دی او د شاوخوا ۲۰  میلیون نفوس سره د نړۍ اووم ترټولو ډیر نفوس لرونکی ښار پېژندل شوی. د هند حکومت د ۲۰۱۱ ز کال نفوس سرشمیرنې سره سم، ممبۍ د هند ترټولو نفوس لرونکی ښار و چې د اټکل شوي ښار مناسب نفوس ۱۲.۵ میلیون وګړو د ممبي ښاروالۍ تر نظر لاندې ژوند کاوه. ممبۍ د ممبۍ سیمې مرکز او د نړۍ په کچه شپږم لوی نفوس لرونکی ښار دی چې ۲۳ میلیون وګړي په کې مېشت دي. ممبۍ د هند په لویدیځ د کانکن په  څنډه کې موقعیت لري او د یوه ژور طبیعي بندر لرونکی دی. په ۲۰۰۸ کال کې ممبۍ د الفا نړیوال ښار په نوم و نومول شو. دغه ښار کې د هند د ټولو ښارونو په پرتله، د دغه هېواد ډېری میلیونران او میلیاردران مېشت دي. ممبۍ د یونسکو د درېو نړیوالو میراثي ځایونو کور دی: د الیفنتا غارونه، د چترپتي شیواجي مهاراج ټرمینس، او د ویکتوریا او ارټ ډیکو ودانیو ځايي ځانګړی جوړښت چې په ۱۹ او ۲۰ پېړیو طراحې شوې دي.<ref name="UNcities2018">{{cite web|title=The World's Cities in 2018|url=https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|publisher=[[United Nations]]|access-date=21 October 2019|page=4|date=October 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101135338/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|archive-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|publisher=Demographia|year=2018|access-date=21 October 2019}}</ref><ref name="lboro2008">{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|publisher=[[Loughborough University]]|access-date=7 May 2009|url-status=dead|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archive-date=23 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|title=Mumbai &#124; ISAC|publisher=Indiastudyabroad.org|access-date=29 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013615/http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|archive-date=12 May 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Bharucha|first=Nauzer|date=9 March 2015|title=Thirty of India's 68 billionaires live in Mumbai|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thirty-of-Indias-68-billionaires-live-in-Mumbai/articleshow/46503633.cms|newspaper=[[The Times of India]]|location=Mumbai|access-date=10 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150310040742/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thirty-of-Indias-68-billionaires-live-in-Mumbai/articleshow/46503633.cms|archive-date=10 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|date=10 March 2015|title=With 68 billionaires, India ranks 7th globally; Mumbai leads in India with 30|url=http://www.dnaindia.com/money/report-by-2024-number-of-billionaires-in-india-expected-to-swell-to-3371-2067378|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|location=New Delhi|access-date=10 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312102008/http://www.dnaindia.com/money/report-by-2024-number-of-billionaires-in-india-expected-to-swell-to-3371-2067378|archive-date=12 March 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Curzon|first1=G.N.|title=Complete book online – British Government in India: The Story of Viceroys and Government Houses|url=https://www.wdl.org/en/item/16800/|access-date=22 March 2019}}</ref><ref>{{cite book|last1=Douglas|first1=James|title=Complete book online – Bombay and western India – a series of stray papers, with photos of Ajmer|publisher=Samson Low Marston & Co|location=London|url=http://access.bl.uk/item/pdf/lsidyv30a30c6a|access-date=22 March 2019|تاريخ الأرشيف=25 February 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210225053254/http://access.bl.uk/item/pdf/lsidyv30a30c6a|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 February 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210225053254/http://access.bl.uk/item/pdf/lsidyv30a30c6a|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210225053254/http://access.bl.uk/item/pdf/lsidyv30a30c6a|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225053254/http://access.bl.uk/item/pdf/lsidyv30a30c6a}}</ref><ref name="Cities1Lakhandabove">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|url-status=dead|archive-date=7 May 2012|access-date=26 March 2012}}</ref></sup> اوه ټاپوګان چې ممبۍ تشکیلوي په اصل کې د مراټي ژبې د کولي خلکو د ټولنو کور و. د پیړیو لپاره، د بمبۍ اوه ټاپوګان د ځایي واکمنانو تر کنټرول لاندې و چې له هغه وروسته د پرتګالي امپراتورۍ ته وسپارل شو او بیا له هغه وروسته په ۱۶۶۱ز کال کې د ختیځ هند شرکت ته د کاترین براګانزا د مهریې په توګه د انګلستان له چارلس II سره د واده له لارې ورکړل شو.  د اتلسمې پیړۍ په نیمایي کې، بمبۍ د هورنبي ویلارډ پروژې له خوا له سره پلان شو، چې د بحر څخه د اوو ټاپوګانو تر منځ د سیمې بیا رغونه ترسره شوه. د لویو سړکونو او ریل پټلیو جوړولو سره، د بیا رغونې پروژه، چې په ۱۸۴۵ کې بشپړه شوه، بمبۍ د عربي بحیرې په یوه لوی بندر بدله کړه. په نولسمه پیړۍ کې بمبۍ د اقتصادي او تعلیمي پرمختګ مرکز و. د شلمې پیړۍ په لومړیو کې دا د هند د خپلواکۍ غورځنګ لپاره یو پیاوړی مرکز شو. په 1947 کې د هند له خپلواکۍ وروسته دا ښار په بمبي ایالت کې شامل شو. په 1960 کې، د سمیوکت مهاراشترا غورځنګ په تعقیب، د مهاراشترا نوی ایالت د بمبۍ د پلازمینې په توګه رامنځته شو.<ref name="nirc.nanzan-u.ac.jp">{{cite web|url=http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|title=Archived copy|access-date=23 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|archive-date=2 December 2013}}</ref><ref name="munshi">{{cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis|quote=The next immigrants into the islands of Bombay were the Kolis, who on all authorities continued to be their original inhabitants till Aungier founded the city of Bombay. Kathiawad and Central Gujarāt was the home of the Kolis in pre-historic times.|title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852|first=Kanaiyalal M.|last=Munshi|publisher=[[Bharatiya Vidya Bhavan Educational Trust|Bharatiya Vidya Bhavan]]|page=xix|year=1954}}</ref><ref name="rnmehta">{{cite journal|title=Bombay – An analysis of the toponym|first1=R. N.|last1=Mehta|quote=The kolis who succeeded the stone-age men on the island brought with them from Gujarat their patron goddess Mummai whom their descendants still worship in Kathiawar. The name of Bombay is derived from this koli goddess.|journal=Journal of the Oriental Institute|year=1983|pages=138–140}}</ref><ref>{{Cite ODNB|first=S. M.|last=Wynne|title=Catherine (1638–1705)|volume=1|year=2004|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1|access-date=21 February 2015|doi=10.1093/ref:odnb/4894|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1|archive-date=16 October 2015}}</ref><ref name="Dwivedi 2001 28">{{harvnb|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}</ref><ref name="fp-onceuponatime">{{cite magazine|url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/|title=Once Upon a Time in Bombay|magazine=Foreign Policy|date=24 June 2011|access-date=22 February 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/|archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|title=Bombay: History of a City|publisher=[[British Library]]|access-date=8 November 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|archive-date=13 February 2009}}</ref> ممبۍ د هند مالي، سوداګریزه او تفریحي پلازمېنه ده. دا د نړیوال مالي جریان له مخې، د نړۍ سوداګرۍ له لسو غوره مرکزونو څخه هم دی چې د هند د نا خالصه تولیداتو ۶.۱۶ سلنه تولیدوي او د صنعتي تولید بیا ۲۵٪  جوړوي او همدا رنګه د هند سمندري سوداګرۍ ۷۰٪ سلنه یې ځانته ځانګړې کړې ده. ممبۍ پورټ ټرسټ او JNPT، د هند اقتصاد ته د پانګې لیږد ۷۰ سلنه را نغاړي. ممبۍ په نړۍ کې د میلیاردرانو د لرلو له امله په اتم ځایګي کې دی. د ممبۍ میلیاردرانو په ۲۰۰۸ ز کال کې د نړۍ د هر ښار په پرتله ترټولو د منځنۍ کچې لوړه شتمني درلوده. دغه ښار، د مهمو مالي مؤسسو او هندي شرکتونو او څو ملیتي شرکتونو درلودونکی دی. دغه ښار د هند د مخکښو ساینسي او اټومي مؤسسو کور هم دی. دغه ښار د بالیووډ او مراټي سینما صنعتونو کور هم دی. د ممبۍ سوداګریز فرصتونه له ټول هند څخه کډوال ور جذبوي.<ref name="millionaireRoleModel">{{cite news|title=New millionaires hope to serve as role models for India's lower castes|url=https://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|first=Rama|last=Lakshmi|date=14 April 2011|work=[[The Washington Post]]|location=Mumbai|access-date=23 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623215214/http://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms?referral=PM|title=Mumbai, a land of opportunities|newspaper=The Times of India|date=20 July 2011|access-date=22 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804070300/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms?referral=PM|archive-date=4 August 2014}}</ref><ref name="mmrda muip gdp">{{cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-date=26 February 2009|title=Mumbai Urban Infrastructure Project|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA)|access-date=18 July 2008|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : Rediff.com Business|work=Rediff.com|access-date=16 August 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814232747/http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|archive-date=14 August 2010}}</ref><ref name="NMIAtender">{{cite web|title=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|url-status=dead|archive-date=8 August 2014|publisher=[[CIDCO]]|year=2013|access-date=8 July 2015|page=7}}</ref><ref>{{cite news|last1=Mahajan|first1=Poonam|title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|access-date=21 June 2015|work=DNA India|date=26 July 2014|location=Mumbai|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|archive-date=21 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Giacomo Tognini|url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home|work=Forbes|access-date=19 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cities Of The Billionaires|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities.html|website=Forbes|language=en|access-date=14 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires|url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|last=Coudriet|first=Carter|website=Forbes|language=en|access-date=14 May 2020}}</ref></sup> == ایتمولوژي == ^{د ممبۍ نوم د ممبا یا مها -امبا څخه اخیستل شوی - د اصلي کولی ټولنې د سرپرست خدای (کولادیوتا) ممبادیوي نوم دی او په مراټي ژبه کې د "مور" معنی لري چې د کولي خلکو مورنۍ ژبه او د مهاراشترا ایالت رسمي ژبه ده. د کولي قوم اصلیت د کاتیاوار او مرکزي ګجرات څخه ده او د ځینو سرچینو له مخې دوی خپل خدای مومبا له کاتیاوار (ګجرات) څخه له ځانه سره راوړ، چېرته چې لا اوس یې هم عبادت کېږي. په هرصورت، نورې سرچینې بیا له دې خبرې سره همغږه نه دي چې ګواکې د ممبۍ نوم یې د مومبا له الهې څخه را اخیستل شوی وي.<ref>{{cite news|date=8 October 2010|work=[[Maharashtra Times]]|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms|last=Mukund Kule|title=मुंबईचं श्रद्धास्थान|location=Maharashtra|trans-title=Mumba'īcaṁ Shrad'dhāsthān|language=mr|access-date=16 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms|archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bapat|first=Jyotsna|year=2005|title=Development projects and critical theory of environment|url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa|url-access=limited|isbn=978-0-7619-3357-1|publisher=Sage|page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref><ref name="munshi2">{{cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis|quote=The next immigrants into the islands of Bombay were the Kolis, who on all authorities continued to be their original inhabitants till Aungier founded the city of Bombay. Kathiawad and Central Gujarāt was the home of the Kolis in pre-historic times.|title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852|first=Kanaiyalal M.|last=Munshi|publisher=[[Bharatiya Vidya Bhavan Educational Trust|Bharatiya Vidya Bhavan]]|page=xix|year=1954}}</ref><ref name="rnmehta2">{{cite journal|title=Bombay – An analysis of the toponym|first1=R. N.|last1=Mehta|quote=The kolis who succeeded the stone-age men on the island brought with them from Gujarat their patron goddess Mummai whom their descendants still worship in Kathiawar. The name of Bombay is derived from this koli goddess.|journal=Journal of the Oriental Institute|year=1983|pages=138–140}}</ref><ref name="nirc.nanzan-u.ac.jp2">{{cite web|url=http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|title=Archived copy|access-date=23 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|archive-date=2 December 2013}}</ref>} ^{دغه ښار لپاره تر ټولو پخواني نومونه کاکاموچي او ګالاجنکجا دي. دا نومونه لا اوس هم کارول کېږی. په ۱۵۰۸ ز کال پرتګالي لیکوال ګاسپر کورییا په خپل لینډاس دا انډیا ("د هند افسانې") کې د "بومبیم" نوم کارولی دی. دغه نوم ممکن د ګالیشین - پرتګالي جملې څخه سرچینه اخیستې وي چې معنی یې "ښه کوچنۍ خلیج" ده او بوم بایم لاهم په پرتګالي کې کارول کیږي. په ۱۵۱۶ ز کال کې، پرتګالي سپړونکي Duarte Barbosa د Tana-Maiambu نوم وکارولو. داسې ښکاري چې تانا د تانې ښار ته نږدې ښارګوټی او میامبو ممبادیوي ته اشاره کوي.<ref>{{Harvnb|Patel|Masselos|2003|p=4}}</ref><ref>{{Harvnb|Mehta|2004|p=130}}</ref><ref>{{harvnb|Shirodkar|1998|pp=4–5}}</ref><ref name="et6yh">{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}}</ref><ref name="ety">{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103]}}</ref><ref>{{harvnb|Shirodkar|1998|p=2}}</ref>} ^{په ۱۶ او ۱۷ پېړیو کې ثبت شوي نور تغییرات دا دي: ممبۍن (1525)، بمبۍ (1538)، بمبۍین (1552)، بمبۍم (1552)، مونبای (1554)، مومبای (1563)، مومبای (1644)، بامبای (1666) ، بومباین (1666)، بومبیي (1676)، بون بي (1690) او بون باهایا.  وروسته له هغې چې انګریزانو په ۱۷ پېړۍ کې د ښار واک ترلاسه کړ، دا پرتګالی نوم د انګریزې په بمبۍ نوم بدل شو. علي محمد خان، د ګجرات ایالت شاهي دیوان یا د عوایدو وزیر و چې په میرات احمدي کې په کال  (۱۷۶۲)  دغه ښار د منبای (Manbai) په نوم یاد کړی دی. <ref name="etyh">{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}}</ref><ref>{{cite book|first=John|last=Keay|author-link=John Keay|year=2000|title=India, a History|publisher=Harper Collins Publishers|location=New York, United States|isbn=978-0-00-638784-8|url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC|page=348|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC|archive-date=1 January 2016}}</ref><ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}}</ref><ref>{{harvnb|Shirodkar|1998|p=3}}</ref>} ^{فرانسوي مسافر لوئس روسلیټ چې په ۱۸۶۳ او ۱۸۶۸ کلونو کې له دغه هېواد څخه لیدنه وکړه او په خپل کتاب L'Inde des Rajahs کې چې په لومړي ځل په ۱۸۷۷ ز کال کې خپور شو وايي: "ایتیمولوژیسټانو دغه نوم په غلط ډول د پرتګالي بوا بهیا، یا (فرانسوي: "bonne bai) څخه اخیستی دی. "انګریزي:" Good bay")، نه پوهېدل چې د دې ټاپو ټیټیلر دیوي د لیرې پرتو لرغونو زمانو څخه، بمبا، یا ممبا دیوی او دا چې هغه اوس هم معبد لري".<ref>{{cite book|last1=Rousselet|first1=Louis|title=L'Inde des Rajahs|date=1877|publisher=Librairie Hachette et cie, Paris|page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7]|url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous|access-date=11 October 2017}}</ref>} ^{د شلمې پیړۍ په وروستیو کې دغه ښار په مراټي، کونکني، ګجراتي، کناډا او سندي کې د ممبۍ یا ممبای په نوم او په هندي کې د بامبۍ په نوم یادیږي. د هند حکومت په رسمي ډول د ۱۹۹۵ کال په نومبر میاشت کې د انګریزي نوم ممبۍ ته بدل کړ. دا د مراټي ملتپال شیو سینا ګوند په اصرار کې راغی چې د مهاراشترا ایالت ټاکنې یې ګټلې وې او په ټول هیواد او په ځانګړې توګه په مهاراشترا کې ورته د نوم بدلول یې وښودل. د سلیټ مجلې ته په پام، "دوی استدلال کولو چې 'بمبۍ' د 'ممبۍ' فاسده انګریزي نسخه او د بريټانوي ښکېلاکي واکمنۍ یو ناغوښتل شوی میراث دی." سلیټ دا هم ویلي "د بمبۍ د نوم بدلولو فشار د لوی غورځنګ برخه وه څو د مهاراشترا په سیمه کې د مراټي هویت پیاوړي کړي." په داسې حال کې چې ځینې اوسېدونکي او د نورو سیمو هندیان دغه ښار د ممبۍ په نوم یادوي. د دغه ښار نوم له غیر بمبي سره ذکر شوی چې په پایله کې احساساتي پاڅونونه کله ناکله د تاوتریخوالي سیاسي بڼه غوره کړې ده. <ref name="Christopher Beam2">{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed|last=Christopher Beam|date=1 December 2008|access-date=16 June 2015|website=Slate|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{harvnb|Hansen|2001|p=1}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm|last=Nitin Chavan|work=[[Sakal]]|title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस|trans-title=Shivsēnā Âmadārācī Nāmāntar Express|language=mr|date=18 December 2009|access-date=16 June 2015|location=Mumbai, [[Maharashtra]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm|archive-date=24 September 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|work=Slate|date=1 December 2008|first=Christopher|last=Beam|title=Why did Bombay become Mumbai?|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html|archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|work=Slate|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2006/07/mumbai_what_about_bombay.html|title=Mumbai? What about Bombay?|first=Christopher|last=Beam|date=12 May 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420043035/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2006/07/mumbai_what_about_bombay.html|archive-date=20 April 2013}}</ref><ref name="24change">{{cite news|title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096|first=Ruchi|last=Kumar|date=28 October 2013|work=[[Daily News and Analysis]]|location=Mumbai|access-date=31 May 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096|archive-date=2 June 2015}}</ref><ref name="mummaharashtra1">{{cite web|url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html|title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra|publisher=[[Fodor's]]|access-date=24 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html|archive-date=19 November 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0|title=Mumbai vs Bombay|newspaper=The Indian Express|date=11 October 2009|access-date=15 September 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0|archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut:+Another+'Bombay'+controversy+brewing/1/65447.html|title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing?|work=India Today|access-date=15 August 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html|archive-date=5 October 2012}}</ref>} === ^{د ممبۍ خلک} === ^{د ممبۍ اوسیدونکو ته په مراټي ژبه کې ممبۍکار ویل کیږي چې په کې د kar وروستاړی د ښار اوسېدونکو په معنی دی. دغه اصطلاح د څه مودې لپاره کارول کېده خو د ممبۍ رسمي نوم له بدلولو وروسته مشهوره شوه. زړې اصطلاح ګانې لکه بمبایټ هم کارول کیږي.<ref name="Mumbaikar">{{harvnb|Hansen|2001|p=}}</ref><ref>{{cite news|author=Vir Sanghvi|title=The Angry Bombay-ite|url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html|access-date=15 April 2019|work=[[Hindustan Times]]|date=2 April 2006|author-link=Vir Sanghvi}}</ref><ref>{{cite web|title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves|url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/|website=[[HuffPost]]|access-date=15 April 2019}}</ref>} ==سرچینې== [[وېشنيزه:هند|*]] hgpoikz0oaidnq0wf0mz8e595j5o6ih 0 13663 371196 340771 2026-11-08T18:22:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371196 wikitext text/x-wiki {{استوګنيزه سيمه}} '''کېپ ټاون''' (افريقايي: Kaapstad؛ ايکسوسا “Xhosa”: iKapa) د [[سويلي افريقا]] له درې پلازمېنه ښارونو څخه دی، چې د سويلي افريقا د پارلمان د څوکۍ په توګه خدمت کوي. دا ښار د هېواد مقننه پلازمېنه ده، د هېواد تر ټولو پخوانی او له جوهانسبرګ څخه وروسته دويم لوی ښار دی. دا ښار چې په عاميانه ژبه ورته مور ښار يا “Mother City” وايي، د “Western Cape” ولايت تر ټولو لوی ښار دی او د کېپ ټاون د ښاري ښاروالۍ له لورې اداره کېږي. دوه نورې پلازمېنې پريټوريا (Pretoria) او بلويمفونټين (Bloemfontein) دي. پريټوريا اجرائيه پلازمېنه ده، چې په ګاوټينګ (Gauteng) کې پرته ده او ولسمشريزې چارې هم له همدې ځايه تر سره کېږي. بلويمفونټين په “Free State” کې قضائيه پلازمېنه ده، چې د استيناف ستره محکمه په کې پرته ده.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Western-Cape|title=Western Cape {{!}} province, South Africa|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508023252/https://www.britannica.com/place/Western-Cape|archive-date=8 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=withbeyond.com |title=The Mother City Cape Town |url=https://www.skylife.com/en/2011-12/the-mother-city-cape-town |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126004333/https://www.skylife.com/en/2011-12/the-mother-city-cape-town |archive-date=26 November 2020 |access-date=2020-10-12 |website=Skylife}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.south-africa-tours-and-travel.com/provinces-of-south-africa.html#The%20Western%20Cape%20province|title=Discover the 9 Provinces of South Africa and their Capital Cities|access-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614023702/http://www.south-africa-tours-and-travel.com/provinces-of-south-africa.html#The%20Western%20Cape%20province|archive-date=14 June 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Pretoria|title=Pretoria {{!}} national administrative capital, South Africa|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=18 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718180012/https://www.britannica.com/place/Pretoria|archive-date=18 July 2018|url-status=live}}</ref> کېپ ټاون ښار د نړيوالتوب او نړیوالو ښارونو د څېړنې شبکې له لورې د دويم نړيوال ښار په توګه ډلبندي کېږي. دا ښار د خپل بندر، په “Cape Floristic Region” [کېپ فلورېسټ سيمه] کې د خپل طبيعي جوړښت او د “Table Mountain” او “Cape Point” غوندې ځانګړنو له امله پېژندل کېږي. دا ښار د ختيځ کېپ “Western Cape” د ٪۶۶ وګړو ټاټوبی دی. کېپ ټاون په ۲۰۱۴ ز کال کې د نړۍ هغه غوره ځای ونومول شو، چې نيويارک ټايمز او ډيلي ټيليګراف دواړو ورڅخه ليدنه کړې وه.<ref>{{Cite web |title=GaWC - The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=2022-03-23 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bartie |first=Herman |date=19 December 2020 |title=South Africa Population (2020) - Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/south-africa-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219215417/https://www.worldometers.info/world-population/south-africa-population/ |archive-date=19 December 2020 |access-date=2020-12-19 |website=www.worldometers.info}}</ref><ref>{{cite web |title=14 Fun Facts You Didn't Know About Cape Town - Interesting & Amusing Things about the Mother City |url=http://www.capetownmagazine.com/cape-confidential/14-fun-facts-you-didnt-know-about-cape-town/123_22_19306 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626140114/http://www.capetownmagazine.com/cape-confidential/14-fun-facts-you-didnt-know-about-cape-town/123_22_19306 |archive-date=26 June 2014 |access-date=17 June 2014 |work=Cape Town Magazine}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/11271025/The-worlds-best-cities.html|title=The world's best cities|work=Telegraph.co.uk|access-date=4 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105144658/http://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/11271025/The-worlds-best-cities.html|archive-date=5 January 2016|url-status=live|date=5 February 2016|last1=Bruyn|first1=Pippa de}}</ref> د کېپ ټاون د سيټي باول (City Bowl” سيمه چې د “Table Bay” [خليج] پر غاړه پرته ده، په ويسټرن کېپ کې تر ټولو پخوانۍ ښاري سيمه ده، چې د پام وړ کلتوري ميراث لري. دا سيمه د ختيځ هند هالنډي شرکت “Dutch East India Company (VOC)” له لورې ختيځې افريقا، هند او لرې ختيځ ته د هالنډي کښتۍ چلونې لپاره د سمبالولو د تم ځای په توګه رامنځته شوې وه. د ۱۶۵۲ ز کال د اپرېل پر ۶ نېټه سيمې ته د جان وېن ريبيک (Jan van Riebeeck) رسېدنې د VOC کېپ مستعمره (VOC Cape Colony) رامنځته کړه، چې په سويلي افريقا کې لومړنۍ تل پاتې اروپايي استوګنه وه. کېپ ټاون په “Castle of Good Hope” کې د لومړني اروپايي سنګر يا سرحدي سيمې په توګه خپله اصلې اصلي موخې ته زياته وده ورکړه او د کېپ کالوني (Cape Colony” اقتصادي او کلتوري مغز يا منځنۍ برخه شوه. کېپ ټاون تر “Witwatersrand Gold Rush” او د جوهانسبرګ تر ودې پورې په سويلي افريقا کې تر ټولو لوی ښار و. دا ښار پر اتلانتيک سمندر باندې اوږده ساحلي ليکه لري، چې د فالس خليج (False Bay” رانغاړي او ختيځ کې تر “Hottentots Holland” غرونو پورې غځېږي. د ټېبل غر ملي پارک (Table Mountain National Park” د ښار په پولو کې دننه پروت دی او ښار ته نږدې سيمو کې نورې بېلابېلې طبيعي زېرمې او سمندري خوندي سيمې هم شته، چې بېلابېل ځمکنی او سمندري طبيعي چاپيريال خوندي کوي. == جغرافيه او طبيعي چاپيريال == کېپ ټاون د عرض البلد په ۳۳،۵۵ درجو کې (چې سيډني او بونيس ايريس سره نږدې ورته او په شمالي څنډه کې له کاسابلانکا (Casablanca) او لاس انجلس سره برابر) او د طول البلد په ۱۸،۲۵ درجو کې موقعيت لري. ټېبل غر (Table Mountain) په خپلو نږدې نېغ يا عمودي ګړنګونو او هوارې پورتنۍ برخې سره له ۱۰۰۰ متر (۳۳۰۰ فوټ) څخه زياته لوړه څوکه لري او پر دواړو څنډو باندې په “Devil’s Peak” او “Lion’s Head” سره په ګډه يوه ډراماتيک غرنۍ شاته لوېدنه [د غر د مسير ښکته کېدنه] جوړوي، چې د سيټي باول په نوم د کېپ ټاون مرکزي سيمه راچاپېروي. ځيني وختونه د غر پر څوکه باندې د ورېځې يوه نرۍ تړانګه جوړېږي، چې په عاميانه ژبه د مېز پوښ “table cloth” په نوم پېژندل کېږي. منځني سويل ته کېپ ټاپووزمه يا (Cape Peninsula) د نندارې غرنی تير دی، چې ۴۰ کېلومتر (۲۵ ميل) سويل لور ته په اتلانتيک سمندر کې مخ پر وړاندې ځي او به “Cape Point” کې پای ته رسېږي. د کېپ ټاون د رسمي ښار په بريدونو کې له ۳۰۰ مترو (۹۸۰ ميل) څخه پورته له ۷۰ څخه زياتې لوړې څوکې شته. د ښار شا او خوا زياتې سيمې د کېپ فلاټس (Cape Flats) په نوم پر اوږده دښته باندې پرتې دي، چې له ۵۰ کېلومتر (۳۰ ميل) څخه زيات لويديځ لور ته غځېږي او ټاپووزمه له اصلي خاورې سره يو ځای کوي. د کېپ ټاون سيمه د يوې پراخه ساحلي ليکې، د غر د پياوړو لړيو، ساحلي دښتو او د سيمې دننه درو له مخې مشخص کېږي. === پراخوالی === د کېپ ټاون پراخوالی په بېلابېلو وختونو کې د پام وړ توپير لري. دا سيمه د “Table Mountain” په بېخ کې د يوې کوچنۍ استوګنې په توګه رامنځته شوه او سويل لور ته د ټولې کېپ ټاپووزمې (Cape Peninsula)، ختيځ لور ته د ‘Cape Flats’، هيلډربيرګ (Helderberg) ډنډوکي او د “Steenbras” نيونکې سيمې يوې برخې او شمال ته د ټاګربيرګ (Tygerberg) غونډيو، بلوبيرګ (Blouberg) او نورو سيمو تر رانغاړلو پورې يې وده وکړه. په ټېبل خليج (Table Bay) کې “Robben Island” هم د کېپ ټاون برخه ده. دا ښار په لويديځ کې د اتلانتيک سمندر او سويل کې د فالس خليج له لورې راچاپېر شوی دی. پراخوالی يې شمال او ختيځ لوريو ته د لويديځ کېپ (Western Cape) ولايت دننه د ګاونډيو ښاري سيمو د پولو له لورې ټاکل شوی دی. ==== کېپ ټاپووزمه (Cape Peninsula) ==== د کېپ ټاپووزمه په شمال کې له مولي (Mouille) ټکي څخه سويل کې کېپ پواينټ (Cape Point) ته ۵۲ کېلو متره اوږده ده، نږدې ۴۷۰ کېلومتر مربع پراخوالی لري، په سويلي افريقا کې د ورته اندازې د نورو سيمو په پرتله د نقشه کښۍ له مخې يو څه زياته توپيري ښکاري او په پايله کې يوه د کتنې يا نندارې وړ منظره ده. بېلابېلې ټيټ مغذي خاوري، د لويو ډبرو راڅرګندېدل، د وړو تيږو اړخي يا ډډې [لکه د غر]، د کلابند شويو ساحلونو په درلودلو سره په اصل کې ډبرينه ساحلي ليکه او د پام وړ ځايي بدلون د ټاپو وزمې په اقليمي حالتونو کې شته. د “Cape Supergroup” رسوبي ډبرې چې د “Graafwater” او “Peninsula Formations” ځينې برخې ورڅخه پاتې کېږي، کېفيت يې د ۲۸۰ او ۲۱ ميليون پخوا کالونو تر منځ لوړ شوی و او د ميزوزويک (Mesozoic) دورې پر مهال په پراخه کچه توږل شوې وې. دا سيمه د درېيم يا ثالث دورې “Tertiary” پر مهال په جيولوژيکي ډول ثابته وه، چې کلکو شګلنو تيږدو د بطي راښکاره کېدنې لامل شوې ده. د توږلو کچه او د اوبو ويستلو عمل (ذهکشي) د ناسمو ليکو او درزونو (ماتوالي) له امله اغېزمن شوی دی، چې د “Table Mountain” غوندې پاتې سوچه تېږي پرېږدي، چې د پر لرغونو تېږدو باندې د پرتې توږل شوې مادې د زېرمو د بشپړونکو ډډو يا اړخونو [لکه د غره ډډه يا اړخ] له لورې راچاپېر شوی دی. د “Peninsula Mountain Chain” په مخالفو پای ته رسېدنو [پای] کې په نړيواله کچه دوه د يادونې وړ ځانګړې نښې دي، چې يوه يې “Table Mountain” او بله يې “Cape Point” ده او ‘Cape Flats’ او ‘False Bay’ يې ختيځ او اتلانتيک سمندر يې لويديځ لور ته پراته دي. پر طبيعي منظره باندې د شګلنو ډبرو هواره او د غرونو لړۍ نفوذ لري، چې په عمومي ډول خپلو څنډو کې په شدت سره شا او خوا د کوچنیو ډبرو ډډو يا اړخونو ته ښکته کېږي، چې په “Fish Hoek-Noordhoek” دره کې د يو ستر چاود يا تشې په واسطه پرې شوې ده. په سويل کې د سيمې زياته برخه لږه شګلنه ډپرينه هواره ده، چې شګلنې غونډۍ لري. پر ټېبل غر (Table Mountain) باندې تر ټولو زيات لوړوالی ۱۱۱۳ متره دی. ==== کېپ فلاټس (Cape Flats) ==== کېپ فلاټس (افريقايي: Kaapse Vlakte) يوه اواره، لږه پرته، شګلنه سيمه او د “Cape Peninsula” ختيځ او د “Helderberg” لويديځ ته پرته سيمه ده، چې په وروستي تاريخ کې يې زياتره برخه لنده ځمکه او شګلنې غونډۍ وې. شمال ته يې د “Tygerberg” غونډۍ او “Stellenbosch” سيمه پرته ده. ==== هيلډربيرګ (Helderberg) ==== د کېپ ټاون هيلډربيرګ سيمه چې پخوا د “Hottentots-Holland” سيمې په نوم پېژندل کېدله، خورا استوګنيزه سيمه او په ورته وخت کې شرابو تولېدونکې سيمه ده. دا سيمه د “Cape Flats” په ختيځ، د “Hottentots Holland” د غر لړۍ په لويديځ او د هيلډربيرګ غر په سويل کې پرته ده، چې له همدې غره ځنې خپل اوسنی نوم تر لاسه کوي. هيلډربيرګ د “Somerset West”، Strand، Gordons Bay له پخوانيو ښاري سيمو او يو څو نورو ښارګوټو څخه جوړ شوی دی. صنعت او سوداګري په پراخه کچه د سيمې په خدمت کې ده. == سرچينې == [[وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې]] mtnufugpvfbgjwqndtyk2xxyjju4zb1 0 13754 371143 369779 2026-11-08T17:47:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371143 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''ژوند''' د فزیکي موجوداتو یوه ځانګړنه ده چې د بیولوژیکي پروسو لکه سېګنال ورکولو او په ځان بسیاکېدو له لارې يې له نورو هغه موجوداتو څخه جلا کوي چې نه یې لري. یا یې هم یادې پروسې د مرګ په وجه له فعاليت څخه لوېدلې وي، يا په دې دلیل چې دوی هېڅ‌کله دا ډول فعالیتونه نه لرل ځکه د بې‌ځانه په توګه ډلبندي شوي. د ژوند بېلابېل ډولونه شته، لکه بوټي، حیوانات، قارچونه (fungi)، پروتېستا (protists)، ارکیا (archaea)، او باکتریا(bacteria)، بیولوژي هغه علم د ی چې له ژوند څخه بحث کوي. په اوس حال کې د ژوند د تعریف لپاره هېڅ نظري توافق نه شته. یو عام تعریف دا دی چې ژوندي موجودات هغه پرانیستي سیستمونه دي چې هموستاز(homeostasis) خوندي کوي، له حجرو څخه جوړ شوي د ژوند دوران لري، کولی شي وده وکړي، له خپل چاپېریال سره توافق وکړي، میتابولیزم وکړي، محرکونو/پاروونکو ته ځواب ورکړي، تکثر وکړي او تکامل ومومي. ځینې وختونه په نورو تعریفونو کې د ژوند غیر حجروي بڼه لکه ویروسونه (viruses ) او وایرېډونه (viroids) شاملېږي. ابیوجنېزس (Abiogenesis) له غیر  ژوندیو موادو لکه ساده عضوي ترکیباتو څخه د ژوند رامنځته کېدلو پروسه ده. یوه برلاسې علمي فرضیه دا ده چې له غیر ژوندیو موجوداتو څخه ژونديو موجوداتو ته اوښتل یوازینۍ پېښه نه وه. بلکې د پېچلتیا د ډېرولو تدریجي پروسه ده. په ځمکه کې ژوند د لومړي ځل لپاره ۴.۲ ميليارد کلونه مخکې د سمندرونو له رامنځته کېدو څخه ډېر زر ۴.۴۱ ميليارد کاله مخکې او د ځمکې له رامنځته کېدو څخه لږ وروسته ۴.۵۴ میلیارد کاله مخکې څرګند شوی. د ژوند لومړنۍ پېژندل شوې بڼې د باکتري‌ګانو مایکروفوسیلونه دي. د ځمکې پر مخ ژوند په احتمالي توګه د RNA له یوې نړۍ څخه سرچینه اخیستې، که څه هم د RNA پر بنسټ ژوند ښايي لومړنی ژوند نه وي. د مېلر اېري (Miller–Urey experiment ) د ۱۹۵۲ کال کلاسیکې تجربې او ورته څېړنو څرګنده کړه چې ډېری امینو اسیدونه په ټولو موجوداتو کې د کارول شویو پروتینونو کيميايي ترکیبات دي، چې کولی شي د ځمکې د لومړنیو ترکيباتو د بیاتولید شرایطو په نظر کې نیولو سره د غیرعضوي ترکیباتو له سېنتېز/ تولید څخه ترلاسه شي. پېچلې مالیکولي عضوي ترکیبات په لمریز سیستم او د ستورو تر منځ فضا څرګند شوي دي او ښايي  یادو مالیکولونو د ځمکې پر مخ د ژوند د پراختیا لپاره لومړني مواد برابر کړي وي. .<ref name="NAT-20170301">{{cite journal|last1=Dodd|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/|df=dmy-all|archive-date=8 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201821/http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/|url-status=live|bibcode=2017Natur.543...60D|access-date=2 March 2017|pmid=28252057|doi=10.1038/nature21377|pages=60–64|issue=7643|volume=543|date=1 March 2017|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates|first1=Matthew S.|first8=Crispin T.S.|last8=Little|first7=Jonathan|last7=O'Neil|first6=Franco|last6=Pirajno|first5=Martin|last5=Rittner|first4=John F.|last4=Slack|first3=Tor|last3=Grenne|first2=Dominic|last2=Papineau|doi-access=free}}</ref><ref name="NYT-20170301">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=Scientists Say Canadian Bacteria Fossils May Be Earth's Oldest|url=https://www.nytimes.com/2017/03/01/science/earths-oldest-bacteria-fossils.html|date=1 March 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302042424/https://www.nytimes.com/2017/03/01/science/earths-oldest-bacteria-fossils.html|archive-date=2 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="BBC-20170301">{{cite web|last=Ghosh|first=Pallab|title=Earliest evidence of life on Earth 'found|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-39117523|website=[[BBC News]]|date=1 March 2017|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302002134/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-39117523|archive-date=2 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="4.3b oldest">{{cite news|last1=Dunham|first1=Will|title=Canadian bacteria-like fossils called oldest evidence of life|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN16858B?sp=true|date=1 March 2017|work=[[Reuters]]|access-date=1 March 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302114728/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN16858B?sp=true|archive-date=2 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="WU-20171218">{{cite web|last=Tyrell|first=Kelly April|title=Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago|url=https://news.wisc.edu/oldest-fossils-ever-found-show-life-on-earth-began-before-3-5-billion-years-ago/|date=18 December 2017|publisher=[[University of Wisconsin–Madison]]|access-date=18 December 2017|archive-date=31 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100351/https://news.wisc.edu/oldest-fossils-found-show-life-began-before-3-5-billion-years-ago/|url-status=live}}</ref><ref name="PNAS-2017">{{cite journal|last1=Schopf|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|year=2018|bibcode=2018PNAS..115...53S|pmc=5776830|pmid=29255053|doi=10.1073/pnas.1718063115|pages=53–58|issue=1|volume=115|title=SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions|first1=J. William|first5=John W.|last5=Valley|first4=Anatolly B.|last4=Kudryavtsev|first3=Michael J.|last3=Spicuzza|first2=Kouki|last2=Kitajima|doi-access=free}}</ref><ref name="RNA">* {{cite journal|last1=Copley|issue=6|archive-date=5 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905070129/http://tuvalu.santafe.edu/~desmith/PDF_pubs/Copley_BOG.pdf|url-status=dead|quote=The proposal that life on Earth arose from an RNA world is widely accepted.|access-date=2015-06-08|pmid=17897696|doi=10.1016/j.bioorg.2007.08.001|pages=430–443|volume=35|first1=Shelley D.|journal=Bioorganic Chemistry|url=http://tuvalu.santafe.edu/~desmith/PDF_pubs/Copley_BOG.pdf|title=The origin of the RNA world: Co-evolution of genes and metabolism|date=December 2007|author-link3=Harold J. Morowitz|first3=Harold J.|last3=Morowitz|first2=Eric|last2=Smith|df=dmy-all|archivedate=2013-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070129/http://tuvalu.santafe.edu/~desmith/PDF_pubs/Copley_BOG.pdf}} * {{cite journal|last=Orgel|first=Leslie E.|author-link=Leslie Orgel|date=April 2003|title=Some consequences of the RNA world hypothesis|url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_2003-04_33_2/page/211|journal=Origins of Life and Evolution of the Biosphere|volume=33|issue=2|pages=211–218|doi=10.1023/A:1024616317965|pmid=12967268|quote=It now seems very likely that our familiar DNA/RNA/protein world was preceded by an RNA world...|bibcode=2003OLEB...33..211O|s2cid=32779859}} * {{harvnb|Robertson|Joyce|2012}}: "There is now strong evidence indicating that an RNA World did indeed exist before DNA- and protein-based life." * {{cite journal|last1=Neveu|first1=Marc|last2=Kim|first2=Hyo-Joong|last3=Benner|first3=Steven A.|date=22 April 2013|title=The 'Strong' RNA World Hypothesis: Fifty Years Old|journal=Astrobiology|volume=13|issue=4|pages=391–403|bibcode=2013AsBio..13..391N|doi=10.1089/ast.2012.0868|pmid=23551238|quote=[The RNA world's existence] has broad support within the community today.}}</ref><ref name="Robertson2012">{{cite journal|last1=Robertson|first1=Michael P.|last2=Joyce|first2=Gerald F.|author-link2=Gerald Joyce|date=May 2012|title=The origins of the RNA world|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=4|issue=5|page=a003608|doi=10.1101/cshperspect.a003608|pmc=3331698|pmid=20739415}}</ref><ref name="Cech2012">{{cite journal|last=Cech|first=Thomas R.|author-link=Thomas Cech|date=July 2012|title=The RNA Worlds in Context|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=4|issue=7|page=a006742|doi=10.1101/cshperspect.a006742|pmc=3385955|pmid=21441585}}</ref><ref name="Ehrenfreund2010">{{cite journal|last1=Ehrenfreund|first1=Pascale|last2=Cami|first2=Jan|date=December 2010|title=Cosmic carbon chemistry: from the interstellar medium to the early Earth.|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=2|issue=12|page=a002097|doi=10.1101/cshperspect.a002097|pmc=2982172|pmid=20554702}}</ref><ref name="Science 2015">{{cite journal|last=Perkins|first=Sid|date=8 April 2015|title=Organic molecules found circling nearby star|url=http://news.sciencemag.org/chemistry/2015/04/organic-molecules-found-circling-nearby-star?rss=1|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.aab2455|access-date=2015-06-02}}</ref><ref>{{cite news|last=King|first=Anthony|date=14 April 2015|title=Chemicals formed on meteorites may have started life on Earth|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2015/04/meteorites-may-have-delivered-chemicals-started-life-earth|work=[[Chemistry World]]|type=News|location=London|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|access-date=2015-04-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417142723/http://www.rsc.org/chemistryworld/2015/04/meteorites-may-have-delivered-chemicals-started-life-earth|archive-date=17 April 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Saladino|first8=Ernesto|bibcode=2015PNAS..112E2746S|pmc=4450408|pmid=25870268|pages=E2746–E2755|doi=10.1073/pnas.1422225112|issue=21|volume=112|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]]|title=Meteorite-catalyzed syntheses of nucleosides and of other prebiotic compounds from formamide under proton irradiation|date=13 April 2015|display-authors=3|last8=Di Mauro|first1=Raffaele|first7=Eugene|last7=Krasavin|first6=Alexei Y.|last6=Rozanov|first5=Gennady N.|last5=Timoshenko|first4=Mikhail|last4=Kapralov|first3=Giorgia|last3=Botta|first2=Eleonora|last2=Carota|doi-access=free}}</ref> ژوند د ځمکې پر مخ د خپل لومړني پيل راهیسې خپل چاپېریال د جیولوژيکي وخت په کچه بدل کړی دی، خو همداراز یې په ډېری حالتونو او ایکوسیستمونو کې د بقا او ژوندي پاتې کېدلو لپاره توافق کړی. ځینې مایکرو او ګانیزمونه چې د ایکستروموفیل ( extremophiles) په نوم یادیږي، هغه ژوندي موجودات چې په سختو فزیکي او جیوکيمیاوي شرایطو کې وده کوي د ځمکې پر مخ د ډېری نورو ژوندونو لپاره زیان‌رسوونکي دي. حجره د ژوند د جوړښتي او وظیفوي واحد په توګه په پام کې نيول شوې ده. حجرې په دوه ډوله دي، ایو کریوت (eukaryotic) او پروکریوت (prokaryotic )، دواړه ډولونه له سایتوپلزم څخه چې د يوې غشا په واسطه پوښل شوی جوړې شوې دي چې ډېر ژوندي مالیکولونه لکه پروتینونه او هستوي اسیدونه پکې شامل دي. حجرې د حجروي‌وېش/انقسام له لارې تکثر کوي، چې په  هغه کې یوه مورنۍ حجره په دوه يا څو لورنیو حجرو وېشل کېږي. <ref>{{cite web|title=2.2: The Basic Structural and Functional Unit of Life: The Cell|url=https://med.libretexts.org/Courses/American_Public_University/APUS%3A_An_Introduction_to_Nutrition_(Byerley)/Text/03%3A_Nutrition_and_the_Human_Body/2.2%3A_The_Basic_Structural_and_Functional_Unit_of_Life%3A_The_Cell|publisher=LibreTexts|date=2 June 2019|access-date=29 March 2020|archive-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329060227/https://med.libretexts.org/Courses/American_Public_University/APUS:_An_Introduction_to_Nutrition_(Byerley)/Text/03:_Nutrition_and_the_Human_Body/2.2:_The_Basic_Structural_and_Functional_Unit_of_Life:_The_Cell|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Bose|first=Debopriya|title=Six Main Cell Functions|url=https://sciencing.com/six-main-cell-functions-6891800.html|publisher=Leaf Group Ltd./Leaf Group Media|date=14 May 2019|access-date=29 March 2020|archive-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329060221/https://sciencing.com/six-main-cell-functions-6891800.html|url-status=live}}</ref> په تېرمهال کې د ژوند معنا د تعریف لپاره ډېرې هڅې د زړو/منسوخو مفاهمو لکه اوډیک ځواک / Odic force (د ژوند ځواک)، هېلوموفیزم (hylomorphism)، ناڅاپه نسل (spontaneous generation) او حیاتیزم/ ژوندی‌والی (vitalism) له خوا ترسره شوې، چې اوس‌مهال د بیولوژيکي کشفونو له خوا رد شوي. ارسطو لومړنی کس دی چې ژوندي موجودات یې طبقه‌بندي کړل. تر هغه روسته کارل لینه د ډولونو د نوم اېښودلو خپل دوه کلیمه‌يي سیستم معرفي کړ. په پایله کې د ژوند نوې ډلې او طبقه‌بندۍ لکه حجرې او میکرواورګانیزمونه کشف شول، چې د ژوندیو موجوداتو تر منځ د اړیکو په جوړښت کې یې د پام‌وړ بیاکتنو ته پوهان مجبور کړل. که څه هم اوس یوازې د ځمکې مخ پېژندل شوی خو لازمي نه ده چې ټول ژوند دې ورپورې محدود شي، ځکه اوس‌مهال ډېری پوهان له ځمکې څخه بره/پورته ژوند/extraterrestrial  (له ځمکې څخه پرته په نورو سیارو کې ژوند) په اړه فکر کوي. مصنوعي ژوند یو کمپيوټري ورته‌والی یا هم د ژوند له هر اړخ څخه د انسان د لاس جوړه شوې بیارغونه ده چې تر ډېره له طبعي ژوند سره د تړلو سیستمونو د ارزولو لپاره کارول کېږي. مرګ د ټولو بیولوژيکي پروسو دایمي پاي دی چې یو ژوندی موجود ورسره مخ کېږي، او په دې توګه يې ژوند پای ته رسي. انقراض/ورکېدنه هغه اصطلاح ده چې معمولا د یو ډول، یوې ډلې يا تاکسون (taxon/ د ژوندیو موجوداتو د ځانګړي ډول یوه ډله) مړینه تشرېح کوي. فوسیلونه د ژونديو موجوداتو خوندي پاتې شوني یا اثار دي.   == تعریف == د ژوند تعریف له اوږدې مودې راهیسې د ساینس پوهانو او فلیسوفانو لپاره یوه ننګونه وه. تر یو حده دا ځکه چې ژوند یوه پروسه ده نه ماده. دا چاره د ژونديو موجوداتو له ځانګړنو څخه د ناپوهۍ په وجه چې ښايي که چېرې کوم داسې څه وي چې له ځمکې څخه يې بهر وده کړې وي پېچلې ده. له ژوند څخه فلیسوفي تعریفونه هم له ژونديو موجوداتو څخه د غیر ژونديو موجوداتو د تشخیص د څرنګوالي په برخه کې له ورته ستونزو سره مخ شوي. د ژوند پر حقوقي تعریفونه هم تشرېح او بحث شوی، که څه هم په عمومي ډول د دوی تمرکز د انساني مړو پر اعلام پرېکړه او له دې پرېکړې څخه پر قانوني پایلو دی. د ژوند لپاره له ۱۲۳ څخه زیات تعریفونه وړاندې شوي. داسې بريښي چې د ناسا (NASA) د خوښې وړ یو تعریف دا دی: «یو په ځان بسیا سیستم چې د دارویني تکامل ځواک لري.» په ساده ډول «ژوند هغه ماده ده چې کولی شي ځان بیا تولید کړي او څه ډول چې بقا حکم کوي په همغه ډول تکامل ته رسيږي. <ref name="Definitions 2009">{{cite journal|title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations|journal=Astrobiology|date=May 2009|last=Tsokolov|first=Serhiy A.|volume=9|issue=4|doi=10.1089/ast.2007.0201|bibcode=2009AsBio...9..401T|pages=401–12|pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche1997">{{cite web|first1=Claus|last1=Emmeche|date=1997|title=Defining Life, Explaining Emergence|publisher=Niels Bohr Institute|url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html|access-date=25 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html|archive-date=14 March 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="McKay">{{Cite journal|title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds?|journal=PLOS Biology|date=14 September 2004|first=Chris P.|last=McKay|pmid=15367939|volume=2|issue=9|pmc=516796|page=302|doi=10.1371/journal.pbio.0020302}}</ref><ref name="DefinitionMotivation">{{Cite journal|last=Mautner|first=Michael N.|title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds|journal=Journal of the British Interplanetary Society|date=1997|volume=50|pages=93–102|url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf|bibcode=1997JBIS...50...93M|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf|archive-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="SeedingBook">{{Cite book|last=Mautner|first=Michael N.|title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future|location=Washington D.C.|date=2000|isbn=978-0-476-00330-9|url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf|archive-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question|journal=Astrobiology Magazine|date=18 September 2014|last=McKay|first=Chris}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nealson|date=December 1999|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016|url=https://royalsociety.org/journals/|doi=10.1098/rstb.1999.0532|pmc=1692713|pmid=10670014|pages=1923–39|first1=K.H.|issue=1392|volume=354|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London B]]|title=Life: past, present and future|first2=P.G.|last2=Conrad|url-status=live}}</ref><ref name="Jeuken1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life|author=Jeuken M|journal=Acta Biotheoretica|volume=24|issue=1–2|pages=14–21|date=1975|doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024|s2cid=44573374}}</ref><ref name="Bioethics">{{Cite journal|last=Mautner|first=Michael N.|title=Life-centered ethics, and the human future in space|journal=Bioethics|volume=23|pages=433–40|date=2009|doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x|pmid=19077128|url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf|issue=8|s2cid=25203457|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf|archive-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="Capron1978">{{cite journal|title=Legal definition of death|author=Capron AM|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|date=1978|doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x|pmid=284746|volume=315|issue=1|pages=349–62|bibcode=1978NYASA.315..349C|s2cid=36535062}}</ref><ref name="JBSD-20110317">{{cite journal|last=Trifonov|first=Edward N.|title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition|date=17 March 2011|journal=Journal of Biomolecuoar Structure and Dynamics|volume=29|issue=2|pages=259–266|doi=10.1080/073911011010524992|pmid=21875147|doi-access=free}}</ref><ref name="NASA-20210306">{{cite news|last=Voytek|first=Mary a.|title=About Life Detection|url=https://astrobiology.nasa.gov/research/life-detection/about/|date=6 March 2021|work=[[NASA]]|accessdate=8 March 2021|archive-date=18 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318042627/https://astrobiology.nasa.gov/research/life-detection/about/|url-status=live}}</ref><ref name="NG-20201214">{{cite news|last=Marshall|first=Michael|title=He may have found the key to the origins of life. So why have so few heard of him? - Hungarian biologist Tibor Gánti is an obscure figure. Now, more than a decade after his death, his ideas about how life began are finally coming to fruition.|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/he-may-have-found-the-key-to-origins-of-life-tibor-ganti-chemoton/|date=14 December 2020|work=[[National Geographic Society]]|accessdate=8 March 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216051222/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/he-may-have-found-the-key-to-origins-of-life-tibor-ganti-chemoton/|url-status=live}}</ref><ref name="SPC-20130801">{{cite news|last=Mullen|first=Lesle|title=Defining Life: Q&A with Scientist Gerald Joyce|url=https://www.space.com/22210-life-definition-gerald-joyce-interview.html|date=1 August 2013|work=[[Space.com]]|accessdate=8 March 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119140243/https://www.space.com/22210-life-definition-gerald-joyce-interview.html|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20210226">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|authorlink=Carl Zimmer|title=The Secret Life of a Coronavirus - An oily, 100-nanometer-wide bubble of genes has killed more than two million people and reshaped the world. Scientists don't quite know what to make of it.|url=https://www.nytimes.com/2021/02/26/opinion/sunday/coronavirus-alive-dead.html|date=26 February 2021|accessdate=8 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308235338/https://www.nytimes.com/2021/02/26/opinion/sunday/coronavirus-alive-dead.html|url-status=live}}</ref><ref name="ETSU-2012a">{{cite web|last=Luttermoser|first=Donald G.|title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII|url=http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf|date=2012|work=[[East Tennessee State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707114650/http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf|accessdate=8 March 2021|archive-date=7 July 2017}}</ref><ref name="ETSU-2012b">{{cite web|last=Luttermoser|first=Donald G.|title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module|url=http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf|date=2012|work=[[East Tennessee State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412201815/http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf|accessdate=8 March 2021|archive-date=12 April 2016}}</ref><ref name="ETSU-2012c">{{cite web|last=Luttermoser|first=Donald G.|title=Lecture Notes for ASTR 1020 - Astronomy II with Luttermoser at East Tennessee (ETSU)|url=http://www.koofers.com/files/notes-gyw4cx4ar4/|date=2012|work=[[East Tennessee State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502172318/http://www.koofers.com/files/notes-gyw4cx4ar4/|accessdate=8 March 2021|archive-date=2 May 2012}}</ref> === بیولوژي === له هغه ځایه چې د ژوند لپاره هېڅ کوم ښکاره تعریف نه‌شته، په بیولوژي کې ډېری اوسني تعریفونه توضیحي دي. ژوند د هغه څه د ځانګړنې په توګه په پام کې نیول کېږي چې په ورکړل شوي چاپېریال کې خپل شته‌والی ساتي، وده کوي او پياوړتیا مومي. دا ځانګړتیا له ځینو یا ټولو لاندې اوصافو څخه ښکارندویي کوي. <ref name="McKay2">{{Cite journal|title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds?|journal=PLOS Biology|date=14 September 2004|first=Chris P.|last=McKay|pmid=15367939|volume=2|issue=9|pmc=516796|page=302|doi=10.1371/journal.pbio.0020302}}</ref><ref name="Koshland">{{Cite journal|title=The Seven Pillars of Life|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-22_295_5563/page/2215|journal=Science|date=22 March 2002|first=Daniel E.|last=Koshland, Jr.|volume=295|issue=5563|pages=2215–16|doi=10.1126/science.1068489|pmid=11910092|df=dmy-all|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The American Heritage Dictionary of the English Language|url=https://archive.org/details/americanheritage00edit_9|publisher=Houghton Mifflin|year=2006|isbn=978-0-618-70173-5|edition=4th|chapter=life}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life|title=Life|publisher=Merriam-Webster Dictionary|access-date=12 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110042620/http://www.merriam-webster.com/dictionary/life|archive-date=10 November 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php|title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life?|access-date=6 June 2013|website=Phoenix Mars Mission|publisher=The University of Arizona|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php|archive-date=16 April 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="JBS-2012Feb">{{cite journal|last=Trifonov|doi=10.1080/073911012010525017|archive-date=27 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127142426/http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf|url-status=dead|s2cid=8616562|date=2012|pmid=22208269|access-date=12 January 2012|first=Edward N.|issn=0739-1102|pages=647–50|issue=4|volume=29|journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics|url=http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf|title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties|df=dmy-all|archivedate=27 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127142426/http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/45963181/ns/technology_and_science/#.WCcX-snQf0w|title=Can scientists define 'life' ... using just three words?|last=Zimmer|first=Carl|date=11 January 2012|work=NBC News|access-date=12 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414085107/http://www.nbcnews.com/id/45963181/ns/technology_and_science#.WCcX-snQf0w|archive-date=14 April 2016|df=dmy-all}}</ref> # هوموستازس (Homeostasis): د یو وضعیت د خوندي ساتلو لپاره د داخلي چاپېریال تنظیم د مثال په ډول د تودوخې د راکمولو لپاره خوله کول # سازمان (Organization) د جوړښت له پلوه له یوې یا څو حجرو څخه چې د ژوند له اصلي واحد دی جوړ شوی. # میتابولیزم (Metabolism): د انرژي بدلون په کیمیاوي موادو او د انرژي بدلول په کوچنیو حجروي اجزاو (انابولیزم) او د عضوي موادو تجزیه (کتابولیزم). ژوندي موجودات د خپل داخلي سازمان د بقا (homeostasis) او له ژوند سره تړلیو ګڼو نورو پديدو د تولید لپاره انرژي ته اړتیا لري. # وده:  له کتابولیزم څخه د انابولیزم کچه لوړ ساتل. د ودې په حال کې یو ژوندی موجود د دې په ځاي چې یوازې مواد راټول کړي د وجود د ټولو برخو په اندازه کې یې زیاتوالی راځي.  # توافق: د وخت له تېرېدو سره د چاپیریال پر وړاندې د بدلون وړتیا. دا وړتیا د تکامل د پروسو بنسټ دی او د خوړو د رژيم، وراثت او د ژوندي موجود د خارجي عواملو په واسطه ټاکل کېږي. # د محرکونو/پاروونکو پر وړاندې ځواب (Response to stimuli):  یو ځواب بېلابېلې بڼې لرلی شي، د یو حجروي موجوداتو له انقباض څخه نیولې ترخارجي کیمیاوي موادو او تر پېچليو غبرګونونو پورې چې د ژوندیو موجوداتو ټول حواس په کې شاملېږي. ځواب تر ډېره له حرکت سره تشرېح کېږي. د مثال په ډول د بوټو د پاڼو تاوېدل د لمر لوري ته (phototropism) او شيموتاکزېس/chemotaxis (د چاپېریالي اغیزو لاندې د یو حجروي موجود حرکت د کیمیاوي تحریکاتو پر وړاندې). # تکثر/باروي: په غیر جنسي ډول له یو واحد پلرني اورګانیزم څخه یا په جنسي ډول له دوو اورګانیزمونو څخه د نويو انفرادي اورګانیزمونو تولید. دا پېچلې پروسې د فزیولوژیکي دندو په نوم یاديږي، د فزیکي، کیمیاوي او همداراز د سېګنال ورکولو او کنترول د بنسټ لرونکې دي چې د ژوند دخوندیتوب لپاره اړینې دي. == سرچينې == {{لړسرچينې}} {{طبيعت}} [[وېشنيزه:ژوند]] fitclhhy1j4ev73iuoxtdnldlwyis3x 0 14574 371206 366243 2026-11-08T18:27:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371206 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = توکیو |native_name = |official_name = 東京都 · Tokyo Metropolis |settlement_type = لوی ښار |image_skyline = Japan Tokyo3.png |image_caption = له پاسه ښوی خوا:[[شینجوکو]]، [[د توکیو برج]]، [[رینبو بریج]]، [[شیبویا]]، ملي مجلس ودانۍ </small> |image_map = Map of Japan with highlight on 13 Tokyo prefecture.svg |map_caption = توکیو سیمه د جاپان نقشی لپاسه |image_map1 = Tokyo Landsat.jpg |map_caption1 = د توکیو ښار نه ماهواره‌ای تصویر [[ناسا]] له خوا اخیستل شوی. |image_flag = |image_blank_emblem = PrefSymbol-Tokyo.svg |blank_emblem_type = رسمي نښان |blank_emblem_size = 115px |image_seal = Emblem of Tokyo Metropolis.svg |seal_size = 100px |seal_link = نښان توکیو |image_shield = |latd=35 |latm=42 |lats=2 |latNS=N |longd=139 |longm=42 |longs=54 |longEW=E |pushpin_map = |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_display = inline |coordinates_region = JP |subdivision_type = [[هیواد]] |subdivision_name = {{flag|Japan}} |subdivision_type1 = [[ناحیه]] |subdivision_name1 = [[کانتو]] |subdivision_type2 = ټاپو |subdivision_name2 = [[هونشو]] |established_title = |established_date = |parts_type = ښارې ویش |parts = [[د توکیو ځانګړی سیمې|۲۳ ځانګړی سیمه]]، ۲۶ ښار، ۵ ولسوالۍ او ۸ کلي |government_type = لوی ښار |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = شینجوکو |area_footnotes = |area_total_km2 = ۲٬۱۸۷٫۰۸ |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_water_percent = ۱٫۰ |area_urban_km2 = |elevation_m = |population_demonym = |population_as_of = لومړنی |population_footnotes = |population_total = ۱۳٬۷۳۵٬۵۸۲ (اګوست ۲۰۱۷)<ref>{{د وبسایټ یادونه|نښانی =http://www.toukei.metro.tokyo.jp/jsuikei/js-index.htm|عنوان = 住民基本台帳による世帯と人口 平成２９年|ناشر=東京都総務局|د بیالیدنی تاریخ = ۶ سپتامبر ۲۰۱۷|ژبه = جاپاني}}</ref> |population_note = ( فبروری اول ۲۰۱۱) |population_density_km2 = ۶٬۰۲۰ |population_density_metro_km2 = |population_metro = ۳۵٬۶۷۶٬۰۰۰ |population_blank1_title = [[د توکیو ځانګړې سیمې]] |population_blank1 = ۸٬۸۰۲٬۰۰۰ |population_blank2_title = |population_blank2 = |demographics_type1 = |demographics1_footnotes = |demographics1_title1 = |demographics1_info1 = |demographics1_title2 = |demographics1_info2 = |demographics1_title3 = |demographics1_info3 = |demographics1_title4 = |demographics1_info4 = |demographics1_title5 = |demographics1_info5 = |demographics_type2 = |demographics2_footnotes = |demographics2_title1 = |demographics2_info1 = |demographics2_title2 = |demographics2_info2 = |demographics2_title3 = |demographics2_info3 = |demographics2_title4 = |demographics2_info4 = |demographics2_title5 = |demographics2_info5 = |timezone = [[ګرینویچ]] |utc_offset = +۹ |postal_code_type = محفی کوډ |postal_code = JP-13 |blank_name_sec1 = |blank_info_sec1 = |blank1_name_sec1 = |blank1_info_sec1 = |blank2_name_sec1 = |blank2_info_sec1 = |blank3_name_sec1 = |blank3_info_sec1 = |blank4_name_sec1 = |blank4_info_sec1 = |blank_name_sec2 = '''سمبل ګل''' |blank_info_sec2 = [[ساکورا|ساکورای]] [[سومی-یوشینو]] |blank1_name_sec2 = '''د سمبل ونه''' |blank1_info_sec2 = [[ژینکو]] |blank2_name_sec2 = '''د سمبل آلوتونکی''' |blank2_info_sec2 = [[ګل سره]] |blank3_name_sec2 = |blank3_info_sec2 = |website = [http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/ metro.tokyo.jp]{{En icon}} |footnotes = }} توکیو (په جاپانۍ ژبه: 東京)، چې رسمي نوم يې توکیو سرښار (په جاپانۍ ژبه: توکیو-تو 東京都) دی، د جاپان پلازمېنه او تر ټولو ګڼمېشتی ولایت دی. توکیو ښار د جاپان د اصلي جزیرې هونشو د مرکزي آرام سمندر ساحل د کانتو سیمې د توکیو ټاپو په بره برخه کې موقعیت لري. توکیو د هېواد سیاسي او اقتصادي مرکز او د جاپان د امپراطور او د ملي حکومت پلازمېنه ده. په ۲۰۲۱ کې، دې سرښار ۱۴,۰۴ میلیونه نفوس درلود. د سترې توکیو سیمه په نړۍ کې تر ټولو ګڼمېشتې ښاري سیمه ده چې په ۲۰۱۸م کال کې يې د اټکل له مخې ۳۷,۴۶۸ میلیونه نفوس درلود. <ref>{{cite web|last1=Ōshima|first1=Tadamori|date=February 23, 2018|title=衆議院議員逢坂誠二君提出日本の首都に関する質問に対する答弁書|url=http://www.shugiin.go.jp/internet/itdb_shitsumon.nsf/html/shitsumon/b196048.htm|access-date=August 21, 2020|website=The House of Representatives, Japan|quote=There is no law or regulation that expressly defines Tokyo as the capital. However, we are of the opinion that Tokyo is generally accepted in society to be the capital of Japan.}}</ref> دا ښار په لومړي سر کې د اېډو په نامه د کب نیوونکو یو کلی و چې بیا په ۱۶۰۳م کال کې د توکوګاوا شوګون سالارۍ پلازمېنه شوه. د ۱۸مې پېړۍ په نیمايي کې، ایډو د نړۍ یو ترټولو ګڼمېشتی ښار و چې له یو میلیون ډېر وګړي پکې اوسېدل. په ۱۸۶۸م کال کې د شوګون سالارۍ په پای ته رسېدو سره، په کیوتو کې د امپراطورۍ پلازمېنه ښار ته ولېږدول شوه چې د توکیو په نامه بیاونومول شو (ټکی په ټکی مانا يې "ختیځه پلازمېنه" ده). توکیو یو ځل د ۱۹۲۳م کال د کانتو په ستره زلزله کې او بیا د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د متحدینو د بمباریو له امله له خاورو سره خاورې شو. د ۱۹۵۰مې لسیزې په سر کې، دا ښار په چټک ډول بیاورغول شو او پراختیا ورکړل شوه چې د جاپان د جګړې وروسته اقتصاد په بیاځواکمنۍ کې يې مخکښ نقش درلود. له ۱۹۴۳م کال راهیسې، د توکیو ښاري حکومت ۲۳ سیمې (پخوانی توکیو ښار)، په لوېدیځه برخه کې بېلابېل ښارګوټي او اطراف او دوه لرې پرتې تړلې جزیرې اداره کړې دي. توکیو د ناخالص کورني تولید پر بنسټ د نړۍ تر ټولو ستر ښاري اقتصاد دی، او د نړیوالتوب او نړیوالو ښارونو د څېړنې شبکه (Globalization and World Cities Research Network) يې د الفا+ ()Alpha+ په کټګورۍ کې راولي. د صنعتي سیمې د یوې برخې په توګه چې یوکوهاما، کاواساکي او چیبا ښارونه هم پکې راځي، توکیو د جاپان د سوداګرۍ او مالي چارو مخکښ مرکز دی. په ۲۰۱۹م کال کې، یاد ښار د ۳۶ فورچون ګلوبل ۵۰۰ (Fortune Global 500) شرکتونو کوربه و. په ۲۰۲۰م کال کې، د نړیوالو مالي مرکزونو شاخص (Global Financial Centres Index) لخوا توکیو ته له نیویارک ښار، لندن او شانګهای څخه وروسته څلورم ځای ورکړل شو. توکیو د نړۍ تر ټولو اوږد برج لري، د توکیو آسمان-ونه (Skytree)، او دا ښار د نړۍ د ځمک لاندې اوبو د مسیر د تغییر تر ټولو ستر تاسیسات لری چې MAOUDC نومېږي. د توکیو میترو ګینزا کرښه په ختیځه آسیا کې تر ټولو پخوانۍ میټرو کرښه ده (۱۹۲۷).<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/global500/2019/|title=Global 500|website=Fortune|language=en|access-date=July 25, 2019}}</ref><ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|access-date=October 4, 2020|website=Long Finance}}</ref><ref name="skytree">{{cite web|title=Tokyo – GoJapanGo|url=http://www.gojapango.com/tokyo/|work=Tokyo Attractions – Japanese Lifestyle|publisher=Mi Marketing Pty Ltd|access-date=April 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426123013/http://www.gojapango.com/tokyo/|archive-date=April 26, 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="maoudc">{{cite web|url=http://www.afar.com/places/metropolitan-area-outer-underground-discharge-channel-kasukabe?context=travel-guide&country=japan|title=Metropolitan Area Outer Underground Discharge Channel|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914132022/https://www.afar.com/places/metropolitan-area-outer-underground-discharge-channel-kasukabe?context=travel-guide&country=japan|archive-date=September 14, 2018|access-date=January 10, 2015}}</ref><ref name="90th-2017">{{cite news|last=Hornyak|first=Tim|date=December 16, 2017|title=Heart of gold: The Ginza Line celebrates its 90th birthday|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2017/12/16/national/history/heart-gold-ginza-line-celebrates-90th-birthday/|work=[[Japan Times]]|access-date=December 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209071447/https://www.japantimes.co.jp/news/2017/12/16/national/history/heart-gold-ginza-line-celebrates-90th-birthday/|archive-date=December 9, 2020}}</ref> دا ښار د ګڼو نړیوالو برنامو کوربه و، لکه د ۱۹۶۴م کال د اوړي المپیک او پارالمپیک، د ۲۰۲۰م کال ځنډول شوېې د اوړي المپیک او پارالمپیک او د جی۷ درې سرمشریزې (۱۹۷۹، ۱۹۸۶ او ۱۹۹۳). توکیو د څېړنې او پراختیا یو نړیوال مرکز دی او ګڼشمېر ستر پوهنتونونه لري، په تیره بیا د توکیو پوهنتون. د توکیو تمځای د جاپان د شینکاسین د چټکو رېل ګاډو د سیسټم مرکز دی او دا ښار د رېل او مېټروګانو د پراخې شبکې په موخه کارول کېږي. د توکیو د پام وړ ناحیې عبارت دي له چیودا (چېرته چې د امپراطورۍ ماڼۍ ده)، شینجوکو (د ښار اداري مرکز) او شیبویا (یو سوداګریز، کلتوري او تجارتي مرکز). == لیکنې == توکیو ته په اصل کې اېډو (江戸) ویل چې د کانجي د (江) په مانا د وړوکي خلیج او (戸) په مانا د مدخل، دروازې مرکب دی. دا نوم په "اوبه خور" هم ژباړلی شو ځکه د سومیدا سیند او توکیو ټاپو ته اشاره کوي. په ۱۸۶۸ کې د مېجي بیاترمیم پرمهال د ښار نوم توکیو ته واوړول شو او د امپراطورۍ نوې پلازمېنه شوه. د مېجي امپراطوري په وخت کې به یې ځېنې مهال توکۍ هم بلله چې په ځینو پاتې شویو انګلیسي سندونو کې هم دا نوم موندل شو، خو دا تلفظ اوس منسوخ شوی دی.<ref name="naruto-san2">Room, Adrian. ''Placenames of the World''. McFarland & Company (1996), [https://books.google.com/books?id=PzIer-wYbnQC&pg=PA360&sig=X75YRM_z45rzt4ZcemXMFhn9uWs p. 360] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101181808/https://books.google.com/books?id=PzIer-wYbnQC&pg=PA360&sig=X75YRM_z45rzt4ZcemXMFhn9uWs|date=January 1, 2016}}. {{ISBN|0-7864-1814-1}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.soumu.metro.tokyo.jp/01soumu/archives/0715tokei.htm|script-title=ja:明治東京異聞～トウケイかトウキョウか～東京の読み方|publisher=Tokyo Metropolitan Archives|date=2004|access-date=September 13, 2008|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006151436/http://www.soumu.metro.tokyo.jp/01soumu/archives/0715tokei.htm|archive-date=October 6, 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Tōkei">{{cite book|title=Japanese Capitals in Historical Perspective: Place, Power and Memory in Kyoto, Edo and Tokyo|url=https://archive.org/details/japanesecapitals0000paul|author1=Fiévé, Nicolas|author2=Paul Waley|name-list-style=amp|year=2003|page=[https://archive.org/details/japanesecapitals0000paul/page/253 253]}}</ref><ref>US Department of State. (1906). [[iarchive:digestofinternat07mooriala/page/751|''A digest of international law as in diplomatic discussions, treaties and other international agreements'' (John Bassett Moore, ed.), Volume 5, p. 759]] {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=dKCOAAAAMAAJ&pg=PA751&dq= |title=آرشیف کاپي |access-date=December 19, 2021 |تاريخ الأرشيف=February 18, 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230218084200/https://books.google.com/books?id=dKCOAAAAMAAJ&pg=PA751&dq= |url-status=bot: unknown }}; excerpt, "The Mikado, on assuming the exercise of power at Yedo, changed the name of the city to Tokio".</ref> == تاریخ == === له ۱۸۶۹ څخه وړاندې (د اېډو دوره) === توکیو په اصل کې د اېډو په نامه د کب نیوونکو د یوه کوچني کلي نوم و چې پخوا د زاړه موساشي ولایت برخه وه. اېډو په لومړي ځل د دولسمې پېړۍ په وروستیو کې د اېډو قبیلې لخوا سنګربندي شو او کلاګانې پکې جوړې شوې. په ۱۴۵۷م کال کې، اوتا دوکان د اېډو کلا جوړه کړه. په ۱۹۵۰م کال کې، توکوګاوا ای یاسو له خپل ټاټوبی میکاوا ولایت څخه کانتو سیمې ته کډه شو. کله چې دی په ۱۶۰۳م کال کې شوګان (shōgun) شو، اېډو د هغه د حاکمیت مرکز شو. د اېډو د دورې پرمهال، اېډو د نړۍ یو ترټولو ګڼمېشتی ښار شو او په ۱۸مه پېړۍ کې له یو میلیون ډېر خلک پکې اوسېدل. خو ایډو لاهم د توکوګاوا شوګون سالارۍ وطن و نه د جاپان پلازمېنه (ځکه له ۷۹۴ څخه ۱۸۶۸ پورې امپراطور پخپله په کیوتو کې اوسېده). د اېډو دورې پر مهال، په ښار کې د اوږدې مودې لپاره سوله وه چې پاکس توکوګاوا يې بلله، او د داسې سولې په شتون کې، ايډو د انزوا ټینګ سیاست غوره کړ تر څو د ښار پر وړاندې د هر ډول جدي پوځي ګواښ مخه ډب کړي. د جګړې د امکاناتو د نشتون له کبله، ایډو خپلې ډېری سرچینې د اور، زلزلې او نورو طبیعي آفتونو او ناروغیو له امله د د ویجاړۍ سره سم د ښار د دوامدارې بیارغونې لپاره ولګولې. خو دغه د انزوا اوږدمهالې دوره هغه مهال پای ته ورسېده چې په ۱۸۵۳م کال کې د ماتیو سي پېري په نامه د امریکا د سمندري ځواک یو قومندان هلته وروسېد، قومندان پېري د شیمودا او هاکودېت د بندرونو د پرانیستې لپاره زور راوړ، چې دا بیا د نویو بهرنیو توکو د تقاضا د لوړېدو او ورپسې د شدید انفلاسیون د زیاتېدو لامل شوه. د دغو لوړو بیو له امله ټولنیزه نارامي رامنځته شوه او پراخې بلواووې او لاریونونه پیل شول، په ځانګړې توګه د وریژو تاسیسات په تخریب کېدل. په ورته مهال د مېجي امپراطور ملاتړو له دغو پراخو بلواګرو لاریونونو څخه دا ګټه واخیسته چې ټول واک سره راغونډ کړي او په ۱۸۶۷م کال کې د یوشینوبو په نامه وروستی توکوګاوا شوګون له تخته راوغورځوي. ۲۶۵ کاله وروسته، پاکس توکوګاوا ته د پای ټکی کېښودل شو. <ref>{{cite book|title=Edo and Paris: Urban Life and the State in the Early Modern Era|last=McClain, James|first=James|year=1994|page=13|display-authors=etal}}</ref> <ref>{{cite book|title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait|last=Naitō|first=Akira|year=2003|pages=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/33 33], 55}}</ref> <ref>{{cite book|title=The Making of Urban Japan: Cities and Planning from Edo to the Twenty-First Century|last=Sorensen|first=Andre|year=2004|page=16}}</ref> <ref>{{cite book|title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait|last=Naitō|first=Akira|year=2003|pages=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/182 182]–183}}</ref> <ref>{{cite book|title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait|last=Naitō|first=Akira|year=2003|page=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/186 186]}}</ref> <ref>{{cite book|title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait|last=Naitō|first=Akira|year=2003|page=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/188 188]}}</ref>{{wide image|'Kidai Shoran', Japanese handscroll c. 1805.jpg|4000px|کیدای شوران (熈代勝覧)، ۱۸۰۵. دا د اېدو دورې څخه هغه صحنه انځوروي چې په توکیو کې د نیهونباشي په اوږدو کې ترسره کېده.|dir=rtl}} ==جغرافیه== ==تاریخ== ==کلتور او سیلانې== [[وېشنيزه:توکيو]] [[وېشنيزه:د جاپان ښارونه]] 0j2qtt2l9d7ugkxp6ag5mhkyc1cp2xl 0 14651 371184 367594 2026-11-08T18:17:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371184 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Manhattan panorama under clouds.jpg|بټنوک|250px|د [[نيويارک (ښار)|نيويارک]] ښار مرکز. [[ښار|ښارونه]] د انسانانو د تمدن آر نښه ده.]]'''تمدن''' (civilization) هغې پېچلې یا اخښل شوې ټولنې ته ویل کېږي، چې د ښاري پراختیا، ټولنیز جوړښت یا طبقه بندۍ، د حکومت بڼې، او د اړیکو سمبولیک سیسټمونو (لکه لیکلو) سره پېژندل کېږي.<ref name="Adams 1966">{{cite book|author=Adams, Robert McCormick|title=The Evolution of Urban Society|year=1966|page=13|publisher=Transaction Publishers|url=https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|isbn=9780202365947|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230073713/https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|url-status=live}}</ref><ref name="Haviland 2013">{{cite book|last=Haviland|first=William|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge|publisher=Cengage Learning|year=2013|page=250|url=https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22|display-authors=etal|isbn=978-1285675305|access-date=20 June 2015|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713215613/https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22|url-status=live}}</ref><ref name="Wright 2004">{{cite book|first=Ronald|last=Wright|title=A Short History anthropological.|url=https://archive.org/details/shorthistoryofpr0000wrig|year=2004|isbn=9780887847066}}</ref><ref name="Llobera 2003">{{cite book|first=Josep|last=Llobera|title=An Invitation to Anthropology|publisher=Berghahn Books|year=2003|pages=136–137|url=https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|isbn=9781571815972|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074407/https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|url-status=live}}</ref><ref name="Fernández-Armesto 2001">{{cite book|last=Fernández-Armesto|first=Felipe|title=Civilizations: Culture, Ambition, and the Transformation of Nature|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=3MNzi698aXwC|isbn=9780743216500|access-date=20 June 2015|archive-date=1 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401104653/https://books.google.com/books?id=3MNzi698aXwC|url-status=live}}</ref><ref name="Boyden 2004">{{cite book|last=Boyden|first=Stephen Vickers|title=The Biology of Civilisation|year=2004|pages=7–8|publisher=UNSW Press|url=https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|isbn=9780868407661|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230072508/https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|url-status=live}}</ref><ref name="Solms-Laubach 2007">{{cite book|first=Franz|last=Solms-Laubach|title=Nietzsche and Early German and Austrian Sociology|publisher=Walter de Gruyter|year=2007|pages=115, 117, and 212|url=https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C|isbn=9783110181098|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074441/https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C&dq|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Children's literature, domestication and social foundation : narratives of civilization and wilderness|last=AbdelRahim|first=Layla|year=2015|isbn=9780415661102|location=New York|page=8|oclc=897810261}}</ref> تمدنونه تر ډېره سره تړلي دي او ډېری وختونه د مرکزیت، د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو (د انسانانو په شمول)، کاري تخصص، د پرمختګ کلتوري ریښه لرونکو ایډیالوژیو او برتري پالنو، تاریخي او یادګاري معماریو، مالیې، او پر کرنه او پراختیا غوښتنې د ټولنیزې تکیې په څېر ګډې ځانګړتیاوې لري.<ref name="Haviland 2013" /><ref name="Wright 2004" /><ref name="Llobera 2003" /><ref name="Fernández-Armesto 2001" /><ref name="Boyden 2004" /><ref name="Solms-Laubach 2007" /><ref name=":0" /> په تاریخي توګه "یو تمدن" اکثرا د لوی او "ډېر پرمختللي" کلتور په توګه پېژندل شوی، چې په ضمني توګه د کوچنیو او ظاهرا لومړنیو کلتورونو برعکس بلل کېږي. په دغه پراخ مفهوم کې، یو تمدن د کوچیانو د مالدارۍ او څړځایونو د کلتورونو، نوولیتیک یا نوو ډبرو ټولنو یا ښکار راټولونکو په ګډون له غیر متمرکزو قبایلي ټولنو سره توپیر لري. که څه هم، ځینې وختونه دا تمدنونه له هغو کلتورونو سره هم توپیر لري چې په خپله په تمدنونو کې موندل کېږي. تمدنونه هغه ګڼ میشته تنظیم شوي استوګنځایونه او سیمې دي چې پر طبقاتي ټولنیزو ټولګیو وېشل شوې وي او واکمن اشراف او د هغوی تر لاس لاندې ښاري او کلیوالي وګړي پکې وي چې په پراخه کرنه او مالدارۍ، کان کیندنې، کوچنيو تولیداتو او سوداګرۍ کې بوخت وي. تمدن ځواک متمرکز کوي او پر نور طبیعت، د نورو انسانانو په ګډون، د انسان کنټرول پراخوي.<ref name="Adams 19662">{{cite book|author=Adams, Robert McCormick|title=The Evolution of Urban Society|year=1966|page=13|publisher=Transaction Publishers|url=https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|isbn=9780202365947|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230073713/https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|url-status=live}}</ref><ref name="Wright 20042">{{cite book|first=Ronald|last=Wright|title=A Short History anthropological.|url=https://archive.org/details/shorthistoryofpr0000wrig|year=2004|isbn=9780887847066}}</ref><ref name="Llobera 20032">{{cite book|first=Josep|last=Llobera|title=An Invitation to Anthropology|publisher=Berghahn Books|year=2003|pages=136–137|url=https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|isbn=9781571815972|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074407/https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bolesti|first=Maria|title=Barbarism and Its Discontents|year=2013|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/books?id=cpZZKabXvWAC|isbn=9780804785372|access-date=20 June 2015|archive-date=1 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401104653/https://books.google.com/books?id=cpZZKabXvWAC|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sources of Social Power|last=Mann|first=Michael|publisher=Cambridge University Press|year=1986|volume=1|pages=34–41|author-link=Michael Mann (sociologist)}}</ref> تمدن، لکه څرنګه چې د هغه له ایتمولوژي یا د کلمې له ریښې (په لاندې برخه کې یې وګورئ) څخه ښکاري، یو داسې مفهوم دی چې په اصل کې له ښارونو او ښارګوټو سره تړاو لري. د تمدنونو لومړنی ظهور په عمومي توګه د نوولیتیک یا نوو ډبرو د انقلاب له وروستیو پړاوونو سره تړاو لري، چې د ښاري انقلاب او د دولت جوړونې نسبتا چټک بهیر کې خپل اوج ته رسېږي، هغه سیاسي پرمختګ چې د واکمنو اشرافو له راڅرګندېدو سره تړاو لري. == د مفهوم تاریخچه == انګلیسي کلمه (''civilization'') د ۱۶مې پېړۍ له فرانسوي کلمې ''civilisé'' ("متمدن") څخه، او همدا راز له لاتیني کلمې ''civilis'' ("مدني") څخه اخیستل شوې، چې له ''civis'' ("وګړی یا ښاري") او ''civitas''  ("ښار") سره تړاو لري. په دې اړه تر ټولو بنسټیزه لیکلې نسخه د نوربرټ الیاس "د تمدن بهیر" (۱۹۳۹) ده، چې پکې د منځنۍ پېړۍ له درباري ټولنې څخه تر لومړنۍ عصري دورې پورې د ټولنیزو ادابو او رواجونو ریښې راسپړي. د تمدن فلسفه کتاب (۱۹۲۳) کې بیا البرټ شویټزر دوه نظرونه بیانوي: یو خالص مادي او بل هم مادي او اخلاقي نظر دی. د نوموړي په وینا، د نړۍ بحران د بشر له لوري د تمدن د اخلاقي مفکورې له لاسه ورکولو څخه راټوکېدلی، او وایي: "د ټولو پرمختګونو مجموعه چې انسان په هره عملي حوزه کې او له بل هر لید څخه ترلاسه کړي، لکه څنګه چې دا پرمختګونه د انسانانو له معنوي بشپړتیا سره مرسته کوي همداسې د ټولو پرمختګونو پرمختګ هم بلل کېږي".<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73|title=The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences|last=Sullivan|first=Larry E.|year=2009|publisher=SAGE Publications|isbn=9781412951432|page=73|language=en|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230003359/https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73|url-status=live}}</ref><ref>It remains the most influential sociological study of the topic, spawning its own body of secondary literature. Notably, [[Hans Peter Duerr]] attacked it in a major work (3,500 pages in five volumes, published 1988–2002). Elias, at the time a nonagenarian, was still able to respond to the criticism the year before his death. In 2002, Duerr was himself criticized by Michael Hinz's ''Der Zivilisationsprozeß: Mythos oder Realität'' (2002), saying that his criticism amounted to hateful defamation of Elias, through excessive standards of [[political correctness]]. ''[[Der Spiegel]]'' [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html 40/2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228225831/http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html|date=28 February 2019}}</ref><ref>Albert Schweitzer. The Philosophy of Civilization, trans. C.T. Campion (Amherst, NY: Prometheus Books, 1987), p. 91.</ref> نورو اړوندو کلمو لکه "انسانیت یا ادب" (civility) د ۱۶مې پېړۍ په منځ کې وده وکړه. د "تمدن" (civilization) اخیستل شوی نوم، چې معنا یې "متمدن حالت" دی، یو ځل بیا په ۱۷۶۰ لسیزه کې له فرانسوي څخه راغلی. په فرانسوي کې لومړی ځل په ۱۷۵۷ کال کې د ویکتور ډي ریکیتي، او مارکیس ډي میرابیو له لوري کارول شوی، او په انګلیسي کې یې بیا لومړی ځل کارول آدم فرګوسن ته منسوب دي، چا چې په ۱۷۶۷ کال کې د مدني ټولنې د تاریخ په اړه په خپله مقاله کې لیکلي: "نه یوازې افراد له ماشومتوب څخه تر ځوانۍ پورې، بلکې بشپړ نسلونه له بې ادبۍ څخه تر تمدن پورې پرمختګ کوي". له همدې امله دا کلمه د بربریت یا بې رحمۍ برعکس، د روشنګرۍ دورې د پرمختګ د ځانګړنې فعال تعقیب بلل کېږي.<ref name="Benveniste">Cited after [[Émile Benveniste]], ''Civilisation. Contribution à l'histoire du mot'' (''Civilisation. Contribution to the history of the word''), 1954, published in ''Problèmes de linguistique générale'', [[Éditions Gallimard]], 1966, pp. 336–345 (translated by Mary Elizabeth Meek as ''Problems in general linguistics'', 2 vols., 1971).</ref> د ۱۷۰۰ کلونو په وروستیو کې او د ۱۸۰۰ کلونو په لومړیو کې، د فرانسې د انقلاب پر مهال، "تمدن" په مفرده بڼه کارېده نه د جمع په بڼه، چې له همدې کبله په ټولیزه توګه د ټول انسانیت د پرمختګ معنا لري. په فرانسوي کې اوس هم همدا ډول کارېږي. د "تمدنونو" کلمه د شمېر وړ اسم په توګه کارول په ۱۹مه پېړۍ کې کله نا کله کارېدلې، مګر د شلمې پیړۍ په وروستیو کې خورا عامه شوې ده، چې ځینې وختونه یوازې د کلتور معنا لري (چې په اصل کې دا خپله یو نه شمېرل کېدونکی اسم دی، خو د توکمپوهنې په محتوا کې د شمیرلو وړ نوم ترې جوړ شوی). یوازې په همدې عمومي مفهوم کې ښایي د "منځنۍ پیړۍ تمدن" په اړه خبره وشي، کوم چې د الیاس په نظر به یو اوکسیمورو یا د متضادو کلمو کارولو حالت وي.<ref name="velkley">{{Citation|title=Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question|last=Velkley|first=Richard|year=2002|chapter=The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy|pages=11–30|publisher=The University of Chicago Press}}</ref><ref>E.g. in the title ''A narrative of the loss of the Winterton East Indiaman wrecked on the coast of Madagascar in 1792; and of the sufferings connected with that event. To which is subjoined a short account of the natives of Madagascar, with suggestions as to their civilizations'' by J. Hatchard, L.B. Seeley and T. Hamilton, London, 1820.</ref><ref>"Civilization" (1974), ''[[Encyclopædia Britannica]]'' 15th ed. Vol. II, Encyclopædia Britannica, Inc., 956. Retrieved 25 August 2007. Using the terms "civilization" and "culture" as equivalents are controversial{{clarify|date=October 2014}} and generally rejected so that for example some types of culture are not normally described as civilizations.</ref> == ځانګړنې == ټولنیزو پوهانو لکه وي ګورډن چایلډ د یو شمېر داسې ځانګړنو یادونه کړې، چې له مخې یې یو تمدن د ټولنې له نورو ډولونو څخه بېلېږي. تمدنونه د خپل ژوند د وسیلو، د ژوند ډولونو، د اوسېدو د ماډلونو، حکومتي بڼو، ټولنیز جوړښت یا طبقه بندۍ، اقتصادي نظامونو، سواد او نورو کلتوري ځانګړتیاوو له مخې له یو بل سره توپیر لري. اندریو نیکیفوروک استدلال کوي چې "تمدن د انسان پر تړل شوو عضلاتو تکیه لرلې. د غلامانو انرژي یې د فصلونو کښت کولو، امپراتورانو جامو اغوستلو او د ښارونو په جوړولو کې کارېده" او په دې توګه نوموړی غلامي تر عصري دورې مخکې د تمدنونو یوه عامه ځانګړنه ګڼي.<ref>Gordon Childe, V., ''What Happened in History'' (Penguin, 1942) and ''Man Makes Himself'' (Harmondsworth, 1951).</ref><ref>{{Cite book|title=The Energy of Slaves: Oil and the new servitude|last=Nikiforuk|first=Andrew|publisher=Greystone Books|year=2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=85|title=The Maritime Foundations of Andean Civilization: An Evolving Hypothesis|last=Moseley|first=Michael|publisher=The Hall of Ma'at|access-date=13 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150818070331/http://www.hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=85|archive-date=18 August 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Moseley|first=Michael|title=The Maritime Foundations of Andean Civilization|url=https://archive.org/details/maritimefoundati0000mose|year=1975|publisher=Cummings|location=Menlo Park|isbn=978-0-8465-4800-3}}</ref><ref>Hadjikoumis; Angelos, Robinson; and Sarah Viner-Daniels (Eds) (2011), "Dynamics of Neolithisation in Europe: Studies in honour of Andrew Sherratt" (Oxbow Books)</ref> == تاریخچه == د "تمدنونو" د ځایناستي په توګه د نړۍ د تاریخ تصور یو بشپړ عصري تصور دی. په اروپا کې د کشف په دوره کې راڅرګندېدونکې ماډرنیټه له نیولیتیک یا نوو-ډبرو او میسولیتیک یا منځ-ډبرو پړاو سره چې د ډېرو هغو خلکو کلتورونه وو چې دوی ورسره مخ کېدل، په بشپړ تضاد کې وه. د "تمدن" اصطلاح لکه څنګه چې اوس په عام ډول پېژندل کېږي، یوه مرکزي پېچلي دولت، ټولنیز جوړښت یا طبقه بندۍ او د کار تخصص ته اشاره لري چې تړاو یې لومړنیو امپراتوریو ته رسېږي او د برونزو دورې په لومړیو کې په حاصلخېز یا زرخېز هلال سیمه (Fertile Crescent) کې شاوخوا ۳۰۰۰ مخزېږد کلونو کې رامنځته شوي دي. ګورډن چایلډ د تمدن ظهور د دوو پرله پسې انقلابونو په پایله کې بولي: یو یې د نوو ډبرو انقلاب (Neolithic Revolution) دی چې د مېشتو ټولنو د پراختیا لامل شو او بل یې هم ښاري انقلاب (Urban Revolution) دی.<ref>"Explicit theories of the origin of the state are relatively modern [...] the age of exploration, by making Europeans aware that many peoples throughout the world lived, not in states, but in independent villages or tribes, made the state seem less natural, and thus more in need of explanation." {{cite web|url=http://72.52.202.216/~fenderse/Carneiro.htm|title=A Theory of the Origin of the State|access-date=5 August 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530140606/http://72.52.202.216/~fenderse/Carneiro.htm|archive-date=30 May 2014}}</ref> == د تمدنونو زوال یا پرځېدا == تمدنونه په دودیز ډول له دوو لارو څخه د پای ته رسېدلو هغو په توګه پېژندل کېږي. یا په بل پراخېدونکي تمدن کې د یوځای کېدو له لارې (لکه څنګه چې لرغونی مصر په هېلېنیسټیک یا یوناني کلتور کې او بیا وروسته په رومي تمدنونو کې مدغم شوی و)، یا هم د سقوط یا پرځېدو او د ژوند ساده بڼې ته د بېرته راستنېدو له لارې، هغسې لکه په تور دوره کې چې پېښېږي.<ref>Toynbee, Arnold (1965) "A Study of History" (OUP)</ref> د تمدن د سقوط اړوند بېلابېل ډوله توضیحات وړاندې شوي دي. ځینې یې پر تاریخي مثالونو تمرکز کوي، او نور یې بیا پر عمومي تیورۍ تمرکز کوي.<ref>Massimo Campanini (2005), [https://books.google.com/books?id=5DoasQxzvNQC&pg=PA75 ''Studies on Ibn Khaldûn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828221632/https://books.google.com/books?id=5DoasQxzvNQC&pg=PA75|date=28 August 2019}}, Polimetrica s.a.s., p. 75</ref> == راتلونکی == سیاسي عالم سامویل هانټینګټن استدلال کړی چې د ۲۱مې پېرۍ مشخصه ځانګړنه به د تمدنونو ټکر وي. د هانټینګټن په وینا، د تمدنونو تر منځ شخړې به د ملت-دولتونو او ایډیالوژیو ترمنځ د شخړو ځای ونیسي، کوم چې د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ ځانګړنه وه. که څه هم دا نظریات د اډوارډ سید، محمد اسدي او امرتیا سېن په څېر نورو پوهانو له خوا په کلکه ننګول شوي دي. رونالډ انګلارټ او پیپا نوریس استدلال کړی، چې د اسلامي نړۍ او لویدیځ ترمنځ د "تمدنونو ریښتینی ټکر" په سیاسي ایډیالوژیو کې د توپیر پر ځای د مسلمانانو له لوري د لویدیځ د لېبرال جنسي ارزښتونو د ردولو له امله دی؛ که څه هم دوی یادونه کوي چې همدغه نه زغم به ښایي بالاخره د (ریښتینې) ډیموکراسۍ د ردولو لامل کېږي. سېن بیا په خپل کتاب "هویت او تاوتریخوالی" کې پوښتنه کوي چې ایا خلک باید د یوه داسې فرضي "تمدن" پر لیکو سره ووېشل شي، چې یوازې د مذهب او کلتور له مخې تعریف شوی؟ هغه استدلال کوي چې دا چاره ډېری نور هغه هویتونه له پامه غورځوي چې خلک جوړوي او یوازې پر توپیرونو د تمرکز لامل کېږي.<ref>Huntington, Samuel P., ''The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order'', (Simon & Schuster, 1996)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.selvesandothers.org/article15618.html|title=A Critique of Huntington's "Clash of Civilizations"|last=Asadi|first=Muhammed|date=22 January 2007|publisher=Selves and Others|access-date=23 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042806/http://www.selvesandothers.org/article15618.html|archive-date=26 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|title=The True Clash of Civilizations|last=Inglehart|first=Ronald|author2=Pippa Norris|date=March–April 2003|publisher=Global Policy Forum|access-date=23 January 2009|archive-date=20 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120003015/http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|url-status=live}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:تمدونونه]] [[وېشنيزه:هڅوب]] [[وېشنيزه:ټولنه]] bkgx7q69ub9k0657e1xf4aeh7okd6tm 0 15826 370980 367205 2026-11-08T15:23:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370980 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Wedding rings.jpg|400px|بټنوک|دو گوته د وادع]] واده د دوو کسانو ترمنځ چې ورته د ژوند شریکان ویل کېږي، یوه کلتوري او تر ډېره په رسمیت پېژندلې شوې قانوني اړیکه ده. دغه اړیکه د دوی ترمنځ، د دوی او د دوی د ماشومانو او قانوني خپلوانو ترمنځ یو شمېر حقونه رامنځ ته کوي. واده د یوه نړیوال کلتور په توګه په پام کې نیول کېږي، خو اړوندو تعریفونو یې د کلتور او دین له مخې د وخت په اوږدو کې توپیر لرلی. په معمول ډول دا هغه جوړښت دی چې شخصي اړیکې په ځانګړې توګه جنسي اړیکې یې له مخې درک او تائید کېږي. په یو شمېر کلتورونو کې، واده له هر ډول جنسي چارو وړاندې توصیه کېږي. د واده د لمانځنې مراسمو ته د واده مراسم (wedding) ویل کېږي.<ref>{{cite book|last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E.L.|last3=McBride|first3=Bunny|last4=Walrath|first4=Dana|year=2011|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge|url=https://archive.org/details/culturalanthropo0000havi_j8a3|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-81178-7|edition=13th}} "A nonethnocentric definition of marriage is a culturally sanctioned union between two or more people that establishes certain rights and obligations between the people, between them and their children, and between them and their in-laws."</ref> وګړي کېدلای شي، د قانوني، ټولنیزو، جنسي خواهشاتو، عاطفي، مالي، معنوي او مذهبي موخو په ګډون د ګڼ شمېر لاملونو له امله واده وکړي. له هغه چا سره چې یو کس واده کوي، کېدای شي د جنسیتي، د محارمو اړوند ټاکل شوو ټولنیزو قوانینو، د واده د تجویزي قوانینو، والدینو د خوښې او یا هم شخصي لېوالتیا تر اغېز لاندې وي. د نړۍ په یو شمېر برخو کې له مخکې برابر شوی واده، د ماشومانو واده، څو ودونه او یا هم په زوره واده کول ترسره کېږي. په یو شمېر نورو برخو کې بیا دغه ډول چارې د ښځو او ماشومانو له حقونو نه د خوندیتوب په موخه (د دواړو لورو ښځینه او نارینه لپاره) د نړیوالو حقونو له مخې نا قانونه دي. واده له تاریخي اړخه د ښځو یو شمېر حقونه له منځه وړي، چې ان ځینې مهال هغه د مېړه د مالکیت په توګه یادېږي. په ټوله نړۍ کې، تر ډېره په پرمختللو دیموکراسیو کې، په واده کې د ښځو د مساوي حقونو (چې د جامو اغوستلو د ډول ممنوعیت، د طلاق د حقونو آزادي او د نسل زیاتوالي او جنسي حقونو په برخه کې اصلاحات په کې شاملېږي) لرلو او د مختلفو دینونو، نژادونو او هم جنسه کسانو ترمنځ د واده د په رسمیت پېژندلو اړوند ټولیز لیدلوری شتون لري. د واده شویو ښځو د قانوني ځایګي، په واده کې د تاوتریخوالي سره د نرمښت، یو شمېر دودونو لکه ولور، د ناوې د بیې، په زوره واده، د واده کولو د عمر او له واده وړاندې او وروسته له بل چا سره د جنسي اړیکې لرلو د جرم ګڼلو اړوند جنجالونه تر اوسه دوام لري.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/ Country Reports on Human Rights Practices for 2008], Vol. 1, p. 1353, US Department of State.</ref> واده کېدلای شي د دولت، یو بنسټ، مذهبي ټولنې، قبیلوي ډلې، سیمه ییزې ټولنې یا همزولو له خوا په رسمیت وپېژندل شي. واده ته تر ډېره د یوې هوکړې په توګه کتل کېږي. د دین له مخې د واده مراسم د یوه دیني بنسټ له خوا په اړوند دین کې د شته لارو چارو نه په کار اخیستو د واده د حقونو او ذاتي مسئولیتونو د رامنځته کولو په موخه ترسره کېږي. د واده مذهبي مراسمو ته په کاتولېزم کې مقدس واده، په اسلام کې نکاح، په یهودیت کې نیسوین او د نورو عقیدو له مخې ګڼ شمېر نور نومونه لري، چې هر یو ځانته ځانګړي محدودیتونه لري او څرګندوي چې با اعتباره دیني واده څه دی او څوک یې کولای شي. == دین == دینونه په ځانګړو جغرافیايي او ټولنیزو چاپېریالونو کې وده کوي. له همدې امله د واده اړوند دیني لیدلوري او چارې یو له بل سره توپیر لري، خو ګڼ شمېر ورته والي هم لري.<ref>{{cite book|last1=Olson|first1=Duane|title=Issues in Contemporary Christian Thought: A Fortress Introduction|url=https://books.google.com/books?id=iJ71DHpbRAwC|publisher=[[Fortress Press]]|date=2011|page=150|isbn=978-1-4514-0731-0|access-date=2015-09-17|quote=In the course of human history, over thousands of years, many human cultures arise in relative isolation from each other, and major world religions develop in these relatively independent cultures.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zarean|first1=Mansoureh|last2=Barzegar|first2=Khadijeh|date=2016|title=Marriage in Islam, Christianity, and Judaism|url=http://ri.urd.ac.ir/article_43969.html|journal=Religious Inquiries|volume=5|issue=9|pages=67–80|access-date=May 30, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603102609/http://ri.urd.ac.ir/article_43969.html|url-status=dead}}</ref> === ابراهیمي دینونه === ==== بهايي عقیده ==== بهايي عقیده د واده ملاتړ کوي او هغې ته د متقابلې پیاوړې اړیکې په توګه ګوري. په بهايي عقیده کې وداه د ټولو ژوندیو والدینو په رضایت ترسره کېږي.<ref name="oneworld">{{cite encyclopedia|last=Smith|first=Peter|encyclopedia=A concise encyclopedia of the Baháʼí Faith|title=Marriage|year=2000|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford|isbn=978-1-85168-184-6|pages=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit/page/232 232–33]|url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit/page/232}}</ref> ==== عیسویت ==== <blockquote>«هغه مهال لوی خدای ښځه د سړي (نارینه) له پښتۍ نه جوړه کړه او هغه یې نارینه ته راوړه. نارینه وویل: «دا اوس زما د هډوکو هډوکی او د غوښې غوښه ده، هغې ته به ښځه ووایو، ځکه هغه له نارینه نه اخیستل شوې.» له دې امله یو نارینه خپل پلار او مور پرېږدي او له خپلې ښځې سره یوځای کېږي او دوی په یوه وجود بدلېږي.<ref>{{bibleref2|Genesis|2:22–24|TNIV}}</ref> «... له همدې امله هغوی نور دوه کسان نه دي، بلکې یو دی. نو هغه نه چې خدای سره یوځای کړي، انسان یې باید جلا نه کړي». -      عیسی<ref>{{bibleref2|Matthew|19:6|TNIV}}</ref></blockquote>د واده په اړه د معاصر عیسویت لیدلوری د عیسی او پولس رسول (عیسوي مبلغ و) په لارښوونو تکیه لري. د عیسویت ډېری لویې ډلې، واده د عیسویت له اووه رازونو نه یو، سپېڅلی جوړښت او دیني ژمنه بولي.<ref name="Witte">{{cite book|last=Witte Jr.|first=John|title=From Sacrament to Contract: Marriage, Religion, and Law in the Western Tradition|publisher=Westminster John Knox Press|year=1997|pages=[https://archive.org/details/fromsacramenttoc0000witt/page/39 39–40]|isbn=978-0-664-25543-5|url=https://archive.org/details/fromsacramenttoc0000witt/page/39}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/ritesrituals/weddings_1.shtml|title=Religions – Christianity: Marriage and weddings|publisher=BBC}}</ref> د واده په اړه لومړني پېژندل شوي احکام د رومن کاتولیک ټرنټ شورا ته اړوند بلل کېږي (د ۱۵۶۳ ز کال ۲۴ مه غونډه)، هغه احکام چې د واده اعتبار د یوه قاضي او دوو شاهدانو پر وړاندې د واده ترسره کولو ته اړوند بولي. د والدینو د رضایت شرط، چې له دوولسمې پېړۍ نه یې اړوند بحث روان و، د دغو احکامو له مخې له منځه ولاړ. په مدني طلاق کې بې ګناه شریک (نارینه یا ښځینه) د بیاځلي واده حق لري، خو تر هغه مهاله دا حق نه لري چې، د واده د جوړې بل شریک یې نه وي مړ شوی، چې د هغو په مړینه د واده د عقد صحت فسخ کېږي، ان که چېرې د دغې جوړې یو لوری زنا هم ترسره کړي.<ref name="monger">{{cite book|last1=Monger|first1=George P.|year=2004|chapter=Christian Weddings|chapter-url=https://books.google.com/books?id=o8JlWxBYs40C&q=marriage+ceremony+%22early+christianity%22&pg=PA70|title=Marriage Customs of the World: From Henna to Honeymoons|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC CLIO|pages=[https://archive.org/details/marriagecustomso0000mong/page/70 70–71]|isbn=978-1-57607-987-4|oclc=469368346|url=https://archive.org/details/marriagecustomso0000mong/page/70}}</ref><ref name="omalley2">* {{cite book|first=John W.|last=O'Malley|editor-first1=Marcia B.|editor-last1=Hall|editor1-link=Marcia Hall|editor-first2=Tracy E.|editor-last2=Cooper|title=The Sensuous in the Counter-Reformation Church|url=https://books.google.com/books?id=-AnYifgRz7QC&pg=PA31|year=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01323-0|page=31}}{{failed verification|date=December 2019}} * {{cite book|first=John W.|last=O'Malley|title=Trent: What Happened at the Council|url=https://archive.org/details/trent0000omal|url-access=registration|date=15 January 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06760-8|page=[https://archive.org/details/trent0000omal/page/225 225]}} * {{cite book|last=O’Malley|first=John|title=The Council of Trent. Myths, Misunderstandings and Unintended Consequences|url=https://books.google.com/books?id=k3FFCQAAQBAJ&pg=PA6|date=22 May 2013|publisher=Gregorian Biblical BookShop|isbn=978-88-7839-255-7|page=6}}</ref><ref name="omalley">* {{cite book|first=John W.|last=O'Malley|editor-first1=Marcia B.|editor-last1=Hall|editor1-link=Marcia Hall|editor-first2=Tracy E.|editor-last2=Cooper|title=The Sensuous in the Counter-Reformation Church|url=https://books.google.com/books?id=-AnYifgRz7QC&pg=PA31|year=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01323-0|page=31}}{{failed verification|date=December 2019}} * {{cite book|first=John W.|last=O'Malley|title=Trent: What Happened at the Council|url=https://archive.org/details/trent0000omal|url-access=registration|date=15 January 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06760-8|page=[https://archive.org/details/trent0000omal/page/225 225]}} * {{cite book|last=O’Malley|first=John|title=The Council of Trent. Myths, Misunderstandings and Unintended Consequences|url=https://books.google.com/books?id=k3FFCQAAQBAJ&pg=PA6|date=22 May 2013|publisher=Gregorian Biblical BookShop|isbn=978-88-7839-255-7|page=6}}</ref> عیسویان تر ډېره د مذهبي لاملونو له امله د بایبل له دغې لارښوونې نه په ګټنې چې: «نارینه خپل مور او پلار پرېږدي، څو له خپلې ښځې سره یوځاي شي او دوی یو وجود وګرځي» واده کوي، څو د رومن کاتولیک مقدساتو الهي فضل ته لاسرسی ومومي.<ref name="monger2">{{cite book|last1=Monger|first1=George P.|year=2004|chapter=Christian Weddings|chapter-url=https://books.google.com/books?id=o8JlWxBYs40C&q=marriage+ceremony+%22early+christianity%22&pg=PA70|title=Marriage Customs of the World: From Henna to Honeymoons|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC CLIO|pages=[https://archive.org/details/marriagecustomso0000mong/page/70 70–71]|isbn=978-1-57607-987-4|oclc=469368346|url=https://archive.org/details/marriagecustomso0000mong/page/70}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/09703b.htm|title=Catholic Encyclopedia: Ritual of Marriage|website=www.newadvent.org}}</ref> ==== اسلام ==== اسلام هم له واده ستاینه کوي او د واده کولو لپاره عمر هر هغه مهال بولي، کله چې وګړي له مالي او عاطفي پلوه ورته د چمتووالي احساس وکړي.<ref>{{Cite book|last=Levy|first=Reuben|url=https://books.google.com/books?id=JCJgmiv7uZcC&q=the+social+structure+of+islam&pg=PA1|title=The Social Structure of Islam|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-20910-6|language=en}}</ref> په داسې حال کې چې په اسلام کې د ښځو لپاره په یو مهال کې د څو مېړونو کولو اجازه نه شته، خو نارینه کولای شي څو ودونه وکړي، هغه هم په دې محدودیت چې نه شي کولای په یو مهال کې له څلورو قانوني ښځو زیاتې ولري، خو کولای شي له بې شمېره غلامانو سره همبستري وکړي، چې د نورو مېرمنو سره یې ورته یا مشابه حقونه لري، خو یوازې په دې استثنا تر هغه مهاله چې له هغو ماشوم ونه لري، آزادې نه دي، هغه هم یوازې په دې شرط چې نارینه وکولای شي او لېوالتیا ولري، چې خپل وخت او پانګه په مساوي ډول د خپلو مېرمنو او هغو غلامانو سره چې ورسره یوځای کېږي ووشي (له غلامانو سره د همبستري دغه چاره د یهودیت په ډول نه ده او په معاصر مهال کې د پلي کېدو وړ هم نه ده. په نړۍ کې د غلامۍ اړوند لیدلوري د بدلېدو له امله د څېړونکو له خوا باطله اعلان شوې). د اسلامي واده د مراسمو په موخه باید زوم او د ناوې ولي دواړه د واده په اړه هوکړې ته ورسېږي. که چېرې ولي د واده په اړه راضي نه وي، کېدلای شي له قانوني پلوه ترسره نه شي. که چېرې د نجلۍ ولي د هغه پلار او یا پلرنی نیکه وي، هغوی حق لري، د نجلۍ د لومړني واده پر مهال هغه (نجلۍ) د خپل میل پر خلاف واده ته مجبوره کړي. هغه ولي ته چې اجازه لري، نجلۍ په زور واده ته مجبوره کړي، ولي مجبور ویل کېږي.<ref>The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. VIII, p. 27, Leiden 1995.</ref> د اسلامي شریعت له مخې، په اسلامي واده کې لږتر لږه شرایط او مسئولیتونه دا دي چې: مېړه به خپلې ښځې ته د ژوند کولو لګښتونه (کور، کالي، ډوډۍ، ساتنه) برابروي او بل پلو، د ښځې اصلي مسئولیت د سمو مسلمانانو په توګه د ماشومانو لویول دي. نور ټول مسئولیتونه او حقونه باید د ښځې او مېړه ترمنځ وټاکل شي، کېدای شي ان له واده مخکې د واده په هوکړه کې ځای پرځای شي، خو په دې شرط چې د واده له حد اقل شرایطو سره په مخالفت کې نه وي. د سني مسلمانانو د باور له مخې، واده باید د دوو شاهدانو په شتون کې د ناوې د ولي او زوم په رضایت ترسره شي. له واده وروسته کېدلای شي، له یوبل نه جلا هم شي.<ref>{{Cite web|url=http://www.sistani.org/local.php?modules=nav&nid=2&bid=59&pid=3079|title=The method of pronouncing the marriage formula}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090218220414/http://www.sistani.org/local.php?modules=nav&nid=2&bid=59&pid=3078 Marriage formula]. sistani.org</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090218001957/http://www.sistani.org/local.php?modules=nav&nid=2&bid=59&pid=3080 Conditions of pronouncing Nikah]. sistani.org</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sistani.org/local.php?modules=nav&nid=2&bid=59&pid=3083|title=Women with whom matrimony is Haraam}}</ref> == سرچینې == [[وېشنيزه:واده]] ajfc657t35hf1hl6d4efpuy2eo1lsft 0 15838 370903 355530 2026-11-08T13:00:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370903 wikitext text/x-wiki په رسمي ډول د مالدیف جمهوریت، د هند په نیمه وچه او د آسیا په نیمه وچه کې یو لرغونی هېواد دی. چې د هند په بحر کې موقعیت لري. مالديف د سریلانکا او هند سویل لویدیځ کې پروت دی، د آسیا د لویې وچې څخه شاوخوا ۷۵۰ کیلومتره (۴۷۰ میل؛ ۴۰۰ سمندري میل) کې موقعيت لري. د ۲۶ ټاپوګانو سلسله يي چې د ايهون دحيپپولحو جزيره شمال پورې او د اډو جزيره سويل (د‌ استوا په اوږدو کې) پورې غځيږي. د سمندر په شمول شاوخوا ۹۰۰۰۰ مربع کیلومتره (۳۵۰۰۰ مربع میل) مساحت لري، د ټولو ټاپوګانو ځمکنۍ مساحت ۲۹۸ مربع کیلومتره (۱۱۵ مربع میل) دی. مالدیف د نړۍ یو له جغرافیایي پلوه ویشل شوی او ترټولو کوچنی خپلواک هیواد دی. همدا راز یو له کوچنیو مسلمان اکثریت لرونکې هیوادونو څخه دی او د شاوخوا  ۵۵۷۷۵۱ اوسیدونکو په لرلو سره په آسیا کې دویم لږ نفوس لرونکی هیواد دی. ميل يي پلازمینه او ترټولو نفوس لرونکی ښار دی. چې په دودیز ډول د "پاچا ټاپو" په نوم یادیږي، چیرې چې پخوانیو شاهي سلطنتونو د مرکزي موقعیت لپاره واکمني کوله.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Male-island-Maldives|title=Male &#124; Geography, Facts, & Points of Interest|access-date=11 June 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164340/https://www.britannica.com/place/Male-island-Maldives|url-status=live}}</ref> د مالدیو ټاپو وزمه په چاګوس لاکاديف ریج کې موقعیت لري، د هند په سمندر کې یوه پراخه د سمندر لاندې غرنۍ لړۍ ده؛ د مالدف ټاپووزمه د چاګوس آرکیپیلاګو او لکشادویپ سره یوځای یو ځمکنی اکوریزون هم جوړوي. د ځمکې د سطحې په اوسط ډول او د سمندر له سطحې څخه د ۱،۵ مترو (۴ فټ ۱۱ انچ) لوړوالی سره،  همدارنګه یوازې ۲،۴ متره لوړې طبیعي نقطې په لرلو سره دا د نړۍ ترټولو ټیټ هیواد دی.<ref>{{NatGeo ecoregion|id=im0125|name=Maldives-Lakshadweep-Chagos Archipelago tropical moist forests|access-date=30 December 2010}}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/11/climatechange-endangered-habitats-maldives|work=[[The Guardian]]|location=London|title=The last days of paradise|first=Jon|last=Henley|date=11 November 2008|access-date=12 May 2010|quote=[The Maldives] holds the record for the country with the lowest high point on earth: nowhere on any of the islands on Maldives does the natural ground level exceed 5.1m. Most of [the Maldives'] land mass, which totals roughly one-fifth of Greater London, is a great deal lower [...], averaging around 1.5m.|archive-date=4 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904050657/http://www.theguardian.com/environment/2008/nov/11/climatechange-endangered-habitats-maldives|url-status=live}}</ref> اسلام په دولسمه پیړۍ کې د مالدیف ټاپوګانو ته ورسیده، چې د سلطنت په توګه پیاوړې شو، د آسیا او افریقا سره يي پیاوړې سوداګریزې او کلتوري اړیکې رامنځ ته کړې. د شپاړسمې پیړۍ له نیمایي څخه، دا سیمه د اروپایي استعماري قدرتونو د نفوذ لاندې راغله، مالدیف په ۱۸۸۷ ز کال کې د بریتانیا ترسرپرستۍ لاندې راغی. په راتلونکو لسیزو کې سیاسي بې ثباتي، د دیموکراتیکو اصلا حاتو هڅې او د اقلیم د بدلون له امله د چاپیریال ننګونې لیدل شوې دي.<ref>{{Cite report|url=https://unfccc.int/resource/docs/napa/mdv01.pdf|title=National Adaptation Program of Action: Republic of Maldives|date=2007|institution=Ministry of Environment, Energy and Water|access-date=24 February 2019|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164316/https://unfccc.int/resource/docs/napa/mdv01.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/maldives|title=Maldives – Country report – Freedom in the World – 2015|date=21 January 2015|access-date=19 June 2016|archive-date=14 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814024354/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/maldives|url-status=dead}}</ref> مالدیف د جنوبي آسیا د سیمه ییزو همکاریو ټولنې (سارک) بنسټ ایښودونکی غړی شو. تر څنګ يي د ملګرو ملتونو، د ملګرو ملتونو د مشترک المنافع، د اسلامي همکارۍ ټولنې او د ناپییلو غورځنګ غړیتوب هم لري. نړیوال بانک مالدیف د لوړ منځني ​​عاید لرونکي اقتصاد په توګه طبقه بندي کوي. په مالديف کې د اقتصادي فعاليتونو پياوړتيا په کب نیونې ولاړه ده او تر دې دمه ترټولو لوی سکټور پاتې شوی دی. ورپسې ګرځندوی صنعت ګړندی وده کوي. مالدیف د بشري پرمختیا په برخه کې "لوړ" دی، د مالديف سرانه عاید د نورو سارک هیوادونو په پرتله ډير لوړ دی.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2016_statistical_annex.pdf|title=2016 Human Development Report Statistical Annex|date=2016|access-date=4 May 2019|publisher=United Nations Development Programme|page=13}}</ref><ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020|archive-date=2 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102202739/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>[http://data.worldbank.org/income-level/UMC Upper middle income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928220308/http://data.worldbank.org/income-level/UMC|date=28 September 2015}} [[World Bank]]. Retrieved 18 September 2015.</ref> مالدیف د ۱۹۸۲ ز کال د جولای څخه د ملګرو ملتونو د مشترک المنافع غړی و، خو د ۲۰۱۶ ز کال په اکتوبر کې له دې سازمان څخه د نورو هیوادونو له خوا  د بشري حقونو څخه د سرغړونې او د ډیموکراسۍ د ناکامۍ په اړه د تورونو په اعتراض کې وايستل شو. مالدیف د ۲۰۲۰ ز کال د فبرورۍ په لومړۍ نیټه د دیموکراتیکو پروسو د فعالیت او د خلکو د ملاتړ له ښودلو وروسته له مشترک المنافع هيوادونو سره یوځای شو.<ref>{{Cite web|date=February 2020|title=Maldives rejoins Commonwealth after evidence of reforms|url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/01/maldives-rejoins-commonwealth-after-evidence-of-reforms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418002056/https://www.theguardian.com/world/2020/feb/01/maldives-rejoins-commonwealth-after-evidence-of-reforms|archive-date=18 April 2020|access-date=4 February 2020|website=The Guardian}}</ref> == روغتیا == د بلومبرګ له خوا ترتيب شوي ارقامو سره سم په تيرو ۷ او ۱۴ ورځو کې د هر ميليون خلکو تر ټولو لوۍ شمير سره د ۲۰۲۱ ز کال د مې په ۲۴، مالدیف د نړۍ ترټولو ګړندۍ کووید-۱۹ ناروغي درلوده،  ډاکټرانو خبرداری ورکړ چې د کوويد-۱۹ پاملرنې لپاره د غوښتنې زیاتوالی کولی شي، په مالدیف کې د نورو روغتیایی بیړنیو حالتونو اداره کولو مخه ونیسي. د خپریدو لامل یی د ډیلټا ډول و.<ref>{{Cite web|url=https://raajje.mv/100460|title=Maldives reports 61st Covid-19 death in ongoing month of May|website=raajje.mv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloombergquint.com/global-economics/maldives-tightens-restrictions-as-virus-cases-deaths-climb|title=With Highest Covid Rate, Maldives Imposes 16-Hour Curfew|website=BloombergQuint|access-date=2022-05-14|archive-date=2021-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524215208/https://www.bloombergquint.com/global-economics/maldives-tightens-restrictions-as-virus-cases-deaths-climb|url-status=dead}}</ref> == کلتور == د مالدیف کلتور، د مختلفو قومونو د خلکو د کلتورونو له خوا اغېزمن شوی دی، چې د وخت په اوږدو کې په ټاپوګانو کې میشته دي. داسلام  سپېڅلي دین د منلو او د مرکزي هند بحر کې د يوې لارې په توګه د موقعيت له امله، له دولسمې ميلادي پېړۍ را هيسې، د عربستان نفوذ هم د مالدیف په ژبه او کلتور کې شتون درلود. له بلې خوا دا نفوذ د لرې ختیځ او منځني ختیځ ترمنځ د اوږدې سوداګرۍ تاریخ له امله هم و. دا حقیقت دی چې د څو لسیزو راهیسې مالديف په نړۍ کې د طلاق ترټولو لوړه ملي کچه لري. د دې طلاق علتونه په لاندی ډول انګیرل شوي دي: د طلاق په اړه د لیبرال اسلامي اصولو يوځای کول او تر يوه حده د بی ثباته واده اړیکو جوړول، د‌ هغو جوړو ترمنځ چې په دايمي او غيري دايمي ډول په يوې سيمي‌ کې ميشت وي، چې په بشپړه ډول پرمختلللۍ ځمکني ملکیت نه لري او د خپلوۍ اړیکې یی هم تر منځ شتون نه لري.<ref>Marcus, Anthony. 2012. ''[http://snrg-nyc.org/wp-content/uploads/2014/03/reconsidering-talaq.pdf Reconsidering Talaq: Marriage, Divorce and Sharia Reform in the Republic of Maldives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010152111/http://snrg-nyc.org/wp-content/uploads/2014/03/reconsidering-talaq.pdf|date=10 October 2017}}'' in Chitra Raghavan and James Levine. Self-Determination and Women's Rights in Muslim Societies. Lebanon, NH: Brandeis University Press</ref> == ښوونه او روزنه == د مالدیف ملي پوهنتون د هیواد د لوړو زده کړو له درېو مؤسسو څخه یو دی. د دې ماموریت بیان په لاندې ډول ده:<blockquote>د علم ،لاسته راوړل، ساتل او خپرول چې د خلکو د ژوند او معیشت د لوړولو او د ټولنې د کلتوري، ټولنیز او اقتصادي پرمختګ لپاره اړین دي، ترڅو دا ملت د تل لپاره آزاد او اسلامي پاتې شي.<ref name="MNU">{{cite web|url=http://mnu.edu.mv/vision-mission/|title=The Maldives National University|website=mnu.edu.mv|access-date=15 February 2017|archive-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323023314/https://mnu.edu.mv/vision-mission/|url-status=dead}}</ref></blockquote>په ۱۹۷۳ ز کال کې، د روغتیایی خدماتو روزنیز مرکز (د روغتیا علومو پوهنځی مخکښ) د روغتیا وزارت له خوا تاسیس شو. د حرفوي زده کړو مرکز په ۱۹۷۴ ز کال کې تاسیس شو، چې د میخانیکي او بریښنایی تجارتونو لپاره روزنه چمتو کوي. په ۱۹۸۴ ز کال کې، د ښوونکو د زده کړې انسټیټیوټ جوړ شو او په ۱۹۸۷ ز کال کې د هوټل او خوړو خدماتو ښوونځی تاسیس شو، ترڅو د ګرځندوی صنعت لپاره روزل شوي پرسونل چمتو کړي. په ۱۹۹۱ ز کال کې، د مدیریت او ادارې انسټیټیوټ د عامه او خصوصي خدماتو لپاره د کارمندانو روزنې لپاره رامنځ ته شو. په ۱۹۹۸ ز کال کې، د مالدیف د لوړو زده کړو کالج تاسیس شو. د شرعیاتو او حقوقو انستیتیوت د ۱۹۹۹ ز کال په جنورۍ کې تاسیس شو. په ۲۰۰۰ ز کال کې دې کالج د هنرونو د لیسانس په نوم د لومړۍ درجې پروګرام پیل کړ. د ۲۰۱۱ ز کال د جنوري په ۱۷ د مالدیف ملي پوهنتون قانون د مالدیف د ولسمشر له خوا تصویب شو، د مالدیف ملي پوهنتون د ۲۰۱۱ ز کال د فبرورۍ په ۱۵ مه ونومول شو. په ۲۰۱۵ ز کال کې د ولسمشر د یوه فرمان له مخې د اسلامي مطالعاتو کالج د مالدیف په اسلامي پوهنتون بدل شو.<ref>{{Cite web|title=About|url=https://www.ium.edu.mv/about/|access-date=4 January 2022|website=Islamic University of Maldives|language=en-US|تاريخ الأرشيف=4 January 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220104113523/https://www.ium.edu.mv/about/|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 January 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220104113523/https://www.ium.edu.mv/about/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220104113523/https://www.ium.edu.mv/about/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104113523/https://www.ium.edu.mv/about/}}</ref> ==تاریخ== د مالدیف جمهوریت پلازمېنه ملایه د نړۍ یو له هغو ښارونو څخه دی چې د اقلیم بدلون لپاره زیانمنونکي دي. د سمندر له سطحې یو متر لوړوالی کې موقعیت لري. دغه هیواد د اوبو لاندي غرکیدونکي هیواد ګڼل کیږي دا ملایه ښار د نیویارک په پرتله ډیر آباد دی، ملایه د نړۍ په کوچنیو پلازمینو کې ځای لري او د هیواد له پاتې خلکو سره یې توپیر لري. مالدیف په نړۍ کې څلورم هیواد دی چې له سعودي، سومالیا او لیبیا وروسته سل فیصده مسلمان اکثریت لري. مالدیف نه یوازې مسلمان اکثریت لري، بلکې مورنۍ ژبه یې "ډیویي ژبه" عربي حروفو ته ورته ده. مالديپ د هند په سمندر کې پروت يو ټاپوییز هېواد دی. د مالدیف پلازمینه ماله او رسمی ژبه یې ډیوه ژبه ده، یاد هیواد ۲۹۸ کیلومتره مساحت او کابو نیم میلیون ۰۰۰'۵۰۰ زره وګړي لري. ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:مالديپ]] akqe8kwlskt1i14q6gybbbfdl9yd4pk 0 17217 371171 367711 2026-11-08T18:10:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371171 wikitext text/x-wiki ملپتالنه یو اند يا هغه خوځښت دی چې باور لري ملت بايد له دولت سره همغاړی وي. ملتپالنه د يو خوځښت په توګه هڅه کوي چې د يو ټاکلي ملت ګټو ته وده ورکړي (د خلکو د يوې ډلې په ډول)، په ځانګړي ډول د يو دولت د رامنځ ته کولو په موخه په خپله خاوره د يو ملت د حاکميت د تر لاسه کولو او ساتلو لپاره (خپلواکی حکومت). د ملتپالنې اند  دا دی چې يو  ملت بايد له بهرنۍ لاسوهنې پرته خپله خپل ځان اداره کړي (خپلواکې پرېکړې)، دا چې قوم د سياست يو بېلګه ييز او طبيعي بنسټ دی او دا چې ملت د سياسي ځواک يواځينۍ او قانوني سرچینه ده. د ملتپالنې بله موخه دا ده چې د کلتور، توکم، جغرافيايي موقعيت، ژبې، سياست (يا حکومت)، دين، دودونو او په يو واحد تاريخ کې د ګډې عقيدې پر بنسټ د يو واحد ملت پېژندګلو وساتي، همدا راز د ملتپالنې موخه ملي وحدت او يووالي ته وده ورکول دي. په همدې بنسټ ملتپالنه د يو ملت دوديز د کلتور ساتلو او ودې ورکولو کوښښ کوي. «ملت» جلا جلا تعريفونه لري چې په پايله کې يې ډول ډول ملتپالنه منځ ته راځي. دوه مختلف ډولړه يې توکميزه ملتپالنه او مدني ملتپالنه دي.<ref>{{Cite book|last=Hechter|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=O3jnCwAAQBAJ|title=Containing Nationalism|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-829742-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gellner|first=Ernest|url=https://books.google.com/books?id=XPHpUSUAsF0C|title=Nations and Nationalism|date=2008|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7500-9|language=en}}</ref><ref name="Smith1">[[Anthony D. Smith|Smith, Anthony]]. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. [[Polity (publisher)|Polity]], 2010. pp. 9, 25–30; {{cite book|last=James|first=Paul|author-link=Paul James (academic)|title=Nation Formation: Towards a Theory of Abstract Community|url=https://www.academia.edu/40353321|publisher=Sage Publications|location=London|year=1996}}</ref><ref name="Finlayson">{{cite book|last=Finlayson|first=Alan|chapter=5. Nationalism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA99|editor1-last=Geoghegan|editor1-first=Vincent|editor2-last=Wilford|editor2-first=Rick|title=Political Ideologies: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-80433-8|pages=[https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA100 100-102]}}</ref><ref>Yack, Bernard. ''Nationalism and the Moral Psychology of Community''. University of Chicago Press, 2012. p. 142</ref><ref name="Triandafyllidou">{{cite journal|last1=Triandafyllidou|first1=Anna|year=1998|title=National Identity and the Other|url=https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_1998-07_21_4/page/593|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=21|issue=4|pages=593–612|doi=10.1080/014198798329784}}</ref><ref name="Smith">{{cite book|last1=Smith|first1=A.D.|year=1981|title=The Ethnic Revival in the Modern World|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name="Smith - culture">[[Anthony D. Smith|Smith, Anthony]]. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. [[Polity (publisher)|Polity]], 2010. pp. 6–7, 30–31, 37</ref> پوهاند په دې خوله دي چې ملتونه له ټولنيز پلوه جوړيږي او له تاریخي اړخه سره يو ځای پاتې کېږي. د تاریخ په اوږدو کې  خلک د خپلو خپلوانو له ډلو او دودونو، د دوی د اړوندو سيمو د واکمنانو او د له خپلې سيمې سره تړلي پاتې شوي، خو د اتلسمې پېړۍ تر پايه ملتپالنه د يوې واکمنې نظريې په توګه منځ ته نه وه راغلې. د ملتپالنې په اړه درې پياوړي تصورات شته. ازل پالنه (تلپاتې باور)، کوم چې د ملتپالنې مشهور مفاهيم وړاندې کوي، خو د علماوو له پامه غورځېدلې ده، دا تصور وړانديز کوي چې د تل لپاره ملتونه وو او ملتپالنه يوه طبيعي ښکارنده ده. توکميزه ملتپالنه بيا وايي ملتپالنه يوه خوځنده او وده موندونکې ښکارنده ده چې د ملتونو او ملتپالنې په وده کې په نښو، افسانو او دودونو ټينګار کوي. د نويتابه اند، هغه دی چې د ملتپالنې د مسلطې تشريح په توګه يې په تلپاتې اند غلبه پيدا کړې، يو جوړونکی اند يې خپل کړی او وړانديز کوي چې ملتپالنه د نويتابه د بهېر زېږنده ده، لکه صنعتي کېدل، ښاري کېدل او ډله ييزه زده کړه، کومو چې ملي بيداري ممکنه کړه. د وروستي اند پلويان ملتونه د «انځور شويو ټولنو په توګه تعريف کړي» او ملتپالنه یې د «پنځول شويو دودونو په توګه» په کوم کې چې ګډ احساسات د ټولنيزې پېژندنې يوه بڼه وړاندې کوي او افراد د سياسي يووالي سره تړي. شونې ده چې د  يو ملت بنسټيزه «کيسه»  د توکميزو ځانګړتياوو، ارزښتونو او اصولو په شا اوخوا کې منځ ته راغلې وي او شونې ده چې له يو بل سره د نژدې تړاو له روايت سره اړيکه ولري.<ref name="Mylonas">{{cite journal|last1=Mylonas|first1=Harris|last2=Tudor|first2=Maya|date=2021|title=Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know|journal=Annual Review of Political Science|volume=24|issue=1|pages=109–132|doi=10.1146/annurev-polisci-041719-101841|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kohn|first1=Hans|title=Nationalism|date=2018|publisher=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/nationalism}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Coakley|first1=John|title='Primordialism' in nationalism studies: theory or ideology?: 'Primordialism' in nationalism studies|journal=Nations and Nationalism|date=April 2018|volume=24|issue=2|pages=327–347|doi=10.1111/nana.12349|url=https://pure.qub.ac.uk/en/publications/primordialism-in-nationalism-studies-theory-or-ideology(28e99592-2d86-421f-9fd3-2c4517aa7278).html}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Woods|first1=Eric Taylor|last2=Schertzer|first2=Robert|last3=Kaufmann|first3=Eric|title=Ethno-national conflict and its management|journal=Commonwealth & Comparative Politics|date=April 2011|volume=49|issue=2|page=154|doi=10.1080/14662043.2011.564469|s2cid=154796642}}</ref><ref name="Anthony Smith">{{cite book|last1=Smith|first1=Deanna|year=2007|title=Nationalism|url=https://archive.org/details/nationalismtheor0000smit_b5h1|edition=2nd|publisher=polity|location=Cambridge|isbn=978-0-7456-5128-6}}</ref><ref name="Anderson">{{Cite book|last=Anderson|first=Benedict|title=Imagined Communities: Reflections on the origins and spread of nationalism|url=https://archive.org/details/imaginedcommunit0000ande_s3l3|publisher=Verso Books|location=London|year=1983}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hobsbawm|first1=E.|last2=Ranger|first2=T.|title=The Invention of Tradition|date=1983|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge, UK}}</ref> د ملتپالنې اخلاقي ارزښت، د ملتپالنې او هېوادپالنې تر منځ اړيکه او د ملتپالنې او نړۍ وطن ګڼل موافقت دا ټول د فلسفي بحثونو موضوعات دي. ملپتالنه د مختلفو سياسي موخو او اندونو سره يو ځای کېدای شي لکه محافظه کاري (ملي محافظه کاري او ښي اړخي ولسپالنه) يا ټولنپالنه (چپ اړخي ملپتالنه) شونې ده چې په عمل کې ملتپالنه منفي يا مثبته وي چې دا اړخ يې تر پايلو او اندونو پورې تړلی دی. ملتپالنه د ازادۍ او عدالت د خوځښتونو يوه ځانګړتيا ده، د کلتوري بيا راژوندي کولو پورې تړلې ده، د وياړ او ملي لاسته راوړنو ستاينه کوي. دا ښکارنده د دې لپاره هم کارول کېږي چې توکميزو او مذهبي اختلافاتو، د لږکيو ځورولو يا پرې بريد کولو ته مشروعيت ورکړي او انساني حقوق يا ديموکراتيک دودونه کمزوري کړي. له توکميزې کرکې سره نښتې سخت دريځه ملتپالنه د الماني نازيانو له خوا تر سره شوي هالوکاسټ يو مهم عنصر و. <ref>{{Cite journal|last=Bunce|first=Valerie|date=2000|title=Comparative Democratization: Big and Bounded Generalizations|url=https://doi.org/10.1177/001041400003300602|journal=Comparative Political Studies|language=en|volume=33|issue=6–7|pages=703–734|doi=10.1177/001041400003300602|s2cid=153875363|issn=0010-4140}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kocher|journal=International Security|issn=1531-4804|s2cid=57561272|doi=10.1162/isec_a_00329|pages=117–150|issue=2|volume=43|url=https://muse.jhu.edu/article/709436|first1=Matthew Adam|title=Nationalism, Collaboration, and Resistance: France under Nazi Occupation|date=2018|first3=Nuno P.|last3=Monteiro|first2=Adria K.|last2=Lawrence|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nairn|first1=Tom|last2=James|first2=Paul|author-link=Paul James (academic)|title=Global Matrix: Nationalism, Globalism and State-Terrorism|url=https://www.academia.edu/1642325|year=2005|publisher=Pluto Press|location=London and New York}}</ref><ref>{{cite book|author=Pierre James|title=The Murderous Paradise: German Nationalism and the Holocaust|url=https://books.google.com/books?id=drTL9BQtdFcC|year=2001|publisher=Greenwood|isbn=978-0-275-97242-4}}</ref><ref name="Mylonas2">{{cite journal|last1=Mylonas|first1=Harris|last2=Tudor|first2=Maya|date=2021|title=Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know|journal=Annual Review of Political Science|volume=24|issue=1|pages=109–132|doi=10.1146/annurev-polisci-041719-101841|doi-access=free}}</ref><ref name="Smith - culture2">[[Anthony D. Smith|Smith, Anthony]]. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. [[Polity (publisher)|Polity]], 2010. pp. 6–7, 30–31, 37</ref> == اصطلاحات (ويي پېژندنه) == د «ملتونو»، «خپلواکۍ» او دې ته ورته نورو مفاهيمو اصطلاحي کارېدلو کې د اولسمې پېړۍ په لومړيو کې د «هوګو ګروتيوس» له خوا د « De jure belli ac pacis» په نوم اثر په ليکلو سره د پام وړ سمون راغی. په داسې حال کې چې د اسپانيې او هالنډ تر منځ د اتيا کلونو اوږدې جګړې او د اروپايي ملتونو د کاتوليکانو او پروټسټان (چې کاتوليکه فرانسه په ډول د پروټسټان په ډله کې وه) تر منځ د دېرش کلنې اوږدې جګړې پر مهال د ژوند کولو له کبله دا د حيرانتيا وړ نه ده چې د مذهبي توپيرونو څخه د راپورته شويو مخالفتونو له انده ګروتيوس د ملتونو تر منځ د جګړو په څېر موضوعاتو په هکله ژورې اندېښنې درلودلې. له ۱۸۰۰ز کال مخکې هم په اروپا کې د ملت ټکی په ګټور ډول کارول شوی و، تر څو د یو هېواد اوسېدونکو او تر څنګ يې ډله ييزې پېژندګلو ته اشاره وکړي، کومو چې ګډ تاريخ، قانون، ژبه، سياسي حقوق، دين او دودونه درلودل، دا ټکی په داسې معنا کارول شوی و چې د نوي تصور سره ډېر نژدې دی.<ref>{{cite book|last=Gat|first=Azar|date=2012|title=Nations: The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism|publisher=Cambridge University Press|page=214|url=https://books.google.com/books?id=HK8TulTJpGAC|isbn=978-1-107-00785-7}}</ref> ملتپالنه چې له داسې يو نوم څخه اخستل شوی چې «ملتونه» په ګوته کوي، يو نوی ټکی دی؛ په انګليسي ژبه کې د دې اصطلاح تاريخ ۱۷۸۹ز ته رسېږي. دې اصطلاح په لومړي ځل په نولسمه پېړۍ کې اهميت خپل کړ. له ۱۹۱۴ز کال وروسته په تېزۍ سره د دې اصطلاح معنا منفي لور ته ولاړه. ګلينډا سلوګا وايي چې «شلمه پېړۍ په داسې حال کې چې د ملتپالنې لپاره د ژورې ناهيلۍ وخت و، د نړيوال توب لپاره يو لوی پړاو هم و».<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/nationalism|title=Nationalism|website=merriam-webster.com}}</ref><ref>See Norman Rich, ''The age of nationalism and reform, 1850–1890'' (1970).</ref><ref>Glenda Sluga, ''Internationalism in the Age of Nationalism'' (University of Pennsylvania Press, 2013) ch 1</ref> == تاريخچه == پوهان په دې اند دي چې د ملتپالنې پيل د اتلسمې پېړۍ په پای يا د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د امريکا د خپلواکۍ د اعلان يا د فرانسوي انقلاب پر مهال شوی. په دې خبره اتفاق شته چې ملتپالنه د يو تصور په توګه په نولسمه پېړۍ کې پیاوړې شوه. د ملتپالنې په تاریخ کې د فرانسې اوښتون (۱۷۸۹) ته د پيل د يوې مهمې نقطې په سترګه کتل کېږي، نه يوازې دا چې په فرانسوي ملتپالنې يې اغېز درلو؛ بلکې تر دې ورهاخوا يې په المانيانو او ايټالويانو او اروپايي روښانفکرو هم اغېز پرېښود. د ولس د حاکميت پر بنسټ د يو نوي دولت په شا اوخوا کې د ولس د افکارو په خوښت راوستلو د يوې طريقې په توګه د ملتپالنې د نمونې تاريخ ۱۷۸۹ز کال ته رسېږي: د روسو او ولتر په څېر فيلسوفان، د چا اندونو چې د فرانسې پر اوښتون اغېز درلود، دوی خپله له دوی څخه  د مخکې قانوني ازادۍ د خوځښتونو له بېلګو څخه اغېزمن شوي يا هڅول شوي وو، لکه د کروشيا جمهوريت (۱۷۵۵-۱۷۶۸) او امريکايي اوښتون (۱۷۷۵-۱۷۸۳).<ref name=":92">{{Cite book|last=Roeder|first=Philip G.|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt7t07k|title=Where Nation-States Come From: Institutional Change in the Age of Nationalism|date=2007|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13467-3|pages=5–6|jstor=j.ctt7t07k}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kramer|first=Lloyd|url=https://www.jstor.org/stable/10.5149/9780807869055_kramer|title=Nationalism in Europe and America: Politics, Cultures, and Identities since 1775|date=2011|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-7200-0|jstor=10.5149/9780807869055_kramer}}</ref><ref>{{cite book|author=Gregorio F. Zaide|title=World History|url=https://books.google.com/books?id=Kq512SmGMIsC&pg=PA274|year=1965|publisher=.|page=274|isbn=978-971-23-1472-8}}</ref><ref>{{cite journal|last=Calhoun|first=Craig|date=1993|title=Nationalism and Ethnicity|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-sociology_1993_19/page/211|journal=Annual Review of Sociology|volume=19|pages=211–39|doi=10.1146/annurev.soc.19.1.211}}</ref><ref name="Zimmer 2003 p. 5">{{cite book|last=Zimmer|first=O.|title=Nationalism in Europe, 1890-1940|publisher=Palgrave Macmillan|series=Studies in European History|year=2003|isbn=978-1-4039-4388-0|url=https://books.google.com/books?id=FWIdBQAAQBAJ&pg=PA5|access-date=14 May 2020|page=5}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Raymond Pearson, ed., ''The Long-man companion to European nationalism 1789–1920'' (2014) p. xi, with details on each country large and small.</ref><ref>{{Cite news|title=Nationalism in Europe and America {{!}} Lloyd S. Kramer {{!}} University of North Carolina Press|language=en-US|work=University of North Carolina Press|url=https://www.uncpress.org/book/9780807872000/nationalism-in-europe-and-america/|access-date=12 October 2017}}</ref> د صنعتي انقلاب له امله، يو واحد او تر يو ملت پورې تړلی اقتصاد او ملي ولسي دايره رامنځ ته شوه، کله چې برتانويان د خپلو ولايتونو، ښارونو يا کورنيو د کوچنيو ډلو پر ځای په لويه کې د يو هېواد په توګه پېژندل کېدل. لومړۍ هېواد پالنه ولسي ملتپالنه د اتلسمې پېړۍ په نيمايي کې راڅرګنده شوه، د انګلستان حکومت او د دوی ليکوالانو او روښانفکرانو په فعال ډول وده ورکړه. ملتپالانو په ډېر جديت سره ملي نښې، سرودونه، افسانې، بيرغونه او روايتونه جوړ کړل او په پراخه کچه ګټه ځينې واخستل شوه. يونين جيک په ۱۸۰۱ز کال کې د ملي په توګه ومنل شو. تاماس ارنی په ۱۷۴۰ز کال کې د هېوادنۍ مېنې سرود "Rule, Britannia!" وليکه او کارتون جوړونکي جان اربوتنوت په ۱۷۱۲ز کال کې د ملي انګليسي د روحيې د انځور کولو په موخه د جان بول کردار رامنځ ته کړ.<ref>{{cite book|title=The Rise of English Nationalism: A Cultural History, 1740–1830|url=https://books.google.com/books?id=UiTYQ_9ZhakC|author=Gerald Newman|publisher=Palgrave Macmillan|year=1997|isbn=978-0-312-17699-0}}</ref><ref>Nick Groom, ''The Union Jack: The Story of the British Flag'' (2007).</ref><ref>{{cite book|last=Scholes|first=Percy A|title=The Oxford Companion to Music|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1970|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000perc_b6u5/page/897 897]|title-link=The Oxford Companion to Music|edition=tenth}}</ref><ref>{{cite book|last=Newman|first=Gerald G.|title=The Rise of English Nationalism: A Cultural History, 1740–1830|year=1987|publisher=St. Martin's Press|location=New York|isbn=978-0-312-68247-7|url=https://archive.org/details/riseofenglishnat00newm}}</ref> د امريکا او فرانسې د اوښتون پورې اړوند د اتلسمې پېړۍ وروستي تاوتريخوالي، په پراخه کچه پر هېوادپالنې ولاړې ملتپالنې غوښتنو  ته وده ورکړه. <ref name="Smith 1998">{{Cite book|last=Smith|first=Anthony D.|author-link=Anthony D. Smith|title=Nationalism and Modernism: A Critical Survey of Recent Theories of Nations and Nationalism|publisher=Routledge|location=London|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=4O0w3ZH57KkC|isbn=978-0-415-06341-8}}</ref><ref>Iain McLean, Alistair McMillan, ''Concise Oxford Dictionary of Politics'', "'''French Revolution'''...&nbsp;It produced the modern doctrine of nationalism, and spread it directly throughout Western Europe&nbsp;...", Oxford, 2009, {{ISBN|978-0-19-920516-5}}.</ref> پروشيايي پوهاند جوهان ګوتفرايډ هرډر (۱۷۴۴-۱۸۰۳) د ۱۷۷۲ز کال په خپل اثر «د ژبې د پيل اړوند رساله» کې په داسې حال کې چې د يوې شريکې ژبې پر نقش يې ټيګار کاوه، دا اصطلاح منځ ته راوړه. هغه د مليت او هېوادپالنې د تصوراتو د فوق العاده اهميت منونکی و - «هغه څوک چې د هېوادپالنې روحيه يې بايللې وي خپل ځان او خپله ټوله نړۍ يې بايللې ده»، هغه د دې درس ورکاوه چې «په يوه ځآنګړې معنا کې د هر انسان غوره والی ملي دی».<ref>{{cite book|editor=Christopher Dandeker|title=Nationalism and Violence|url=https://books.google.com/books?id=GlBEwplB1r4C&pg=PA52|year=1998|publisher=Transaction Publishers|page=52|isbn=978-1-4128-2935-9}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pitt.edu/~votruba/sstopics/slovaklawsonlanguage/Herder_on_Language.pdf|title=Herder on Language|access-date=30 June 2010|last=Votruba|first=Martin|work=Slovak Studies Program|publisher=University of Pittsburgh}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Culture of Power and the Power of Culture: Old Regime Europe 1660–1789|url=https://books.google.com/books?id=3qCIzooCRlwC&q=nationalism+pejorative&pg=PA260|author=T.C.W. Blanning|publisher=Oxford University Press|year=2003|pages=259–60|isbn=978-0-19-926561-9}}</ref> ==سرچينې== [[وېشنيزه:ولسپالنه]] a7fwgb6ewl1ez5haunjdlvr68qhqm4e 0 17582 370966 276039 2026-11-08T14:59:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370966 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Nagasakibomb.jpg|300px|بټنوک|د هستوی وسلی استعمال په ناکازاکی جاپان]] [[دوتنه:Trinity Test Fireball 25ms.jpg|300px|بټنوک|لومری هستوی ازموینه]] هستوي وسله (چې د اتوم بم، اتومي بم، هستوي بم يا هستوي کوپړۍ، يا په عامه ژبه کې د بم يا هستوي په نوم هم پېژندل کېږي) هغه چاوديدونکې اله ده چې خپل ويجاړونکی ځواک له هستوي غبرګون  نه تر لاسه کوي، يا په چاودنې سره (چاوديدونکی بم) يا د چاودنې او يو ځای شويو عکس العملونو په مټ (هستوي حرارتي بم/هايدروجني بم/). د بم دواړه ډولونه د مادې له کمې اندازې نه په غټه پيمانه ځواک خوشې کوي. چاودېدونکي (اتومي) بم لومړۍ ازموينې د نږدې  ۲۰۰۰۰ ټنه TNT (84 TJ) سره برابرې اندازې ځواک خوشې کړی و. د لومړي حرارتي هستوي بم (هايدروجن) ازموينې نږدې د لس ميليونه ټنه ټي.ان.ټي (42 PJ) له اندازې سره برابره انرژي خوشې کړې وه. د هستوي بمونو توليد، د لس ټنه TNT (the W54) او پنځوس ميګاټنه Tsar Bomba ترمنځ دی. د حرارتي هستوي وسلو وزن، له ۲۴۰۰ پاونډه (۱۱۰۰ کيلو ګرامه) نه يو څه زيات دی او کولای شي، چې يو اعشاريه دوه ميليونه ټنه ټي.ان.ټي (5.0 PJ) سره برابره انرژي توليد کړي.  <ref name="Magazines1945">{{cite magazine|title=Atomic Power for War and Peace|magazine=Popular Mechanics|url=https://books.google.com/books?id=hN8DAAAAMBAJ&pg=PA18|date=October 1945|pages=18–19|publisher=Hearst Magazines}}</ref><ref>Specifically the 1970 to 1980 designed and deployed US [[B83 nuclear bomb]], with a yield of up to 1.2 megatons.</ref> يوه هستوي وسيله، چې د يوه عادي بم نه ډېره ستره نه وي، کولای شي په چاودنې سره ټول ښار ويجاړ کړي. له دې امله چې دا د ډله ييزې ويجاړۍ وسلې دي، د نړيوالو اړيکو تګلارې د هستوي وسلو پراختيا ته ځانګړې پاملرنه کړي. د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال، په ۱۹۴۵ز کال کې متحده ايالاتو د جاپان په دووښارونو هر يوه هيروشيما او ناګاساکي، دوه ځلې له هستوي وسلو کار اخیستی دی. == ازموینه او په کار اچول == هستوي وسلې يوازې دوه ځلې په جګړو کې کارول شوې دي، دواړه ځلې د دويمې نړيوالې جګړې د پای په شېبو کې د متحده ايالاتو له خوا د جاپان په وړاندې. د ۱۹۴۵ز کال د اګست په شپږمه نېټه، د متحده ايالاتو د پوځ هوايي ځواکونو د جاپان په هيروشيما ښار ټوپک ته ورته چاودېدونکی بم چې د «کوچني هلک» مستعار نوم ورکړل شوی و، وچاوداوه. درې ورځې وروسته د اګست په نهمه نېټه، د متحده ايالاتو د پوځ هوايي ځواک يو پاټونيمي له داخله چاودېدونکې بڼې چاودېدونکی بم چې د «چاغ سړي» مستعار نوم ورکړل شوی و، د چاپان د نګاساکي پر ښار وچاوداوه. دا بمبارۍ د زيانونو لامل وګرځېده، چې په پايله کې يې نږدې دوه سوه زره ملکيان او پوځيان ووژل شول. د دې بمبارۍ اخلاق او د جاپان په تسليمۍ کې د هغې برخه د بحث موضوع ده.<ref>{{cite web|url=http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html|title=Frequently Asked Questions #1|publisher=[[Radiation Effects Research Foundation]]|quote=total number of deaths is not known precisely ... acute (within two to four months) deaths ... Hiroshima ... 90,000–166,000 ... Nagasaki ... 60,000–80,000|access-date=September 18, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919143939/http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html|archive-date=September 19, 2007}}</ref> د هيروشيما او نګاساکي پر ښارونو له بمباريو وروسته، د ازموينې او ښودنې په موخه هستوي وسلې له دوه زره ځله نه زياتې چاودول شوې دي. دا ډول وسلې يوازې څو هېوادونه لري يا پرې شک کېږي چې د دې وسلو تر لاسه کولو هڅه کوي. هغه هېوادونه چې هستوي وسلې يې يا چاودولي او د دې وسلو لرل يې منلي دي (د لومړۍ ازموينې د تاريخ پر بنسټ) متحده ايالات، شوروي اتحاد (چې د شوروي اتحاد ځای اتومي ځواک روسيې ونيو)، انګلستان، فرانسه، چين، هندوستان، پاکستان او شمالي کوريا دي. باور کېږي چې اسرائيل هستوي وسلې لري، خو په يوه قصدي مبهمه تګلاره کې، اسرائیل نه مني چې اتومي وسلې لري. المان، ايټاليا، بلجيم او هالنډ هغه هېوادونه دي، چې په شريکه هستوي وسلې لري. سويلي افريقا يوازینی هېواد دی چې په خپلواک ډول يې دا وسلې جوړې کړې، خو وروسته يې دا بهير پرېښود او هستوي وسلې يې له منځه يو وړې. <ref name="Nuclear Threat Initiatives, South Africa (NTI South Africa)">{{cite web|last=Executive release|title=South African nuclear bomb|url=http://www.nti.org/country-profiles/south-africa/nuclear/|website=Nuclear Threat Initiatives|publisher=Nuclear Threat Initiatives, South Africa (NTI South Africa)|access-date=March 13, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928185925/http://www.nti.org/country-profiles/south-africa/nuclear/|archive-date=September 28, 2012}}</ref><ref name="nuclearweapons1">{{cite web|url=https://fas.org/programs/ssp/nukes/nuclearweapons/nukestatus.html|title=Federation of American Scientists: Status of World Nuclear Forces|publisher=Fas.org|access-date=December 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102173724/http://www.fas.org/programs/ssp/nukes/nuclearweapons/nukestatus.html|archive-date=January 2, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/nuke/guide/israel/nuke/index.html|title=Nuclear Weapons – Israel|publisher=Fas.org|date=January 8, 2007|access-date=December 15, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207122117/http://www.fas.org/nuke/guide/israel/nuke/index.html|archive-date=December 7, 2010}}</ref><ref>See also [[Mordechai Vanunu]]</ref> د هستوي وسلو د نه خپراوي تړون موخه دا ده، چې د هستوي وسلو خپرېدل کم کړي، خو د دې تړون اغېزمنتيا تر پوښتنې لاندې ده. تر نن ورځې پورې د وسلو نوي کول روان دي.<ref>Ian Lowe, "Three minutes to midnight", ''[[Australasian Science]]'', March 2016, p. 49.</ref> == ډولونه == د هستوي وسلو دوه اساسي ډولونه شته: يو ډول هغه دی چې د خپلې انرژۍ ډېره برخه يوازې د هستوي عکس العملونو له چاودنې نه تر لاسه کوي او دويم يې هغه ډول دی چې د چاودنې غبرګونونه، د هستوي چاودنې د غبرګونونو د يو ځای کولو د پيلولو لپاره کاروي، کوم چې د ټولې وتونکې انرژۍ زياته برخه توليدوي. <ref name="Inc.1954">{{cite journal|author=Educational Foundation for Nuclear Science, Inc.|title=Bulletin of the Atomic Scientists|journal=Bulletin of the Atomic Scientists : Science and Public Affairs|url=https://books.google.com/books?id=rw0AAAAAMBAJ&pg=PA61|date=February 1954|publisher=Educational Foundation for Nuclear Science, Inc.|pages=61–|issn=0096-3402|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331041028/https://books.google.com/books?id=rw0AAAAAMBAJ&pg=PA61|archive-date=March 31, 2017}}</ref> === چاودېدونکې وسلې === ټولې شته هستوي وسلې، د خپلې چاوديېدونکي انرژۍ ځينې برخې د هستوي چاودنو له غبرګونونو نه تر لاسه کوي. هغه وسلې چې چاودېدونکي توليد يې يوازې د چاودنې په غبرګونونو پورې تړلی وي، په عمومي ډول د اتومي بمونو يا اتوم بم په نامه پېژندل کېږي (لنډيز يې يوازې په دې ډول کېږي: A-bombs). له اوږدې مودې راهيسې ليدل شوي دي چې، دا د یوه ناسم نوم په توګه پېژندل شوی دی، ځکه چې د دوی انرژي د اتوم له هستې نه تر لاسه کېږي، کټ مټ د هايدروجني وسلو په څېر. په چاودېدونکو وسلو کې، د چاودېدو وړ موادو حجم (غني شوي يورانيوم يا پلوټونيوم) په فوق بحراني حالت بدليږي، چې د هستوي ځنځيري غبرګونونو د چټکې ودې امکانات برابروي يا له دې لارې چې د فرعي کړکېچنو موادو يوه برخه په يوه بله برخه وولي (د ټوپک په ډول) يا په کيمياوي تيلو چلېدونکو چاودېدونکو توکو د لينزونو په کارولو سره د چاودېدونکو توکو د يوې فرعي بحراني کرې يا سلينډر په فشارولو سره. دویمه طريقه، د «چاودنې» لاره، د لومړۍ طريقې په پرتله ډېره پېچلې او ډېره اغېزناکه ده (کوچنۍ، کمه ډبله او د چاودنې وړ قیمتي تيلو ته اړتيا لري).  د هستوي وسلو په ټولو طرحو کې يو مهم ګواښ دا دی، تر څو ډاډ حاصل شي، چې مخکې تر دې چې دا وسله خپله خپل ځان له منځه يوسي، بايد د سون د توکو مهمه برخه يې مصرف شي. د چاودېدونکي بم له خوا د خوشې کېدونکې انرژۍ اندازه، له يو ټن نه له کمې اندازې پيلېږي او بيا د TNT تر ۵۰۰۰۰۰ ټنه (۵۰۰ کيلو ټنه) پورې رسيېږي (4.2 to 2.1×106 GJ).  <ref name="Hansen">Hansen, Chuck. ''U.S. Nuclear Weapons: The Secret History.'' San Antonio, TX: Aerofax, 1988; and the more-updated Hansen, Chuck, "[http://www.uscoldwar.com/ Swords of Armageddon: U.S. Nuclear Weapons Development since 1945] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230020259/http://www.uscoldwar.com/|date=December 30, 2016}}" (CD-ROM & download available). PDF. 2,600 pages, Sunnyvale, California, Chuklea Publications, 1995, 2007. {{ISBN|978-0-9791915-0-3}} (2nd Ed.)</ref> د چاودنې هر ډول غبرګونونه، چاودېدونکي محصولات، يعنې د اتومي هستې پاتې شوني تولیدوي. د چاودنې ډېری توليدات يا په لوړه کچه رادیواکتيف (خو د لنډې مودې لپاره) وي يا په نسبي ډول راديواکتيف (خو د اوږدې مودې لپاره) وي او په همدې بنسټ، د راديواکټيف د ککړتيا يوه جدي بڼه ده. د چاودنې محصولات د هستوي اورښت د راديواکتيف اساسي برخې دي. د راديواکتيف بله سرچينه، د دې وسلې په مټ د توليد شويو نيوترينونو چاودنې دي. کله چې دا نيوترونونه په شا او خوا کې د نورو موادو له هستو سره جنګيږي، دا هستې په نورو ايزوتوبونو بدلوي، د دوی پياوړتيا بدلوي او له دوی نه راديواکتيف جوړوي. د هستوي وسلو لپاره کارېدونکي تر ټولو عام چاودېدونکي توکي يورانيوم-۲۳۵ او پلاټونيوم-۲۳۹ دي. کم کارېدونکي يې يورانيوم-۲۳۳ دي. د هستوي چاودېدونکو لپاره نپتونيوم-۲۳۷ او د امريکيوم ځينې ايزوتوپونه هم شونې ده، د کارېدو وړ وي، خو دا نه ده روښانه شوې چې، دا توکي دې تر اوسه عملي شوی وي او په هستوي وسلو کې يې د دې ممکنه کارېدل تر بحث لاندې موضوع ده.<ref>{{cite web|last1=Albright|first1=David|author-link=David Albright|last2=Kramer|first2=Kimberly|date=August 22, 2005|title=Neptunium 237 and Americium: World Inventories and Proliferation Concerns|url=http://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/np_237_and_americium.pdf|publisher=[[Institute for Science and International Security]]|access-date=October 13, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103234833/http://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/np_237_and_americium.pdf|archive-date=January 3, 2012}}</ref> === ترکيبي وسلې (هايدروجني وسلې) === د هستوي وسلې يو بل بنسټیز ډول د خپلې انرژۍ زياته برخه د هستوي امتزاج (ترکيب/يوځای کېدلو) له غبرګونونو نه توليدوي. دې ډول امتزاجي وسلو ته په عمومي توګه، د هستوي حرارتي وسلې په توګه يا په ډېر عام ډول هايدروجن بمونو (لنډيز يې په دې ډول دی: H-bombs) په نوم اشاره کېږي، ځکه چې دا ډول وسلې د هايدروجن د ایزوتوپونو (ډيوټريوم او ترټيوم) تر منځ په تعاملاتو متکي وي. دا ډول ټولې وسلې د خپلې انرژۍ مهمه برخه د چاودنې له غبرګونونو نه تر لاسه کوي، کوم چې د امتزاج د غبرګونونو د پيلولو لپاره کارول کېږي او شونې ده چې، د امتزاج غبرګونونه خپله د نورو چاودېدونکو غبرګونونو د رامنځ ته کولو لامل وګرځي. <ref>Carey Sublette, [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq4-5.html#Nfaq4.5.2 Nuclear Weapons Frequently Asked Questions: 4.5.2 "Dirty" and "Clean" Weapons] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170957/http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq4-5.html|date=March 3, 2016}}, accessed May 10, 2011.</ref> يوازې شپږو هېوادونو؛ متحده ايالات، روسيې، انګلستان، چين، فرانسې او هندوستان د حرارتي هستوي وسلو ازموينې کړې دي. په دې اړه اختلاف شته چې، ايا هندوستان د يوه ريښتيني څو پړاويزې حرارتي هستوي وسلې چاودنه کړې که نه. د ۲۰۱۶ز کال په جنورۍ کې شمالي کوريا ادعا کړې وه چې، د حرارتي وسلې ازموینه يې کړې ده، خو دا ادعا هم اختلافي ده. د لومړۍ چاودنې وسلې په پرتله په بريا سره د حرارتي هستوي وسلې طرحه او عملي کول ډېر ستونزمن دي. نږدې ټولې هغه هستوي وسلې چې نن سبا په کار اچول کېږي، د حرارتي هستوي طرحه کاروي، ځکه چې دا ډول يې زيات اغېزناک دی.<ref>On India's alleged hydrogen bomb test, see Carey Sublette, [http://nuclearweaponarchive.org/India/IndiaRealYields.html What Are the Real Yields of India's Test?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927013551/http://nuclearweaponarchive.org/India/IndiaRealYields.html|date=September 27, 2011}}.</ref><ref>{{cite web|last1=McKirdy|first1=Euan|title=North Korea announces it conducted nuclear test|url=http://www.cnn.com/2016/01/05/asia/north-korea-seismic-event/|website=CNN|date=January 6, 2016|access-date=January 7, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107193043/http://www.cnn.com/2016/01/05/asia/north-korea-seismic-event/|archive-date=January 7, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclear-Testing-and-Comprehensive-Test-Ban-Treaty-CTBT-Timeline|title=Nuclear Testing and Comprehensive Test Ban Treaty (CTBT) Timeline|website=Arms control association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421174531/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclear-Testing-and-Comprehensive-Test-Ban-Treaty-CTBT-Timeline|archive-date=April 21, 2020}}</ref> == سرچينه == [http://www.bbc.co.uk/pashto/interactivity/2013/05/130522_aa-mass-destruction-weapons-tanha.shtml?print=1 د بي بي سي پښتو يوه څيړنيزه ليکنه] a4hpeyujlqp3mnjn7bkoar4ktdz7oa9 0 17699 370912 307059 2026-11-08T13:14:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370912 wikitext text/x-wiki [[انځور:محمد نـادر جلالي.jpg|بټنوک|محمد نادر جلالي]] [[انځور:محمدنادرجلالي.jpg|بټنوک|289px|محمد نادر جلالي]] '''محمد نادر جلالي''' (۱۳۰۹(۱۹۳۰)[[غزني]]-۱۳۷۴(۱۹۹۵) د نوامبر ۳۰ [[مسکو]]) يو افغان پښتو ژبی [[ليکوال]] ، [[ژباړن]] او رسنوال وو . ==مخينه== محمد نادر جلالي د [[غلام جيلاني جلالي]] (۱۴۰۰ ه ق مړ) زوی او پر ۱۳۰۹ لمريز کال په غزني کې زېږېدلی دی. دی لا کوشنی وو چې له خپلې کورنۍ سره يو ځای له غزني څخه [[کابل]] ته وکوچېد او هلته مېشت شو. ده خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې وکړې او د دېرشمو کلونو (۱۳۳۰ - ۱۳۴۰) په وروستيو کې به یې نظمونه په [[کابل مجله]] کې خپرېدل. دا مهال دده د فرهنگي کار پيل وو. هغه به دا مهال د [[عبدالرحمان مومند|رحمان بابا]] په پسرلنۍ او د [[پښتونستان]] په ځينو مشاعرو کې برخه اخیسته او په مشاعرو کې ویل شوي شعرونه به یې په [[کابل مجله]] کې خپرېدل. محمد نادر جلالي د څلوېښتمو کلونو په بهير کې [[مسکو]] ته ولاړ. هغه د مسکو راډیو په پښتو څانگه کې ويندويي کوله. نوموړي د کار تر څنگ زده کړه هم وکړه او پر ۱۳۴۶ لمريز (۱۹۶۵) زېږدي کال يې د مسکو له دولتي پوهنتون څخه ماسټری واخيسته؛ ادبيات يې ولوستل، [[روسي ژبه]] یې زده کړه او [[هېواد]] ته ستون شو. ==دندې== محمد نادر جلالي له شوروي اتحاده افغانستان ته تر ستنېدو وروسته د هېواد په نشراتي څانگو کې پر کار وگومارل شو. د [[کابل]] په مرکزي ورځپاڼو لکه هېواد او جمهوریت، راډيو او نورو څانگو کې یې کار وکړ. څه موده د ننگرهار ورځپاڼې پازوال چلوونکی او د [[ننگرهار ولايت]] د اطلاعاتو او کولتور مدير هم وو. هغه دا مهال پر عادي ژورنالیستي ليکنو سربېره د روسي پښتو پوهانو اثار هم په پښتو ژبه ژباړل او په رسنيو کې يې خپرول. جلالی پر ۱۳۵۸ لمريز کال مسکو ته ولاړ او هلته په «پروگرس» نشراتي مؤسسه کې د ژباړن په توگه پر کار وگومارل شو او تر ۱۹۹۱ ز کاله پورې یې دا دنده درلوده. تر دې وروسته په هېواد کې د بدليدونکيو حالاتو له لامله لکه د نورو ډېرو افغانانو په څېر دی هم هېواد ته ستون نه شو او تر مړينې په مسکو کې پاتې شو. نوموړي له ۱۳۵۸ لمريز کاله تر ۱۳۷۰ لمريز کاله پورې نږدې په دولسو کلونو کې په لسگونو سياسي، ټولنيز، کولتوري، تيوریکي او همدا راز ځينې مهم ادبي اثار هم په پښتو وژباړل. په دې لړۍ کې یې د ماشومانو ادبيات هم هېر کړي نه ول. د افغان ماشومانو لپاره يې په لسگونو وړې کيسې هم وژباړلې چې د مسکو د نشراتي موسسو په ځانگړيو مصورو کتابگيو کې چاپ شوې. جلالي د ژباړن تر رسمي دندې وروسته هم ارام کېنناست او د ژوند تر پايه د ځينو اثارو پر ژباړه بوخت وو. نوموړي د پخواني شوروي اتحاد د واکمنۍ پر وروستیو کلونو ځینې ټولنيز، وټه ييز، سياسي، فلسفي او تيوريکي اثار له روسي ژبې په پښتو وژباړل او د پروگرس له خوا د ۱۹۸۰ - ۱۹۸۹ زېږدي کلونو په بهير کې چاپ شول. ددې اثارو ژباړه او چاپ په افغانستان کې [[د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند]] له واکمنۍ او پر افغانستان د شورویانو د يرغل له کلونو سره برابرښت لري. شوروي واکمنو غوښتل چې پر کابل د واکمن رژیم د تيوريکي ملاتړ لپاره خپل ليکلي اثار په پښتو او دري ژبو چاپ کړي؛ گوندي وي چې ددغو اثارو د لوستلو له لارې پر کابل واکمن رژيم د لوستو افغانانو ملاتړ تر لاسه کړي. دغه اثار اوس مطرح نه دي، ځکه چې نه شوروي نظام پايښت وموند او نه يې اقمار ورپاتې شول. د کابل رژيم د شوروي اتحاد تر ړنگېدو څو مياشتې وروسته د خلق دموکراتيک گوند د یوې ډلگۍ او ځينو تنظيمي ډلو د گډ ايتلاف له لارې سقوط وکړ. د جلالي ژباړې ښايي چې ځينې خلک له دې جهته هم بابيزه وبولي چې نور په درد نه لگي او دا چې د مارکسیزم-لېنينېزم د اندېښنو په رڼا کې د ليکل شويو اثارو ژباړې مضرې هم وبولی، خو زه [زلمی هېوادمل] سره له دې چې ددې اثارو له مفکورې او اندېښنو دفاع نه کوم او نه پرې باور لرم، خو د پښتو د غنا د یو لېوال په توگه ددې پلوی يم چې په يوه ژبه کې بايد هر ډول اثار وي. په ژبه کې د هر ډول اثارو او هر ډول مفکورو غبرگون ژبې ته بډايتوب وربښي او د هر ذوق او هر فکر لوستونکی پکې څه مومي. د ژباړن جلالي په ژباړو کې د [[منځنۍ اسيا]] د ولسونو د ادبياتو، د کلاسيکو روسي ادبياتو، د شوروي دوران د ځينو ادبي اثارو او د ماشومانو ادبياتو ژباړې هم شته چې ادبي او هنري ارزښتونه لري. افغان لوستونکي او زموږ [[ليکوال]] په تېره بیا د داستاني ادبياتو هغوی ترې ډېر څه زده کولی شي. ==د جلالي اثار== محمد نادر جلالي له روسي څخه پښتو ژبې ته ۶۷ اثار راژباړلي. اړينه ده وويل شي چې په اصل کې دده د ژباړل شويو اثارو شمېر تر دې هم زيات دی. پر ۱۳۷۱ لمريز (۱۹۹۲) زېږدي کال په افغانستان کې د پخواني رژيم تر ړنگېدو وروسته ډېرې هغه ژباړې چې له روسي ژبې څخه پښتو ته راژباړل شوې او په مسکو کې چاپ شوې وې، په [[کابل]] کې وسوځول شوې، خو دده د اثارو یوه لويه برخه په [[مسکو]] کې د روسیې په دولتي کتابتون کې ساتل شوې ده. د محمد نادر جلالي له خوا ژباړل شوي اثار په دريو برخو وېشل کېدای شي: #د سیاسي، ټولنيزو، وټه ييزو، فلسفي او تيوريکي اثارو ژباړې. #د ادبي اثارو ژباړې. #د ماشومانو د ادبياتو ژباړې. له چاپ شویو اثارو څخه یې يو شمېر په لاندې ډول وړاندي کېږي. ==د جلالي چاپ شوي اثار== لومړۍ برخه: له سیاسي، ټولنيزو، وټه ييزو، فلسفي او تيوريکي اثارو څخه: #مايويزم د جگړې خطر دی، ليکوال: دميتري ولکوگوفن، پروگرس، مسکو، د ۱۹۸۱ زېږدي کال چاپ، ۱۶۰ مخه. دويمه برخه: له ادبي اثارو څخه: #زموږ د زمانې اتل، د ميخاييل لېرمنتوف، رادوگا، مسکو، ۱۹۸۷ ز کال، ۳۹۰ مخه. #ازمايشي دوره، د پاول نيلين، رادوگا، مسکو، ۱۹۸۹ ز کال، ۲۴۸ مخه. #شپږم بې جوړې، د اناتولي ميتيايف اثر، رادوگا، مسکو، ۱۹۸۴ ز کال، ۷۶ مخه. #د روسي او شوروي لیکوالو لنډ داستانونه، لومړی ټوک، رادوگا، مسکو، ۱۹۸۶ ز کال، ۲۹۳ مخه. #د ورېښمو لار، دوکن بای دوست جانوف، رادوگا، [[تاشکند]]، ۱۹۸۶ ز کال، ۵۷۰ مخه. #ميتېليڅه، الېکساندر فادېېف، رادوگا، مسکو، ۱۹۸۲ ز کال، ۵۰ مخه. #لنډ داستانونه ، ميخاييل شولوخوف ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۶ ز کال (اوه داستانه) . #جميله ، [[چنگېز ايتمانوف]] ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۶ ز کال ، ۱۴۹ مخه . #دوبروفسکي ، الېکساندر پوشکين ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۸ ز کال ، ۱۹۱ مخه . درېيمه برخه : د ماشومانو ادبياتو څخه : #افسانوي اس ، روسۍ ولسي افسانه . مرتب: بولاتوف ، پروگرس ، مسکو ، ۱۹۸۱ ز کال ، ۲۰ مخه. #ماشومان او د ځناورو بچيان ، اولگا واسيلېفنا پيروفسکايا ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۷ ز کال ، ۲۹۴ مخه . #شلغمگی ، (روسۍ ولسي افسانه) رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۴ ز کال ، ۱۲ مخه . #دوستان ، اندری نيکراسوف ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۳ ز کال ، ۵۲ مخه . #شوکتوغان ، جواد ترجمانوف ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۲ ز کال ، ۱۴ مخه . #کوچنيان ، کالينينا ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۲ ز کال ، ۸ مخه . #سور چرخول لرونکی چرگوټی. مرتب : ويکتور واژدايف ، پروگرس ، مسکو ، ۱۹۸۱ ز کال ، ۲۰ مخه . #سندربوله بڼکه ، واسيلي سوخوملينسکي ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۸ ز کال ، ۲۵ مخه . #غیرعادي مسافرت ، ایرينا راکشا ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۳ ز کال ، ۶۴ مخه . #برگه ټکيالۍ چرگه ، روسۍ ولسي افسانه ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۶ ز کال . #برج ، برجگی ، الکسی تولستوی ، (لس افسانې) ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۷ ز کال ، ۷۸ مخه . #د نړۍ اوه رنگونه ، (ترکمني داستانونه ، شعرونه ، او فولکلور ) ، رادوگا ، مسکو ، ۱۹۸۷ ز کال ، ۱۹۱ مخه . #رنگه تصويري مجله ، ارکادي گايدار ، (مرتب) ، پروگرس ، مسکو ، ۱۹۸۱ ز کال ، ۲۲ مخه . #سور چرگوړی ، پروگرس ، مسکو ، ۱۹۸۱ ز کال ، ۲۲ مخه . #مېږی او کيهاني پيلوټ . ليکوال : ميتيايف ، ۱۹۸۲ ز کال ، ۱۸ مخه . #د پړانگ خورځه. واسيلېفسکايا ، پروگرس ، مسکو ، ۱۹۸۱ ز کال . #د جنگي اسرارو ډهلکی (کيبالکي او د هغه د کلکې وعدې په اړه افسانه) ، د ارکادي گايدار اثر ، پروگرس ، مسکو ، ۱۹۸۱ ز کال ، ۲۰ مخه . ==د جلالي ناچاپه اثار== له هغه وخته چې د پروگرس خپرندويه موسسه کې پښتو ژباړې او چاپونې بندې شوې او بيا وروسته پروگرس خپرندويه موسسه وتړل شوه ، محمد نادر جلالي په مسکو کې له اقتصادي ستونزو سره لاس او گرېوان ژوند تېراوه ، خو ددې تر څنگ یې له کاره لاس نه اخیست او خپله ژبه یې د ژباړې له لارې غني کوله . ده له ۱۹۹۰ ز کاله تر مړينې پورې ځينې نور اثار وژباړل او چاپ ته یې چمتو کړل . گوندي وي څوک پيدا شي چې دا اثار یې چاپ کاندې . دا لاندې ناچاپه اثار یې له کورنۍ سره شته دي : #د قران کریم پښتو ژباړه . جلالي د هغه قران کریم روسي ژباړه پښتو ته راژباړلې چې د (گ . س . سابلوکووا) له عربي ژبې په روسي ژباړلی او لومړی ځل پر ۱۹۰۷ ز کال په [[کازان]] کې چاپ شوې وه . #د گزلينگر مانيکينو ښايستوکو قضايي دوسيه : دا اوږد رومان (ای . س . گارديز) ليکلی او پښتو ژباړه یې جلالي پر ۱۳۷۱ لمريز کال بشپړه کړې ده . دا رومان ۲۱ برخې او یوه ملپاڼه لري . پاکنويس شوې پاڼې یې ۴۶۳ مخه دي . #د وېرېدلې ټايپستې نسبتي دوسيه : د امريکايي ليکوال (ایراستېنلي گاردنېر) اثر ، ۲۲ څپرکي لری . پښتو ژباړه یې د جلالي په ليک ۴۴۴ مخه ده . #شاهزاده او سوالگر ، د مار تواين اثر ، دا رومان ۳۳ څپرکي او يو پايڅوړ لري . د جلالي پر قلم لٍيکل شوې پښتو ژباړه یې ۵۲۶ مخه ده . د محمد نادرجلالي نظمونه : جلالي د شعرونو یوه ناچاپه ټولگه لري چې اوسمهال يې له زوم محمد ناصر سره په جرمني کې ده . د شعر يوه بله بېلگه یې داده : پرې جنبې دي چې پښتون یې نن پر ملا مات کړی - دې تربگنيو ځانځانيو لا پخوا مات کړی . درنده نه خوري د خپل ورور غوښې په جبر کله ـ په ناپوهۍ کې پښتون خپل ورور بې پروا مات کړی . == مړينه == محمد نادر جلالي د ۱۳۷۴ لمريز (۱۹۹۵) ز کال د نوامبر پر ۳۰ له هېواده لري په مساپرۍ کې د يوه شديد عصبي شوک لامله د ۶۵ کلو په عمر له دې نړۍ سترگې پټې کړې او د هماغه کال د ډيسمبر پر څلورمه د مسکو په «دامادېدووا» کې د مسلمانانو په هديره کې خاورو ته وسپارل شو . ==کورنۍ== له محمد نادر جلالي څخه دوه زامن او درې لوڼې پاتې دي . زامن يې هم دواړه په حق رسېدلي دي . نوموړی څلور وروڼه لري چې نومونه دادي : د راډيو افغانستان پخوانی رئيس ډاکتر [[عبدالطيف جلالي]] (په حق رسېدلی)<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250825105202/http://larawbar.net/6671.html |archivedate=2025-08-25 |title=دفاتحې خبرتيا - لر او بر وېبپاڼه |url=http://www.larawbar.net/6671.html |access-date=2013-07-27 |url-status=dead}}</ref> ، د قران کريم حافظ او څه موده د کابل پوهنتون استاد احمد شاه جلالي (په حق رسېدلی) ، د افغانستان د کورنيو چارو پخوانی وزير [[علي احمد جلالي]] ، [[د کابل پوهنتون]] استاد او د راډيو ټلويزيون پخوانی ويندوی ډاکتر [[عبدالسلام جلالي]] . ==اخځونه== {{Reflist}} #سرمحقق زلمی هېوادمل ، زيارکښ ليکوال ، ژباړن او ژورناليست ارواښاد محمد نادر جلالي ، [[لېمه (مجله)]] د ۱۳۷۹ لمريز (۲۰۰۰) زېږدي کال پرله پسې ۱۵ گڼه ، ۱۸ - ۲۴ مخونه ، د مسکو چاپ . #د محمد نادر جلالي د کورنۍ د غړیو څرگندونې . == باندنۍ تړنې == * [http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%8A په ويکي شعرونه کې د محمد نادر جلالي شعرونه]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] 9ta7l3ht3ctewyo0oxefrm5l0dnu2vm 0 18038 371145 366138 2026-11-08T17:49:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371145 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Wallace biogeography.jpg|بټنوک]]بيايوجيوګرافي په جغرافيايي سيمو او د جغرافيايي وخت له لارې د انواعو او چاپېريالي سيستونو د وېشلو مطالعه ده. ژوندي موجودات او بيالوژيکي ټولنې عموماً د عرض البلد، اوږدوالي، ګوښه والي او استوګنځای د جغرافيايي ميلان سره په منظم ډول بدلون مومي. فيټوجيوګرافي (د بوټو جغرافيه) د بايوجيوګرافي هغه څانګه ده چې د بوټو وېش تر مطالعې لاندې نيسي. زوجيوګرافي (د ژويو جغرافيه) يې هغه څانګه ده چې د ژويو وېش مطالعه کوي. مايکوجيوګرافي  هغه څانګه ده چې د مشروم په څېر د فنجي وېش مطالعه کوي (فنجي هغه بوټي دي چې پاڼې ګل او شين رنګ نه لري لکه چڼاسکې).  <ref name="Brown University">Brown University, "Biogeography." Accessed February 24, 2014. {{cite web |title=Biogeography |url=http://biomed.brown.edu/Courses/BIO48/29.Biogeography.HTML |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020041149/http://biomed.brown.edu/Courses/BIO48/29.Biogeography.HTML |archive-date=2014-10-20 |access-date=2014-04-08}}.</ref> د ژونديو موجوداتو په شمېر او ډولونو کې د سيمه ييزو بدلونونو علم اوسمهال زموږ لپاره هومره اړين دی، څومره چې دا زموږ د لومړيو والدينو لپاره مهم و، ځکه چې موږ يو د بل سره مختلف، خو له جغرافيايي اړخه د متوقعو چاپېريالونو سره سمون لرو. بايوجيوګرافي د تحقيق يوه اړونده څانګه ده، کومه چې د چاپېريال پوهنې، ارتقايي جغرافيايي، د بوټو يا ژويو د ډلبندۍ، ځمکپېژندنې، فزيکي جغرافيې، لرغونو پاتې شونو علم او اقليم پېژندنې تصورات او معلومات پکې يو ځای دي.<ref name="Dansereau">Dansereau, Pierre. 1957. Biogeography; an ecological perspective. New York: Ronald Press Co.</ref><ref name="Cox_et_al_2016">{{cite book|title=Biogeography:An Ecological and Evolutionary Approach|last1=Cox|first1=C. Barry|last2=Moore|first2=Peter D.|last3=Ladle|first3=Richard J.|year=2016|publisher=Wiley|location=Chichester, UK|isbn=9781118968581|page=xi|url=https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|access-date=22 May 2020}}</ref> اوسنۍ بايوجيوګرافيکي څېړنې له ګڼو څانګو څخه معلومات او اندونه راټولوي، په کومو کې چې د ژونديو موجوداتو د خپرېدو په اړوند د جسماني او چاپېريالي خنډونو څخه نيولې، بيا په نړيوال مکاني مقياس عمل کونکي جغرافيايي او اقليمي ښکارندې او ارتقايي وخت چوکاټونو پورې. په يو استوګنځای او د ژونديو موجوداتو انواعو په منځ کې د لنډې مودې تعاملات د ژونديو موجوداتو چاپېريالي عمل بيانوي. تاريخي بايوجيوګرافي د ژونديو موجوداتو پراخه کچه ډلبندۍ لپاره د اوږدې مودې، ارتقايي پړاونه بيانوي. په «کارل لينيس» سره په پيل کېدو  لومړيو ساينس پوهانو، د ساينس په توګه د بايوجيوګرافي په پرمختګ کې خپله ونډه درلوده.<ref name="Cox">Cox, C Barry, and Peter Moore. Biogeography : an ecological and evolutionary approach. Malden, MA: Blackwell Publications, 2005.</ref> د بايوجيوګرافي علمي تيوري د «اليکسانډر ون هامبولت» (۱۷۶۹-۱۸۵۹)، فرانسيسکو هوسی ډي کالداس (۱۷۶۸-۱۸۱۶)،  هيوټ کوټريل واټسن (۱۸۰۴-۱۸۸۱)، الفونسي ډي کانډول (۱۸۰۶-۱۸۹۳)، الفريد رسل واليس (۱۸۲۳-۱۹۱۳)، فيليپ لوټلي سکليټر (۱۸۲۹-۱۹۱۳) او نورو بايوجيوګرافي پوهانو او ماهرينو له اثارو څخه وده کړې ده.<ref>von Humboldt 1805. ''Essai sur la geographie des plantes; accompagne d'un tableau physique des régions equinoxiales''. Levrault, Paris.</ref><ref>Caldas F.J. 1796-1801. "La Nivelacion de las Plantas". Colombia.</ref><ref>Watson H.C. 1847–1859. ''Cybele Britannica: or British plants and their geographical relations''. Longman, London.</ref><ref>de Candolle, Alphonse 1855. ''Géographie botanique raisonnée'' &c. Masson, Paris.</ref><ref>Wallace A.R. 1876. . ''The geographical distribution of animals''. Macmillan, London.</ref><ref name="Browne">{{cite book|last=Browne|first=Janet|year=1983|title=The secular ark: studies in the history of biogeography|url=https://archive.org/details/seculararkstudie0000brow|publisher=Yale University Press|location=New Haven|isbn=978-0-300-02460-9}}</ref> == پېژندنه == په جغرافيايي سيمو کې د انواعو د وېش نمونې عموماً د تاريخي لاملونو د يو ځای کېدو پر بنسټ تشريح کېدای شي لکه: د انواعو جوړېدل، له منځه تلل، براعظمي بهنګ او د کنګلونو جوړېدل. د انواعو د جغرافیايي وېش په کتنې سره، موږ د سمندر د سطحې، د سمندر لاندې لارو، استوګنځای او د سمندر د بهېدو لاره بدلولو کې اړوند بدلونونه ووينو. سربېره پر دې، دا علم د ځمکو د کتلو د سيمو د جغرافيايي خنډونو او ګوښه والي تر څنګ، په شته چاپېريالي نظام کې د انرژۍ سرچينې هم تر غور لاندې نيسي. د چاپېريالي بدلونونو د پړاونو په اوږدو کې، په بايوجيوګرافي کې د بوټو او ژويو د انواعو مطالعه هم شامله ده: د ژوندي پاتې کېدو لپاره د دوی پخوانی او/يا اوسنی استوګنځای، د دوی لنډمهالي استوګنځايونه او/يا د دوی د ژوندي پاتې کېدو موقعيتونه. لکه چې لیکوال «ډيويډ کومين» ويلي دي «...بايوجيوګرافي له دې پوښتنې څخه زيات څه کوي چې کوم انواع؟ او چېرته. دا همدا راز پوښتنه کوي چې ولې؟ او کوم څه چې کله کله زیات مهم وي يعنې ولې نه؟».<ref>Martiny JBH et al. [http://alrlab.pdx.edu/media/HughesBiogeoNature.pdf Microbial biogeography: putting microorganisms on the map] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621194350/http://alrlab.pdx.edu/media/HughesBiogeoNature.pdf|date=2010-06-21}} ''Nature: FEBRUARY 2006 | VOLUME 4''</ref><ref>{{cite book|last=Quammen|first=David|author-link=David Quammen|title=Song of the Dodo: Island Biogeography in an Age of Extinctions|publisher=[[Charles Scribner's Sons|Scribner]]|year=1996|location=New York|pages=[https://archive.org/details/songofdodoisland00quam/page/17 17]|isbn=978-0-684-82712-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/songofdodoisland00quam/page/17}}</ref> پر ژونديو موجوداتو اغېز کونکو عواملو د پوهېدو او د ژونديو موجوداتو په وېش کې د راتلونکو بهيرونو د وړاندوینې لپاره په اوسنۍ (عصري/مودرنه) بايوجيوګرافي کې ډېری وخت د جغرافیايي معلوماتو سيستمونه (GIS) پلې کيږي. د چاپېريالي ستونزو د حل کولو لپاره عموماً رياضياتي نمونې او (GIS) کارول کېږي، کومې چې د دوی لپاره يو سيمه ييز اړخ لري. <ref>Cavalcanti, Mauro. (2009). Biogeography and GIS. {{cite web |title=Digital Taxonomy Infobio |url=http://digitaltaxonomy.infobio.net/?Software:Biogeography_and_GIS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061015021915/http://digitaltaxonomy.infobio.net/?Software:Biogeography_and_GIS |archive-date=2006-10-15 |access-date=2009-09-18}}</ref><ref>{{cite book|last=Whittaker|first=R.|year=1998|title=Island Biogeography: Ecology, Evolution, and Conservation|url=https://archive.org/details/islandbiogeograp0000whit|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-850021-6}}</ref> بايوجيوګرافي تر ټولو زياته د نړۍ په ټاپوګانو کې لېدل شوې ده. دا استوګنځايونه ډېر ځله د مطالعې لپاره زيات د مديريت وړ سيمې وي، ځکه چې دا په ځمکه د شته سترو چاپېريالي سيستمونو په پرتله د زياتو راټولېدو ځايونه وي. ټاپوګان همدا راز بېلګه ييزې سيمې دي، ځکه دا ساينسپوهانو سره مرسته کوي چې له هغو استوګنځايونو څخه لېدنه وکړي، کوم چې نويو بريد کوونکو انواعو په وروستيو کې نيولي دي او کولای شي وويني چې څه ډول دوی په دې ټاپو کې خپاره شي او هغه ټاپو بدل کړي. له دې وروسته دوی همدا راز کولای شي چې خپله پوهه په دې ته په ورته، خو ډېرو پېچلو سيمو استوګنځايونو کې پلي کړي. ټاپوګان په خپلو بايوميس کې زيات متنوع دي، په کومو کې چې له تودو څخه نيولې بيا تر کنګلي اقليمونه شامل دي. په استوګنځايونو کې دا تنوع د نړۍ په بېلا بېلو برخو کې د انواعو د مطالعې له پراخه لړۍ سره مرسته کولای شي.<ref name="Mac">MacArthur R.H.; Wilson E.O. 1967. ''The theory of island biogeography''. </ref> یو سانيسپوه، چا چې د دې جغرافيايي موقعيتونو اهميت وپېژاندو «چارلس ډارون» و، چا چې په خپل ژورنال کې د دې په اړه تبصره کړې او وايي «د مجمع الجزايرونو ژوپوهنه به په ښه طريقې سره د ازموينې ارزښت ولري». د «د انواعو د اصليت په اړه» برخه کې دوه فصلونه جغرافيايي وېش ته ځانګړي کړای شوي دي.<ref name="Mac2">MacArthur R.H.; Wilson E.O. 1967. ''The theory of island biogeography''. </ref> == تاريخ == === اتلسمه پېړۍ === لومړۍ هغه موندنې چې د يو علم په توګه يې د بايوجيوګرافي په وده کې ونډه درلوده د اتلسمې پېړۍ په نيمايي کې پيل شوې، هغه مهال کله چې اروپايانو د نړۍ لټون پيل او حياتياتي تنوع يې تشريح کړه. د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې د نړۍ په اړه ډېری اندونه د مذهب او د ډېرو طبيعي الاهيات پوهانو لپاره د بايبل څخه جوړ شول. «کارل لينيس» د اتلسمې پېړۍ په نيمايي کې، د هغو سيمو د موندلو په خپله هڅه کې د ژونديو موجوداتو د ډلبندي کولو په طريقو پيل وکړ، کومې سیمې چې موندل شوي نه وې. کله چې هغه وليدل چې انواع هغه شان تلپاتې نه دي، څه ډول چې هغه باور درلود، نو هغه د ژونديو موجوداتو د تنوع د وېش د بيانولو لپاره د غرونو تشریح چمتو کړه؛ کله چې د نوح بېړۍ د «ارارات» په غر ښکته شوه او اوبه کمې شوې، ژوي هم د غرونو په بېلا بېلو لوړو څوکو کې خپاره شول. دې چارې په بېلا بېلو اقليمونو کې بېلا بېلا انواع وښودل او ثابته يې کړه چې انواع تلپاتې نه و. د «ليونيس» د موندنو پايلو د چاپېريالي بايوجيوګرافۍ بنسټ کېښود. په مسيحيت د هغه د ژور باور له لارې، نوموړی د ژوندۍ نړۍ د ډلبندي کولو لپاره وهڅول شو، کومو چې وروسته د جغرافيايي وېش په اړه د سيکولر نظریاتو زیاتو روايتونو ته لاره ورکړه. هغه دليل وړاندې کړ چې د يو ژوي جوړښت د شا اوخوا فزيکي شيانو سره ډېره نږدې اړيکه لري. دا د «جارج لويس بفون» د سيالې تيورۍ د وېش لپاره مهمه وه.  <ref name="Cox2">Cox, C Barry, and Peter Moore. Biogeography : an ecological and evolutionary approach. Malden, MA: Blackwell Publications, 2005.</ref><ref name="Browne2">{{cite book|last=Browne|first=Janet|year=1983|title=The secular ark: studies in the history of biogeography|url=https://archive.org/details/seculararkstudie0000brow|publisher=Yale University Press|location=New Haven|isbn=978-0-300-02460-9}}</ref> له «لينيس» څخه ډېر ژر وروسته، «جارجس لويس ليکرک، کومټ ډي بفون» په اقليم کې بدلونونه او دا چې د هغې په پايله کې په ټوله نړۍ کې انواع څه ډول خپرېږي، وليدل. هغه د نړۍ په بېلا بېلو سيمو کې د ژونديو موجوداتو د مختلفو ډلو لېدونکی لومړی شخص و. بفون د ځينو سيمو تر منځ ورته والی وليد، د کومو په پايله کې چې هغه باور پیدا کړ چې په يو وخت کې د ځمکې کتلې یو له بل سره تړلې وې او له دې وروسته اوبو سره جلا کړې او د انواعو د خپرېدو لامل وګرځېدې. د هغه فرضيې د هغه په اثارو کې تشریح شوي دي، د «Histoire Naturelle, générale et particulière» په نوم ۳۶م جلد، په کوم چې هغه استدلال کوي چې د جغرافيايي سيمو توپير به بېلا بېل ډوله ژوندي موجودات ولري. دې د هغه له مشاهداتو څخه الهام اخستی و چې پخوانۍ او نوې نړۍ يې پرتله کړې وه، ځکه چې هغه له دوه سيمو څخه د انواعو جلا بدلونونه معلوم کړي وو. «بفون» باور درلود چې د انواعو د پنځولو يوه پېښه منځ ته راغلې وه او دا چې د نړۍ بېلا بېلې سيمې د جلا جلا انواعو استوګنځايونه وو، کوم چې د «لينوس» د اند لپاره يو بديل نظر دی. په پايله کې د «بفون» قانون د بايوجيوګرافي لپاره يو اصل وګرځېد، په دې ډول چې تشريح يې کړه، ورته چاپېريالونه د ژونديو موجوداتو پرتلې وړ اقسامو لپاره څه ډول استوګنځايونه ګرځېدلي وو. «بفون» همدا راز پاتې شوني (فوسيلونه) مطالعه کړل، کومو چې هغه دې باور ته ورساوه چې ځمکه لسګونه زره کاله زړه وه او دا چې د ځمکې د عمر په پرتله انسانان په ځمکه کې د دومره اوږدې مودې لپاره نه دي اوسېدلي.<ref name="Browne3">{{cite book|last=Browne|first=Janet|year=1983|title=The secular ark: studies in the history of biogeography|url=https://archive.org/details/seculararkstudie0000brow|publisher=Yale University Press|location=New Haven|isbn=978-0-300-02460-9}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:پوهنه]] nia5m92u2u256necqoh7mo16k69czx3 0 18212 371214 352531 2026-11-08T18:32:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371214 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Gamma-S1Ye-MAKS-2007.jpg|بټنوک|300px|کيڼ|گما اس ۱ ای څارونکي رادار ]] '''گما اس ۱ ای''' ([[روسي ژبه|په روسي]]:''Гамма-С1Е'') د درو بعدونو گرځېدونکی [[رادار]] دي چی په [[روسیه|روسیې]] کی ۲۰۰۰ کال کی طرح او جوړ شو او روسی پوځ د دغی [[رادار]] څخه په رسمی ډول د ۲۰۰۳ کال څخه کار اخلي. نوموري رادري سیستم د هوایی اهدافو د څارولو او اکتشافو لپاره ور څخه کار اخيستل کېږي او د ۴٠٠ کيلومتتره په پوښښ سره د کتنې کرښه محدوده وي. هر رادار کولای سی ۱۰۰ اهدافو وڅاري او قیمت یی ۵۰۰ میلیونه ر. دي <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721005759/http://eurasian-defence.ru/node/6551 |archivedate=2014-07-21 |title=آرشیف کاپي |url=http://eurasian-defence.ru/node/6551 |access-date=2013-12-23 |url-status=dead}}</ref> نوموړي رادار د روسی پوځ د سرچینو په مطابق کولای سی الوتکې چی د رادار شعاوې جذب کوي، وڅاري او اکتشاف کړي. <ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://eurasian-defence.ru/node/6551 |access-date=2013-12-23 |archive-date=2014-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140721005759/http://eurasian-defence.ru/node/6551 |url-status=dead }}</ref> ==سرچینې== <references/>‎ [[وېشنيزه:روسي رادارونه]] 5uak3isnxrtsxb6mzwn6f01bnqh0r79 0 18371 371115 363738 2026-11-08T17:31:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371115 wikitext text/x-wiki {| style="margin: 0 0 1em 1em; border-collapse:collapse; font-size: 90%;" border="1" cellpadding="2" align="left" cellspacing="0" |- style="background-color: ; ! colspan="2" |Humulus lupulus<br /> چندرۍ |- id=infObrazek | style="text-align:center;" colspan="2"|[[File:Hop bloemen vrouwelijke plant Humulus lupulus female.jpg|300px]] |- id=infObrazek | style="text-align:center;" colspan="2"|[[File:Humulus lupulus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-072.jpg|300px]] |- ! align="right" valign="top" | مملکه |نباتونه |- ! align="right" valign="top" |شاخه |گل لرونکي نباتونه |- ! align="right" valign="top" |طایفه |د دوو تیفه گانو نباتونه |- ! align="right" valign="top" |کورنۍ |Cannabaceae |- ! align="right" valign="top" | جينس |Humulus lupulus |- |} '''چندرۍ''' ([[لاتين ژبه|په لاتين]]: ''Humulus lupulus'' ) یو څک شوي درملی بوټي دی چی د [[بير|بیر]] او درملونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. د چندرۍ بوټي په [[اروپا]]، [[امریکا|آمريکا]] او [[آسيا]] کی شنه کېږي. نوموړي بوټي په [[د روم ټولواکمني|روم]] او سومر کی کرل شوي وو او په اوس وخت کی د چندرۍ بوټي په [[اروپا|اروپایی]] کرهڼې کی مهم رول لوبوي. د بېلگی په توگه: نوموړي بوټي په [[چېک جمهوريت|بوهمیا]] کی د ۱۱ پېړي څخه کرل شوي دي.<ref>http://www.kvetenacr.cz/detail.asp?IDdetail=184</ref> ==توصيف== چندرۍ څرخ شوي بوټي دی چی قوي ريښه (د مځکې لاندي ساقه) لري. <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128105338/https://www.dtest.cz/clanek-1319/leciva-sila-rostlin-chmel-otacivy-humulus-lupulus-l?gclid=CKjR94bFzLwCFafKtAodGlwAWg |archivedate=2020-11-28 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.dtest.cz/clanek-1319/leciva-sila-rostlin-chmel-otacivy-humulus-lupulus-l?gclid=CKjR94bFzLwCFafKtAodGlwAWg |access-date=2014-02-14 |url-status=dead}}</ref> د ساقې اوږدوالي یی پنځه متر دی خو لس متر ته هم رسېدلای سی. دغه بوټي کولای سی نر یا مونت (ښځيته) جنس ولري. میوه یی مخروطي شکل لري او رنگ یی شین دي. چندرۍ طبیعی مواد لری چی خوند یی تریخ دی. دغه توکې پر انسان باندي د مسکن آغېزه لری او د دي لپاره په [[طب]] کی د طبیعی مسکن د جوړولو لپاره کارېږي.<ref>http://www.ordinace.cz/clanek/chmel-otacivy-humulus-lupulus/</ref> ==سرچينې== <references /> [[وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات]] h6ie5y665b67s47vu3ijh11e9pmaiye 0 19859 370937 367814 2026-11-08T14:01:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370937 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = د مورنۍ ژبې نړیواله ورځ |type = |image =Schoolgirls in Bamozai.JPG |imagesize = |caption = د افغان [[زده کونکي‌‌]] انځور |official_name = د مورنۍ ژبې نړیواله ورځ |nickname = |observedby = |litcolor = |longtype = |significance = د ژبو پرمختګ او ساتنه |begins = |ends = |date = ۲۱ فبروری |scheduling = |duration = یوه کلنې ورځ |frequency = کال کې یو ځل |celebrations = |observances = |relatedto = }}'''مورنۍ ژبه''' ''(په انگرېزي: Mother Tongue)'' هغه [[ژبه]] ده چې د لومړي ځل لپاره يې [[ماشوم]] د خپلې [[مور]] څخه زده کوي. دې ته لومړنۍ ژبه هم وايي. لومړۍ ژبه، اصلي ژبه، مورنۍ/پلرنۍ/ د مور او پلار ژبه (د شرياني/بنسټيزې ژبې يا '''L1''' په نوم هم پېژندل کېږي) هغه ژبه يا هغه لهجه ده چې يو انسان ورسره له زېږېدو سره سم يا په کړکېچن  پړاو کې مخامخ وي. په ځينو هېوادونو کې، د اصلي ژبې يا مورنۍ ژبه اصطلاح ، د یوه کس توکميزې طبقې ته ويل کېږي، نه د هغه لومړۍ ژبې ته. <ref>Bloomfield, Leonard. [https://books.google.com/books?id=Gfrd-On5iFwC&dq Language] {{ISBN|81-208-1196-8}}</ref><ref>{{Cite book|last=Davies|first=Alan|url=https://books.google.com/books?id=JeTwQB5doD4C|title=The Native Speaker: Myth and Reality|date=2003|publisher=Multilingual Matters|isbn=1-85359-622-1}} {{Page needed|date=September 2010}}</ref> د يوه ماشوم لومړۍ ژبه د هغه د شخصي، ټولنيزې او کلتوري پېژندګلوي برخه ده. د لومړۍ ژبې بل اغېز دا دی چې، هغه د عمل کولو او خبرو د برياليو نمونو د انځورولو او زده کولو لامل ګرځي. څېړونکي وايي: په داسې حال کې چې يو څوک له خپلې پرته په بله ټاکلې ژبه کې نږدې له دوو کلونو غوټو وهلو وروسته رواني پيدا کوي، نو د هماغه ماشوم لپاره ممکنه ده چې له پنځو نه تر اوو کلونو وخت واخلي، تر څو د کار هماغې کچې ته ورسېږي، په کومه کچه کې چې د هغه اصلي خبرې کوونکي سيالان دي. <ref>{{cite web|url=http://www.bisnet.or.id/vle/mod/resource/view.php?id=1663|title=Terri Hirst: The Importance of Maintaining a Childs First Language|website=bisnet.or.id|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312012655/http://bisnet.or.id/vle/mod/resource/view.php?id=1663|archive-date=12 March 2016|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=13 July 2010}}</ref> د ۱۹۹۹ز کال د نومبر په اولسمه نېټه يونسکو، د فبرورۍ يو وېشتمه نېټه د مورنۍ ژبې د نړيوالې ورځې په توګه غوره کړه. == تعريفونه == د اصلي خبرې کوونکو يو منل شوی تعريف دا دی چې، دوی هغه څوک دي چې په يو ځانګړي هېواد کې زېږېدلي او هلته راستر شوي دي، تر څو د دوی د پرمختګ په نازک پړاو کې د هغه هېواد يا سيمې په ژبه وغږېږي. يو تن هغه مهال د يوې ژبې «اصلي خبرې کوونکی» بلل کېدای شي، چې د هماغې ژبې په سيمه کې زېږېدلی او په ځوانۍ کې په همدې ژبه کې ښکېل شوی وي، په هغه کورنۍ کې، په کومه کې چې لويان له کوچني سره د ورته ژبې تجربه شریکوي. اصلي خبرې کوونکي وروسته د يوې بلې ژبې د زده کولو په پرتله، په خپلو ژبو ځکه واکمن بلل کېږي چې دوی د ژبې اړوند طبيعي زده کړه کوي. دا له ژبې او پر ژبه له خبرې کوونکو سره د شخصي تعامل له امله تر لاسه کېږي. اړينه نه ده چې اصلي خبرې کوونکي به د ژبې د هر ګرامري قانون په اړه معلومات ولري، خو دوی به له ژبې سره د خپلې تجربې پر بنسټ له قوانينو نه ښه «بصيرت» ولري.<ref>{{Cite conference|last=Saniei|first=Andisheh|date=2011|title=Who Is An Ideal Native Speaker?|url=http://www.ipedr.com/vol26/16-ICLLL%202011-L00033.pdf|conference=2011 International Conference on Languages, Literature and Linguistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202012310/http://www.ipedr.com/vol26/16-ICLLL%202011-L00033.pdf|archive-date=2 February 2018|access-date=1 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Love and Ansaldo 2010">{{Cite journal|last1=Love|first1=Nigel|last2=Ansaldo|first2=Umberto|date=2010|title=The native speaker and the mother tongue|url=https://archive.org/details/sim_language-sciences_2010-11_32_6/page/589|journal=Language Sciences|volume=32|issue=6|pages=589–593|doi=10.1016/j.langsci.2010.09.003}}</ref> فکر کېږي چې د «اصلي ژبې» حيثيت په عمومي استعمال کې کره نه دی، ګڼ تفسيرونه لري ، چې د ژبې له اړخه په تعصب ولاړ دي، په ځآنګړي ډول د هغو کوچنيانو په اړوند چې د کوچنيو قومي لږه کيو نه او په دوو ژبو خبرې کوي. ډېرو پوهانو د اصلي ژبې تعريفونه، د عمومي استعمال، د ژبې په وړاندې د جذباتي اړيکې او ان پر چاپېريال د هغې د واکمنۍ پر بنسټ کړي دي، خو بيا هم  ټول درې واړه معيارونه دقيق نه دي. د ډېرو هغو کوچنيانو لپاره چې کورنۍ ژبه يې د چاپيريال له ژبې نه بدله وي (يعنې رسمي ژبه)، دا د بحث وړ ده، چې د دوی «اصلي ژبه» کومه ده. === «اصلي ژبه» تعريفول === * د اصليت پر بنسټ: ژبه (ژبې) يا يوه لهجه چې اول يې زده کړي (هغه ژبه «ژبې» يا لهجه ده، په کومه کې چې يو تن لومړی د اوږدې مودې ويونکې اړيکې جوړې کړې). * د داخلي پېژندنې پر بنسټ: ژبه (ژبې) چې يو تن د هغې ژبې د ويونکي په توګه پېژندل شوی. * د بهرنۍ پېژندنې پر بنسټ: ژبه (ژبې) چې نورو هغه د دې ژبې د ويونکي په توګه پېژندلی دی. * د وړتيا پر بنسټ: ژبه (ژبې) چې يوڅوک پرې ښه پوهېږي. * د کار پر بنسټ: ژبه (ژبې) چې يو څوک يې ډېره کاروي. د کينيا، هندوستان او د ختیځې او مرکزي اسيا ډېری نورو هېوادونو کې، د لومړۍ ژبې پر ځای «مورنۍ ژبه» يا «اصلي ژبه» هغې ته ويل کېږي چې د يوه تن د توکميزې طبقې د ژبې ښودنه کوي، هم په دودیزه  ژبه او هم د ژورنالیزم په طريقه کې کار ځينې اخستل کېږي (د مورنۍ ژبې د نه زده کولو لپاره هېڅ عذر نه لرم)، دوی د «لومړۍ ژبې» اصطلاح نه کاروي. په سینګاپور کې، «مورنۍ ژبه» د يوه تن د توکميزې طبقې ژبې ته ويل کېږي، بې له دې چې حقيقي مهارت په نظر کې ونيول شي، او «لومړۍ ژبه» انګليسي ژبې ته ويل کېږي، کومه ژبه چې د بریتانيې سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې تاسيس شوې وه، دا ژبه د زده کړې او دولتي ښوونځيو د ژبې په توګه او د کار ژبې له امله، له خپلواکۍ وروسته د ډېريو سنګاپوريانو ژبه ده. په کاناډايي نفوس تر سره شوې د سرشمېرنې له نظره، د کاناډا د سرشمېرنې اداره مورنۍ ژبه هغه بولي، کومه ژبه چې په ماشومتوب کې په کور کې زده شوې او د سرشمېرنې پر مهال هم دا شخص په دې ژبه پوهېږي. دا هم شونې ده چې لومړۍ زده کړې ژبه نوره د خبرې کوونکي مسلطه ژبه نه ده. په دوی کې کشران کډوال ماشومان هم شامل دي، د چا کورنۍ چې نوي ژبني چاپيريال ته کډه کړې، همدا راز هغه خلک چې مورنۍ ژبه يې په کور کې د ماشومتوب پر مهال زده کړې (د ټولنې د اکثريت ژبې پر ځای)، چې شونې ده، دوی ټوله يا يوه برخه، د هغې ژبې هېره کړې وي، چې دوی لومړی زده کړې وه. د ايوان ايليچ په وينا، د «مورنۍ ژبې» اصطلاح په لومړي ځل کاتوليکو راهبانو کارولې وه، تر څو هغه ځانګړې ژبه په ګوته کړي چې دوی د لاتيني ژبې پر ځای کاروله، کله به چې دوی له منبر نه خبرې کولې. دا د «سپېڅلې مور کليسا» ده، چې دا اصطلاح يې وړاندې کړې او مستعمرو له مسيحيت نه د استعمار د يوې برخې په توګه په ميراث يووړه. جی. ار. ار تالکين په ۱۹۵۵ز کال کې د خپلې وينا «انګليسي او ويلزي» پر مهال، «اصلي ژبه» د «زانګو له ژبې» جلا کوي. د زانګو ژبه، هغه ده چې يو تن يې په کوچنيوالي کې زده کوي او شونې ده چې، د يوه کس ريښتينې «اصلي ژبه» له دې نه جلا وي، ممکنه ده چې د ميراثي ژبني غوراوي پر بنسټ ټاکل شوې وي او شونې ده چې په وروسته ژوند کې له يوې ځانګړې لهجې سره د پیاوړي عاطفي پړاو له امله وموندل شي (تالکين خپله مني چې، په ځانګړي ډول د لويديځ ميډلينډ له انګليسي لهجې سره تړاو لري). <ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Reference/dict/pop082.htm|title=mother tongue|work=2001 census|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916172728/http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Reference/dict/pop082.htm|archive-date=16 September 2008|url-status=dead|access-date=25 August 2008|df=dmy-all}}</ref><ref>[Ivan Illich] in Patttanayak, 1981:24 cited in [https://www.academia.edu/411071/_M_Other_Tongue_Syndrome_From_Breast_To_Bottle._ "(M)other Tongue Syndrome: From Breast to Bottle"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830045733/http://www.academia.edu/411071/_M_Other_Tongue_Syndrome_From_Breast_To_Bottle._|date=30 August 2017}}</ref><ref>Ivan Illich, [http://www.preservenet.com/theory/Illich/Vernacular.html "Vernacular Values"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160720033517/http://www.preservenet.com/theory/Illich/Vernacular.html|date=20 July 2016}}</ref> هغه ماشومان چې له يوې نه په زياتو ژبو خبرې کوي، کېدای شي، له يوې نه زياتې مورنۍ ژبې ولري او په  دې ډول دوه ژبي يا څو ژبي وي. د دې په مقابل کې دويمه ژبه هغه ژبه ده، چې يو څوک پرې له خپلې لومړۍ ژبې پرته خبرې کوي. == دوه ژبيز == دې ته ورته مفهوم دوه ژبيزتوب دی. يو تعريف يې دا دی چې يو څوک هغه مهال دوه ژبيز دی ،کله چې دوی په دوو ژبو کې په برابر ډول واکمن وي. هغه څوک چې په هسپانوي ژبه خبرې کوي او ستر شي او بيا په څلورو کلونو کې انګليسي ژبه زده کوي، دوی دوه ژبي دي، خو يوازې هغه مهال کله چې دوی په دواړو ژبو کې مساوي رواني ولري. پرل او لمبرت لومړي هغه څوک و چې، يوازې «برابر/مساوي» دوه ژبي يې ازمېښت کړل، دا معنا چې يو ماشوم په بشپړ ډول په دوو ژبو کې روان دی او احساس کوي چې،  يوه يې هم «اصلي» ژبه نه ده، ځکه په دواړو بشپړ پوهېږي. په دې څېړنه کې موندل شوې ده چې: * برابر دوه ژبي په ډېر ښه ډول په موخو کې فعاليت کوي، کوم کارونه چې نرمښت ته اړتيا لري (دوی د تل لپاره حالت ته په کتنې سره د دواړو ژبو تر منځ اوړي را اوړي). * دوی د ژبې د خپل سري څرنګوالي په اړه ډېر ښه پوهېږي. * دوی د کلیمو اړيکې د منطق پر بنسټ غوره کوي، نه د غږيز غوراوي پر بنسټ.<ref>{{cite web|url=http://www.alsintl.com/blog/language-proficiency/|title=Language Proficiency: Defining Levels Avoids Confusion|date=2013-08-26|publisher=Alsintl.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917082347/http://www.alsintl.com/blog/language-proficiency|archive-date=17 September 2013|url-status=live|access-date=2013-11-13|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Citation|last1=Hakuta|first1=Kenji|title=The relationship between degree of bilingualism and cognitive ability: A critical discussion and some new longitudinal data|date=1985|url=http://faculty.ucmerced.edu/khakuta/research/publications/(1985)%20-%20THE%20RELATIONSHIP%20BETWEEN%20DEGREE%20OF%20BILINGUALISM%20AND.pdf|work=Children’s Language|volume=5|pages=319–344|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024165613/http://faculty.ucmerced.edu/khakuta/research/publications/(1985)%20-%20THE%20RELATIONSHIP%20BETWEEN%20DEGREE%20OF%20BILINGUALISM%20AND.pdf|access-date=2013-10-21|archive-date=24 October 2013|last2=Diaz|first2=Rafael M.|url-status=live}}</ref> == سرچینې == 79xcovuop1k1o20fzo0lglexp9g7ljn 0 22726 371122 323171 2026-11-08T17:34:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371122 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''ډاکه''' پخوا د ډاکا (Dacca) په نوم پېژندل کېده، د بنګله دېش پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار او همدار راز د نړۍ په کچه د بنګالي ژبې تر ټولو ستر ويونکی ښار دی. دا ښار تر ۲۰۱۱ زېږديز کال پورې د ۸،۹ ميليون اوسېدونکو او په سترې ډاکه سيمه (Greater Dhaka Area) کې له ۲۱،۷ ميليون څخه د زياتو اوسېدونکو په درلودلو سره په نړيواله کچه اتم لوی او شپږم خورا ګڼ نفوسه ښار دی. د نقشه کښنې د یوې سروې له مخې ډاکه د نړۍ په کچه په خوار ګڼ ډول اباده شوې ښاري سيمه لري او په خبري رسنيو کې په نامتو توګه په همدې ډل بيانېږي. ډاکه د سويلي اسيا له سترو ښارونو څخه او هغه ستر نړيوال ښار دی، چې مسلمان ډېره کي په کې ژوند کوي. ياد ښار د بنګال دلتا د برخې په توګه د بورګنګا سيند (Buriganga River)، توراګ سيند (Turag River)، دالېشواري سيند (Dhaleshwari River) او شيتالاکشيا سيند (Shitalakshya River) له لورې راچاپېر شوی دی.<ref name="Choguill2012">{{cite book|last=Choguill|first=C.L.|title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8|year=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4613-1863-7|page=viii|access-date=10 July 2016|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=17 May 2021 |website=Bangladesh Bureau of Statistics |volume=2: Union Statistics}}</ref><ref>{{cite web |date=4 October 2020 |title=The World's Most Densely Populated Cities |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-world-s-most-densely-populated-cities.html |website=WorldAtlas}}</ref><ref>{{cite conference|title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|conference=Demographia|publisher=Demographia}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> د ډاکه په سيمه کې له لومړۍ زريزې راهيسې استوګنه شوې ده. يو پخواني معاصر ښار د مغل سترواکۍ د ولایتي پلازمېنې او سوداګريز مرکز په توګه له ۱۷ پېړۍ څخه وده وکړه. ډاکه (له ۱۶۰۸ – ۱۶۳۹ ز پورې او له ۱۶۶۰ – ۱۷۰۴ ز کال پورې) د ۷۵ کالونو لپاره د لومړني صنعتي شوي مغلي بنګال (Mughal Bengal) پلازمېنه وه. دا ښار په بنګال کې د تاري ټوکر د سوداګرۍ مرکز او د نړۍ له خورا نېکمرغه ښارونو له ډلې څخه و. د مغلو ښار د پخواني واکمن سترواک جهانګير په وياړ جهانګيرناګر (د جهانګير ښار) نومول شوی و. دې ښار د “Mughal Subahdar”، “Naib Nazims” د ډاکه د نوابانو او دېوانونو د څوکۍ [مرکز] کوربه توب وکړ. له استعمار څخه مخکې د ښار درنښت يا برم په ۱۷ او ۱۸ پېړيو کې هغه مهال لوړ شو، چې ياد ښار د يوريشيا د سوداګرو لپاره ټاټوبی و. د ډاکه بندر د سيند او سمندري دواړو سوداګريو لپاره يوه ستره سوداګريزه پايه يا ستن وه. مغلو دا ښار په ښه ډول د باغچو ، مقبرو، مسجدونو، ماڼيو او کلاګانو په جوړولو سره ښکلی کړ. دې ښار ته يو وخت د ختيځ ونيز “Venice of the East” ويل کېدل. تر برتانوي واکمنۍ لاندې ښار د برېښنا، د اورګاډي د ليکو، سينماګانو، د لويديځ ډول پوهنتونونو او پوهنځينو او د معاصرې اوبه رسونې د پېژندګلوۍ شاهد و. دا ښار په برتانوي حکومت کې له ۱۹۰۵ ز کال څخه وروسته د ختيځ بنګال او اسام ولايت د پلازمېنې په توګه يو مهم اداري او زده کړه ييز مرکز شو. په ۱۹۴۷ ز کال کې د برتانوي حکومت له پای ته رسېدلو څخه وروسته ډاکه د ختيځ پاکستان اداري پلازمېنه شوه. ياد ښار په ۱۹۶۲ ز کال کې د پاکستان د مقننه قوې پلازمېنه او په ۱۹۷۱ ز کال کې د خپلواکۍ له جګړې “Liberation War” څخه وروسته د خپلواک بنګله دېش پلازمېنه شو.<ref>{{cite web |date= |title=Forum |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |publisher=Archive.thedailystar.net |accessdate=4 March 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |website=Banglapedia |accessdate=4 March 2022}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Khondker|first=Kamrun Nessa|date=December 2012|title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal|type=PhD|publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University|url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf}}</ref><ref>{{cite book|last=Hough|first=Michael|year=2004|orig-year=First published 1995|title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability|url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57|edition=2nd|publisher=Psychology Press|page=57|isbn=978-0-415-29854-4|access-date=26 August 2017}}</ref><ref name="dani">{{Cite book|last=Dani|first=Ahmad Hasan|author-link=Ahmad Hasan Dani|year=1962|orig-year=First published 1956|title=Dacca: A record of its changing fortunes|edition=2nd|publisher=Mrs. Safiya S. Dani|pages=98, 118-119, 126|oclc=987755973}}</ref> ستر نړيوال ښار ډاکه په بنګله دېش کې د سياسي، اقتصادي او کلتوري ژوند مرکز دی. دا ښار د بنګله دېش د حکومت، زياتو بنګله دېشي شرکتونو او مخکښو بنګله دېشي زده کړه ييزو، پوهنيزو، څېړنيزو او کلتوري ادارو يا سازمانونو مرکز دی. د يو معاصر پلازمېنه ښار په توګه له رامنځته کېدنې راهيسې د ښار نفوس، پراخوالي او ټولنيزې او اقتصادي تنوع په بې شانه ډول وده کړې ده. دا ښار اوسمهال د هېواد په کچه له تر ټولو ګڼو صنعتي شويو سيمو څخه دی. ډاکه د بنګله دېش د اقتصاد ٪۳۵ جوړوي. د ډاکې د ونډو تبادله “Dhaka Stock Exchange” له ۷۵۰ څخه زيات شرکتونه لښتليک کړي دي. دا ښار له ۵۰ څخه د زياتو سياسي ماموريتونو او همدا راز د “BIMSTEC” او “CIRDAP” د مرکزي ادارو کوربه توب کوي. د ښار کلتور د خپلو رېکشاوو، د پخلي د ډول، هنري مېلو او مذهبي راز راز والي له امله پېژندل کېږي. دا پخوانی ښار د مغلو او برتانوي دورو څخه د پاتې نږدې ۲۰۰۰ ودانيو کور دی.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities}}</ref><ref name="Rezaul Karim">{{cite news|author=Rezaul Karim|date=24 February 2017|title=Dhaka's economic activities unplanned: analysts|url=https://www.thedailystar.net/business/dhakas-economic-activities-unplanned-analysts-1366252|newspaper=The Daily Star|access-date=13 July 2019|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713203402/https://www.thedailystar.net/business/dhakas-economic-activities-unplanned-analysts-1366252|url-status=live}}</ref> == ايتمولوژي == د ډاکه د نوم اصليت ناڅرګند دی. يو وخت په ياده سيمه کې د ډاک “dhak” په نوم ونې خورا عامې وې او ښايي دا نوم له همدې څخه رامنځته شوی وي. په ورته ډول دا نام ښايي د داکېشوري “Dhakeshwari” په نوم پټ هندو خدای (الهه) ته ويل کېږي، چې عبادتځای (معبد) يې د ښار په سويل لويديځه برخه کې دی. يوه بله نامتو نظريه څرګندوي، چې د ډاک “dhak” په نوم د موسيقۍ يوې ميمبرانوفون “membranophone” وسيلې [هر هغه وسيله چې د خوځېدونکې غځېدلې پردې له لارې غږ توليدوي] ته ويل کېږي، چې د صوبه دار لومړي اسلام خان “Subhadar Islam Khan I” په امر په ۱۶۱۰ ز کال کې د بنګال پلازمېنې د پرانېستې پر مهال وغږول شوه.<ref name="Britannica-Dhaka">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/160598/Dhaka|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Dhaka|access-date=4 February 2013|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116092341/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/160598/Dhaka|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Islam Khan Chisti |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam_Khan_Chisti |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202002132/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam_Khan_Chisti |archive-date=2 February 2015 |access-date=4 February 2013 |website=[[Banglapedia]]}}</ref> ځينې سرچينې دا هم وايي، چې ياد نوم له يو “Prakrit” ګړدود څخه اخېستل شوی دی، چې ډاکه باسا “Dhaka Bhasa” يا ډاککا “Dhakka” ورته وايي او په راجاتارانجيني “Rajatarangini” کې د پېرې يا څار د تم ځای لپاره کارېدلې دی؛ يا دا چې داواکا “Davaka” ته ورته ويی دی، چې د ختيځ پولې د پاچاهۍ په توګه د سامودرا ګوپتا “Samudragupta” په الله اباد “Allahabad” رکن په کتيبه (ليکنه) کې ياد شوی دی. د “Rajatarangini” له مخې چې د کالهانا “Kalhana” په نوم کشميري برهمن ليکلی دی، ياده سيمه په اصل کې د ډاککا “Dhakka” په نوم پېژندل کېدله. د “Dhakka” ويی د څار يا پېرې د برج معنا لري. د بېکرامپور “Bikrampur” او سونارګاون “Sonargaon” په نوم د بنګالي واکمنانو پخوانۍ پوځي کلاګانې دې ښار ته نږدې پرتې دي. نو ډاکه د زيات اټکل له مخې د سنګر نيونې د موخې لپاره د پېرې د برج په توګه کارېدلی ويی دی.<ref name="banglapedia">{{cite web |last=Chowdhury |first=A.M. |date=23 April 2007 |title=Dhaka |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dhaka |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516050956/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dhaka |archive-date=16 May 2019 |access-date=23 April 2007 |website=Banglapedia}}</ref><ref name="Mamoon 2010">{{cite book|last=Mamoon|first=Muntassir|author-link=Muntassir Mamoon|year=2010|orig-year=First published 1993|title=Dhaka: Smiriti Bismiritir Nogori|publisher=Anannya|page=94}}</ref> == تاريخچه == === له مغل څخه مخکې === د ننۍ ډاکې سيمه کې د ښاري استوګنو تاريخ لومړۍ زريزې ته ورګرځي. ياده سيمه د بېکرامپور “Bikrampur” لرغونې سيمې برخه وه، چې د سينا “Sena” کورنۍ له لورې اداره کېده.<ref name="Britannica-Dhaka2">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/160598/Dhaka|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Dhaka|access-date=4 February 2013|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116092341/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/160598/Dhaka|url-status=live}}</ref> ډاکه تر اسلامي واکمنۍ لاندې د سونارګاون “Sonargaon” تاريخي سيمې برخه شو، چې د ډهلي او بنګال سلطنتونو سيمه ييز اداري مرکز و. ستر نښلونکی سړګ “Grand Trunk Road” له سيمې څخه تېر شو، چې سيمه يې له شمالي هند، مرکزي اسيا او د چيټاګونګ “Chittagong” له سويل ختيځ بندري ښار سره ونښلوله.<ref>{{cite web |author=Dhaka City Corporation |date=5 September 2006 |title=Pre-Mughal Dhaka (before 1608) |url=http://www.dhakacity.org/his_pre_mughal.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410184215/http://www.dhakacity.org/his_pre_mughal.html |archive-date=10 April 2008 |access-date=1 December 2015}}</ref><ref name="archive.thedailystar.net">{{cite news|title=From Jahangirnagar to Dhaka|url=http://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm|url-status=dead|department=Forum|work=The Daily Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20150208123832/http://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm|archive-date=8 February 2015|access-date=18 February 2015}}</ref> === لومړنۍ معاصره دوره === مغلي سترواکۍ د لرغونې معاصرې دورې پر مهال پر سيمه باندې حکومت وکړ. د ډاکه لرغوني ښار “Old City of Dhaka” د مغلو تر واکمنۍ لاندې د بوريګنګا سيند “Buriganga River” پر څنډو باندې وده وکړه. ډاکه په ۱۶۰۸ ز کال کې د مغلي بنګال پلازمېنه اعلان شوه. اسلام خان چيشتي “Islam Khan Chishti” د ښار لومړنی مشر و. خان د سترواک جهانګير په وياړ ښار جهانګير ناګر (د جهانګير ښار) ونوماوه. د انګرېزانو له لورې د ښار له نيولو څخه لږه موده وروسته يې ياد نوم له لاسه ورکړ. د ښار د مغلي واکمن شايسته خان تر مشرۍ لاندې اصلي پراختيا ومونده. د ښار پراخوالی هغه وخت د نږدې يو ميليون نفوس په درلودلو سره ۱۹ په ۱۳ کېلومتره (۱۱،۸ په ۸،۱ ميل) اندازه شو. ډاکه په سويلي اسيا کې يو له سترو او خورا نېکمرغه ښارونو څخه و. د لعل باغ کلا “Lalbagh Fort” د جوړولو چارې په ۱۶۷۸ ز کال کې د شهزاده محمد اعظم له لورې پر بنګال باندې د نوموړی د ۱۵ مياشتنۍ واکمنۍ پر مهال پيل شوې، مګر نوموړی د کار له بشپړېدولو څخه وړاندې د سترواک اورنګزېب له لورې له دندې څخه لرې کړای شو.<ref>{{cite book|editor-last=Kraas|editor-first=Frauke|editor-last2=Aggarwal|editor-first2=Surinder|editor-last3=Coy|editor-first3=Martin|editor-last4=Mertins|editor-first4=Günter|year=2013|title=Megacities: Our Global Urban Future|url=https://books.google.com/books?id=TwHFBAAAQBAJ&pg=PA60|publisher=Springer|page=60|isbn=978-90-481-3417-5}}</ref><ref>{{cite web |date=May 2012 |title=State of Cities: Urban Governance in Dhaka |url=http://dspace.bracu.ac.bd/bitstream/handle/10361/2055/SOC%20Report-%2005-07-12.pdf?sequence=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216192205/http://dspace.bracu.ac.bd/bitstream/handle/10361/2055/SOC%20Report-%2005-07-12.pdf?sequence=1 |archive-date=16 February 2015 |access-date=16 February 2015 |website=BRAC University}}</ref><ref>{{cite web |last=Shay |first=Christopher |title=Travel – Saving Dhaka's heritage |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110815-saving-dhakas-heritage |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205130440/http://www.bbc.com/travel/feature/20110815-saving-dhakas-heritage |archive-date=5 December 2014 |access-date=18 February 2015 |work=BBC}}</ref> بنګال د مغلو په دوره کې يوه شتمنه سيمه وه. دا سيمه د ټوکر د توليد او کښتۍ جوړونې غوندې صنعتونو کې په نړيواله کچه نامتو وه. بنګال د ورېښمين او مالوچو ټوکرانو، فولاد، ښورې او کرنيز او صنعتي توليد لېږدونکی و.<ref>{{cite book|author=Indrajit Ray|year=2011|title=Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757-1857)|url=https://books.google.com/books?id=CHOrAgAAQBAJ&pg=PA57|publisher=Routledge|pages=57, 90, 174|isbn=978-1-136-82552-1|access-date=20 January 2019|archive-date=29 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529021839/https://books.google.com/books?id=CHOrAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref name="thedailystar1">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/op-ed/politics/which-india-claiming-have-been-colonised-119284|title=Which India is claiming to have been colonizsed?|work=The Daily Star|type=Op-ed|date=31 July 2015|access-date=14 August 2015|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328220449/https://www.thedailystar.net/op-ed/politics/which-india-claiming-have-been-colonised-119284|url-status=live}}</ref> دې سيمې د ۱۷ او ۱۸ پېړيو پر مهال سيمه ييز اقتصادي مرکز ته وده وکړه او د بنګالي “Bangalis”، ماروارېس “Marwaris”، کشميريانو “Kashmiris”، ګجراتيانو “Gujaratis”، ارمنيانو “Armenians”، عربانو، ايرانيانو، يونانيانو، هالنډيانو، فرانسويانو، انګرېزانو او پرتګاليانو په ګډون يې د يوروشيا سوداګرو لپاره د مرکز په توګه خدمت کاوه. ياد ښار د ۸۰۰۰۰ په کار پوه اوبدونکو په درلودلو سره د نړيوال تاري ټوکر، پنبې او سنډ يا کنف مرکز و. ښار په ښه ډول خپرې شوې باغچې، څلي، مسجدونه، معبدونه، بازارونه، کليساګانې او کاروان سرايونه درلودل. بارا کاترا “Bara Katra” د ښار تر ټولو لوی کاروان سرای و. د سيند غاړو کې ځای ځای د چايو خونې او يو شمېر دولتي ماڼۍ جوړې شوې وې. يوروشيايي سوداګرو په فاراشګنج “Farashganj” (فرانسوي بازار “French Bazzar”)، ارمانيټولا “Armanitola” (ارمنيايي سيمه “Armenian Quarter”) او پوسټوګولا “Postogola” (پرتګالي سيمه “Portuguese Quarter” کې ګاونډيتوبونه جوړ کړل [استوګن شول].<ref name="archive.thedailystar.net2">{{cite news|title=From Jahangirnagar to Dhaka|url=http://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm|url-status=dead|department=Forum|work=The Daily Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20150208123832/http://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm|archive-date=8 February 2015|access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Colley|first=Linda|year=2009|title=The Ordeal of Elizabeth Marsh: A Woman in World History|url=https://books.google.com/books?id=XjpQjWwNJHEC&pg=PT262|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|pages=262–|isbn=978-0-307-53944-1}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id&#61;MdoEAQAAIAAJ&q&#61;greek+traders+in+dhaka&dq&#61;greek+traders+in+dhaka&hl&#61;nl&sa&#61;X&ved&#61;0CCUQ6AEwAGoVChMIwvej6oHuyAIVBmIPCh3Bzgzm|title=Ḍhākā granthamālā: Dhaka, tale of a city|date=1991|publisher=Ḍhākā Nagara Jādughara|language=en}}</ref><ref name="thedailystar12">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/op-ed/politics/which-india-claiming-have-been-colonised-119284|title=Which India is claiming to have been colonizsed?|work=The Daily Star|type=Op-ed|date=31 July 2015|access-date=14 August 2015|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328220449/https://www.thedailystar.net/op-ed/politics/which-india-claiming-have-been-colonised-119284|url-status=live}}</ref> ==تاریخ== ==جغرافیه== ==اقتصاد== دا د بنگلادېش يو ډويژن دی۔ == سرچينې == == نور ولولئ == * [[بنگلادېش]] * [[د بنگلادېش ډويژن]] * [[د بنگلادېش ولسوالۍ]] {{د بنگلادېش ډويژن او ولسوالۍ}} [[وېشنيزه:د بنگلادېش ډويژن]] l367kfbfuo1fax5bha1pxlwcdkwus34 0 22840 371174 284883 2026-11-08T18:11:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371174 wikitext text/x-wiki {{کيميابکس | Name = '''کاربونیک گاز''' | ImageFileL1 = Carbon-dioxide-2D-dimensions.svg | ImageSizeL1 = 120px | ImageFileR1 = Carbon-dioxide-3D-vdW.svg | ImageSizeR1 = 120px | ImageName = کـاربن ډای اکسايد | IUPACName = کـاربن ډای اکسايد | OtherNames = کاربونیک غاز؛ [[کاربنیک اسید]]؛ کربنیک انیدرید؛ [[وچ یخ]] (جامد) | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 124-38-9 | UNNumber = [[List of UN Numbers 1001 to 1100|1013]]{{سخ}}''Solid ([[وچ یخ]]): ''[[List of UN Numbers 1801 to 1900|1845]]{{سخ}}''Mixtures with [[اتیلن اکساید]]: ''[[List of UN Numbers 1901 to 2000|1952]], [[List of UN Numbers 3201 to 3300|3300]] | PubChem = 280 | SMILES = C(=O)=O | EINECS = 204-696-9 | RTECS = FF6400000 | InChI = 1/CO2/c2-1-3 }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = {{co2}} | MolarMass = 44.0095(14) g/mol | Appearance = colorless gas | Density = 1,600 g/L, solid; 1.98 g/L, gas | Solubility = 1.45 g/L | MeltingPt = −78&nbsp;°C (195 K) (د فشار لاندې) | BoilingPt = −57&nbsp;°C (216 K), ([[تصعید]]) | pKa = 6.35 and 10.33 | Viscosity = 0.07 c[[پواز|P]] at −78&nbsp;°C | Dipole = صفر }} | Section3 = {{Chembox Structure | MolShape = [[خطی (کیمیاوی)|خطی]] }} | Section8 = {{Chembox Related | Function = [[اکساید|اکسایدونه]] | OtherFunctn = [[منوکسید کربن]]؛ [[کربن سابوکسید]]; [[منوکسید دی کربن]]؛ [[کربن تری اکسید]]}} }} '''کاربن ډای اکسایډ''' (چې کیمیاوي فورمول یې CO₂ دی) یو بې رنګه اسیدي ګاز دی، دروندوالی یې تر وچې هوا شاوخوا ۵۳ سلنه زیات دی. د کاربن ډای اکسایډ مالیکولونه له یوه اتوم کاربن څخه جوړ شوي چې د دوه‌ګونې رابطې په مرسته له دوه اتومه اکسیجن سره رابطه لري. کاربن ډای اکسايډ په طبیعي ډول د ځمکې په اتوموسفیر کې د یوه کم‌پيدا ګاز په توګه موجود دی. اوسنی غلظت یې شاوخوا ۰.۰۴ سلنه (۴۱۲ پي پي اېم) دی چې تر صنعتي کېدو د وړاندې اندازو په نسبت ۲۸۰ پي پي اېم ډېر دی. طبیعي سرچینې یې اور غورځوونکي غرونه، د ځنګلونو سوځېدل، د ګرمو اوبو چینې او په اوبو او تېزابو کې د حلېدو په مرسته له کاربني ډبرو څخه ازادېدل دي. دا چې کاربن ډای اکسایډ په اوبو کې حل دی، په طبیعي ډول په ځمک‌لاندې اوبو، سیندونو او جهیلونو، د غرونو پر سرونو، یخونو او واورو، طبیعي کنګلونو او د بحیرو په اوبو کې موجود دی. د تېلو او طبیعي ګازو په زېرمو کې هم موجود دی. کاربن ډای اکسایډ تېز او تېزابي بوی لري او خوند یې سوډا لرونکو اوبو ته ورته دی. کاربن ډای اکسایډ په معمولي غلظتونو کې بې‌خونده دی.<ref name="Cambridge2013">{{cite book|last1=Eggleton|first1=Tony|title=A Short Introduction to Climate Change|date=2013|publisher=Cambridge University Press|page=52|url=https://books.google.com/books?id=jeSwRly2M_cC&q=280&pg=PA52|isbn=9781107618763|access-date=9 November 2020|archive-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723051807/https://books.google.com/books?id=jeSwRly2M_cC&q=280&pg=PA52|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Carbon Dioxide Concentration|url=https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide|access-date=2021-06-23|website=Climate Change: Vital Signs of the Planet|publisher=NASA|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623200955/https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.healthline.com/nutrition/carbonated-water-good-or-bad Carbonated (Sparkling) Water: Good or Bad?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510064945/https://www.healthline.com/nutrition/carbonated-water-good-or-bad|date=10 May 2020}} healthline.com</ref><ref name="AirProductsMSDS">{{cite web|title=Carbon Dioxide|website=Air Products|url=http://www.airproducts.com/~/media/Files/PDF/company/product-summary-carbon-dioxide.pdf?la=en|access-date=28 April 2017|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131131/http://www.airproducts.com/~/media/Files/PDF/company/product-summary-carbon-dioxide.pdf?la=en|url-status=dead}}</ref> د کاربن په څرخه کې د موجود کاربن د سرچینې په توګه د اتومسفیر کاربن ډای اکسایډ د ځمکې پر مخ د ژوند لپاره د کاربن اصلي سرچینه ده او غلظت یې د ځمکې په مخکې صنعتي اتومسفیر کې د پریکامبیرن دورې له وروستیو څخه د فوټوسنټزي موجوداتو او بیولوژيکي پدیدو په مرسته تنظیم شوی دی. نباتات، اوبړۍ او سیانوباکټریا د فوټوسنټېز علمیې له لارې له کاربن ډای اکسایډ او اوبو څخه د کاربوهایډرېټ د سنټېز لپاره د لمر انرژي کاروي او اکسیجن د یوه اضافه محصول په توګه تولیدوي. ټول هوازي موجودات اکسیجن مصرفوي، کاربن ډای اکسایډ ازادېږي او د تنفس له لارې د انرژۍ د تولید لپاره عضوي مرکبات میتابولیز کېږي. دا چې نباتات د فوټوسنټېز عملیې لپاره کاربن ډای اکسایډ ته اړتیا لري او انسانان او حیوانات د خوړو لپاره نباتاتو ته اړتیا لري، نو کاربن ډای اکسایډ د ځمکې پر مخ د ژوند لپاره اړین دی. <ref>{{cite book|first1=Donald G.|last1=Kaufman|first2=Cecilia M.|last2=Franz|title=Biosphere 2000: protecting our global environment|year=1996|publisher=Kendall/Hunt Pub. Co.|isbn=978-0-7872-0460-0|url=https://archive.org/details/biosphere2000pro0000kauf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legacyproject.org/activities/foodfactories.html|title=Food Factories|website=www.legacyproject.org|access-date=10 October 2011|archive-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812043852/http://www.legacyproject.org/activities/foodfactories.html|url-status=live}}</ref> کاربن ډای اکسایډ د کبانو د برانشي له لارې اوبو ته او د انسان په ګډون د هغو ځمکنیو موجوداتو له لارې هوا ته خپرېږي چې تنفس کوي. کاربن ډای اکسایډ د عضوي موادو د خوسا کېدو او په ډوډۍ، بیر او شرابو جوړولو کې د قندونو د تخمیر د پروسو په پایله کې تولیدېيږي. کاربن ډای اکسایډ د لرګیو او نورو عضوي موادو او فوسیلي سون‌توکو لکه د ډبرو سکرو، تېلو او طبیعي ګاز د سوځېدو په مرسته تولیدېږي. دا د اکسیډېشن په اکثرو پروسو کې یو ناغوښتل شوی جانبي محصول دی، لکه د اکریلیک اسید په تولید کې ( چې په کال کې څه باندې 5 میلیونه ټنه دی).<ref>{{cite thesis|author=Lénárd-István Csepei|title=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|date=2011|publisher=Technical University of Berlin|url=https://depositonce.tu-berlin.de/bitstream/11303/3269/1/Dokument_8.pdf|degree=PHD|access-date=9 July 2017|archive-date=30 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530145513/https://depositonce.tu-berlin.de/bitstream/11303/3269/1/Dokument_8.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol|last11=Schloegl|last8=Naumann d'Alnoncourt|first8=Raoul|last9=Girgsdies|first9=Frank|last10=Prati|first10=Laura|first11=Robert|last7=Wrabetz|last12=Trunschke|first12=Annette|doi=10.1021/cs400010q|access-date=9 July 2017|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022030814/https://www.researchgate.net/publication/278196177|first7=Sabine|first6=Gisela|journal=ACS Catalysis|first1=Kazuhiko|date=2013|volume=3|issue=6|pages=1103–1113|url=https://www.researchgate.net/publication/278196177|last1=Amakawa|last2=Kolen'ko|last6=Weinberg|first2=Yury V.|last3=Villa|first3=Alberto|last4=Schuster|first4=Manfred Erwin|last5=Csepei|first5=Lenard-Istvan|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|last5=Schuster|url-status=dead|archive-date=15 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215104605/http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1896844:6/component/escidoc:1896843/JCAT-13-716_revised_06Dec2013.pdf|access-date=9 July 2017|hdl=11858/00-001M-0000-0014-F434-5|year=2014|doi=10.1016/j.jcat.2013.12.008|last7=Trunschke|first7=Annette|last6=Schlögl|first6=Robert|first5=Manfred E.|journal=Journal of Catalysis|last4=Girgsdies|first4=Frank|last3=Hävecker|first3=Michael|last2=Csepei|first2=Lénárd-István|last1=Naumann d’Alnoncourt|first1=Raoul|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1896844:6/component/escidoc:1896843/JCAT-13-716_revised_06Dec2013.pdf|pages=369–385|volume=311|hdl-access=free}}</ref> کاربن ډای اکسایډ د ځمکې په اتوموسفیر کې د اوږدمهال مهم ګلخانه‌يي ګاز دی. له صنعتي انقلاب راهیسې د انسانانو له‌خوا د خپرو شویو موادو (تر ډېره د فوسیلي سون‌توکو د کارولو او ځنګلونو وهلو) غلظت په چټکۍ سره په اتوموسفیر کې ډېر شوی او له امله یې د ځمکې کره ګرمه شوې ده. کاربن ډای اکسایډ د سمندر د اسیدي کېدو لامل کېږي، ځکه چې په اوبو کې حلېږي او کاربونیک اسید جوړوي.<ref name="Tsotsas">{{cite book|first1=Evangelos|last1=Tsotsas|first2=Arun S.|last2=Mujumdar|title=Modern drying technology|volume=3: Product quality and formulation|url=https://books.google.com/books?id=5210HQIwxzsC&pg=PA185|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-3-527-31558-1|access-date=3 December 2019|archive-date=21 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321173739/https://books.google.com/books?id=5210HQIwxzsC&pg=PA185|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mikhail|first7=M. E.|s2cid=104301429|doi=10.1007/s11144-018-1508-8|pages=629–643|issue=2|volume=126|journal=Reaction Kinetics, Mechanisms and Catalysis|title=Plasma-catalytic hybrid process for CO₂ methanation: optimization of operation parameters|date=1 April 2019|first8=P.|last8=Da Costa|last7=Gálvez|first1=M.|first6=S.|last6=Ognier|first5=M.|last5=Tatoulian|first4=S.|last4=Cavadias|first3=R.|last3=Jalain|first2=B.|last2=Wang|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.alphagalileo.org/en-gb/Item-Display/ItemId/181983|title=Catalysts for climate protection|date=19 August 2019|access-date=19 October 2019|archive-date=1 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001061738/https://www.alphagalileo.org/en-gb/Item-Display/ItemId/181983?returnurl=https%3A%2F%2Fwww.alphagalileo.org%2Fen-gb%2FItem-Display%2FItemId%2F181983|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Voiry|first1=Damien|last2=Shin|first2=Hyeon Suk|last3=Loh|first3=Kian Ping|last4=Chhowalla|first4=Manish|date=2018|title=Low-dimensional catalysts for hydrogen evolution and CO₂ reduction|journal=Nature Reviews Chemistry|volume=2|issue=1|pages=0105|doi=10.1038/s41570-017-0105}}</ref><ref>{{Cite journal|last2=Yan|doi=10.1038/s41570-019-0128-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315182514/https://www.nature.com/articles/s41570-019-0128-9|archive-date=15 March 2020|access-date=19 October 2019|s2cid=202159972|osti=1580234|issue=11|first1=Elaine|last1=Gomez|pages=638–649|first2=Binhang|volume=3|journal=Nature Reviews Chemistry|url=https://www.nature.com/articles/s41570-019-0128-9|title=Carbon dioxide reduction in tandem with light-alkane dehydrogenation|date=10 September 2019|first4=Jingguang G.|last4=Chen|first3=Shyam|last3=Kattel|url-status=live}}</ref><ref name="NRC2010">{{cite book|title=Ocean Acidification: A National Strategy to Meet the Challenges of a Changing Ocean|url=http://www.nap.edu/catalog/12904/ocean-acidification-a-national-strategy-to-meet-the-challenges-of|isbn=978-0-309-15359-1|doi=10.17226/12904|publisher=National Academies Press|location=Washington, DC|date=22 April 2010|access-date=29 February 2016|archive-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205175823/http://www.nap.edu/catalog/12904/ocean-acidification-a-national-strategy-to-meet-the-challenges-of|url-status=live}}</ref> == تاریخچه == کاربن ډای اکسایډ لومړنی ګاز و چې د یوې جلا مادې په توګه تعریف شو. د ۱۶۴۰ کال په شاوخوا کې یوه کیمیا پوه «جان باپټېسټ وان هېلمونټ» د لرګیو سکاره په یوه سر پټي لوښي کې وسوځول، ده ولیدل چې د ایرو اندازه تر لومړیو سکرو ډېره کمه ده. ده وانګېرله چې د لرګیو پاتې سکاره په یوه ناڅرګنده ماده بدل شوي، دغه ناڅرګنده ماده یې «ګاز» یا «وحشي روح» (''spiritus sylvestris'') ونوموله.<ref>{{cite journal|title=The Pioneer in the Hygiene of Ventilation|author=DavidFraser Harris|journal=The Lancet|date=September 1910|volume=176|issue=4542|pages=906–908|doi=10.1016/S0140-6736(00)52420-9|url=https://zenodo.org/record/2088803|access-date=6 December 2019|archive-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317181844/https://zenodo.org/record/2088803|url-status=live}}</ref><ref>Almqvist, Ebbe (2003). ''History of [[Industrial gas|industrial gases]]''. Springer. {{ISBN|978-0-306-47277-0}}. p. 93</ref> د کاربن ډای اکسایډ خواص په ۱۷۵۰مه لسیزه کې سکاټلنډي ډاکتر «جوزف بلک» وڅېړل. ده ومونده چې د د ګاز د تولید لپاره د چونې ډبره (کلسیم کاربونېټ) ګرمولای یا له اسیدونو سره تصفیه کولای شو. نوموړي دغه ګاز «ثابته هوا» و نوماوه. ده دا هم ومونده چې ثابته هوا تر هوا غلیظه ده چې نه د اور له لمبې او نه هم د حیواناتو له ژوند سره مرسته کوي. ده ولیدل چې کله د ګاز پوکاڼې د چونې له اوبو (د کلسیم هایدروکسایډ په مرسته مشبوع شوی ابي محلول) تېرېږي، کلسیم کاربونېټ ته رسوب ورکوي. ده غوښتل په دې کار سره وښيي چې کاربن ډای اکسایډ د حیواناتو د تنفس او میکروبي تخمیر له لارې تولیدېږي. په ۱۷۷۲ کال کې انګرېز کیمیاپوه جوزف پرېسټلي «د ثابتې هوا په مرسته د اوبو مشبوع کول» په نامه مقاله خپره کړه، په دې مقاله کې یې د کاربن ډای اکسایډ د تولید او د ګاز د چمتو کولو لپاره پر ګچ د سلفوریک اسید څڅوب پروسه تشرېح کړې وه.  <ref name="Priestley">{{cite journal|first1=Joseph|doi=10.1098/rstl.1772.0021|archive-url=https://web.archive.org/web/20100607170541/http://web.lemoyne.edu/%7Egiunta/priestley.html|archive-date=7 June 2010|access-date=11 October 2007|s2cid=186210131|first2=Wm|last2=Hey|url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/priestley.html|last1=Priestley|pages=147–264|year=1772|volume=62|journal=Philosophical Transactions|title=Observations on Different Kinds of Air|author-link=Joseph Priestley|url-status=live}}</ref> کاربن ډای اکسایډ د لومړي ځل لپاره په ۱۸۲۳ کال کې د «هامفري ډيوي» او «مایل فاراډي» له‌خوا (په لوړو فشارونو سره) پر مایع بدل شو. د جامد کاربن ډای اکسایډ (وچ یخک) لومړنۍ تشرېح فرانسوي مخترع «اډرین جین پیر تیلوریه» وکړه.<ref name="Davy">{{cite journal|first=Humphry|last=Davy|author-link=Humphry Davy|title=On the Application of Liquids Formed by the Condensation of Gases as Mechanical Agents|url=https://archive.org/details/jstor-107649|jstor=107649|journal=Philosophical Transactions|volume=113|year=1823|pages=199–205|doi=10.1098/rstl.1823.0020|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thilorier|first1=Adrien-Jean-Pierre|year=1835|title=Solidification de l'Acide carbonique|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k29606/f194.item|journal=Comptes Rendus|volume=1|pages=194–196|access-date=1 September 2017|archive-date=2 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902172202/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k29606/f194.item|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|year=1836|title=Solidification of carbonic acid|url=https://books.google.com/books?id=4GwqAAAAYAAJ&pg=PA446|journal=The London and Edinburgh Philosophical Magazine|volume=8|issue=48|pages=446–447|doi=10.1080/14786443608648911|access-date=15 November 2015|archive-date=2 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502065711/https://books.google.com/books?id=4GwqAAAAYAAJ&pg=PA446|url-status=live}}</ref> == تجرید او تولید == کاربن ډای اکسایډ له هوا څخه د تقطیر په مرسته ترلاسه کولی شو، خو دا طریقه مؤثره نه ده. له صنعتي پلوه کاربن ډای اکسایډ تر ډېره بیا نه ترلاسه کېدونکی اضافي محصول دی چې په بېلابېلو طریقو سره تولیدېږي او ښايي په بېلابېلو اندازو وکتل شي. <ref name="kirk">{{cite encyclopedia|first=Ronald|last=Pierantozzi|encyclopedia=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology|publisher=Wiley|year=2001|doi=10.1002/0471238961.0301180216090518.a01.pub2|chapter=Carbon Dioxide|isbn=978-0-471-23896-6}}</ref> د ټولو کاربن لرونکو سون‌توکو سوځېدل لکه میتان (طبیعي ګاز)، نفتي تقطیرونه (بېټرول، ډیزل، د خاور تېل، پروپان)، د ډبرو سکاره، لرګي او نور عمومي عضوي مواد کاربن ډای اکسایډ او په ځینو مواردو کې خالص کاربن او اوبه تولیدوي. د بېلګې په توګه د میتان او اکسیجن تر منځ کیمیاوي جوړجاړی یا تعامل: CH₄+2 O₂  → CO₂ + 2 H₂O په ۸۵۰ سانتي ګرېد (۱۵۶۰ فارنهایټ) درجو حرارت سره د چونې د ډبرې ₃CaCO له حرارتي تجزیې څخه کلسیم اکسایډ تولیدیږي چې دا مرکب په صنعتي کچه ډېر کارېږي. <ref>{{Cite book|last=Strassburger|first=Julius|title=Blast Furnace Theory and Practice|publisher=American Institute of Mining, Metallurgical, and Petroleum Engineers|place=New York|year=1969|isbn=978-0-677-10420-1}}</ref> CaCO₃ → CaO + CO₂ کاربن ډای اکسایډ د امونیا په تولید کې د بخار د ریفارمېنګ (بدلولو) او د اوبو د ګاز ځای پر ځای کولو په تعامل کې د هایدروجن د صنعتي تولید جانبي محصول دی. دغه پروسې د اوبو او طبیعي ګاز (میتان) له تعامل سره یوځای پیلېږي. دا په بیر او نورو ګاز لرونکو څښاکونو کې د کاربني کولو لپاره د غذايي درجې د کاربن ډای اکسایډ اصلي سرچینه ده. د ۲۰۱۸ کال په اوړي کې په اروپا کې د لنډمهالې ساتنې لپاره د امونیا د څو کارخونو د بندېدو له امله کاربن ډای اکسایډ کم شو. <ref>{{cite book|doi=10.1002/14356007.a05_165|chapter=Carbon Dioxide|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2000|last1=Topham|first1=Susan|isbn=3527306730}}</ref><ref>{{cite news|title=CO₂ shortage: Food industry calls for government action|url=https://www.bbc.com/news/business-44559669|agency=BBC|date=21 June 2018|access-date=24 June 2018|archive-date=23 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523150103/https://www.bbc.com/news/business-44559669|url-status=live}}</ref> اسیدونه له اکثرو فلزي کاربونېټونو څخه کاربن ډای اکسایډ ازادوي. په پایله کې ښايي په مستقیم ډول د کاربن ډای اکسایډ له طبیعي چینو څخه ترلاسه شي چې هلته د چونې پر ډبره یا ډولوميټ د اسیدي شویو اوبو د اغېز له امله تولیدېږي. لاندې د هایدروکلوریک اسید او کلسیم کاربونېټ (د چونې یا ګچ ډبره) تر منځ تعامل ښودل شوی: CaCO₃ +2 HCl → CaCl₂ + H₂CO₃ وروسته بیا کاربونیک اسید (H₂CO₃) په اوبو او کاربن ډای اکسایډ تجزیه کېږي.<ref>{{cite web|title=Facts About Landfill Gas|publisher=U.S. Environmental Protection Agency|url=http://www.dem.ri.gov/programs/benviron/waste/central/lfgfact.pdf|date=January 2000|access-date=4 September 2015|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923213448/http://www.dem.ri.gov/programs/benviron/waste/central/lfgfact.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Collecting and using biogas from landfills|publisher=U.S. Energy Information Administration|url=http://www.eia.gov/Energyexplained/?page=biomass_biogas|date=11 January 2017|access-date=22 November 2015|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711073415/https://www.eia.gov/Energyexplained/?page=biomass_biogas|url-status=live}}</ref> H₂CO₃ → CO₂ + H₂O == کارونه (استفاده) == کاربن ډای اکسایډ په خوراکي، تېلي او کیمیاوي صنایعو کې کارول کېږي. له دغه مرکب نه بېلابېلې سوداګریزې استفادې کېږي، په لویه کچه د ګاز لرونکو څښاکونو په تولید کې د کیمیاوي مادې په توګه کارېږي.<ref name="kirk2">{{cite encyclopedia|first=Ronald|last=Pierantozzi|encyclopedia=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology|publisher=Wiley|year=2001|doi=10.1002/0471238961.0301180216090518.a01.pub2|chapter=Carbon Dioxide|isbn=978-0-471-23896-6}}</ref> په کیمیاوي صنایعو کې کاربن ډای اکسایډ تر ډېره د یوې جوړوونکې مادې په توګه د یوریا په تولید کې کارول کېږي او کمه اندازه یې د میتانول او ډېرو نورو محصولاتو د تولید لپاره کارول کېږي. د کاربوکسیلیک اسید ځينې نور مشتقات لکه سودیم سالسیلېټ د کاربن ډای اکسایډ په کارولو  سره د کولبي – سکمېټ تعامل [یو کیمیاوی تعامل دی] په مرسته جوړېږي. == سرچینې == ==کشف== [[وېشنيزه:کیمیا]] [[وېشنيزه:عضوی کیمیا]] 2l2neqew7zvpu96qtt3rmnhp666hjgq 0 25635 371181 366875 2026-11-08T18:15:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371181 wikitext text/x-wiki کهکشان د جاذبې قوې له مخې د ستورو، ستوريزو پاتې شونو، د ستورو ګاز، دوړې او تياره مادې يو تړلی نظام دی. د کهکشان انګليسي ويی “Galaxy” له يوناني “galaxias” (γαλαξίας) څخه اخېستل شوی دی، چې په لفظي ډول «د شيدو» په مانا سره دی او د شيدو لار کهکشان ته يوه نغوته يا اشاره ده، چې لمريز نظام هم په کې دی. کهکشانونه د اټکل له مخې په منځني ډول ۱۰۰ ميليونه ستوري لري، چې له ۱۰۰ ميليون (۱۰^۸) څخه د لږو ستورو لرونکو کوچنيو څخه د سل ترېليون (۱۰^۱۴) لرونکو ستورو تر خورا لويو کهکشانونو پورې رسېږي، چې هر ستوری په کې د خپل کهکشان د کتلې له مرکز څخه دوران کوي. <ref name="SPC-20220211">{{cite news|last1=Howell|first1=Elizabeth|last2=Harvey|first2=Ailsa|title=How many stars are in the universe? - Can we estimate the total number of stars?|url=https://www.space.com/26078-how-many-stars-are-there.html|date=11 February 2022|work=[[Space.com]]|accessdate=16 July 2022}}</ref> کهکشانونه د هغوی د باندنۍ بڼې له مخې د بيضوي، مارپېچ يا نامنظمو کهکشانونو په توګه ډلبندي کېږي. فکر کېږي چې ډېری کهکشانونه په خپلو مرکزونو کې خورا ستر تياره سوري لری. د شيدو لار کهکشان مرکزي تور سوری چې د ساګيټاريس ای سټار “Sagittarius A*” په نوم پېژندل کېږي، د لمر په پرتله څلور ميليون برابره لويه کتله لري. د ۲۰۱۶ ز کال تر مارچ پورې جي ان-زي ۱۱ “GN-z11” تر ټولو لرغونی او خورا لرې پروت کهکشان ليدل کېږي. ياد کهکشان له ځمکې څخه ۳۲ بېليون نوري کالونه د حرکت ګډ يا “comoving” واټن لري او داسې ګڼل کېږي، چې له “Big Bang” تيوري څخه يوازې ۴۰۰ ميليون کالونه شاته پروت دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د ناسا د “New Horizones” فضايي پلټنې معلومات د نږدې ۲۰۰ بيليون کهکشانونو د پخواني اټکل د کره کولو په موخه کارول کېدل، چې د ۲۰۱۶ ز کال اټکل يې تعقيب کړ، چې له مخې يې په ټوله کې د کتلو وړ طبيعت کې دوه ترېليون يا له دې څخه زيات کهکشانونه او د اټکل له مخې (1 x 10²⁴) ستوري شته، چې د ستورو دا کچه د ځمکې د سيارې په ټولو سواحلو کې د شګو له ټولو ذرو څخه لوړه ده. ډېری کهکشانونه له ۱۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰۰ پارسېکونو [يو پارسېک درې نوري کالونه کېږي] قطر يا پنډوالی لري، چې نږدې له ۳۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰۰۰ نوري کالونه کېږي او د ميليونونو پارسيکونو يا مېګاپارسېکونو واټنونو له مخې يو له بل څخه بېل شوي دي. د پرتلنې په توګه: د شيدو لار کهکشان لږ تر لږه ۲۶۸۰۰ پارسيکونه (۸۷۴۰۰ نوري کالونه) قطر لري او له اندروميدا کهکشان “Andromeda Galaxy” څخه، چې نږدې ۱۵۲۰۰۰ نوري کالونه قطر لري او ورسره تر ټولو نږدې ستر کهکشان دی، د ۷۸۰۰۰۰ پارسيکونو (۲،۵ ميلون نوري کالونو) واټن لري. <ref>{{cite web |title=Astronomers were wrong about the number of galaxies in universe |url=https://www.jpost.com/health-science/astronomers-were-wrong-about-the-number-of-galaxies-in-universe-655425 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114153938/https://www.jpost.com/health-science/astronomers-were-wrong-about-the-number-of-galaxies-in-universe-655425 |archive-date=January 14, 2021 |access-date=2021-01-14 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en-US}}</ref><ref name="NAT-20161014">{{cite journal|last=Castelvecchi|first=Davide|title=Universe has ten times more galaxies than researchers thought - The new estimate could help astronomers better understand how galaxies form and grow.|url=https://www.nature.com/articles/nature.2016.20809.pdf|date=16 October 2016|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/nature.2016.20809|s2cid=125550751|accessdate=16 July 2022}}</ref><ref name="Conselice">{{cite journal|title=The Evolution of Galaxy Number Density at z <{{nbsp}}8 and its Implications|author=Christopher J. Conselice|s2cid=17424588|display-authors=etal|journal=The Astrophysical Journal|volume=830|issue=2|year=2016|arxiv=1607.03909|bibcode=2016ApJ...830...83C|doi=10.3847/0004-637X/830/2/83|page=83}}</ref><ref name="NYT-20161017">{{cite news|last=Fountain|first=Henry|title=Two Trillion Galaxies, at the Very Least|url=https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html|date=17 October 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=17 October 2016|archive-date=December 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231233343/https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html|url-status=live}}</ref><ref name="ESA-2019">{{cite web |author=Staff |date=2019 |title=How Many Stars Are There In The Universe? |url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Herschel/How_many_stars_are_there_in_the_Universe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923134902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Herschel/How_many_stars_are_there_in_the_Universe |archive-date=September 23, 2019 |access-date=21 September 2019 |work=[[European Space Agency]]}}</ref><ref>{{Cite book|chapter=The Structure of the Universe|doi=10.1007/978-1-4614-8730-2_10|title=The Fundamentals of Modern Astrophysics|url=https://archive.org/details/fundamentalsofmo0000maro|pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofmo0000maro/page/279 279]–294|year=2015|last1=Marov|first1=Mikhail Ya.|isbn=978-1-4614-8729-6}}</ref><ref name="SU-20020201">{{cite web |last=Mackie |first=Glen |date=1 February 2002 |title=To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand |url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223234654/http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |archive-date=December 23, 2018 |access-date=28 January 2017 |work=[[Centre for Astrophysics and Supercomputing]]}}</ref> د کهکشانونو تر منځ فضا په يو نازک يا نري ګاز (د کهکشانونو تر منځ وسط) سره ډکه شوې ده، چې په منځنۍ کچه په يو مکعب متر کې له يو اتوم څخه ټيټ غلظت لري. زياتره کهکشانونه د راښکون يا جاذبې د قوې له مخې په ډلو، غونچو او سترو ډلو وېشل شوي دي. د شيدو لار د سيمه ييزې ډلې يا لوکل ګروپ “Local Group” برخه دی، چې د اندوميدا کهکشان تر څنګ په دې (شيدو لار) کهکشان هم نفوذ لري. د ستورو ياده ډله د وېرګو په نوم د ستورو د سترې ډلې “Virgo Supercluster” برخه ده. دا ټولنې په تر ټولو پراخه کچه په عمومي ډول په پاڼو يا شيټونو او رښکيو يا فېلامېنټونو کې تنظيم شوې دي، چې ګرد چاپېر يې پراخه تشو نيولې ده. سيمه ييزه ډله يا لوکل ګروپ او د ستورو وېرګو نومي ستره ډله دواړه د لانياکيا “Laniakea” په نوم خورا لوی اسماني جوړښت کې ځای لري. <ref>{{cite journal|last1=Gibney|first1=Elizabeth|s2cid=124323774|year=2014|title=Earth's new address: 'Solar System, Milky Way, Laniakea'|journal=Nature|doi=10.1038/nature.2014.15819}}</ref> == ارپوهنه == د کهکشان “galaxy” ويی د فرانسوي او د منځنيو پېړيو لاتينې ژبې له لورې د شيدو لار (''galaxías (kúklos)'' γαλαξίας (κύκλος)) «د شيدو کړۍ» لپاره کارېدونکې يوناني اصطلاح څخه راپور شوی دی، چې اسمان کې د شيدو ته ورته رڼا په بڼه د هغه د ښکاره کېدنې له امله نومول شوی دی. د يوناني افسانې له مخې زيوس خپل ماشوم هيراکليس، چې له مړې ښځې څخه زېږېدلی دی، په داسې حال کې د هيرا “Hera” پر ټټر باندې اچوي چې هغه ويده ده؛ نو ماشوم به د نوموړې پاکې سپېڅلې يا اسماني شيدې وڅښي او په دې ډول به تل پاتې يا نه مړ کېدونکی شي. هيرا د شيدې ورکولو پ رمهال راويښېږي او په دې پوهېږي، چې هغه د يو ناپېژانده ماشوم پالنه کوي: هغه ماشوم لرې پورې وهي، د هيرا يو څه شيدې توېيږي او د شيدو لار په نوم د رڼا ډله جوړوي. <ref>C. T. Onions et al., ''The Oxford Dictionary of English Etymology'', Oxford, 1966, p. 385.</ref> د ستورو په ادبياتو کې په غټو تورو ليکل شوی “Galaxy” ويی زياتره زموږ په نړۍ کې له نورو کهکشانونو سره د توپير کولو په موخه، زموږ کهکشان (د شيدو لار) لپاره کارول کېږي. د انګليسي “Milky Way” اصطلاح تاريخ ۱۳۸۰ زکال کې د چاوسر له لورې يوې قيصې ته ورګرځي: <blockquote>هلته کهکشان ته وګوره کوم سړی د شيدو لاره پاکوي او د نندارې لپاره سپين څرګندېږي - جيوفري چاوسر، د شهرت کور “Geoffrey Chaucer”, The House of Fame” </blockquote>کهکشانونه په لومړيو کې د دوربين په واسطه موندل (کشف) شوي وو او د مارپېچ نيبولا په نوم پېژندل کېدل. له ۱۸ څخه د ۱۹ پېړۍ پورې ډېری ستورپوهانو فکر وکړ، چې کتل شوې کتلې يا د ستورو نابېلې شوې ډلې يا غير کهکشاني نيبولا دي او هغوی يې يوازې د شيدو لار کهکشان برخې ګڼلې، مګر د هغوی اصلي جوړښت او طبيعت ناڅرګند او د يو راز په توګه پاتې شو. هغو کتنو چې د اندروميدا کهکشان په څېر د يو څو نږدې روښانه کهکشانونو له سترو دوربينونو څخه يې ګټه اخېستله، د ستورو په خورا سترو يو ځای کېدنو [راټولېدلو] کې يې هغوی د ستورو د ښکاره تتوالي او بشپړ نفوس پر بنسټ سره بېل کړل، چې د دې جسمونو اصلي واټنونو دوی د شيدو لار کهکشان تر شا په ښه ډول ځای په ځای کړل. دوی د همدې له امله په عمومي ډول د ټاپو نړيو په نوم يادېدل، مګر دا اصطلاح په چټکۍ سره له کارونې ځکه ولوېده، چې د نړۍ ويي د ټول شتون مانا درلوده او پر ځای يې يوازې د کهکشانونو په نوم وپېژندل شول. == نوم ايښودنه == په لسګونو زره کهکشانونه په بنسټيز ډول لښتليک شوي دي، مګر يوازې يو څو يې غوره نومونه لري. لکه: اندروميدا کهکشان، ماژلاني ورېځې “Magellanic Clouds”، وايرپول کهکشان “Whirpool Galaxy” او سومبريرو کهکشان “Sombrero Galaxy”. ستورپوهان د يو شمېر معلومه لښتليکونو په مرسته کار کوي. لکه: ميزاير لښتليک يا کتلاک «Messier catalogue»، نوی عمومي لښتليک «New General Catalogue»(NGC) ، شاخص لښتليک «Index Catalogue» (IC)، د کهکشانونو او د کهکشانونو د ستوريزو ډلو لښتليک «Catalogue of Galaxies and of Clusters of Galaxies» (CGCG)، د کهکشانونو مورفولوژيک لښتليک «Morphological Catalogue of Galaxies» (MCG)، د کهکشانونو اپسالا نومي عمومي لښتليک «Uppsala General Catalogue» (UGC) او د اصلي کهکشانونو لښتليک «Catalogue of Principal Galaxies» (PGC)، چې د “LEDA” په نوم هم پېژندل کېږي. ټول پېژندل شوي کهکشانونه د پورتنيو بنسټيزو لښتليکونو په يو يا ورڅخه زياتو هغو کې هر وخت د يو بېل عدد يا ګڼې له مخې راڅرګندېږي. د بېلګې په ډول ميزاير ۱۰۹ (يا M109) يو مارپېچ کهکشان دی، چې د ميزاير لښتليک کې ۱۰۹ عدد لري. دا کهکشان د “NGC” ۳۹۹۲، د “UGC” ۶۹۳۷، د “CGCG” ۲۶۹-۰۲۳، د “MCG” ۰۴۴-۲۰-۰۹+ او د “PGC” يا “LEDA” ۳۷۶۱۷ ونډې هم لري. ميليونونه تت کهکشانونه د سلون ډيجيټل سکای سروې په څېر اسماني سروېګانو کې د هغوی د ځانګړتياوو له مخې پېژندل کېږي، چې “M109” په کې د “SDSS J115735.97+532228.9” په توګه لښتليک شوی دی. == د کتنې تاريخ == د شيدو لار او نورو نيبولا په اړه دا پوهېدنه چې موږ په يو کهکشان کې ژوند کوو، چې د زياتو موازي يا برابرو سترو موندنو له ډلې څخه دی. === د شيدو لار کهکشان === يوناني فيلسوف دموکريت “Democritus” (۴۵۰ – ۳۷۰ مخزېږديز کال) وړانديز وکړ، چې د شيدو لار په نوم د شپې له خوا اسمان کې روښانه ډله ښايي بېل ستوري ولري. ارستو (۳۸۴ – ۳۲۲ مخزېږديز کال) که څه هم باورمن و، چې د شيدو لار د ځينو لويو، ګڼو او يو بل ته د نږدې ستورو د اورينې څپې يا وږم له سوځېدنې له امله وه او سوځېدنه د اتموسفير په پورتنۍ برخه يا د نړۍ په هغه برخه کې پېښېږي، چې په درنو حرکتونو سره دوام کوي. نيوپلاتوني فيلسوف ځوان اوليمپيوډورس “Olympiodorus the Younger” په دې نظريې نيوکه کوله او استدلال يې کاوه، چې که چېرې د شيدو لار ځمکنی يا تر سپوږمۍ ښکته وي (د ځمکې او سپوږمۍ تر منځ پورت وي)، نو بايد په ځمکه باندې په بېلابېلو ځايونو او وختونو کې بېلابېل څرګند شي؛ بل دا چې بېلابېله بڼه بايد ولري، چې داسې نه ده. د نوموړي په اند د شيدو لار کهکشان اسماني جسم و. <ref name="Plutarch">{{cite book|title=The Complete Works Volume 3: Essays and Miscellanies|publisher=Echo Library|author=Plutarch|author-link=Plutarch|date=2006|page=66|isbn=978-1-4068-3224-2|url=https://books.google.com/books?id=I34rSPrX1tQC|access-date=July 25, 2018|archive-date=March 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324071205/https://books.google.com/books?id=I34rSPrX1tQC|url-status=live}}</ref><ref name="Montada">{{cite encyclopedia|last1=Montada|first1=J. P.|date=September 28, 2007|title=Ibn Bâjja|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja|access-date=July 11, 2008|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085852/https://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja/|url-status=live}}</ref> ==سرچینې== 1ivtohx18r2x14gxnru4gxzexp37ij5 0 27692 370918 283553 2026-11-08T13:22:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370918 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = مريخوال | image = The Martian film poster.jpg | caption = د تیاتر ریلیز پوسټر | director = [[ريډلي سکاټ]] | producer = {{Plainlist| * [[سیمون کینبرګ]] * ريډلي سکاټ * [[مایکل شیفر]] * [[مارک هفام]] }} | screenplay = [[ډریو ګوډارډ]] | based_on = {{Based on|د مريخوال ۲۰۱۱ ناول|[[انډي ویر]]}} | starring = {{Plainlist| * [[میټ ډیمون]] * [[جیسیکا چیستین]] * [[کریسټین ویګ]] * [[جیف ډینیلز]] * [[مایکل پینا]] * [[شان بین]] * [[کیټ مارا]] * [[سیباستیان سټین]] * [[اکسل هیني]] * [[مکینزي ډیوس]] * [[بینډیکټ وانګ]] * [[ډونالډ ګلوور]] * [[چن شو]] * [[ایډی کو]] * [[Chiwetel Ejiofor]] }} | music = [[هیري ګریګسن-ویلیمز]] | cinematography = [[داريوش ولسکي]] | editing = [[پیټرو سکالیا]] | studio = {{Plainlist| * [[Scott Free Productions]] * [[Kinberg Genre]] * [[TSG Entertainment]] }} | distributor = [[20th Century Fox]] | released = {{Film date|2015|9|11|[[2015 Toronto International Film Festival|TIFF]]|2015|9|30|بریتانیا|2015|10|02|د امريکا متحده ايالات}} | runtime = ۱۴۱ دقیقې<ref>{{cite web | url=https://www.bbfc.co.uk/releases/martian-film | title=''The Martian'' (12A) | publisher=[[British Board of Film Classification]] | date=September 16, 2015 | access-date=September 16, 2015 | archive-date=September 30, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200451/https://www.bbfc.co.uk/releases/martian-film | url-status=dead }}</ref> | country = {{Plainlist| * {{GBR}}<ref name="lumiere">{{cite web|title=The Martian (EN)|url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=63472|website=Lumiere|access-date=24 June 2017|archive-date=October 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023225203/http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=63472|url-status=live}}</ref> * {{USA}}<ref name="lumiere"/> }} | language = انګلیسي | budget = $۱۰۸ میلیونه<ref>{{cite magazine | last=McCarthy | first=Todd | url=https://www.hollywoodreporter.com/news/martian-truth-todd-mccarthys-5-819231 | title=From 'The Martian' to 'Truth,' Todd McCarthy's 5 Most Tantalizing Titles at TIFF | magazine=[[The Hollywood Reporter]] | date=September 8, 2015 | access-date=September 10, 2015 | archive-date=October 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201001135554/https://www.hollywoodreporter.com/news/martian-truth-todd-mccarthys-5-819231 | url-status=live }}</ref> | gross = $۶۳۰.۶ میلیونه<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |id=3659388 |title=The Martian |access-date=April 10, 2022 }}</ref> }} '''مریخوال''' ([[انګلیسي]]: The Martian) د ۲۰۱۵ کال یو امریکايي [[ساینس]]-افسانه فلم دی چې ریډلي سکاټ یې جوړوونکی او مټ ډېمن یې ستوری دی. دا [[فلم]] په همدې نامه د انډي وېر د ۲۰۱۱ کال پر ناول جوړ شوی دی. په دې فلم کې مټ ډېمن د یوه ستورمزلي رول لوبولی چې په تېروتنې سره د نورو له خوا مړ ګڼل کېږي او په مریخ کې پرېښودل کېږي. په فلم کې یې دا کیسه ښکاره کړې چې مټ ډېمن څنګه د ژوندي پاتېدو او نور کسان د هغه د ژغورلو هلې ځلې کوي. د مټ ډېمن تر څنګ، په دې فلم کې جېسیکا چسټین، کرسټین وېګ، جېف ډېنیلز، مایکل پېنیا، کېټ مارا، شان بین، سېباسچن سټېن، اکسل هېني، ډانلډ ګلوور او چېويټل اېجیوفور هم کار کړی دی. ==کيسه== په ۲۰۳۵ کې، مریخ ته د ایرس III ماموریت عمله د دوی د ۳۱-سول سفر په ۱۸ کې د مریخ شمسي ورځ (سول) کې د اکیډیلیا پلانیټیا سپړنه کوي. یو سخت دوړو طوفان ګواښ کوي چې د دوی د مریخ ایسنټ موټر (MAV) غورځوي. ماموریت پاک شوی، مګر کله چې عمله ویستل کیږي، ستورمزل مارک واټني د ملبے په واسطه ټپی شوی. د هغه د سوټ بایو مانیټر څخه ټیلی میټري خرابه شوې او واټني په غلطۍ سره مړ شوی. د MAV (د مریخ ایسنټ موټر) سره د سقوط په څنډه کې ، پاتې عمله د خپل مدار کښتۍ ، هرمیس ته ځي. واټني د طوفان وروسته بیداریږي، ټپي کیږي او د کم اکسیجن خبرداری سره. هغه د عملې سطحې استوګنځي ("حب") ته راستون کیږي او د هغه زخم درملنه کوي. لکه څنګه چې واټني روغ کیږي، هغه د ویډیو ډایری پیل کوي. د ځمکې سره د خبرو اترو توان نلري، د هغه د ژغورنې یوازینۍ چانس د مریخ راتلونکی ماموریت دی. په څلورو کلونو کې، ایرس IV به ۳،۲۰۰ کیلومتره (٢،٠٠٠ میل) لیرې د شیاپریلي کرټر کې ښکته شي. د واټني سمدستي اندیښنه خواړه دي؛ د نباتاتو پوه په توګه، هغه په حب کې د مریخ د خاورې په کارولو سره یو باغ جوړوي چې د عملې د بایو کثافاتو سره القاح کیږي او د راکټ د پاتې سونګ څخه اوبه جوړوي. هغه بیا په بسته شوي خواړو کې د کچالو څخه اخیستل شوي د سترګو څخه ټول کچالو کري. هغه د ایرس IV MAV سایټ ته د سفر لپاره د روور ترمیم هم پیل کوي. په ځمکه کې، د ناسا سپوږمکۍ پلان کونکی مینډي پارک، د سپوږمکۍ عکسونو بیاکتنه، د تجهیزاتو لیږدولو یادونه کوي او پوهیږي چې واټني باید ژوندی وي. د NASA رییس ټیډي سنډرز خلکو ته خبرونه خپروي ، مګر پریکړه یې وکړه چې د ایرس III عملې ته نه ووایی ترڅو دوی د الوتنې رییس میچ هینډرسن قوي اعتراض په اړه په خپل ماموریت تمرکز وکړي. واټني په یوه میاشت کې د پاتھ فائینډر د کشف لپاره روور اخلي، چې په ۱۹۹۷ کې خاموشه شوه. د پاټ فائینڈر د کیمرې او موټرو په کارولو سره، هغه د ناسا سره بصری اړیکه ټینګه کړه. NASA د سافټویر پیچ لیږدوي ترڅو روور د Pathfinder سره وصل کړي، د متن په واسطه ارتباط فعالوي. سنډرز په پای کې هینډرسن ته اجازه ورکوي چې د واټني عملې ملګرو ته خبر ورکړي. د مریخ د ماموریت رییس وینسنټ کپور او د جیټ پروپلشن لابراتوار (JPL) رییس بروس این جی د فضا تحقیقات چمتو کوي ترڅو واټني ته د اریس IV تر رسیدو پورې د ژوندي پاتې کیدو لپاره کافي خواړه چمتو کړي. په هرصورت، د حب هوايی قلف راوتلی او د مریخ سخت چاپیریال ته حب ښکاره کوي؛ د کچالو بوټي ټول مړه کیږي. اوس ، د وخت خوندي کولو لپاره ، سانډرز امر کوي چې د ورځني خوندیتوب تفتیشونه له پامه وغورځول شي. د هغه قمار ناکام شو، او د اطلس V راکټ د پورته کیدو وروسته سمدلاسه چاودنه کوي. د چین ملي فضایي ادارې یو پټ بوسټر راکټ جوړ کړی، تایانګ شین (د لمر خدای"). پریکړه وشوه چې د راکټ کارولو لپاره د واټني بیا رسولو لپاره. په هرصورت، د JPL ستوروډینامیسټ ریچ پورنیل یو بدیل پلان رامینځته کوي: تایانګ شین د هرمیس سره ناسته پاسته کړئ او بیا یې چمتو کړئ ، چې بیا به د اریس IV څخه دوه کاله دمخه مریخ ته د "سلنګ شاټ" لپاره د ځمکې جاذبه وکاروي. سانډرز دا نظر ردوي ، په پام کې نیولو سره چې دا د هرمیس عملې لپاره خورا خطرناک دی. هینډرسن په پټه توګه د پورنیل وړاندیز عملې ته لیږي؛ دوی په متفقه توګه د NASA تصویب ترلاسه کولو پرته د دې پلي کولو لپاره رایه ورکوي، د NASA ریموټ کنټرول غیر فعال کوي او د کورس بدلون کوي. سنډرز مجبور دی چې په عامه توګه د دوی ملاتړ وکړي ، مګر د هینډرسن غوښتنه کوي چې د ایرس III ماموریت بشپړیدو وروسته استعفا وکړي. واټني د ۹۰-سول سفر شیاپریلي ته پیل کوي، چیرته چې د ایرس IV لپاره MAV مخکې موقعیت لري. هغه باید دا د هرمیس سره د لیدو لپاره وکاروي، مګر دا باید د پام وړ روښانه شي. د الوتنې وروسته، کله چې MAV د تیلو څخه تیریږي، د هرمیس په پرتله د هغې سرعت دومره ګړندی نه دی چې واټني پورته شي. کمانډر لیوس په چټکۍ سره وده کوي، د چاودیدونکو توکو په کارولو سره د مخکینۍ الوتکې څخه سرغړونه کوي، په پایله کې هوا په تاوتریخوالی سره تیښته کوي او هرمیس ورو کوي. دا لا هم کافي نه ده؛ د ټیچر شوي انسان مینیوور کولو واحد په کارولو سره ، لیوس نشي کولی واټني ته ورسیږي. واټني خپل د فشار سوټ سوري کوي، د تېښتې هوا په کارولو سره خپل ځان لیوس ته رسوي او یوازې په مریخ کې خپل ۵۴۳ سولونه پای ته رسوي. ځمکې ته له راستنیدو وروسته ، واټني د خلاباز نوماندانو لپاره د ژوندي پاتې کیدو ښوونکی شو. پنځه کاله وروسته، لکه څنګه چې د ایرس V په لاره اچول کیږي، هغه کسان چې د واټني په ژغورنې کې ښکیل دي د دوی په اوسني ژوند کې لیدل کیږي. ==هنريالان== ==موسيقي== ==بازارموندنه== ==ساينسي سموالی== == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{IMDb title|3659388}} * {{Metacritic film|the-martian}} * {{Rotten Tomatoes|the_martian}} [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] emoe90u6ckvj1tf5w8h9hucixrynwif 0 30787 371193 336515 2026-11-08T18:20:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371193 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس لوبغاړی | نوم = کپیل شرما | انځور = Kapil Sharma at the launch of Jai Maharashtra channel.jpg | د انځور څرګندونه = شرما د جي مهاراشټرا تلويزوني چينل د د پرانیستې په مراسمو کې | اصلي نوم = | د فعالیت زمینه = | د زېږېدو نېټه ={{Birth date and age|df=yes|1981|4|2}}<ref name="هند. کام">{{Cite web | title = د کپيل شرما د کليزې مبارکي! | last = ميز | first = هند. کام اينټاټيرمينټ | work = | url = http://www.india.com/showbiz/kapil-sharma-happy-birthday-1075897/}}</ref> | د زېږېدو ځای = [[امرتسر]]، [[پنجاب (هند)|پنجاب]]، [[هند]] | د زېږون نوم = | مور = | پلار = | د مړينې نېټه = | د مړينې ځای = |د مړینی لامل = | د اوسیدنی ځای = | د اوسیدنی ځای همغږي = | د اوسیدو ځای = [[ممبیی]]، [[مهاراشټرا]]، هند | تابعیت ={{هند}} | نور نومونه = | دنده = ټوکمار، لوبغاړی، سندرغاړی،<br/> پروډیوسر، تلويزيون کوربه،<br/> جايزې کوربه، کوربه تلويزيونی خپرونه،<br/>مرکه کونکی، فلم تولیدونکی |د فعالیت کلونه = ٢٠٠٧- تراوسه | ښځه =گیني | لوړوالی = | وزن = | د ژوند ملګرۍ = | ماشومان = | مشهور په = | خپلوان = | کورنۍ = | مور او پلار = | تعلیم =[[هندو پوهنتون]]، [[امرتسر]] | دین = | مشهور په =[[د کپیل شرما شو]]<br/>''[[د کمیډي شپی له کپیل سره]]''<br/>''[[کمیډي سرکس]]''<br/>''[[له چا او چا سره مینه وکړم]]''<br/>[[د هند خندونی ننګونه]]<br/>[[فيرنګي|فرنګي فلم]]<br/>[[د کورنۍ وخت د کپيل شرما سره|د کورنۍ وخت د کپيل شرما سره]]<br/>[[راجېش اروړآ]] | تر اغېز لاندې = | وېبپاڼه = | imdb_id = 6151574 | اسکار جایزې = | آفی جایزې = | آریېل جایزې = | بافتا جایزې = | پاډما جایزې = | امی جایزې = | د فلمفير جایزې = | پاډما شری جایزې = | جمینی جایزې = | د ګولډن ګلوب جایزې = | ګولډن توت جایزې = | د ملي فلم جایزې = | ټونی جایزې = | لاسلیک = | جایزې = }} '''کپیل شرما''' په (٢ اپرېل ١٩٨١م ) کال کی په [[امريتسر]]، [[پنجاب، هند|پنجاب]]، [[هند]] کی زیږیدلی دی، هغه یو هندی ټوکمار، لوبغاړی، سندرغاړی، پروډیوسر، تلويزيون کوربه، جايزې کوربه، کوربه تلويزيوني خپرونه، مرکه، او فلم تولیدونکی دی. دده خپرونه چي [[د کپیل شرما شو|د کپیل شرما خپرونې]] په نامه يادېږي، چي د هند سره سره په ټوله نړۍ کی ګڼ شمیر مینوال لري. ==تلویزیونی ژوندليک== کپيل شرما په[[د کمیډي شپی له کپیل سره| کميډي نايټس ويد کپيل]] کي خلکو ته خپل ځان وروپيژندي، چي تر هغه وروسته يي خپله شو چي [[د کپیل شرما شو]] په نامه ياديږي شروع کړه، خو هغه په اصل کې د [[کميډي سرکس]] څخه شروع وکړه، چي په ډيرو تکړه نمرو باندې کامياب سو هغه په هره ټوکماري باندي تر ٨ کمي نمري ندي اخيستې، او هيچا هيڅکله هغه ته داسې يو کمينټ ورنکړ چي د هغه د هغه د خپګان لامل وګرځي، کله کله د ملګرو په وجه د هغه نومري راکښته کيدي، ځکه چې ملګري يي دده په اندازه ښه ټوکماران نه وه او دي کار ده ته کله ناکله تاوان رسوي، نو د خلکو د ډيرو همکاريو او غوښتنو وروسته د [[ کلر تلویزیون]] يوه خپرونه جوړه کړه، چي د هغه پر خپله نامه وه چي [[د کمیډي شپی له کپیل سره| کميډي نايټس ويد کپيل]] نوميده، خلګو دده خپرونه زياته خوښه کړه، هغه يو ارمان درلود چي شو يي بلکل پر خپل نامه سي، نو د ډيرو خلکو په ملګرتيا يي په نوي ډيلي کي د [[سوني تلویزیون]] په مرسته يوه بله خپرونه پيل کړه چې [[د کپیل شرما شو]] ونومول سوه، کوم چې تر اوسه هم ددنيا په ډيرو ملکونو کې مينوال لري ==فیلمګرافی== ===فلمونه=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" !scope="col"| کال !scope="col"| نوم !scope="col"| رول !scope="col"| وړاندې کونکي !scope="col" class="unsortable" | ياداښتونه !scope="col" class="unsortable" | {{abbr|لینک.|Reference}} |- !scope=row| ٢٠١٠ | ''بهاونو کو سمجهو'' | د ټاکور زوی | [[سنیل پال]] | ځانګړې بڼه |style="text-align:center;"| |- !scope=row| ٢٠١۵ | ''[[کس کس کو پیار کرو]]'' | کما شیو رام کیشن | [[اباس–مستان]] | |style="text-align:center;"| |- !scope=row| ٢٠١٧ | ''[[فيرنګي]]'' | منگا | راجیو ډنگھرا | همداراز [[پروډیوسر]] |style="text-align:center;"| |} ===تلويزيون=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" !scope="col"| کال !scope="col"| سرليک !scope="col"| رول !scope="col"| نيټورک !scope="col" class="unsortable" | یادښتونه !scope="col" class="unsortable" | {{abbr|لینک|Reference}} |- !scope=row| ۲۰۰۶ | ''Hasde Hasande Ravo'' | ګډون کونکي | [[MH1 Music|MH One]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=N6yw8JK9d7c |title=Kapil Sharma - Hasde Hasande Ravo - ۲۰۰۶ |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- !scope=row| ۲۰۰۷ | ''[[The Great Indian Laughter Challenge#Challenge III results|The Great Indian Laughter Challenge - Season 3]] | ګډون کونکي | [[Star One (Indian TV channel)|Star One]] | |style="text-align:center;"| |- !scope=row| ٢٠٠٨ | ''[[Chhote Miyan]]'' | کوربه | [[Viacom 18|Colors TV]] | |style="text-align:center;"| |- |rowspan="2"| ٢٠٠٩ | ''[[Ustaadon Ka Ustaad]]'' | ګډون کونکي | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | |style="text-align:center;"| |- | ''Hans Baliye'' | ګډون کونکي | [[Star One (Indian TV channel)|Star One]] | |style="text-align:center;"| |- !scope=row| ٢٠١٠-١٣ | ''[[Comedy Circus]]'' | ګډون کونکي | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | د شپږو مسلسل دورو ګټونکي |style="text-align:center;"| |- !scope=row| ٢٠١١ | ''Star Ya Rockstar'' | ګډون کونکي | [[Zee TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.zeetv.com/gossip-trivia/manasi-parekh-crowned-rockstar.html |title=Manasi Parekh crowned 'Rockstar' |publisher=[[Zee TV]]}}</ref> |- !scope=row| ٢٠١٢ | ''[[Jhalak Dikhhla Jaa 6#Season 6]]'' | کوربه | [[Viacom 18|Colors TV]] | |style="text-align:center;"| |- !scope=row| ٢٠١٣-١۶ | ''[[Comedy Nights with Kapil]]'' | کوربه | [[Viacom 18|Colors TV]] | |style="text-align:center;"| |- |rowspan="2"| ٢٠١۴ | ''[[Kaun Banega Crorepati#Season 8: 2014]]'' | میلمه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | |style="text-align:center;"| |- | ''[[The Anupam Kher Show]]'' | میلمه | [[Viacom 18|Colors TV]] | |style="text-align:center;"| |- |rowspan="8"| ٢٠١۵ | ''[[60th Filmfare Awards]]'' | کوربه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/karan-johar/meet-three-musketeers-be-hosting-60th-filmfare-awards |title=Meet the Three Musketeers to be hosting 60th Filmfare Awards |publisher=Pinkvilla |access-date=2018-05-11 |تاريخ الأرشيف=2019-08-23 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190823011836/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/karan-johar/meet-three-musketeers-be-hosting-60th-filmfare-awards |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-08-23 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190823011836/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/karan-johar/meet-three-musketeers-be-hosting-60th-filmfare-awards |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190823011836/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/karan-johar/meet-three-musketeers-be-hosting-60th-filmfare-awards |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823011836/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/karan-johar/meet-three-musketeers-be-hosting-60th-filmfare-awards }}</ref> |- | ''[[Farah Ki Daawat]]'' | میلمه | [[Viacom 18|Colors TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.farahkidaawat.com/celeb-recipe-list.php?recId=VFZSVlBRPT0= |title=Kapil Sharma, Jacqueline Fernandes & Anil Kapoor |publisher=Farah Ki Daawat |access-date=2018-05-11 |تاريخ الأرشيف=2018-06-16 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180616183629/http://www.farahkidaawat.com/celeb-recipe-list.php?recId=VFZSVlBRPT0= |url-status=dead |خونديځ نېټه=2018-06-16 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180616183629/http://www.farahkidaawat.com/celeb-recipe-list.php?recId=VFZSVlBRPT0= |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180616183629/http://www.farahkidaawat.com/celeb-recipe-list.php?recId=VFZSVlBRPT0= |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616183629/http://www.farahkidaawat.com/celeb-recipe-list.php?recId=VFZSVlBRPT0= }}</ref> |- | ''[[Aap ki adalat|Aap Ki Adalat]]'' | میلمه | [[India TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jer_oZQELno |title=Kapil Sharma in Aap Ki Adalat |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | ''[[Dance India Dance]]'' | میلمه | [[Zee TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.ozee.com/shows/dance-india-dance-season-5/video/dance-india-dance-season-5-episode-25-september-19-2015-full-episode.html |title=Dance India Dance Season 5 - Episode 25 - September 19, 2015 |publisher=[[Zee TV]] |access-date=May 11, 2018 |تاريخ الأرشيف=February 8, 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180208081310/http://www.ozee.com/shows/dance-india-dance-season-5/video/dance-india-dance-season-5-episode-25-september-19-2015-full-episode.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=February 8, 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180208081310/http://www.ozee.com/shows/dance-india-dance-season-5/video/dance-india-dance-season-5-episode-25-september-19-2015-full-episode.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180208081310/http://www.ozee.com/shows/dance-india-dance-season-5/video/dance-india-dance-season-5-episode-25-september-19-2015-full-episode.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208081310/http://www.ozee.com/shows/dance-india-dance-season-5/video/dance-india-dance-season-5-episode-25-september-19-2015-full-episode.html }}</ref> |- | ''[[Indian Idol Junior]]'' | میلمه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/indian-idol-junior-2-grand-finale/photostory/48854699.cms |title=Indian Idol Junior 2 Grand Finale |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> |- | ''[[The Voice (Indian TV series)|The Voice]]'' | میلمه | [[&TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/kapil-sharma-elli-avram-add-star-power-to-the-voice-india-finale/ |title=Kapil Sharma, Elli Avram add star power to ‘The Voice India’ finale |publisher=[[The Indian Express]]}}</ref> |- | ''[[Aaj Ki Raat Hai Zindagi]]'' | میلمه | [[Star Plus]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.hotstar.com/tv/aaj-ki-raat-hai-zindagi/5778/kapil-sharma-sings-a-song-ek-safar/1000073764 |title=Aaj Ki Raat Hai Zindagi |publisher=[[Hotstar]] |access-date=2018-05-11 |تاريخ الأرشيف=2018-05-15 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180515152933/http://www.hotstar.com/tv/aaj-ki-raat-hai-zindagi/5778/kapil-sharma-sings-a-song-ek-safar/1000073764 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2018-05-15 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180515152933/http://www.hotstar.com/tv/aaj-ki-raat-hai-zindagi/5778/kapil-sharma-sings-a-song-ek-safar/1000073764 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180515152933/http://www.hotstar.com/tv/aaj-ki-raat-hai-zindagi/5778/kapil-sharma-sings-a-song-ek-safar/1000073764 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180515152933/http://www.hotstar.com/tv/aaj-ki-raat-hai-zindagi/5778/kapil-sharma-sings-a-song-ek-safar/1000073764 }}</ref> |- | ''[[Star Guild Awards]]'' | کوربه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/even-kapil-sharma-couldnt-save-the-abysmal-star-guild-awards-2568466.html |title=Even Kapil Sharma couldn't save the abysmal Star Guild awards |publisher=First Post}}</ref> |- | rowspan="2" | ۲۰۱۶ | ''[[Screen Awards|22nd Star Screen Awards]]'' | کوربه | [[Star Plus]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kapil-sharma-to-host-22nd-star-screen-awards/ |title=Kapil Sharma to host 22nd Star Screen Awards |publisher=[[The Indian Express]]}}</ref> |- | ''[[61st Filmfare Awards]]'' | کوربه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/61st-Filmfare-Awards-Shah-Rukh-Khan-and-Kapil-Sharma-to-host/articleshow/50572439.cms |title=61st Filmfare Awards: Shah Rukh Khan and Kapil Sharma to host |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> |- | rowspan="1" | ۲۰۱۶-۱۷ | ''[[The Kapil Sharma Show]]'' | کوربه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | | |- | rowspan="3" | ۲۰۱۷ | ''[[62nd Filmfare Awards]]'' | کوربه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.filmfare.com/photos/shah-rukh-khan-steals-the-show-at-the-jio-filmfare-awards-18175.html |title=Shah Rukh Khan steals the show at the Jio Filmfare Awards |publisher=[[Filmfare]]}}</ref> |- | ''[[Koffee with Karan#Season 5|Koffee with Karan 5]]'' | میلمه | [[Star World]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.hotstar.com/tv/koffee-with-karan/1525/lol-kapil-is-here/1000168665 |title=Koffee with Karan |publisher=[[Hotstar]] |تاريخ الوصول=2018-05-11 |تاريخ الأرشيف=2018-05-01 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180501152121/http://www.hotstar.com/tv/koffee-with-karan/1525/lol-kapil-is-here/1000168665 |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2018-05-11 |خونديځ نېټه=2018-05-01 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180501152121/http://www.hotstar.com/tv/koffee-with-karan/1525/lol-kapil-is-here/1000168665 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180501152121/http://www.hotstar.com/tv/koffee-with-karan/1525/lol-kapil-is-here/1000168665 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501152121/http://www.hotstar.com/tv/koffee-with-karan/1525/lol-kapil-is-here/1000168665 }}</ref> |- |''[[Bigg Boss 11]]'' | میلمه | [[Colors TV]] | د ''فيرنګي'' فلم د خبرتيا دپاره |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-11-november-11-2017-preview-kapil-sharma-leaves-contestants-in-splits-of-laughter-salman-khan-slams-hina-khan/articleshow/61608144.cms|title=Bigg Boss 11 November 11, 2017 Preview: Kapil Sharma leaves contestants in splits of laughter; Salman Khan slams Hina Khan|date=11 November 2017}}</ref> |- | rowspan="1" | ۲۰۱۸ | ''[[Family Time With Kapil Sharma]]'' | کوربه | [[Sony Entertainment Television|Sony TV]] | اوس مهال ځنډول سوي ده | <ref>https://www.hindustantimes.com/tv/family-time-with-kapil-sharma-suspended-for-a-month-due-to-cancelled-shoots/story-tS5j8AefBWrdoRpWER8GQO.html</ref> |} ==انعامونه او نومونې== {| class="wikitable" |- ! کال ! جايزې ! وېشنيزه ! لپاره د ! پایله ! {{Abbr|لينک|Reference}} |- | ٢٠١٢ | rowspan="3" | [[د هند تلويزيون اکاډیمۍ جايزې]] | rowspan="2" | غوره لوبغاړی - کميډي | ''[[کهاني کميډي سرکس کي]]'' | rowspan="8" {{Won}} |<ref>{{cite web|url=https://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2012 |title=Indian Television Academy Awards 2012 |publisher=IndianTelevisionAcademy.com |date= |accessdate=22 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021114031/https://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2012 |archivedate=21 October 2013 |df= }}</ref> |- | rowspan="4"| ٢٠١٣ | ''[[د کمیډي شپی له کپیل سره]]'' | rowspan="2" |<ref name="ita">{{cite web |url=https://www.indiantelevisionacademy.com/site//awards_hhita_details_new.php?year=2013 |title=Indian Television Academy Awards 2013 |publisher=IndianTelevisionAcademy.com |date= |accessdate=22 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203003233/http://www.indiantelevisionacademy.com/site//awards_hhita_details_new.php?year=2013 |archivedate=3 December 2013 |url-status=dead }}</ref> |- | خنده دار ترين سريال– کوميډي | ''[[د کمیډي شپی له کپیل سره]]'' |- | [[ثی ان ان-آی بی آن د کال هندی]] | د کال سرګرمۍ شخص | کپیل شرما |<ref name="EntertainerOfYear">{{cite news|title=Entertainer of the Year |url=https://www.indianoftheyear.com/winners-2013.php |publisher=CNN-IBN |date=23 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108205753/https://www.indianoftheyear.com/winners-2013.php |archivedate= 8 November 2014 |df= }}</ref> |- | بیګ سټار اينټرټينمينټ جايزه | تر ټولو زيات د سرګرمۍ والا خپرونه | rowspan="2" | ''[[د کمیډي شپی له کپیل سره]]'' |<ref>نارايان، ګيرجيا. (19 December 2013) [https://entertainment.oneindia.in/television/news/2013/big-star-entertainment-awards-2013-comedy-nights-with-kapil-diya-aur-127659.html Big Star Entertainment Awards 2013: Comedy Nights With Kapil, Diya Aur.., Maharana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513195225/https://entertainment.oneindia.in/television/news/2013/big-star-entertainment-awards-2013-comedy-nights-with-kapil-diya-aur-127659.html |date=2021-05-13 }}. Entertainment.oneindia.in. Retrieved on 16 September 2015.</ref> |- | ٢٠١۴ | [[سټار ګيلډ جايزه جايزه]] | د ښه خپرونې لپاره |<ref>نارايان، ګيرجيا. (17 January 2014) [https://entertainment.oneindia.in/television/news/2014/comedy-nights-with-kapil-wins-best-comedy-show-star-guild-awards-2014-129849.html Comedy Nights With Kapil Bags Best Comedy Show At Star Guild Awards 2014!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513125653/https://entertainment.oneindia.in/television/news/2014/comedy-nights-with-kapil-wins-best-comedy-show-star-guild-awards-2014-129849.html |date=2021-05-13 }}. Entertainment.oneindia.in. Retrieved on 16 September 2015.</ref> |- | ۲۰۱۵ | سوني ګيلډ جايزه | ژمنې ډيبټ (نارينه) | ''[[کيس کيس کو پیار کرو]]'' |<ref>{{Cite web | title = Winners of 11th Renault Sony Guild Awards | work = Bollywoodhungama.com | date = 23 December 2015 | accessdate = 6 September 2016 | url = https://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9455 }}</ref> |- |- | ۲۰۱۵ | [[د هند تلويزيون اکاډیمۍ جايزه]] | غوره لوبغاړی (کوميډي) | ''[[د کمیډي شپی له کپیل سره]]'' | |} ==د هغه ملګري او همکاران== ===همکاران په کميډي سرکس کي=== *[[انکيتا لوکنډی]]: په [[کميډي سرکس]] کي څو ځله د کپيل شرما سره برخه اخيستې وه. *[[شویتا تیواری]]: په [[کميډي سرکس]] کي تر ډيره د کپيل شرما سره وه، او ددوي جوړی ډيره په زړه پورې ګڼل کېدل. *[[ټینا دتا]]: هم دوه دری ځله په [[کميډي سرکس]] کي د کپيل شرما سره همکاره وه. ==شخصی ژوند== [[دوتنه:ګینی.jpg|thumb|د کپل شرما مېرمنه]] ==فعالیتونه== کپيل د حيواناتو د حقوقو څخه د دفاع کولو په خاطر هم ډير پيژندل کيږي. هغه او د هغه خپرونې ''[[د کمیډي شپی له کپیل سره]]'' له لارې د [[PETA|پيټا]] ګروپ سره کار کاوه ترڅو د سپيانو په ژوند کې ښه والی راولي. دوي ويل کوشني سپيان بايد کور ته راوړل سي.<ref>[https://indianexpress.com/article/entertainment/television/comedy-nights-with-kapil-cast-in-new-peta-campaign/ ‘Comedy Nights With Kapil’ cast in new PETA campaign]. ''The Indian Express'' (8 July 2015). Retrieved on 16 September 2015.</ref> ==د سنيل ګروور جنجال == کپيل شرما د لږ څښاک وروسته په طياره کي سنيل ګروور په چپلاخه وهلي وو، همدغه وجه سوه چي ټوله خپرونه يي لږ کمزورې سوه. <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/tv/kapil-sharma-says-he-never-fought-with-sunil-grover-my-fight-was-with-chandan-prabhakar/story-ovfT086NgkG5wjS13lrdqJ.html|title=Kapil Sharma says he never fought with Sunil Grover: My fight was with Chandan Prabhakar|date=2017-10-24|work=hindustantimes.com/|access-date=2017-12-22|language=en}}</ref> ==سرچینی== {{Commons category|کپیل شرما}} [[وېشنيزه:کپیل شرما]] 6fp452vo6huji2ud0fzyw6czhrrzk7s 0 32691 371111 368136 2026-11-08T17:30:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371111 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''کاربون''' (په [[انگرېزي]]: ''Carbon'') له [[کيمياوي توکی|کیمیاوي عناصرو]] څخه یو دی چې په [[تناوبي جدول]] کې د '''C''' سمبول او ۶ [[اتمي شمېرې]] په وسیله ښودل شوی دسه التروپ '''کاربن''' یو کیمیاوي عنصر دی چې د کیمیاوي عناصرو په جدول کې یې سمبول C او اتومي شمېره یې ۶ ده. دا یو غیر فلزي عنصر دی چې د کوولانټ کیمیاوي رابطو د جوړولو لپاره په وروستي مدار کې څلور  ازاد الکترونونه لري. دا عنصر د کیمیاوی عناصرو د جدول په څوارلسم ګروپ پورې اړوند دی. کاربن یوازې د ځمکې ۰.۰۲۵ سلنه قشر جوړوي. په طبیعي ډول درې ایزوتوپونه لري چې 12C او 13C یې پایدار دي او 14C یو رادیونوکلویید دی چې په نیم عمر سره په شاوخوا ۵۷۳۰ کلونو کې تجزیه کېږي او له منځه ځي. کاربن د څو هغو عناصرو له ډلې یو دی چې له لرغونې زمانې راهیسې پېژندل شوی دی.<ref>{{cite web |title=carbon {{!}} Facts, Uses, & Properties |url=https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024183827/https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |archive-date=2017-10-24 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=carbon |url=https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |website=Britannica encyclopedia}}</ref><ref name="D2">{{cite web |title=History of Carbon |url=http://www.caer.uky.edu/carbon/history/carbonhistory.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101085829/http://www.caer.uky.edu/carbon/history/carbonhistory.shtml# |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-01-10}}</ref><ref name="isotopes">{{cite web |title=Carbon&nbsp;– Naturally occurring isotopes |url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/C/isot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908030327/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/C/isot.html |archive-date=2008-09-08 |access-date=2008-10-09 |publisher=WebElements Periodic Table}}</ref> کاربن د ځمکې په قشر کې پنځلسم او په نړۍ کې تر هایدروجن، هیلیم او اکسیجن وروسته څلورم پرېمانه یا ډېر موندل کېدونکی عنصر دی. دا چې کاربن پرېمانه دی، د عضوي مرکباتو بې‌سارې تنوع لري او د ځمکې په معموله تودوخه کې د پولیمرونو د جوړولو لپاره غیر عادي وړتیا لري، له دې امله د ټولو پېژندل شویو ژوندیو موجوداتو د ګډ یا مشترک عنصر په توګه عمل کوي. دا عنصر د حجم له نظره (۱۸.۵ سلنه شاوخوا) تر اکسیجن وروسته د انسان په بدن کې دویم پرېمانه موجود عنصر دی.<ref>{{Cite book|title=Campbell Biology|url=https://archive.org/details/isbn_9781269601894|last=Reece|first=Jane B.|date=31 October 2013|publisher=[[Pearson Education|Pearson]]|isbn=9780321775658|edition=10}}</ref> د کاربن اتومونه په بېلابېلو طریقو له یو بل سره یوځای کېدای شي چې په پایله کې یې د کاربن بېلابېل الوټروپونه جوړېږي. په مشهورو الوټروپونو کې ګرافیټ، الماس، امورف کاربن او فولیرینونه شامل دي. د کاربن فزیکي خواص له الوټروپیک شکل سره ډېر توپیر لري. مثلاً ګرافیټ مکدر او تور دی، په داسې حال کې چې الماس ډېر روڼ دی. ګرافیټ دومره نرم دی چې پر کاغذ خط جوړولی شي (له همدې امله یې نوم له یوناني کلمې اخیستل شوی چې معنا یې لیکل دي) په داسې حال کې چې الماس تر ټولو کلکه پېژندل شوې طبیعي ماده ده. ګرافیټ د برېښنا ښه هادي یا لېږدوونکی دی، خو الماس د برېښنا ټيټه هادي ځانګړنه لري. په عادي شرایطو کې الماس، کاربن نانوتیوبونه او ګرافين د ټولو پېژندل شویو موادو تر ټولو لوړ حرارتي هادي یا لېږدوونکي دي. تر عادي شرایطو لاندې د کاربن ټول الوټروپونه جامد دي او ګرافيټ په معیاري تودوخه او فشار کې له ترموډینامیکي پلوه تر ټولو پایدار شکل دی. د کاربن الوټروپونه له کیمیاوي پلوه مقاوم دي او ان له اکسیجن سره د تعامل لپاره لوړې تودوخې ته اړتیا لري. په غیر عضوي مرکباتو کې د کاربن د اوکسیډېشن تر ټولو عام حالت ۴+ دی، په داسې حال کې چې ۲+ د کاربن مونو اکسایډ په کاربونیل کمپلېکسونو ‎او هادي فلزاتو کې موندل کېږي. د غیر عضوي کاربن تر ټولو سترې سرچینې د چونې ډبرې، ډولومايټ او کاربن ډای اکسایډ دي. خو د پام وړ اندازې یې د ډبرو سکرو په عضوي زېرمو، نارسېدلو ډبرو سکرو، تېلو او د میتان په کلېټراټونو کې موجودې دي. کاربن د نورو عناصرو په پرتله ډېر شمېر مرکبات جوړوي چې تر دې مهاله د تشرېح شویو مرکباتو شمېر یې شاوخوا لس میلیونو ته رسېږي او دا شمېر تر معیاري شرایطو لاندې له تیوریکي پلوه د ممکنه مرکباتو د شمېر یوه برخه ده. له همدې امله کاربن ډېری وخت د «عناصرو پاچا» بلل کېږي.<ref>{{cite journal|last=Deming|first=Anna|date=2010|title=King of the elements?|journal=Nanotechnology|volume=21|issue=30|pages=300201|doi=10.1088/0957-4484/21/30/300201|pmid=20664156|bibcode=2010Nanot..21D0201D|doi-access=free}}</ref><ref name="lanl">{{cite web |author=Chemistry Operations |date=December 15, 2003 |title=Carbon |url=http://periodic.lanl.gov/elements/6.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913063402/http://periodic.lanl.gov/elements/6.html |archive-date=2008-09-13 |access-date=2008-10-09 |publisher=Los Alamos National Laboratory}}</ref> == تاریخچه او ریښه پېژندنه == د کاربن انګلیسي نوم (carbon) د لاتیني ژبې له (carbo) څخه اخیستل شوی چې د ډبرو د سکرو او لرګیو د سکرو معنا لري او په فرانسوي ژبه کې هم د لرګي د سکرو په معنا دی. په جرمني، هالنډي او ډنمارکي ژبو کې د کاربن نوم له (Kohlenstoff)، (koolstof) او (kulstof) څخه اخیستل شوی چې دا ټول د کلمې په اصلي معنا د ډبرو د سکرو مادې ته ویل کېږي.<ref>Shorter Oxford English Dictionary, Oxford University Press</ref> کاربن په ماقبل‌التاریخ زمانه کې کشف شو او د لومړنیو بشري تمدنونو تر مهال پورې د دود او د لرګیو د سکرو په شکل پېژندل کېده. الماس احتمالاً تر میلاد ۲۵۰۰ کاله وړاندې په چین کې پېژندل شوي وو، په داسې حال کې چې کاربن د رومیانو د دورې په شاوخوا کې د اوسنۍ کیمیا په مرسته د لرګیو د سکرو په بڼه جوړېده چې د هوا د مخنیوي لپاره به په خټو د پوښل شوي هرم په منځ کې لرګي ته حرارت ورکول کېده.<ref name="ancient_China">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4555235.stm|title=Chinese made first use of diamond|work=BBC News|date=17 May 2005|access-date=2007-03-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320064349/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4555235.stm|archive-date=20 March 2007}}</ref><ref>{{cite web |author=van der Krogt, Peter |title=Carbonium/Carbon at Elementymology & Elements Multidict |url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=C |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123003310/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=C |archive-date=2010-01-23 |access-date=2010-01-06}}</ref> په ۱۷۲۲ کال کې «ريني انټوین فیرشول ډو ریومور» څرګنده کړه چې اوسپنه د هغې مادې د جذب له لارې پر پولادو بدلېږي چې دا مهال یې کاربن بولو. په ۱۷۷۲ کال کې «انټوین لاوازیر» څرګنده کړه چې الماس د کاربن یو شکل دی؛ کله یې چې د لرګیو د سکرو او الماسو نمونې وسوځولې، ویې مونده چې یو هم اوبه نه تولیدوي او دواړه په هر ګرام کې مساوي اندازه کاربن ډای اکسایډ ازادوي. په ۱۷۷۹ کال کې «کارل ویلهلم شیل» د ګرافیټ په اړوند مشاهدات وکړل. ګرافیټ چې د سرپو یو ډول بلل کېده، ده ولیدل چې د لرګیو له سکرو سره ورته‌والی لري خو څه ناڅه اوسپنه هم په کې ګډه ده. په ۱۷۸۶ کال کې فرانسوي ساینس پوهانو «کلوډ لویس برتولت»، «ګاسپارډ مونګ» او «سي. اې. وانډرمونډ» له اکسیجن سره د ګرافیټ د اکسیډایز کولو له لارې تایید کړه چې ګرافیټ تر ډېره پورې کاربن دی. دوی ګرافیټ او اکسیجن په داسې ډول اکسیډایز کړل لکه څرنګه چې «لاوازیر» الماس او اکسیجن سره اکسیډایز کړي وو. فرانسوي ساینس پوهانو په خپله خپرنۍ یا نشریه کې د کاربن لاتیني نوم په ګرافیت کې د یوه داسې عنصر لپاره وړاندیز کړ چې د ګرافیټ د سوځېدو پرمهال د ګاز په شکل ازادېږي. وروسته لاوازیر په ۱۷۸۹ کال کې په خپل درسي کتاب کې کاربن د عنصر په توګه یاد کړ.<ref>{{cite book|last=Ferchault de Réaumur|first=R.-A.|date=1722|title=L'art de convertir le fer forgé en acier, et l'art d'adoucir le fer fondu, ou de faire des ouvrages de fer fondu aussi finis que le fer forgé (English translation from 1956)|location=Paris, Chicago}}</ref><ref>{{cite web |title=Carbon |url=http://www.canadaconnects.ca/chemistry/1009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027222156/http://canadaconnects.ca/chemistry/1009/ |archive-date=2010-10-27 |access-date=2010-12-07 |publisher=Canada Connects}}</ref><ref name="FSenese">{{cite web |author=Senese, Fred |date=2000-09-09 |title=Who discovered carbon? |url=http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/inorganic/faq/discovery-of-carbon.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071207230348/http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/inorganic/faq/discovery-of-carbon.shtml |archive-date=2007-12-07 |access-date=2007-11-24 |publisher=Frostburg State University}}</ref><ref>{{cite book|author=Giolitti, Federico|date=1914|title=The Cementation of Iron and Steel|url=https://archive.org/details/cementationiron01rouigoog|publisher=McGraw-Hill Book Company, inc}}</ref> د کاربن په نوي الوټروپ «فوليرین» کې چې په ۱۹۸۵ کال کې کشف شو، نانوجوړښت ډوله شکلونه لکه باکي‌بالس او نانوتیوبونه شامل دي. د دغه الوټروپ کشفوونکو «رابرټ کرل»، «هارولډ کروټو» او «ریچارډ سمالي» په ۱۹۹۶ کال کې د کیمیا په برخه کې د نوبل جایزه وګټله. په نویو شکلونو کې بیاځلي لېوالتیا د دې لامل شوه چې د شیشه‌يي کاربن په څېر ناپېژندل شوي الوټروپونه کشف شي، د دې تر څنګ یې د دې موضوع په درک کې مرسته وکړه چې «اموروف کاربن» په بشپړ ډول بې‌شکله نه دی.<ref>{{cite journal|journal=Nature|volume=318|pages=162–163|date=1985|issue=6042|bibcode=1985Natur.318..162K|doi=10.1038/318162a0|s2cid=4314237|title=C{{sub|60}}: Buckminsterfullerene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-11-14_318_6042/page/n117|last1=Kroto|first1=H. W.|last2=Heath|first2=J. R.|last3=O'Brien|first3=S. C.|last4=Curl|first4=R. F.|last5=Smalley|first5=R. E.}}</ref><ref name="buckyballs">{{cite web |author=Unwin, Peter |title=Fullerenes(An Overview) |url=http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/unwin/Fullerenes.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201165240/http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/unwin/Fullerenes.html |archive-date=2007-12-01 |access-date=2007-12-08}}</ref><ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1996 "for their discovery of fullerenes" |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011035122/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html |archive-date=2007-10-11 |access-date=2007-12-21}}</ref><ref name="glassy carbon">{{cite journal|url=http://www.physics.usyd.edu.au/~powles/PDFs/Harris_2004.pdf|url-status=dead|access-date=2011-07-06|title=Fullerene-related structure of commercial glassy carbons|author=Harris, PJF|date=2004|journal=Philosophical Magazine|volume=84|pages=3159–3167|doi=10.1080/14786430410001720363|issue=29|bibcode=2004PMag...84.3159H|citeseerx=10.1.1.359.5715|s2cid=220342075|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319054641/http://www.physics.usyd.edu.au/~powles/PDFs/Harris_2004.pdf|archive-date=2012-03-19|archivedate=2012-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319054641/http://www.physics.usyd.edu.au/~powles/PDFs/Harris_2004.pdf}}</ref> == د کارولو ځایونه == کاربن او د کاربن مرکبات په ډېرو بېلابېلو ډولونو کارول کېږي. له اوسپنې سره په یوځای کېدو قلعي جوړولی شي چې تر ټولو عام ډول یې کاربني پولاد دي. ګرافیټ له خټې سره یوځای سرپ جوړوي چې د لیکلو او انځورګرۍ لپاره په کارېدونکو پنسلونو کې کارول کېږي. د دې تر څنګ د ګریسو او رنګ په توګه هم کارول کېږي، د ښیښو په جوړولو کې د قالب‌اخیستنې د موادو په توګه کارېږي، د وچو بېټریو د الکټروډونو او د الیکټروپلېټېنګ او الکتروفارمېنګ لپاره هم کارېږي، د برېښنایي یا الکټریکي موتورونو په بورسونو (د برېښنايي جریان په لېږدوونکو) کې او په اټومي بټیو کې د نیوټرون د کنترولوونکي په توګه کارول کېږي. د لرګیو سکاره په هنري کارونو، د اوسپنې په ویلې کولو او ډېرو نورو ځایونو کې کارول کېږي. لرګي، د ډبرو سکاره او تېل د انرژۍ او تودوخې د تولید لپاره د سون‌توکو په توګه کارول کېږي. قېمتي الماس په زېوراتو او صنعتي الماس د فلزاتو او ډبرو د برمه کولو، پرې کولو او پالش کولو په ماشین الاتو کې کارول کېږي. تور کاربن په چاپ کې د تور رنګ په توګه کارول کېږي. تور کاربن په ربړي محصولاتو لکه ټایرونو او پلاستيکي ترکیباتو کې د ډکوونکي په توګه هم کارول کېږي. د لرګیو فعال سکاره د فېلټر په موادو کې د جذبوونکو په توګه په بېلابېلو ځایونو کې کارېږي چې د ګاز په ماسکونو، د اوبو پاکولو په فېلټرونو او د پخلنځي په استخراجي دودکشو، او په طب کې له هاضمې سیستم څخه د مسموموونکو موادو، زهرجنو موادو، یا ګاز د جذبولو لپاره کارېدل یې د بېلګې په توګه یادولی شو. کاربن په لوړو تودوخو کې د کیمیاوي ریډکشن لپاره هم کارول کېږي. کوک پر اوسپنه د اوسپنې د ډبرې په بدلولو (ویلې کولو) کې کارول کېږي.<ref name="cantwell">{{cite journal|first1=W. J.|last1=Cantwell|first2=J.|last2=Morton|title=The impact resistance of composite materials&nbsp;– a review|url=https://archive.org/details/sim_composites_1991-09_22_5/page/347|journal=Composites|date=1991|volume=22|issue=5|pages=347–62|doi=10.1016/0010-4361(91)90549-V}}</ref> == احتیاطي تدابیر == خالص کاربن د انسان لپاره کم زهري دي او د ګرافیټ یا د لرګیو د سکرو په شکل کې په خوندي ډول کنترولېدای شي. د هاضمې سیستم د تېزابي موادو په ګډون د انحلالیت یا د کیمیاوي برید پر وړاندې مقاوم دي. که د بدن نسجونو ته ننوځي، ښايي تر نامعلوم وخت پورې هلته پاتې شي. تور کاربن احتمالاً د لومړنیو هغو رنگه موادو له ډلې و چې پر بدن د خالونو وهلو یا ټټو لپاره وکارول شو. د «اوتسي» نومي کس پر یخ وهلي جسد کاربني خالونه وو چې د ژوند پر مهال او تر مړینې ۵۲۰۰ کاله وروسته هم پرې پاتې وو. که د ډبرو سکرو (تور کاربن) ډېر دود تنفس کړل شي، ښايي ډېر خطرناک وي، د سږو نسجونو ته زیان رسوي او سږو ته د اکسیجن د نه رسېدو ناروغۍ او د ډبرو سکرو په کارکوونکو کې د سږو د پنوموکونیوز ناروغۍ (د سږو تورېدلو) لامل کېږي. د الماسو ګرد چې د سولوونکي په توګه کارول کېږي. که تنفس شي ښايي زیان رسوونکی وي. د کاربن کوچني ذرات چې د ډيزلي انجنونو په دود کې تولیدېږي، په سږو کې راټولېدای شي. په دغو بېلګو کې ښايي د زیان لامل د کاربن پر ځای ککړوونکي (لکه عضوي کیمیاوي مواد او درانده فلزات) وي.<ref>{{cite journal|first1=Leopold|last1=Dorfer|date=1998|title=5200-year old acupuncture in Central Europe?|url=https://archive.org/details/sim_science_1998-10-09_282_5387/page/242|journal=Science|volume=282|pages=242–243|doi=10.1126/science.282.5387.239f|pmid=9841386|last2=Moser|first2=M.|last3=Spindler|first3=K.|last4=Bahr|first4=F.|last5=Egarter-Vigl|first5=E.|last6=Dohr|first6=G.|issue=5387|bibcode=1998Sci...282..239D|s2cid=42284618}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Donaldson|first1=K.|date=2001|title=Ultrafine particles|journal=Occupational and Environmental Medicine|volume=58|pages=211–216|doi=10.1136/oem.58.3.211|pmid=11171936|last2=Stone|first2=V.|last3=Clouter|first3=A.|last4=Renwick|first4=L.|last5=MacNee|first5=W.|issue=3|pmc=1740105}}</ref> په ټولیز ډول کاربن د ځمکې پر مخ د ژوندیو موجوداتو لپاره لږ زهري دی، خو کوچني ذرات يې د «ډروزوفیلا» کوچنیو الوتونکو د وژلو لامل کېږي.<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2009/08/090807103921.htm Carbon Nanoparticles Toxic To Adult Fruit Flies But Benign To Young] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102130334/https://www.sciencedaily.com/releases/2009/08/090807103921.htm|date=2011-11-02}} ScienceDaily (Aug. 17, 2009)</ref> کاربن ښايي د هوا په موجودیت کې په لوړې تودوخې سره په شدت او روښانه ډول وسوځېږي. د ډبرو د سکرو لویې زېرمې چې د سلګونو میلیونو کلونو په اوږدو کې د اکسیجن په نشتوالي کې بې اغېزې پاتې دي، ښايي د ډبرو سکرو د کانونو په پاتې شونو، د کارګو بېړیو په لېږد ځایونو او د ډبرو سکرو په ساتن‌ځایونو کې وسوځېږي.<ref>{{Cite web |title=Press Release – Titanic Disaster: New Theory Fingers Coal Fire |url=https://www.geosociety.org/news/pr/04-30.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414183351/http://geosociety.org/news/pr/04-30.htm |archive-date=2016-04-14 |access-date=2016-04-06 |website=www.geosociety.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=McSherry |first=Patrick |title=Coal bunker Fire |url=http://www.spanamwar.com/mainecoal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134109/http://www.spanamwar.com/mainecoal.html |archive-date=2016-03-23 |access-date=2016-04-06 |website=www.spanamwar.com}}</ref> == مشخصات == == تاریخچه == == مرکبات == == د استعمال ځایونه == == سرچينې == <references/> {{تناوبي جدول}} {{لنډه}} [[وېشنيزه:کيمياوي توکي]] baukncasm6sci4vk9m3b5ghl64lqs4r 0 40480 371036 331094 2026-11-08T16:19:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371036 wikitext text/x-wiki پروفیسر '''جهانزیب نیاز''' (د ۱۹۲۷ زېږدي [[کال]] د [[جون]] ۲، [[چارسده]] - د ۲۰۱۵ ز کال د [[سيپټمبر]] ۱۵، چارسده) د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] [[لیکوال]] او [[شاعر]] وو. ==مخينه== پروفیسر جهانزیب نیاز د ۱۹۲۷ ز کال د جون مياشتې پر ۲ د اشنغر د چارسدې د رځړو په سیمه کې د برهان خان په کور کې دې [[نړۍ]] ته سترگې پرانستې وې. لومړنۍ زده کړې یې د خپل کلي په يوه ښوونځي کې کړې وې او لوړې زده کړې يې د پښتو او جغرافیه په څانگه کې ترسره کړې وې. ارواښاد پروفیسر جهانزیب نیاز د خدایي خدمتگار تحریک د باني [[خان عبدالغفار خان]] (باچا خان) د خور زوی يانې خوریی او د عوامي نیشنل پارټۍ د موجوده مشر [[اسفندیار ولي خان]] سکه ماما وو. هغه د پښتو د گڼو علمي، ادبي، څېړنيزو او تاریخي کتابونو لیکوال وو. وروستو هغه د جغرافیې د یو استاد په توگه په [[پېښور پوهنتون]] کې په زرگونو شاگردان وروزل. هغه په د کورنۍ له پلوه یو خان وو، خو د ملنگۍ او غریبۍ ژوند یې ډیر خوښیده. همدغه وجه وه چې د خانانو او افسرانو په ځای د خپلې ژبې غریبو لیکوالو، شاعرانو، ادیبانو په پښتو مئینو خلکو سره یې د غونډو راجوړولو ته لومړیتوب ورکاوه. جهانزیب نیاز په بنیادي ډول د تعلیم د میدان سره تړلی وو او د پېښور پوهنتون د پښتو څانگې د سروال (رئیس) په شمول یې په گڼو مهمو څوکیو خپلې دندې ترسره کړې وې. هغه د باچا خان په خدایي خدمتگار تحریک کې هم کارنده برخه لرله او د قیوم خان د حکومت په پر مهال څو څو ځلي جیلونو ته اچول شوی وو. ==پوهنيزې او ادبي کارندتياوې== ليکوال او شاعر جهانزیب نیاز د گڼو نورو کتابونو تر څنگ د «گبین» او «زما دنیا» په نوم د شاعرۍ دوه مجموعې، «زما د ژوند قیصه» په نوم د سیاسي، تعلیمي او ادبي ژوند احوال په کتابي بڼه، «غني غني دی» د مقالو مجموعه چاپ کړي دي او د دې تر څنگ یې د «دستار» په نامه یوه پښتو مجله هم چلوله چې پازوال چلوونکی یې پخپله وو. نوموړي د ستر پښتون قام پرست مشر [[خان عبدالولي خان]] هاغه خطونه هم په کتابي بڼه چاپ کړي ول چې د خپل بند په دوران کې ورته ولي خان د مختلفو زندانونو څخه رالیږلي ول. د دې ترڅنگ ستر فلسفي شاعر [[غني خان]] هم په خپل یو نظم کې د پروفیسر جهانزیب نیاز سره د مینې څرگندونه کړې وه. ==مړینه== نوموړی په ۱۵م ستمبر کال ۲۰۱۵م کې د ۸۸ؤ کالو په عمر وفات شوی اؤ دچارسدې د رځړو په مقبره کې خاورو ته سپارل شوی ؤ ==چاپ شوي نښيرونه يې== ۱- گبین (شعري ټولگه) د ۲۰۰۸ ز کال چاپ. ۲- زما دنیا (شعري ټولگه). ۳- زما د ژوند قیصه (د خپل ژوند د حالاتو په اړه)، د ۱۳۸۴ لمريز (۲۰۰۵) زېږدی کال چاپ. ۴- غني غني دی (د ليکنو ټولگه). ۵- د جیندی چپې، د ۱۳۸۶ لمريز (۲۰۰۸) زېږدي کال چاپ. ==اخځليک== ۱- https://www.tolafghan.com/posts/31723 ۲- https://web.archive.org/web/20201017113050/https://shahmbookco.com/product/%D8%B2%D9%85%D8%A7-%D8%AF-%DA%98%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%82%DB%8C%D8%B5%D9%87%D8%8C-%DA%85%D9%87-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%84%DB%8C%D8%8C-%DA%85%D9%87-%D9%84%DB%8C%D8%AF%D9%84%DB%8C/ ۳-https://shahmbookco.com/product/%D8%AF-%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%AF%DB%8C-%DA%86%D9%BE%DB%8C/ ۴-https://larawbar.net/20573.html#.X4P99NSF5kg ۵- [[وېشنيزه: پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه: افغاني ليکوال]] [[وېشنيزه: پښتانه]] [[وېشنيزه: افغانان]] hr4mo7vyq11s6s9048lzilp8ahzf6di 0 42088 370887 303347 2026-11-08T12:33:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370887 wikitext text/x-wiki لونګۍ، پګړۍ، لنګوټه او ځینې يې شمله هم بولي؛ په [[افغانستان]] کې لومړی د حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم سنت او بیا د افغانانو ډېر پخوانی ملي دود هم ګڼل کېږي. لونګۍ د افغانستان په شمول د منځنۍ اسیا په ډیرو هیوادنو لکه پاکستان،هندوستان، ایران، تاجکستان او همداسې د نړۍ په نورو هیوادنو کې په سرول کېږي؛خو توپیر یې په دې کې دی چې د نورې نړۍ یوه ډله خلک یې د زینت لپاره په سر کوي او مونږ افغانان یې د حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم سنت، زینت او منل شوی ملي دود په پار په سرول کېږي. د لونګۍ دود په [[افغانستان]] کې زرګونه کالونه [[مخینه]] لري؛ دا چې لونګۍ په افغانانو کې د عزت او وقار څیز دی نو اکثره وخت چې پښتانه خپل مشر ټاکې نو بیا هغه کس ته لونګۍ ور په سر کوي. === افغانستان=== مګر په دې اخیره کې زمونږ په ټولنه کې داسې دود رواج شوی چې نږدې په هر غونډه کې ځینو ځانګړو میلمنو ته په خولۍ تړل شوې لونګۍ د ډالۍ په ډول ورکول کېږي؛ دا کار په دې خاطر کېږی چې د میلمنو معنوی ستاینه او قدرداني وشي. اوس پوښتنه راولاړیږي چې ولې د لونګۍ عزت کم رنګه شوی دی؟ * اول دلیل: په دې اخیرو وختونو کې دا کار دومره عام شو چې ان بهرنیانو، ښځو او د افغانیت ، اسلامیت ضدو اشخاصو ته هم په غونډو کې د عزت په پار لونګۍ د ډالۍ په ډول ورکړل شوې دي؛ چې دې کارونو د لونګۍ ملي دود ډېر کم رنګه کړی دی ځکه چې  د پښتنو  کلتور کې چې یو څوک په چا د مشرۍ باور لري نو لونګۍ ور په سر کوي نه دا چې ورڅخه نفرت لري او لونګۍ ور په سر کړي. یوه ملګري مې راته کیسه کوله. ویل یې:مونږ بهرنیانو سره کار کاوه، یوه ورځ مو غونده ترتیب کړې وه؛په دې غونډه کې مو یوه بهرني کس ته لونګۍ ورپه سر کړه،په سبا مې چې کتل هغه لونګۍ کثافت داني کې پرته وه. * دوهم دلیل: چې د لونګۍ وقار یې کم رنګه کړی دی د ځینو مغرزو کړیو په مستقیم او غیر مستقیم ډول د پردې تر شاه لګیاه دي چې د لونګۍ عزت او وقار د خلکو په وړاندې سپک وښيي چې ښه مثال چې د فاریاب ملا لنډی دی. * دریېم دلیل: هر چاته د لونګۍ ډالۍ ده، په اکثریتو غونډو کې چې ما لیدلې دي داسې یو چا ته لونګۍ د ډالۍ په ډول ورکول کېږي چې د هغه کس خبره ته هیڅوک د درنښت په قایل نه دي. * څلورم دلیل: د هر ډول غونډو په اخیره کې لونګیو ویشل؛ دا چې په افغانستان پارلماني ټاکنې کمپاینونه شروع دي ، نوماندان صاحبان د دې په ځای چې خلکو ته سیاسي کړنلارې وړاندې کړي تر څو خلک یې ملاتړ وکړي  دوی عام وګړو ته ډالۍ ورکوي؛ اکثریته یې بې کیفیته لونګۍ دي. * پنځم دلیل: بې کیفیته لونګۍ؛ اکثره خلکو ته چې ډالۍ کې لړنګۍ ورکول کیږی کیفیت یې  ډېره ټیټ وي، د دغې لونګۍ قیمت له دری سوه افغانیو څخه زیات دی، د ډالۍ اخیستونکی چې کور ته لاړ شي نو د کور کوم کونج کې وغوځولو یا بل کس ته د ډالۍ کولو څخه بله لار نه وي ورپاتې. pathan Saib == اوس مونږ ته څه کول په کار دي؛ چې لونګۍ ملي ارزښت برقرار وساتل شي؟ == ** لومړی خو باید هغو کسانو ته لونګۍ د ډالۍ په ډول ورنکړل شي چې په ارزښت یې نه پوهیږي. ** دوهم باید په معیاري ډول د قومي مشر ، عالمانو او د عامو خلکو د لونګۍ تر منځ توپیر وشي؛ چې ټول ته د منلو وړ وي. ** دريېم حکومت باید هغو کسانو ته چې حکومت کې دندې لري او لونګۍ به سر کوي د لونګۍ یو ځانګړي ډول ډیزاین اوثبت کړي؛چې دغه کسان یې په هر رسمي غونډه کې په سر کړي. ** څلورم د لونګۍ لپاره ځانګړې ورځ ټاکل دي چې په هغه ورځ فرهنګیان سره راغونډ شي او غونډې جوړې کړي تر څو عامو خلک د لونګۍ په ارزښت خلک خبر کړي. که څه هم په دې اخیره کې يوه ډله [[ځوانانو]] په کابل کې اتم د اکتوبر د لونګۍ نړیوالې لپاره ځانګړې کړي ده؛ له ۲۰۱۵ څخه تر ۲۰۱۸ پورې ولمانځله خو څرنګه چې پکاره ده هغسي نه ده لمانځل شوی. دغه ورځ باید په ملي او نړیواله سطحه ولمانځل شي. ** پنځم چې تر پورتنیو ټولو څخه مهمه ده د لونګۍ ور په سرکولو لپاره باید یو منل شوی معیار وټاکل شي. معنی دا چې یو څوک د چا ته لونګۍ ور په سر کوي کومې ځانګرتیاوي باید ولري. که په پورتنیو څلور لارښونو باندې عمل وشي، دې سره به د لونګۍ ملي وقار برقرار وساتل شي. ==سﺭچېنې== Facebook: Habib Ur Rahman Ghzaizoy <references group="https://web.archive.org/web/20190921181158/https://khabarial.com/archives/16175" /> <references responsive="" />https://web.archive.org/web/20190921181158/https://khabarial.com/archives/16175 e42fgrfsm13b96fp4ze8qq77bvh5df6 0 45151 370947 367846 2026-11-08T14:19:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370947 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مېګان فوکس | image = Megan Fox 2014.jpg | caption = آغلې فوکس په سپټمبر ٢٠١۴ کي د ''[[ټين اېجر موټنت نينجا ټروتليس (فلم)|ټين اېجر موټنت نينجا ټروتليس]]'' فلم د ښکارونې پر مهال، په [[سډني]]، [[اسټرالیا]] کې. | birthname = مېګان ډينیز فوکس | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1986|5|16}} | othername = | yearsactive = ٢٠٠١–تراوسه | spouse = {{marriage|[[برييان اسټين ګرين]]|June 24, 2010}} | children = ٣ | homepage = }} مېګان ډينیز فوکس {{lang-en|Megan Denise Fox}}(پيدايښت ١۶ مې، ١٩٨۶) يوه امريکايي فلمي ستورې او موډله ده. هغې خپل کار په ٢٠٠١ کال کې پیل کړ يو څو کوشني تلویزیوني رولونه يې ولوبوله، لږ لوی کار يې بيا په ''[[هوپ اينډ پېت]]'' کي ترسره کړ کوم چې پر تلوېزيون سایټکوم باندې نشر سو. == مخکينی ژوند == مېګان فوکس پر ۱۶ مې ١٩٨۶ باندې <ref name=biography.com>{{cite web| url=http://www.biography.com/people/megan-fox-483434 | title=Megan Fox Biography: Model, Film Actress, Television Actress (1986–)| publisher= [[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]] | accessdate= April 12, 2016| archivedate=September 30, 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150930061207/http://www.biography.com/people/megan-fox-483434|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-05-17_1259/page/27|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=May 17, 2013|issue=1259|pages=27}}</ref> په [[Oak Ridge، Tennessee]] کې دنيا ته سترګې وغړولې، <ref name=NYTmagazine /><ref name=feinberg>Fox in {{cite web| url= https://www.youtube.com/watch?v=_cWY5jrhnrc | title=Megan Fox Interviewed by Scott Feinberg| time=00:20| quote=I was born in Oak Ridge, Tennessee...| date= September 10, 2011| accessdate= January 14, 2017|via=[[YouTube]]}}</ref> ددې د مور نوم Gloria Darlene (Cisson) او د پلار نوم يې Franklin Thomas Fox دئ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=HrpVBgAAQBAJ&pg=PP4&dq=Megan+Fox+Darlene+Franklin|title=Celebrity Biographies - The Amazing Life Of Megan Fox - Famous Actors|last=Green|first=Matt|publisher=Matt Green|language=en}}</ref> هغې د خپل ماشومتوب لومړنۍ دوره په [[Rockwood, Tennessee|روکووډ]] کي تېره کړې ده.<ref>{{cite news |last1=Uchiyama |first1=David |title=Rockwood, Tennessee |url=https://www.timesfreepress.com/news/glimpse/2015/story/2015/aug/30/rockwood-tennessee/321811/ |newspaper=Chattanooga Times Free Press |accessdate=2 September 2018 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719180530/https://www.timesfreepress.com/news/glimpse/2015/story/2015/aug/30/rockwood-tennessee/321811/ |url-status=dead}}</ref> د فوکس پلار يو پارول ''parole'' افسر وو، او مور يې کله چې فوکس ٣ کلنه وو ددې پلار څخه طلاق واخیست.<ref name=NYTmagazine>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/11/15/magazine/15Fox-t.html?_r=0 |website=[[The New York Times]] |title=The Self-Manufacture of Megan Fox |last=Hirschberg |first=Lynn |date=November 11, 2009 |accessdate=November 25, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107192644/http://www.nytimes.com/2009/11/15/magazine/15Fox-t.html?_r=1 |archivedate=November 7, 2016 |url-status=live |df= }}</ref> ددې مور بيرته واده وکړ، او فوکس او ددې ناسک خور ددې د مور او ناسکه پلار (''Tony Tonachio'') لخوا وروزل سول<ref name="alluremay2010"/>.<ref name="elle">{{Cite web |url=http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Megan-Fox2/Megan-Fox-Read-the-ELLE-Interview-with-Megan-Fox-June-2009 |title=Megan Fox |website=Elle |date=May 26, 2009 |accessdate=June 12, 2009 |archive-date=June 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629164846/http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Megan-Fox2/Megan-Fox-Read-the-ELLE-Interview-with-Megan-Fox-June-2009 |url-status=dead }}</ref><ref name="sirius">{{Cite web|title=Who does Megan have tattooed on her arm?|url=http://www.sirius.com/servlet/ContentServer?pagename=Sirius/Page&c=BackStageAsset&cid=1181270896791|publisher=[[Sirius]]|accessdate=April 26, 2008}}</ref><ref name="lucieref">{{Cite news|last=Wernlund|first=Sharon|title=Port St. Lucie Teen Shoots for Stardom|work=[[Palm Beach Post]]|date=December 31, 2001|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PBPB&p_theme=pbpb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F0EFE354D1DBF21&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|accessdate=April 6, 2010|archive-date=July 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711170314/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PBPB&p_theme=pbpb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F0EFE354D1DBF21&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}</ref> هغه په "ډېر سخت [[Pentecostal]]" توګه را لويه کړل سوه، خو وروسته یې بيا د ١٢ کالو لپاره په کاتولیک ښوونځۍ کې زده‌کړي ترسره کړي.<ref>{{cite web| url=https://www.youtube.com/watch?v=_cWY5jrhnrc | publisher=YouTube | title=Megan Fox Interviewed by Scott Feinberg | accessdate=November 25, 2014 | date=September 10, 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140906023257/https://www.youtube.com/watch?v=_cWY5jrhnrc | archivedate=September 6, 2014}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.parade.com/celebrity/celebrity-parade/2009/0915-megan-fox-jennifers-body.html|title=Megan Fox: 'My Sense of Humor Doesn't Translate'|magazine=[[Parade (magazine)|Parade]]|date=September 15, 2009|accessdate=May 25, 2010|first=Jeanne|last=Wolf}}</ref> ==نور ولولئ== ==سرچینې== hjnw7q417299napfqe6b26m7y5g1lwm 0 45469 371007 367291 2026-11-08T15:58:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371007 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}{{Infobox country | conventional_long_name = Republic of Uganda<ref name="Republic">{{Cite web|url=http://www.parliament.go.ug/new/images/stories/constitution/Constitution_of_Uganda_1995.pdf|title=Article 5, Chapter 2, Constitution of Uganda, 1995, accessed 17 January 2017}}</ref> | common_name = Uganda | native_name = {{Native name|sw|Jamhuri ya Uganda}} | image_flag = Flag of Uganda.svg | image_coat = Coat of arms of Uganda.svg | national_motto = {{Nowrap|"د خدای او هیواد لپاره"}}{{سخ}}{{Nowrap|"kwa mungu na nchi yangu"}} | national_anthem = "[[ملي سرود|ای اوګاندا، ښکلې خاورې]]" {{}}[[دوتنه:Ugandan national anthem, performed by the U.S. Navy Band.ogg]]{{پای}} | image_map = {{Switcher|[[دوتنه:Uganda (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[دوتنه:Location Uganda AU Africa.svg|frameless]]|Show map of Africa|default=۱}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[کامپالا]] | largest_city = پلازمینه | official_languages = [[لوګاندایي ژبه]]{{سخ}}[[انګلیسي]]{{سخ}}[[سواحلي ژبه]]<ref>{{cite web |url=https://www.parliament.go.ug/cmis/views/87694c9d-0255-4d29-bf41-d89407bfc287;1.0 |title=Constitutional Amendment Act 2005 |author=Parliament of the Republic of Uganda |date=2005-09-26 |website=Parliament.go.ug |publisher=Republic of Uganda |access-date=2020-08-28 |quote=§I.3:6.(2): ‘Swahili shall be the second official language in Uganda to be used in such circumstances as Parliament may by law prescribe. ’}}</ref> | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | demonym = Ugandan<ref name=cia/> | religion = {{ ‌|item_style=white-space:nowrap; |۸۴٫۴٪ [[مسیحیت]] |—۳۹٫۳٪ [[کاتولیک]] |—۳۲٫۰٪ [[انګلیکان]] |—۱۳.۱% نور [[پروتستان]] |۱۳.۷% [[اسلام]] |۰٫۲٪ [[بی‌ دیني]] |۱.۷% نور }} | religion_year = 2014 census | religion_ref = <ref name="census-2014">[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/NPHC/2014%20National%20Census%20Main%20Report.pdf Census 2014 Final Results]</ref> | government_type = [[حکومت]] [[حاکم نظام]] [[ولسمشریز]] [[ولسمشریزه]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[یووری موسوني]] | leader_title2 = [[مرستیال ولسمشر]] | leader_name2 = [[اډوارډ سکاندي]] | leader_title3 = [[لومړی وزیر]] | leader_name3 = [[روحانا روګوندا]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | sovereignty_type = خپلواکي | established_event1 = له [[بریتانیا]] | established_date1 = ۹ اکتوبر ۱۹۶۲ | established_event2 = اساسي قانون | established_date2 = ۸ اکتوبر ۱۹۹۵ | area_km2 = ۲۴۱٬۰۳۸ | area_rank = ۷۹ام <!-- Area rank should match [[جغرافیه]]--> | area_sq_mi = ۹۳٬۰۶۵ | percent_water = ۱۵٫۳۹ | population_estimate = {{UN Population|Uganda}}{{UN Population|ref}} | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_census = ۳۴٬۶۳۴٬۶۵۰<ref>{{cite web |url=http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/NPHC/NPHC%202014%20FINAL%20RESULTS%20REPORT.pdf|title=Republic of Uganda – Census 2014 – Final Report |at=Table 2.1 page 8 |publisher=|access-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919151139/http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/NPHC/NPHC%202014%20FINAL%20RESULTS%20REPORT.pdf|archive-date=19 September 2016|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = ۳۵ام | population_census_year = ۲۰۱۴ | population_density_km2 = ۱۵۷٫۱ | population_density_sq_mi = ۴۰۶٫۹ <!--Do not remove per [[اقتصاد]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $۱۰۲٫۶۵۹ بیلیونه<ref name=imf2>{{cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=75&pr.y=5&sy=2015&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=746&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=| title=Uganda | publisher=International Monetary Fund | accessdate=13 July 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = ۲۰۱۹ | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $۲٬۵۶۶<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $۳۰٫۷۶۵ بیلیونه<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ۲۰۱۹ | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $۷۶۹<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = ۴۱٫۰۱ <!--number only--> | Gini_year = ۲۰۱۲ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web | url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UG | title=Gini index (World Bank estimate) | publisher=World Bank | accessdate=17 January 2017}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰٫۵۲۸ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ملګري ملتونه ]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF|archive-date=19 مې 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519100725/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking}}</ref> | HDI_rank = 159th | currency = [[د اوګاندا شیلینګ]] | currency_code = UGX | time_zone = [[د ختیځې افریقا وخت]] | utc_offset = +۳ | drives_on = [[د موټر چلونې لوری]] | calling_code = [[+256]]^a | cctld = [[.ug]] | footnote_a = +۰۰۶ له [[کینیا]] او [[تانزانیا]]. }}'''اوګاندا''' په انګلیسي Uganda) رسمي نوم د اوګاندا جمهوریت [[د ویکتوریا سمندرګی]] په غاړه د [[افریقا]] لوی وچه مرکز په ختیځه برخه کې پروت هیواد دی. د اوګاندا پلازمینه [[کامپالا]] او ګاونګي هیوادونه یې [[سویلي سوډان]]، [[کانګو جمهوریت]]، [[راونډا]]، [[بروندي]]، [[تانزانیا]]، او [[کېنيا]] دي. اوګاندا ۰۴۰'۲۳۶ کیلومتره مساحت او ۰۰۰'۸۲۴'۳۶ وګړي لري. [[د اوګاندا شیلینګ]] د نوموړی هیواد د پیسو واحد دی. یوګاندا (په يوګاندايي ژبه «یوګاندا») په رسمي ډول د يوګاندا جمهوریت (په سواحلي ژبه: جمهوریه یوګاندا/''Jamhuri ya Uganda'') د افریقا په ختيځ کې په وچه کې پروت هېواد دی. دا هېواد له ختيځ څخه له کينیا، له شمال څخه له سویلي سودان، له لویديځ څخه د کانګو له ديموکراتیک جمهوریت، له سویل لویديځ څخه له رواندا او له سویل څخه له تانزانیا سره ګاونډی دی. د هېواد په سویلي برخه کې د پام وړ کچه د ویکتوریا سیند شاملېږي چې له کینیا او تانزانیا سره مشترک دی. یوګاندا د افریقا د لویو سیندونو په سیمه کې پرته ده. یوګاندا همدارنګه د نيل په حوزه کې هم پرته ده. اقلیم یې متنوع خو عموماً بدل شوی استوایي دی. له ۴۲ میلیونه څخه زیات نفوس لري چې له دې څخه ۸.۵ میلیونه یې په تر ټولو لوی ښار او پلازمېنه کامپالا کې ژوند کوي.  <ref>{{cite book|title=Britannica Book of the Year 2014|date=1 March 2014|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|isbn=978-1-62513-171-3|page=745|url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&dq=Jamhuri+ya+Uganda+swahili&pg=PA745|access-date=2 December 2021|language=en}}</ref> د يوګاندا نوم د بوګاندا تر پاچهۍ وروسته اېښودل شوی، چې د پلازمېنې کامپالا په ګډون د هېواد لویه سویلي برخه په کې شاملېږي. د ۱۸۹۴ز کال له پيل راهیسې دا سیمه د یوه تحت الحمایه هېواد په توګه د بریتانیا له خوا اداره کېده، چې په ټول قلمرو کې يې اداري قوانین وضع کړل. یوګاندا د ۱۹۶۲ ز کال د اکتوبر په ۹ له بریتانیا څخه خپله خپلواکي ترلاسه کړه. دا دوره هغه مهال له تاوتریخوالي سره مل نښتو، لکه: د ايډي امین په مشرۍ يوې ۸ کلنه پوځي دیکتاتورۍ سره مشخصه شوې ده.   رسمي ژبې يې سواحلي او انګلیسي دي، که څه هم اساسي قانون وايي چې:«هره بله ژبه په ښوونځيو یا ګڼو نورو مؤسساتو یا د قانوني، اداري یا قضايي موخو لپاره چې ښايي د قانون په واسطه تجویز شي، د ښوونیزې وسیلې په توګه کارېدلی شي» لوګاندا د مرکزي سیمې پر بنسټ ژبه ده چې په پراخ ډول په مرکزي او سویل ختیځو سیمو کې ویل کېږي. د لانګو، اچولي، رونیور، رونیاکوله، روکیګا، لو، روتورو، سامیا، جوپاډولا او لوسګا په ګډون په څو نورو ژبو هم خبرې کېږي. <ref name="cia">{{cite web|author=Central Intelligence Agency|publisher=[[The World Factbook]]|title=Uganda|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uganda/|year=2009|access-date=23 January 2010|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213104751/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uganda/|url-status=dead}}</ref><ref name="Constitution (Amendment) Act 2005">{{cite web|url=http://www.parliament.go.ug/images/stories/constitution/Constitutional_Amendment_Act,_2005.pdf|title=The Constitution (Amendment) Act 2005|access-date=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230107055058/https://www.parliament.go.ug/images/stories/constitution/Constitutional_Amendment_Act,_2005.pdf|archivedate=7 January 2023|url-status=dead}}</ref> د یوګاندا اوسنی ولسمشر یووري کاګوتا موسویني دی چې د ۱۹۸۶ز کال په جنوري کې تر یوې شپږ کلنې چریکي جګړې وروسته یې واک تر لاسه کړ. هغه وکولی شول، د اساسي قانون تر سموونې وروسته چې د ولسمشرۍ محدودیتونه یې لرې کړل، د ۲۰۱۱، ۲۰۱۶ او ۲۰۲۱ زکال په ټاکنو کې د يوګاندا د ولسمشر په توګه وټاکل شي.  <ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/uganda|title=Uganda|date=30 January 2019|website=freedomhouse.org|access-date=22 May 2019|archive-date=29 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929074232/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/uganda|url-status=dead}}</ref> == تاريخچه == === تر استعمار مخکې یوګاندا === مخکې له دې چې ۳۰۰۰ کاله وړاندې له میلاد څخه مخکې په ۱۰۰۰ کال کې بانټو ژبي د اوګاندا سویل او همدارنګه له میلاد څخه مخکې په ۱۰۰۰ ز کال کې د اوګاندا شمال ختیځ ته نیلوتیک ویناوال د ننه شي، د یوګاندا ډېره برخه د مرکزي سوډان او کولیاک ژبو کروندګرو او مالدارانو له خوا د اوسېدو وړ ګرځېدلې وه. له میلاد څخه وروسته په ۱۵۰۰ ز کال کې دا ټول د بانټو ژبو په کلتورونو کې د الګون غره په سویل، نیل سیند او د کیوګاه په سینګي کې جذب شول.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/183030|jstor=183030|title=We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1=Schoenbrun|first1=David L.|journal=The Journal of African History|year=1993|volume=34|issue=1|pages=1–31|doi=10.1017/S0021853700032989|s2cid=162660041}}</ref> د لرغون پېژندنې د مطالعاتو او شفاهي دودونو پر بنسټ د کېتارا سترواکي د لویو جهیلونو مهمه برخه، د البېرت او کیوګا له شمالي جهیل څخه د وېکتوریا او تانګانېکا تر سویلي جهیل پورې سیمه پوښلې وه. ادعا کېږي چې بونیورو - کېتارا د تورو، انکولي او بوسوګا پاچاهیو تر ټولو لرغونې پاچهي وه.<ref>{{cite book|last=Mwakikagile|first=Godfrey|title=Ethnicity and National Identity in Uganda: The Land and Its People|date=2009|publisher=New Africa Press|page=87|isbn=9789987930876|url=https://books.google.com/books?id=uZFrWECQ-PgC&q=bachwezi+empire&pg=PA87}}</ref><ref name="Mwambutsya">{{cite journal|author=Mwambutsya, Ndebesa|url=http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131112357/http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm|archive-date=31 January 2008|title=Pre-capitalist Social Formation: The Case of the Banyankole of Southwestern Uganda|journal=Eastern Africa Social Science Research Review|volume=6|issue=2; 7 no. 1|date=June 1990 – January 1991|pages=78–95|access-date=27 May 2022|archivedate=31 January 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131112357/http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm}}</ref> ځینې لیویانو د بونیورو پر سیمه یرغل وکړ او هلته د بانټو له ټولنې سره جذب شول او د بنیورو - کېترا د اوسني واکمن (اوکومارا) کورنۍ يې رامنځته کړه.<ref name="babito">{{cite web|url=http://www.bunyoro-kitara.com/history2.htm|title=Origins of Bunyoro-Kitara Kings|access-date=10 December 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061210003812/http://www.bunyoro-kitara.com/history2.htm#The%20Babiito|archive-date=10 December 2006}}, bunyoro-kitara.com.</ref> په ۱۸۳۰ ز لسیزه کې عرب سوداګر، د تجارت او سوداګرۍ لپاره د افریقا په ختیځ کې له هند سمندر څخه هېواد ته د ننه شول. د ۱۸۶۰ ز لسیزې په وروستیو کې بنیورو د اوګاندا په منځني- لویدیځ کې  ځان له شمال څخه د مصر په ملاتړ لاملونو له ګواښ سره مخامخ وليده.  دې لاملونو/ اجنټانو د عرب سوداګرو خلاف چې د افریقا له ختیځو ساحلونو څخه د سوداګرۍ په لټه کې و، د بهرني تسخیر دغو عواملو ته وده ورکوله. په ۱۸۶۹ ز کال کې د مصر پاچا خدیو اسماعیل د وېکتوریا خلیج د شمالي او البېرت خلیج د ختیځ او د ګوندوکورو د سویل قلمرونو د الحاق په لټه د سمویل بېکر  په نوم یو بریتانوی کاشف او یو پوځي لښکر لېږد د شمالي اوګاندا  پولو ته د غلامانو د سوداګرۍ د ځپلو او هلته د سوداګرۍ لپاره لار پرانیستلو او متمدن کېدلو په موخه ولېږه. بانیورو د بېکر پر وړاندې مقاومت وکړ او هغه یې دې ته اړ کړ چې د خپل خوندي شاتګ لپاره یوه ناهیلې جګړه مخته یوسي. بېکر مقاومت له خیانت سره مل اقدام وباله او د ( اسماعلیه - د غلامانو د سوداګرۍ ځپلو په موخه مرکزي افریقا ته د تللو روایت، د مصر د اسماعیل خدیو له خوا سازمان شوی) په نوم کتاب کې يې چې په ۱۸۷۴ ز کال کې خپور شو او په بریتانیا کې په پراخ ډول مطالعه کېده، دا عمل محکوم کړ.  وروسته انګرېزان د بونیورو ضد تمایل سره  له بوګاندا څخه یوګاندا ته د ننه شول چې په پای کې يې د پاچهۍ د نیمې خاورې په بیه پرېوته چې د بریتانیا له خوا یوګاندا ته د ډالۍ په توګه ورکړل شوې وه. دوه ورکې شوې ګڼ شمېره اختلافي سیمې تر خپلواکۍ وروسته بونیورو ته وروګرځول شوې. <ref>{{Cite web|title=The Uganda journal|url=https://ufdc.ufl.edu/UF00080855/00026/28j|access-date=2021-01-01|website=ufdc.ufl.edu|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Uganda journal|url=https://ufdc.ufl.edu/UF00080855/00029/9j|access-date=2021-01-02|website=ufdc.ufl.edu|language=en}}</ref><ref name="Baker 1879">{{Cite book|last=Baker|first=Samuel White|url=http://archive.org/details/ismailianarrativ00bake|title=Ismailia; a narrative of the expedition to Central Africa for the suppression of the slave trade, organized by Ismail, Khedive of Egypt|date=1879|publisher=London, Macmillan|others=Robarts - University of Toronto}}</ref> په ۱۸۶۹ ز لسیزه کې په داسې حال کې چې عرب له شمال څخه د نفوذ په لټه کې وو، بریتانوي کاشفان د نیل د سرچینې په لټه اوګاندا ته ورسېدل. تر هغوی وروسته په ۱۸۷۷ ز کال کې بریتانوي انګرېز تبلیغیان او په ۱۸۷۹ ز کال کې فرانسوي کاتولیک تبلیغیان بوګاندا ته د ننه شول. وروسته له دې چې اول موتیسا او د هغه د دربار ډېری خلکو خپل دین بدل کړ، د هغه زوی موانګا چې د عیسویت ضد و، د هغه ځای ناستی شو. دا حالت په ۱۸۸۵ ز کال کې د یوګاندا د شهیدانو د مړینې لامل شو. <ref name="Stanley">Stanley, H. M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, {{ISBN|0486256677}}</ref><ref name="Background">{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2963.htm|title=Background Note: Uganda|publisher=Bureau of African Affairs, United States Department of State|date=November 2008|access-date=21 January 2017}}</ref> د بریتانیا دولت په سیمه کې د سوداګرۍ په اړه د مذاکرې لپاره د بریتانیا د سترواکۍ د ختيځې افریقا شرکت (IBEAC) په ۱۸۸۸ز کال کې تصویب کړ. <ref name="Snakes">{{Cite book|title=Two Kingdoms of Uganda: Snakes and Ladders in the Scramble for Africa|last=Pulford|first=Cedric|publisher=Ituri Publications|year=2011|location=Daventry}}</ref> له ۱۸۸۶ ز کال څخه په بوګاندا کې د مذهبي جګړو لړۍ لومړی د مسلمانانو او عیسویانو او وروسته له ۱۸۹۰ ز کال څخه د با-انګلېزا (ba-Ingleza) د پروتېستانو او د با-فرانسا (ba-Fransa) د کاتولیکانو تر منځ پېښې شوې دي. د مدني ناکراریو او مالي بار له امله IBEAC ادعا وکړه چې په سیمه کې خپل اشغال نه شي ساتلی. د نیل سیند د سوداګریزو لارو د خوندیتوب لپاره د بریتانیا سوداګریزې ګټې سختې وې، چې د بریتانیا دولت یې اړ کړ، تر څو بوګاندا او شاوخوا سیمې یې سره ضیمه کړي او په ۱۸۹۴ ز کال کې د یوګاندا تحت الحمایه رامنځته کړي.   <ref>{{cite web|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate|title=House of Commons: Address In Answer To Her Majesty's Most Gracious Speech – Adjourned Debate|date=6 February 1893|access-date=17 January 2017|author=J. H. Kennaway|publisher=Commons and Lords Hansard|تاريخ الأرشيف=28 January 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220128200240/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate|url-status=dead|خونديځ نېټه=28 January 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220128200240/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220128200240/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128200240/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The Arms Trade in East Africa in the Late Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1962_3_3/page/451|last=Beachey|first=R. W.|date=1962|journal=The Journal of African History|volume=3|issue=3|page=451|doi=10.1017/s0021853700003352|s2cid=162601116}}</ref><ref>Gordon Martel, "Cabinet politics and African partition: The Uganda debate reconsidered." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 13.1 (1984): 5-24.</ref><ref name="Snakes2">{{Cite book|title=Two Kingdoms of Uganda: Snakes and Ladders in the Scramble for Africa|last=Pulford|first=Cedric|publisher=Ituri Publications|year=2011|location=Daventry}}</ref> === د یوګاندا تحت الحمایه (۱۸۹۴-۱۹۶۲ز کلونه) === د یوګاندا تحت الحمایه له ۱۸۹۴ څخه تر ۱۹۶۲ ز کال پورې د بریتانیا د سترواکۍ تحت الحمایه وه. په ۱۸۹۳ ز کال د بریتانیا د سترواکۍ د ختيځې افریقا شرکت د خپل قلمرو د حقوقو مدیریت چې تر ډېره د بوګاندا له پاچهي څخه جوړ و، د بریتانیا دولت ته پرېښود. IBEAC د یوګاندایي کورنیو مذهبي جګړو وروسته چې هغه يې په رسمي ډول له سقوط سره مخامخ کړی و، پر یوګاندا خپل واک پرېښود. <ref>{{Cite journal|last=Griffiths|first=Tudor|date=2001|title=Bishop Alfred Tucker and the Establishment of a British Protectorate in Uganda 1890-94|url=https://brill.com/view/journals/jra/31/1/article-p92_4.xml|journal=Journal of Religion in Africa|volume=31|issue=1|pages=92–114|doi=10.1163/157006601X00040|issn=0022-4200}}</ref> په ۱۸۹۴ ز کال کې د يوګاندا تحت الحمایه رامنځته شوه او خاوره/قلمرو له نورو پاچاهیو سره د ډېرو تړونونو د لاسیکولو له لارې (د تورو تړون په ۱۹۰۰ز کال کې، د انکوله تړون په ۱۹۰۱ او د بونیورو تړون په ۱۹۳۳ ز کال کې) د بوګاندا له پولو څخه پراختیا ومونده چې نږدې له اوسنۍ يوګاندا سره سمون لري. <ref>{{Cite journal|last=Steinhart|first=Edward I.|date=1973|title=Royal Clientage and the Beginnings of Colonial Modernization in Toro, 1891-1900|url=https://www.jstor.org/stable/216778|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=6|issue=2|pages=265–285|doi=10.2307/216778|jstor=216778|issn=0361-7882}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Thousand Years of Bunyoro-Kitara Kingdom - The People and the Rulers (Fountain Publishers, 1994, 153 p.): Appendix III: The Bunyoro Agreement 1955|url=http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0unescoen--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8-00&cl=CL1.10&d=HASHc3697d0c37be5024d365b7.14&x=1|access-date=2021-01-02|website=www.nzdl.org}}</ref><ref>{{Cite web|last=joz|first=Jaynnielaw|date=2015-03-22|title=The Wars of Religion 1888-1892|url=https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/|access-date=2021-01-02|website=DISCOVER UGANDA, TOUR UGANDA, VOLUNTEER UGANDA & SERVE UGANDA|language=en|تاريخ الأرشيف=2021-01-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210129063759/https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-01-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210129063759/https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210129063759/https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129063759/https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/}}</ref> تر هغه چې یوګاندا خپله د خپلواکۍ درجه خوندي کوله، د تحت الحمایې وضعیت د یوګاندا لپاره د هغه په پرتله چې د ګاونډي هېواد کينیا مستعمره وې، ډېرې متفاوتې پایلې درلودې، له دې حالت پرته به په یوه بشپړه استعماري اداره محدوده وه.  <ref>{{Cite web|last1=Dietz|first1=A. J.|last2=Studiecentrum|first2=Afrika|date=2017|title=Uganda Protectorate 1895-1902|url=https://openaccess.leidenuniv.nl/handle/1887/52081|access-date=2021-01-02|website=African Postal Heritage (APH) papers}}</ref> په ۱۸۹۰ ز لسیزه کې ختیځې افریقا ته د یوګاندا د رېل پټلۍ جوړولو لپاره  ۳۲۰۰۰ کاریګر له بریتانوي هند څخه د قراردادي کار له قراردادونو سره وګومارل شول. ډېری ژغورل شوي سور پوستي بېرته خپلو کورونو ته ستانه شول، خو ۶۷۲۴ کسانو پرېکړه وکړه چې د پټلۍ تر بشپړولو ورسته د افریقا په ختیځ کې پاتې شي، چې ورپسې ځینې سوداګر شول او د پنبې حاصلات او په پرچون ډول خرڅلاو یې په لاس کې واخیست. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/762515.stm|title=Kenya's Asian heritage on display|publisher=[[BBC]]|last=Evans|first=Ruth|date=24 May 2000|access-date=18 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theeagora.com/the-lunatic-express-a-photo-essay-on-the-uganda-railway/|title=THE LUNATIC EXPRESS – A PHOTO ESSAY ON THE UGANDA RAILWAY.|publisher=[[Thee Agora]]|last=Chao|date=26 October 2014|access-date=18 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422095958/http://www.theeagora.com/the-lunatic-express-a-photo-essay-on-the-uganda-railway/|archive-date=22 April 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/Arts/ferguson-centre/working-papers/working-paper-draft-3-stewart-west.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230140/http://www.open.ac.uk/Arts/ferguson-centre/working-papers/working-paper-draft-3-stewart-west.pdf|url-status=dead|archive-date=30 September 2015|title=Policing, Colonial Life and Decolonisation in Uganda, 1957–1960|publisher=The Ferguson Centre for African and Asian Studies, Working Paper No. 03|last=West|first=Stewart|date=February 2012|pages=3–4}}</ref> ==ایداري وېش== ==جغرافیه== ==تاریخ== ==کلتور== ==اقتصاد== czy5emu6nepv8jv4joxz1knufued86c 0 45473 371192 365284 2026-11-08T18:20:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371192 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = د کیپ ورډ هیواد ولسمشریزه | native_name = ''República de Cabo Verde'' {{تغییر|۷۰٪|([[پرتګالي ژبه]])}} | name = ''Repúblika di Kabu Verdi '' {{تغییر |70%|([[Cape Verdean Creole]])}} | common_name = Cape Verde <!-- This field is not visible to the reader, it provides codes for page links. It should not be changed to Cabo Verde unless the actual pages are moved. --> | image_flag = Flag of Cape Verde (10-17).svg | image_coat = Coat of arms of Cape Verde.svg | symbol_type = Emblem | image_map = Cape Verde (orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix= |location_color= |region=افریقا |region_color=خاورین|subregion=[[افریقا]] |subregion_color=اسماني}} | national_motto = {{نوملړ|{{native phrase|pt|Unidade, Trabalho, Progresso|italics=on|nolink=off}} |{{small|({{Lang-en|"یوالی، کار، وطن"}})}}}} | national_anthem = {{Native name|pt|[[Cântico da Liberdade|د خپلواکې ترانه]]|nolink=yes}}{{سخ}}({{Lang-en|"Chant of Freedom"}})<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[دوتنه:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]]</div> | official_languages = [[پرتګالي ژبه]]<ref name=":0"/> | national_languages = [[کیپ ورډ کریول]]<ref name=":0"/> | capital = [[پرایا]] | coordinates = {{Coord|14| 55| N |23 |31 |W|display=inline}} | largest_city = capital | demonym = [[کیپ ورډیان خلک]] <ref>{{cite web |url = https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2014/07/228873.htm |title = On the Occasion of the Republic of Cabo Verde's National Day |author = John Kerry |author-link = John Kerry |publisher = U.S. Department of State |date = 8 July 2014 |accessdate = 11 July 2014 |quote = On behalf of President Obama and the people of the United States, I send best wishes to Cabo Verdeans as you celebrate 39 years of independence on July 5. |df = dmy-all}}</ref> | ethnic_groups_year = 2017<ref name="race">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html|title=People and Society – Cape Verde|accessdate=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115025822/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html|archive-date=15 January 2014|url-status=dead}}</ref> | government_type = {{Nowrap|[[حکومت متمرکز]] [[نظام نیمه‌ریاستی]]}} [[جمهوری]]<ref name="SpL">{{cite journal|last1=Neto|first1=Octávio Amorim|last2=Lobo|first2=Marina Costa|year=2010|ssrn=1644026|title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries|journal=|publisher=[[د افریقایي پلازمینو نوملړ]]|issue=}}</ref> | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[خورخه کارلوس فونسکا]] | leader_title2 = [[لومړی مرستیال|لومړی ‌وزیر]] | leader_name2 = [[یولیسز کوریا ای سیلوا]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | area_rank = ۱۶۶ام <!-- Area rank should match [[د هیوادونو نوملړ]] --> | area_km2 = ۴۰۳۳ | area_sq_mi = ۱٬۵۵۷ <!--Do not remove per [[د افربقایي هیوادونو نوملړ]]--> | percent_water = لږ څه | population_estimate = {{UN Population|Cabo Verde}}{{UN Population|ref}} | population_estimate_rank = ۱۶۷ا <!-- UN WPP --> | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_density_km2 = ۱۲۳٫۷ | population_density_sq_mi = ۳۲۵٫۰ <!--Do not remove per [[د افریقایي هیوادونو نوملړ]]--> | population_density_rank = ۸۹ام | GDP_PPP = $۴٫۳۲۳ بیلیونه | GDP_PPP_year = ۲۰۱۹ | GDP_PPP_per_capita = $۷٬۷۲۸<ref name="imf.org">{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=74&pr.y=10&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=624&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref> | GDP_nominal = $۲٫۰۴۲ بیلیونه | GDP_nominal_year = ۲۰۱۹ | GDP_nominal_per_capita = $۳٬۶۵۱<ref name="imf.org"/> | sovereignty_type = جوړښت | established_event1 = خپلواکي له [[پرتګال]]نه | established_date1 = ۵ جوم ۱۹۷۵ | established_event2 = [[څوګوندیزه حکومت]] | established_date2 = ۱۳ جنوري ۱۹۹۰ | Gini_year = ۲۰۰۸ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ۴۷٫۲ | Gini_ref = <ref name="gini-index">{{cite web |title = GINI index |url = http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 |publisher = World Bank |accessdate = 26 July 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131220051710/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 |archive-date = 20 December 2013 |url-status=live |df = dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ۰٫۶۵۱ <!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ملګري ملتونه]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۲۶ام | currency = [[د کیپ ورډ اسکودو]] | currency_code = CVE | time_zone = [[Cape Verde Time|CVT]] | utc_offset = -۱ | time_zone_DST = ''not observed'' | utc_offset_DST = -۱ | drives_on = ښوی | calling_code = [[+۲۳۸]] | cctld = [[.cv]] | today = }}'''کیپ ورډ''' په [[پرتګالي ژبه|پرتګالي]] República de Cabo Verde) په [[انګلیسي]] Cape Verde) رسمي نوم [[کیپ ورډ|د کیپ ورډ ولسمشریزه]] د لس اورشیندو ټاپوګانو جوړ هیواد په [[آرام سمندر]] کې موقیعت لري. یاده سیمه د [[افریقا]] لویدیځ لورته په ۵۷۰ کیلومتری کې پرته ده چې ۴۰۰۰ کیلومتره مربع مساحت لرې. پلازمینه د [[پرایا]] ښار رسمی ژبه [[پرتګالي ژبه|پرتګالي]] او د وګړو شمیر یې ۰۰'۵۰۳ تنه دي، نوموړی هیواد ۵ د جون ۱۹۷۵م کال له [[پرتګال]] نه خپله خپلواکی ترلاسه کړی. د کېپ واردې یا کابو واردې، په رسمي ډول د کابو واردې جمهوریت، د منځني اتلانیتک په سمندر کې له کوچنیو ټاپوګانو څخه جوړ شوی ټاپو هېواد دی چې لس اور غورځوونکي ټاپوګان لري او ټول مساحت یې نږدې ۴،۰۳۳ کیلومتره مربع (۱،۵۵۷ مایل مربع) دی. دا ټاپوګان د کېپ-ورټ لویدیځ ته، چې د افریقا لویدیځه نقطه ده، له ۶۰۰ څخه تر ۸۵۰  کیلومترو (۳۲۰ څخه تر  ۴۶۰ سمندري مایل) پورې موقعیت لري. د کېپ واردې ټاپوګان له ازورس، کانري ټاپوګانو، مادیرا او ساوېچ ټاپوګانو سره یوځای د میکارونیزیا د حیاتي سیمې برخه دي. <ref name="NameNatGeo">{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|magazine=National Geographic|date=12 December 2013|access-date=12 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213044150/http://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=13 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> د کېپ واردې ټاپوګان تر ۱۵ پېړۍ پورې، کله چې پرتګالي سپړونکو ټاپوګان کشف او مستعمره کړل، بې استوګنې وو، چې په دې توګه په استوایي سیمو کې لومړۍ اروپایي استوګنه رامنځ ته شوه. له هغه ځایه چې د کېپ واردې ټاپوګان د اتلانتیک غلامانو په سوداګرۍ کې د ونډې لپاره په غوره ځای کې موقعیت درلود، کېپ واردې د ۱۶ او ۱۷ پېړیو په اوږدو کې له اقتصادي پلوه سوکاله شو، چې سوداګر، شخصي جنګي بېړۍ او سمندري غله یې راجلب کړل. دا سیمه په ۱۹ پېړۍ کې د اتلانتیک غلامانو سوداګرۍ د رکود له امله له اقتصادي رکود سره مخ شوه، او په دې وخت کې یې زیاتره اوسېدونکي کډه شول. خو کېپ واردې په تدریجي ډول د یو مهم سوداګریز مرکز او د لوی بار وړلو لارو په اوږدو کې د غوره تمځای په توګه له اقتصادي اړخه بېرته ورغېد. په ۱۹۵۱ کال کې، کېپ واردې د پرتګال د بهرنۍ څانګې په توګه مدغم شو، خو اوسېدونکو د خپلواکۍ لپاره مبارزو ته دوام ورکړ، چې په ۱۹۷۵ کال کې ترلاسه کړه. کېپ واردې د ۱۹۹۰ لسیزې له پیل راهیسې، یو باثباته پارلماني ډیموکراتیک نظام دی او په افریقا کې یو له ډېرو پرمختللو او دیموکراتیکو هېوادونو څخه پاتې شوی. د طبیعي زیرمو د نشتوالي له امله، د دې هېواد پراختیا په حال کې اقتصاد تر ډېره د خدماتو پر بنسټ ولاړ دی، چې په ګرځندوی او بهرنۍ پانګونې تمرکز کوي. د دې هېواد ۴۸۳، ۶۲۸ نفوس (د ۲۰۲۱ کال سرشمېرنې پر بنسټ) زیاتره د ګډ افریقایي او اروپایی میراث پاتې شوني دي او په عمده ډول د رومي کاتولیک مذهب لارویان دي چې د پرتګالي واکمنۍ میراث په ګوته کوي. په ټوله نړۍ کې، په ځانګړي توګه په متحده ایالاتو او پرتګال کې، د کېپ واردې تیت وګړو پراخې ټولنه شته، چې د ټاپوګانو له اوسېدونکو څخه یې شمېر لوړ دی. کېپ واردې د افریقایي ټولنې غړی هېواد دی. د کېپ واردې رسمي ژبه پرتګالي ده او دا یې د زدکړې او حکومت ژبه ده. دا ژپه په ورځپاڼو، تلویزیون او راډیو کې هم کارول کېږي. رسمي ملي ژبه یې کېپ وادري کریو یا Cape Verdean Creole  ده، چې د نفوس د لوی اکثریت له خوا پرې خبرې کېږي. <ref name=":02">{{cite web|title=Constituição da República de Cabo Verde|url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl-nat.nsf/0/1437105f604ce363c1257082003ea54a/$FILE/Constitution%20Cape%20Verde%20-%20POR.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312062840/https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl-nat.nsf/0/1437105f604ce363c1257082003ea54a/$FILE/Constitution%20Cape%20Verde%20-%20POR.pdf|archive-date=12 March 2017|access-date=11 March 2017|website=[[International Committee of the Red Cross|ICRC]] databases on international humanitarian law|at=Article 9}}</ref> == د لغت ریښه == دا هېواد د سینیګال په ساحل کې د کېپ-ورټ (Cap-Vert) ټاپو د نوم پر بنسټ نومول شوی دی. د Cap-Vert نوم په خپل وار سره، د پرتګالي ژبې Cabo Verde څخه اخیستل شوی چې د شنې څوکې په معنی دی. دا نوم پرتګالي سپېړونکو په ۱۴۴۴ کال کې، څو کاله د ټاپوګانو له کشف وړاندې، کېپ ته ورکړ.  <ref>Lobban, [https://books.google.com/books?id=K8KA40g7vnQC&pg=PA4 p. 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125001356/https://books.google.com/books?id=K8KA40g7vnQC&pg=PA4|date=25 January 2016}}</ref> د ۲۰۱۳ کال د اکتوبر په ۲۴ نېټه، ملګرو ملتونو ته د دې هېواد پلاوي په ډاګه کړه چې نور هېوادونه باید نور د کېپ واردې یا د کابو واردې کومه بله ژباړه د دې هېواد د رسمي نوم د برخې په توګه ونه کاروي: ټول هېوادونه باید د کابو واردې جمهوریت د هېواد د رسمي نوم په توګه وکاروي. د انګلیسي ژبې تکلم کوونکو د کېپ واردې نوم د ټاپوګانو د ټولګې لپاره کارولی او په ۱۹۷۵ کال کې د دې هېواد له خپلواکې راهیسې یې دې هېواد ته کارولی. په ۲۰۱۳ کال کې، د کېپ واردې حکومت پرېکړه وکړه چې له دې وروسته به پرتګالي نوم Cabo Verde د رسمي موخو لپاره، د ملګرو ملتونو په ګډون، وکاروي حتی کله چې په انګلیسي ژبه کې تلکم یا لیکل کېږي. <ref>{{cite web|title=Cabo Verde põe fim à tradução da sua designação oficial|url=http://www.panapress.com/Cabo-Verde-poe-fim-a-traducao-da-sua-designacao-oficial--3-885656-47-lang4-index.html|date=31 October 2013|access-date=17 December 2013|publisher=Panapress|language=pt|trans-title=Cabo Verde puts an end to translation of its official designation|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224228/http://www.panapress.com/Cabo-Verde-poe-fim-a-traducao-da-sua-designacao-oficial--3-885656-47-lang4-index.html|archive-date=17 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ==ایداري وېش== ==تاریخ== ==جغرافیه== ==اقتصاد== ==کلتور== gvb8x59lh31rxp6eozylxerrufbdinq 0 45986 371162 324017 2026-11-08T18:05:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371162 wikitext text/x-wiki {{هېواد مالوماتبکس}}{{هراړخيز مالوماتبکس}}[[دوتنه:Cg-map.png|thumb|د کانګو دیمکراتیکې ولسمشریزې نقشه]][[File:Hemba male figure1.jpg|thumb|upright|A [[Hemba]] male statue]]د کانګو جمهوريت (فرانسوي: ''République du Congo'' ، کيتيوبا: ''Repubilika ya Kôngo'') چې د کانګو براززاوېل ('''Congo-Brazzaville''')، د کانګو جمهوريت ('''Congo Republic''') يا په ساده ډول د کانګو په نوم هم ېادېږي، د مرکزي افريقا په لويديځ ساحل کې پروت هېواد دی. د لويديځ له لوري له ګابون، د شمال لويديځ له لوري له کامرون، د شمال لويديځ له لوري د مرکزي افريقا له جمهوريت، د سويل ختيځ له لوري د ډي ار کانګو (DR Congo)، د سويل له لوري د کابينډا له انګولايي استخراج سره او د سويل لويديځ له لوري له اتلانتيک سمندر سره پوله لري. رسمي ژبه يې فرانسوي ده. <ref>{{cite news|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/congo/|title=Congo Republic|author1=SEWELL CHAN, MADELEINE KRUHLY|author2=HANNAH OLIVENNES|name-list-style=amp|date=12 May 2016|access-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107004300/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/congo/|archive-date=7 January 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ambacongofr.org">{{cite web|url=https://ambacongofr.org/index.php/le-congo|title=Le congo|access-date=3 June 2020|archive-date=3 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603040258/https://ambacongofr.org/index.php/le-congo|url-status=dead}}</ref> ياده سيمه کې لږ تر لږه ۳۰۰۰ کالونه پخوا د “Bantu” ژبې ويونکې قبيلې واکمنې وې، چې سوداګريزې اړيکې يې جوړې کړې او په مرسته يې د کانګو سيند حوزې ته لاره پيداکړه. کانګو وار له مخه د فرانسوي مستعمرې د ايکواټوري افريقا يوه برخه وه. د کانګو جمهوريت د ۱۹۵۸ نومبر پر ۲۸ رامنځته او په ۱۹۶۰ کې يې له فرانسې څخه خپلواکي تر لاسه کړه. له ۱۹۶۹ څخه تر ۱۹۹۲ پورې د کانګو د خلکو جمهوريت په نوم (People’s Republic of the Congo) مارکسيست-ليننست (د مارکس او لينن پلوی) دولت و. ياد خپلواک دولت له ۱۹۹۲ راهيسې ګڼ ګوندي ټاکنې درلودلې دي، که څه هم د کانګو جمهوريت د ۱۹۹۷ کال کورنۍ جګړه کې په ديموکراتيک ډول ټاکل شوی حکومت بې برخې يا له پامه وغورځول شو او ولسمشر ډينيس ساسسو (Denis Sassou)، چې په ۱۹۷۹ کال په لومړي ځل واک ته ورسېد؛ له څلور لسيزو څخه د زياتې مودې لپاره حکومت کړی دی. <ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-republic-of-the/|title=Congo, Republic of the|publisher=CIA – The World Factbook|access-date=30 May 2007|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109222956/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-republic-of-the|url-status=dead}}</ref> د کانګو جمهوريت د افريقايي ټولنې، ملګرو ملتونو، La Francophonie، د مرکزي افريقايي دولتونو د اقتصادي ټولنې او ناپييلي خوځښت غړی هېواد دی. دا هېواد د ګينه په خليج (Gulf of Guinea) کې د تېلو څلورم ستر توليدونکی هېواد جوړ شوی دی، چې په ځينو سيمو کې د سياسي او اقتصادي بې ثباتۍ او په ملي کچه د تېلو د ګټې يا دولتي عايد د نابرابر وېش تر څنګ، هېواد لپاره يو لړ نېکمرغي برابروي. د هېواد اقتصاد زياتره د تېلو پر برخې باندې ولاړ دی او له ۲۰۱۵ څخه وروسته د تېلو بيو له غورځېدلو راهيسې يې اقتصادي وده د پام وړ بطي شوې ده. د ۵،۲ ميليون نفوس له ډلې يې ٪۸۸،۵ سلنه د عيسويت پيروان دي. <ref name="2018_nzaou_kongo">{{cite book|last1=Nzaou-Kongo|first1=Aubin|title=Exploitation des hydrocarbures et protection de l'environnement en République du Congo : essai sur la complexité de leurs rapports à la lumière du droit international.|date=2018|url=https://www.idref.fr/229819249|access-date=15 January 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509074904/https://www.idref.fr/229819249|url-status=live}}</ref> == ايتمولوژي == د کانګو جمهوريت د کانګو سيند له نوم څخه نومول شوی دی. په ياد نوم د “Kongo” په نوم د Bantu يوه پاچاهي وه، چې په ۱۴۸۳ يا ۱۸۸۴ کې د پرتګاليانو له لورې د سيمې د موندنې (کشف) وخت ته نږدې يې د سيند د سرچينې يا خولې برخه ونيوله. د پاچاهۍ نوم د هغې د اوسېدونکو (Bakongo) له نوم څخه اخيستل شوی دی، چې ويل کېږي د «ښکاريانو» (کانګو: Mukongo، nkongo) معنا لري. <ref>Gates, Louis & Appiah, Anthony. ''Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience'', p. 1105. 1999.</ref><ref>Olson, James S. & Shadle, Robert. ''[https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA225 Historical Dictionary of European Imperialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502165932/https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA225|date=2 May 2016}}'', p. 225. Greenwood Publishing Grp., 1991. {{ISBN|0-313-26257-8}}.</ref><ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> هغه وخت چې کانګو د فرانسې له لورې مستعمره شوې وه، د فرانسوي کانګو يا منځنۍ کانګو په نوم يادېدله. د کانګو له ديموکراتيک جمهوريت (ګاونډ هېواد) څخه د بېلولو په موخه ورته ځيني وخته کانګو (Brazzaville) يا (Congo-Brazzaville) ويل کېږي. “Brazzaville” د مستعمرې د بنسټګر “Pierre Savorgnan de Brazza” له نوم څخه اخيستل شوی دی. نوموړی يو ايټالوي شريف شخص و، چې وړ نوم يا لقب يې د “Moruzzo” په سيمه کې د “Brazzacco”  په نوم ښارګوټي ته ويل کېږي. د ياد ښارګوټي نوم له لاتيني “Brattius” يا “Braccius” څخه اخيستل شوی دی، چې دواړه د «مټ يا پياوړتيا» معنا لري. <ref>Frau, Giovanni ''Dizionario Toponomastico Friuli-Venezia Giulia''. Istituto per l'Enciclopedia del Friuli-Venezia Giulia, 1978.</ref> == تاريخچه == === له استعمار څخه مخکې === د بانټو (Bantu) ژبې ويونکو چې د بانټو د پراختياوو پر مهال يې قبيلې رامنځته کړې، له ميلاد څخه مخکې نږدې ۱۵۰۰ پېړۍ کې يې د “Pygmy” وګړو په نوم د سيمې پخواني اوسېدونکې په پراخه ډول بې ځايه او جذب کړل. د “Bakongo” په نوم د بانټو توکم ډله، چې د اوسنۍ انګولا، ګابون او د کانګو ديموکراتيک جمهوريت برخې يې ونيولې؛ په يادو هېوادونو کې د توکمي اړيکو او سياليو لپاره بنسټ جوړ کړ. د بانټو بېلابېلو پاچاهيو سوداګريزې اړيکې جوړې کړې، چې د کانګو سيند حوزې ته يې لاره پيداکړه. د نوموړو پاچاهيو له ډلې “Kongo”، “Loango” او “Teke” د يادونې وړ دي. <ref name="dos2009">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2825.htm|title=Background Note: Republic of the Congo|publisher=Department of State|date=March 2009|access-date=25 June 2017|archive-date=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714082702/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2825.htm|url-status=live}}</ref> پرتګالي سپړونکي “Diago Cao” په ۱۴۸۴ کې د کانګو (Congo) خولې ته ورسېد. د بانټو د کورنيو پاچاهيو او اروپايي سوداګرو تر منځ سوداګريزو اړيکو په چټکۍ سره وده وکړه، چې د بېلابېلو توکو، جوړو شويو شيانو سوداګري يې کوله او د هېواد دننه سيمو کې خلک ونيول او غلامان کړای شول. د پېړيو لپاره د اتلانتيک سمندر بلې غاړې ته د سوداګرۍ لپاره د يو ټکي په توګه له اوسېدلو څخه وروسته د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې د کانګو سيند د دلتا سيده اروپايي مستعمره کول پيل شول، چې په پای کې يې په سيمه کې د بانټو ټولنو واک له منځه وېوړ. <ref name="DicImp">Olson, James S. & Shadle, Robert. ''[https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA225 Historical Dictionary of European Imperialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502165932/https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA225|date=2 May 2016}}'', p. 225. Greenwood Publishing Group, 1991. {{ISBN|0-313-26257-8}}. Accessed 9 October 2011.</ref><ref>Boxer, C. R. ''The Portuguese Seaborne Empire, 1415–1825'', A. A. Knopf, 1969, {{ISBN|0090979400}}</ref> === د فرانسوي استعمار دوره === د کانګو سيند شمالي سيمه په ۱۸۸۰ کې د “Bateke” له پاچا “Makoko” سره د “Pierre de Brazza” د تړون د پايلې په توګه، د فرانسې تر حاکميت لاندې راغله. د ماکوکو “Makoko” له مړينې څخه وروسته يې کونډې ملکې “Ngalifourou” د تړون له اصولو څخه ملاتړ وکړ او د استعمار کوونکو يوه مهمه ملګرې شوه. د کانګو دا مستعمره (Congo Colony) په لومړي ځل د فرانسوي کانګو (French Congo) او وروسته په ۱۹۰۳ کال کې د منځنۍ کانګو (Middle Congo) په نوم وپېژندل شوه. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2752833.stm|title=BBC NEWS – Africa – The man who would be Congo's king|date=12 February 2003|access-date=29 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129212544/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2752833.stm|archive-date=29 November 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation|last=jeremy|first=rich|editor1-first=Emmanuel K|editor1-last=Akyeampong|editor2-first=Henry Louis|editor2-last=Gates|title=Ngalifourou|date=2012|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195382075.001.0001/acref-9780195382075-e-1533|work=Dictionary of African Biography|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acref/9780195382075.001.0001|isbn=978-0-19-538207-5|access-date=2021-01-16|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122130300/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195382075.001.0001/acref-9780195382075-e-1533|url-status=live}}</ref> فرانسې په ۱۹۰۸ کال کې د فرانسې ايکواټوري افريقا (French Equatorial Africa (AEF)) جوړه کړه، چې منځنۍ کانګو، ګابون، چاد او “Oubangui-Chari” يا د نني مرکزي افريقا جمهوريت سيمې يې رانغاړلې. فرانسې د “Brazzaville” د فدرالي پلازمېنې په توګه وټاکله. د استعماري حکومت د لومړيو ۵۰ کالونو پر مهال د هېواد اقتصادي وده د طبيعي سرچينو پر راويستنه باندې متمرکز وه. د حکومتولۍ تګلارې زياتره بې رحمه يا نا انساني وې. لکه: له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه وروسته د کانګو سمندر د رېل لارې جوړښت د اټکل له مخې لږ تر لږه د ۱۴۰۰۰ تنو ژوند واخيست. <ref name="DicImp2">Olson, James S. & Shadle, Robert. ''[https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA225 Historical Dictionary of European Imperialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502165932/https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA225|date=2 May 2016}}'', p. 225. Greenwood Publishing Group, 1991. {{ISBN|0-313-26257-8}}. Accessed 9 October 2011.</ref> د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال د فرانسې د نازي نيونې په موده کې، “Brazzaville” د ۱۹۴۰ او ۱۹۴۳ کالونو تر منځ د خپلواکې فرانسې (Free France) د يوازې په نوم پلازمېنې په توګه عمل وکړ. د ۱۹۴۴ کال د براززاويلي کنفرانس (Brazzaville Conference) د فرانسې په استعماري سياست کې د ستر سمون يوه دوره اعلان کړه. له جګړې څخه وروسته کانګو په AEF کې د خپل مرکزي جغرافيوي درک او په “Brazzaville” کې د ايالتي پلازمېنې په پايله کې له مستعمراتي اداري او ودانيزې پراختيا څخه ګټه تر لاسه کړه. د ۱۹۴۶ کال اساسي قانون له تصويب څخه وروسته يې يوه سيمه ايزه قانون جوړونکې قوه هم درلوده، چې «څلورم جمهوريت: Fourth Republic» يې رامنځته کړ. <ref name="dos20092">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2825.htm|title=Background Note: Republic of the Congo|publisher=Department of State|date=March 2009|access-date=25 June 2017|archive-date=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714082702/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2825.htm|url-status=live}}</ref><ref>United States State Department. Office of the Historian. ''A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776''. "[https://history.state.gov/countries/congo-republic Republic of the Congo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512065606/https://history.state.gov/countries/congo-republic|date=12 May 2017}}". Accessed 9 October 2010.</ref> د فرانسوي اساسي قانون له بيا کتنې څخه وروسته، چې په ۱۹۵۸ کې يې پينځم جمهوريت رامنځته کړ؛ “AED” پر خپلو جوړښتي برخو باندې ووېشل شو، چې هره برخه يې په فرانسوي ټولنه کې يوه خپلواکه مستعمره شوه. د دې سمونونو پر مهال منځنۍ کانګو په ۱۹۵۸ کې د کانګو د جمهوريت (Republic of the Congo) په توګه وپېژندل شوه او په ۱۹۵۹ کې يې خپل لومړنی اساسي قانون خپور کړ. د “Mbochis” (چې د Jacques Opangault لېوال و) او “Laris” او “Kongos” (چې د فرانسې په ايکواټوري افريقا کې د Fulbert Youlou په نوم د ټاکل شوي لومړني تور پورستي ښاروال پلوي وو) تر منځ مخالفت د ۱۹۵۹ په فبروري کې په براززاويلي کې د يو لړ پاڅونونو لامل شو، چې فرانسوي فوځ پرې بری وموند. <ref>[http://www.itnsource.com/shotlist//RTV/1959/02/27/BGY503110492/?s=evacuations CONGO REPUBLIC: BRAZZAVILLE RIOTS AFTERMATH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505233442/http://www.itnsource.com/shotlist//RTV/1959/02/27/BGY503110492/?s=evacuations|date=5 May 2014}}. Reuters (27 February 1959)</ref><ref>Robbers, Gerhard (2007). ''[https://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C Encyclopedia of World Constitutions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506124534/https://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C|date=6 May 2016}}''. Infobase Publishing. {{ISBN|0-8160-6078-9}}. Accessed 9 October 2011.</ref><ref>United States State Department. Bureau of African Affairs. ''Background Notes''. "[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2825.htm Republic of the Congo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604183708/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2825.htm|date=4 June 2019}} ". Accessed 9 October 2011.</ref> د ۱۹۵۹ په اپرېل کې نوې ټاکنې وشوې. هغه وخت چې د ۱۹۶۰ په اګسټ کې کانګو خپلواکه شو، د “Youlou” پخواني سيال “Opangault” د نوموړي تر مشرۍ لاندې خدمت کول ومنل. يولو (Youlou) د کانګو جمهوريت لومړنۍ ولسمشر شو. دا چې په “Pointe-Noire” کې سياسي کړکېچ خورا لوړ و، يولو پلازمېنه “Brazzaville” ته ولېږدوله. <ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/people/history/african-history-biographies/fulbert-youlou|title=Fulbert Youlou facts, information, pictures – Encyclopedia.com articles about Fulbert Youlou|access-date=27 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128051046/http://www.encyclopedia.com/people/history/african-history-biographies/fulbert-youlou|archive-date=28 November 2016|url-status=live}}</ref> ==ایداري وېش== د کانګو دیمکراتیکه ولسمشریزه په ۱۰ ایداري برخو ویشل شوې ده. (د کانګو دیمکراتیکې ولسمشریزې ایداري وېش). * [[کینشاسا]] * [[لوبومباشی کاتاګا]] * [[مبوجی-مبایی]] * [[کاناګا]] * [[کیسانګانی]] * [[ګوما]] * [[بوکاو]] * [[تشیکافا]] * [[ماسینا]] * [[کولویزی]] ==جغرافیه== ==تاریخ== ==کلتور== ==اقتصاد== ibpuh4rx2v0viyemdqwqc4g4whja751 0 46198 371157 283517 2026-11-08T18:03:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371157 wikitext text/x-wiki {{فلم مالوماتبکس | name = کاسابلانکا | image = CasablancaPoster-Gold.jpg | based_on = {{Based on|''[[Everybody Comes to Rick's]]''|[[موری برنیټ]]|[[جان الیسون]]}} | studio = وارنر برادرز | distributor = وارنر برادرز | released = {{Film date|1942|11|26|[[Hollywood Theatre (New York)|Hollywood Theatre]]|1943|1|23|متحده ایالات}} | runtime = ۱۰۲ دقیقې<ref>{{cite web |title=''Casablanca'' (U) |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/casablanca-4 |work=[[Warner Bros.]] |publisher=[[British Board of Film Classification]] |date=December 17, 1942 |access-date=September 20, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921125536/http://www.bbfc.co.uk/releases/casablanca-4 |archive-date=September 21, 2013 }}</ref> | budget = $۸۷۸،۰۰۰<ref name="tom">{{cite book|last=Schatz|first=Thomas|title=Boom and Bust: American Cinema in the 1940s|publisher=University of California Press|date=1999|isbn=9780520221307|page=218}}</ref>–$۱ میلیونه<ref name="warners">Warner Bros financial information in "The William Shaefer Ledger". See Appendix 1, ''Historical Journal of Film, Radio and Television'' (1995) 15:sup 1, 1–31 p. 23 {{doi|10.1080/01439689508604551}}</ref><ref name="Casa">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2957542913/|title=Casablanca|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=October 14, 2019}}</ref> | gross = $۳.۷<ref>{{cite magazine|url=https://archive.org/stream/variety153-1944-01#page/n51/mode/2up|title=Top Grossers of the Season|magazine=Variety|date=January 5, 1944|page=54|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317201241/http://www.archive.org/stream/variety153-1944-01|archive-date=March 17, 2017}}</ref>–۶.۹ میلیونه<ref name="warners" /> }} '''کاسابلانکا''' (په [[انګلیسي]]: Casablanca) یو امریکایي [[رومانتیک فلم]] دی چې ۱۹۴۲م کال کې بازار ته راغلی. == قیصه == د ۱۹۴۱ په ډسمبر کې، امریکایی کډوال ریک بلین په کاسابلانکا کې د نایټ کلب او قمار کولو اډه لري. د "ریک کافې امریکا" د ویچي فرانسوي او الماني چارواکو په ګډون متنوع مشتریان راجلبوي، هغه کډوال چې بې طرفه متحده ایالاتو ته د رسیدو لپاره لیواله دي، او هغه کسان چې د دوی ښکار کوي. که څه هم ریک ادعا کوي چې په ټولو چارو کې بې طرفه وي، هغه د دویم ایټالو - ایتوپیا جګړې په جریان کې ایتوپیا ته ټوپک واخیست او د هسپانوي کورنۍ جګړه کې یې د جمهوري غوښتونکي لوري سره جګړه وکړه. وړوکی بدمعاش یوګارت ریک ته د "ټرانزیټ لیکونو" ویاړ ورکوي چې د دوه آلماني کوریرانو په وژلو سره ترلاسه شوي. دا کاغذونه لیدونکي ته اجازه ورکوي چې په آزاده توګه د آلمان تر اشغال لاندې اروپا او بې طرفه پرتګال ته سفر وکړي. دوی په کاسابلانکا کې بند پاتې کډوالو ته بې ارزښته دي. یوګارټ پلان لري چې دوی په کلب کې وپلوري، او ریک هڅوي چې دوی ونیسي. مخکې لدې چې هغه له خپلې اړیکې سره وویني ، یوګارټ د ځایی پولیسو لخوا د کپتان لوئس رینالټ لاندې نیول شوی ، د پولیسو بې شرمه فاسد مشر. یوګارټ پرته له دې چې څرګند کړي چې ریک لیکونه لري په توقیف کې مړ کیږي. بیا د ریک د شیطاني طبیعت لامل - پخوانۍ عاشق السا لند - د هغه تاسیس ته ننوځي. د ریک ملګری او د کور پیانو غږونکی سیم، ایلسا له هغه څخه غوښتنه کوي چې "لکه څنګه چې وخت تیریږي". ریک په قهر شو، په غوسه شو چې سم د هغه امر څخه سرغړونه وکړه چې هیڅکله یې دا سندره ترسره نه کړه او د ایلسا په لیدو حیران شو. د هغې سره د خپل میړه، ویکتور لاسزلو، د چک د مقاومت یو مشهور مشر دی. دوی لیکونو ته اړتیا لري چې امریکا ته وتښتي ترڅو د لازلو کار ته دوام ورکړي. جګړن سټراسر د هغه د شنډولو لپاره کاسابلانکا ته راغلی دی. کله چې لاسزلو پوښتنې کوي، سیګنر فیراري، د ځمکې لاندې شخصیت او د ریک دوستانه سوداګریز سیال، خپل شک څرګندوي چې ریک د لیږد لیکونه لري. لاسزلو په هغه شپه د ریک کیف ته راستون شو او هڅه کوي لیکونه واخلي. ریک په هر قیمت د پلورلو څخه انکار کوي، لاسزلو ته یې وویل چې له خپلې میرمنې څخه پوښتنه وکړي. دوی مداخله کوي کله چې سټراسر د "Die Wacht am Rhein" سندرې ویلو کې د آلماني افسرانو یوې ډلې مشري کوي. لاسزلو د کور بانډ ته امر کوي چې "لا مارسیلیس" لوبه وکړي. کله چې د بانډ مشر ریک ته ګوري، هغه خپل سر ټیټوي. لاسزلو په لومړي سر کې یوازې سندرې ویل پیل کوي، بیا د وطن پالنې جذبه د خلکو په مینځ کې نیسي او هرڅوک یوځای کیږي، آلمانان ډوبوي. سټراسر د رینالټ څخه غوښتنه کوي چې کلب وتړي، کوم چې هغه کوي. وروسته، ایلسا په صحرا کیف کې د ریک سره مخامخ کیږي. کله چې هغه هغې ته د لیکونو له ورکولو څخه انکار کوي، هغه هغه ته د ټوپک ګواښ کوي، مګر بیا اعتراف کوي چې هغه لاهم له هغه سره مینه لري. هغه تشریح کوي چې کله دوی په ۱۹۴۰ کې په پاریس کې سره ولیدل او مینه یې وکړه، هغې باور درلود چې میړه یې د تمرکز له کمپ څخه د تیښتې په هڅه کې وژل شوی و. په داسې حال کې چې د فرانسې د جګړې په جریان کې له ښار څخه د ریک سره تیښتې ته چمتو کول، هغې پوهیدله چې لاسزلو ژوندی او پټ دی. هغې د خپل ناروغ میړه تغذیه کولو لپاره پرته له توضیحاتو ریک پریښود. د ریک ترخه توب منحل کیږي. هغه د مرستې لپاره موافق دی، هغې ته اجازه ورکوي چې باور وکړي هغه به د هغه سره پاتې شي کله چې لازلو پریږدي. کله چې لاسزلو په ناڅاپي ډول څرګند شي ، د مقاومت په غونډه کې د پولیسو له برید څخه په لنډ ډول تښتیدلی ، ریک ویټر کارل روح السا لرې کړی. لاسزلو، د ایلسا سره د ریک د مینې څخه خبر دی، هڅه کوي هغه وهڅوي چې لیکونه وکاروي ترڅو هغه خوندي کړي. کله چې پولیس لاسزلو د ټرمپ په تور نیولی، ریک رینالټ ته وهڅوي چې هغه د یو ډیر جدي جرم لپاره د هغه د جوړولو ژمنه کولو سره خوشې کړي: د لیکونو ملکیت. د رینالټ شکونو کمولو لپاره، ریک تشریح کوي چې هغه او ایلسا به امریکا ته ځي. کله چې رینالټ هڅه کوي د ترتیب سره سم لاسزلو ونیسي، ریک هغه د ټوپک په زور مجبوروي چې د دوی په تیښته کې مرسته وکړي. په وروستۍ شیبه کې، ریک ایلسا له لیسزلو سره لیزبون ته په الوتکه کې سپاره کوي، هغې ته یې وویل چې هغه به پښیمانه وي که چیرې پاتې شي، "شاید نن نه، شاید سبا نه، مګر ډیر ژر او ستاسو د پاتې ژوند لپاره." سټراسسر، چې د رینالټ لخوا ورکړل شوی، یوازې موټر چلوي. ریک هغه مهال ډزې کوي کله چې هغه خپله تومانچه راوباسي او د مداخلې هڅه کوي. کله چې پولیس راشي، رینالټ ودروي، بیا دوی ته امر کوي چې "عادي شکمن کسان ونیسي". هغه ریک ته وړاندیز کوي چې دوی په برازاویل کې وړیا فرانسوي سره یوځای شي. لکه څنګه چې دوی تیاره ته ځي، ریک وايي، "لویس، زه فکر کوم چې دا د ښکلې ملګرتیا پیل دی." == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{imdb title|0034583}} * {{tcmdb title|610}} * {{Amg movie|8482}} * {{rotten-tomatoes|1003707_casablanca}} * {{mojo title|casablanca}} * {{Metacritic film|casablanca}} [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] 0v0mzrn02b67v3d26jouy9yhem2t94w 0 46242 371091 349956 2026-11-08T17:10:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371091 wikitext text/x-wiki '''پولنډي ژبه''' د هندو اروپایي ژبو له کورنۍ څخه د اسلاوي ژبو ریښه لري. اوسمهال د پولنډ هیواد رسمي ژبه ده. {{Infobox language | name = پولنډي | nativename = ''polski'' | pronunciation = {{IPA-pl|ˈpɔlskʲi||Pl-polski.ogg}} | states = [[پولنډ]]، [[سلواکیا]]، [[چک جمهوریت]]، [[په المان کې پولنډیان|المان]]، [[مجارستان]]، [[لیتوانیا]] مرکز لویدیځ, مرزی سیمي [[په اوکراین کې پولنډیان|اوکراین]] لویدیځ او [[بلاروس]] لویدیځ ([[کرسی سیمه]]) | ethnicity = [[پولنډي(قوم)]]<br>[[کاشوبیایان]]<br>[[سیلزیایان]] | speakers = ۴۵ میلیونه | ref = <ref name="almanac">''World Almanac and Book of Facts'', World Almanac Books, Mahwah, 1999. {{ISBN|0-88687-832-2}}.</ref> | speakers2 = [[دوهمه ژبه]]: ۵ میلیونه+<ref name="encyklopedia">''Encyklopedia języka polskiego'', pod red. S Urbańczyka i M. Kucały, Ossolineum, wyd. 3, Warszawa 1999, {{ISBN|83-04-02994-4}}, s. 156.</ref> | familycolor = [[هندواروپایي ژبي|هندواروپایي]] | fam2 = [[بالتواسلاوي ژبي|بالتواسلاوي]] | fam3 = [[سلوانیایي ژبي|سلوانیایي]] | fam4 = [[سلوانیایي ژبي|لویدیځي سلوانیایي]] | fam5 = [[لخي ژبي|لخي]] | ancestor = [[لاتینه پولنډي]] | ancestor2 = [[منځني پولنډي]] | script = [[لاتینه الفابټ|لاتین]] ([[پولنډي الفبابټ]])<br>[[پولنډي بریل]] | nation = {{POL}}<br />{{EU}} | minority = {{BLR}}<br>{{CZE}}<ref name="euro-charter">[[European Charter for Regional or Minority Languages]]</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|url=http://europapont.blog.hu/2016/03/16/nyelvi_sokszinuseg_az_eu-ban_hivatalos_regionalis_es_kisebbsegi_nyelvek_a_tagallamokban|title=Nyelvi sokszínűség az EU-ban – hivatalos regionális és kisebbségi nyelvek a tagállamokban|publisher=|accessdate=28 November 2018}}</ref><br>{{LIT}}<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=157&CM=2&DF=18/04/02&CL=ENG|title=Full list|website=Treaty Office|accessdate=28 November 2018|archive-date=16 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016045738/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=157&CM=2&DF=18%2F04%2F02&CL=ENG|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Lithuania/lithuania.htm|title=MINELRES - Minority related national legislation - Lithuania|website=www.minelres.lv|accessdate=28 November 2018}}</ref><br>{{SVK}}<ref name="euro-charter"/><br>{{UKR}}<ref name="euro-charter"/><ref>{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30 April 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214125040/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | archivedate=14 February 2014 | url-status=dead}}</ref> | agency = [[د پولنډي ژبو ټولنه]]<br>(له [[د پولنډ علومو کلتور ځاي]]) | iso1 = pl | iso2 = pol | iso3 = pol | lc1 = szl | ld1 = [[سیلزیایي ژبي|سیلزیایي]] | lingua = 53-AAA-cc [[West Slavic languages|53-AAA-b..-d]]<br>(varieties: 53-AAA-cca to 53-AAA-ccu) | map = Map of Polish language.svg | notice = IPA | sign = [[په نښه شوي پولنډي]] (SJM) | glotto = poli1260 | glottorefname = پولنډي }} ==ریښه== kbuiscaqha0b64nik019whv3mre18r3 0 47079 370933 276095 2026-11-08T13:56:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370933 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----> |name=منهټن |official_name= |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=[[د نیویارک ښار سیمي|سیمه]] نیویارک |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps ----> |image_skyline=Above Gotham.jpg |imagesize=325 |image_caption=د [[میډټاون منهټن]] انځور |image_flag= |flag_size=150 |image_seal= |seal_size=150 |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= |image_map=New York City location Manhattan.svg |mapsize=300 |map_caption= منهټن (سور رنګه) نیویارک ښار کې |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ----> |coordinates_region=US-NY |subdivision_type=[[د هیوادونو نوملړ|هیواد]] |subdivision_name={{Nowrap|{{flag|د امریکا متحده آیالاتونه|size=23px}}}} |subdivision_type1=[[د امریکا متحده آیالاتونو آیالات|آیالات]] |subdivision_name1={{پرچم|نیویورک|size=23px}} |subdivision_type2=[[د نیویارک ښار د ولسوالیو نوملړ|ولسوالۍ]] |subdivision_name2=نیویارک |subdivision_type3=[[د نیویارک آیالات د ښارونو نوملړ|ښار]] |subdivision_name3={{تصویر|Flag of New York City.svg|size=23px}} [[نیویارک]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics ----> |government_footnotes= |government_type=[[د نیویارک ښار سیمي|سیمه]] |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Gale Brewer]] (D){{سخ}}— ''(Borough of Manhattan)'' |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]]{{سخ}}— ''(New York County)'' |established_title=آرام ځای |established_date=۱۶۲۴ <!-- Area ----> |area_magnitude= |unit_pref=US |area_footnotes= |area_total_sq_mi=۳۳٫۶ |area_land_sq_mi=۲۲٫۸۳ |area_water_sq_mi=۱۰٫۸ |area_water_percent=۳۲ <!-- Elevation ----> |elevation_footnotes= |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population ----> |population_as_of=۲۰۱۴ |population_footnotes= |population_note= |population_total=۱٬۶۳۶٬۲۶۸ |population_density_sq_mi=۷۱٬۶۷۱٫۸ |population_blank1_title=[[نام اهلیت]] |population_blank1=Manhattanite <!-- General information ----> |timezone=[[د ختیځ وخت سیمه|EST]] |utc_offset=-۵ |timezone_DST=[[د ختیځ وخت سیمه|EDT]] |utc_offset_DST=-۴ |latd=40|latm=43|lats=42|latNS=N |longd=73|longm=59|longs=39|longEW=W <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type=[[محفف کوډ]] format |postal_code=100xx, 101xx |area_code=[[Area code 212|212]]، [[Area code 646|646]]، [[Area code 917|917]]{{Efn|[[Area codes 718, 347 and 929]] are used in [[Marble Hill, Manhattan|Marble Hill]].}} |website=[http://manhattanbp.nyc.gov/ Manhattan Borough President] <!--can be updated with general website for Manhattan if it becomes available--> |footnotes= }} منهاتن چې په سيمه ييزه کچه د ښار په نوم پېژندل کېږي، د نيويارک ښار تر ټولو ګڼ مېشته سيمه او له جغرافيايي اړخه د نيويارک د پنځو حوزو څخه تر ټولو کوچنۍ ده. منهاتن د نيويارک د ښاري سیمو يوه مرکزي سيمه ده او د متحده ايالاتو د يوې اصلي ولسوالۍ نيويارک ايالت سره همغاړې ده. منهاتن د دې ښار اقتصادي او اداري مرکز، کلتوري پېژندوی او تاریخي زېږدځای دی. دا ناحيه تر ډېره بريده د منهاتن له ټاپو جوړه ده، ختيځ ته يې هاډسن او هارليم سيندونه دي، تر څنګ يې ېو شمېر نښتې کوچني ټاپوګان هم لري. سربېره پر دې منهاتن د ماربل هيل لرونکی ده چې یوه کوچنۍ سيمه ده او اوسمهال د متحده ايالاتو اصلي ځمکه شمېرل کېږي، له نور منهاتن څخه د هارلم د کښتيو د کانال په مټ جلا شوې او وروسته د خزلو په کارولو سره له برونکس سره نښلول شوې. مهناتن په درې نارسمي برخو محدود شوی دی چې هره برخه د سيمې له اوږدو محورونو څخه تېرېږي چې هغه دا دي: ښکته، منځنی او پورته منهاتن.<ref name="ManhattanTheCity">{{cite web|url=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php|title=Do You Refer To Manhattan As "The City"?|date=May 21, 2012|publisher=Gothamist|author=Jen Carlson|access-date=August 11, 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php|archive-date=October 25, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.travelpulse.com/destinations/north-america/united-states/new-york/new-york-city.html|title=New York City|work=[[TravelPulse]]|date=July 26, 2018|access-date=May 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508013416/https://www.travelpulse.com/destinations/north-america/united-states/new-york/new-york-city.html|archive-date=May 8, 2020|url-status=dead}}</ref><ref name="ManhattanRealEstate">{{cite web|url=http://www.thepinnaclelist.com/blog/directory/manhattan-new-york-some-of-the-most-expensive-real-estate-in-the-world-overlooks-central-park/|title=Manhattan, New York – Some of the Most Expensive Real Estate in the World Overlooks Central Park|publisher=The Pinnacle List|access-date=November 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129055025/http://www.thepinnaclelist.com/blog/directory/manhattan-new-york-some-of-the-most-expensive-real-estate-in-the-world-overlooks-central-park/|archive-date=November 29, 2014|url-status=dead}}</ref> منهاتن د نړۍ د کلتوري، مالي، رسنيز او ساعت تېرۍ د مرکز په توګه پېژندل شوی، د ملګرو ملتونو مرکزي دفتر هم دې ناحيه کې دی. په داسې حال کې چې د ښکته منهاتن په مالي برخه کې  وال سټريت دی، د نيويارک ښار ته هم د نړۍ د مالي ځواک او هم د مخکښ مالي مرکز په سترګه کتل کېږي، همدا راز منهاتن د د ټول بازار په ارزښت د نړۍ د دوه سترو اسهامو پلونځيو کور هم دی چې هغه دا دي: د نيويارک د اسهامو پلورنځی او NASDAQ. ډیری څو هېواديز رسنيز شرکتونه په منهاتن کې ميشت دي او دا سيمه د کتابونو، فلمونو او ګڼو تلويزيوني پروګرامونو د ښودلو ځای دی. په منهاتن کې ملکيتونه د نړۍ په کچه تر ټولو لوړ نرخ لري، د املاکو په ګډون په ۲۰۱۳ز کال کې د منهاتن د ټاپو ارزښت له درې ترليونه ډالرو څخه زيات اټکل شوی دی. په ۲۰۱۸ز کال کې د منځنۍ کچې استوګنيزې شتمنۍ د پلور نرخونه د اټکل تر مخې د يو فوټ مربع ۱،۶۰۰ امريکايي ډالر و (چې د يو مترمربع قيمت يې ۱۷۰۰۰ ډالره کېږي)، د منهاتن په ميډټاون کې پنځم واټ په نړۍ کې تر ټولو زياته کرايه لري، د ۲۰۱۷ز کال تر مخې د يو فوټ مربع کرايه يې ۳۰۰۰ امريکايي ډالره وه (چې د يو متر مربع کرايه يې ۳۲،۰۰۰ امريکايي ډالره کېږي).  <ref>[[Dan Barry (reporter)|Barry, Dan]]. [https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324073334/https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html|date=March 24, 2020}}, ''[[The New York Times]]'', October 11, 2001. Accessed November 20, 2016. "A roaring void has been created in the financial center of the world."</ref><ref>{{cite news|author=Sorrentino, Christopher|author-link=Christopher Sorrentino|url=https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&_r=1|title=When He Was Seventeen|work=The New York Times|date=September 16, 2007|access-date=December 22, 2007|quote=In 1980, there were still the remains of the various downtown revolutions that had reinvigorated New York's music and art scenes and kept Manhattan in the position it had occupied since the 1940s as the cultural center of the world.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417053830/http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&_r=1|archive-date=April 17, 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dnainfo.com/new-york/20100406/manhattan/manhattan-may-be-media-capital-world-but-not-for-ipad-users|title=Manhattan May Be the Media Capital of the World, But Not For iPad Users|author=Michael P. Ventura|newspaper=DNAinfo|date=April 6, 2010|access-date=June 11, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804015340/https://www.dnainfo.com/new-york/20100406/manhattan/manhattan-may-be-media-capital-world-but-not-for-ipad-users|archive-date=August 4, 2017}}</ref><ref name="ManhattanMediaEntertainmentCapital">{{cite web|url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/|title=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time|author=Dawn Ennis|publisher=LGBTQ Nation|date=May 24, 2017|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728213225/https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/|archive-date=July 28, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://visit.un.org/|title=United Nations Visitors Centre "Welcome to the United Nations&nbsp;— Tour the international UN Headquarters"|publisher=United Nations|access-date=June 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106170947/http://visit.un.org/|archive-date=November 6, 2017|url-status=live}}</ref><ref name="NYCDominantFinancialCenter">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-survey-banks/new-york-surges-ahead-of-brexit-shadowed-london-in-finance-survey-idUSKBN1ZQ0BE|title=New York surges ahead of Brexit-shadowed London in finance: survey|author=Huw Jones|work=Reuters|date=January 27, 2020|access-date=January 27, 2020|quote=New York remains the world's top financial center, pushing London further into second place as Brexit uncertainty undermines the UK capital and Asian centers catch up, a survey from consultants Duff & Phelps said on Monday.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127114217/https://www.reuters.com/article/us-survey-banks/new-york-surges-ahead-of-brexit-shadowed-london-in-finance-survey-idUSKBN1ZQ0BE|archive-date=January 27, 2020|url-status=live}}</ref><ref name="NYCDominantFinancialCenter2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-survey-banks/new-york-surges-ahead-of-brexit-shadowed-london-in-finance-survey-idUSKBN1ZQ0BE|title=New York surges ahead of Brexit-shadowed London in finance: survey|author=Huw Jones|work=Reuters|date=January 27, 2020|access-date=January 27, 2020|quote=New York remains the world's top financial center, pushing London further into second place as Brexit uncertainty undermines the UK capital and Asian centers catch up, a survey from consultants Duff & Phelps said on Monday.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127114217/https://www.reuters.com/article/us-survey-banks/new-york-surges-ahead-of-brexit-shadowed-london-in-finance-survey-idUSKBN1ZQ0BE|archive-date=January 27, 2020|url-status=live}}</ref><ref name="stockexchangemagnitude">{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/biggest-stock-exchanges-in-the-world.html|title=Biggest Stock Exchanges In The World|date=April 25, 2017|publisher=worldatlas.com|quote=The world's two largest stock exchanges lie only minutes apart in the Wall Street area of Manhattan, New York City, United States.|access-date=October 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015183939/http://www.worldatlas.com/articles/biggest-stock-exchanges-in-the-world.html|archive-date=October 15, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mhj45eddhg/6-new-york-city-u-s-a/|title=The World's Most Expensive Billionaire Cities|author=Morgan Brennan|work=Forbes|date=March 22, 2013|access-date=November 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020134431/http://www.forbes.com/pictures/mhj45eddhg/6-new-york-city-u-s-a/|archive-date=October 20, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ManhattanPricePerSquareFoot">[https://www.redfin.com/city/35948/NY/Manhattan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815104855/https://www.redfin.com/city/35948/NY/Manhattan|date=August 15, 2018}} Accessed January 31, 2018.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/opinion/a-plea-for-fifth-avenue.html?action=click&pgtype=Homepage&clickSource=story-heading&module=opinion-c-col-right-region&region=opinion-c-col-right-region&WT.nav=opinion-c-col-right-region|title=A plea for Fifth Avenue|author=Janette Sadik-Khan|newspaper=The New York Times|date=January 9, 2017|access-date=January 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013634/https://www.nytimes.com/2017/01/09/opinion/a-plea-for-fifth-avenue.html?action=click&pgtype=Homepage&clickSource=story-heading&module=opinion-c-col-right-region&region=opinion-c-col-right-region&WT.nav=opinion-c-col-right-region|archive-date=August 4, 2017|url-status=live}}</ref> د منهاتن پيل د يو سوداګريز بنسټ په توګه شوی و چې د هالنډ جمهوريت د نېواکګرو له خوا په ۱۶۲۴ز کال کې په ښکته منهاتن کې جوړ شوی و، دې بنسټ ته په ۱۶۲۶ز کال کې د نيو امسټردام نوم ورکړل شو. په ۱۶۶۴ز کال کې دا سيمه او شا او خوا يې د انګريزانو تر واک لاندې راغله او هغه مهال د نيويارک نوم ورکړل شو، کله چې د انګلستان پاچا درېيم چارلس دا سيمې خپل ورور د يارک ډيوک ته ورکړې. نيويارک چې په اوسني منهاتن کې موقعيت لري، له ۱۷۸۵ څخه تر ۱۷۹۰ز کال پورې د متحده ايالاتو  پلازمېنه وه. د خپلواکۍ مجسمې د هغو مليونونو کډوالو هرکلی وکړ چې د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د کښتيو په مټ متحده ايالاتو ته راغلل، دا مجسمه په نړيواله کچه د متحده ايالاتو نښه او د امريکا د خپلواکۍ او سولې د اندونو نښه ده. په ۱۸۹۸ز کال کې د نيويارک ښار د يو ځای کېدو پر مهال منهاتن يوه ناحيه وګرځېده.<ref name="u-s-history.com">{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html|title=United States History – History of New York City, New York|access-date=April 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908100919/http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html|archive-date=September 8, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm|title=KINGSTON Discover 300 Years of New York History DUTCH COLONIES|publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior|access-date=April 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123001850/http://www.nps.gov/nr//travel/kingston/colonization.htm|archive-date=November 23, 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="senate">{{cite web|url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm|title=The Nine Capitals of the United States|publisher=[[United States Senate]]|access-date=April 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320084755/https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm|archive-date=March 20, 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.history.com/topics/statue-of-liberty|title=Statue of Liberty|publisher=[[A&E Television Networks, LLC]]|access-date=May 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120923221947/http://www.history.com/topics/statue-of-liberty|archive-date=September 23, 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Statue of Liberty|work=World Heritage|publisher=UNESCO World Heritage Centre 1992–2011|url=https://whc.unesco.org/en/list/307|access-date=April 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828142117/http://whc.unesco.org/en/list/307/|archive-date=August 28, 2012|url-status=live}}</ref> په متحده ايالاتو کې د ځمکې له اړخه نيويارک ولسوالۍ تر ټولو کوچنۍ ده، په ټوليز ډول دويمه تر ټولو کوچنۍ ولسوالۍ ده (يواځې د هاوايي د کالاواو ولسوالۍ څخه ستره ده) او په ورته وخت کې د متحده ايالاتو تر ټولو ګڼ مېشته ولسوالۍ ده. د زياتو خلکو له امله دا سيمه په نړيواله کچه هم تر ټولو زياته ګڼ مېشته سيمه ده، د ۲۰۲۰ز کال د سرشمېرنې تر مخې په ۲۲.۸۳ ميل مربع (۵۹.۱۳ کيلو متر مربع) سيمه باندې ۱،۶۹۴،۲۴۱ تنو ژوند کاوه، يا په يو ميل مربع (۲۸.۱۵۴ کيلو متر مربع) سيمه ۷۲،۹۱۸ تنه اوسېدل، دا شمېره په يواځې ځان د متحده ايالاتو د هر ښار له تراکم څخه زياته ده. په کاري ورځو کې د مسافرو راتګ دا شمېر له درې اعشاريه نهه ميلیونه څخه زياتوي، يا په هر ميل مربع (65,600/km2) کې دا شمېر له ۱۷۰،۰۰۰ څخه زياتيږي. منهاتن د نيويارک ښار د پنځو ناحيو له منځه له بروکلين او کوينز څخه وروسته درېيم ستر نفوس لري او د ځمکې له اړخه تر ټولو کوچنۍ ناحيه ده. که هرې ناحيې ته د يو ښار درجه ورکړل شي، نو منهاتن به په متحده ايالاتو کې شپږمه ګڼ مېشته سيمه شي.<ref>{{cite web|url=http://www.weather.com/travel/worlds-most-crowded-islands-photos-20130624?pageno=4|title=World's Most Crowded Islands|author1=Camille Mann|author2=Stephanie Valera|name-list-style=amp|publisher=The Weather Channel|access-date=June 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627044923/http://www.weather.com/travel/worlds-most-crowded-islands-photos-20130624?pageno=4|archive-date=June 27, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://censtats.census.gov/cgi-bin/usac/usatable.pl/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030213103756/http://censtats.census.gov/cgi-bin/usac/usatable.pl|url-status=dead|archive-date=February 13, 2003|title=USA Counties Land Area – New York, NY (2010)|publisher=United States Census Bureau|access-date=February 21, 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mann|first1=Camille|last2=Valera|first2=Stephanie|url=https://weather.com/travel/news/worlds-most-crowded-islands-photos-20130624?pageno=4#/4|title=World's Most Crowded Islands|publisher=The Weather Channel|access-date=March 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409061527/https://weather.com/travel/news/worlds-most-crowded-islands-photos-20130624?pageno=4#/4|archive-date=April 9, 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|work=The New York Times|date=March 4, 2012|title=How Many People Can Manhattan Hold?|url=https://www.nytimes.com/2012/03/04/realestate/how-many-people-can-manhattan-hold.html?pagewanted=all&_r=0|access-date=May 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328031203/https://www.nytimes.com/2012/03/04/realestate/how-many-people-can-manhattan-hold.html?pagewanted=all&_r=0|archive-date=March 28, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nybits.com/manhattan/|website=NYBits.com|title=Manhattan|access-date=June 5, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606212710/http://www.nybits.com/manhattan/|archive-date=June 6, 2014|url-status=dead}}</ref> په منهاتن کې ډېرې مشهورې سيمې او ځايونه شته، په داسې حال کې چې په ۱۰۱۷ز کال کې د نيويارک ښار ته دوه شپېته اعشاريه اته ميليونه ګرځندويان راغلي وو، همدا راز په ۲۰۱۳ز کال کې منهاتن د نړۍ د لسو ډېرو لېدل شويو سياحتي سيمو له منځه د درېوو کوربه توب کړی و چې هغه دا دي: ټايمز سکوير، مرکزي پارک او ستر مرکزي ترمينال. په دې ناحيه کې ډېر نوملرونکي پلونه هم شته، لکه بروکلين، منهاتن، وليامزبرګ، کوينزبورو او د جورج واشنګټن پلونه؛ سورنګونه لکه د هولانډ او لينکولن سورنګونه؛ دنګې ماڼۍ لکه امپاير سټيټ بلډنګ، کرايسلر ودانۍ او يو نړيوال سوداګريز مرکز؛ پارکونه لکه مرکزي پارک.چاينا ټاون په لويديځ همسپاير کې د چينايي وګړو د زيات تمرکز ځای دی، د سټون ويل ملي څلي برخه په ګرينويچ کلي کې «سټونوال اين» د همجنسبازانو د حقوقو د خوځښت د راپورته کېدو ځای بلل کېږي. د نيويارک ښار د منهاتن په سويلي وروستۍ برخه کې جوړ شوی او د نيويارک ښار د کورونو ناحيې تالار د ښار د حکومت مرکز دی. په منهاتن کې ډېر کالجونه او پوهنتونونه شته، کولمبيا پوهنتون، نيويارک پوهنتون، کورنل ټيچ، د ويل کارنل روغتيايي کالج او راکفلر پوهنتون کوم چې د نړۍ د څلوېښتو مخکښو پوهنتونونو له ډلې دي. <ref name="NYCTouristCount">{{cite web|url=https://business.nycgo.com/press-and-media/press-releases/articles/post/mayor-de-blasio-and-nyc-company-announce-nyc-welcomed-record-628-million-visitors-in-2017/|title=Mayor De Blasio And NYC & Company Announce NYC Welcomed Record 62.8 Million Visitors In 2017|publisher=NYC & Company, Inc|date=March 20, 2018|access-date=April 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404073222/https://business.nycgo.com/press-and-media/press-releases/articles/post/mayor-de-blasio-and-nyc-company-announce-nyc-welcomed-record-628-million-visitors-in-2017/|archive-date=April 4, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Ann Shields">{{cite web|title=The World's 50 Most Visited Tourist Attractions – No. 3: Times Square, New York City – Annual Visitors: 50,000,000|author=Ann Shields|publisher=Travel+Lesiure|url=http://www.travelandleisure.com/slideshows/worlds-most-visited-tourist-attractions/2|date=November 10, 2014|access-date=July 12, 2015|quote=No. 3 Times Square, ... No. 4 (tie) Central Park, ... No. 10 Grand Central Terminal, New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721092243/http://www.travelandleisure.com/slideshows/worlds-most-visited-tourist-attractions/2|archive-date=July 21, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://buildingdb.ctbuh.org/?do=city&city=NYC&country=US|title=Buildings in New York City|publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat|access-date=June 8, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717061539/http://buildingdb.ctbuh.org/?do=city&city=NYC&country=US|archive-date=July 17, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ny.com/articles/chinatown.html|title=The History of New York's Chinatown|author=Sarah Waxman|publisher=Mediabridge Infosystems, Inc.|access-date=March 5, 2011|quote=Manhattan's Chinatown, the largest Chinatown in the United States and the site of the largest concentration of Chinese in the Western Hemisphere, is located on the Lower East Side.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525014333/https://www.ny.com/articles/chinatown.html|archive-date=May 25, 2017|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm|title=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562|publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior|access-date=July 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306222059/http://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm|archive-date=March 6, 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html|title=Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots|publisher=North Jersey Media Group Inc|date=January 21, 2013|access-date=July 2, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530065722/http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html|archive-date=May 30, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/05/25/nyregion/the-reporters-of-city-hall-return-to-their-old-perch.html?_r=0|title=The Reporters of City Hall Return to Their Old Perch|author=Michael M. Grynbaum|newspaper=The New York Times|date=May 24, 2012|access-date=December 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625035720/http://www.nytimes.com/2012/05/25/nyregion/the-reporters-of-city-hall-return-to-their-old-perch.html?_r=0|archive-date=June 25, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ny.com/academia/colleges.html|title=NYC Colleges and Universities|publisher=Mediabridge Infosystems, Inc.|access-date=July 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130721011552/http://www.ny.com/academia/colleges.html|archive-date=July 21, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html|title=Academic Ranking of World Universities 2017|publisher=ShanghaiRanking Consultancy|access-date=October 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119012717/http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html|archive-date=January 19, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cwur.org/2016/|title=CWUR 2016 – World University Rankings|publisher=Center for World University Rankings|access-date=October 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029085628/http://cwur.org/2016/|archive-date=October 29, 2017|url-status=live}}</ref> == د نوم رېښې == منهاتن نوم د « Munsee Lenape» ژبې د « manaháhtaan» ټکي څخه اخستل شوی (د منه معنا ده «راټولېدل»، د اهټ معنا ده «ليندۍ» او «ان» هغه عنصر دی چې د فعل رېښه لرونکو ټکو د جوړولو لپاره کارول کېږي). د « Lenape» ټکي ژباړه داسې شوې «هغه ځای له کومه چې موږ ليندۍ تر لاسه کوو» يا «هغه ځای چېرته چې د ليندۍ (جوړولو لپاره لرګي) راټوليږي». په نولسمه پېړۍ کې د البرټ سيکاينډ انتوني له خوا د ثبت شوي منسي روايت پر بنسټ، د دې ټاپو نوم، د ټاپو په وروستۍ سويلي برخه کې د «هيکوري» ونو د يو باغ له امله اېښودل شوی، کوم چې د لينديو د جوړولو لپاره تر ټولو غوره لرګی بلل کېدو. په ليکلي ډول د « Manna-hata» په بڼه په لومړي ځل دا نوم په ۱۶۰۹ز کال کې د رابرټ جوټ په يونليک کې ثبت شوی، څوک چې د هنري هاډسن د کښتۍ Halve Maen (نيمه سپوږمۍ) يو افسر و. د ۱۶۱۰ز کال په نقشه کې دا نوم د « Manna-hata» په بڼه دوه ځلې راغلی چې د موريس د سيند (چې وروسته د هاډسن سيند نوم ورکړل شو) دواړو لويديځې او ختيځې غاړې په ګوته کوي. په عامه کلتور کې د دې نوم بديلې رېښې په دې ډول راوړل شوي چې «د ډېرو غونډيو ټاپو»، «هغه ټاپو چېرته چې موږ ټول نشه شوي وو» او په ډېر ساده ډول «ټاپو»، همدا راز  د دوزخ په دروازه کې څرخاو (ګرداب) په ډول يوه توصيفي جمله هم ورته کارول کېږي. <ref>{{Cite journal|last=Goddard|first=Ives|author-link=Ives Goddard|date=2010|title=The Origin and Meaning of the Name "Manhattan"|url=http://repository.si.edu/xmlui/handle/10088/16790|journal=New York History|volume=91|issue=4|pages=277–293|hdl=10088/16790|issn=0146-437X|via=Smithsonian Research Online}}</ref><ref>{{cite book|url=http://documents.nytimes.com/robert-juet-s-journal-of-hudson-s-1609-voyage#document/p16|title=Juet's Journal of Hudson's 1609 Voyage, from the 1625 Edition of ''Purchas His Pilgrimes''|work=The New York Times|year=2006|orig-year=1625|first=Robert|last=Juet|page=16|others=Translated by Brea Barthel|access-date=May 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703074230/http://documents.nytimes.com/robert-juet-s-journal-of-hudson-s-1609-voyage#document/p16|archive-date=July 3, 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Mannahatta">{{cite news|author=Holloway, Marguerite|url=https://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html|title=Urban tactics; I'll Take Mannahatta|work=The New York Times|date=May 16, 2004|access-date=June 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007121207/http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html|archive-date=October 7, 2010|url-status=live}} "He could envision what Henry Hudson saw in 1609 as he sailed along Mannahatta, which in the Lenape dialect most likely meant ''island of many hills.''"</ref><ref>{{cite web|author=Goddard, Ives|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/16790/anth_Manhattan.pdf?sequence=1/|title=The Origin and Meaning of the Name "Manhattan"|work=The New York State Historical Association|date=2010|access-date=May 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526041050/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/16790/anth_Manhattan.pdf?sequence=1%2F|archive-date=May 26, 2018|url-status=dead}}</ref> ګومان کېږي چې «منهاټو» نوم په لومړي سر کې يواځې د منهاتن لرې سويلي برخه کې يوې سيمې ته کارېدو؛ خو په پايله کې د «پارس پرو ټوټو» (د يوې برخې نوم د ټولو لپاره کارېدل) په مټ د هالنډيانو له خوا د ټول ټاپو د پېژندلو لپاره وکارول شو. == تاريخ == === د اصلي امريکايانو مېشتېدل === له تاريخي اړخه منهاتن د « Lenapehoking» برخه ده چې دې سيمه کې د منسي لينيپ او واپنګر قبيلې ابادې وې. == سرچینې == <references group="lower-alpha" /> 5ip3qy89wh5nxcn8cdw9ej44rfnashb 0 47749 370889 307053 2026-11-08T12:35:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370889 wikitext text/x-wiki '''ډاکټر لیاقت تابان''' (۱۹۶۶ زېږديز [[کال]] د [[جنوري]] ۱۸، کويټه) د پښتو ژبې يو [[لیکوال]] [[شاعر]]، [[خبریال]] او څیړونکی دی. ==مخينه== ډاکټر لیاقت تابان پر ۱۹۶۶ ز کال د جنوري پر ۱۸ د [[بلوڅستان]] د کويټې ښار په خدايداد سړک سيمه کې زېږدلی، خو د پشین ولسوالۍ د کربلا کلي پورې اړه لري. نوموړی وايي زیات عمر یې په کویټه ښار کې تیر کړی دی. هغه لومړنۍ، منځنۍ او لوړې زده کړې په کویټه کې ترسره کړې دي. بيا يې لوړې زده کړې د [[بولان]] میډیکل کالج کې پای ته رسولې او د ایم بي بي ایس سند يې تر لاسه کړی، خو له پښتو ژبې سره د مینې پر بنسټ يې په پښتو ادبیاتو کې د ماسترۍ تر کچې زده کړې هم کړې دي. تابان که څه هم د طب ډاکټر دی خو په موسیقۍ او ادبیاتو کې یې څېړنې کړې دي. ==چاپ شوي اثار يې== # د ميرزا حنان او شيدا پرتليز جاج. # د سهېلي پښتونخوا پښتو رسنۍ. # ==سرچينې== # https://www.mashaalradio.com/a/28633506.html # https://www.mashaalradio.com/a/26787553.html # https://web.archive.org/web/20250219220511/https://larawbar.net/12812.html#.XZRA59SF5kg [[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه]] oo4s2y5ym2o6sbjdopabpc60vr58j8k 0 48517 371008 325433 2026-11-08T16:01:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371008 wikitext text/x-wiki ټاټوبی رسنیز ګروپ د افغانستان د نافذه قوانینو سره سم له تېرو ۱۵ کلونو راهيسي په هيواد کي د رسنيز پوښښ او ولس ته د حقايقو رسوني په موخه چاپي او برېښنايي نشرات وړاندي کوي. =='''[[ټاټوبی (اونيزه)]]'''== ټاټوبی اوونيزه، چې يوه ملي، خپلواکه، سياسي، کلتوري او ټولنيزه چاپي خپرونه ده، د ۲۰۰۷م کال په اوايلو کې یې خپل چاپي مطبوعاتي فعاليت پيل کړی دی. ياده اوونيزه په پيل کې په ۴ ورقو او ۸ مخونو کې په مسلسل ډول هره اوونۍ يکشنبه له چاپه راوته، چې وروسته په ۲۰۰۸م کال کې يې د ورقو شمېر ۶ او د مخونو شمېر ۱۲ ته ورسېد. د ۲۰۱۴م کال په پيل کې يې بيرته د ورقو او مخونو شمېر د پخوا حالت ته ستون سو، يعني ۴ ورقي او ۸ مخونه، چې وروسته بيرته د ۲۰۱۸م کال په اوايلو کې يې بياځلي د ورقو شمېر ۶ او د مخونو شمېر ۱۲ ته ورسېد. ټاټوبی اوونيزه د هیواد په دوو ملي ژبو پښتو او دري په ۱۶ مخونو کې هره اوونۍ یکشنبه په لوړ کيفيت او ښکلي صحافت له چاپه راوځي او د هيواد پر پلازمېنه کابل، کندهار، هلمند، زابل، غزني او روزګان ولايتونو سربېره د کرښي هاغاړي په چمن او کویټه ښارونو کې هم خپرېږي؛ د انټرنيټ له لارې يې هره اوونۍ یکشنبه دغه اوونیزه په PDF بڼه پر ټاټوبي نيوز ويب پاڼه لوستلای او کتلای شئ. د لوستونکو او مينه والو په غوښتنه او مينه او د ټاټوبي اوونيزي ادارې د مشرتابه عبدالحليم حلميار په ځانګړې لارښوونه او پاملرنه او دغه راز د ټاټوبي اوونيزي د زيارکښ کاري ټيم په هڅو نن ټاټوبی اوونيزه ۱۱ کلنه سوه. ټاټوبي اوونيزي پخپله تېره ۱۰ کلنه دوره کې هم خپل چاپي نشرات د هيواد د مطبوعاتي قانون په رڼا او د نافذه قوانينو په چوکاټ کې ترسره کړي او لاهم په دې هڅه کې ده، چې خپلي ټولي خپروني د هيواد د ملي منافعو، ملي ارزښتونو، ملي دود او کلتور او لوستونکو د ذوق سره سمي عيار کړي. ښايي ټاټوبی اوونيزه هم د خپل تېر ۱۰ کلن مطبوعاتي سفر په جريان کې د ډېرو ستونزو او کړاوونو سره مخ شوې وي، خو بيا يې هم هڅه کړې، چې لوستونکو او مينه والو ته تازه، کره او موثق معلومات خپاره کړي. ټاټوبي اوونيزي پخپله تېره ۱۰ کلنه دوره کې دا درک کړه، چې زموږ د هيواد ډېری سيمي لاهم له رسنيزو فعاليتونو او چاپي خپرونو بې برخي دي، په ځانګړي ډول د هيواد جنوبي زون، نو ځکه يې په چاپي برخه کې زياته تکيه هم د هيواد پر پلازمېنه کابل سربېره پر جنوبي زون کړې ده. =='''ټاټوبی نیوز'''== دغه راز ټاټوبي رسنيز ګروپ د ۲۰۱۴م کال په اپريل کې د [https://web.archive.org/web/20191206074907/https://tatobaynews.com/ Tatobaynews.com] په نوم د تازه او سرېع خبرونو يوه ويب پاڼه هم پرانيستل، چې ياده ويب پاڼه اوسمهال د تازه پېښو په يوه کره او موثقه خبري شبکې بدله سوې او د ليدونکو اوسنی شمېر يې شاوخوا ۹ ميليونو تنو ته رسيږي. =='''اعلانات'''== * [https://tatobaynews.com/advertisements سوداګریز اعلانات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215185028/https://tatobaynews.com/advertisements |date=2020-02-15 }} f3mklpav1hm0sdnnbm1pefnyxgfzllc 0 50244 371017 249635 2026-11-08T16:08:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371017 wikitext text/x-wiki '''پاپتی''' په [[انګلیسي]] Papeete) په آرام سمندر کې [[د فرانسې پولینزي]] ټاپوګانو مرکز دی. {{Infobox settlement | name = پاپیتي |commune status = [[Communes of France|Commune]] | map size = 270px | image = FP-papeete-hafen-1.jpg | caption = Marina of Papeete and city centre | adjustable map = Papeete1.png | map caption = Location of the commune (in red) within the Windward Islands | administrative subdivision = [[Windward Islands (Society Islands)|Windward Islands]] |utc offset = −10:00 | INSEE = 98735 | postal code = 98714 | mayor = [[Michel Buillard]] | term = 1995–present | coordinates = {{coord|-17.535|-149.5696|format=dms|display=inline,title}} | elevation m = | elevation min m = 0 | elevation max m = 621 | area km2 = 17.4 | urban area km2 = 299.5 | area footnotes = <ref name=area>{{cite web|url=http://www.ispf.pf/docs/default-source/rp1996/r1.xls?sfvrsn=0|title=R1- Population sans doubles comptes, des subdivisions, communes et communes associées de Polynésie française, de 1971 à 1996|publisher=ISPF|accessdate=2019-03-14|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114000509/http://www.ispf.pf/Libraries/RP1996/r1.sflb.ashx|archivedate=2012-11-14}}</ref> | population = 26926 | population date = August 2017 census<ref name=pop2017>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3294364?sommaire=2122700&q=populations+l%C3%A9gales+polyn%C3%A9sie+2017|title=Populations légales de Polynésie française en 2017|publisher=INSEE|accessdate=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508033507/https://www.insee.fr/fr/statistiques/3294364?sommaire=2122700&q=populations+l%C3%A9gales+polyn%C3%A9sie+2017|archive-date=2018-05-08|url-status=live}}</ref> | urban pop = 136771 }} ==تاریخ== ==جغرافیه== tkz6nnadk2s58rd01vicfdjxwzaxomz 0 52299 370957 352785 2026-11-08T14:30:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370957 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''نسیم ادبی''' (فارسي: نسیم ادبی ، په تهران ، ایران کې زیږیدلی 1976) یو ایراني فلم او تیاتر لوبغاړی دی. د هغې یاد شوي فلمونه د فیریډون ژیراني لخوا اشوفتیګي (2019) ، برادر جان (د تلویزیون سلسله -2017) ، ګولشیفټ، خوش باد جالف، او شهزاد<ref>{{Cite web|URL=https://www.tehrantimes.com/news/420508/Play-brings-trans-people-into-public-eye-in-Iran|Title="Play brings trans people into public eye in Iran". Tehran Times. January 20, 2018.}}</ref> د حسن فاطي لخوا دي. د هغې مرحلې کار کې د نیلي ګلابي او نه منیدونکي زخم کې رولونه شامل دي ، د دې لپاره هغې په 2017 کې د فجر نړیوال تیاتر فستیوال کې د غوره اداکارۍ جایزه ترلاسه کړه.<ref>{{Cite web|URL=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/58688/veteran-ali-rafiee-demands-better-deal-for-theater-actors|Title="Veteran Ali Rafiee Demands Better Deal for Theater Actors". Financial Tribune. February 1, 2017.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921071533/https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/58688/veteran-ali-rafiee-demands-better-deal-for-theater-actors|archivedate=September 21, 2020|title=آرشیف کاپي|access-date=September 2, 2020|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == <references /> == بهرني لینکونه == * {{IMDb name|id=3975594}} {{Authority control}} sl3kra4fp8e7ddkgxq4h5w2ayqlggfm 0 52566 371039 316476 2026-11-08T16:24:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371039 wikitext text/x-wiki '''پريشان خټک''' (١٩٣٠ زېږدي [[کال]]، [[پښتونخوا]]، غونډې مير خانخيل کلی - د ۲۰۰۹ ز کال، د [[اپرېل]] ۱۶، [[پېښور]])، د [[افغانستان]] يو پښتو ژبی [[شاعر]]، [[ليکوال]] او [[څېړونکی]] وو. ==مخينه== پروفيسر پريشان خټک پر ۱۹۳۰ ز کال د پښتونخوا په غونډې ميره خانخيل کرک سيمه کې زيږيدلى وو. د هغه آر نوم غمی جان وو، خو لنډنوم يې پرېشان وو. یانې دا چې بشپړ نوم يې غمی جان پریشان خټک وو. هغه د يو ښه شاعر تر څنگ يو ځيرک څېړونکی هم وو او د پښتو کلاسيک ادب پر شاعرانو، په ځانگړي ډول [[خوشحال خان خټک]] يې په زړه پورې څېړنې کړې وې او د هغه کلام يې هم په نورو ژبو ژباړلى وو. همدارنگه هغه د پښتونخوا د ډېرو پوهنتونونو سروال (ريس)، د [[پاکستان]] د ادبياتو د اکاډمۍ سروال، د گومل پوهنتون وائس چانسلر او په گڼو نورو څوکيو دنده ترسره کړې ده. ښاغلي خټک د [[پېښور]] د پښتو اکادمۍ د سروال (رئيس) په توگه په سوونو کتابونو علمي او څېړنيزې سريزې کښلې دي. ==د شعر بېلگې== ==مړينه== غمی جان پریشان خټک د ۱۳۸۸ ل ل کال د [[وری|وري]] پر ۲۶ په پېښور کې د [[زړه]] د ناروغي له کبله له دې فاني [[نړۍ]] سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او [[جنت]] يې ځای. ==چاپ شوي نښيرونه يې== ۱- تڼاکې (شعري ټولگه). ۲- دوه ملالې سترگې (شعري ټولگه). ۳- بنیادي پښتو او د کار کسب ټکی. (له جهان زیب نیاز، محمد نواز طایر او روح الامین سره په گډه). ==اخځليک== ۱- https://web.archive.org/web/20250112235346/https://larawbar.net/10114.html#.X3BRfdSF5kg ۲- https://www.voadeewanews.com/a/a-63-2009-04-16-voa4-94330224/1415107.html ۳- https://m.facebook.com/adabipanra/posts/786744154819702:0 ۴- http://afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/14937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151108091121/http://www.afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/14937 |date=2015-11-08 }} ۵- https://www.tolafghan.com/posts/13159 [[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:افغانان]] mttigklky5l66w05d3w73welup01hzd 0 53218 371148 345476 2026-11-08T17:51:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371148 wikitext text/x-wiki '''ګوډ فلاز''' په [[انګلیسي]] Goodfellas په یوه واقیعی قیصه د لیکل شوی کتاب نه اخیستل شوی جوړ فیلم دی چې له ۱۹۶۰تر ۱۹۸۹ کلونو ترمنځ پیښه شوې. د فیلم مرکزی لوبغاړی [[مارتین سکورسیزی]] دی چې د [[هنری هیل]] د ژوند قیصه وړاندی کوی. هنری هیل په ماشومتوب لویه هیله دا وه چې ترڅو د [[مافیا]] غړی شي همدا وه چې خپل کور ته نږدی له یوه رستورانتی سره آشناشو {{Infobox film | name = ګوډ فللاز (خدی پامان) | image = Goodfellas-logo.svg | caption = Theatrical release poster | director = [[مارتین سکورسیز]] | producer = [[اروین ونکلر]] | screenplay = {{plainlist| * [[نکولاس پایلګګی]] * مارتین سکورسیز }} | based_on = {{Based on|''[[Wiseguy (کتاب)|عاقل سړی]]''|نیکولاز پلیګګی}} | starring = {{plainlist| * [[روبرټ د نیرو]] * [[رای لیوتتا]] * [[جوی پسکی]] * [[لوراین براککو]] * [[پاول سوروینو]] }} | cinematography = [[میخایل بالهاوس]] | editing = [[تلما سکونماکر]] | distributor = [[وارنر بارادرز]] | released = {{Film date|1990|9|9|[[47th Venice International Film Festival|ونیز]]|1990|9|19|امریکا}} | runtime = ۱۴۶ دقیقې<!--Theatrical runtime: ۱۴۵:۱۷--><ref>{{cite web |url=https://bbfc.co.uk/releases/goodfellas-film |title=''Goodfellas'' (18) |work=[[British Board of Film Classification]] |date=سپټمبر ۱۷, ۱۹۹۰ |accessdate=اکتوبر ۲۲, ۲۰۱۵ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303113514/http://bbfc.co.uk/releases/goodfellas-film |archive-date=مارچ ۳, ۲۰۱۶ |url-status=dead}}</ref> | country = [[امریکا]] | language = [[انګلیسي]] | budget = $۲۵ میلیونه<ref name=Thompson /> | gross = $۴۶.۸ میلیونه<ref name="Box Office Mojo" /> }} ==اصلي قیصه== ==د فیلم لوبغاړي== 632bqzvydvv4v9rmr19qd61g2byxj37 0 55434 371213 350880 2026-11-08T18:29:59Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371213 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Mahmud Ghaznavi.jpg|thumb|289px|[[سلطان محمود غزنوي]]]] '''سلطان''' چې په اصل کې له سلطان نه اخیستل شوی لغات دی، د [[عربي ژبه|عربي]] ژبې ریښه لري. سلطان په عربي ژبه کې واکمن یاهم امپراطور (ټولواکمن) ته ویل کیږي. لکه څنګه چې د شاه ځایناستي ته شهزاده ویل کیږي نو د تاریخي او ادبي نظره د سلطان ځایناستي ته (سلطان زوی) ویل کیږي. د افغانستان په لرغونی تاریخ کې سلطان تر ډیره هراړخیز واکمن ته کار شوی دی. سلطان يو مقام دی چې ګڼې تاريخي معناوې لري. دا د «ځواک»، «اختياراتو»، «واکمني» په معنا يو مطلق اسم و، کوم چې له لغوي اسم «سلطة» څخه اخستل شوی و چې د اختيار، يا ځواک په معنا ده. وروسته د  واکمنو لپاره د لقب په توګه کارول کېدو، چا به چې په عمل کې د بشپړې خپلواکۍ ادعا کوله (دا معنا چې په هېڅ لوړ پوړي واکمن به متکي نه و)، خو په ټوليز ډول يې د خلافت ادعا نه کوله او نه به په يو خلافت کې د يو ولايت پياوړي والي ته دا نوم کارېدو. د دې ټکي صفتي بڼه سلطاني دی، همدا راز هغه دولت او سيمې ته چې سلطان واکمنمي پرې کوي، تر څنګ يې د هغه دفتر ته د سلطنت (سلطنة) نوم اخستل کېږي.<ref>{{Cite web |title=Sultanic - Define sultan at dictionary.com |url=http://www.dictionary.com/browse/sultanic?s=t |access-date=2022-08-02 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211052751/https://www.dictionary.com/browse/sultanic?s=t |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of SULTANATE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/sultanate |access-date=2022-06-22 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sultanate Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary |url=https://www.britannica.com/dictionary/sultanate |access-date=2022-06-22 |website=www.britannica.com |language=en-US}}</ref> دا اصطلاح له پاچا (ملک) څخه جلا ده، سره له دې چې دواړه اصطلاحات يو خپلواک واکمن ته اشاره کوي. د سلطان ټکي استعمال تر مسلمانو هېوادونو پورې محدود دی، په داسې حال کې چې دا لقب له ځانه سره مذهبي اهميت لري، کوم چې د ډېر سيکولار (لادينه) لقب پاچا (بادشاه) سیال لقب دی، د پاچا  اصطلاح هم په اسلامي او هم په غېر اسلامي هېوادونو کې کارول شوې ده.<ref name="Montgomery2004">{{cite book|author=James Edward Montgomery|title=ʻAbbasid Studies: Occasional Papers of the School of ʻAbbasid Studies, Cambridge, 6-10 July 2002|url=https://books.google.com/books?id=VHZXeOs_xYsC&pg=PA83|year=2004|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-90-429-1433-9|pages=83}}</ref><ref name="Kassis1999">{{cite book|author=Riad Aziz Kassis|title=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works|url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA65|year=1999|publisher=BRILL|isbn=90-04-11305-3|pages=65}}</ref> په وروستیو کلونو کې، عصري ميراثي واکمنو له خوا کرار کرار د سلطان لقب (منصب) پر پاچا، څوک چې هيله لري د قانون تر حاکميت لاندې په خپله سيکولار واکمنۍ ټينګار وکړي. د پام وړ بېلګه يې مراکش دی، د چا ټولواک چې په ۱۹۵۷ز کال کې خپل نوم له سلطان څخه پا پاچا واړاوه. == د دې اصطلاح تاریخ == دا ټکی له عربي او سامري جرړو لرونکي ټکي «سلطه» څخه اخستل شوی دی، معنا يې ده سخت، پیاوړی. د سلطان نوم په لومړيو کې يو اخلاقي واک يا روحاني ځواک (سياسي ځواک په خلاف) لپاره جوړ شوی و او په همدې معنا په قرأن کریم کې په ګڼو ځايونو کې ذکر شوی دی.<ref name=":052">{{Cite book|last1=Kramers|first1=J.H.|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|last2=Bosworth|first2=C.E.|last3=Schumann|first3=O.|last4=Kane|first4=Ousmane|publisher=Brill|year=2012|editor-last=Bearman|editor-first=P.|chapter=Sulṭān|editor-last2=Bianquis|editor-first2=Th.|editor-last3=Bosworth|editor-first3=C.E.|editor-last4=van Donzel|editor-first4=E.|editor-last5=Heinrichs|editor-first5=W.P.}}</ref> د اسلامي نړۍ په لومړيو کې، په نظري ډول تر ټولو زيات واک او اختيارات له خليفه سره وو، څوک چې د خلافت د رهبر په توګه بلل کېدو. په هر حال، له اتمې پېړۍ وروسته د اسلامي نړۍ مخ پر زياتېدو سياسي وېش دا اجماع وننګوله. د اداري واک لرونکو سيمه ييزو والیانو د امير (په دوديز ډول د قوماندان يا شهزاده په توګه ژباړل شوی دی) لقب درلود او د خليفه له خوا ټاکل کېدل، خو په نولسمه پېړۍ د دوی له منځه ځينې يې عملي خپلواک واکمن وګرځېدل، کومو چې خپلې واکمنې کورنۍ سلسلې جوړې کړې، لکه اغلبيان او طولونيان.د لسمې پېړۍ په وروستيو کې، د هغه انفرادي واکمن لپاره د سلطان د اصطلاح کارېدل پيل شول چې په عملي ډول يې خپلواک اختيارات درلودل، که څه هم په دې ډول د دې اصطلاح لومړی اوښتون پېچلې او موندل يې ستونزمن دي. په څرګند ډول خپل ځان ته د دې لقب ورکونکی لومړی ستر شخصيت غزنوي واکمن محمود و (۹۹۸-۱۰۳۰ ز)، چا چې د اوسني افغانستان او پر شا اوخوا سيمو واکمنې سترواکي مشري کوله. ډېر ژر، غزنوی سترواکۍ ته په ماتې ورکولو او له دوی څخه په پراخه سيمه واک تر لاسه کولو څخه وروسته سلجوقيانو هم همدا لقب خپل کړ، د هغوی په واکمنۍ کې د عباسي خلافت پلازمېنه بغداد هم شامل و. لومړی سلجوقي مشر «تغرل بي» لمړی هغه مشر و چې په خپله سکه يې د سلطان لقب حک کړ. په داسې حال کې چې سلجوقيانو په بغداد کې خليفه په رسمي ډول د اسلامي امت د ټولمشر په توګه ومانه، بيا هم د هغوی د سياسي ځواک سيوری عملاً پر عباسيانو خپور و. له همدې امله مختلفو اسلامي علماوو – په ځانګړي ډول الجويني او الغزالي – د منل شويو خلفاوو د رسمي پیاوړې واکمنۍ په چوکاټ کې د سلجوقي سلاطينو د سياسي اختياراتو لپاره د نظرياتي جواز پيدا کولو هڅه وکړه. په عموم کې، دا نظريه پر ځای وساتل شوه چې ټول مشروع واکونه له خليفه څخه تر لاسه کېږي، خو هغه دا واکونه خپلواکو واکمنو ته لېږدېدلي و، څوک چې خليفه په خپله د مشروع واکمنو په توګه منل. د بېلګې په ډول، الغزالي استدلال کړی، په داسې حال کې چې خليفه د اسلامي قانون (شريعة) تظمين کوونکی و، په عملي ډول د قانون د تنفيذ لپاره جبري ځواک ته اړتيا لېدل کېده، او نېغ په نېغه د دې ځواک څخه کار اخيستونکی سلطان و.<ref name=":0522">{{Cite book|last=Duri|first=A.A.|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|publisher=Brill|year=2012|editor-last=Bearman|editor-first=P.|chapter=Amīr|editor-last2=Bianquis|editor-first2=Th.|editor-last3=Bosworth|editor-first3=C.E.|editor-last4=van Donzel|editor-first4=E.|editor-last5=Heinrichs|editor-first5=W.P.}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=The Islamic World: Past and Present|publisher=Oxford University Press|year=2003|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|chapter=Sultan}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Turan|first=Ebru|title=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0005unse|publisher=Oxford University Press|year=2009|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|chapter=Sultan}}</ref> د صليبي جګړو پر مهال د سلطان د مقام اهميت لا پسې زيات شو،  هغه مهال کله چې هغو مشرانو په شام کې د صليبي دولتونو پر ضد د مبارزې مشري وکړه چې د سلطان لقب يې درلود (لکه صلاح الدين او ايوبي واکمنه کورنۍ). په ۱۲۵۸ز کال کې د مغولو په لاس د بغداد له ويجاړۍ وروسته د پېښ شوي بحران په اوږدو کې د سلطان د موقف په اړوند اندونه جوړ شول، کوم چې د عباسيانو د سياسي ځواک پاتې شوني هم پای ته ورسول. له هغې څخه راوروسته، د عباسي خلفاوو پاتې زوزات په قاهره کې د مملوکيانو تر ساتنې لاندې ژوند وکړ  او بيا هم مملوکيانو تش په نوم د خلفاوو په توګه منلي وو. په هرحال، له همدې وخت راهيسې دوی سره هېڅ راز عملي اختيار نه درلود او د سني اسلامي نړۍ په کچه منل شوي نه وو. د عباسي خلفاوو د سلسلې د ساتونکو په توګه، مملوکيانو خپل ځانونه د سلاطينو په توګه منلي وو او اسلامي عالم خليل الظاهري استدلال کړی چې یواځې دوی کولای شول دا لقب له ځانه سره ولري. په هر حال، په عملي ډول، د هغه پړاو ډېرو نورو اسلامي واکمنو هم دا لقب کارولو. مغولي واکمنو (چې هغه مهال يې اسلام منلی و) او نور ترکي واکمن هغه څوک و چې د سلطان لقب يې خپل کړی و. <ref name=":12">{{Cite book|last=Turan|first=Ebru|title=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0005unse|publisher=Oxford University Press|year=2009|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|chapter=Sultan}}</ref><ref name=":0523">{{Cite book|last1=Kramers|first1=J.H.|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|last2=Bosworth|first2=C.E.|last3=Schumann|first3=O.|last4=Kane|first4=Ousmane|publisher=Brill|year=2012|editor-last=Bearman|editor-first=P.|chapter=Sulṭān|editor-last2=Bianquis|editor-first2=Th.|editor-last3=Bosworth|editor-first3=C.E.|editor-last4=van Donzel|editor-first4=E.|editor-last5=Heinrichs|editor-first5=W.P.}}</ref> په شپاړسمه پېړۍ کې هغه مهال د سلطان او خليفه د مقامونو يوځای کېدل پېل شول، کله چې عثماني سترواکۍ مملوکي سترواکۍ ونيوله او په ډې ډول د منځني ختيځ، شمالي افريقا او ختيځې اروپا په ډېرو سيمو کې بلا منازع مخکښ سني مسلمان ځواک وګرځېد. په شپاړسمه پېړۍ کې عثماني عالم او فقيه «ابيسوډ مهمت افندي» د هغه مهال عثماني سلطان (هغه مهال د برم څښتن سليمان) د ټولو مسلمانانو خليفه او ټولمشر په توګه ومانه. د سلطان او خليفه دا يووالی په نولسمه پېړۍ کې د عثماني سترواکۍ د سيمو د سقوط پر مهال په لا زيات ډول د ټینګار وړ وګرځېد، کله چې عثماني واکمنو د اروپايي (مسيحي) استعمار د پراختيا په وړاندې سلطان د ټولې اسلامي نړۍ د رهبر په توګه وړاندېز کړ. د دې روایت د یوې برخې په توګه، ادعا شوې چې کله په ۱۵۱۷ز کال کې سلطان سليم اول قاهره ونيوله، په قاهره کې د عباسيانو وروستي اولاد په رسمي ډول د خليفه لقب هغه ته انتقال کړ. په همدې بنسټ دې امتزاج د سلطان پررسمي سياسي واک سربېره د هغه مذهبي او رحاني واک هم لوړ کړ.<ref name=":13">{{Cite book|last=Turan|first=Ebru|title=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0005unse|publisher=Oxford University Press|year=2009|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|chapter=Sultan}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Finkel|first=Caroline|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923|publisher=John Murray Press|year=2012|isbn=9781848547858}}</ref> د دې وروستي پړاو پر مهال، د سلطان لقب له عثماني سترواکۍ بهر هم کارېدو، لکه د سوماليې اشراف، مالايي رئيسان او د مراکش سلطان (لکه په اولسمه پېړۍ کې منځ ته راغلې علوي واکمنه کورنۍ). په هر حال، دا لقب د شيعه مسلمانو واکمنو له خوا د خپلواک لقب په توګه نه کارېدو. د ايران صفوي واکمنې کورنۍ، چا چې د هغه زمانې تر ټولو ستر اسلامي شيعه دولت په واک کې درلود، عموماً پارسي لقب شاه کاراوه، دا هغه دود و چې له دې وروسته واکمنو کورنیو کې هم جاري و. خو له بلې خوا د سلطان اصطلاح عموماً د دوی په قلمرو کې ولايتي والیانو ته ورکول کېده.<ref name=":0524">{{Cite book|last1=Kramers|first1=J.H.|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|last2=Bosworth|first2=C.E.|last3=Schumann|first3=O.|last4=Kane|first4=Ousmane|publisher=Brill|year=2012|editor-last=Bearman|editor-first=P.|chapter=Sulṭān|editor-last2=Bianquis|editor-first2=Th.|editor-last3=Bosworth|editor-first3=C.E.|editor-last4=van Donzel|editor-first4=E.|editor-last5=Heinrichs|editor-first5=W.P.}}</ref> == سرچينې == mei45qgbtbgf2jxzsjvtmmd6obswaxm 0 55839 371226 310840 2026-11-09T05:10:33Z CommonsDelinker 161 Removing [[:c:File:دکتور_عبدالباقي_امین.jpg|دکتور_عبدالباقي_امین.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 1 November 2026. 371226 wikitext text/x-wiki پوهنوال شهید دکتور عبدالباقي امین د عبدالکبیر زوی په ۱۳۴۴ هجري لمریز کال کې د وردګو ولایت د دایمیرداد ولسوالۍ په دالان کلي کې نړۍ ته سترګې غړولې وې. دکتور عبدالباقي امین په ۲۰۲۰ کال کې په شهادت ورسېده. === '''زده کــــړې''' === په ۱۹۹۰ زیږدیز کال کې [[:en:Islamic_University_of_Madinah|د مدینې منورې د اسلامي پوهنتون]] له شرعیاتو پوهنځي څخه په امتیازي نمرو فارغ شو او په ۱۹۹۶ زیږدیز کال کې یې د سوډان هېواد په ([[:en:Omdurman_Islamic_University|أم درمان اسلامي پوهنتون]]) کې په مقایسوي فقه کې ماسټري ترلاسه کړه او په ۲۰۰۱ زیږدیز کال کې یې په مقایسوي فقه کې له همدغه پوهنتون څخه په امتیازي نمرو سره د دکتورا سند هم ترلاسه کړ. === '''اکاډمیکه کــــاري مخــــینه''' === شهید پوهنوال دکتور عبدالباقي امین اوسمهال د افغانستان د [[:en:Ministry_of_Education_(Afghanistan)|معارف وزارت]] د علمي شورا رئیس، [https://qased.org/en/ د قاصد ستراتېژیکو څېړنو مرکز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/https://qased.org/en/ |date=2021-07-09 }} رئیس او د ماسټري په مرحله کې د سلام پوهنتون استاد و. له ۲۰۱۱ - ۲۰۱۸ زیږدیز کال پورې د ستراتېژیکو او سیمه ییزو څېړنو مرکز رئیس او  د «تحلیل» شپږ میاشتنۍ علمي او څېړنیزې مجلې د تحریر رئیس پاتې شوی و او تر دغې نېټې وروسته د «سلام» علمي مجلې د لیکوال پلاوي غړی و. له ۲۰۱۱- ۲۰۱۴ زیږدیز کال پورې د پوهنې وزارت د تقنین رئیس او حقوقي سلاکار، له ۲۰۰۷- ۲۰۱۱ زیږدیز کال پورې د [[:en:International_Islamic_University,_Islamabad|اسلام آباد په اسلامي نړیوال پوهنتون]] کې د لیسانس، ماسټرۍ او دکتورا په مرحلو کې د پوهنوال په رتبه استاد، او د ۲۰۰۴ـ ۲۰۰۵زیږدیز کال کې د لیبیا هېواد په ([[:en:Al_Asmarya_University_for_Islamic_Sciences|اسمریه اسلامي پوهنتون]]) کې د لیسانس او ماسټرۍ د مرحلو استاد او له ۱۹۹۷ ـ ۲۰۰۴ زیږدیز کال پورې د سوډان هېواد په "افریقا نړیوال پوهنتون" کې د لیسانس او ماسټرۍ د مرحلو استاد پاتې شوی و. === '''چاپ شوي آثار''' === لومړی: د کفايي فرضو را ژوندي کول د ټولنې د پرمختګ لار، په عربي ژبه د ([https://www.noor-book.com/book/review/16689 إحیاء الفروض الکفائیة سبیل تنمیة المجتمع]) تر عنوان لاندې لیکل شوی، چې د الأمة کتابونو په لړ کې د قطر هېواد د حج و اوقافو وزارت د څېړنیز مرکز له لوري په ۱۰۵ مسلسله ګڼه کې په ۲۰۰۵ زیږدیز کال کې چاپ شوی دی. وروسته بیا په دري ژبه د (احیاء فرضهای کفائی راه انکشاف جامعه) تر عنوان لاندې د "مومن حکیمي" له لوري ژباړل شوی دی. دوهم: د اسلامي شریعت په اړه مقدمه په عربي ژبه د (المدخل لدراسة الشریعة الإسلامیه) تر عنوان لاندې لیکل شوی دی. دريم: د اسلامي شریعت تقنین په عربي ژبه د (تقنین الشریعة الإسلامیة) تر عنوان لاندې. څلورم: (د عباداتو فقه) احکام طهارت په عربي ژبه. پنځم: د عباداتو فقه (احکام الأیمان، النذور، الذبائح، الأضحیة، العقیقة...) په عربي ژبه. شپږم: مقدمه در عقود مسماة په عربي ژبه. اووم: د ښځې سیاسي حقونه اصلاً په عربي ژبه دی (حقوق المرأة السیاسیة - واجبات لا حقوق) په پښتو ژبه هم خپور شوی دی. اتم: (تجدید په دین کې مفهوم څېړنه) په پښتو ژبه.‎ نهم: (راه بېرون رفت از بحران کنونی افغانستان) په دري ژبه. لسم: (روش تحقیق) په دري ژبه. یوولسم: (اسلام سیاسی و دشمنی با آن) په دري ژبه. دولسم: (اصول قانون گذاری) په دري ژبه. دیارلسم: اهمیت شعور سیاسي در حکومتداری خوب په دري ژبه. === '''په ملي او بین المللي نشــــریو کې نشر شوې مــــــــقالې''' === ګڼ شمېر مقالې یې تر بېلابېلو عنوانونو لاندې د هېواد او نړۍ په مهمو نشریو کې نشر شوې دي: د ایتوپیا او اسرائیلو اړیکې، د عربو په ستراتیژۍ کې سره بحیره، د مسلمانانو د وروسته پاتې کېدو لاملونه، د [http://41.67.44.46/bitstream/123456789/715/1/007.pdf مسلمانانو د لومړۍ خلیفه په نزد د سیاسي فقهې بنسټونه]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، د اسلام له نظره د ښځو کار کول، د نبوت د رښتیا والي دلایل او... دا مقالې په عربي ژبه په سوډان، لیبیا او پاکستان کې په بېلابېلو نشریو کې چاپ شوې دي. همدارنګه ګڼې نورې مقالې یې په افغانستان کې په دري او پښتو ژبو په بېلابېلو نشریو کې چاپ شوې دي. === '''په نړیوالو علمي کنفرانــــسونو او سیمینارونو کې ګډون او وړاندې کړې څېړنیزې مــــــــقالې''' === １-  (۳۰- ۳۱ / ۷ / ۲۰۰۳): په اردن هېواد کې د اربد پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه "په اسلام کې د ښځې سیاسي حقونو" تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. ２-  (۶ / ۱۰/ ۲۰۰۳): د سعودي عربستان په ریاض ښار کې د نایف د امنیتي علومو عربي پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (منهج الإسلام في مکافحة الفساد الإداري والوظیفي) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول، چې په اسلام کې له فساد سره د مبارزې په لارو چارو بحث پکې شوی. ３-  (۱۲/۱۰ / ۲۰۰۳): په اردن هېواد کې د جرش پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (عوامل تخلف المسلمین وسبل النهوض) تر عنوان لاندې، مقاله وړاندې کول. ４-  (۳۰ /۱۱ /۲۰۰۵ – ۲ /۱۲ /۲۰۰۵): په اردن هېواد کې د جرش پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (التحدیات التي تواجه الهویة الإسلامیة في عصر العولمة) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. ５-  (۱۰ / ۸ / ۲۰۰۵): په اردن هېواد کې د اربد پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او د قانوني اصلاحاتو د اړتیا په اړه په عربي ژبه د (الإصلاحات التشریعیة ضرورة عدلیة وتنمویة) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. ６-  (۶ / ۳ / ۲۰۰۶): د مصر هېواد د المنیا پوهنتون له لوري د اسلامي پوهنتونونو د اړیکو په همکارۍ جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (شبهات المستشرقین حول مصدرية القرآن الکریم) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. ７-  (۱ / ۶ / ۲۰۰۴): د لیبیا هېواد د الاسمریة پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (عمل المرأة في الإسلام) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. ８-  (۱۰ـ ۱۲ / ۷ / ۲۰۰۷): د اردن هېواد د طفیلة پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه (التعلیم العالي وتنمیة الطاقات البشریة - أوجه القصور ومقترحات للعلاج) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. ９-  (۲۲/۱۰ /۲۰۰۷): په مالدیف کې د ایسیسکو له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (التعلیم العالي وتنمیة الطاقات البشریة - أوجه القصور ومقترحات للعلاج) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １０- (۲۹ / ۳ / ۲۰۱۰): د سعودي عربستان د مدینې منورې پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (أثر إزدواجیة المعاییر في السیاسات الدولیة على السلم العالمي) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １１- (۱۷ / ۱۲ / ۲۰۱۳): د لیبیا د الاسمریة اسلامي پوهنتون له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په عربي ژبه د (مذهب الإمام مالک والتقنین) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １２- (۶ / ۲۰۱۲): د افغانستان کابل ښار کې د ستراتېژیکو او سیمه ییزو څېړنو مرکز له لوري په جوړ شوي نړیوال علمي کنفرانس کې ګډون او په دري ژبه د (مصالحه ملی: موانع وراه حل) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １３- (۳ / ۴ / ۲۰۱۳): (د سعودي عربستان په ریاض ښار کې د « الجنادرية» تر نامه لاندې په یوه نندارتون کې کډون کول، چې هر کال جوړېږي. １４- (۲۷ ـ ۲۹ / ۱۱ / ۲۰۱۵): د مالیزیا هېواد د کولالامپور منتدی د سازمان له لوري د آزادۍ او ولسواکۍ لپاره په جوړ شوي کنفرانس کې ګډون. １５- (۲۶ ـ ۲۸ / ۵ / ۲۰۱۶ ): د ترکیې په استامبول ښار کې د مسلمانو ټولنو د یووالي د نړیوالې کنګرې په ۲۵ کنفرانس کې ګډون، چې په ترکیه کې د اقتصادي او ټولنیزو مطالعاتو د مرکز  “ESAM” له لوري جوړ شوی و او پکې (د اسلامي نړۍ له ستونزو د وتلو لار» تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １６- (۱۸ ـ ۱۹ / ۵ / ۲۰۱۶ ): د پاکستان په اسلام آباد کې د «افغانستان په قضیه کې د زبرځواکونو او سیمه‌ییزو هېوادونو رول» تر نامه لاندې دوه ‌ورځني نړیوال کنفرانس کې ګډون چې د «اسلام‌اباد د پالیسۍ د څېړنو انستیتوت» (IPRI) له خوا د «جرمني هانس سایډل بنسټ» (HSF) پاکستان څانګې په همکارۍ جوړ شوی و او پکې «په افغانستان کې امنیت؛ ستونزې او حل لارې» تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １７- (۱۶ـ ۱۷/ ۹ / ۲۰۱۵ ): د پاکستان په اسلام آباد کې د «افغانستان-پاکستان: د ایډیال دوه اړخیزو اړیکو په لور» تر عنوان لاندې په کنفرانس کې ګډون چې (د ستراتېژیکو او سیمه‌ییزو څېړنو مرکز CSRS او په اسلام اباد کې د پالیسۍ د څېړنو انستېتیوت IPS له لوري په ګډه جوړ شوی و. １８- د ۲۰۱۶ نومبر: د مالیزیا هېواد د کولالامپور د سازمان له لوري د آزاۍ او ولسواکۍ لپاره د سوډان په خرطوم ښار کې په جوړ شوي کنفرانس کې ګډون او (په ښې حکومتولۍ کې د مدني ټولنې رول) تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. １９- (۱۳ /۹ /۱۳۹۴): د افغانستان په کابل ښار کې د افغانستان د علومو اکاډمۍ د عقیدې او ثقافت د مرکز له لوري د (مبانی وحدت اسلامی و نقش آن در تأمین صلح) تر عنوان لاندې جوړ شوي علمي سمینار کې د سولې اړوند مقاله وړاندې کول. ２０- (۱۸/ ۵ / ۱۳۹۵): د افغانستان په کابل ښار کې د افغانستان د علومو اکاډمۍ د اسلامي علومو معاونیت د فقهې او قانون د مرکز له لوري د «ټاکنو فقهي او قانوني څرنګوالی» تر عنوان لاندې جوړ شوي سمینار کې ګډون او د «انتخابات: اصل مشروعیت نظام سیاسی در اسلام» تر عنوان لاندې مقاله وړاندې کول. د شهید دکتور عبدالباقي امین دغه فکري، علمي او اصلاحي هڅې او فعالیتونه ښيي، چې شهید د دکتور صاحب امین د افغانستان د ملت او اسلامي نړۍ یوه علمي هستي وه، د هېواد په درد دردمن و او شپه او ورځ یې د افغانستان د ثبات او ټيکاو لپاره هلې ځلې کولې. شهید دکتور عبدالباقي امین په دې باور و چې په افغانستان کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره کار کول او د دې موخو د ترلاسه کولو لپاره هڅې ایماني او ملي دنده ده او باید د ثواب په نیت په دې برخه کې هڅې وشي، ترڅو په هېواد کې روان ناورین ته د پای ټکی کېښودل شي او هېواد د سولې او ثبات لوري ته ولاړ شي. الله تعالی دې شهید دکتور عبدالباقي امین ته د دغې ایمانی او ملي دندې په لاره کې د کړو هڅو عوضونه ورکړي. وما ذالک علی الله بعزیز gpzs2hb9qctrb43gquaaj5hq6jgfdu0 0 56051 370915 362315 2026-11-08T13:21:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370915 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=مداګاسکار|studio=[[پیسیفک ډیټا عکسونه|PDI/ډریم ورکس]]<ref>http://catalog.afi.com/Film/63513-MADAGASCAR?sid=64101dec-834a-4d4e-b026-986d0f7b2eec</ref>|budget=$۷۵ میلیونه<ref name=TheNumbers>{{cite web|title=Madagascar|url=https://www.the-numbers.com/movies/2005/MADGS.php|publisher=The Numbers|access-date=December 3, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018070140/http://www.the-numbers.com/movies/2005/MADGS.php|archivedate=October 18, 2012|url-status=dead}}</ref>|country={{امریکا}}|language=انګلیسي|runtime=۸۶ دقیقې|released={{Film date|2005|5|27|متحده ایالات}}|distributor=[[ډریم ورکس انیمیشن]]<ref>http://catalog.afi.com/Film/63513-MADAGASCAR?sid=64101dec-834a-4d4e-b026-986d0f7b2eec</ref>|music=[[هانس زمر]]|image=Madagascar Theatrical Poster.jpg|editing=[[اچ. لي پیټرسن]]|starring={{Plainlist| * [[بین سټیلر]] * [[کریس راک]] * [[ډیوډ شویمر]] * [[جدا پنکیټ سمت]] }}|writer={{Plainlist| * [[مارک برټن]] * [[بلی فولیک]] * ایرک دارنل * ټام مک ګراټ }}|producer=[[میریل سوریا]]|director={{Plainlist| * [[ایرک دارنل]] * [[ټام مک ګراټ]] }}|caption=د تیاتر خوشې کولو پوسټر|gross=$۵۳۲.۷ میلیونه<ref>{{cite web |title=Madagascar (2005) |url=https://www.the-numbers.com/movie/Madagascar#tab=summary |website=The Numbers - Where Data and Movies Meet® |publisher=Nash Information Services, LLC |access-date=© 1997-2021 Nash Information Services, LLC. All rights reserved. |archive-date=2021-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105022133/https://www.the-numbers.com/movie/Madagascar#tab=summary |url-status=dead }}</ref>}}'''مداګاسکار''' {{Lang-en|Madagascar}} د ۲۰۰۵ امریکایی کمپیوټر انیمیشن کامیډی فلم دی چې د ډریم ورکز انیمیشن لخوا تولید شوی او د [[ډریم ورکس پیکچرز]] لخوا توزیع شوی. دا د ایریک ډارنیل او ټام مک ګراټ لخوا لارښود شوی و او د [[مارک برټن]] ، [[بلی فولیک]] ، [[ډارنیل]] او [[میک ګراټ]] لخوا لیکل شوی. == قیصه == کیسه د زبرا (مارټي) سره پیل کیږي ، د ځنګل له لارې په خاموشۍ سره تیریږي ، ناڅاپه یو زمری (الیکس) د هغې تعقیب کوي ، کله چې مارټي خوب ودروي او الیکس د هغه د زوکړې ورځ لمانځي او هغه ته د ډالۍ شیشې په توګه یوه ساحه ورکوي چیرې چې د الیکس مجسمه پخپله ښکاري. ناڅاپه ساعت ۱۲:۰۰ بجیږي او ماشومان ژوب ته ننوځي. الیکس ، په بیړه کې ، جراف (میلمان) او هیپوپوټیمس (ګلوریا) راویښوي. لکه څنګه چې پینگوین د تیښتې لپاره د آیس کریم سټیکونو او چمچو سره یوه څاه کیندلو هڅه کوي ، بندرونه (میسن او فیلیپ) په کثافاتو کې کافي لري ، الیکس په زړه پوري چلونه کوي ، مارټي له یو اړخ څخه بل ته د وهلو سره ماشومان ساتیري کوي. بل ، ګلوریا په ایکویریم کې د هغې غوره چلونه کوي او ډاکټران د میلمان مالش کوي. په ماښام کې ، زمری ، هیپوپوټاموس او جراف مارټي ته د زیږون یوه حیرانونکې جشن ورکوي او هغه دوی ته وايي چې د هغه هیله به ځنګل ته تلل وي. په ۰۰.۳۰ میلمان تشریح کوي چې مارټي له ژوب څخه وتلی دی او الیکس ، ګلوریا او میلمان پریکړه کوي چې وتښتي ترڅو مارټي ومومي او د دې په څیر لیونۍ کیدو مخه ونیسي. څلور ملګري په مرکزي سټیشن کې نیول شوي او پریکړه کوي چې په کینیا ، افریقا کې د طبیعت زیرمو ته ولیږدول شي. مګر ستونزې پیل کیږي کله چې پینگوین د کښتۍ مشري په غاړه اخلي او غواړي چې دا انټارکټیکا ته ولیږدوي. هغه بکسونه چې الیکس ، ګلوریا او میلمان لري په بحر کې غورځیږي او د څپو په واسطه مډاګاسکر ته ځي. دا هغه ځای دی چې دوی د یوه محفل په جریان کې لیمورز او پاچا جولین سره ویني. په ټاپو کې د یو وخت وروسته الیکس د غواګانو سر فلټونو سره د هغه لیوالتیا له امله ځنګل پیل کوي او د مارټي خوړلو هڅه کوي. الیکس ، د ګناه احساس کوي. == کاسټ == * [[بین سټیلر]] د الیکس په نقش کې<ref name="TSTGroupEnthusiasts">{{cite news|last1=Keogh|first1=Tom|title=Animator talks to group of young enthusiasts about his new film, "Madagascar"|url=http://seattletimes.com/html/movies/2002282715_madagascar21.html|access-date=September 20, 2014|work=The Seattle Times|date=May 21, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920185750/http://seattletimes.com/html/movies/2002282715_madagascar21.html|archive-date=September 20, 2014}}</ref> * [[کریس راک]] د مورټي په نقش کې<ref name="TSTGroupEnthusiasts" /> * [[ډیوډ شویمر]] د میلمانه په نقش کې<ref name="TSTGroupEnthusiasts" /> * [[جدا پنکیټ سمت]] د ګوروریا په نقش کې<ref name="TSTGroupEnthusiasts" /> * [[ساچا بارون کوهن]] د پاچا جولین XIII په نقش کې<ref name="LATReview">{{cite news|last1=Lloyd|first1=Robert|title=Review: 'All Hail King Julien' lets the 'Madagascar' rave begin|url=https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-et-st-all-hail-king-julien-20141219-column.html|access-date=December 20, 2014|work=Los Angeles Times|date=December 19, 2014}}</ref> == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{Official website|https://www.dreamworks.com/movies/madagascar}} * {{imdb title|id=0351283}} * {{bcdb title|id=29891}} * {{rotten-tomatoes|id=madagascar}} * {{Metacritic film|madagascar}} * {{mojo title|madagascar}} * {{amg movie|290157}} [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] [[وېشنيزه:انیمیشن فلمونه]] o64zcsz9vl9n4p53sr96ti4oix374mx 0 56131 371105 356623 2026-11-08T17:26:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371105 wikitext text/x-wiki {{Infobox broadcasting network |name = Zwak News - ځواک نیوز |logo = logosize=20px |type = رسنۍ, آنلاین رسنۍ, ورځپاه |branding = |airdate = |country = {{flag|Afghanistan}} |available = پښتو |founded = ۲۰۱۴ |founder = |slogan = |motto = |market_share = |license_area = |broadcast_area = افغانستان |area = افغانستان |foundation = |ويپاڼه = {{URL|https://zwaknews.com/}} |language = پښتو ژبه |network_logo=Zwak_News.jpg|logo_size=400}} '''ځواک نیوز''' ([[انګلیسي]]: [https://zwaknews.com Zwak News]) او ([[فارسي ژبه|پارسي]]: زواک نیوز) د یوه [[افغانستان|افغاني]] رسنۍ ده، چې د جنوري په ۲۰۲۰ ميلادي کال کې په [[کابل|کابل، افغانستان]] کې تاسیس شوې ده؛چي په بشپړ ډول د افغانانو لخوا اداره او چلول کیږي. په لومړیو کې [https://zwaknews.com/ ځواک نویز - Zwak News] رسنۍ په ۲۰۱۴ کال کې تاسیس شوې وه، خو دا چي هغه مهال ځواک نیوز یوازې به لیکلي بڼه [[مجله| کاغذي مجلې]] خپرولې نو په انلاین بڼه يې لا تر اوس کومې خپرونې نه ندرلودلې. د ۲۰۲۰ ميلادي کال په لومړیو کې ځواک نیوز په سره له دې چي کاغذي مجلې خپروی، په انلاین (پر لیکه) بڼه یې هم د خپلې ویب پاڼې او اوړندو ټولنیزې رسنیو له لارو د [[خبرونو]] او [[معلوماتو]]خپرولو پیل وکړ. اوس مهال ځواک نیوز خپل ټول معلومات او خبرونه په پښتو ژبه وړاندې کوي. نن سبا د ځواک نیوز اکثریت د لیدونکي او لوستونکې د [[افغانستان]] څخه دي. ==تاریخ== ځواک نیوز لومړیو کې زده کونکي لخوا د پوهنتون اخري دورې په مهال چي په کال ۲۰۱۴م کې د فراغت پروژې په پار په لاره اچول شوی و، کوم چې دوی دوي باید د خبر پاڼه یا مجله جوړه کړي واي. خو دا چي دوي هغه پروژې ته ادامه ورکړه او ورسته په دولت رسما ثبت شوه. بیا همدا تر ۲۰۲۰ میلادي کالونو پورې دوي په لیکلي بڼه کاغذي مجلې خپرې کړي چي په یاد کال کې ځواک نیوز رسنئ آنلاین بڼه خپله کړه، دې کار ته ېې همداسې دوام ورکړ. ځواک نیوز په پښتو ژبه د خبرونو خپروي ، په عین حال کې کاغذي مجلې هم خپروي. == حوالې == <ref>{{Cite news|date=جولاي ۹, ۲۰۲۱|title=د ځواک نیوز وايي چې افغان سیاسي چارواکي د قریشي ادعاګانې بې بنسټه بولي|work=شور نیوز|url=https://shoornews.com/2021/07/09/14252/|access-date=2021-07-20|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711180408/https://shoornews.com/2021/07/09/14252/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=جولاي ۹, ۲۰۲۱|work=اافغاني سرنۍ|title=د افغانستان معتبرې رسنیو لیست|url=http://www.abyznewslinks.com/afgha.htm/|access-date=2021-07-20|تاريخ الأرشيف=2021-04-22|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210422085544/http://www.abyznewslinks.com/afgha.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-04-22|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210422085544/http://www.abyznewslinks.com/afgha.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210422085544/http://www.abyznewslinks.com/afgha.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422085544/http://www.abyznewslinks.com/afgha.htm}}</ref> <ref>{{Cite news|date=جولاي ۹, ۲۰۲۱|title=د ځواک نیوز پر وینا سږ کال په دوه ځلې سپوږمۍ تندر نیسي|work=خپلواک رسنۍ|url=https://khpalwaak.com/archives/24915/|access-date=2021-07-20|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711120225/https://khpalwaak.com/archives/24915|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=جولاي ۷, ۲۰۲۱|title=افغانې ټولینزې رسنۍ|work=دپژواک خبري اژانس اوړند|url=http://vote.af/en/content/kabul-news-agencies/|لاسرسي نېټه=2021-07-20|خونديځ نېټه=2021-07-11|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210711175202/http://vote.af/en/content/kabul-news-agencies|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210711175202/http://vote.af/en/content/kabul-news-agencies|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711175202/http://vote.af/en/content/kabul-news-agencies}}</ref> <ref>{{Cite news|date=جولاي ۱۰, ۲۰۲۱|title=دځواک نیوز له مخې بایډن، موږ له افغانستانه بي شرطه وځو!|url=https://rohi.af/news/90686/|work=روهي خبري اژانس}}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|date=جولاي ۱۱, ۲۰۲۱|title=پر اقلیم د اکسيجن اغيزې - ځواک نیوز|url=https://afghantribune.com/what-well-be-happen-we-have-akcigan/|work=افغان ټرابيون رسنۍ|access-date=2021-07-20|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712114434/https://afghantribune.com/what-well-be-happen-we-have-akcigan/|url-status=dead}}</ref> == بهرنۍ سرچينې == [https://www.zwaknews.com/ '''رسمي ويپاڼه'''] ao80s0042nkwznw8jv0hiwyfljcfur3 0 56428 371031 369752 2026-11-08T16:13:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371031 wikitext text/x-wiki د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی ('''VAW''') چې د جنسيت پر بنسټ تاوتريخوالی او د جنس او جنسيت پر بنسټ د تاوتریخوالي ('''SGBV''') په نوم هم پېژندل کېږې، له تاوتریخوالي ډک هغه کارونه دي چې په بنسټيز ډول يا په ځانګړي ډول د ښځو يا انجونو په وړاندې تر سره شوي وي. عموماً دا ډول تاوتريخوالی د کرکې جرم بلل کېږي، د ښځو او انجونو پر ضد په ځانګړي ډول له دې امله تر سره شوي وي چې دوی ښځمنې دي او شونې ده چې دا تاوتريخوالی په ګڼو بڼو سره وي.<ref>''Citations'': * {{cite book|last=Angelari|first=Marguerite|chapter=Hate crime statutes: a promising tool for fighting violence against women|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2YdCbgXjr-EC&pg=PA405|editor-last=Maschke|editor-first=Karen J.|title=Pornography, sex work, and hate speech|pages=405&ndash;448|publisher=Taylor and Francis|location=New York|year=1997|isbn=9780815325208}} * {{cite book|last=Gerstenfeld|first=Phyllis B.|chapter=The hate debate: constitutional and policy problems|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DiBIZcx1nPcC&pg=PA58|editor-last=Gerstenfeld|editor-first=Phyllis B.|title=Hate crimes: causes, controls, and controversies|page=58|publisher=Sage|location=Thousand Oaks, California|year=2013|isbn=9781452256627}} * {{cite book|last=McPhail|first=Beverly|chapter=Gender-bias hate crimes: a review|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2ZNnXj_SbOsC&pg=PA271|editor-last=Perry|editor-first=Barbara|title=Hate and bias crime: a reader|page=271|publisher=Routledge|location=New York|year=2003|isbn=9780415944076}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140721134742/http://www.who.int/hac/techguidance/pht/SGBV/en/ Sexual and Gender-based Violence] (WHO)</ref><ref>{{cite journal|last1=Russo|first1=Nancy Felipe|last2=Pirlott|first2=Angela|title=Gender-based violence: concepts, methods, and findings|journal=[[Annals of the New York Academy of Sciences]]|issue=Violence and Exploitation Against Women and Girls|volume=1087|pages=178&ndash;205|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1196/annals.1385.024|pmid=17189506|date=November 2006|bibcode=2006NYASA1087..178R|s2cid=34389352}}</ref> VAW يو اوږد تاریخ لري، د دا ډول تاوتريخوالي پېښې او سختوالی د وخت په تېرېدو او آن نن د ټولنو په توپير سره بدلون مومي. دا ډول تاوتريخوالی ډېر ځله د ښځو د د ايلولو يوه طريقه ده، که دا په عمومي توګه په ټولنه کې وي او که په شخصي اړيکو کې وي. شونې ده چې دا ډول تاوتريخوالی په تر سره کوونکي کې د کوم استحقاق، لوړوالي، له ښځو څخه د کرکې يا دې ته د ورته چلند زېږنده وي او يا هم مرتکب له تاوتريخوالي ډک طبيعيت لري، په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې. د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د مخنيوي په اړوند د ملګرو ملتونو په اعلاميه کې راغلي، «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی د ښځو او نارينه وو تر منځ د ځواک د تاریخي نابرابرو اړيکو څرګندونکی دی» او «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی يو له سختو ټولنيزو وسايلو څخه دی، د کوم په مټ چې ښځې د نارينه په پرتله يو تابع حيثيت غوره کولو ته اړ کېږي».<ref>{{cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women|publisher=United Nations General Assembly|access-date=6 August 2014}}</ref> د ملګرو ملتونو عمومي منشي کوفي عنان د ۲۰۰۶ز کال په يو راپور کې چې د ښځو لپاره د ملګرو ملتونو وجهي صندوق (UNIFEM) په ويبپاڼه کې خپور شو، اعلان کړه چې: <blockquote>د ښځو او نجونو په وړاندې تاوتریخوالی د وبا په څېر خپره ستونزه ده. په ټوله نړۍ کې په درې ښځو کې لږ تر لږه يوه مېرمن وهل شوې، جنسي اړيکې ته اړ شوې يا په خپل ژوند کې په بل ډول ځورول شوې، په داسې حال کې چې ځورونکی هم هغه پېژني.<ref name="Moradian">{{cite web|url=http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176:2009-09-15-08-37-55&catid=43:events-a-reports&Itemid=90|title=Domestic Violence against Single and Married Women in Iranian Society|last=Moradian|first=Azad|work=Tolerancy.org|publisher=[[The Chicago School of Professional Psychology]]|date=10 September 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230632/http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176%3A2009-09-15-08-37-55&catid=43%3Aevents-a-reports&Itemid=90|archive-date=25 April 2012|access-date=1 March 2015}}</ref></blockquote> == پېژندنه == يو شمېر هغه نړيوال سندونه ډېرو هستو پلي کړي دي چې موخه يې د ښځو په وړاندې او کورني تاوتریخوالي له منځه وړل دي. په عمومي توګه دا اسناد هغه مهال پيل شول، کله چې د تاوتریخوالي د تعريف په اړه او د داسې کارونو سره د مبارزې  په هکله پوښتنه پیدا شوه. د اروپايي شورا د استانبول کنوانسیون (د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي او کورني تاوتریخوالي د مخنیوي او مبارزې په اړوند د اروپايي شورا کنوانسيون) د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی په دې ډول تشریح کړی چې دا «د بشري حقوقو څخه سرغړونه او د ښځو په وړاندې توپيري چلند دی» او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي تعريف يې په دې ډول کړی چې «د جنسیت پر بنسټ ټول هغه کارونه چې پايله يې، يا اټکلي پايله يې د ښځو بدني، جنسي، رواني يا اقتصادي زيان يا د ښځو کړاو وي، د دا ډول کارونو ګواښ، په زور يا خپلسري ډول له ازادۍ څخه بې برخې کول هم په دې کې شامل دي، برابره ده، که دا چارې په شخصي ژوند يا په عام ځای کې تر سره شوي».<ref name="COE 210">{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210|title=Details of Treaty No.210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence|publisher=Council of Europe|access-date=3 April 2016}}</ref> د ملګرو متلونو د عمومي اسامبلۍ د ۱۹۷۹ز کال د ښځو په وړاندې د هر ډول توپيري چلند له  منځه وړلو کنوانسيون (CEDAW) د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د مخنيوي سپارښتنې کوي او د ويانا اعلاميه او عمل پروګرام د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي يادونه کوي. خو د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د پای ته رسولو په اړوند د ملګرو ملتونو د عمومي مجلس د ۱۹۹۳ز کال پرېکړه ليک لومړی سند و چې په څرګند ډول يې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی تعريف او په دې موضوع يې رڼا واچوله. د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي نور تعريفونه د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي، سزا او له منځه وړلو په اړوند د ۱۹۹۴ز په بين امريکايي کانوانسيون او د ۲۰۰۳ز کال د «ماپوټو پروټوکول» کې ځای پر ځای کړای شوي دي<ref name=":1">{{cite web|title=General recommendations made by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women|url=https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1|website=www.un.org|access-date=2015-05-08|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132556/http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1|archive-date=10 May 2015}}, General Recommendations 12 and 19</ref><ref>{{cite web|date=12 July 1993|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&tocid=459d17822&toid=459b17a82&docid=3ae6b39ec&skip=O|title=Vienna Declaration and Programme of Action|publisher=UN General Assembly|access-date=3 April 2016}}, paragraph 18</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards|title=What We Do: Ending Violence against Women: Global Norms and Standards|publisher=UN Women|access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-61.html|title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment And Eradication of Violence Against Women "Convention of Belem Do Para"|publisher=Organization of American States|access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa|publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights|access-date=3 April 2016|تاريخ الأرشيف=2 March 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 March 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf}}</ref> سربېره پر دې، د جنسيت پر بنسټ تاوتريخوالی «ټولو کارونو يا د اعمالو ګواښ ته اشاره کوي، د کوم موخه چې ښځو ته د بدني، جنسي يا رواني زیان اړول وي، يا له دې کبله ورڅخه ښځې اغېزمنې کېږي چې دوی ښځې دي يا په نامتناسب ډول ښځې اغېزمنې کوي».کله کله د جنسيت پر بنسټ تاوتریخوالی د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د اصطلاح پر ځای هم کارول کېږي او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي اړوند په ځينو ليکنو کې دا مفاهيم له دې کبله  تکراريږي چې دوی باور لري د دې تاوتريخوالي اصلي مرتکبين (تر سره کوونکي) نارينه نه د. د دې تر څنګ، د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د خاتمې په اړوند د ۱۹۹۳ز کال اعلاميه کې د تاوتریخوالي شوی تعريف هم د دې اند ملاتړ کوي، کله چې د «تاوتريخوالي» ټکی او د «جنسيت پر بنسټ» ټکي سره يو ځای وکارول شي؛ نو د تاوتريخوالي جرړې د ښځو او سړيو تر منځ تر نابرابرۍ پورې رسېږي.<ref>{{cite book|last=Richters|first=J.M. Annemiek|title=Women, culture and violence: a development, health and human rights issue|publisher=Women and Autonomy Centre (VENA), Leiden University|location=Leiden, The Netherlands|year=1994|url=https://books.google.com/books?id=KvbtAAAAMAAJ|oclc=905570045|isbn=9789072631374}}</ref><ref name="Krantz">{{cite journal|last1=Krantz|first1=Gunilla|last2=Garcia-Moreno|first2=Claudia|title=Violence against women|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-preventive-and-social-medicine_2005-10_59_10/page/818|journal=[[Journal of Epidemiology and Community Health]]|volume=59|issue=10|pages=818&ndash;821|publisher=[[BMJ Group]]|doi=10.1136/jech.2004.022756|jstor=25570854|pmid=16166351|pmc=1732916|date=October 2005}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sen|first=Purna|title=Development practice and violence against women|journal=Gender & Development|volume=6|issue=3|pages=7&ndash;16|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1080/741922827|pmid=12294415|jstor=4030497|date=November 1998}}</ref> د تاوتریخوالي په وړاندې د ښځو د خونديتابه اړوند غړيو هېوادونو ته د وزيرانو د کميټې له خوا په (2002)5 شمېره ثبت شوې سپارښتنه کې، اروپايي شورا روښانه کړې، چې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی په لاندې ډول دی،«خو تاوتریخوالی تر دې مواردو پورې محدود نه دی»:<ref>{{cite web|date=30 April 2002|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|title=Recommendations of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence|publisher=Council of Europe Committee of Ministers|access-date=3 April 2016|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052933/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|url-status=dead}}</ref><blockquote>الف. هغه تاوتريخوالی چې په کورنۍ يا داخلي واحد کې تر سره کېږي، په ګډون د  بدني يا روحي تيري، عاطفي يا رواني ځورولو، جنسي تيري يا جنسي سپکاوي، له محارمو سره جنسي اړيکې، د جوړو، دايمي يا کله کله شريکانو يا ملګرو تر منځ جنسي تيري، د غيرت په نوم تر سره شويو جرمونو، د ښځينه جنسي اعضاوو يا جنسي غړو پرې کول او نورو دوديزو کارونو تر سره کول چې ښځو ته زيان رسونکي وي، لکه په زور ودونو په ګډون. ب. هغه تاوتریخوالی چې په عامه ټولنه کې تر سره کېږي، په ګډون د جنسي تيري، جنسي ناوړه چلند، جنسي سپکاوي يا په کارځای کې د ښځو ځورول، په ادارو يا نورو ځايونو کې د جنسي ناوړه ګټې اخستنې يا اقتصادي ګټې يا جنسي سياحت په موخه د ښځو قاچاق. ج. د دولت يا د چارواکو له خوا تاوتریخوالی کول يا يې بښل. د. د وسله والو نښتو پر مهال د ښځو د حقوقو تر پښولاندې کول، په ځانګړي ډول د هغوی يرغمل نيول، په زور بې ځايه کول، په منظم ډول جنسي تيری، جنسي مريتوب، په زور بلاربول او د جنسي يا اقتصادي ګټې اخستلو په موخه د هغوی قاچاقول.</blockquote>د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي دا تعريف د ځينو په اند د منلو وړ نه او ستونزې زېږونکی دی. دا تعريفونه د ټولنې په پېژندلو کې د «سړي مشرۍ» مفهوم وړاندې کوي، کوم چې د ښځو او نارينه وو تر منځ د ناانډوله اړيکو ښودنه کوي. د دا ډول تعريفونو مخالفین استدلال کوي چې دا تعريفونه د نارینه وو په وړاندې کېدونکي تاوتریخوالي ته پاملرنه نه کوي او د جنسيت ټکی، لکه چې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالي جمله کې کارول کېږي، يواځې د ښځو لور ته اشاره کوي. نور معترضين استدلال کوي چې په ځانګړې طريقه د جنسیت د ټکي پلي کول د دې لامل ګرځي چې د ښځمنوالي لپاره د کمترۍ او ښکته والي او د نارينتوب لپاره د برترۍ اندونه منځ ته راوړي. داسې پراخه منل شوی تعرف نه شته چې د جنسیت پر بنسټ د تاوتريخوالي ټول اړخونه پکې رانغښتي وي، نه يواځې د مېرمنو لپاره، کوم چې د غبرګو (دويال) مخالفتونو تصور يو ځل بیا وړاندې کوي: چې هغه د نارينتوب په وړاندې ښځمنتوب دی.<ref>{{cite journal|last=Ertürk|first=Yakin|title=Towards a post-patriarchal gender order: confronting the universality and the particularity of violence against women|journal=Sociologisk Forskning|volume=46|issue=4|pages=61&ndash;70|publisher=Sveriges Sociologförbund [Swedish Sociological Association]|jstor=20853687|date=2009}}</ref><ref>{{cite journal|last=Visaria|first=Leela|title=Violence against women: a field study|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=35|issue=20|pages=1742&ndash;1751|publisher=Sameeksha Trust, Mumbai, India|jstor=4409296|date=13 May 2000}}</ref><ref name="Michau, L. 2007 pp.96">{{cite journal|last=Michau|first=Lori|title=Approaching old problems in new ways: community mobilisation as a primary prevention strategy to combat violence against women|journal=Gender & Development|volume=15|issue=1|pages=95&ndash;109|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1080/13552070601179144|jstor=20461184|date=March 2007|s2cid=73218820}}</ref><ref name="Prügl, E. 2013">{{cite book|last=Prügl|first=Elisabeth (Director)|title=Violence Against Women. Gender and International Affairs Class 2013. Lecture conducted from The Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID)|location=Geneva, Switzerland|date=25 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" | colspan="4" |'''د بشري حقوقو په سندونو کې د تعريفونو پرتلنه''' |- | '''سند''' | '''منل شوی له خوا د''' | '''نېټه''' | '''تعريف''' |- | ۱۹مه عمومي سپارښتنه | ډيوا کميټه |1992 | د توپيري چلند په تعريف کې د جنسیت پر بنسټ تاوتريخوالی شامل دی، دا هغه تاوتريخوالی دی چې د ښځو په وړاندې له دې امله تر سره کېږي، چې دوی ښځې دي، يا ورڅخه ښځې په نامتناسب ډول اغېزمنې کېږي.<ref>{{Cite web|url=https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|title=General recommendation No. 19: Violence against women|author=CEDAW Committee|work=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=1992|access-date=10 March 2021|تاريخ الأرشيف=20 July 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=20 July 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf}}</ref> |- | ډیوا | ملګري ملتونه |20 December 1993 | د «ښځو په وړاندې تاوتريخوالي» د اصطلاح معنا ده چې د جنسیت پر بنسټ هر هغه تاوتريخوالی چې پايله يې وي، يا یې د داسې پايايلې اټکل کېږي چې ښځې ته بدني، جنسي يا رواني زيان يا ځور ورسوي.<ref name="DEVAW text">{{Cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 – Declaration on the Elimination of Violence against Women – UN Documents: Gathering a body of global agreements|work=un-documents.net|date=20 December 1993|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | د « Belém do Pará» کنوانسيون |د امريکايي ايالتونو سازمان | ۹ جون ۱۹۹۴ | ...بايد هر هغه عمل يا چلند د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی وبلل شي چې د جنسیت پر بنسټ تر سره شوی وي، کوم چې ښځې ته د مرګ يا بدني، جنسي يا رواني زيان يا کړاو لامل ګرځي، که دا کار په عام ځای کې شوی وي، که په شخصي دايره کې.<ref>{{Cite web|url=http://www.oas.org/en/mesecvi/docs/BelemDoPara-ENGLISH.pdf|title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment, and Eradication of Violence against Women (Convention of Belém do Pará)|work=oas.org|publisher=Organization of American States|date=9 June 1994|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | ماپوټو پروټوکول | افريقايي اتحاديه | ۱۱ جولای ۲۰۰۳ | ^جنسي «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی» ټول هغه کارونه دي چې د ښځو په وړاندې تر سره کېږي او د دوی د بدني، جنسي، رواني او اقتصادي زيان لامل ګرځي يا د دې زيانونو شونتيا منځ ته راوړي، د دا ډول کارونو ګواښ کول، خپلسري محدوديتونه تپل يا د شخصي يا عمومي بنسټيز ژوند له آزاديو بې برخې کولو په ګډون، که دا چارې د سولې پر مهال تر سره شي او که د جګړې پر مهال.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Maputo_Protocol|title=Maputo Protocol|work=Wikisource|publisher=African Union|date=11 July 2003|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | د استانبول کنوانسیون | د اروپا شورا | ۱۱ مۍ ۲۰۱۱ |«.... د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی له بشري حقوقو څخه سرغړونه او د ښځو پر ضد توپيري چلند بلل کېږي او بايد د جنسيت پر بنسټ ټول هغه له تاوتريخواي ډک کارونه تاوتريخوالی وبلل شي کوم چې ښځو ته بدني، جنسي، رواني يا اقتصادي زیان رسوي، يا د زیان رسېدو لامل ګرځي، د داسې کارونو د ګواښ کولو، په زور يا په خپل سري ډول له آزادۍ بې برخې کولو په ګډون، که دا کارونه په عام ځای کې تر سره کېږي او که په شخصي ژوند کې... د جنس موخه  په ټولنيز ډول جوړه شوې دنده، چلند، کارونه او خاصيتونه بلل کېدای شي چې ټاکلې ټولنه يې د ښځو او نارينه وو لپاره مناسب بولي. «د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی» څخه بايد هغه تاوتريخوالی مطلب وي، کوم چې له دې امله د ښځو په وړاندې تر سره کېږي چې هغه يوه ښځه ده يا په نامتناسب ډول ښځې اغېزمنې کوي... د سريزې ملاحظات: ،....دا خبره مني چې ښځې او نجونې د نارینه وو په پرتله د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي له لوړ ګواښ سره مخ دي، دا مني چې کورنی تاوتريخوالی ښځې په نامتناسب ډول اغېزمنې کوي، د دې تر څنګ دا هم چې شونې ده سړي هم د کورني تاوتريخوالي ښکار شي...».<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e|title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence|work=coe.int|publisher=Council of Europe|date=11 May 2021|access-date=11 March 2021}}</ref> |} == سرچینې == d63eobeb8q5jjcxqwvp9ryjcmwpo4at 0 56624 371124 367877 2026-11-08T17:38:26Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371124 wikitext text/x-wiki '''د افغانستان ډيموکراټيک جمهوريت'''، د ۱۹۷۸ زېږدیز کال څخه تر ۱۹۹۲ زېږدیز کال پورې د [[افغانستان]] حکومت وو، چې [[د خلق ډموکراتيک ګوند]] د پلویانو له لورې پر [[سردار محمد داود خان|سردار محمد داوود خان]] [[د ثور انقلاب]] کودتاه په ترڅ کې رامېنځته شو، په ۱۹۸۶ زېږدیز کال کې د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب احمدزي]] لخوا د [[د افغانستان اساسي قانون|افغانستان اساسي]] قانون بدل شو چې په پایله کې يې "د افغانستان ډيموکراټيک جمهوريت" نوم د "افغانستان جمهوريت" او [[پرچم ګوند (افغانستان)|د پرچم ګوند]] نوم يې «[[د وطن ګوند]]» ته بدل کړ. {{هېواد مالوماتبکس لاسي | conventional_long_name = [[د خلق ډموکراتيک ګوند|د افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت]] (۱۹۷۸–۱۹۸۷) [[د وطن ګوند|د افغانستان جمهوريت]] (۱۹۸۷–۱۹۹۲) | p1 = د افغانستان جمهوريت{{!}}{{nowrap|د افغانستان جمهوریت}} | flag_p1 = Flag of Afghanistan (1974–1978).svg | s1 = د افغانستان اسلامي دولت{{!}}{{nowrap|د افغانستان اسلامي دولت}} | flag_s1 = Flag of Afghanistan (1992–2001).svg | image_flag = Flag of Afghanistan (1978-1980).svg | image_flag2 = Flag of Afghanistan (1980–1987).svg | flag_type = پورته: د (۱۹۷۸–۱۹۸۰) بيرغ لاندې: (۱۹۸۰–۱۹۸۷) بيرغ | image_coat = [[File:Emblem of Afghanistan (1978-1980).svg|70px]] {{parabr}}[[File:Emblem of Afghanistan (1980-1987).svg|70px]] | symbol_type = پورته: د (۱۹۷۸–۱۹۸۰) نښان لاندې: (۱۹۸۰–۱۹۸۷) نښان | coa_size = 120px | image_map = Afghanistan (orthographic projection).svg | era = سړه جګړه | national_anthem = ګرم شه، لا ګرمه شه! ته اې مقدس لمره {{center|[[File:AfganistanAnthem(1978-1992).ogg]]}} | capital = [[کابل]] | largest_city = پلازمېنه | official_languages = [[پښتو]] او [[دري ژبه|دري]] | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Marxism–Leninism|Marxist–Leninist]]<ref>Sources describing the Democratic Republic of Afghanistan as a Marxist-Leninist state: * {{Cite book |last=Roy |first=Olivier |title=Afghanistan and the Soviet Union: Collision and Transformation |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-0-367-01216-8 |editor-last=Hauner |editor-first=Milan |editor2-last= L. Canfield |editor2-first=Robert |location=New York, NY |page=49 |chapter=3: The Sovietization of Afghanistan}} * {{cite book| first1= Deigo |first2=Selig |last1= Cordovez |last2=S. Harrison |year= 1995 |title= Out of Afghanistan: The Inside Story of the Soviet Withdrawal | url= https://archive.org/details/outofafghanistan0000cord |isbn=0-19-506294-9 | publisher= Oxford University Press|location= New York, USA |page=[https://archive.org/details/outofafghanistan0000cord/page/59 59]}} * {{cite book| first= Edward |last= Girardet |year= 2011 |chapter= Introduction |title= Afghanistan: The Soviet war |isbn=978-0-415-68480-4 | publisher= Routledge|location= New York, NY|page=4}}</ref> [[One-party state|one-party]] [[socialist republic]] under a [[totalitarian state]]<ref>Sources describing the DRA regime as a totalitarian state: * {{Cite book |last=Tucker |first=Ernest |title=The Middle East in Modern World History |url=https://archive.org/details/middleeastinmode0000erne |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-138-49190-8 |edition=Second |location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/middleeastinmode0000erne/page/303 303] |chapter=21: Middle East at the End of the Cold War, 1979–1993 |lccn=2018043096 |quote=During their first few months in power, the Communists remade Afghanistan into a Soviet-style totalitarian state, collectivizing land holdings and abolishing Islamic law entirely. The new government tolerated no opposition to these changes.}} * {{Cite journal |last=Kamrany |first=Nake M |date=1982 |title=Afghanistan Under Soviet Occupation |url=https://archive.org/details/sim_current-history_1982-05_81_475/page/219 |journal=Current History |volume=81 |issue=475 |pages=219–222 |doi=10.1525/curh.1982.81.475.219 |jstor=45317401 |s2cid=73677693 |quote=...the Communists violently seized power in Kabul and, with the help of growing numbers of Soviet "advisers," began forcibly to impose upon the people of Afghanistan a foreign ideology and a totalitarian system. }} * {{Cite journal |last=Kirkpatrick |first=Jeane J |date=1981 |title=Afghanistan: Implications for Peace and Security |journal=World Affairs |volume=144 |issue=3 |pages=243 |jstor=20671902 |quote=No sector of Afghan society has been spared the consequences of the Soviet occupation and the ruthless effort to impose upon the Afghan people a Communist totalitarian system-an effort that began in 1978 with the initial Communist coup overthrowing the Daoud government. }} * {{Cite book |last=Roy |first=Olivier |title=Afghanistan and the Soviet Union: Collision and Transformation |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-0-367-01216-8 |editor-last=Hauner|editor2-last=L. Canfield |editor-first=Milan |editor2-first=Robert |location=New York, NY |page=51 |chapter=3: The Sovietization of Afghanistan}} * {{Cite book |last=S.Margolis |first=Eric |title=War at the top of the World: The struggle for Afghanistan, Kashmir, and Tibet |url=https://archive.org/details/warattopofworlds00marg |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=0-415-92712-9 |location=New York, NY |pages=[https://archive.org/details/warattopofworlds00marg/page/15 15] |chapter=2: The Bravest Men on Earth}}</ref> <br />(1978–1987)<br />[[Unitary state|Unitary]] [[Dominant-party system|dominant-party]] [[presidential republic]]<br />(1987–1992) | demonym = [[افغانان]] | religion = [[اسلام]] (رسمي)<ref>{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |chapter=Socialism and Islam |chapter-url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0748 |publisher=Oxford University Press |via=Oxford Islamic Studies Online |access-date=27 December 2021 |quote=The leaders of the DRA emphasized the similarity between Islam and socialism and retained Islam as the state religion.}}</ref> | title_leader = [[د خلق ډموکراتيک ګوند|عمومي منشي]] | year_leader1 = ۱۹۷۸–۱۹۷۹ | leader1 = [[نورمحمد تره کی]] | year_leader2 = ۱۹۷۹ | leader2 = [[حفيظ الله امين]] | year_leader3 = ۱۹۷۹–۱۹۸۶ | leader3 = [[ببرک کارمل]] | year_leader4 = ۱۹۸۶–۱۹۹۲ | leader4 = [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب الله احمدزی]] | title_representative = هېوادمشر | representative1 = [[نورمحمد تره کی]] | year_representative1 = ۱۹۷۸–۱۹۷۹ (لومړی) | representative2 = [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب الله احمدزی]] | year_representative2 = ۱۹۷۸–۱۹۹۲ (وروستی) | title_deputy = د حکومت مشر | deputy1 = [[نورمحمد تره کی]] | year_deputy1 = ۱۹۷۸–۱۹۷۹ (لومړی) | year_deputy6 = ۱۹۸۹–۱۹۹۰ | deputy2 = فضل الحق خالقيار | year_deputy2 = ۱۹۹۰–۱۹۹۲ (وروستی) | legislature = * انقلابي شورا (۱۹۷۸–۱۹۸۷) * ملي شورا (۱۹۸۷–۱۹۹۲) | upper_house = (۱۹۸۸–۱۹۹۲) | lower_house = (۱۹۸۸–۱۹۹۲) | event_pre = [[د ثور انقلاب]] | date_pre = د اپرېل ۲۷-۲۸، ۱۹۷۸ زېږديز کال | year_start = ۱۹۷۸ | event_start = اعلانېدل | date_start = د اپرېل ۳۰ | event1 = [[د افغانستان جگړه (۱۹۷۹-۱۹۸۹)|شوروي مداخله]] | date_event1 = د ډيسمبر ۲۷مه، ۱۹۷۹ز کال | event2 = "[[لویه جرګه]]" ۱۹۸۷ | date_event2 = د نوامبر ۳۰، ۱۹۸۷ز کال | event3 = [[له افغانستان نه د شوروي ځواکونو وتل|د شوروي وتل]] | date_event3 = د فبرورۍ ۱۵مه، ۱۹۸۹ز | event_end = [[افغان کورنۍ جګړه (۱۹۸۹ – ۱۹۹۲)|د کابل سقوط]] | status = * له پيل (۱۹۷۸) څخه تر ۱۹۷۹ پورې داخلي حکومت «[[نورمحمد تره کی|نورمحمد تره‌کی]] ورپسې [[حفيظ الله امين]]» * په ۱۹۷۹ کې [[ببرک کارمل]] د [[شوروي اتحاد|شورویانو]] په مرسته [[افغانستان]] اشغال کړ او واک ته ورسېد * په ۱۹۸۶ کې [[ببرک کارمل]] د [[سرطان|سرطان په ناروغۍ]] اخته شو او واک يې [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب احمدزي]] ته وسپاره * د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] حکومت له درې کلونو وروسته په ۱۹۸۹ کال کې [[شوروي اتحاد|شورویان]] د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] په خوښه له [[افغانستان]] څخه وايستل شول | year_end = ۱۹۹۲ | date_end = د اپرېل ۲۸مه | currency = [[افغانۍ]] ؋ | calling_code = 93 | population_estimate = ۱۵,۹۰۰,۰۰۰<ref>[https://freedomhouse.org/sites/default/files/2020-02/Freedom_in_the_World_1990-1991_complete_book.pdf Freedom in the World 1990–1991] Freedom House</ref> | population_estimate_year = د ۱۹۹۰ وګړو | HDI = 0.316 | HDI_change = ډېرښت | HDI_year = ۱۹۹۲ }} د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|افغانستان ډيموکراټيک جمهوريت]] رامېنځته کېدو اصلي ريښه د [[د ثور انقلاب|ثور پوځي کودتا]] ته ورګرځي چې [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلقيان]] يې د [[د ثور انقلاب|انقلاب]] په نوم یادوي، دا کودتا د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلق ګوند]] پلويانو لخوا ترسره شوه چې د [[سردار محمد داود خان]] [[د افغانستان جمهوريت|جمهوریت]] ته د پای ټکی کیښودل شو. د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلق ډيموکراټيک ګوند]] پلويانو د [[سردار محمد داود خان]] سره مرسته کړې وه ترڅو د [[محمد ظاهر شاه]] شاهي واکمني له مېنځه يوسي او د [[د افغانستان جمهوريت|افغانستان جمهوریت]] رامېنځته شي، خو د جمهوريت په پيلېدو سره [[سردار محمد داود خان|داود خان]] دوی ته هغسې ځای ورنکړ لکه څنګه چې يې تمه درلودل، په وروستیو کې د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلق ګوند]] پلويانو په ښکاره د [[شوروي اتحاد]] پلوي کول او په غیر قانوني ډول يې د [[شوروي اتحاد]] حکومت سره اړیکې هم درلودلې، [[سردار محمد داود خان|داود خان]] چې پوه شوی وو دوی پردي پال دي او [[د افغانستان جمهوريت|جمهوریت]] ته خنډ پېښوي نو يې په [[افغانستان]] کې د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|دوی ګوند]] له مېنځه يووړ او حکومت يې يو ګونديز اعلان، چې دې کار د خلقيانو غبرګونونه راوپارول، چې بيا وروسته د [[سردار محمد داود خان|داود خان]] له خوا ځينې غړي يې بنديان شول خو په همدې حالت کې چې ځينې غړي يې بنديان ول [[حفيظ الله امين]] د [[د ثور انقلاب|ثور کودتا]] پیل کړه. == تاريخ == د [[محمد ظاهر شاه]] اوږدمهالې واکمنۍ په وروستيو کې د ځينو بدلونونو او مډرن جمهوريت جوړولو لپاره [[سردار محمد داود خان|سردار محمد داوود خان]] په ۱۹۷۳ زېږدیز کال کې پر دولت سوله ييزه کودتا وکړه چې په پايله کې يې [[د افغانستان جمهوريت]] رامېنځته شو. داوود خان د جمهوريت په پيل کې د هیواد رغونې لپاره ډېرې درنې پروژې په کار واچولې همداراز ډېر ژر او چټک بشپړېدلې، افغانستان په پراخه کچه بدلون وموند، بهرنی سياست او [[ديپلوماسي|ډيپلوماسي]] يې له پخوا ځواکمنه شوه، خو د پينځه کلونو واکمنۍ وروسته د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلق ډيموکراتيک ګوند]] پلويانو په واک کې د داخلېدو غوښتنې پيل کړې چې د سردار داوود خان له غبرګون سره مخ شوې او د خلق ګوند غړي لکه [[نور محمد ترکی|نورمحمد ترکی]]، [[سلېمان لايق]] او ځينې نور غړي يې بنديان کړل، دې کار د خلقیانو او حکومت ترمېنځ واټن ډېر کړ چې په پايله کې خلقيانو عام ولس او پوځ پر حکومت باندې راوپاڅاوه چې په پايله کې د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت]] رامېنځته شو چې [[نور محمد ترکی|نورمحمد ترکی]] رسماً د هېواد ولسمشر شو، د يو کال وروسته د خلقيانو په مینځ کې مخالفتونه رامېنځته شول، د دې ګوند بل مشهور غړي [[حفيظ الله امين]] پر [[نور محمد ترکی|نورمحمد ترکي]] کودتاه وکړل، تر دې دمه د افغانستان خپل داخلي حکومت وو هېڅ بهرني لاسوهنې يا بل څه نه وې، خو له لنډې مودې وروسته د خلق ګوند يو بل ياغي شوي غړي [[ببرک کارمل]] د شوروي پوځيانو سره يوځای افغانستان ته رادننه شو چې په پايله کې يې د لومړي ځل لپاره د بهرنيو په مرسته او خوښه یو حکومت جوړ کړ، د هغه له واکمنۍ سره داخلي جګړو هم زور واخيست چې ترننه پورې دا هېواد ورڅخه کړېږي. == حکومت او له مېنځه تګ == [[File:د_افغانستان_ډيموکراتيک_جمهوريت_ارګ.webp|thumb|د [[د افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت|افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت]] [[ارګ|ولسمشریزه ماڼۍ]].]] د ثور بریالۍ کودتا چې په پايله کې يې د [[سردار محمد داود خان]] [[د افغانستان جمهوريت|جمهوريت]] ړنګ شو، په لومړي پړاو کې [[نور محمد ترکی|نور محمد تره‌کی]] د [[افغانستان]] د ولسمشر او د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلق ډيموکراتيک ګوند]] د عمومي منشي په توګه وټاکل شو. چې يو کال وروسته د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلقيانو]] او [[پرچم ګوند (افغانستان)|پرچميانو]] په مېنځ کې مخالفتونه خورا پراخ شول تر دې چې د ټول هېواد برخليک او ثبات هم ډېر زیان وويني. ===ولسمشران=== * له پيل (۱۹۷۸) څخه تر ۱۹۷۹ پورې داخلي حکومت «[[نورمحمد تره کی|نورمحمد تره‌کی]] ورپسې [[حفيظ الله امين]]» * په ۱۹۷۹ کې [[ببرک کارمل]] د [[شوروي اتحاد|شورویانو]] په مرسته [[افغانستان]] اشغال کړ او واک ته ورسېد * په ۱۹۸۶ کې [[ببرک کارمل]] د [[سرطان|سرطان په ناروغۍ]] اخته شو او واک يې [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب احمدزي]] ته وسپاره * د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] حکومت له درې کلونو وروسته په ۱۹۸۹ کال کې [[شوروي اتحاد|شورویان]] د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] په خوښه له [[افغانستان]] څخه وايستل شول که څه هم د حکومت د جوړېدو په لومړي سر کې د ګوند مشر نورمحمد تره کی ولسمشر شو خو د يو کال په تېرېدو وروسته د ځينو داخلي مخالفتونو له امله ووژل شو او پرځای يې حفيظ الله امين ولسمشر شو. حفيظ الله امين چې د ولسمشرۍ درې مياشتې يې تېرې شوي وې، د دوی بل ملګری ببرک کارمل د روسانو پر ټانګونو سپور افغانستان ته راغی، روسانو افغانستان اشغال کړ، حفيظ الله امين يې وواژه، او ورپسې يې ببرک کارمل د هېواد ولسمشر کړ. ببرک کارمل هم د خلق ګوند يو مخکښ غړی وو چې وروسته د پرچم په ګوند له خلقيانو څخه بېل شوی وو. ===د نور محمد تره‌کي وژنه=== تر کودتا وروسته په خپله د خلق دیموکراتیک ګوند په منځ کې د ځینو مشرانو د ځان غوښتنو او تربګنۍ له امله د اختلاف ژور درزونه راپیدا شول په لومړي سر کې تړون وویشتل شو او د حفظ الله امین د نیولو او ترور لړۍ هم پیل شوه دا چې ددغو اختلافاتو تر شا څه لاملونه وو دا یو لوی پېچلی او ناراسپړل شوی تاریخي بحث دی چې تر اوسه د حلق د دیموکراتیک ګوند د غړو او مشرانو له خوا نه دی سپین شوی او څېړل غواړي. دا دی کلونه وروسته ورو ورو ځینې حقیقتونه رابرسیره کیږي. که څه هم په څرګند ډول د خلق د دیموکراتیک ګوند مشر او د افغانستان د انقلابي دولت ریس او عمومي منشي نور محمد تره کی د ۱۳۵۸ کال د وږي پر ۲۵ نېټه د یوې غلې او ارامې سپینې کودتا په ترڅ کې له مخې لېرې کړل شو او د کورنۍ ټول غړي یې چې مېرمن ' وروڼه او ورېرونه یې وو ټول د ارګ له حرمسرای نه د کوټې کول په نوم د صدارت ماڼۍ نظارت خونې ته ولېږدول شول د کور نرس یا نرسه یې ونیول شوه / شو. او دوه ځانګړي ټوپکوال ساتونکي ( یاوران) یې چې ببرک او قاسم نومېدل هم په دې پلمه چې ګوندې پر تړون د ډزو په تور تاسو محکمې ته بیول کېږئ ونیول شول او بیا د وروستیو شاهدانو په تور ژر تر ژر تړلي لاسونه او سترګې پلګون ته یوړل شول او د ښایسته خان نومي صاحبمنصب چې د مخابرې امر و پر سر وویشتل او دواړه یې ووژل. خو په همدې ورځ د انس ورځپاڼې په ګڼه ( ۱۴۸۶۶) کال ( ۱۳۵۸ / وږې /۲۵) خبر خپور شو چې ( پلنیوم د خلق دیموکراتیک ګوند د مرکزي کویټې غړو او کومیټې د سیاسي منشي ډاکټر شاولي تر مشرۍ لاندې د سهار له نهو د غرمې تر یوې نیمې بجې پورې ځانګړې فوق العاده غونډه وکړه او د خلق د دیموکراتیک ګوند او د انقلابي شورا د مشر نور محمد تره کي په هغه غوښتنه ( استعفاء) یې بحث وکړ چې د صحت د خرابوالي له امله نه شي کولای چې د خلق دیموکراتیک ګوند رهبري وکړي نو پر همدې بنسټ تر غور او بحث وروسته د تره کي غوښتنه په اتفاق سره ومنل شوه او پر ځای یې د مرکزي کومیټې سیاسي مشر او لومړی وزیر حفظ الله آمین د عمومي منشي په توګه وټاکل شو. خو بیا د وږې له ۲۵ نېټې د تلې تر ۱۸ نېټې کابو ۲۳ ورځې د نور محمد تره کي خبر او ذکر چېرته ونه شو خو بیا هم د تلې پر اتلسمه نېټه د انیس د دولتي ورځپاڼې په اتم مخ کې یو ډېر عادي او کوچنی خبر خپور شو چې ګوند نور محمد تره کی د ورپېښې ناروغۍ له کبله نن ومړ او جنازه یې په پلارنۍ هدیره کې خاورو ته وسپارل شوه.. پورتني مستند فلم کې تاسو هغه جریان ګورئ چې پر کال ۱۳۵۸ د سلواغې پر ۲۴ شتمه نېټه د حفیظ الله آمین تر ترور وروسته د تره کي د قتل په تور د نور محمد تره کي له دریو قاتلانو نه یو قاتل چې د دفاا وزارت د مخابرې آمر و د عبدالودود په نوم د تره کي د وژل کېدو جریان د څارنوالۍ مستنطقینو ته وایي: هغه وایي چې موږ درې کسان تره کي ته واستول شو چې یو زه بل روزي او دریم اقبال و. ودود وایي چې د شپې اونيمې یا اته بجې به وې چې د ګارد قومندان جانداد وغوښتل او د تره کي د ترور او وژل کېدو پلان یې راکړ او ویل یې چې دا د سیاسي بیرو د مشرانو پرېکړه ده او موږ یې باید عملي کړو ' ودود وایي چې ما وړاندیز وکړ چې تره کی د وژلو پر ځای ولې روسې ته نه لېږو خو وایي چې جانداد جواب راکړ چې روسانو ته ویل شوي دي او هغوی رد کړی دی له اوږدې کیسې او جریان نه وروسته وایي چې موږ کوتي باغچې ته ولاړو تره کی په دویم پوړ کې و ودود وایي چې زه او اقبال لاندې ودرېدو او روزې پورته ورغلو او تره کي ته یې وویل چې ورسره لاندې راښکته شي ودود وایي چې تره کې لاندې راغلو او هلته د زینو سره څنګ کې د یوه نفر خدمت وړه کوټه یوه چې یو وړوکی چپرکټ په کې پروت و وایي زوري ورته وویل چې دلته څمله ودود وایي تره کي خپل جب نه د ګوند کارت راوویست او روزي ته یې وویل چې زما دا کارت ملګري آمین ته ورکړه. ودود وايي تره کی پو شو چې دوی مې وژني نو وایي شونډې او حلق یې وچ شو نو غږ یې وکړ چې لږې اوبه راکړئ ودود وایي زه په اوبو پسې بیرون ووتم خو کلاس مې نږدې چیرې پیدا نه کړ چې بېرته راغلم ګورم چې تره کی پر چپرکټ پروت دی روزي یې لاسونه پر روجایي تر شا کلک تړلي دي او بالښت یې ورته پر خوله یښی او دپاسه پرې پروت دی اقبال یې پښې کلکې کړې وې ودود وایي چې تر لس پینځلس دقیقو وروسته تره کي نه سا ووته او موږ په هماغه موټر کې چې موږ ته راکړل شوی و د تره کي جسد وواچولو او د جنګي دروازې له لورې د کابل ولایت پر لاره د سالنګ واټ پر لورې ولاړو او په قول آبچکان کې چې وار دمخه قبر کیندل شوی و او پهره دار پرې ولاړ و هملته مو خښ کړ او اړوندو څانګو ته مو د خپلو اجرأتو ډاډ او خبر ورکړ. ودود دا هم وایی چې کله تره کي اوبه وغوښتلې نو ما اقبال ته وویل چې اوبه ورته راوړي خو روزي وویل چې اوبه ورته مه راوړئ نو ځکه زه ولاړم او فکر کوم چې دلته ځان بې ګنا ښودل غواړي. روزي د ګارد سیاسي امر و او رتبه یې لومړی بریدمن و او اقبال د ګارد د کشف امر و چې بیا وایی د ګارد د کام امر شو او رتبه یې لومړی بریدمن وه". === پر افغانستان د روسانو يرغل او د حفيظ الله امين وژنه === د حفيظ الله امين د ولسمشرۍ درې مياشتې لا تېرې شوي نه وې چې د دې ګوند بل ياغي شوی غړی ببرک کارمل د روسانو پر ټانکونو سپور افغانستان ته راغی، حفيظ الله امين يې له سلګونو نورو چارواکو او پوځیانو سره وواژه، او ببرک کارمل رسماً د شورويانو په مرسته د افغانستان ولسمشر شو. [[دوتنه:Amin%DB%B2.jpg|بټنوک|کيڼ|حفيظ الله امين د خپلو هم گونديانو سره]] د دسمبر میاشتې په ۲۲ مه، روسۍ سلاکارانو افغان وسله والو ځواکونو ته مشوره ورکړه ترڅو د تانکونو او نورو مهمو تجهیزاتو څخه د ساتنې لپاره لاس په کار شي. په همدې حال کې، له کابل څخه د باندې سیمو ته مخابراتي اړیکې د شلیدو په حال کې وې او په دې توگه د پلازمینې مخابراتي اړیکې د هیواد له نورو سیمو سره پرې شوې. ددې حالت په لیدو، امین د ولسمشری دفتر د تاج بیگ ماڼۍ ته ولیږدوه او په دې فکر کې وو چې دا ځای به د نیواک په وخت کې په اسانی سره وساتل شي. پنځه ورځې وروسته د دسمبر په ۲۷ مه، د [[د شوروي سوسياليستي جمهوريتونو اتحاد|شوروي اتحاد]] د استخباراتي ادارې (KGB)د ځانگړو ځواکونو د (Alpha Group)چې د افغاني سرتیرو جامې یې اغوستې وې، په کابل کې د ولسمشرۍ په مانۍ باندې برید وکړ او د لږ تلفاتو په زغمولو سره یې ولسمشر حفیظ الله امین او د هغه ۲۰۰ ساتونکي ووژل. پر همدغه ورځ يې په تاج بېک ماڼۍ کې حفيظ الله امين او د ده جگپوړيو چارواکو ته په خواړو کې زهر ورکړل. د دې ترڅنگ د شوروي ځانگړو ځواکونو (Spetsnaz) د کابل د تیلي کمونیکیشن یا مخابراتو مرکز په چاودنه کې له منځه یووړ او په دې توگه د افغانستان وسله وال ځواکونه فلج شول او تر هغه جوخت د ماښام په ۷:۰۰ بجو کې یې د کورنیو چارو وزارت هم ونیوه. په ترمز کې د شوروي پوځي قومانداني د امین تر نیول کیدو پورې انتظار ونه ایست او سمدلاسه یې د کابل رادیو له لارې د ببرک کارمل یو غږیز پیام چې له وړاندې ثبت شوی وو او په هغه کې ویل شوي وو چې افغانستان نور د امین له واکمنۍ څخه خلاص شوی دی، خپور کړ. د شوروي د کمونست گوند سیاسي بیرو وویل چې هغو دا کار یوازې ددې لپاره ترسره کړ ترڅو د افغانستان او شوروي ترمنځ د ۱۹۷۸ کال هغې معاهدې ته چې د ولسمشر تره کي له خوا د دوستۍ د معاهدې، همکارۍ او ښه گاوندیتوب په موخه لاسلیک شوی وو، خپله وفاداري په ډاگه کړي. د شورویانو له قوله د حفیظ الله امین وژل کیدل د افغانستان د انقلابي شورا پریکړه وه. شورویانو وروسته ببرک کارمل چې تر دې وړاندې له چکوسلواکيا څخه شوروي اتحاد ته تللی وو، په [[مسکو]] کې اوسېده او بيا تر کودتاه څه موده مخکې شورویانو د بگرام هوايي ډگر ته له ځان سره بېولی او هلته يې له ځینو نورو جگپوړيو گونديانو سره پټ ساتلی وو، د افغانستان د هېوادمشر په توگه د کابل پر پلازمېنه کېناوه . '''د سي آی اې [[CIA]] د جاسوسۍ تور''' د لومړي ځل لپاره د روسيې حکومت او رسنيو په حفيظ الله امين د [[سي آی اې]] د جاسوس تور ولگاوه، دا يو داسې تور و چې په امريکا او په نوره نړۍ کې ېې شک سره ورته کتل . ددغې ادعا په وړاندې يو بل قوي دليل دا و چې حفيظ الله امين تل په خپلو رسمي غونډو کې او نورو ځايونو کې د روسيې د سوسياليستي هېواد سره دوستانه اړيکې څرگندولې. ===د ببرک کارمل ګوښه کېدل=== کله چې د ۱۹۸۵ ز کال د [[مارچ]] پر ۱۱ [[ميخايل سيرگېويچ گورباچوف]] د شوروي اتحاد د کمونيست گوند د مرکزي کومېټې عمومي منشي شو ، نو د افغانستان په تړاو سياست ته يې هم بدلون ورکړ . هغوی وليدل چې دا شپږم کال دی چې هره ورځ په افغانستان کې شوروي پوځيان وژل کيږي ، خو د کارمل واکمني د افغانستان لپاره کوم گټور بدلون رامنځته نه کړي ، نو یې وپتېيله چې د افغانستان په سیاسي مشرتابه کې هم بدلون راولي . په همدې توگه د ١٩٨٦ ز کال د [[می]] پر ۴ کارمل د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند د عمومي منشي له څوکۍ او دندې څخه گوښه او پر ځای کې يې [[ډاکټر نجيب الله]] ځایناستی شو. ببرک کارمل وروسته د همدغه کال د [[نوامبر]] پر ۲۱ د جمهوري رياست له څوکۍ څخه هم گوښه شو . وروسته له دې چې له ولسمشرۍ دندې نه گوښه شو نو [[مسکو]] ته واستول شو. بيا پر ١٩٨٩ کال يو ځل بيا [[کابل]] ته راستون شو، خو د ژوند وروستۍ شېبې يې په شوروي اتحاد کې تېرې کړې او د سرطان په ناروغۍ مړ شو. ===د ډاکټر نجيب لخوا د شورويانو شړل=== د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] حکومت له درې کلونو وروسته په ۱۹۸۹ کال کې [[شوروي اتحاد|شورویان]] د [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] په خوښه له [[افغانستان]] څخه وايستل شول. کله چې د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت]] [[هېوادمشر]] [[ببرک کارمل]] د [[سرطان]] په ناروغۍ اخته شو او [[ژوند]] نه ناهیلی شو نو د هغه [[حکومت]] [[خاد|استخباراتو رييس]] [[محمد نجيب الله|ډاکتر نجيب الله احمدزی]] يې د خپل ځايناستي په توګه انتخاب يې کړ او واک يې وروسپاره. [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب الله احمدزي]] د ۱۹۸۷ څخه تر ۱۹۹۲ کال پورې د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|افغانستان]] [[هېوادمشر]] په توګه پاتې شو، په دې مېنځ کې يعنې د ۱۹۹۰ کال په اوږدو کې [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب الله احمدزي]] د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلقيانو]] او [[پرچم ګوند (افغانستان)|پرچميانو]] ځينو تېروتنو له امله [[د افغانستان اساسي قانون]] بدل کړ چې په ترڅ کې يې د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت]] د افغانستان جمهوريت ته بدل کړ، د [[پرچم ګوند (افغانستان)|پرچم ګوند]] ته يې د [[د افغانستان وطن ګوند|وطن ګوند]] نوم ورکړ ترڅو د يوه [[ملي]] او اصلاح راوستونکي ګوند په توګه فعاليت وکړي. [[اساسي قانون|د اساسي قانون]] بدلون اصلي لامل دا وو چې [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب]] غوښتل د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلقيانو]] او [[پرچم ګوند (افغانستان)|پرچميانو]] پر نوم خاورې واچوي او تېر هېر کړي يو نوی ولسي [[جمهوريت]] رامنځته شي او دا کار يې د اصلاح راوستنې په پار وکړ، ځکه په [[افغانستان|هېواد‌]] دننه د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلقيانو]] او [[پرچم ګوند (افغانستان)|پرچميانو]] نوم ډېر بد خلکو ته معرفي شوی وو، همداراز د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|دولت]] مخالفو جنګسالارانو لکه [[احمد شاه مسعود|احمدشاه مسعود]]، [[ګلبدین حکمتیار ـ ویکیپیډیا|ګلبدين حکمتيار]] او ځينې نورو هم له [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|حکومت]] سره [[سوله|سولې]] ته نه حاضرېدل. ولسمشر [[محمد نجيب الله|ډاکټر نجيب الله احمدزي]] غوښتل له مخالفانو سره سوله وکړي ځکه يې په خپل [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|حکومت]] کې بېساري بدلونونه راوستل، خو د هغوی ستونزه بدلونونه نه بلکې [[واک]] وو، هغوی غوښتل د واک پر چوکۍ کېني. چې ترپایه يې د حکومت د کمزوري کولو لپاره خپلو جنګونو ته دوام ورکړ او اخیر په پایله کې د [[محمد نجيب الله|ډاکتر نجيب الله]] [[جمهوريت|مډرن جمهویت]] او [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|پرمختللی حکومت]] له مېنځه لاړ، په ترڅ کې ډاکټر نجيب اعدام شو، [[طالبان]] او [[برهان الدين رباني|رباني]] د جنګ ګټونکي شول، په هېواد دننه جګړې پېل شوې. == اقتصاد == د افغانستان ډيموکراټيک جمهوريت اقتصاد په لومړي کې ښه او د پرمختګ پرلور روان وو، همداراز د افغانستان پوځي ځواکمنتيا هم د پام وړ وه، خو د خلقيانو او پرچميانو خپلمنځي اختلافات د دې لامل شول چې شورویان د افغانستان اشغال ته لاره ومومي او بهانه پیدا کړي. د شورویانو له اشغال وروسته دې هېواد ښه ورځ ونه ليدل، داخلي جګړو زور واخيست، ډېری افغانان کډوالۍ او هېواد پرېښودو ته اړ شول چې د افغانستان پر اقتصاد يې ډېره ناوړه اغیزه کېښودل. == سرچينې == kdtg0tqe09za2kveztmlqcz4lxxil79 0 57657 371070 272850 2026-11-08T16:49:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371070 wikitext text/x-wiki د شمالي کوریا د بشري حقونو ریکارډ زیاتره په نړۍ کې ترټولو بد ګڼل کېږي او په نړیواله کچه غندل شوی دی اود دې هېواد ریکارد د ملګرو ملتونو، اروپایي ټولنې او نورو ډلو لکه د بشري حقونو د څار سازمان ترنیوکې لاندې دي. ډېری د بشري حقونو نړیوال سازمانونه شمالي کوریا یو داسې هېواد بولي چې د ازادۍ د سرغړونې په اړسه هېڅ معاصر مشابهت نه لري.  <ref>{{cite web|title=Issues North Korea|work=Amnesty International UK|url=https://www.amnesty.org.uk/issues/North-Korea|access-date=July 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702014419/http://amnesty.org.uk/issues/North-Korea|archive-date=July 2, 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=Report of the Commission of Inquiry on Human Rights in the Democratic People's Republic of Korea|chapter=VII. Conclusions and Recommendations|publisher=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|date=February 17, 2014|chapter-url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc|access-date=July 1, 2014|page=365|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227104633/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc|archive-date=February 27, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=World Report 2014: North Korea|work=[[Human Rights Watch]]|date=January 21, 2014|url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/north-korea|access-date=July 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707145323/http://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/north-korea|archive-date=July 7, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=North Korea|work=[[Christian Solidarity Worldwide]]|url=http://dynamic.csw.org.uk/country.asp?s=id&urn=North_Korea|access-date=July 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714132616/http://dynamic.csw.org.uk/country.asp?s=id&urn=North_Korea|archive-date=July 14, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=ICNK welcomes UN inquiry on North Korea report, calls for action|work=[[International Coalition to Stop Crimes Against Humanity in North Korea]]|date=February 20, 2014|url=http://www.stopnkcrimes.org/bbs/board.php?bo_table=statements&wr_id=54|access-date=July 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073948/http://www.stopnkcrimes.org/bbs/board.php?bo_table=statements&wr_id=54|archive-date=October 6, 2014}}</ref> د بشري حقونو لویدیځې ډلې لکه د بخښنې نړیوال سازمان او د متحده ایالاتو په څېر هیوادونو تاکید کړی چې په عمل کې د بیان ازادۍ حق نه لري او یوازینی میډیا چمتو کوونکي چې قانوني ګڼل کېږي، هغه دي چې په شمالي کوریا کې د حکومت له خوا فعالیت کوي. په شمالي کوریا کې د بخښنې نړیوال سازمان او د متحده ایالاتو د بشري حقونو کمېټې د راپورونو له مخې، په ۲۰۱۷زکال کې اټکل شوي ۲۰۰،۰۰۰ بندیان په کمپونو کې زنداني شوي چې له سیاسي جرمونو او جبري کار، فزیکي ناوړه چلند او اعدام سره مخ شوي.   <ref>[https://www.amnesty.org.au/news/comments/304/ North Korea: Human Rights Concerns] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603175540/http://www.amnesty.org.au/news/comments/304/|date=June 3, 2011}}, ''Amnesty International'', November 28, 2006.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/07/washington/07diplo.html?_r=|work=The New York Times|first=Helene|last=Cooper|title=U.S. Releases Rights Report, With an Acknowledgment|date=March 7, 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220121806/http://www.nytimes.com/2007/03/07/washington/07diplo.html?_r=|archive-date=December 20, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last=Szoldra|first=Paul|title=The Stories from inside North Korea's Prison Camps Are Horrifying|work=Business Insider|date=March 24, 2017|url=http://www.businessinsider.com/un-north-korea-prison-camp-2017-3}}</ref><ref name="80-120k">{{UN doc|docid=A/HRC/25/63|body=Human Rights Council|session=25|title=Report of the commission of inquiry on human rights in the Democratic People's Republic of Korea|page=12 (paragraph 61)|date=February 7, 2014|accessdate=August 4, 2016}}</ref> د شمالي کوریا حکومت د بهرنیو لیدونکو فعالیتونه په کلکه څاري. مرسته کوونکي کارګران تر سخت امنیت لاندې دي او دوی هغو ځایونو او سیمو ته نه پرېښودل کېږي چې حکومت یې نه غواړي. لکه څرنګه چې اتباع نه شي کولی په ازاده توګه هېواد پریږدي، دا اساساً د مهاجرو او پناه غوښتونکو کیسې دي چې د ملت د بشري حقونو ریکارډ جوړ شوی. د حکومت دریځ چې د کوریا مرکزي خبري اژانس له لارې څرګندېږي، دا دی چې د بشري حقونو په ریکارډ باندې نړیوال انتقاد، د جوچي میشته سیسټم نسکورولو لپاره یو دلیل دی، په داسې حال کې چې د دې نقادانو سرغړونې له سزا سره نه مخ کېږي. <ref name="nkr">{{cite web|url=http://www.northkoreanrefugees.com/2008-exodus.htm|title=North Korean Refugees NGO|publisher=Northkoreanrefugees.com|date=October 20, 2008|access-date=August 23, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618135156/http://www.northkoreanrefugees.com/2008-exodus.htm|archive-date=June 18, 2010}}</ref><ref name="unhcr">{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,,PRK,4562d8cf2,487ca236c0,0.html|title=UNHCR Freedom in the World 2008 – North Korea|publisher=Unhcr.org|date=July 2, 2008|access-date=August 23, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018022844/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2C%2C%2CPRK%2C4562d8cf2%2C487ca236c0%2C0.html|archive-date=October 18, 2012}}</ref><ref>[http://www.kcna.co.jp/item/2005/200512/news12/23.htm#3 KCNA Assails Role Played by Japan for UN Passage of "Human Rights" Resolution against DPRK] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401222746/http://www.kcna.co.jp/item/2005/200512/news12/23.htm|date=April 1, 2012}}, KCNA, December 22, 2005.</ref><ref>[http://www.kcna.co.jp/item/2005/200511/news11/09.htm#10 KCNA Refutes U.S. Anti-DPRK Human Rights Campaign] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401222752/http://www.kcna.co.jp/item/2005/200511/news11/09.htm|date=April 1, 2012}}, ''KCNA'', November 8, 2005.</ref> د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې له ۲۰۰۳ز کال راهیسې هر کال یو پریکړه لیک تصویب کړی چې د دې هېواد د د بشري حقونو ریکارډ غندي. د ۲۰۱۱ زکال د دسمبر۱۹ پرېکړه لیک چې د ۵۱ غړو په نه حضور سربېره  ۱۶ـ۱۲۳ رایو سره تصویب شو او په پیونګ یانګ کې یې له حکومت څخه وغوښتل چې  " د بشري حقونو سیستماتیکي، پراخه او جدي سرغړونې" پای ته ورسوي، چي په کې عام اعدامونه او خپل سري توقیفونه شامل دي. شمالي کوریا دا پریکړه رد کړه او ویې ویل چې دا سیاسي انګیزه وه او د ناسمو جوړښتونو په بنسټ ولاړه وه. ۲۰۱۴ ز کال په فبروري کې، د ملګرو ملتونو ځانګړي کمیسیون په دې هیواد کې د لمړي لاس شواهدو په اساس یو ۴۰۰ مخیز راپور خپور کړ چې په کې "نه بیانیدونکي ظلمونو" مستند شوي چې په دې هېواد کې ترسره شوي. <ref name="SCR212">{{cite web|title=February 2012 DPRK (North Korea)|url=http://www.securitycouncilreport.org/site/c.glKWLeMTIsG/b.7966259/k.D9BB/February_2012brDPRK_North_Korea.htm|publisher=United Nations Security Council|date=February 2012}}</ref><ref name="un-panel-report">{{cite web|title=Report of the Commission of Inquiry on Human Rights in the Democratic People's Republic of Korea|work=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIDPRK/Pages/ReportoftheCommissionofInquiryDPRK.aspx|author1=Michael Kirby|author2=Marzuki Darusman|author3=Sonja Biserko|date=February 17, 2014|access-date=February 18, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217224637/http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIDPRK/Pages/ReportoftheCommissionofInquiryDPRK.aspx|archive-date=February 17, 2014}}</ref> == د کوریا دخلکو په دیموکراتیک جمهوریت کې د بشري حقونو په اړه د تحقیق کمیسیون == د ۲۰۱۳ کال د مې په ۶، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا اعلان وکړ چې د اسټرالیا څخه مایکل کربي، د سربیا څخه سونجا بیسرکو او د اندونیزیا څخه میرزوکي داروسمان د کوریا په ډیموکراتیک جمهوریت کې د بشري حقونو په اړه د ملګرو ملتونو د تحقیق کمیسیون د غړو په توګه ټاکل شوي.  <ref name="UN35713">{{cite news|title=Council President appoints Members of Commission of Inquiry on the Democratic People's Republic in Korea|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=13301&LangID=E|access-date=August 20, 2013|newspaper=The United Nations|date=May 7, 2013|location=Geneva|format=News release|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808193842/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=13301&LangID=E|archive-date=August 8, 2013}}</ref><blockquote>د څېړنو یاد کمیسیون به د کوریا دیموکراتیک جمهوریت کې د بشري حقونو سیستماتیک، پراخه او جدي سرغړونې چې په هغې کې خوړو ته د لاس رسي له حق څخه سرغړونه، د زندان په کیمپونو پورې اړوند سرغړونې، شکنجه او غیر انساني چلند، په خپل سري توقیف، تبعیض، د بیان له ازادۍ سرغړونه، د ژوند کولو له حق سرغړونه، د خوځښت له ازادي سرغړونه او اجباري ورکیدل، او د نورو هېوادنو د اتباعو برمته کول شامل دي، په بشپر مسؤلیت سره وڅېړي، په ځانګړي توګه چیرې چې دا سرغړونې ممکن د انسانیت پروړاندې جرمونو ته رسېږي.  <ref name="A/HRC/RES/22/13">{{cite web|title=Resolution adopted by the Human Rights Council: Situation of human rights in the Democratic People's Republic of Korea|url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G13/128/65/PDF/G1312865.pdf?OpenElement|publisher=United Nations|access-date=20 August 2013|date=9 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829031840/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G13/128/65/PDF/G1312865.pdf?OpenElement|archive-date=August 29, 2013|df=mdy-all}}</ref></blockquote>د ۲۰۱۳ زکال د اګست په ۲۰ مه ، کمېسیون د سویلي کوریا په سیول کې په یونسي پوهنتون کې پینځه ورځې د عامه خلکو شکایتونه واورېدل چې په کې د پناه غوښتونکو شواهد لاس ته راوړل شول او د ۲۰۱۳ ز د اګست په ۲۹، په جاپان کې د جاپاني اتباعو خپلوانو څخه چې د شمالي کوریا له خوا د ۱۹۷۰ ز او د ۱۹۸۰ لسیزو کې  تښتول شوي وو، غوږ ورته و نیول شو. شمالي کوریا دغه څېړنې "یوه سیاسي دسیسه" وبلله او په دې هېواد کې یې تحقیق کوونکو ته لاسرسی نه دی ورکړی. د ملګرو ملتونو پینل په سویلي کوریا، جاپان او انګلستان کې د شاهدانو سره مرکې وکړې او په متحده ایالاتو کې ېې د ۲۰۱۳ زکال د اکتوبر په ۳۰ او ۳۱ اوریدنې هم ترسره کړې. کمیسیون وویل چې هغوی په پرله پسې توګه د شمالي کوریا له استازو وغوښتل چې په عامه اوریدنو او پوښتنو کې برخه واخلي.  <ref name="NYT82013">{{cite news|title=North Korean Defectors Tell U.N. Panel of Prison Camp Abuses|url=https://www.nytimes.com/2013/08/21/world/asia/north-korean-defectors-tell-un-panel-of-prison-camp-abuses.html|access-date=August 20, 2013|newspaper=The New York Times|date=August 20, 2013|author=Choe Sang-hun|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403024747/http://www.nytimes.com/2013/08/21/world/asia/north-korean-defectors-tell-un-panel-of-prison-camp-abuses.html|archive-date=April 3, 2015}}</ref><ref>[http://www.voanews.com/content/un-panel-hears-from-relatives-of-japanese-abucted-by-nkorea/1739272.html "UN Panel Hears from Relatives of Japanese Abducted by N. Korea"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831151704/http://www.voanews.com/content/un-panel-hears-from-relatives-of-japanese-abucted-by-nkorea/1739272.html|date=August 31, 2013}}, ''Voice of America News'', August 29, 2013.</ref><ref>[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45682&Cr=democratic&Cr1=korea#.Uh98uCShUgE "UN human rights probe on DPR Korea set to begin hearings in Japan"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208074928/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45682&Cr=democratic&Cr1=korea|date=February 8, 2017}}, UN News Centre, August 23, 2013.</ref> د۲۰۱۴ زکال د فبروري په۱۷ کې، پینل خپلې موندنې په ۴۰۰ مخیز راپور کې خپرې کړې. کمیسیون د شمالي کوریا حکومت تورن کړ چې په سیستماتیکه، پراخه او لویه بڼه د بشري حقونو په سرغړونو کې دخیل دی. د پینل رییس مایکل کربي ځینې کړنې د نازیانو له خوا ترسره شوي عمل سره ورته بیان کړې.  <ref name="un-panel-report2">{{cite web|title=Report of the Commission of Inquiry on Human Rights in the Democratic People's Republic of Korea|work=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIDPRK/Pages/ReportoftheCommissionofInquiryDPRK.aspx|author1=Michael Kirby|author2=Marzuki Darusman|author3=Sonja Biserko|date=February 17, 2014|access-date=February 18, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217224637/http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIDPRK/Pages/ReportoftheCommissionofInquiryDPRK.aspx|archive-date=February 17, 2014}}</ref><blockquote>په ډېری مواردو کې، د کمیسیون له خوا موندل شوي د بشري حقونو سرغړونې د انسانیت پروړاندې جرمونه تشکیلوي. دا یوازې د دولت حدود نه دي؛ دا د سیاسي سیسټم لازمي برخې دي چې د هغو موخو څخه لرې تللي چې دوی یې د تاسیس ادعا کوي. د دې سرغړونو شدت، پیمانه او طبیعت یو داسې دولت څرګند کړ چې په معاصره نړۍ کې بل هېڅ دولت په دې شان نشته. </blockquote>په شمالي کوریا کې د بشري حقونو د کمیټې ګډې مشرې روبرټا کوهن وویل چې اوس په نړیوالې ټولنې پورې اړه لري چې د ځورول شوو کسانو د ساتنې لپاره اقدام وکړي او عاملین یې عدالت ته راکش کړي. د کوریا دولت یا DPRK دغه موندنې رد کړې. په یوه بیان کې دوی وویل چې کمېسیون "د اروپایي ټولنې او جاپان له خوا د متحده ایالاتو د دښمنۍ پالیسۍ سره په ملګرتیا د بشري حقونو د سیاسي کولو محصول ؤ." د ۲۰۱۴ز کال د نومبر په ۱۸، ملګرو ملتونو د یوه پرېکړه لیک په ګټه رایه ورکړه چې شمالي کوریا د بشر ضد جرمونو لپاره د جرمونو نړیوالې محکمې ته راجع کړي.  <ref>[https://archive.today/20140218083650/http://www.asiabulletin.com/index.php/sid/220121420/scat/bf053b50c46383e0/ht/UN-panel-on-North-Korea-details-horrific-torture-appeals-to-world-to-act "UN panel on North Korea details horrific torture, appeals to world to act"], ''Asia Bulletin'', February 17, 2014.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-30107489|title=North Korea: UN moves closer to ICC human rights probe|work=BBC News|date=November 19, 2014|access-date=April 22, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203195952/http://www.bbc.com/news/world-asia-30107489|archive-date=February 3, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2014/11/18/world/asia/un-north-korea-vote/index.html|title=Un votes against North Korea on human rights - CNN.com|first=Ray|last=Sanchez|date=November 18, 2014|publisher=cnn.com|access-date=April 22, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207123316/http://www.cnn.com/2014/11/18/world/asia/un-north-korea-vote/index.html|archive-date=February 7, 2017}}</ref> == د DPRK دریځ == په شمالي کوریا کې د بشري حقونو بحث داسې تاریخ لري چې په ۱۹۴۸ز کې د دولت تاسیس څخه وړاندې دی. د مارکس د تیوري پر بنسټ، د کنفیسیوس دود او د جوچي نظرېې له مخې د شمالي کوریا د بشري حقوقو تیوري حقوق مشروط ګڼي نه عمومي او وایي چې جمعي حقونه د انفرادي حقونو په پرتله لومړیتوب لري او دا چې د رفاه او د ژوند د معیشت حقوق لومړيتوب لري.   <ref name="Song2008">{{cite journal|last=Song|first=Jiyoung|author2=Robert Weatherley|title=The Evolution of Human Rights Thinking in North Korea|journal=Journal of Communist Studies and Transition Politics|date=June 2008|volume=24|issue=2|pages=272–296|doi=10.1080/13523270802003111|doi-access=free}}</ref> کیم ایل سونګ وویل چې د ډیموکراسۍ مفهوم "دښمنو عناصرو ته چې د سوسیالیزم مخالفت کوي یا ناپاک عناصر چې د خلکو د ګټو خلاف عمل کوي، آزادي او حقوق نه شي ورکولی." <ref name="Song104">Jiyoung Song. ''Human Rights Discourse in North Korea: Post-Colonial, Marxist, and Confucian Perspectives''. Taylor & Francis US. p.104</ref> د شمالي کوریا حکومت ادعا کوي چې د DPRK اساسي قانون د دې خلکو بشري حقونو ضمانت کوي، او دا تضمینونه د دې په قوانینو او مقرراتو کې په بشپړ ډول توضیح شوي. دوی ادعا کوي چې د بشري حقونو دا تضمینونه او قوانین په ټول هېواد کې او هر فرد ته په درناوي سره په کلکه پلي کېږي.   <ref name="DPRK2009">{{cite web|title=NATIONAL REPORT SUBMITTED IN ACCORDANCE WITH PARAGRAPH 15 (A) OF THE ANNEX TO HUMAN RIGHTS COUNCIL RESOLUTION 5/1* Democratic People's Republic of Korea|url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session6/KP/A_HRC_WG6_6_PRK_1_E.pdf|work=HUMAN RIGHTS COUNCIL Working Group on the Universal Periodic Review Sixth session|publisher=United Nations|access-date=August 4, 2012|date=November 30 – December 11, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913054743/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session6/KP/A_HRC_WG6_6_PRK_1_E.pdf|archive-date=September 13, 2011}}</ref> د څېړنو کمېسیون راپور له خپریدو څخه اووه میاشتې وروسته، شمالي کوریا خپل د DPRK ټولنې د بشري حقونو مطالعاتو راپور خپور کړ چې ادعا کوي، شمالي کوریا "ریښتیني بشري حقونه" لري. شمالي کوریا د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د نړیوالې دوره يي بیاکتنې په پروسه کې د خپلو بشري حقونو د فعالیت ښه کولو لپاره د ۲۸۶ وړاندیزونو څخه ۱۱۳ وړاندیزونو په پلي کولو باندې هم موافقه وکړه. کربي په نړیواله دوره یي بیاکتنه کې د شمالي کوریا ګډون، د دې هېواد له خوا د بشري حقونو راپور خپرول او د ۲۰۱۴ آسیایی لوبو ته د هوانګ پیونګ سو لیدنه "دوهکه کوونکې سرغړونه" و بلله و او په دې اړه یې شک څرګند کړ چې ایا د شمالي کوریا حکومت واقعاً د بشري حقونو په اړه اندیښنه لري یا په ساده ډول په ملګرو ملتونو کې د انتقاد لپاره چمتووالی نیسي. کربي د بشري حقونو مطالعاتو لپاره د DPRK ټولنې د راپور برخې "عادلانه نظر" په توګه هرکلی وکړ، مګر یادونه یې وکړه چې دا د څېړنوکمېسیون په راپور کې راپورته شوو مسئلو باندې بحث کولو کې پاتې راغلی.<ref name="washSeptember172014">{{Cite web|title=North Korea wrote a 53,558-word report on its human rights record. The conclusion? It's pretty good.|author=Adam Taylor|work=[[The Washington Post]]|date=September 17, 2014|access-date=May 11, 2015|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/09/17/north-korea-wrote-a-53558-word-report-on-its-human-rights-record-the-conclusion-its-pretty-good/}}</ref><ref name="sino_Yong">{{Cite web|title=Yongusil 50: A Cause for Optimism—Michael Kirby in Hong Kong|author=Byul Ryan-im|work=[[Sino-NK]]|date=October 26, 2014|access-date=May 11, 2015|url=http://sinonk.com/2014/10/26/kirby-in-hong-kong/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713023100/http://sinonk.com/2014/10/26/kirby-in-hong-kong/|archive-date=July 13, 2015}}</ref><ref name="bbc8October2014">{{Cite news|title=North Korea defends human rights record in report to UN – BBC News|work=BBC News|format=video|agency=BBC News|date=October 8, 2014|access-date=May 11, 2015|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29531969|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112172608/http://www.bbc.com/news/world-asia-29531969|archive-date=November 12, 2014}}</ref><ref name="youtEpicExchange">{{Cite web|title=Epic Exchange Between Justice Kirby and DPRK Councilor Kim Song|publisher=[[The Committee for Human Rights in North Korea]]|work=YouTube|date=October 24, 2014|access-date=May 11, 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=ML5FZX5J1Cc|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110124614/https://www.youtube.com/watch?v=ML5FZX5J1Cc|archive-date=January 10, 2016}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == mydzoj029rfyx1rayelwvo5tr60z7bm 0 57658 371060 336359 2026-11-08T16:41:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371060 wikitext text/x-wiki په ایټالیا کې په لومړنیو بشري حقونو کې د ایمان او عقیدې ازادي، له غیرو دیموکراتیکو هېوادونو څخه د پناه غوښتنې حق، د کار کولو حق او د قانون پر وړاندې د درناوی او د مساواتو حقوق شامل دي. بشري حقونه په هر هېواد کې د هر وګړي اساسي حقوق دي. په ایټالیا کې بشري حقونو د ډېرو کلونو راهیسې پرمختګ کړی او ایټالیا د بشري حقونو په اړه زده کړې لري. سربېره پردې، ایټالیا د ښځو، ماشومانو اوهمجنس بازانو، نرښځیو او ترانسجند خلکو لپاره ځانګړي بشري حقونه لري. په دې هېواد کې ځینې سازمانونه شته چې په ایټالیا کې د بشري حقونو ملاتړ کوي.   <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/mae/en/politica_estera/temi_globali/diritti_umani/litalia_e_i_diritti_umani.html|title=Italy and Human Rights|last=Farnesina|date=2019|website=www.esteri.it|language=en-gb|access-date=2019-05-09}}</ref> == په ایټالیا کې د بشري حقونو پرمختګونه == د بشري حقونو فعالین او مدافعین چې د بشري حقونو د ساتنې لپاره د پام وړ هڅو کې برخه اخلي، د ایټالیا هېواد له خوا مرکزي ونډه والو په توګه پېژندل کېږي، چې دا کار بشري حقونو ته وده ورکوي او د هغو قربانیانو ملاتړ کوي چې بنسټیزه آزادي یا بشري حقونه يې تر پښو لاندې شوي وي. ویتوریو اریګوني، سرجیو دی ایلیا ، جوزیف فیرفولجا او ځینې نور اشخاص د بشري حقونو فعال مدافعین او فعالین ګڼل کېږي چې د بشري حقونو د خوندیتوب په یو شمېر چارو کې بوخت وو او په دې برخه کې یې پرمختګ ته وده ورکړې. له دواړو، د بشري حقونو فعالینو او هم له مدافعینو څخه ملاتړ کیږي او ایټالیا د دې اشخاصو او ډلو له حقونو او خوندیتوب څخه دفاع ته ژمنه ده څو خپلو هڅو او د دوی شریکانو ته وده ورکړي. ایټالیا، د اروپایی اتحادیې سره یوځای د OSCE لارښوونې تعقیبوي او اوس مهال د مدني ټولنې لپاره د فعالانو او بشري حقونو مدافعینو ملاتړ ته دوام ورکوي.    <ref name=":0" /> === د بشري حقونو زده کړه === د بشري حقونو زده کړه په ایټالیا کې د یوې بنسټیزې تګلارې په توګه رامینځته شوې، چې هدف یې د حقونو په اړه د پوهاوي لوړول او د اتباعو د ساتنې لپاره د یوې وسیلې په توګه د هغې کارول دي. دغه تګلاره همدا راز هڅه کوي چې په ټولنه کې د حقوقو د تامین له لارې د انسان عزت ته درناوی زیات، دوه اړخیزه تفاهم لوړ او د افرادو د بنسټیزې آزادۍ محافظت پیاوړی کړي. ښوونه په دواړو رسمي او غیر رسمي ادارو کې ترسره  کېږي، څو د ایټالیا اتباع د ژوند په هر پړاوکې د بشري حقونو د ساتنې او ودې لپاره وروزل شي. په  ۲۰۱۸  ز کال کې، "د ساتنې مسؤلیت" د ایټالیا حکومت  له خوا د ښوونځي پروژې په توګه طرح او په لاره واچول شو، څو د زده کوونکو پوهاوی د بنسټیزې آزادۍ او بشري حقونو د ساتنې په اړه لوړ کړي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.youthforhumanrights.org/news/2014-italy-expanding-human-rights.html|title=ITALY: Expanding Human Rights Education|website=www.youthforhumanrights.org|access-date=2019-05-09|خونديځ نېټه=2019-05-09|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190509111041/http://www.youthforhumanrights.org/news/2014-italy-expanding-human-rights.html|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190509111041/http://www.youthforhumanrights.org/news/2014-italy-expanding-human-rights.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509111041/http://www.youthforhumanrights.org/news/2014-italy-expanding-human-rights.html}}</ref> == په ایټالیا کې بشري حقونه == === د ایمان او عقیدې آزادي === هرکال، ایټالیا په اروپایی ټولنه کې د غړو هېوادونو سره همغږي کوي، څو د مذهب او عقیدې د حقونو د پرېکړه لیک په اړه کار وکړي، او د دیني ننګونو د بېلابېلو اړخونو له تبعیض سره خپل مخالفت وښیي. ایټالیا د مذهب او عقیدې د آزادۍ په اړه د اروپایي ټولنې د لارښوونو له اړخه د اروپایی اتحادیې په کچه د آزادۍ یا مذهب په برخه کې د درېیمو هېوادونو پروړاندې د اقداماتو د ملاتړ لپاره یادښتونه چمتو کوي. په عین وخت کې، دغه لارښوونې هغه حقوق په ګوته کوي چې د دین آزادي په مجموعي توګه پلې کړي او هدف یې د اقلیت دیني ډلو خوندي کول دي. په ۲۰۱۷ زکال کې، د دین او عقیدې آزادي او همدا راز د هغوی د وکالت په اړه د ایټالیا G7 هېوادنو د ریاست په دوره کې نوښتونه تر بحث او ودې لاندې ونیول شول. سربیره پردې، د فرانسې په ملاتړ د کلتوري میراثونو ساتنې او د کلتوري آثارو غیرقانوني راکړې ورکړې پروړاندې د مبارزې لپاره د امنیت شورا پریکړې په  ۲۰۱۷ ز کې رامنځ ته شو. پرېکړه لیک د رایو په اتفاق سره تصویب شو او د همدې کال په مارچ کې نافذ شو. د ديني تاوتریخوالي پروړاندې د مبارزې په برخه کې، دغه پرېکړه لیک کلیدي مقرراتو ته اشاره کوي چې هدف یې په اوږد مهال کې د هېوادونو په کچه قومي او دیني تنوع ته وده ورکول دي.   <ref name=":4">{{Cite journal|date=2018|title=ITALY 2018 HUMAN RIGHTS REPORT|url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/03/ITALY-2018-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf}}</ref> === د مرګ سزا === د ایټالیا ۱۹۴۷ زکال اساسي قانون د جګړې پرمهال د نظامي قانون څخه بهر د اعدام سزا منع کوي. ترټولو لوړ لومړیتوب چې د نړیوال کمپاین سره تړلی د اعدام په سزا د بندیز په برخه کې دی. د ۱۹۹۰ ز لسیزې راهیسې، د اعدام په سزا کې د نړیوال ځنډ-بندیز (قانوني مهلت) ترلاسه کولو لپاره ډېری نوښتونه په لاره اچول شوي. د ملګرو ملتونو عمومي غوڼدې په ۲۰۰۷ ز کال کې دا ځنډ بندیزقبول کړاو دا پرېکړه لیک د رایو په اکثریت تصویب شو. له هغې وروسته  د ملګرو ملتونو عمومي غونډې هر دوه کاله وروسته دغه پرېکړه لیکونه تصویب کړي. د مرګ د سزا د بندولو د ځنډ په اړه وروستۍ تصویب شوې پرېکړه په  ۲۰۱۸  ز کال کې وه. دغه پرېکړه لیک د ۱۲۱ موافقو رایو په ملاتړ سره وه، چې تر دې دمه د "موافقو" رایو په ریکارډونو کې ترټولو لوی شمېر و. په ۲۰۱۴ زکال کې، د ایټالیا د بهرنیو چارو او نړیوالې همکارۍ وزارت د مدني ټولنو د سازمانونو استازي راوغوښتل او له هغوی څخه یې د هېواد د اقدام د همغږي کولو غوښتنه وکړه، څو په درېیمو هېوادونو کې د پوهاوي په لوړولو کې د هغه اغېزمنتوب ته وده ورکړي، څو د ملګرو ملتونو پرېکړه لیک کې د دې قانوني ځنډ لپاره مثبت ځوابونه ترلاسه کړي، مخکې له دې چې درېیمه کمېټه په دې اړه رایه ورکړي.    <ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/mae/en/politica_estera/temi_globali/diritti_umani/litalia_e_i_diritti_umani.html|title=Italy and Human Rights|website=www.esteri.it|language=en-gb|access-date=2019-05-13}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.liberties.eu/en/news/dont-take-your-human-rights-for-granted-amnesty-international-annual|title=Human Rights in Italy & Beyond: New Report Looks Back on 2017|last=Vittoria|first=Scogna|date=2018|website=Liberties|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110070445/https://www.liberties.eu/en/news/dont-take-your-human-rights-for-granted-amnesty-international-annual|archivedate=2020-01-10|access-date=2021-10-27|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.liberties.eu/en/news/dont-take-your-human-rights-for-granted-amnesty-international-annual|title=Human Rights in Italy & Beyond: New Report Looks Back on 2017|last=Vittoria|first=Scogna|date=2018|website=Liberties|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110070445/https://www.liberties.eu/en/news/dont-take-your-human-rights-for-granted-amnesty-international-annual|archivedate=2020-01-10|access-date=2021-10-27|url-status=dead}}</ref> === تبعیض === په مدني کچه هغه اصلي اړخونه چې اوس مهال په تبعیض کې شامل دي:  یهودیت ضد، نژاد پالنه او جنسیت پالنه دي. ایټالیا د قوانینو او کوډونو څو لړۍ په لاره اچولې چې د تاریخ په اوږدو کې د تبعیض پروړاندې مبارزه کوي او د زیان منونکو او لږه کیو ډلو بشري حقونه او بنسټیزه ازادي ساتي.    === د ښځو حقونه === د ایټالیا هېواد ژمن دی چې په هېواد کې د جنډر مساوات او د ښځو ځواکمنتیا ته وده ورکړي – څرنګه چې ایټالیا ملګرو ملتونو د ښځو پروړاندې د تبعیض د ټولو ډولونو د منع کولو کنوانسیون د یوې برخې په توګه دی، دغه هېواد د کار پر ځای، ټولنه او کورنۍ کې د ښځو حقونو ته وده ورکوي او ملاتړیې کوي. دا ډول اړوند مسایل او پرمختګ هرکال په ملګرو ملتونو کې هڅول کېږي. ایټالیا د تاوتریخوالي څخه د ښځینه ساتنې په اړه د اروپا شورا له کنوانسیون څخه چې په  ۲۰۱۴  ز کې نافذ شو، ملاتړ کوي. په۲۰۱۶ زکال کې، درېیم ملي عمل پلان په ملي کچه را منځ ته شو چې د ښځو، سولې او امنیت اجنډا پلې کوي.       === د همجنس بازانو، نرښځیو او ترانس جندر وګړو حقونه === د هم جنس بازانو جنسي فعالیت په ایټالیا کې له ۱۸۹۰ ز راهیسې په قانوني ډول تصویب شوی، که څه هم ځینو پخوانيو خپلواکو ایالتونو چې د ایټالیا سلطنت یې تاسیس کړی ؤ، د مخه یې دغه فعالیت قانوني کړی ؤ. کله چې د نارینه او ښځینه دواړه همجنسو جنسي فعالیت قانوني شو او د جزا نوی قانون صادر شو، د همجنس بازانو او ټرانسجندرانو حقوق له ۱۸۹۰ ز راهیسې بدل شوي. په  ۲۰۱۶ زکال کې، ایټالیا د مدني اتحادیو قانون تصویب کړ چې همجنس جوړو ته د واده حقونه ورکوي، اما د کوچني ماشوم منل لاهم قضایی بحث دی او په قانون کې نه دی شامل شوی. ډېری قانوني حقونه هم د ورته قانون له خوا همجنسبازو ډلو ته چمتو شوي چې په غیر رسمي توګه یا بې له واده ګډ ژوند کوي. د دووښځو ترمینځ واده ته په رسمي ډول پ۲۰۱۷ ز کې د ایټالیا سترې محکمې له خوا اجازه ورکړل شوه او په رسمیت و پېژندل شوه.   <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/italy|title=World Report 2019: Rights Trends in Italy|date=2018-12-21|website=Human Rights Watch|language=en|access-date=2019-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.liberties.eu/en/news/cild-report-for-human-rights-committee/11561|title=Shadow Report for UN Highlights Many Human Rights Issues in Italy|publisher=European Liberties Platform|website=Liberties.eu|language=en|access-date=2019-05-30}}</ref> له 1982 کال راهیسې، ایټالیا خلکو ته اجازه ورکړې چې په قانوني ډول خپل جنس بدل کړي. ایټالیا له 2003 کال راهیسې په ټرانس جندر کې د تبعیض د له مینځه وړلو لپاره، په ځانګړي توګه د کار او دندې په ځای کې، دا ډول تبعیض بند کړی. پداسې حال کې چې له هغې وروسته د جنسي تمایل یا جندر د هویت په اړه د تبعیض پروړاندې نور صادر شوي قوانین او لایحې شتون نه لري    == سرچينې او ياداښتونه == aft2pfx2ky6e3tz3q7cof1s0terqw4n 0 57670 371151 369711 2026-11-08T17:53:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371151 wikitext text/x-wiki د تاریخ په اوږدو کې ښځو په پوځ کې د ګڼو مسئولیتونو په درلودلو سره په بېلابېلو دندو کې خدمت کړی دی. په ډېری هېوادونو کې وروسته له دې ښځې د ځينو جګړییزو ماموریتونو د ډولونو څخه نه محرومېږي لکه پیلوټي، میخانیک او د پلي ځواک افسري. د ۱۹۱۴ کال راهیسې، د لوېدیځو هېوادونو په پوځي ځواکونو کې ښځو له پخوا څخه په ډېره ستره شمېره او ډېرو ګڼو دندو کې خدمت کړی دی. په ۱۹۷۰یمو کلونو کې، ډېری لویديځو پوځي ځواکونو ښځو ته  دا اجازه ورکړه چې د پوځ په ټولو څانګو کې په فعاله توګه خدمت وکړي. په ۲۰۰۶ کال کې، اتو هېوادونو (چین، ایریتیریا، اسراییلو، لیبیا، مالیزیا، شمالي کوریا، پېرو او تایوان) ښځې پوځي خدمت ته راوغوښتلې. په ۲۰۱۳ کال کې، ناروې د ناټو تړون لومړنی هېواد و چې ښځې يې پوځ ته راوبللې او همدارنګه په نړۍ کې لومړنی هېواد و چې ښځې يې له سړیو سره په یوشان رسمي شرایطو کې په پوځ کې شاملې کړې. په ۲۰۱۷ کال کې، د ناروې ګاونډي، سویډن، هم د هغه هېواد لاره ونیوله او په ۲۰۱۸ کال کې هالنډ هم له دې لړۍ سره یوځای شو (که څه هم په هالنډ کې د سولې پر مهال فعال جبري خدمت نشته).<ref>{{Cite web|date=2020-05-07|title=Women Warriors: The ongoing story of integrating and diversifying the American armed forces|url=https://www.brookings.edu/essay/women-warriors-the-ongoing-story-of-integrating-and-diversifying-the-armed-forces/|access-date=2021-05-19|website=Brookings|language=en-US}}</ref><ref>{{cite book|author=Carreiras, Helena|title=Gender and the military: women in the armed forces of western democracies|publisher=Routledge|location=New York|year=2006|page=1|isbn=978-0-415-38358-5|url=https://www.google.com/books?id=h_teNrU9k6QC&pg=PA1}}</ref><ref>{{cite web|title=Women in the military — international|url=http://www.cbc.ca/news2/background/military-international/|website=www.cbc.ca|access-date=17 Nov 2017|date=30 May 2006}}</ref><ref>{{cite news|title=Norway becomes first NATO country to draft women into military|url=https://www.reuters.com/article/us-norway-women-conscription-idUSBRE95D0NB20130614|agency=Reuters Staff|newspaper=Reuters|access-date=17 Nov 2017|date=14 June 2013}}</ref><ref name="auto1">{{Cite journal|last1=Persson|first1=Alma|last2=Sundevall|first2=Fia|date=2019-03-22|title=Conscripting women: gender, soldiering, and military service in Sweden 1965–2018|journal=Women's History Review|volume=28|issue=7|pages=1039–1056|doi=10.1080/09612025.2019.1596542|issn=0961-2025|doi-access=free}}</ref> په ۲۰۱۸ کال کې، یواځې دوو هېوادونو ښځې له سړیو سره په ورته رسمي شرایطو پوځ ته راوغوښتلې: ناروې او سویډن. یو شمېر نور هېوادونه په خپلو وسلوالو ځواکونو کې د ښځو د ورشاملولو اړوند قانونونه لري، خو په یوڅه توپیر سره؛ لکه، د خدمت معافیتونه، د خدمت موده او نور. پورته حقیقتونو ته په پام سره، د نایجیریا پوځ په ۲۰۲۱ کال کې د کادونا-ابوجا لويې [چټکې] لارې د خونديتابه په موخه ۳۰۰ ښځینه سرتېرې ځای پر ځای کړې. <ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.cbc.ca/news2/background/military-international/|title=INDEPTH: FEMALE SOLDIERS – Women in the military — international|date=May 30, 2006|access-date=May 2, 2015|publisher=[[CBC News]]|url-status=live|archive-date=April 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404041241/http://www.cbc.ca/news2/background/military-international/}}</ref><ref>{{Cite news|title=See Why Nigeria Army deploy 300 all-female soldiers to secure Kaduna-Abuja expressway|work=BBC News Pidgin|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-55839372|access-date=2021-05-18}}</ref> == تاریخ == === لومړۍ نړیواله جګړه === د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال، متحده ایالتونه د یوې بشپړې جګړې په هڅو بوخت وو. هرچا باید په جګړه کې خپله برخه مرسته کړې وای. خو دا هرومرو په دې مانا نه وه چې هر څوک دې جګړه وکړي. دې هېواد باید د سرتېرو د جنګېدو پر مهال د خپلو پوځیانو تمویل او د جګړې مالي ملاتړ ته ادامه ورکړې وای. متحده ایالتونو د جګړې له هڅو څخه د ملاتړ لپاره په موسسو تکیه وکړه. ښځو، د عامه معلوماتو کمېټې په څېر موسسو سره کار پیل کړ تر څو خلکو ته د جګړې په اړه ښوونه ورکړي. له دې سره سره، دې کمېټې ملت پالنه هم دودوله. سربېره پر دې چې ښځو د ښوونیزو کمېټو لپاره کار کاوه، دوی په هر ډول بستونو باندې خدمت وکړ. ډېری ښځې د YWCA موسسې غړې شوې او بهر ته له خپلو سرتېرو سره د مرستې په موخه ولاړې. دا په تاریخ کې لومړی ځل و چې د ټولو قشرونو ښځو له یو بل سره په ګډه کار کاوه او په جګړییزو هڅو کې يې مرسته کوله. د لوړو قشرونو ښځو د جګړې رضاکارانه موسسې جوړې کړې او د منځنیو او ټيټو قشرونو ښځو بیا په دې موسسو کې د نرسانو په توګه کار کاوه او یا يې هم د نارینه وو بستونه ډک کړل. <ref>{{Cite journal|doi=10.1093/ahr/rhy076|title=Lynn Dumenil. The Second Line of Defense: American Women and World War I; Elizabeth Cobbs. The Hello Girls: America's First Women Soldiers|journal=The American Historical Review|volume=123|issue=4|pages=1332–1334|year=2018|last1=Hendrickson|first1=Mark}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://americanhistory.si.edu/collections/object-groups/women-in-wwi|title=Women in World War I|website=National Museum of American History|language=en|access-date=2018-11-15}}</ref> ==== روسیه ==== یواځینی هېواد چې د پام وړ شمېر ښځینه پوځي ځواکونه يې ځای پر ځای کړي وو روسیه وه. له هماغه پیله، ښځینه سرتېرې یا په بدلو جامو کې پوځ ته ورغلې یا هم د خپلو ډلګیو لخوا په ضمني توګه ومنل شوې. تر ټولو نوموتی هغه يې په قزاقي کنډک کې د لومړۍ کرښې سپک سپور پوځ و چې قومنده يې د یوې ښځينه ډګروالې، الکساندرا کوداشېوا، په لاس کې وه. بله یوه یې ماریا بوچکارېوا ده چې درې ځله يې مډال اخیستی او صاحب منصبۍ ته رسېدلې وه، په دې حال کې نیویارک ټایمز راپور ورکړ چې په مسکو کې د ښوونځي دوولسو نجونو د ځوانو سړیو په جامو کې پوځ ته نوملیکنه کړې ده. په ۱۹۱۷ کال کې، مؤقت حکومت یو شمېر "د ښځو کنډکونه" جوړ کړل او بوچکارېوا ته يې هم د افسرانو د یوه کمیسیون قومنداني ورکړه. دا کنډکونه د کال پای ته رسېدو څخه وړاندې منحل کړای شول. وروسته د روسیې په کورنۍ جګړه کې، دوی د بلشویکیانو (پلي پوځ) او سپینو ساتونکو په ننګه وجنګېدل. <ref>Susan R. Sowers, Women Combatants in World War I: A Russian Case Study" (Strategy Research Project, U.S. Army War College, 2003) [http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA414547 PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202125753/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA414547 |date=2012-12-02 }}</ref><ref>{{cite book|last=Reese|first=Roger R.|title=The Soviet military experience: a history of the Soviet Army, 1917–1991|url=https://archive.org/details/sovietmilitaryex0000rees|publisher=[[Routledge]]|year=2000|page=[https://archive.org/details/sovietmilitaryex0000rees/page/17 17]}}</ref> ==== نور ==== په صربستان کې، یو څو ښځو کلیدي پوځي دندې درلودې. سکاټلنډۍ ډاکټرې اېلسي اینګلز د شاوخوا ۸۰۰۰ صربي پوځیانو د په شاتګ چارو همغږي وکړه او دوی يې د رومانیا او انقلابي روسیې له لارې تر سکاندنویا او په پای کې په بېړیو کې انګلستان ته ووېستل. بله مېرمن، میلونکا ساویچ وه چې په صربي پوځ کې يې د خپل ورور پرځای نوملیکنه وکړه. هغه د جګړې پر مهال وجنګېده او ښايي د پوځي تاریخ تر ټولو ډېره مډال ګټونکې مېرمن وي.  <ref>{{Cite news|title=SAVED 8,000 SERBS, BUT DIED IN EFFORT: Heroic Work Of Dr. Elsie Ingles Told by Woman Just Here from the Front.|date=February 11, 1918|work=New York Times}}</ref><ref>{{Cite news|title=SERBIAN ARMY LED BY WOMAN: DRAMATIC RETREAT THROUGH RUSSIA|date=April 30, 1918|work=South China Morning Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.serbia.com/about-serbia/serbia-history/world-war-one/milunka-savic/|title=Milunka Savić the most awarded female combatant in the history of warfare|website=www.serbia.com|access-date=2018-08-16}}</ref><ref>{{Cite journal|last=ОШИЋ МАЛЕШЕВИЋ|first=Никола|date=2016|title=Review of: Милунка Савић – витез Карађорђеве звезде и Легије части|journal=Tokovi Istorije|volume=1|pages=223–267|via=CEEOL}}</ref> په ۱۹۱۸ کال کې، لورېټا والش لومړنۍ مېرمن وه چې د ښځې په توګه یې نوملیکنه وکړه. د ۱۹۴۸ کال یوه قانون ښځو ته اجازه ورکړه چې د پوځي خدمتونو دایمي برخه واوسي. په ۱۹۷۶ کال کې، د ښځو لومړۍ ډلې ته د امریکا متحده ایالتونو په پوځي اکاډمۍ کې داخله ورکړل شوه. د وېسټ پاینټ پوځي روزنځي د ۲۰۱۳ کال نږدې ٪۱۶ فارغانې ښځینه وې. د فنلنډ د ۱۹۱۸ کال په کورنۍ جګړه کې له ۲۰۰۰ څخه ډېرې مېرمنې "د ښځو سور ګارډ" په چوکاټ کې وجنګېدې. <ref>{{cite news|url=http://norfolkdailynews.com/interactive/onlineextras/women-in-the-military/article_a21c355a-d822-11e2-87e3-001a4bcf6878.html|title=Women in the military|date=8 June 2013|newspaper=Norfolk Daily News|access-date=2013-10-24|archive-date=2015-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150311170423/http://norfolkdailynews.com/interactive/onlineextras/women-in-the-military/article_a21c355a-d822-11e2-87e3-001a4bcf6878.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/10/22/239260015/west-point-women-a-natural-pattern-or-a-camouflage-ceiling|title=West Point Women: A Natural Pattern Or A Camouflage Ceiling?|last1=Abramson|first1=Larry|date=22 October 2013|website=NPR.org|language=en|access-date=17 November 2017}}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2xCJBAAAQBAJ|title=The Finnish Civil War 1918: History, Memory, Legacy|last=Lintunen|first=Tiina|date=2014|publisher=Brill Publishers|isbn=978-900-42436-6-8|location=Leiden|pages=201–229|chapter=Women at War}}</ref> د هسپانیې د کورنۍ جګړې پر مهال، په زرګونو ښځو په مختلطو جګړو او د پوځ ساتونکو ډلګیو او یا هم د ملیشه ځواکونو په چوکاټ کې جګړه وکړه. <ref>{{Cite journal|last=Lines|first=Lisa|author-link=Lisa Lines|date=May 2009|title=Female combatants in the Spanish civil war: Milicianas on the front lines and in the rearguard|url=https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf|journal=Journal of International Women's Studies|volume=10|issue=4|pages=168–187|access-date=20 March 2018|تاريخ الأرشيف=23 March 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180323092435/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=23 March 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180323092435/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180323092435/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092435/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Female%20Combatants%20in%20the%20Spanish%20Civil%20War.pdf}}</ref><ref>{{cite book|title=Milicianas: Women in Combat in the Spanish Civil War (1936–1939)|url=https://archive.org/details/milicianaswomeni0000line|last=Lines|first=Lisa|publisher=Lexington Press|year=2011|isbn=978-0-7391-6492-1|location=Plymouth, UK|author-link=Lisa Lines}}</ref> === دویمه نړیواله جګړه === په ۱۹۴۰یمو کلونو کې د هغه مهال شهزادګۍ الیزابیت هم په بریتانوي پوځ کې خدمت کړی دی. په دویمه نړیواله جګړه کې ښکېلو ټولو سترو هېوادونو ښځینه پوځیانې استخدام کړې وې. پدوی کې ډېرو يې د نرسنګ، دفتري او حمایوي دندې درلودې. له ۵۰۰۰۰۰ څخه ډېرو ښځو په بریتانیه او جرمني کې د الوتکوضد ډلګیو، او همدارنګه د شوروي اتحاد د لومړۍ کرښې په ډلګیو کې جګړییزې دندې درلودې. ==== بریتانوي هند ==== په ۱۹۴۲ کال کې، د هند ملي اردو (ازاد هند فوج) د جهانسي راني کنډک رامنځ ته کړ چې بشپړ له ښځینه وو جوړ و او د جاپان په مرسته يې د سوباش چاندرا باس په مشرۍ د هند د خپلواکۍ جګړه پرمخ وړله. اټکل کېږي چې له ۱۰۰۰ ډېرو ښځو په دې کنډک کې خدمت کړی دی. <ref>[[Rani of Jhansi Regiment]]</ref><ref>http://www.nlb.gov.sg/biblioasia/2018/04/16/warrior-women-the-rani-of-jhansi-regiment/#:~:text=</ref> ==== بریتانیه ==== په ۱۹۳۸ کال کې، برطانيې د ښځو لپاره یونیفارم لرونکې چوپړتیاوې رامنځته کړې (د نرسانو وړې ډلګۍ له ډېر پخوا فعالې وې). د ۱۹۴۱ کال په وروستیو کې، برطانیې، پوځ ته ښځې ونیولې، ډېری یې فابریکو ته ولېږلې او ځینې یې بیا پوځ ته، په ځانګړې توګه د پوځ سره تړلي مرستندوی سیمه ییز خدمت (ATS) ته واستولې. ATS په ۱۹۳۸ کال کې د ښځو د مرستندويې ادارې په توګه په کار پیل وکړ. په ۱۹۴۱ کال کې، ATS ته پوځي حیثیت ورکړل شو، خو بیا هم ښځو د سړیو په پرتله یواځې دوه پر درېیمه برخه معاش ترلاسه کاوه. د جرمني الوتکو او V-1 توغندیو پر وړاندې د الوتکوضد وسلو کارولو اړوند ښځو ډېر نومیالی رول درلود. د لومړي وزیر وینسټن چرچیل لور هم هلته وه، او هغه ویلي وو چې که هر جنرال ۴۰۰۰۰ سرتېري وژغوري، داسې ده لکه چې سوبه یې ترلاسه کړې وي. د ۱۹۴۱ په اګسټ میاشت کې، ښځو د اور کابو کولو وسایل کارول؛ خو دوی ته اجازه نه وه چې ماشه کښېکاږي، ځکه د دښمن وژل تر ډېره نرینه کار بلل کېده. په ۱۹۴۳ کال کې، ۵۶۰۰۰ ښځې د الوتکوضد قومندانۍ کې وې، او ډېرۍ يې په هغو ډلګیو کې مېشتې وې چې له لندن سره نږدې وي. هلته دغو ښځو ته د مرګ خطر و خو د اسیر کېدو ګواښ شتون نه درلود. په لومړي ځل د الوتکوضد قومندانۍ کې د یوې ښځې مړینه د ۱۹۴۲ کال د اپریل په میاشت کې رامنځته شوه. <ref>{{cite journal|first=G. J.|last=DeGroot|title=Whose Finger on the Trigger? Mixed Anti-Aircraft Batteries and the Female Combat Taboo|journal=War in History|year=1997|volume=4|issue=4|pages=434–453|doi=10.1177/096834459700400404|s2cid=144038535}}</ref><ref name="D'ANN Campbell">{{cite journal|last=Campbell|first=D'Ann|title=Women in Combat: The World War Two Experience in the United States, Great Britain, Germany, and the Soviet Union|journal=[[Journal of Military History]]|year=1993|volume=57|issue=2|pages=301–323|url=http://americanhistoryprojects.com/downloads/ww2/women-combat.htm|doi=10.2307/2944060|jstor=2944060}}</ref><ref>Schwarzkopf, 2009</ref><ref>{{cite book|author=Sir Frederick Arthur Pile (bart.)|title=Ack-ack: Britain's defence against air attack during the Second World War|url=https://books.google.com/books?id=8BTTAAAAMAAJ|year=1949|publisher=Harrap|page=193}}</ref> ==== جرمني ==== درېیم رایش هم د ښځو لپاره ورته دندې درلودې. که به اس اس هیلفغینېن (SS-Helferinnen) په رایشول اس اس (Reichsschule SS) کې روزنه ترلاسه کړې وه، هغه به هم د اس اس (SS) برخه ګڼل کېده. نورو ټولو ښځینه کارګرانو له SS سره قرارداد یا تړون درلود او په ستره کچه د جبري کار له پنډغالو ټاکل کېدي. ښځو همدا ډول په مرستندویه ډلګیو کې په سمندري ځواک (Kriegshelferinnen)، هوايي ځواک (Luftnachrichtenhelferinnen) او پوځ (Nachrichtenhelferin) کې خدمت کړی دی. <ref name="Gordon Williamson 2003">Gordon Williamson, ''World War II German Women's Auxiliary Services'' (2003).</ref><ref name="Karen Hagemann 2011">{{cite journal|last1=Hagemann|first1=Karen|year=2011|title=Mobilizing Women for War: The History, Historiography, and Memory of German Women's War Service in the Two World Wars|journal=Journal of Military History|volume=75|issue=4|pages=1055–1094}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == cnc2q16scx5djsifpqsbt872oelifqe 0 57696 371221 367796 2026-11-08T18:47:31Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371221 wikitext text/x-wiki د کهکشانونو د جوړښت او تکامل مطالعه هغه بهیر دی چې له یوې نامتجانسې نړۍ څخه متجانس پیل ته، د کهکشانونو لمړی جوړښت، د وخت په تېرېدو سره کهکشانونو بدلون او هغه بهیر چې په نږدې کهکشانونو کې لیدل شوي او مختلف جوړښتونه رامینځته کوي، تر بحث لاندې نیسي. د ګلکسي جوړښت داسې انګېرل کیږي چې د ساختارد تشکیل تیوریو څخه د بېګ بانګ وروسته د کوچني کوانتم د بدلونونو په پایله کې را منځ ته شو. د مشاهده شوې پدیدې سره په عمومي موافقه کې ترټولو ساده ماډل د Lambda-CDM ماډل دی- په بل تعریف، دا چې طبقه بندي او یوځای کېدل کهکشانونو ته اجازه ورکوي چې کتله را ټوله او د هغې هم شکل او هم جوړښت دواړه وټاکي.   == د د کهکشانونو معمولي مشاهده شوې ځانګړنې   == په بهرنۍ فضا کې د تجربو ترسره کولو د ناتوانۍ له امله، د کهکشان د تکامل د تیوریو او ماډلونو د "ازمویښت" یوازینۍ لار د مشاهداتوپرتله کول دي. د کهکشانونو د رامینځته کېدو او تکامل توضیحات باید دا وړتیا ولري چې د کهکشانونو د مشاهده شویو ځانګړنو او ډولونه وړاندوینه وکړي. ادوین هبل د کهکشان لومړۍ د طبقه بندي نقشه جوړه کړه چې د Hubble tuning-fork  (د هبل د توازن دوشاخه) دیاګرام په نوم پیژندل کېږي. هغه کهکشانونه په بیضوي، نورمال مارپېچي، مسدود مارپېچي (لکه سپینه لاره یا Milky Way)، او نا منظمو ویشلي. د کهکشان دا ډولونه لاندې ځانګړنې ښیې چې د اوسني کهکشان د تکامل د تیوریو په واسطه توضیح کیدی شي:     * د کهکشانونو ډیری خصوصیات (لکه د کهکشان رنګ – د لوی والي ډیاګرام) په ګوته کوي چې اساساً دوه ډوله کهکشانونه شتون لري. دا ډلې په نیلي ستوري جوړونکو کهکشانونو چې مار پېچي ډوله دي، او سور غیر ستوري جوړونکي کهکشانونه چې د بیضوي کهکشانونو په څیر دي، ویشل کیږي.   * مارپېچي کهکشانونه خورا، کم عرضه، غلیظ او نسبتا ګړندی څرخېږي، په داسې حال کې چې په بیضوي کهکشانونو کې ستوري په تصادفي ډول جهت لرونکی مدار لري.     * ډېری لوی کهکشانونو په خپل مرکز کې لوی تور سوری supermassive black hole  لري، چې زموږ له لمر څخه د ملیونونو څخه تر میلیارد ځله پورې لویه کتله لري. د تور سوري کتله د کوربه کهکشان له محدب یا کروي کتلې سره تړلې ده.    * د فلزیت خاصیت د کهکشان د مطلق حجم (روښانتیا) سره مثبت تړاو لري.  په دې ځای کې یو عام غلط فهم شتون لري چې هبل په غلط ډول باور درلود چې د tuning fork  ډیاګرام د کهکشانونو تکاملي تسلسل له بیضوي کهکشانونو څخه عدسي شکل او د هغه له لارې مارپېچي کهکشانونو ته بیان کړی. دا خبره سمه نه ده، د تونینګ فورک ډیاګرام له ساده څخه پیچلي ته، پرته د لنډمهاله شرایطو په نظر کې نیولو سره، تکامل ښيي.  ستورپوهان اوس پدې باور دي چې ډیسک ډوله کهکشانونه احتمالا لومړی رامینځته شوي، بیا د کهکشان د یوځای کېدو له لارې یې بیضوي کهکشانونو ته تکامل کړی.  <ref>Hubble, Edwin P. "Extragalactic nebulae." The Astrophysical Journal 64 (1926).</ref> اوسني ماډلونه دا وړاندوینه هم کوي چې په کهکشانونو کې ډېری کتله له تورې مادې dark matter څخه جوړه شوې ده، دا هغه ماده ده چې په مستقیم دول د لیدو وړ نه ده، او ممکن بې له جاذبې، د کومې بلې له لارې تعامل ونه کړي. دا مشاهده د دې لپاره راپورته کیږي چې کهکشانونه لکه څنګه چې اوس نه وي رامنځ شوي، یا داسې نه څرخېدل لکه څنګه چې لیدل کېږي، پرته له دې چې هغوی تر مشاهدې ډېره کتله ولري.     == د ډېسک (دایروی) کهکشانونو جوړښت == د کهکشانونو په تکامل کې لومړنی مرحله تشکیلوي. کله چې کهکشان جوړیږي، د ډیسک شکل لري او د مارپېچ په څیر "بازو" جوړښتونو له امله چې په ډیسک کې موقعیت لري د مارپېچ کهکشان په نوم یادیږي. په دې اړه ډول ډول تیورۍ شتون لري چې څنګه د ستورو دا ډېسک ډوله توزیع د وریځې ډول مادې څخه رامینځته کیږي: خو په اوس وخت کې، هیڅ یو یې د دقیقې پایلې وړاندوینه نه کوي.   === له پورته – ښکته تیورۍ === اولین ایګین، دونالډ لینن بیل، او الن ساندیج په 1962 کال کې، یوه تیوري وړاندیز کړه چې د ډیسک کهکشانونه د لویو ګازي ورېځو د یوې ټولګې د سقوط له لارې رامینځته کیږي. د کائناتو په لومړیو کې د موادو ویش په ټوټو کې ؤ چې ډیری یې توره ماده درلوده. دې ټوټو د جاذبې له مخې متقابل عمل کولو، چې په یو بل یې څرخنده جزر او مد قوه واردوله چې د دې باعث شو چې هغو ته یو ډول زاویه وي حرکت ورکړي. څنګه چې د بیریونیک مایع سړه شوه، یو څه انرژي یې ضایع کړه او د مرکز په لور جذب شوه. د زاویه وي حرکت ساتلو سره، مرکز ته نږدې ماده خپل څرخش ګړندی کوي. بیا، لکه د پیزا ډول د څرخیدونکي توپ په څېر، ماده د یو کلک ډیسک په شکل رامینځته کیږي. کله چې ډیسک سوړ شي، ګاز د جاذبې له پلوه ثابت نه وي، نو نشي کولی د نږدې ورېځ په ډول پاتې شي. دا ماتیږي، او دا د ګاز کوچني وريځ-ستوري جوړوي. له دې چې توره ماده له مینځه نه ځي ځکه چې دا یوازې د جاذبې په واسطه تعامل کوي، د هغې پاتې شوني د ډیسک څخه بهر ویشل کیږي چې د تیاره هالو په نوم یادېږي.   <ref>{{cite journal|last=Eggen|first=O. J.|last2=Lynden-Bell|first2=D.|last3=Sandage|first3=A. R.|title=Evidence from the motions of old stars that the Galaxy collapsed|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1962-11_136_3/page/748|bibcode=1962ApJ...136..748E|date=1962|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=136|pages=748|doi=10.1086/147433}}</ref> مشاهدې ښیې چې د ډیسک بهر ستوري شتون لري، چې د "پیزا د خمیر" ماډل سره مشابهت نه لري. دا لومړی د لیونارډ سیرل او رابرت زین لخوا وړاندیز شو چې کهکشانونه د کوچني شروع کوونکو په یوځای کیدو سره رامینځته کیږي. دا چې له پورته څخه د ښکته تشکیل په سناریو پیژندل کېږي، دا تیوري خورا ساده ده او نور په پراخه کچه نه منل کیږي. <ref>{{cite journal|last=Searle|first=L.|author2=Zinn, R.|date=1978|journal=[[The Astrophysical Journal]]|title=Compositions of halo clusters and the formation of the galactic halo|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1978-10-15_225_2/page/357|bibcode=1978ApJ...225..357S|volume=225|pages=357–379|doi=10.1086/156499}}</ref> === له ښکته څه – پورته تیورۍ === په ډېرو وروستۍ تیوریو کې د تورې مادې د نوارنې حلقې را ټولېدل له ښکته څخه - پورته بهیر شامل دی. د دې پرځای چې د ګاز لویې ورېځې د کهشکان د را منځ ته کېدو لپاره سقوط وکړي، چې بیا ګاز کوچني وريځو په ډول ټوټې شي، وړاندیز کیږي چې ماده په دې "کوچنیو" ټوټو کې پیل کېږي (کتله د کروي ټوټو په ترتیب سره)، او بیا د څو ټوټې له یو ځای کېدو سره کهکشان را منځ ته کوي، چې بیا ورسته د جاذبې په واسطه جذب کېږي ترڅو د کهکشاني کلستر (ګېډي) را منځ ته کړي. دا له دې سره سره د بیریونیک مادې سره د تورې مادې د ډیسک ډوله توزیع لامل کېږي څو د پورته څخه – ښکته تیوري لاملونو ته په ورته ډول نورانې حلقې (هالو) جوړې کړي چې له مشاهداتو سره سمون لري.  <ref>{{Cite journal|last=White|first=Simon|last2=Rees|first2=Martin|date=1978|title=Core condensation in heavy halos: a two-stage theory for galaxy formation and clustering.|journal=MNRAS|doi=10.1093/mnras/183.3.341|bibcode=1978MNRAS.183..341W|volume=183|issue=3|pages=341–358|doi-access=free}}</ref> ستورپوهان دا مهال نه پوهیږي چې کومه پروسه د انقباض (جذب) مخه نیسي. په حقیقت کې، د ډیسک ډوله کهکشان تشکیل تیوري د ډیسک کهکشانونو د څرخښ سرعت او اندازې په تشکلیولو کې کې ځواب وییونکې نه دي. داسې وړاندیز شوی چې له روښانه نوي رامینځته شوي ستورو څخه شعاع، یا د لویو فعاله هستو شعاع د ډېسک د جوړښت د جذ بهیر ورو کوي. دا وړاندیز هم شوی چې د تورې مادې هالو (روښانه حلقه) کولی شي چې کهکشان را کش کړي او پدې توګه د ډیسک انقباض (جذب) بند کړي. <ref>{{Cite book|title=Cosmic Collisions: The Hubble Atlas of Merging Galaxies.|url=https://archive.org/details/cosmiccollisions0000chri|last=Christensen|first=L.L.|last2=de Martin|first2=D.|last3=Shida|first3=R.Y.|publisher=Springer|year=2009|isbn=9780387938530}}</ref> د لامبډا-CDM ماډل د عالم پېژندنې (کاسمولوژیک) ماډل دی چې له بګ بانګ وروسته د کایناتو جوړښت تشریح کوي. دا یو نسبتا ساده ماډل دی چې په کائناتو کې مشاهده شوو ډیری ځانګړنو، په شمول د کهکشان د مختلفو ډولونو نسبي فریکونسي؛ وړاندوینه کوي، خو دا په کائناتو کې د نري ډیسک ډوله کهکشانونو شمیر دومره په نظر کې نه نیسي. دلیل یې دا دی چې د کهکشان د جوړښت ماډلونه د لوی شمېر د یوځای کیدو وړاندوینه کوي. که چیرې د ډیسک کهکشانونه نورو کهکشانونو سره چې د پام وړ کتله (لږترلږه د هغې 15 سلنه کتله)  ولري، یوځای شي، دا یوځای کېدل به په ممکن احتمال له سره ډېسک له مینځه یوسي، یا لږترلږه ډیسک ګډوډ کړي او را منځ ته شوی کهکشان به د ډیسک کهکشان نه وي (بله برخه وګورئ). پداسې حال کې چې دا د ستورپوهانو لپاره یوه نه حل شوې ستونزه پاتې ده، دا د دې معنی نه لري چې د لامبډا-CDM ماډل په بشپړ ډول غلط دی، بلکه دا په کائناتو کې د کهکشانونود دقیق شمېر د را منځ ته کېدو لپاره نورې اصلاح ته اړتیا لري.   <ref>{{Cite journal|last=Steinmetz|first=Matthias|last2=Navarro|first2=Julio F.|date=2002-06-01|title=The hierarchical origin of galaxy morphologies|journal=New Astronomy|volume=7|issue=4|pages=155–160|doi=10.1016/S1384-1076(02)00102-1|arxiv=astro-ph/0202466|bibcode=2002NewA....7..155S|citeseerx=10.1.1.20.7981}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == oi5jmazh3rtanqe1xgstbtaw3ov433e 0 57697 371167 367687 2026-11-08T18:09:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371167 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Charles Darwin seated crop.jpg|350px|بټنوک|چارلز رابرټ ډاروین (۱۸۰۹ فبرورۍ ۱۲ د ۱۸۸۲ اپریل ۱۹)]] چارلز رابرټ ډاروین (۱۸۰۹ فبرورۍ ۱۲ د ۱۸۸۲ اپریل ۱۹) انګریزې طبیعت پېژندونکي، جیولوژیست (ځمک پوه) او بیالوژیست ؤ چې تر ډېره د تکامل په علم کې د خپل رول له مخې پېژندل کېږي. نوموړي دغه نظریه مطرح کړه چې ټول ژوندي موجودات د ګډ نسب لرونکي دي. هغه نظریه چې اوس د پوهانو له خوا منل شوې او د علم یو له اساسي مفاهیمو ګڼل کېږي. نوموړي له الفرد راسل والاسي (Alfred Russel Wallace) سره په ګډه مقاله کې خپله علمي نظریه مطرح کړې چې د تکامل دغه پړاو د طبیعي انتخاب په نوم د هغه بهیر د پایلو له مخې دی چې په کې د بقا لپاره هڅې د انتخابي پالنې په ګډون د هغو په طبیعي انتخاب ورته اغېز لري.<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin|date=18 July 2014}} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref><ref>{{harvnb|Desmond|Moore|Browne|2004}}</ref><ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A.|title=Why Evolution is True|publisher=Viking|year=2009|pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8 8–11]|isbn=978-0-670-02053-9|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8}}</ref><ref name="Larson79-111">{{Harvnb|Larson|2004|pp=79–111}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newscientist.com/special/darwin-200|title=Special feature: Darwin 200|access-date=2 April 2011|work=New Scientist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211051412/http://www.newscientist.com/special/darwin-200|archive-date=11 February 2011}}</ref><ref name="Westminster Abbey CD">{{cite web|title=Westminster Abbey » Charles Darwin|website=Westminster Abbey » Home|date=2 January 2016|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/charles-darwin|access-date=2 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200905/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/charles-darwin|archive-date=4 March 2016|df=dmy-all}}{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Darwin's Burial]}}</ref> ډاروین د بشري تاریخ په کچه ډېره اغېزمنه څېره ګڼل کېږي، چا چې د دې ویاړ درلود چې جسد یې په ویست مینستر کلیسا کې خښ شي. ډاروین په ۱۸۵۹ ز کال کې د On the Origin of Species په نوم کتاب خپور کړ چې د تکامل نظریه یې په کې له قانع کوونکو شواهدو سره تشریح کړې وې. د ډاروین دغه علمي کشف دې سربېره چې د ژوندانه ټول علوم یو له بل سره نښلوي، په ژوند کې بدلونونه هم توضیح کوي''.<ref>{{cite book|title=Why Evolution is True|last=Coyne|first=Jerry A.|author-link=Jerry Coyne|year=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-923084-6|page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17]|quote=In ''The Origin'', Darwin provided an alternative hypothesis for the development, diversification, and design of life. Much of that book presents evidence that not only supports evolution but at the same time refutes creationism. In Darwin's day, the evidence for his theories was compelling but not completely decisive.|url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17}}</ref><ref>{{cite book|title=Forerunners of Darwin|url=https://archive.org/details/forerunnersofdar0000bent|last=Glass|first=Bentley|author-link=Bentley Glass|year=1959|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, MD|isbn=978-0-8018-0222-5|page=iv|quote=Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence...a synthesis...compelling in honesty and comprehensiveness}}</ref><ref name="JvW">{{Harvnb|van Wyhe|2008}}</ref><ref name="b3847">{{harvnb|Bowler|2003|pp=178–179, 338, 347}}</ref><ref>[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online&nbsp;– Biography.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107165048/http://darwin-online.org.uk/biography.html|date=7 January 2007}} ''darwin-online.org.uk''. Retrieved 2006-12-15 {{Harvnb|Dobzhansky|1973}}</ref><ref>As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: "''The Origin of Species'' has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world...It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling." {{cite book|title=On the origin of species by means of natural selection|url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4|editor=Carroll, Joseph|year=2003|publisher=Broadview|location=Peterborough, Ontario|isbn=978-1-55111-337-1|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15]}}</ref>'' == ژوند لیک == === د ژوندانه پیل او زده کړې === چارلز رابرټ ډاروین د ۱۸۰۹ کال د فبروري میاشتې په ۱۲ مه د انګلستان د شروپ شیر ښار په شروزبري سیمه کې په خپل کور مونټ کې وزېږېد. هغه په بډایه ټولنه کې د یو ډاکټر او یوه مالي افسر رابرټ ډاروین او سوسانا ډاروین له شپږو اولادونو پینځم زوی و. د هغه دواړه نیکونه اراسموس ډاروین او جوسیا وجوود، د غلامۍ پر ضد له فعالو مبارزینو څخه وو.<ref>{{cite encyclopedia|last=Desmond|first=Adrian J.|title=Charles Darwin|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=13 September 2002|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-Darwin|access-date=11 February 2018|archive-date=6 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206114419/https://www.britannica.com/biography/Charles-Darwin|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date=11 June 2001|work=Darwin and Darwinism|publisher=[[Baruch College]]|access-date=26 November 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206010149/http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|archive-date=6 December 2008|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Smith|first=Homer W.|url=https://archive.org/details/manhisgods00smit|title=Man and His Gods|date=1952|publisher=[[Grosset & Dunlap]]|location=New York|pages=[https://archive.org/details/manhisgods00smit/page/339 339–40]|author-link=Homer W. Smith|url-access=registration}}</ref> دواړه کورنۍ تر ډېرې اندازې یونیتارین عیسوي وې. له دې سره چې وجوودانو په خپل منځ کې انګلیکانانو ته هم ځای ورکړی وو. رابرټ ډاروین چې خپله نسبتاً ازاد خیاله ؤ، خپل ماشوم چارلز ته یې د ۱۸۰۹ کال په نوامبر میاشت د شریسبوري په سنټ چاډ کلیسا کې د تعمید غسل ورکړ، خو چارلز او د هغه خویندو او وروڼو یې له خپلې مور سره یو ځای یونیتارین کلیسا ته تلل. اته کلن چارلز مخکې له دې چې په ۱۸۱۷ کال کې هغه ښوونځي ته چې د کلیسا د وعظ کوونکي له خوا اداره کېده ولاړ شي، له طبیعي تاریخ او د هغو په اړه د معلوماتو له راغونډلو سره یې لیوالتیا لرله. د هماغه کال په جولای کې یې مور مړه شوه. د ۱۸۱۸ کال له سپتمبر میاشتې وروسته هغه نور له خپل مشر ورور اراسموس سره په ګاونډي ښار شروزبري کې انګلیکن ښوونځي ته لاړ.<ref name="skool">{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=12–15}}{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=21 21–25]}}</ref> ډاروین مخکې له دې چې له خپل ورور ارسموس سره په ۱۸۲۵ کال کې د ایډنبرګ طبي ښوونځي (هغه مهال د بریتانیا په کچه د طبي زده کړو تر ټولو پرمختللی ښوونځي ؤ) ته ولاړ شي، د هماغه کال دوبي کې یې له خپل پلار سره د طبابت په برخه کې د کار زده کړې په موخه تېر کړ او له خپل پلار سره یې مرسته کوله چې د شروپ شیر د بېوزلو وګړو درملنه وکړي. ډاروین درسي لکچرونه ستړي کوونکي او د جراحي عملیات یې ناراحته کوونکي وبلل. له همدې امله یې زده کړې خوشې کړې. د زده کړو پرځای د جان ادمونستن په نوم ازاد شوي تور پوستي ته لاړ چې له چارلز واترتن سره یې د سویلي امریکا په باراني ځنګلونو کې ملتیا کړې وه څو په نږدې ۴۰ ورځني یو ساعته غونډو کې ورڅخه تاکسیدرمي زده کړي.<ref name="eddy">{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=48 47–51]}}{{harvnb|Desmond|Moore|2009|pp=18–26}}</ref> ډاروین د پوهنتون په دویم کال کې، د پلینیان له ټولنې سره یوځای شو. د راډیکال دیموکرات زده کړیالانو هغه ټولنه چې په ماټریالیستي نظریات یې په علم کې دود شوي ارتودوکسي مذهبي مفاهیم له پوښتنو سره مخ کول. ډاروین د طبيعي تاریخ له درس څخه چې رابرټ جیم سان ورکاوه ستړی شو. د جیم سان د ځمک پوهنې په درس کې د نپتونیزم او پلوتونیزم موضوعات شامل وو. ډاروین د بوټو ډلبندي زده کړه او د پوهنتون د موزیم له کلکسیون سره یې چې هغه مهال چې په اروپا کې یو له لویو موزیمونو څخه ؤ، مرسته کوله.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=72–88}}</ref><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=42–43}}</ref> له طبي زده کړو څخه د ډاروین لاس په سر کېدو د هغه پلار خواشیني کړ، هغه په قاطعیت سره نوموړی د کمبرېج پوهنتون د عیسویت کالج ته ولېږه چې د هنر په برخه کې لیسانس واخلي، چې په سیمه ییزه کچه د انګلیکن کشیش کېدو له پاره لومړنی ګام ؤ. له دې امله چې ډاروین په وروستۍ ازموینه کې په شرایطو برابر نه و، نو د ۱۸۲۸ کال په جنوري میاشت کې عادي دورې ته شامل شو. هغه تر مطالعې په اس سپرلیدل او نښه ویشتلو ته ډېر ارزښت ورکاوه. د کاکا زوی یې ویلیام ډاروین فاکس چې هغه هم د کریسټ کالج لوست، نوموړی یې د خپلو شانپرکونو (butterfly) په کلیکسیون سره متاثره کړ او ډاورین ته یې د حشرو پیژندنې علم ور معرفي کړ او نوموړی یې وهڅاوه تر څو د خزنده ګانو را ټولول تعقیب کړي.<ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=47–48, 89–91}}{{harvnb|Desmond|Moore|2009|pp=47–48}}</ref>{{sfn|Darwin|1887|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=66&itemID=F1452.1&viewtype=text 48]}} ډاروین دغه کار په ډېرې لیوالتیا ترسره کاوه. د هغه یو شمېر موندنې د بریټانوي حشراتو د رسامۍ په کتاب کې چې د جیمز فرانسیس ستیفنز اثر دی چاپ شوې. ډاروین د بوټو پېژندونکي جان ستیونز هنسلو نږدې ملګری او پیروی شو. نوموړي له نورو مخکښو طبیعت پلوه روحانیونو سره هم ملاقات وکړ. دغو روحانیونو د ده علمي کار د طبعي مذهبي الهیاتو په توګه ګڼلو. ډاروین د زده کړیالانو ترمنځ په "هغه سړي چې له هنسلو سره قدم وهي" مشهور شو. کله چې ازموینې را نږدې شوې ډاروین خپل وخت مطالعې ته ځانګړې کړ چې د ویلیام بیلي د مسیحیت د اثبات د کتاب ژبې او منطق یې خوښ شو. ډاروین د ۱۸۳۱ کال په وروستیو ازموینو کې ښه وځلېد او د عادي دورې د ۱۷۸ زده کړیالانو ترمنځ یې لسم ځایګی خپل کړ.<ref name=":02">{{cite book|last=Smith|first=Homer W.|url=https://archive.org/details/manhisgods00smit|title=Man and His Gods|date=1952|publisher=[[Grosset & Dunlap]]|location=New York|pages=[https://archive.org/details/manhisgods00smit/page/357 357–58]|author-link=Homer W. Smith|url-access=registration}}</ref><ref name=":2">{{cite book|author=Darwin|first=Charles|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hw2nmd;view=1up;seq=61|title=The life and letters of Charles Darwin|publisher=D. Appleton|year=1901|volume=1|pages=43–44|access-date=3 July 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924204343/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hw2nmd;view=1up;seq=61|url-status=live}}</ref><ref name=":22">{{cite book|author=Darwin|first=Charles|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hw2nmd;view=1up;seq=61|title=The life and letters of Charles Darwin|publisher=D. Appleton|year=1901|volume=1|pages=43–44|access-date=3 July 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924204343/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hw2nmd;view=1up;seq=61|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|editor-last=van Wyhe|editor-first=John|title=Darwin's insects in Stephens' Illustrations of British entomology (1829–32)|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_Stephens.html|url-status=dead|access-date=3 July 2020|website=Darwin Online|archive-date=1 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901090213/http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_Stephens.html}}</ref> ډاروین اړ وو څو د ۱۸۳۱ ز کال جون میاشت پورې په کمبرېج کې پاتې شي. هغه د طبیعي الهیاتو یا د خدای د صفاتو او وجود د مدارکو کتاب چې ویلیام پیلي لیکلی ؤ ولوست (لومړی ځل په ۱۸۰۲ کال کې چاپ شوی ؤ)، چې په طبیعت کې د الهي طرحې د بحث لامل شو او دغه کتاب دا توضیح کوله چې د خدای د چارو برابري د طبیعي قوانینو له مخې ده. هغه په همدې کال کې د طبیعي فلسفې د مطالعې اړوند مقدماتي بحثونو په نوم د جان هرشل نوی کتاب هم ولوست، په دغه کتاب کې د طبیعي فلسفې تر ټولو لوړې موخې د دلیل او شواهدو له مخې توصیف کړي وو.<ref name="dar57">{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=73–79}}{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=59 57–67]}}</ref><ref>{{Harvnb|Browne|1995|p=97}}</ref><ref>{{Harvnb|Browne|1995|pp=128–129, 133–141}}</ref><ref name="db">{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=69 67–68]}}</ref><ref name="syd5-7">{{Harvnb|von Sydow|2005|pp=5–7}}</ref> === د ډاروین د تکاملي نظریې پیل === کله چې ډاروین د افریقا لویې وچې له سفر وروسته انګلستان ته راوګرځېد، نږدې په ټولو علمي مرکزونو کې ډاروین پېژندل شوې څېره وه ځکه هنسلو د ۱۸۳۵ کال په ډسمبر میاشت کې د ځمک پوهنې په برخه کې ټاکل شویو طبیعت پوهانو ته د ده د یوې لیکنې په لېږلو د خپل پخواني زده کوونکي شهرت زیات کړی و. هغه مهال چې د ۱۸۳۶ کال د اکتوبر په دویمه د فالموث بېړۍ کورنوال ته ورسېده. ډاروین په چټکۍ سره شروزبري ته د خپل کور او خپلوانو د لیدو په موخه ولاړ. د دوی له لیدنې وروسته د هنسلو د لیدو لپاره کمبریج ته ولاړ، هنسلو ده ته لارښوونه کړې وه چې طبیعت پوهان پیدا کړي څو هغه حیوانات چې ده راغونډ کړي طبقه بندي او هم د بوټو پېژندنې نښې راټولې کړي. د ډاروین پلار هم د پانګونې لپاره ترتیبات ونیول څو زوی یې وکولای شي یو خپلواک عالم واوسي. ډاروین هم په احساساتي ډول په افتخار د لندن د انستیتیوتونو په شاوخوا کې ګرځېده څو د ده د ټولګو د توصیف په موخه متخصصین پیدا کړي. ژوو پېژندونکو کار په ډېر ځنډ ترسره کاوه او له دې ډار وو چې ډېرې نمونې به په ګودام کې پاتې شي.<ref>{{Harvnb|Darwin|1835|loc=[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LettersOnGeology.html editorial introduction]}}</ref><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=195–198}}</ref> چارلز لایل په ډېرې لیوالتیا ډاروین د لومړي ځل لپاره د اکتوبر په ۲۹ مه ولید، ډېر وخت لا نه وو تېر چې هغه یې هډوکي پېژندونکي یا اناتومېست ریچارد اون ته ور وپېژندلو. اوون په هغو فوسیلونو باندې د کار لپاره چې ډاروین راغونډ کړي وو د انګلستان د جراحانو د سلطنتي کالج له امکاناتو کار واخیست. هغه په ډېرې حیرانتیا متوجه شو چې دغه فوسیلونه هغه موجوداتو ته اړوند دي چې نسل یې له منځه تللی دی. د هغو لوی وجود لرونکو موجوداتو په څېر لکه ground sloths  او یا هم Megatherium. څرنګه چې ډاروین فکر کاوه دغه له منځه تللي موجودات په سویلي امریکا کې د هغو له نویو ژوندیو ډولونو سره اړوند وو. <ref>{{Harvnb|Owen|1840|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F9.1&pageseq=26 16], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F9.1&pageseq=83 73], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F9.1&pageseq=116 106]}}{{Harvnb|Eldredge|2006}}</ref><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=201–205}}{{Harvnb|Browne|1995|pp=349–350}}</ref> === د ډاروین مړینه او د خښولو مراسم === په ۱۸۸۲ کال کې هغه د صدري انژین یا "صدري پړسوب" په ناروغۍ اخته شو، چې هغه مهال د زړه د شریانونو د بندېدلو او یا هم د زړه د ناروغۍ په معنی وه. د هغه د مرګ پر مهال طبیبانو د ده ناروغي صدري حمله، یا د زړه سکته تشخیص کړه. ګمان په دې دی چې ډاروین د شیګاس ناروغي لرله (هغه ناروغي چې د یوې وینې خوړونکي حشرې په واسطه لېږدول کېږي).<ref>{{cite book|title=Darwin's Illness|url=https://archive.org/details/darwinsillness0000colp|pages=[https://archive.org/details/darwinsillness0000colp/page/116 116]–120|first=Ralph|last=Colp|df=dmy-all|doi=10.5744/florida/9780813032313.003.0014|chapter=The Final {{sic|nolink=y|reason=error in source|Illnes}}|year=2008|isbn=978-0-8130-3231-3}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Clayton|first=Julie|date=24 June 2010|title=Chagas disease 101|journal=Nature|language=en|volume=465|issue=n7301_supp|pages=S4–S5|doi=10.1038/nature09220|pmid=20571553|issn=0028-0836|bibcode=2010Natur.465S...3C|s2cid=205221512|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=http://dna.kdna.ucla.edu/parasite_course-old/cruzi_files/subchapters/case_of_charles_darwin.htm|title=The Case of Charles Darwin|website=dna.kdna.ucla.edu|access-date=27 September 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713034201/http://dna.kdna.ucla.edu/parasite_course-old/cruzi_files/subchapters/case_of_charles_darwin.htm|archive-date=13 July 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bernstein|first=R E|date=July 1984|title=Darwin's illness: Chagas' disease resurgens.|url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_1984-07_77_7/page/608|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=77|issue=7|pages=608–609|issn=0141-0768|pmc=1439957|pmid=6431091|doi=10.1177/014107688407700715}}</ref> تمه دا وه چې هغه به په ډاون کلي کې په سنټ مري کلیسا کې خښ شي خو د ډاروین د همکارانو  او عمومي او پارلماني غوښتنې وروسته، د سلطنتي ټولنې مشر ویلیام سپاتیس ووډ پرېکړه وکړه چې ډاروین د دې ویاړ لري تر څو په ویسټ منیستر کلیسا کې د جان هرشل او اسحاق نیوټن په خوا کې خښ کړل شي. د نوموړي د خښولو مراسم د اپریل په ۲۶ مه د چهارشنبې په ورځ د ده د کورنۍ غړو، ملګرو، پوهانو، فیلسوفانو، مخورو او زرګونو عامو وګړو په ګډون ترسره شول.<ref>{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR210.9&pageseq=16|title=[Reminiscences of Charles Darwin's last years.] CUL-DAR210.9|author=Darwin, Emma|author-link=Emma Darwin|year=1882|access-date=8 January 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090628080442/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=CUL-DAR210.9&pageseq=16|archive-date=28 June 2009}}</ref><ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=664–677}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == mni3wyisxxmguvjkbuxmw64166a9ivp 0 57701 370880 367813 2026-11-08T12:17:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370880 wikitext text/x-wiki له تشدد پرته مقاومت'''، یا''' له تشدد پرته اعمال، د ټولنیز بدلون په څېر د موخو د ترلاسه کولو لارې چارې دي چې له تاوتریخوالي پرته د سمبولیکو اعتراضونو، مدني سرغړونو، په سیاسي او اقتصادي برخو کې د نه مرسته کولو، په یو حقیقت ټینګار او یا هم د داسې نورو لارو چارو په واسطه ترسره کېږي. دغه ډول چارې فردي او یا هم ټولیزې غوښتنې څرګندوي، چې احساس کېږي د مقاومت کوونکي کس یا ډلې د اوسني وضعیت د ښه کېدو لپاره باید ترسره شي. له تشدد پرته مقاومت په پراخه کچه خو په غلطه توګه د مدني سرغړونې سره په مترادفه معنی کارول کېږي. د دغو اصطلاحاتو هر یو- له تشدد پرته مقاومت او مدني سرغړونه- ځانګړی مفهوم او شرایط له ځان سره لري. بېرل لانګ د تشدد پرته مقاومت او مدني سرغړونې د یوځای کېدو مخالف دی، د ده په باور په دې دلیل چې د مدني سرغړونې د یوې چارې لپاره اړین شرایط عبارت دي له: (1)دغه چاره باید د قانون سره په ټکر کې وي، (2) په قصدي ډول ترسره شي، او (3) فاعل د خپلې کړنې په مقابل کې د ځان لپاره د دولت تنبیهي اقدامات په پام کې نیولي وي او په ډېره خوښه سره هغه په ځان ومني. که چېرې له تشدد پرته سیاسي مقاومت دغه شرایط و نه لري، لانګ استدلال کوي چې د دغه دوه ډولو چارو توپیر یو له بل سره نشي کېدلای. له دې سربېره، مدني سرغړونه د سیاسي چارو هغه ډول دی چې په لازمي بڼه موخه یې اصلاحات دي نه انقلاب. هڅې یې هم ځانګړي قانون او یا هم د قوانینو یوې مجموعې ته اړوندېږي چې دولتي چارواکي یې په اړه مسئول بولي. خو په مقابل لوري کې، د تشدد پرته مقاومت سیاسي چارې کېدای شي انقلابي پای ولري. د لانګ په باور، په مدني سرغړونه کې اړتیا نشته څو له تاوتریخوالي پرته وي، په داسې حال کې چې د تاوتریخوالي کچه او شدت د هغه کسانو غیر انقلابي نیت ته اړوندېږې چې په مدني سرغړونو لاس پورې کوي. لانګ استدلال کوي چې له تاوتریخوالي ډک هغه هم د دولت د مامورینو په وړاندې له وژونکي تاوتریخوالي پرته مقاومت، یوازې هغه وګړي کولای شي چې په زوره بند (زندان) ته وړل کېږي، کېدلای شي دغه ډول مقاومت د مدني سرغړونې په توګه وبلل شي خو له تشدد پرته مقاومت یې نشو بللی.<ref name="Berel Lang, CD, NVR">{{cite journal|last1=Lang|first1=Berel|title=Civil Disobedience and Nonviolence: A Distinction with a Difference|url=https://archive.org/details/sim_ethics_ethics_1970-01_80_2/page/157|journal=Ethics|date=1970|volume=80|issue=2|page=157|doi=10.1086/291763|jstor=2379879|s2cid=154512316}}</ref> مهاتما ګاندي ددغه ډول مقاومت تر ټولو مشهوره څېره ده؛ ملګري ملتونه د هغه د زیږون ورځ، د اکتوبر دویمه، له تشدد پرته نړیوالې ورځې په توګه لمانځي. هنري ډیوېډ تورییو، چارلس سټیوارت پارنیل، ټي وایټي او رونګومای، توهو کاکهی، لیو تولستوی، الیس پاول، مارتین لوترکېنګ، ډانیال بیراجن، پیلیپ بیراجن، جیمز بیوېل، واکلو هاول، آندری سکاروف، لیچ والسیا، ګینی شارپ، نیلسن مانډېلا، جوز ریزل او یو شمېر نور ددغه ډول مقاومت سرلاري دي. له ۱۹۶۶ کال څخه تر ۱۹۹۹ کال پورې، له تشدد پرته مقاومت د ۷۶ استبدادي حکومتونو څخه د ۵۶ په بدلون کې مهمه ونډه لرلې.<ref>{{cite web|url=http://www.aforcemorepowerful.org/game/index.php|title=A Force More Powerful|publisher=A Force More Powerful|date=2010-07-01|access-date=2010-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100917032757/http://aforcemorepowerful.org/game/index.php|archive-date=2010-09-17|url-status=dead}}</ref> په ۱۹۹۱ کال کې په بالتیک هېوادونو کې د سندرو ویلو انقلاب د شوروي اتحاد د پاشل کېدو لامل شو. په وروستیو کې له تشدد پرته مقاومت په ګرجستان کې د ګل انقلاب (Rose Revolution) د رامنځته کېدو لامل شو. څېړنې ښيي چې له تشدد پرته مقاومت په فضايي ډول خپرېږي. په یو هېواد کې له تشدد پرته مقاومت په اړه معلومات کېدلای شي د نورو هېوادونو له تشدد پرته چارو باندې د پام وړ اغېز وکړي.<ref>{{cite journal|last1=Gleditsch|first1=Kristian|title=The Diffusion of Nonviolent Campaigns|journal=Journal of Conflict Resolution|date=2017|volume=61|issue=5|pages=1120–1145|doi=10.1177/0022002715603101|s2cid=142158335}}</ref><ref>{{cite journal|last1=RezaeeDaryakenari|first1=Babak|last2=Asadzadehmamaghani|first2=Peyman|title=Learning about principles or prospects for success? An experimental analysis of information support for nonviolent resistance|journal=Research & Politics|date=2020|volume=7|issue=2|doi=10.1177/2053168020931693|s2cid=220323282|doi-access=free}}</ref> د عدم تشدد او سوله غوښتنې د فلسفې ډېری ترویج کوونکو خوځښتونو، خپلو سیاسي او ټولنیزو موخو ته د رسېدو لپاره سوله ییزې لارې چارې د اغېزمنو لارو په توګه غوره کړي. هغوی له تشدد پرته مقاومت له تکتیکونو کار اخیسته لکه: اطلاعاتي جګړه، د اعتصاب کول، لاریون، په وېښه د شپو تېرول، اعلامیې خپرول، په لاس د اعلامیو لیکل او یو تر بل رسول، د ویناوو او غږیزو پیغامونو کاپي کول، د هنر له مخې اعتراض کول لکه د سړک پر سر د تائتر اجرا کول، اعتراضي اشعار او سندرې ویل، ټولنې ته زده کړه ورکول او هغوی د سیاسي پوهې زیاتول، لابي ګري، د مالیاتو پر وړاندې مقاومت، مدني سرغړونې، تحریم کول، حقوقي یا دیپلماتیک زور وهل، د ځمکې لاندې پټه لار جوړول، د مډالونو له اخیستو ډډه او یا هم عمومي اعتصاب. اوس مهال له تشدد پرته مقاومت خوځښتونه عبارت دي له: په بېلاروس کې د جینس انقلاب، د امریکا په متحده ایالاتو کې (د تور پوستو ژوند مهم دی) تر نامه لاندې خوځښت، له کوبایي مخالفینو سره د مبارزې خوځښت، او د نړیوال چاپېریال ساتنې په موخه د Extinction Rebellion او School strike for climate په نامه خوځښتونه. په داسې حال کې چې اعتراضي خوځښتونه کولای شي له تاوتریخوالي څخه په ځان ساتلو په پراخه کچه عامه مشروعیت خپل کړي، خو هغه مهال چې دغه خوځښتونه له خپلو ټولنیزو موخو سره مخالفت وکړي، د ټولنې یو شمېر ډلې هغه له خپلې اندازې څخه په زیاته کچه له تاوتریخوالي ډک فکر کوي. تر ډېره پورې په هغو فاکتورونو کار ته پام شوی کوم چې د تاوتریخوالي د رامنځته کېدو لامل کېږي، خو هغه څه ته ډېر کم پام شوی چې درک کړای شي ولې اختلافات له تاوتریخوالي ډک او یا هم له تاوتریخوالي پرته کېږي، کوم چې د دودیز سیاست د دوه ستراتیژیکو انتخابونو په توګه یې پرتله کېدای شي.<ref>{{cite journal|last1=Hsiao|first1=Yuan|last2=Radnitz|first2=Scott|title=Allies or Agitators? How Partisan Identity Shapes Public Opinion about Violent or Nonviolent Protests|journal=Political Communication|date=18 August 2020|pages=1–19|doi=10.1080/10584609.2020.1793848}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Cunningham|first1=K. G.|title=Understanding strategic choice}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 5768ffe0jk0zbdu7bbx3i54opm1l9bg 0 57767 371069 361837 2026-11-08T16:47:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371069 wikitext text/x-wiki د سوریې د عربي جمهوریت اساسي قانون مذهبي آزادي تضمینوي. سوریې دوه اساسي قوانین لرلي دي: یو یې د ۱۹۷۳م کال اساسي قانون دی او بل یې هم په ۲۰۱۲م کال کې د سوریې د اساسي قانون د ۲۰۱۲م کال ټولپوښتنې له لارې جوړ شوی اساسي قانون دی. مخالفو ډلو هغه ټولپوښتنه رد کړې وه او د رایې ورکونې په پروسه کې یې د درغلیو ادعاوې لرلې.<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/referendum-was-rigged-syria-opposition-groups-claim|title=Referendum was 'rigged', Syria opposition groups claim|author=Phil Sands|access-date=4 May 2016}}</ref> سوریه د "یهود-ضد" دولتي رسنیو او د "سني مسلمانانو پر وړاندې ډلپالنې" د تورونو له کبله په نړیواله کچه تر غندنې او محکومیت لاندې ده. خو دا هغه ادعا ده چې دمشق یې نه مني.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2010_5/168276.htm|title=Syria|work=U.S. Department of State|access-date=4 May 2016}}</ref> == د ۱۹۷۳م د اساسي قانون د موادو تاریخچه == واک ته د رسېدو لپاره د بېلابېلو ډلو ترمنځ له پراخو ناندریو وروسته، بعث ګوند په سوریه کې واک ترلاسه کړ. د بعث ګوند تیوریسن یا نوښتګر مغز میشل عفلق په ټوله کې له مذهب سره د مخالفت ترڅنګ، مذهب له پخواني فاسد ټولنیز سیستم، ظلم او ستم او له کمزورې طبقې څخه له ناوړه ګټې اخیستنې سره تړي؛ او داسې ښکاري چې نوموړی د دین په اړه د هابزي او مارکسستي راډیکال نظریو تر اغېزې لاندې دی. بیا هم، دغه اساسي قانون پر دې تصریح لري چې "اسلامي فقه به د قانون جوړونې اصلي مرجع" وي. له دغه شرط سره سره، یو شمېر داسې سني مسلمانان وو چې احساس یې کاوه د هېواد سیکولر کولو ډېر پرمختګ کړی. دوی پر اسلام د یوه دولتي دین په توګه ټینګار کاوه او غوښتنه یې کوله چې ټول هغه قوانین چې له اسلام سره په ټکر کې دي، باید لغوه شي. د دوی باور دا و، چې د سوریې د یووالي بنسټیز عنصر شریعت دی چې د ژوند د ټولو اړخونو د تنظیم کافي اندازه قوانین لري؛ هم له فردي پلوه، هم د کورنۍ له پلوه او هم ملت او دولت له پلوه. د نننۍ سوریې له تاسیس راهیسې په دغه هېواد کې د اکثریت سني مسلمانانو د بلاک او شیعه، علوي او مسیحي لږکیو ترمنځ له ډلپالنې راپورته شوې شخړې شته دي.<ref>BARRY RUBIN, but ABOUT SYRIA 37 (Palgrave Macmillan 2007).</ref><ref name="autogenerated1945">DEREK HOPWOOD, SYRIA 1945-1986: POLITICS AND SOCIETY 168 (Academic Division of Unwin Hyman 1988).</ref> په ۱۹۷۳م کال کې، د سختو اسلامي قوانینو لپاره د مخالفینو له غوښتنو وروسته یو نوی اساسي قانون تدوین شو. دغه اساسي قانون د ۱۹۷۳م کال د جنوري په وروستیو کې د خلق شورا له لوري تصویب شو، خو په دې تړاو یې هېڅ کومه ماده نه لرله. سني اورپکو چې دغه اساسي قانون یې حاکمو علوي، سېکولر او بعثي اشرافو د پاړکي یو محصول باله، د ۱۹۷۳م کال په فبروري کې د حماه او حمص په څېر عمدتاً سني مېشتو او محافظه کارو ښارونو کې یو لړ اړدوړ او بلواوې پیل کړې. ګڼ شمېر لاریونوال د وسله‌والو ځواکونو او لاریونوالو ترمنځ په نښتو کې ووژل شول او یا ټپیان شول. له دغو لاریونونو وروسته، د اسد رژیم له اسلامپالو سره د جوړجاړي په موخه دا مسوده اصلاح کړه او یوه داسې ماده هم پکې وه چې د سوریې ولسمشر باید مسلمان وي او اسلامي قوانین به د قانون جوړونې اصلي سرچینه وي. د ۱۹۷۳م د مارچ په ۱۳مه دغه نوی اساسي قانون (چې اوسمهال نه تطبیقېږي او په ۲۰۱۲م کال کې بیا اصلاح شوی) په دغه هېواد کې پلي کېدو ته وړاندې شو.<ref>{{Cite web|url=http://www.dchrs.org/english/File/Books/YearsOfFearBook.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042127/http://www.dchrs.org/english/File/Books/YearsOfFearBook.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126080548/http://www.carim.org/public/legaltexts/SYR00259.pdf |archivedate=2022-01-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.carim.org/public/legaltexts/SYR00259.pdf |access-date=2021-11-02 |url-status=dead}}</ref><blockquote>د ولسمشر دین باید اسلام وي. اسلامي فقه به د قانون جوړونې اصلي مرجع وي.</blockquote>د درېیمې مادې په دویم بند کې راغلي، چې اسلامي فقه به د قانون جوړونې "یوه" مرجع وي، خو "مطلقه مرجع" به یې نه وي. برنارډ بوټیو لیکي چې د بعثي نظریې له مخې، اسلام د عربیت یو بنسټیز جزء و خو اړتیا وه چې دیني ځای ورکړل شوی وای نه سیاسي. سني عالم شیخ محمد الحبش دا بند داسې تفسیروي چې ګویا "داسې وضعیت ته پکې اشاره شوې چې د قوانینو بله مرجع هم شته ده. اسلام یې یوه اصلي سرچینه ده، خو بې‌ساري او یوازېنۍ سرچینه هم نه ده. د قوانینو د پراخې ساحې لپاره نور مراجع هم شته." علمي مفسر نایل جورج داسې انګېري چې که کله د کومو ځانګړو شرایطو او وضعیت د تنظیم لپاره اسلامي قوانین موجود نه وي، سېکولري قوانین به پلي کېږي. که څه هم جورج دې پایلې ته رسېدلی چې د اوسني اساسي قانون په جوړښت کې د اسلام او دولت ترمنځ جدي جلاوالی نشته دی. په دغه اساسي قانون کې د دغې مادې ترڅنګ، سوریه ځان سېکولر معرفي کوي او د اسلامي قوانینو پیروي نه کوي. بشار الاسد په ۲۰۱۳م کال په خپله وینا کې، د یوه سېکولر دولت په توګه د سوریې پر ساتلو ټینګار وکړ.<ref>KAMEL KHALI, AL-QANUN AL-DUSTURI WA AL-NUZUM AL-SIYASIYYA [Syrian Constitutional Law and Political System] AT 560 (University of Aleppo Press 1996).</ref><ref>"[...] l'islam était considéré comme l'une des composantes fondamentales de l'arabité mais devait être situé sur un plan religieux et non politique [...]. BERNARD BOTIVEAU, LOI ISLAMIQUE ET DROIT DANS LES SOCIÉTÉS ARABES 236 (Karthala 1993).</ref><ref name="autogenerated2007">Interview with Muhammad al-Habash, His Eminence Shaykh Muhammad al-Habash, Member of the Syrian Parliament, in Damascus (Jan. 15, 2007), in MARCEL STÜSSI, MODELS OF RELIGIOUS FREEDOM 375 ff. (Lit 2012).</ref><ref>For a similar conclusion Nael Georges, Le droit des minorités: le cas des chrétiens en Orient arabe 207 (Université Grenoble II, Ph.D. dissertation) (on file with University Library 2010).</ref><ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=JGeGHVAjG5c|title=Full Speech of Dr. Bashar al-Assad President of the Syrian Arab Repubblic, Damascus 06/01/2013|date=6 January 2013|access-date=4 May 2016|via=YouTube}}</ref> == مذهبي او قومي منظر == د سوریې اتلس میلیوني نفوس په قومي، کلتوري او مذهبي لحاظ د مختلفو ټولنو یو موزاییک ډوله رنګارنګ جوړښت لري. ۹۰ سلنه سوري وګړي په عربي هویت پورې اړه لري؛ کابو ۹ سلنه نور بیا کرد، ارمني، چرکس او ترکمن دي. داسې اټکل کېږي چې سني مسلمانان د سوریې د ټولو وګړو ۷۴ سلنه نفوس جوړوي. په همدې ترتیب، سني وګړي یې د اصلي نمونې او کلتور پېژندنې وړاندې کوونکي ګڼل کېږي. په دې منځ کې، یو اقلیت یې د یزیدي عقیدې لرونکي دي چې د سني عربانو اصلي اکثریت کابو دوه پر درېیمې برخې ته راکموي. د ټول نفوس تقریبا ۱۶ سلنه نور بیا په داسې حال کې چې په قومي لحاظ عرب دي، له یو شمېر دولس امامیه شیعه او د شیعه مذهب نورو بېلابېلو شاخو – علوي، دروزي او اسماعلي – څخه تشکیل دي. علویان یې په غیر-سني مسلمانانو کې تر ټولو غټ شمېر جوړوي. د هغوی شمېر د ټول نفوس کابو ۱۱ سلنه اټکل شوی. مسیحیان د بېلابېلو ختیځ اورتودوکس او یونایټ کاتولیکانو او لاتیني مذهب او یو شمېر پروتستانتانو څخه تشکیل دي چې د ټول نفوس کابو ۱۰ سلنه جوړوي. د سوریې د عرب یهودیانو ټولنه بیا د ۱۹۹۰مو کلونو په لومړیو کې د کډوالیو په پایله کې تر ډېره له منځه ولاړه. د راپورونو له مخې، په ۱۹۹۳م کال کې ۳۶۵۵ تنه د یهودي عقیدې خاوندان چې ۵۸۴ کورنۍ کېدې، د سوریې په بېلابېلو ولایتونو کې خپاره وو.<ref name="Contrasts in Affinities">{{cite document|title=PLOS ONE|first12=C.|first9=E.|last10=Soria-Hernanz|first10=D. F.|last11=Wells|first11=R. S.|last12=Tyler-Smith|last13=Platt|first8=G.|first13=D. E.|last14=Zalloua|first14=P. A.|volume=8|issue=1|pages=e54616|pmc=3559847|last9=Matisoo-Smith|last8=Khazen|year=2013|last3=Haber|doi=10.1371/journal.pone.0054616|pmid=23382925|last1=Badro|first1=D. A.|last2=Douaihy|first2=B.|first3=M.|first7=B.|last4=Youhanna|first4=S. C.|last5=Salloum|first5=A.|last6=Ghassibe-Sabbagh|first6=M.|last7=Johnsrud|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=i46Brt0bFucC&pg=PA169|title=Understanding Arabs, Fifth Edition: A Contemporary Guide to Arab Society|author=Margaret Nydell|page=169|isbn=9780983955801|date=2012-03-23}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oIdK623wy0UC&pg=PA58|title=The Templars: The History and the Myth - From Solomon's Temple to the Freemasons|author=Michael Haag|year=2009|page=58|isbn=9781846681530}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&pg=PA30|title=The Modern Assyrians of the Middle East|author=John Joseph|page=30|isbn=9004116419|year=2000}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oiYgyRyL97oC&pg=PA53|title=Crusader Castles and Modern Histories|author=Ellen blum|date=4 January 2007|page=53|isbn=9781139462556}}</ref><ref>The official language, Arabic, is spoken by nearly ninety percent of the population. [[Kurdish language|Kurdish]], [[Armenian language|Armenian]], [[Turkish language|Turkish]], and [[Syriac language|Syriac]] is spoken by small minority groups. Some [[French language|French]] and [[English language|English]] is spoken in cities. RICHARD F. NYROP ET AL., AREA HANDBOOK FOR SYRIA (U.S. Government 1971).</ref><ref>FLYNT LEVERETT, INHERITING SYRIA: BASHAR'S TRIAL BY FIRE 2 (Brookings Institution Press 2005).</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=4 May 2016|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203054123/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/|url-status=dead}}</ref><ref name="merlinone">[http://alb.merlinone.net/mweb/wmsql.wm.request?oneimage&imageid=5694645 Israel reveals immigration of over 1,200 Syrian Jews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223224459/http://alb.merlinone.net/mweb/wmsql.wm.request?oneimage&imageid=5694645 |date=2015-12-23 }}. [[Associated Press]] (18 October 1994)</ref><ref>{{cite web|title=IMPLEMENTATION OF THE DECLARATION ON THE ELIMINATION OF ALL FORMS OF INTOLERANCE AND OF DISCRIMINATION BASED ON RELIGION OR BELIEF – Report submitted by Mr. Angelo Vidal d'Almeida Ribeiro, Special Rapporteur appointed in accordance with Commission on Human Rights resolution 1986/20 of 10 March 1986|url=https://undocs.org/E/CN.4/1993/62|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=18 March 2017|id=E/CN.4/1993/62|page=99|language=en|date=6 January 1993}}</ref> == په اساسي قانون کې د دیني موادو استحکام == د سوریې د عربي جمهوریت اساسي قانون، چې په ۲۰۱۲م کال کې تصویب شو، په ۳مه او ۳۳مه ماده کې مذهبي آزادۍ تضمینوي. ۳مه ماده کاږي: <blockquote>دولت باید ټولو ادیانو ته درناوی وکړي او د ټولو هغو مناسکو د اداء کولو آزادي تضمین کړي، چې عامه نظم ته زیان نه رسوي. د دیني ټولنو شخصي حیثیت باید وساتل شي او درناوی یې وشي.</blockquote>له دې ادعا سره سره چې دولت به سېکولر وي، د ۲۰۱۲م اساسي قانون همدا راز په ۳مه ماده کې کاږي چې ولسمشر باید مسلمان وي او اکثریت قوانین به د اسلام پر بنسټ وي. په اساسي قانون کې له مروج شتون سره سره، سوریه د اسلام پر بنسټ د قوانینو په نه لرلو سره یو سېکولر دولت بلل کېږي.<blockquote>د ولسمشر دین اسلام دی؛ اسلامي فقه به د قانون جوړونې اصلي سرچینه وي؛...</blockquote> == د شخصي احوالو قوانین == په سوریه کې دوه ډوله قضایي سیستمونه شته دي: سېکولر او مذهبي. سېکولر محکمې د عمومي، مدني او جزایي حقوقو قضیې څېړي. دیني یا مذهبي محکمې، چې له تخصصي صلاحیتونو برخمنې دي، پر شرعي، عقیدتي او معنوي محکمو وېشل شوې دي. دغه محکمې بیا یوازې د شخصي احوالو او حقوقو قضیې څېړي. شرعي محکمې د سوري مسلمانانو ترمنځ اختلافات تنظیموي، په داسې حال کې چې عقیدتي محکمې واک لري چې د دروزي فرقې د غړو د شخصي حقوقو او احوالو اړوند پرېکړې تضمین کړي. معنوي محکمې هم کولی شي چې د یهودو، مسیحیانو او نورو غیرمسلمانو ډلو د شخصي احوالو اړوند مسائل حل او فصل کړي. د ټولو دیني یا مذهبي محکمو پرېکړې د تمیز محکمې د ارتودوکسي او معنوي برخو له خوا د بیاکتنې وړ دي.<ref>Abd al-Rahman al-Sabuni, sharh qanun al-ahwal al-shakhsiyya al-suri, al-zawaj wa atharuh 263 (Interpretation of Syrian Personal Status Laws, Marriage and its Effects) (Volume I, University of Aleppo Press 1994).</ref><ref>Al-marsum al-tashri' [Parliamentary Decree] No. 133 of October 8, 1953; also United Nations Development Programme (UNDP), Programme on Governance in the Arab Region on Syria, http://www.pogar.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514171616/http://www.pogar.org/|date=2008-05-14}} (search for "Syria;" then follow "UNDP-POGAR: Arab Countries" hyperlink); also DINA CHARIF FELLER, LA GARDE (HADANAH) EN DROIT MUSULMAN ET DANS LES DROITS ÉGYPTIEN, SYRIEN ET TUNISIEN 36 (Librairie Droz 1996).</ref><ref>Qanun [Act] No. 432 of October 19, 1955.</ref> له دې سره سره، په ۲۰۱۶م کال کې د شمالي سوریې فدراسیون-روجاوا کورواکې ادارې د سوریې په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره د یوې پرانیستې سېکولر ټولنې په لور د تګ په توګه مدني ودونه او د بېلابېلو مذهبونو د مخینې لرونکو وګړو ترمنځ ودونه معرفي او ترویج یې پیل کړ.<ref>{{cite web|title=Syria Kurds challenging traditions, promote civil marriage|url=http://aranews.net/2016/02/syria-kurds-challenging-traditions-promote-civil-marriage/|publisher=ARA News|date=2016-02-20|access-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222111444/http://aranews.net/2016/02/syria-kurds-challenging-traditions-promote-civil-marriage/|archive-date=2016-02-22|url-status=dead}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 7ze2d1ztwjek0avqmx1lb3bkxv6av4p 0 57792 371077 273078 2026-11-08T16:56:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371077 wikitext text/x-wiki د نړۍ د لوی حاکمیت، سیکولر او دیموکراتیک جمهوریت په توګه، په هند کې بشري حقونه، د دې هېواد د لوی نفوس، پراخې بې وزلۍ، د مناسبې زده کړې نشتوالي او همدارنګه د متنوع کلتور له امله پېچلې مسله ده. د هند اساسي قانون بنسټیز حقونه وړاندې کوي، چې د دین ازادي هم په کې شته. دا قوانین د بیان د ازادۍ همدارنګه د اجراییه او قضایه قوې د جلاتوب او په هېواد کې دننه او بهر کې د خوځښت د ازادۍ لپاره زمینه برابروي. دغه هېواد یوه خپلواکه قضایه قوه او همدارنګه د بشري حقونو د قضایاوو د څېړلو لپاره بنسټونه لري.<ref>{{Cite web|url=http://www.freepressjournal.in/hands-off-supreme-court-tells-govt-reaffirming-its-primacy-in-judicial-appointments/743321|title=Archived copy|access-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227050248/http://www.freepressjournal.in/hands-off-supreme-court-tells-govt-reaffirming-its-primacy-in-judicial-appointments/743321|archive-date=27 December 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/no-worry-till-judiciarys-independence-is-maintained-chief-justice-of-india-1251654|title=No Worry Till Judiciary's Independence is Maintained: Chief Justice of India|website=NDTV.com|access-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190812100623/https://www.ndtv.com/india-news/no-worry-till-judiciarys-independence-is-maintained-chief-justice-of-india-1251654|archive-date=12 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/state-editions/act-in-block-grant-teachers-issue-nhrc-to-ohrc.html|title=Act in Block Grant teachers' issue: NHRC to OHRC|website=dailypioneer.com|access-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101355/https://www.dailypioneer.com/state-editions/act-in-block-grant-teachers-issue-nhrc-to-ohrc.html|archive-date=27 March 2019|url-status=dead}}</ref> د بشري حقونو د څار د سازمان د ۲۰۱۶ کال راپور پورته ذکر شوې اسانتیاوې مني خو ويل کېږي چې دا هېواد "د بشري حقونو جدي اندیښنې هم لري. د مدني ټولنې ډلې له ځورونې سره مخ دي او د حکومت نیوکه کوونکي له ګواښونو او د دعواوو له اقامې سره مخ دي. د بیان ازادي هم د دولت او هم د شخصي ګټو د ګروپونو  له خوا تر برید لاندې راغلې. مسلمان او عیسوي لږکي چارواکي تورنوي چې د دوی د حقونو د ساتنې لپاره کافي کار نه کوي. حکومت لا تر اوسه هغه قوانین نه دي لغوه کړي چې دولتي چارواکو او امنیتي ځواکونو ته د سرغړونې لپاره د تعقیب څخه معافیت ورکوي".<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/asia/india|title=India|access-date=2016-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806103618/https://www.hrw.org/asia/india|archive-date=6 August 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/india|title=India|date=2016-01-08|access-date=2016-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813101210/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/india|archive-date=13 August 2016|url-status=live}}</ref> == د پېښو ترتیب == {| class="wikitable" | ۱۹۵۰ | د هند اساسي قانون یو خپلواک ډیموکراټیک جمهوریت رامنځته کوي چې د بالغو کسانو لپاره د رایې ورکولو نړیوال حقوق ورکوي. د اساسي قانون درېیمه برخه د اساسي حقونو یوه لایحه لري چې د سترې محکمې او عالي محاکمو له خوا پلې کېږي. همدارنګه د زدکړې، کارموندنې او سیاسي استازولۍ په برخه کې د مخکینیو زیانمنو برخو لپاره خوندیتوب را منځ ته کوي.   |- | ۱۹۵۲ | د قبایلو جنایي قانون چې د حکومت له خوا لغوه شو، پخوانۍ "جنایي قبیلې" د قبایلو د جنایي قانون راغلې او د عادتي مجریمینو د (۱۹۵۲) قانون تر سیورې لاندې طبقه بندې شوې. |- | ۱۹۵۵ | د هندوانو په اړه د کورنۍ د قانون اصلاح هندو ښځو ته ډیر حقونه ورکوي. د کرغېړنو سرغړونو د (۱۹۵۵ کال) قانون |- | ۱۹۵۸ | د وسله والو قوتونو (ځانګړو قوتونو) قانون، ۱۹۵۸ <ref name="HRW-21Nov2007">[https://www.hrw.org/en/news/2007/11/19/india-repeal-armed-forces-special-powers-act "India: Repeal the Armed Forces Special Powers Act, Law Provides Impunity for Human Rights Abuses, Fuels Cycles of Violence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706090115/http://www.hrw.org/en/news/2007/11/19/india-repeal-armed-forces-special-powers-act|date=6 July 2015}}, Human Rights Watch, 21 November 2007</ref> |- | ۱۹۷۳ | د هند ستره محکمه د کیسوانند باراتي په قضیه کې حکم وکړ چې د اساسي قانون بنسټیز جوړښت (د ډېری بنسټیزو حقونو په ګډون) د اساسي قانون د تعدیل له مخې د بدلون وړ نه دی. |- | ۱۹۷۵ – ۱۹۷۷ | په هندې کې بېړنی حالت د حقونو پراخه سرغړونې را منځ ته شوه. |- | ۱۹۷۸ | د منیکا ګاندې او د هند د اتحادیې په قضیه کې سترې محکمې حکم وکړ چې د اساسي قانون تر ۲۱ مادې لاندې د ژوند حق نشي ځڼدول کېدای، ان په بېړنیو حالاتو کې. |- | ۱۹۷۸ | د جمو او کشمیر د عامه وګړو د ساتنې قانون، ۱۹۷۸ <ref>[https://www.amnesty.org/en/library/info/ASA20/019/2000 "India: The Jammu and Kashmir Public Safety Act- a threat to human rights"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705150519/http://www.amnesty.org/en/library/info/ASA20/019/2000|date=5 July 2014}}, AI Index ASA 20/019/2000, Amnesty International, 15 May 2000</ref><ref>[http://www.unhcr.org/refworld/publisher,NATLEGBOD,,IND,3ae6b52014,0.html "Jammu and Kashmir Public Safety Act, 1978 (Act No. 6 of 1978)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010075127/http://www.unhcr.org/refworld/publisher,NATLEGBOD,,IND,3ae6b52014,0.html|date=10 October 2012}}, Refworld, High Commissioner for Refugees, United Nations</ref> |- | ۱۹۸۴ | د ابي ستورې عملیات او وروسته د ۱۹۸۴ کال د سک ضد بغاوتونه |- | ۱۹۸۴ | د پولیسو له خوا په پنجاب کې په ۲۰۰۶ کال کې له قانون څخه پورته ورکېدنې |- | ۱۹۸۵ – ۱۸۸۶ | د شاه بانو په قضیه کې چې سترې محکمې له طلاق نه وروسته د مسلمانې میرمنې حق په رسمیت وپیژانده، د مسلمانو روحانیونو اعتراضونه راپورته کړل. د سترې محکمې د پریکړې د لغوه کولو لپاره، د راجیو ګاندي حکومت د مسلمانو ښځو (د طلاق نه وروسته د حقونو ساتنې) قانون په ۱۹۸۶ کال کې وضع کړ.  |- | ۱۹۸۷ | په میروت کې د عمومي پاڅونونو په ترڅ کې د هاشمپورا عام وژنه. |- | ۱۹۸۹ | طبقه بندي شوي هندي وګړي او طبقه بندي شوي قبایل (د ظلمونو د مخنیوي) د ۱۹۸۹ کال قانون، تصویب شو. |- | ۱۹۸۹ – تر اوسه | د کشمیر بغاوت کشمیري پنډېتانو ته د قومي حذف په سترګه کتل، چې د هندوانو د معبدونو ته سپکاوی وشو، هندوان او سیکان ووژل شول او بهرني سیلانیان او حکومتي کارکونکي وتښتول شول. (وګورئ: د کشمیري هندوانو قومي تصفیه)  |- | ۱۹۹۲ | د اساسي قانون تعدیل محلي حکومت (پنچایتي راج) د کلیو په کچه د درېیمې کچې د حکومت والۍ په توګه رامنځته کوي، چې یو پر درېیمه برخه څوکۍ د ښځو لپاره ځانګړي شوي. د د هندي قومونو او قبایلو لپاره هم په کې حقوق ساتل شوي دي. |- | ۱۹۹۲ | د بابري جومات ړنګول وروسته له هغه را منځ ته شول چې په سیمه کې سیاسي لاریون په تاوتریخوالي واوښت. |- | ۱۹۹۳ | د بشري حقونو ملي کمېسیون د بشري حقونو د ساتنې د قانون په بنسټ جوړ او را منځ ته شو.   |- | ۲۰۰۱ | ستره محکمه د خوړو د حق د پلي کولو لپاره پراخ حکمونه صادر کړل. <ref>{{Cite web|url=http://www.righttofoodindia.org/|title=Right to Food Campaign|access-date=5 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103010355/http://righttofoodindia.org/|archive-date=3 January 2014|url-status=dead}}</ref> |- | ۲۰۰۲ | د ۲۰۰۲ کال د ګجرات تاوتریخوالی چې لږترلږه د زرو مسلمانانو او هندوانو ژوند یې واخیست.  |- | ۲۰۰۵ | اطلاعاتو ته د لاسرسي د حق په اړه یو پیاوړی قانون تصویب شو چې له دولتي چارواکو سره معلوماتو ته د اتباعو لاسرسی چمتو کوي. <ref>{{Cite web|url=http://www.righttoinformation.info/|title=National Campaign for People's Right to Information (NCPRI)|access-date=5 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225200240/http://www.righttoinformation.info/|archive-date=25 February 2019|url-status=live}}</ref> |- | ۲۰۰۵ |د ملي کلیوالي کارموندنې د تضمین قانون (NREGA) چې د کار کولو نړیوال حق تضمینوي.  |- | ۲۰۰۶ | سترې محکمې د هندي پولیسو د بشري حقونو د خرابې سابقې په ځواب کې د پولیسو په لیکو کې د سمونونو امر وکړ.  <ref>[https://web.archive.org/web/20070203091048/http://www.hinduonnet.com/fline/stories/20070209001909400.htm Police Reforms ordered by Supreme Court]</ref> |- | ۲۰۰۹ | د ډیلي عالي محکمې اعلان وکړ چې د هند د سزا قانون ۳۷۷ برخه، چې یو لړ غیر مشخص "غیر طبیعي" جنسي کړنې غیر قانوني ګڼي، د اساسي قانون سره په ټکر کې دی په ځانګړې توګه کله چې د رضایت لرونکي اشخاصو ترمنځ په همجنسه کړنو باندې پلي کېږي، چې په بنسټیزه توګه په هند کې همجنسه اړیکې له جرمي حالت څخه وباسي.  <ref name="India decriminalises gay sex">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders|first1=Manoj|last1=Mitta|first2=Smriti|last2=Singh|title=India decriminalises gay sex|date=3 July 2009|access-date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609061158/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders|archive-date=9 June 2013|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}</ref> |- | ۲۰۱۳ | د جنایی جرمونو (د تعدیل) قانون د ۲۰۱۳ کال د مارچ په ۱۹ مه د لوک سبا له خوا، او د ۲۰۱۳ کال د مار په ۲۱مه د راجیا سبا له خوا تصویب شو، چې د هند سزا قانون، د هند د شواهدو قانون، او د سزایی کړنو د ۱۹۷۳ کال قانون او د جنسي جرمونو اړوند قوانینو کې تعدیل چمتو کوي. |- | ۲۰۱۵ | د تورو پیسو (نامعلومه بهرنی عاید او شتمنۍ) او د مالیاتو د وضعې قانون د پارلمان د دواړو جرګو له خوا تصویب شو. د دې قانون موخه دا ده چې د تورو پیسو، یا نامعلومو بهرنیو شتمنیو او عاید مخه ونیسي او په دې عایداتو مالیه او جریمه وضع کړي. |} == مدني ازادۍ == په ۲۰۰۱ کال کې، د ازادۍ کور یا (فریډم هاوز) په خپل راپور کې چې (په نړۍ کې ازادي) تر نامه لاندې خپرېږي، هند د سیاسي حقونو او مدني ازادیو په برخه کې په نړیواله درجه بندۍ کې "نسبتاً ازاد" اعلان کړ. په سویډن کې د وي ډيم انستیتیوت،  په ټوله نړۍ کې د ډیموکراسۍ د حالت د ۲۰۲۱ کال په کلني راپور کې هند د "ټاکنیزو استبدادي" په توګه طبقه بندي کړ ځکه چې د ډیموکراسۍ په ډېری اړخونو لکه د مدني ټولنو په ډلو او د بیان په ازادۍ باندې یې محدودیتونه وضع کړي دي.   <ref>{{Cite web|title=India rated as an 'electoral autocracy' by global institute|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/india-rated-as-an-e2-80-98electoral-autocracy-e2-80-99-by-global-institute/ar-BB1esz6w|access-date=2021-03-11|website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Cite web|author=Scroll Staff|title=India loses its status as 'free' in Freedom House's 2021 report|url=https://scroll.in/latest/988481/india-loses-its-status-as-free-under-freedom-houses-2021-rankings|access-date=2021-03-04|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref> == د پولیسو له خوا شکنجه == د بشري حقونو لپاره د اسیا مرکز بنسټ اټکل کړی چې له ۲۰۰۲ کال څخه تر ۲۰۰۸ کال پورې، هره ورځ له څلورو څخه ډېر کسان د پولیسو په توقیف کې مړه شوي، چې "سلګونه" مړینې د پولیسو د شکنجې له امله دي. په پنجاب کې د تادیبي ادارې د بنسټ له خوا د ترتیب شوي راپور له مخې، په هېواد کې تر ۵۰ سلنه پولیس افسران د بندیانو په وړاندې فزیکي یا رواني ناوړه چلند کوي. په لویدیځ بنګال کې هم د شکنجې نښې لکه د صحي خوړو، ځای یا اوبو نشتوالی تر سترګو شوې دي.  <ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-34225620080625|work=Reuters|title=Hundreds die of torture in India every year - report|date=25 June 2008|access-date=15 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113222345/http://in.reuters.com/article/idINIndia-34225620080625|archive-date=13 January 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070313/punjab1.htm|title=Torture main reason of death in police custody|newspaper=The Tribune|first=Saurabh|last=Malik|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303182313/http://www.tribuneindia.com/2007/20070313/punjab1.htm|archive-date=3 March 2009|access-date=15 May 2011}}</ref><ref>[http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2004statement/146/ Custodial deaths in West Bengal and India's refusal to ratify the Convention against Torture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925200948/http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2004statement/146/|date=25 September 2008}} ''[[Asian Human Rights Commission]]'' 26 February 2004</ref> د شکنجې په وړاندې د ملي کمپاین (NCAT)  د یو راپور له مخې، د بشري حقونو یوې نړیواله ادارې په ډاګه کړه چې په ۲۰۱۹ کال کې په هند کې د ۱۷۳۱ مړینې په توقیف کې ثبت شوي دي. قربانیان اکثره د دلیت، مسلمانانو او ادیواسیانو د زیان منونکو ټولنو، څخه وو. د ۱۰ کلونو په موده کې تر ۲۰۱۹ یا ۲۰۲۰ کال پورې، د بشري حقونو ملي کمیسیون (NHRC) په منځنۍ کچه په کال کې ۱۳۹ د پولیسو د توقیف د قضیو او ۱۵۷۶ د قضايي توقیف د قضیو راپور ورکړی. د ۷ کلونو په موده کې تر ۲۰۱۹ یا ۲۰۲۰ کال پورې  NHRC هر کال د ۱۵۰۰ څخه ډېر د قضايي توقیف د مړینو راپور ورکړی. <ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=M. Y.|date=2020-11-03|title=Nobody knows how many Indians die in custody because official figures vary wildly|url=https://www.nationalheraldindia.com/india/nobody-knows-how-many-indians-die-in-custody-because-official-figures-vary-wildly|access-date=2021-03-11|website=National Herald|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paliath|first=Shreehari|date=2020-08-06|title=Five deaths in police custody every day over 10 years, but few convictions|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/five-deaths-in-police-custody-every-day-over-10-years-but-few-convictions-120080600355_1.html|access-date=2021-03-11}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == jo4x5vtxsm47xfs7e2mtuagqb2shfnm 0 57828 370877 366064 2026-11-08T12:15:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370877 wikitext text/x-wiki (Postcolonial Feminism) د فیمینیزم یوه بڼه ده، چې د پخوانیو مستعمرو او لویديځو کلتورونو کې یوازې د ښځو په تجربو د تمرکز کوونکي فیمینیزم په ځواب کې يې پرمختګ وکړ. (Postcolonial Feminism) غواړي دا توضیح کړي، چې توکمیز توپير او په سیاسي، اقتصادي او کلتوري برخو کې داستعمار اوږدمهاله اغېزې له استعمار څخه په وروسته نړۍ کې په غیر سپین پوست او غیر غربي مېرمنو اغېز کوي. له استعمار څخه وروسته فيمينيزم په ۱۹۰۸ يمو کلونو کې د فيمينیسټ تیوري ورکوونکو له خوا د يو انتقادي نظر په توګه په پرمختللو هېوادونو کې رامنځته شو، چې د فیمینیسټ نظریاتو او بحثونو نړيوال کېدو ته یې په دې ډول اشاره کوله، چې ګنې په غير لويديځو هېوادونو کې د ښځو ژوند ناسم تشرېح شوی دی. <ref name="Weedon">{{cite book|last=Weedon|first=Chris|title=Feminist practice & poststructuralist theory|year=2000|publisher=Blackwell|location=Oxford [u.a.]|isbn=978-0-631-19825-3|edition=2nd which page?}}</ref><ref name="McEwan">{{cite journal|last=McEwan|first=Cheryl|title=Postcolonialism, feminism, and development: intersections and dilemmas|journal=Progress in Development Studies|year=2001|volume=1|issue=2|pages=93–111|doi=10.1177/146499340100100201|s2cid=144649971|url=http://salises.mona.uwi.edu/sem1_11_12/SALI6010/Postcolonialismfeminismdev_6010_11.pdf|access-date=2021-11-05|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128174547/http://www.uwi.edu/salises/|url-status=dead}}</ref> استعمار څخه وروسته فيمينيزم وايي چې د يوې نړیوالې ډلې په توګه د «ښځې» اصطلاح په کارولو سره، ښځې يوازې د هغوی د جنسيت له مخې تعريف شوي دي نه د یوې نړیوالې ډلې، توکم، نژاد يا جنسيتي غوره توب له مخې. همدارنګه استعمار څخه وروسته فيمينيزم د دې له پاره کار کوي چې د طبيعي نظريو او درېيمې نړۍ فيمينيزم پلوي غورځنګونه د غربي فيمينيزم ته ورشامل کړي. د درېيمې نړۍ فيمينيزم له دې نظريې څخه راوتلي چې په درېيمې نړۍ هېوادونو کې فيمينيزم له اولې نړۍ هېوادونو څخه مهم نه دی، مګر د داخلي نظرياتو او ټولنيزو او کلتوري عواملو څخه رامنځته کېږي. <ref>{{cite book|last=Narayan|first=Uma|title=Essence of Culture and a Sense of History: A Feminist Critique of Cultural Essentialism|year=2000|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|editor=Narayan|editor2=Harding|chapter=Decentering the Center}}</ref><ref name="Jayawardena">{{cite book|last=Jayawardena|first=Kumari|title=Feminism and nationalism in the Third World|url=https://archive.org/details/sochara.feminismnational0000jaya_z7w2|year=1986|publisher=Kali for Women|location=New Delhi|isbn=978-0-86232-265-6|edition=Rev.}}</ref> استعمار څخه وروسته فيمينيزم د فيمينيزم د اصلي مسير يا اصولو له مخې نقد شوی دی، چې ګنې استعمار څخه وروسته فيمينيزم د فيمينيزم پلوی لوی غورځنګ د هغه په وېشلو سره کمزوری کوي. همدارنګه د دوی د غربي تعصب يا تنګ نظرۍ له امله هم نقد شوی دی، چې په اړه به په لاندې ډول اضافي بحث وشي. <ref name="Bulbeck">{{cite book|last=Bulbeck|first=Chilla|author-link=Chilla Bulbeck|title=Re-orienting western feminisms: women's diversity in a postcolonial world|url=https://archive.org/details/reorientingweste0000bulb|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge New York|year=1998|isbn=9780521589758}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Chatterjee|first=Sushmita|date=2016-02-01|title=What Does It Mean to Be a Postcolonial Feminist? The Artwork of Mithu Sen|journal=Hypatia|language=en|volume=31|issue=1|pages=22–40|doi=10.1111/hypa.12225|s2cid=151755182|issn=1527-2001}}</ref> == تاريخچه == د نوي فيمينيزم پلوو غورځنګونو تاريخچه درې څپو باندې وېشل کېدلی شي. کله چې د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د فيمينيزم لومړۍ څپه رامنځته شوه، د شمالي نړۍ په منځنۍ کچې سپين پوستو مېرمنو تر منځ د يو غورځنګ په توګه راپورته شو. یادو ښځو په منطقي ډول سرچينو او زده کړو دواړو ته لاسرسی درلود. په دې معنا چې د فيمينيزم لومړۍ څپې په ځانګړي ډول هغه ښځې مخاطب يا خپله موخه وګرځولې چې په نسبي توګه هوسا وې. د لومړۍ څپې لارويانو د ښځو پر بنسټيزو حقونو لکه: د رايې حق او د قانوني جنسيتي مساواتو پر وړاندې پرتو خنډونو باندې تمرکز وکړ. دې ډلې خلکو د هغو مېرمنو حقيقتونه خپلو پرواګرامونو ته شامل نه کړل، چې نژادي فشار يې حس کاوه او يا له اقتصادي اړخه ورته ګټه نه وه رسېدلې، له کور څخه د راويستلو او د کمو پيسو په مقابل کې د دندې کولو تر فشار لاندې وې. که څه هم د فيمينيزم لومړۍ څپه د ښځو د رايې حق په ترلاسه کولو کې بریالۍ وه او په ځينو هېوادونو کې یې د طلاق او ماشومانو د پالنې او سرپرستۍ اړوند قوانينو کې بدلونونه راوستل. <ref name="Suleri">{{cite book|last=Suleri|first=Sara|title=Women Skin Deep: Feminism and the Postcolonial Condition|journal=Critical Inquiry|year=1992|volume=18|issue=4|pages=756–769|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|url=https://books.google.com/books?id=zcpiQwtw4hMC&pg=PA250|isbn=9780415345651|doi=10.1086/448655|s2cid=162324294}}</ref><ref name="Lewis and Mills">{{cite book|last=Lewis|first=Reina|title=Feminist Postcolonial Theory: A Reader|year=2003|publisher=Routledge|location=New York|author2=Sara Mills|author2-link=Sara Mills (linguist)}}</ref> دويمه څپه فيمينيزم د ۱۹۶۰ کلونو په لومړيو کې پيل شوه او ښځې يې وهڅولې چې د جنس پالنې هغو کوښښونو ته پام وکړي، چې د دوی په شخصي ژوند کې شته او په کارځايونو کې شته موضوعګانې، د جنسيت موضوعګانې، کورنۍ او ګټورو حقونو د موضوعګانو د شاملولو لپاره یې خبرې اترې پراخې کړي. دويمې څپې د مساوي اداينې او د جنسيت پر بنسټ توپيري چلند په لرې کولو سره د پام وړ برياوې تر لاسه کړې. د فيمينيزم اوله او دويمه څپه د توکم او ډلې له مخې د ښځو تر منځ د توپيري چلند په حساب کې پاتې راغله. دوی يوازې د هغو سپين پوستو ښځو اړتياوې او موضوعګانو ته پاملرنه وکړه، چې غورځنګ يې پيل کړ. له استعمار څخه وروسته فيمينيزم د دويمې څپې فيمينيزم د يوې برخې په توګه په ۱۹۸۰ کلونو کې له نورو ډېرو توکم پالونکو فيمينيزم پلوو غورځنګونو سره د دې له پاره راڅرګند شو، چې د ښځو د ژوند د بېلابېلو تجربو طبيعت منعکس کړي. اوډري لورډي (Audre Lorde) د ۱۹۸۴ کال د «د ماسټر وسایل به هېڅکله د ماسټر کور ويجاړ نه کړي» تر سرليک لاندې خپلې مقالې سره له استعمار څخه وروسته فيمينيزم سره مرسته وکړه. په ۱۹۸۴ کال کې د «د لويديځ تر سترګو لاندې» په عنوان د چاندار ټلپاډي موهانټي (Chandra Talpade Mohanty) مقاله راووتله. یادې مقالې د درېيمې نړۍ ښځو د همغږي کولو لويديځ فيمينيسټ انځوراوه. دا او دې ته ورته نور ډېر کارونه له استعمار څخه وروسته فيمينيزم د جوړښت بنسټونه وو. <ref name="Mohanty">{{cite journal|last=Mohanty|first=Chandra Talpade|title=Under Western Eyes: Feminist Scholarship and Colonial Discourses|pages=333–358|url=http://blog.lib.umn.edu/raim0007/RaeSpot/under%20wstrn%20eyes.pdf|journal=Feminist Review|date=Autumn 1988|access-date=2013-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621011919/http://blog.lib.umn.edu/raim0007/RaeSpot/under%20wstrn%20eyes.pdf|archive-date=2015-06-21|url-status=dead|archivedate=2015-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621011919/http://blog.lib.umn.edu/raim0007/RaeSpot/under%20wstrn%20eyes.pdf}}</ref> د نړیوال کولو له لارې د لویو داستانونو څخه د لیرې کولو په هڅو کې، د استعمار وروسته تیوري د استعماري ادبیاتو د علمي انتقاد په توګه رامنځته شوه. د ښځو د بېلابېلو ډلو تر منځ د توپیرونو په منلو سره، د استعمار وروسته فیمینیزم هغه څه په ګوته کوي چې ځینې یې د لویدیځ فیمینیزم پراخ ساده کول یوازې د جنسیتي ظلم په وړاندې د مقاومت په توګه بولي. له استعمار وروسته فیمینیزم د ټولنې په دننه کې د نفوذ په نورو برخو پورې د جنسیت موضوعاتو سره هم تړاو لري. <ref name=":3">{{Cite journal|last=Ali|first=Suki|date=2007-03-01|title=Feminism and Postcolonial: Knowledge/Politics|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=30|issue=2|pages=191–212|doi=10.1080/01419870601143877|s2cid=142840229|issn=0141-9870}}</ref> == تیوري == له استعمار څخه وروسته فيمينيزم د فکر يو نوی بهير دی، چې په ابتدايي توګه له استعمار څخه وروسته نظر خاوندانو له کار څخه وده کوي. د دې نظر څښتنان ځان د دې ارزولو په اړه اندېښمنوي چې څنګه د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې بېلابېلو استعماري او امپراتوري اړیکو د ځانګړو کلتورونو په لیدو اغیزه کړې. د فیمینیزم دا ځانګړی فشار د ظلم د پیچلو طبقو پراخ لید ته وده ورکوي چې په هره ټولنه کې شته.<ref name="Said">{{cite book|last=Said|first=Edward|title=Culture and Imperialism|url=https://archive.org/details/cultureimperiali00edwa|url-access=registration|year=1993|publisher=Alfred A. Knopf Inc.|location=New York|isbn=9780394587387}}</ref> له استعمار څخه وروسته فیمینیزم په ساده ډول د لویدیځ فیمینیزم او استعمار څخه وورسته تیورۍ د انتقاد په توګه پیل شو، مګر وروسته په دواړو برخو کې کلیدي مسئلو ته د رسېدو له پاره د تحلیل یو پراخ میتود شو. له استعمار څخه وروسته اصلي تیورۍ خلاف، چې د استعماريزم په اوږد مهاله اغېزو تمرکز کوي چې د هېوادونو په اوسني اقتصادي او سیاسي بنسټونو یې درلودلي دي؛ د استعمار څخه وروسته فيمينيزم د تیورۍ پوهان د دې تحلیل سره علاقه لري چې ولې له استعمار څخه وروسته تیوري د جنسیت اړوند مسئلو په حل کولو کې پاتې راغلې ده. له استعمار وروسته فیمینیزم هم هڅه کوي چې د لويديځ فیمینيزم پلوي فکر تمایل روښانه کړي ترڅو خپلې ادعاوې په ټوله نړۍ کې له دې امله په مېرمنو پلي کړي، چې د فیمینیسټ تیوري ساحه محدوده ده. په دې توګه، له استعمار وروسته فیمینیزم هڅه کوي چې له استعمار وروسته تیوري او په لویدیځ فیمینیزم کې د پام وړ کمزوریو حساب ورکړي. د استعمار مفکوره له استعمار وروسته فيمينيزم پلوې تیورۍ لړ لویدیځ فیمینیزم کې ډیری بېلابېل ځایونه نیسي. دا کولی شي د ځمکې د ترلاسه کولو لفظي عمل یا په ټولنه کې د ټولنیز، بحث وړ، سیاسي او اقتصادي غلامۍ ډولونو ته اشاره وکړي.<ref name="Mills">{{cite book|last=Mills|first=Sara|title=Contemporary Feminist Theories|year=1998|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|editor=Stevi Jackson|editor2=Jackie Jones}}</ref> د آډرې لارډ (Audre Lorde) په مقاله کې، "د ماسټر وسایل به هیڅکله د ماسټر کور ویجاړ نه کړي"، لارډ (Lorde) د "ماسټر وسایل" او "د ماسټر کور" د استعارې په بڼه کاروي ترڅو تشرېح کړي، چې لویدیځ فيمينيزم د درېیمې نړۍ مېرمنو لپاره د مثبت بدلون په راوستلو کې د هماغه وسایلو په کارولو سره چې پر شځو د ظلم لپاره د پلارسالاري له خوا کاریدلي، پاتې راغلی. لارډ وموندله چې د لویدیځ فیمینسټانو ادبیات د ښځو تر منځ توپیرونه ردوي او د دوی له منلو څخه یې ډډه کړې. لارډ ټینګار کوي، چې د ښځو تر منځ توپیرونه باید د یوې ټولنې د جوړولو لپاره د ځواک په توګه وکارول شي تر څو ښځې په کې د یو بل د ملاتړ لپاره خپلې بېلابېلې وړتیاوې وکاروي.<ref>{{Cite book|title=The Master's Tools Will Never Dismantle the Master's House|last=Lorde|first=Audre|work=This Bridge Called My Back: Writings by Radical Women of Color|publisher=Kitchen Table Press|year=1983|editor-last=Moraga|editor-first=Cherríe|location=New York|pages=94–101|editor-last2=Anzaldúa|editor-first2=Gloria}}</ref> چندرا تالپاډ موهانتي (Chandra Talpade Mohanty) چې د غورځنګ په منځ کې یوه اصلي د نظر خاونده يانې تيوريسته ده، دا مسئله په خپله مشهوره مقاله "د لویدیځ تر سترګو لاندې" کې په ګوته کوي. په دې مقاله کې، موهانتي (Mohanty) ټینګار کوي چې لویدیځ فیمینیسټان د درېیمې نړۍ ښځو په اړه د یوه ترکیب په اړه لیکنې کوي، هغه واحد جوړښت چې ګواکې دوی خپل سرې او محدودې دي. نوموړې وايي چې دا ښځې په لیکنو کې د نارینه وو د کنټرول او د دودیز کلتور د قربانیانو په توګه ښودل شوي، پرته له دې چې د تاریخي شرایطو او له درېیمې نړۍ سره د کلتوري توپیرونو په اړه معلومات په کې ولري. دا کار داسې یو حرکت رامنځته کوي چې لویدیځ فیمینیزم د هغه اصل په توګه کار کوي، چې پر وړاندې یې په مخ پر ودې نړۍ کې حالت ارزول کیږي. د موهانتي (Mohanty) لومړنی نوښت دا دی، چې د درېیمې نړۍ ښځو ته اجازه ورکړي چې د فيمينيزم پلوۍ په برخه کې استازولي وکړي او خپل غږ ولري.<ref name="Mohanty2">{{cite journal|last=Mohanty|first=Chandra Talpade|title=Under Western Eyes: Feminist Scholarship and Colonial Discourses|pages=333–358|url=http://blog.lib.umn.edu/raim0007/RaeSpot/under%20wstrn%20eyes.pdf|journal=Feminist Review|date=Autumn 1988|access-date=2013-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621011919/http://blog.lib.umn.edu/raim0007/RaeSpot/under%20wstrn%20eyes.pdf|archive-date=2015-06-21|url-status=dead|archivedate=2015-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621011919/http://blog.lib.umn.edu/raim0007/RaeSpot/under%20wstrn%20eyes.pdf}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == a5yfc8r9fuk6osnsvmm6i58m32ld9dw 0 57897 371183 368143 2026-11-08T18:16:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371183 wikitext text/x-wiki کورنی تاوتريخوالی (د کورنۍ ناوړه ګټې اخيستنې يا د کورني تاوتريخوالي په نوم هم ياديږي)، په کورني ترتيب کې نوره ناوړه ګټه اخيستنه ده، لکه په واده يا ګډ ژوند کولو کې. کورنی تاوتريخوالی ډېری وختونه د نږدې ملګري تاوتريخوالي لپاره د مترادف په توګه کارول کېږي، چې د يو شخص له خوا د بل شخص پر وړاندې په نږدې اړيکو کې ترسره کېږي او کېدای شي په متضاد يا همجنسي اړيکو کې يا د پخوانيو مېرمنو يا شريکانو تر منځ رامنځته شي. په پراخ مفهوم کې: په کورنی تاوتريخوالی کې د ماشومانو او والدينو يا لويانو پر وړاندې تاوتريخوالي شامل دی. کورنی تاوتريخوالی د فزيکي، لفظي، احساساتي، اقتصادي، مذهبي، زيږون او جنسي تېري په ګډون ډېر ډولونه لري، چې کېدای شي له فرعي اجباري بڼو څخه تر جنسي تېري پورې او د تاوتريخوالي فزيکي ناوړه ګټې اخيستنې لکه: خپه کول يا زندۍ کول، وهل، د ښځينه تناسلي نسج ماتول او پر بدنونو يې تیزاب شيندل، چې پایله يې د خرابېدو يا مرګ لامل کېږي. په کورنيو وژنو کې سنګسارول، د ناوې سوځول او د ناموس وژل شامل دي، (چې ځينې وختونه د کورنۍ هغه غړي هم په کې راځي چې له کورنۍ سره ګډ ژوند نه کوي). په نړيواله کچه د کورني تاوتريخوالي قربانيان په لويه کچه ښځې دي، چې د تاوتريخوالي خورا سخت ډولونه همدوی تجربه کوي. دوی د نارينه وو په پرتله له خپل ځان څخه په دفاع کې د نږدې ملګري له تاوتريخوالي څخه کار اخلي. په ځينو هېوادونو کې کورنی تاوتريخوالی، په ځانګړې توګه د مېرمنو له خوا د حقيقي يا شکمن کفر په قضيو کې کېدای شي، د توجيه يا قانوني اجازې په توګه وګڼل شي. څېړنو ثابته کړې ده، چې د يو هېواد د جنسيت د برابرۍ او د کورني تاوتريخوالي د کچې تر منځ مستقيمه او د پام وړ اړيکه شته. هغه هېوادونه چې د جنسيت کم مساوات لري، د کورني تاوتريخوالي لوړه کچه تجربه کوي. کورنی تاوتريخوالی په ټوله نړۍ کې د نارينه او ښځينه دواړو لپاره تر ټولو زيات راپور شوي جرمونه دي. د نارينه د قرباني کولو په اړه د ټولنيزو بدناميو له امله هغه نارينه، چې د کورنی تاوتريخوالي قربانيان دي، د روغتيايي پاملرنې چمتو کوونکو له خوا د پام وړ احتمال سره مخامخ کېږي.<ref name="McQuigg">{{citation|last=McQuigg|first=Ronagh J.A.|contribution=Potential problems for the effectiveness of international human rights law as regards domestic violence|editor-last=McQuigg|editor-first=Ronagh J.A.|title=International human rights law and domestic violence: the effectiveness of international human rights law|page=13|publisher=[[Taylor & Francis]]|location=Oxford New York|year=2011|isbn=9781136742088|url=https://books.google.com/books?id=ltJxlsoMV4wC&pg=PR13|quote=This is an issue that affects vast numbers of women throughout all nations of the world. ... Although there are cases in which men are the victims of domestic violence, nevertheless 'the available research suggests that domestic violence is overwhelmingly directed by men against women ... In addition, violence used by men against female partners tends to be much more severe than that used by women against men. Mullender and Morley state that 'Domestic violence against women is the most common form of family violence worldwide.'|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515170047/https://books.google.com/books?id=ltJxlsoMV4wC&pg=PR13|archive-date=2016-05-15}}</ref><ref name="Grodin">{{citation|last1=García-Moreno|editor-first4=Sofia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506173620/https://books.google.com/books?id=kJXM_eptt0MC&pg=PT780|url-status=live|quote=Intimate male partners are most often the main perpetrators of violence against women, a form of violence known as intimate partner violence, 'domestic' violence or 'spousal (or wife) abuse.' Intimate partner violence and sexual violence, whether by partners, acquaintances or strangers, are common worldwide and disproportionately affect women, although are not exclusive to them.|url=https://books.google.com/books?id=kJXM_eptt0MC&pg=PT780|isbn=9781136688638|year=2013|pages=780–781|publisher=[[Routledge]]|title=Health and human rights in a changing world|editor-last4=Gruskin|first1=Claudia|display-editors=3|editor-first3=George J.|editor-last3=Annas|editor-first2=Daniel|editor-last2=Tarantola|editor-first1=Michael A.|editor-last1=Grodin|contribution=Protection of sexual and reproductive health rights: addressing violence against women|first2=Heidi|last2=Stöckl|archive-date=2016-05-06}}</ref><ref name="Swan">{{Cite journal|last1=Swan|date=2008|pmid=18624096|pmc=2968709|pages=301–314|issue=3|volume=23|journal=Violence and Victims|title=A Review of Research on Women's Use of Violence With Male Intimate Partners|first5=David L.|first1=Suzanne C.|last5=Snow|first4=Tami P.|last4=Sullivan|first3=Jennifer E.|last3=Caldwell|first2=Laura J.|last2=Gambone|doi=10.1891/0886-6708.23.3.301}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Esquivel-Santoveña|pages=6–75|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205034215/http://www.domesticviolenceresearch.org/pdf/PASK.Tables14.Revised.pdf|url-status=live|url=http://www.domesticviolenceresearch.org/pdf/PASK.Tables14.Revised.pdf|s2cid=143682579|date=January 2013|doi=10.1891/1946-6560.4.1.6|issue=1|first1=Esteban Eugenio|volume=4|journal=Partner Abuse|title=Partner abuse worldwide|first3=John|last3=Hamel|first2=Teri L.|last2=Lambert|archive-date=2016-02-05}}</ref><ref name="Cengage Learning">{{cite book|last1=Strong|first1=Bryan|last2=DeVault|first2=Christine|last3=Cohen|first3=Theodore|title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationships in a Changing Society|publisher=Cengage Learning|date=February 16, 2010|page=447|url=https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA447|isbn=978-1133597469|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110213408/https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA447|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="concannon">{{cite book|last=Concannon|first=Diana|title=Kidnapping: An Investigator's Guide|publisher=Newnes|date=July 11, 2013|page=30|url=https://books.google.com/books?id=-KdueQed_sgC&pg=PA30|isbn=978-0123740311|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110194423/https://books.google.com/books?id=-KdueQed_sgC&pg=PA30#v=onepage&q&f=false|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Riviello 129">{{cite book|last=Riviello|first=Ralph|title=Manual of Forensic Emergency Medicine|publisher=Jones & Bartlett Learning|date=July 1, 2009|page=129|url=https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA129|isbn=978-0763744625|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110202829/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA129#v=onepage&q&f=false|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Finley 163">{{cite book|last=Finley|first=Laura|title=Encyclopedia of Domestic Violence and Abuse|publisher=ABC-CLIO|date=July 16, 2013|page=163|url=https://books.google.com/books?id=AW-jAQAAQBAJ&pg=PA163M|isbn=978-1610690010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110205148/https://books.google.com/books?id=AW-jAQAAQBAJ&pg=PA163M|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Criminal Investigation">{{cite book|last1=Hess|first1=Kären|last2=Orthmann|first2=Christine|last3=Cho|first3=Henry|title=Criminal Investigation|publisher=Cengage Learning|date=January 1, 2016|page=323|url=https://books.google.com/books?id=QbYaCgAAQBAJ&pg=PA323|isbn=978-1435469938|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110164312/https://books.google.com/books?id=QbYaCgAAQBAJ&pg=PA323|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Clearinghouse">{{citation|last1=Lupri|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104074211/http://www.phac-aspc.gc.ca/ncfv-cnivf/familyviolence/pdfs/Intimate_Partner.pdf|access-date=June 21, 2014|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/ncfv-cnivf/familyviolence/pdfs/Intimate_Partner.pdf|isbn=9780662379751|year=2004|location=Ottawa|publisher=National Clearinghouse on Family Violence|title=Intimate partner abuse against men|first1=Eugene|editor-first2=Elaine|editor-last2=Grandin|editor-first1=Eugene|editor-last1=Lupri|contribution=Consequences of male abuse – direct and indirect|first2=Elaine|last2=Grandin|archive-date=January 4, 2009}}</ref> کورنی تاوتريخوالی ډېرهغه وخت پېښېږي، چې ناوړه ګټه اخيستونکي کېدای شي حس کړي، چې ناوړه ګټه اخيستنه يو مناسب عمل دی، د منلو وړ ده، توجيه شوې يا د راپور ورکولو امکان نه لري. دا کېدای شي په ماشومانو او د کورنۍ نورو غړو کې د نسلونو تر منځ د تاوتريخوالي دوران رامينځته کړي، چې کېدای شي دا ډول تاوتريخوالی د منلو يا توجيه وړ احساس وګڼي. ډېر خلک ځانونه له دې امله هم د ناوړه ګټه اخيستونکو يا قربانيانو په توګه نه پېژني، چې دوی کېدای شي خپلې تجربې د کورنۍ شخړې په توګه وګڼي، چې له واکه وتلي دي. د کورني تاوتريخوالي په اړه پوهاوی، درک، پېژندنه، اسناد او شواهد په هرهېواد کې په پراخه کچه توپير لري. کورنی تاوتريخوالی ډېر ځله د اجباري يا په ماشومتوب کې د ودونو په وختونو کې رامنځته کېږي. <ref>{{cite journal|doi=10.1007/s10896-013-9555-4|first2=Katelyn|first5=Marsha Pravder|last5=Mirkin|first4=Lori|last4=Rosenthal|first3=Nicole|last3=Mello|last2=Gormley|title=Stay with or Leave the Abuser? The Effects of Domestic Violence Victim's Decision on Attributions Made by Young Adults|first1=Megan Mcpherson|last1=Halket|year=2013|pages=35–49|volume=29|journal=Journal of Family Violence|s2cid=8299696}}</ref><ref name="Child marriages: 39 000 every day">{{cite web|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Child marriages: 39,000 every day|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|website=who.int|publisher=[[World Health Organization]]|date=7 March 2013|access-date=11 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414075336/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=14 April 2014}} Joint news release Every Woman Every Child/Girls Not Brides/PMNCH/United Nations Foundation/UNFPA/UNICEF/UN Women/WHO/World Vision/World YWCA/</ref> په ناوړه اړيکو کې کېدای شي، د ناوړه ګټې اخيستنې يو دوران وي، چې په جريان کې يې کړکېچ يا ترينګلتيا لوړېږي او د تاوتريخوالي يو عمل تر سره کيږي، چې ورڅخه وروسته د پخلاينې او ارامۍ دوره وي. کېدای شي، قربانيان د ګوښه والي، واک او کنټرول، له ناوړه ګټه اخيستونکي سره د دردناکه اړيکو، کلتوري منښت، د مالي سرچينو کموالي، وېرې، شرم يا د ماشومانو د ساتنې له لارې په کورني تاوتريخوالي حالتونو کې را ایسار شي. د ناوړه ګټې اخيستنې د پایلې په توګه د تاوتریخوالي قربانيان کېدای شي، فزيکي معيوبيت، بې نظمه تېری، اوږد مهاله روغتيايي ستونزې، ذهني يا رواني ناروغې، محدودې مالي چارې او د روغتیایي اړيکو د رامينځته کولو کمزورې وړتيا تجربه کړي. قربانيان کېدای شي، لکه له زیانونواو تاوانونو څخه د وروسته فشار ګډوډۍ په شان، سخت رواني اختلالات تجربه کړي. هغه ماشومان چې په يوه کورنۍ کې له تاوتريخوالي سره ژوند کوي، ډېری وخت د ځوانۍ له عمر څخه رواني ستونزې ښيې، لکه: مخنيوی، ګواښونو ته ډېره پاملرنه او بې نظمه تېری، چې کېدای شي له ناوړه زيانونو سره مرسته وکړي.<ref>{{Cite journal|last1=Dutton|first1=Donald|last2=Painter|first2=S.L.|date=1981-01-01|title=Traumatic bonding: The development of emotional attachments in battered women and other relationships of intermittent abuse|url=https://www.researchgate.net/publication/284119047|journal=Victimology|volume=6|pages=139–155}}</ref><ref name="care">{{Cite journal|last1=Schechter|first7=Ann|pmc=2078523|pmid=18007959|doi=10.1080/14616730701453762|pages=187–205|issue=3|volume=9|journal=Attachment & Human Development|title=Caregiver traumatization adversely impacts young children's mental representations on the MacArthur Story Stem Battery|first8=Joann L.|last8=Robinson|last7=Kolodji|first1=Daniel S.|first6=Jamie|last6=McCaw|first5=Kimberly A.|last5=Trabka|first4=Mark|last4=Davies|first3=Susan W.|last3=Coates|first2=Annette|last2=Zygmunt|date=2007}}</ref> == ريښه او تعريفونه == جيک ايشلي (Jack Ashley) په ۱۹۷۳ ز کې د انګليستان پارلمان ته خطاب وکړ، د کورني تاوتريخوالي اصطلاح يې په کور کې د تاوتريخوالي په معنا سره وکاروله، چې همدا په عصري حالاتو کې د کورني تاوتريخوالي د اصطلاح لومړنی پېژندل شوی استعمال دی. دا اصطلاح پخوا په ابتدايي توګه مدني نا اراميو ته راجع شوې ده. د يوه هېواد دننه تاوتريخوالي او د بهرني ځواک له خوا تر سره شوي تاوتريخوالي سره مخالف يا يو د بل برعکس دي.<ref>[http://www.womensaid.org.uk/landing_page.asp?section=00010001001900040004 National Women's Aid Federation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113070656/http://www.womensaid.org.uk/landing_page.asp?section=00010001001900040004|date=2012-01-13}}.</ref><ref>[http://hansard.millbanksystems.com/commons/1973/jul/16/battered-wives House of Commons Sitting (1973)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024231056/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1973/jul/16/battered-wives|date=2012-10-24}} Battered Women.</ref><ref name="DV Times">{{cite news|title=Domestic violence in the Times: From civil unrest to spouse abuse|url=https://www.nytimes.com/2014/09/11/upshot/domestic-violence-in-the-times-from-civil-unrest-to-spouse-abuse.html|website=The New York Times|date=September 10, 2014|access-date=March 26, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722131054/http://www.nytimes.com/2014/09/11/upshot/domestic-violence-in-the-times-from-civil-unrest-to-spouse-abuse.html|archive-date=July 22, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=The federalist papers: no. 43 The same subject continued (The powers conferred by the constitution further considered)|url=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/fed43.asp|website=Yale Law School, Avalon Project, Documents in History, Law and Diplomacy|access-date=March 26, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326005948/http://avalon.law.yale.edu/18th_century/fed43.asp|archive-date=March 26, 2016}}</ref> په سنتي يا دوديز ډول کورنی تاوتريخوالی (Domestic Violence) يا په لنډ ډول (DV) تر ډېره له فزيکي تاوتريخوالي سره تړاو درلود. لکه: د مېرمنې ناوړه ګټه اخيستنه، د مېرمنې وهل، د مېرمنې پرله پسې وهل او وهل شوې ښځه اصطلاحات کارول شوي، مګر د غير واده شوو ملګرو د شاملولو هڅو، د فزيکي، ښځينه مرتکبينو او همجنسي اړيکو پرته د ناوړه ګټه اخيستنې له امله په شهرت کې کموالی راغلی دی. کورنی تاوتريخوالی، اوس په عمومي ډول په پراخه کچه تعريف شوی، چې "ټول فزيکي، جنسي، رواني يا اقتصادي تاوتريخوالی، چې کېدای شي د کورنۍ د غړي يا نږدې ملګري له خوا تر سره شي" په کې شامل دي. <ref name="COE directive">{{cite web|url=https://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210)|website=conventions.coe.int|publisher=[[Council of Europe]]|access-date=8 September 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906075205/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|archive-date=6 September 2013}}</ref><ref name="europa1">{{cite act|url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32012L0029&from=EN|title=Establishing minimum standards on the rights, support and protection of victims of crime, and replacing Council Framework Decision 2001/220/JHA|date=25 October 2012|access-date=7 December 2015|number=2012/29/EU|type=Directive|publisher=[[EUR-Lex]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Ramos Jr.|first=George H.|title=San Diego Domestic Violence Attorney|url=https://www.ramoscriminallawyer.com/domesticviolence-restrainingorders.html|website=ramoscriminallawyer.com|publisher=George H. Ramos Jr.|access-date=24 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140613053510/http://www.ramoscriminallawyer.com/domesticviolence-restrainingorders.html|archive-date=13 June 2014}}</ref> د نږدې ملګري تاوتريخوالي اصطلاح ډېری وخت د کورنۍ ناوړه ګټه اخيستنې يا کورني تاوتريخوالي سره په مترادف ډول کارول کېږي، مګر دا په ځانګړي ډول هغه تاوتريخوالي ته راجع کېږي، چې د يوې جوړې (خاوند او مېرمنې) په اړيکو کې رامنځته کېږي. د بېلګې په توګه: واده، همغږي يا غيرهمغږي او د ژوند نږدې ملګري. دې ته د روغتيا نړيوال سازمان (WHO) د ناوړه ګټې اخيستنې په توګه د کنټرول چلند اضافه کوي. د نږدې ملګري تاوتريخوالي په متضاد او همجنسي اړيکو کې ليدل شوی او د پخوانيو بېلګو له ډلې د نارينه وو له خوا د ښځو پر وړاندې او برعکس د ښځو له خوا د نارينه وو پر وړاندې تاوتريخوالی يادولي شوو. کورنی تاوتريخوالی يوه پراخه اصطلاح ده، چې زیاتره وخت د کورنۍ د غړو تر منځ  له ماشومانو ناوړه ګټه اخيستنه، د لويانو ناوړه ګټه اخيستنه او نورې  ظالمانه کړنې رانغاړي. <ref>{{Cite web|title=Domestic Abuse & Violence Support in UK|url=https://www.ncdv.org.uk}}</ref><ref name="Wallace p. 2">{{citation|last=Wallace|first=Harvey|contribution=Characteristics of family violence|editor-last=Wallace|editor-first=Harvey|title=Family violence: legal, medical, and social perspectives|page=2|publisher=Pearson|location=Boston, Massachusetts|year=2005|isbn=9780205418220}}</ref><ref name="who.intA">{{cite book|last1=Krug|first5=Rafael|isbn=9789240681804|url=https://archive.org/details/worldreportonvio2002unse|year=2002|location=Geneva, Switzerland|publisher=World Health Organization|title=World report on violence and health|last5=Lozano|first1=Etienne G.|first4=Anthony B.|last4=Zwi|first3=James A.|last3=Mercy|first2=Linda L.|last2=Dahlberg|url-access=registration}}</ref><ref name="apps.who.int">{{cite book|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Understanding and addressing intimate partner violence|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77432/1/WHO_RHR_12.36_eng.pdf|id=WHO/RHR/12.36|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307192918/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77432/1/WHO_RHR_12.36_eng.pdf|archive-date=2016-03-07}}</ref><ref>{{cite book|editor-last1=Renzetti|editor-first1=Claire M.|editor-first2=Charles Harvey|editor-last2=Miley|title=Violence in gay and lesbian domestic partnerships|publisher=Harrington Park Press|location=New York|year=1996|isbn=9781560230748|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9781560230748}}</ref><ref name="johnson2000c">{{Cite journal|last1=Johnson|first1=Michael P.|last2=Ferraro|first2=Kathleen J.|s2cid=12584806|author-link=Michael P. Johnson|title=Research on domestic violence in the 1990s: making distinctions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_2000-11_62_4/page/948|journal=[[Journal of Marriage and Family]]|volume=62|issue=4|pages=948–963|doi=10.1111/j.1741-3737.2000.00948.x|jstor=1566718|date=November 2000}}</ref><ref>{{cite web|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Child maltreatment|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_en.pdf|date=2015|access-date=22 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501075026/http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_en.pdf|archive-date=1 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Elder abuse|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.who.int/ageing/projects/elder_abuse/en/|date=2015|access-date=22 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908195535/http://www.who.int/ageing/projects/elder_abuse/en/|archive-date=8 September 2015}}</ref> د ملګرو ملتونو په ۱۹۹۳ ز کې د ښځو پر وړاندې د تاوتريخوالي د له منځه وړلو اعلاميې، کورنی تاوتريخوالی په لاندې ډول راوپېژاند:<blockquote>په کورنيو کې د وهلو ټکولو، په ښځينه ماشومانو د جنسي تېري، د جهېز اړوند تاوتريخوالي، د ازدواجي جنسي تېري، د مېرمنو د تناسلي غړو د تخريب او د ښځوله خوا پرښځو تاوتريخوالي او د زبېښاک اړوند تاوتريخوالي ته زيان رسوونکو داسې نورو دوديزو کړنو په ګډون، په کورنيو کې فزيکي، جنسي او رواني تاوتريخوالی رامنځته کېږي.<ref name="UN GA Res">{{cite book|last=General Assembly|author-link=United Nations General Assembly|title=85th plenary session: declaration on the elimination of violence against women|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|id=A/RES/48/104|publisher=[[United Nations General Assembly]]|date=20 December 1993|access-date=8 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924000147/http://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|archive-date=24 September 2013}}</ref> </blockquote> == تاریخ == انسائيکلوپيډيا بريتانيکا (''<ins>Encyclopædia Britannica</ins>'') وايي چې: د ۱۸۰۰ ز لسيزې په لومړيو کې ډېري حقوقي سيستمونو، په ښکاره ډول د مېرمنو وهل په خپله ښځه باندې د مېړه د حق په توګه ومنله. د انګليسي عمومي قانون چې د ۱۶ پېړۍ تاريخ ته ورګرځي، چې کورنی تاوتريخوالی يې د ټولنې پر وړاندې جرم ګڼه؛ نه د انفرادي مېرمنې پر وړاندې، چې د مېرمنې وهل د سولې ماتول يا ورڅخه سرغړونه ګڼل کېږي. مېرمنو حق درلود چې د سولې له سیمه ییز عدالت څخه د سولې د اړيکو په بڼه د تعديل غوښتنه وکړي. طرزالعملونه غير رسمي او له ريکارډ يا ثبت څخه بهر وو او هېڅ قانوني لارښود د ثبوت يا تاوتريخوالي داسې معيار نه دی مشخص کړی، چې د محکوميت لپاره کافي وي. دوه عادي جملې يو ميړه دې ته اړ باسي چې اړيکه په يوه عهده کې وټاکي، يا هغه دې ته اړ کړي چې په راتلونکي کې د ښه چلند ضمانت کولو لپاره له خپلو ملګرو څخه ژمنې واخلي. وهل هم په رسمي توګه، د بريد په ډول مؤظف کېدای شي، که څه هم دا ډول محاکمې خورا لږې وې او د سخت ټپي کېدو يا د مړينې له قضيې څخه پرته، سزا په عمومي ډول کوچنۍ جريمې وې.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|last=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Domestic violence|encyclopedia=Encyclopedia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/topic/domestic-violence|access-date=October 31, 2011|quote=In the early 1800s most legal systems implicitly accepted wife-beating as a husband's right, part of his entitlement to control over the resources and services of his wife.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627061019/http://www.britannica.com/topic/domestic-violence|archive-date=June 27, 2015}}</ref><ref name="Daniels1997">{{citation|last=Felter|first=Elizabeth|contribution=A history of the state's response to domestic violence|editor-last=Daniels|editor-first=Cynthia R.|title=Feminists negotiate the state: the politics of domestic violence|pages=5–10|publisher=[[University Press of America]]|location=Lanham, Maryland|year=1997|isbn=9780761808848|postscript=.}}</ref><ref name="bloch">{{cite journal|last=Bloch|first=Ruth H.|year=2007|title=The American Revolution, Wife Beating, and the Emergent Value of Privacy|journal=Early American Studies|volume=5|issue=2|pages=223–251|publisher=University of Pennsylvania Press|doi=10.1353/eam.2007.0008|jstor=23546609|s2cid=144371791}}</ref> د پراخوالي په وسیله، د کارچوکاټ په امريکايي مستعمرو کې دایر شوی دی. د ۱۶۴۱ز د ميساچوسټس (Massachusetts) خليج استعمارګرو د آزادۍ بدن اعلان وکړ، چې يوه واده شوې ښځه بايد "د خپل مېړه له خوا د بدني اصلاح يا تغمې څخه پاکه وي." نيو هامپشاېر (New Hampshire) او رودي ټاپو (Rhode Island) هم په خپلو جزايي کودونو کې، د ښځو وهل په څرګند ډول منع کړل.<ref>{{cite web|last=Ward|first=Nathaniel|title=The Massachusetts Body of Liberties (1641)|url=https://history.hanover.edu/texts/masslib.html|website=history.hanover.edu|publisher=Hanover Historical Texts Project, History Department, [[Hanover College]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151228105505/http://history.hanover.edu/texts/masslib.html|archive-date=2015-12-28}}</ref> د امريکا د انقلاب په پیروي، په حقوقي سيستم کې بدلونونو د سیمه ییزو عدالتونو په پرتله مخکينيو دود شوو دولتي محکمو ته ډېر واک ورکړ. == سرچينې او ياداښتونه == nfzbezhmijqm8ldwy6hlf1p0kxuy4xf 0 57950 371080 273311 2026-11-08T17:01:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371080 wikitext text/x-wiki په ټایلنډ کې د پرلپسې حکومتونو له خوا سانسور د ځورنونو او لاسوهنو له لارې په سیاسي خبرونو شدید کنترول دی. د بیان ازادي په ۱۹۹۷ ز کال کې تضمین شوه او دغو تضمینونه تر ۲۰۰۷ ز کال پورې دوام وکړ. په مستقیم ډول په دولتي نشراتي رسنیو باندې سخت قوانین/ پوځي کنټرول او له اقتصادي او سیاسي فشارونو کار اخیستل د سانسور په میکانیزمونو کې شامل دي. د اساسي قانون پر بنسټ، په پاچا نیوکه منع ده که څه هم ډیری د بې احترامۍ پېښې د بهرنیانو، یا د ټایلنډ د سیاسي، ټولنیزو او سوداګریزو مخالفو مشرانو له خوا ترسره شوي دي.  <ref name="1997Constitution">[http://www.krisdika.go.th/lawHtmStaticContent01.jsp?frm=tmp&page=eng&lawType=law1&lawCode=%c306&lawID=%c306-10-2540-a0001 "The Thai Constitution of 1997 and its Implication on Criminal Justice Reform"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240711051643/https://www.krisdika.go.th/lawHtmStaticContent01.jsp?frm=tmp&page=eng&lawType=law1&lawCode=%C306&lawID=%C306-10-2540-a0001 |date=2024-07-11 }}, Kittipong Kittayarak, ''120th International Senior Seminar'', Resource Material Series No. 60, United Nations Asia and Far East Institute (UNAFEI). Retrieved 23 August 2012</ref><ref name="2007Constitution">[http://www.ect.go.th/english/files/2007-constitution-english%5B1%5D.pdf ''Draft Constitution of the Kingdom of Thailand''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207202418/http://www.ect.go.th/english/files/2007-constitution-english%5B1%5D.pdf|date=7 February 2012}}, Constitution Drafting Committee, 26 April 2007</ref><ref>[http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501020318-216349,00.html "Publish And Perish"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050506035926/http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501020318-216349,00.html|date=6 May 2005}}, Phil Zabriskie Bangkok, ''Time'', 11 March 2002</ref><ref>{{cite news|url=http://asiancorrespondent.com/61962/as-opposition-against-thailands-lese-majeste-law-continues-it-claims-another-victim/|title=Thailand's unpopular lese majeste law claims another victim|access-date=16 August 2011|last=Saiyasombut|first=Saksith|date=16 August 2011|work=[[Asian Correspondent]]|quote=... numerous cases show the problem about how this law is applied. In theory, anybody can file such a complaint to the police, who are obliged to investigate every one of them, no matter how nonsensical they are. They can forward them to the prosecution and subsequently to the court which then has to decide on the ambiguously worded law. Throw in the vague 2007 Computer Crimes Act (which was at one time planned to be replaced by a new draft), you are in (assumed deliberately) uncharted legal territory.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909051926/http://asiancorrespondent.com/61962/as-opposition-against-thailands-lese-majeste-law-continues-it-claims-another-victim/|archive-date=9 September 2011|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۰۴ ز کال کې ټایلنډ د ۱۶۷ هېوادونو له ډلې په ۵۹ ځای کې چې بیا د بې سرحده خبریالانو له خوا د مطبوعاتو د ازادۍ د شاخص پر بنسټ په ۲۰۰۵ ز کال کې د ۱۶۷ هېوادونو څخه ۱۰۷ ځای کې راغی. په ۲۰۱۰ ز کال کې د ۱۷۸ هېوادو له ډلې په  ۱۵۳ ځایګي  کې راغی او په ۲۰۱۱ – ۲۰۱۲ ز کلونو کې د ۱۷۹ هېوادونو تر منځ ۱۳۷ ځایګي ته پورته شو.  د ۲۰۱۴ ز کال په شاخص کې ټایلند د ۱۸۰ هېوادونو څخه ۱۳۰ ځایګی خپل کړ، په ۲۰۱۷ ز کال کې یې ۱۴۲ ځای او په ۲۰۱۸ ز کال کې دغه هېواد ۱۴۰ ځایګي کې راغی. <ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=550 "Press Freedom Index 2004"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207171520/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=550|date=7 February 2012}}, ''Reporters Without Borders''</ref><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=549 "Press Freedom Index 2005"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119202408/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=549|date=19 January 2012}}, ''Reporters Without Borders''</ref><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1034 "Press Freedom Index 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127185207/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1034|date=27 January 2012}}, ''Reporters Without Borders''</ref><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1043 "Press Freedom Index 2011–2012"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131012309/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1043|date=31 January 2012}}, ''Reporters Without Borders''</ref><ref name="WPFI2014">{{cite web|title=World Press Freedom Index, 2014|url=https://rsf.org/en/ranking/2014|website=Reporters Without Borders|access-date=2011-11-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php|archive-date=14 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rsf.org/en/thailand|title=2018 World Press Freedom Index; Thailand|website=Reporters Without Borders|access-date=12 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113020403/https://rsf.org/en/thailand|archive-date=13 November 2018|url-status=live}}</ref> == د بیان، نظر او د مطبوعاتو ازادۍ تضمین == د ټایلنډ د ۱۹۹۷ ز کال په اساسي قانون کې د بیان ازادي تضمین شوې وه. د ۲۰۰۷ ز کال په اساسي قانون کې دغو تضمینونو دوام وموند چې په یوه برخه کې یې راغلي: <ref name="2007Constitution" /><ref name="1997Constitution" /> * ۳۶  برخه: یو شخص باید په هره وسیله د اړیکو له ازادۍ خوند واخلي.   ** د اشخاصو تر منځ د ارتباطاتو سانسور، توقیف یا افشا کول د بل هر عمل په ګډون چې د اشخاصو ترمنځ د اړیکو جزئیات افشا کوي باید ترسره نشي، خو د قانون د احکامو پر بنسټ په ځانګړي توګه په اسثتنایي حالت کې د دولتي امنیت یا د عامه نظم او ښو اخلاقو د ساتلو په موخه. * ۴۵ مه برخه: یو شخص باید د خپل نظر څرګندولو، وینا کولو، لیکلو، چاپ، خپرولو او د نورو وسیلو له لارې د وینا له ازادۍ څخه برخمن وي.   ** د لمړۍ  فقرې پر بنسټ په ازادۍ باندې محدودیت نه لګول کېږي، خو د قانون د احکامو له مخې، په ځانګړي ډول په استثنایي حالاتو لکه د دولت امنیت ساتلو، د نورو اشخاصو د حقونو، ازادیو، کرامت، شهرت، د کورني محرمیت د حقونو یا د عامه نظم یا ښو اخلاقو ساتلو یا د خلکو د ذهن یا روغتیا خرابیدو د مخنیوي لپاره.   ** د مطبوعاتو کورنۍ یا رادیو ټلویزیون بندول د ازادۍ اخیستلو په موخه د دې برخې پر بنسټ نه اجراء کېږي.   ** د خبرونو او مقالو سانسور مخکې له دې چې په ورځپاڼو کې خپور شي چاپي موضوعات، راډیويي یا ټلویزیوني خپرونې، د صلاحیت لرونکو چارواکو له خوا نشي ترسره کېدلای، خو هغه کله چې هېواد د جګړې یا وسله والې شخړې په حالت کې وي، په دې شرط چې د قانون د دویمې فقرې د احکامو سره مطابقت ولري.   ** د ورځپاڼو یا نورو ډله ییزو رسنیو مالک باید د ټایلند تابعیت ولري. ** د دولت له خوا هېڅ ډول مالي مرسته، پیسې یا نور ملکیتونه د سبیایدۍ په ډول خصوصي ورځپاڼو یا نورو ډله ییزو رسنیو ته باید ورنه کړل شي.   * ۴۶مه ماده: د خصوصي سکټور مسئولین یا کارکوونکي چې  د ورځپاڼو، راډیو یا ټلویزیون د خپرونو مدیریت پر غاړه لري، د اخبار د خپرولو او د خپلو نظرونو د وړاندې کولو له ازادۍ څخه د اساسي قانون په محدوده کې د دولت یا مالک د تګلارې له دخالت پرته، برخمن دي، په دې شرط چې د مسلکي اخلاقو سره په ټکر کې نه وي. * ۲۶مه ماده: له صلاحیت څخه د کار اخیستو په وخت کې ټول دولتي چارواکې باید د اساسي قانون له حکمونو سره سم بشري کرامت، حقونه او ازادي په پام کې ونیسي.   * ٢٨مه ماده: يو شخص کولاى شي د انساني کرامت غوښتنه یا خپل حقوق او ازادۍ  تر هغې ګټه پورته کړي چې د نورو حقوق او ازادي نقض نه کړي یا د اساسي قانون او غوره اخلاقو سره په ټکر کې نه وي. * ۲۹مه برخه: د هغو حقونو او ازادیو محدودیت چې په اساسي قانون کې پېژندل شوي، په یو شخص باندې باید تحمیل نه شي، خو د قانون د هغو حکمونو له مخې چې باید د دې حقونو او ازادیو لازمي مواد اغېزمن نه کړي.   == چاپي رسنۍ == د سانسور لومړۍ بیلګه په ټایلنډ کې د لومړۍ مطبعې له تاسیس سره رامنځ ته شوه. د ټایلنډ قانون لومړی کتاب منع شو او امر وشو چې ټولې خطې او اصلي نسخې له منځه یوړل شي.    <ref>[http://www.article19.org/pdfs/publications/thailand-baseline-study.pdf ''Freedom of expression and the Media in Thailand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016090135/http://www.article19.org/pdfs/publications/thailand-baseline-study.pdf|date=16 October 2009}}, ARTICLE19 and Asian Forum for Human Rights and Development, Dec 2005, {{ISBN|1-902598-79-2}}</ref><ref name="Sarakadee">"The book banned. Knowledge imprisonment", ''Sarakadee magazine'', [https://web.archive.org/web/20070123203927/http://www.sarakadee.com/web/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=612 "Part 1: Introduction"], [https://web.archive.org/web/20070123203912/http://www.sarakadee.com/web/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=610 "Part 2: Scoop"], and [https://web.archive.org/web/20070123203841/http://www.sarakadee.com/web/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=611 "Part 3: Box"] in Thai. (English translations: [https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D612 Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121091042/http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D612|date=21 November 2015}}, [https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D611 Part 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121042659/http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D611|date=21 November 2015}}, [https://web.archive.org/web/20141224130350/http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D610 Part 3])</ref> د چاپ او اعلانونو د ۱۹۴۱ ګڼې قانون پر بنسټ، د ټایلنډ د شاهي پولیسو ځانګړې څانګه واک لري چې خپرونکو ته د بېلابېلو سرغړونو لکه د عامه نظم ګډوډول، د خلکو په  عمومي امنیت کې لاسوهنه یا عمومي اخلاقو ته د سپکاوي په اړه خبرداری ورکوي. <ref>[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2000/eap/776.htm "Country Reports on Human Rights Practices: Thailand"], Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, U.S. Department of State, 23 February 2001</ref> د تامسات پوهنتون Thammasat University د سیاسي علومو د کتابتون د یوې مطالعې پربنسټ، له ۱۸۵۰ کال تر ۱۹۹۹ ز کال پورې، ۱۰۵۷ ټوکه کتابونه او مجلې په رسمي توګه په شاهي جریده کې له خپریدو څخه منع شول، له دې جملې "100 ټوکه کتابونه چې هر ټایلندی یې باید ولولي" ډیری سرلیکونو یې د کمونیسټ ضد دوره منعکس کوي خو په ټایلند او بهر کې په بېلابېلو ژبو لکه ټایلندي، چینایي، ویټنامي، کوریایي، بهاسا، انګریزي، جرمني، فرانسوي او هسپانوي ژبو خپاره شول.  له تاریخي پلوه د مطبوعاتو ازادۍ د ډېر محدودیت لپاره دا او نور قوانین وضع شوي چې په ځانګړې توګه د پلییک پیبلسونګگرام، سریت دانهاراجاتا، او تهانوم کیتیکاکورن Plaek Pibulsonggram, Sarit Dhanarajata, and Thanom Kittikachorn د پوځي حکومتونو په ترځ کې (تر ۱۹۷۳ ز کال پورې) کارول شوي دي. د فیوډالیزم، شاهي نظام او دین په اړه کتابونه د ټایلنډ د حکومت له خوا منع شوي او لیکوالان یې بندیان شوي دي. په ۱۹۷۳ ز کال کې د زده کوونکو په مشرۍ پاڅون  د لنډې مودې لپاره د مطبوعاتو ازادۍ ته لار هواره کړه، تر هغې چې په ۱۹۷۶ ز کال کې د تاوتریخوالي او پوځي کړکیچ د لویې تشې لامل شو. په ۱۹۸۰ لسیزه کې د مطبوعاتو سانسور په تدریجي ډول کم شو.  <ref>[http://www.seasite.niu.edu/Thai/music/song4life/jit_pumisak.htm "Jit Pumisak"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125175732/http://www.seasite.niu.edu/Thai/music/song4life/jit_pumisak.htm|date=25 November 2005}}, Songs for Life, Center for Southeast Asian Studies, Northern Illinois University (NIU). Retrieved 23 August 2012</ref> === کتابونه === ساراکادي مجلې ''Sarakadee'' Magazine په ټایلنډ کې د سانسور کتاب د بیا کتنې درې برخې خپرې کړې دي.   <ref name="Sarakadee2">"The book banned. Knowledge imprisonment", ''Sarakadee magazine'', [https://web.archive.org/web/20070123203927/http://www.sarakadee.com/web/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=612 "Part 1: Introduction"], [https://web.archive.org/web/20070123203912/http://www.sarakadee.com/web/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=610 "Part 2: Scoop"], and [https://web.archive.org/web/20070123203841/http://www.sarakadee.com/web/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=611 "Part 3: Box"] in Thai. (English translations: [https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D612 Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121091042/http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D612|date=21 November 2015}}, [https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D611 Part 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121042659/http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D611|date=21 November 2015}}, [https://web.archive.org/web/20141224130350/http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.sarakadee.com%2Fweb%2Fmodules.php%3Fname%3DSections%26op%3Dviewarticle%26artid%3D610 Part 3])</ref> کورني او بهرني کتابونه معمولاً نه سانسورکېږي او په ازاده توګه خپرېږي، خو دا چې په شاهي کورنۍ، پاچاهۍ یا حساسو حکومتي مسئلو باندې نیوکه وي. د۲۰ کلن پاچا انندا مهیدول Ananda Mahidol، چې د مخکیني پادشاه مشر ورور و، د مړینې په اړه ټول عامه بحثونه چې په سر باندې په ګولۍ لګېدلی ؤ، په ښوونځیو کې حتی د تاریخ په څانګو کې هم نه تدریس کېږي. د راین کراګر له خوا د شیطان بحث (لندن: کیسیل،۱۹۶۴)  لیکل شوی، د هغه څېړنیز راپور پایله ده چې د پاچا انندا قضیه څېړي، سمدلاسه بند او لیکوال یې ټایلنډ ته ممنوع الدخول شو. خو په عجیبه توګه، د دې کتاب جاپانۍ او ټایلنډۍ ژباړه (په ۱۹۷۲ ز کال کې) نه ده منع شوې خو د شیطان بحث کتاب د ټولو شته ټایلنډي توکونو لومړنۍ ۱۶ پاڼې پاکې شوې دي او داسې ښکاري چې د انګریزي اصلي متن سره ورته والی نه لري.   پریدي بانومیونګ Pridi Banomyong چې عموماً د ټایلنډ د ډیموکراسۍ پلار ګڼل کېږي، په ۱۹۳۲ ز کال کې د ټایلنډ د لومړي اساسي قانون لیکوونکی و چې ټایلنډ یې له مطلقه شاهي نظام څخه مشروطه شاهي نظام ته بدل کړ. له دې سره، هغه دوه ځلې لومړی وزیر و، د جګړې په وخت کې د مخفي جکړې اتل و چې د ټایلنډ د جاپاني نیواک سره یې جګړه وکړه او د تامسات پوهنتون بنسټ ایښودونکی وو.  <ref>{{cite web|title=Thai Police Ban Controversial Book on Royal Succession|url=http://www.khaosodenglish.com/detail.php?newsid=1415857431&section=00|website=Khaosod English|publisher=Khaosod Newspaper|date=2014-11-13|access-date=2014-11-14|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127105625/http://www.khaosodenglish.com/detail.php?newsid=1415857431&section=00|archive-date=27 November 2014}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == kft5e5rpscot7bdcjz4nyfp04jhsh1c 0 58045 371046 355249 2026-11-08T16:31:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371046 wikitext text/x-wiki په اسټرالیا کې د ښځو د رایې د ورکړې حق په اسټرالیا کې جنسیت د تساوي د غورځنګ یو له لومړنیو موخو څخه و. دا هلې ځلې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې په ټولنیزه او سیاسي کچه او همداشان د قانون له مخې ومنل شوې، چې په ۱۸۹۴ز کال کې په سویلي اسټرالیا او په ۱۸۹۹ز کال کې په لویدیځه اسټرالیا کې دا کار تر سره شو. په ۱۹۰۲ز کال کې د اسټرالیا لومړني جوړ شوي پارلمان د ۱۹۰۲ کال د همګټو هېوادونو لایحه تصویب کړه، چې له مخې یې ښځو (پرته له هغو ښځو چې د اسټرالیا، افریقا، اسیا او ارام اقیانوس د ټاپوګانو اصلي اوسیدونکي وي، مګر دا چې د اساسي قانون د ۴۱ مخې مادې له مخې ورته اجازه ورکړل شي) وکولای شول چې په فډرال ټاکنو کې رایه ورکړي او د فډرال پارلماني ټاکنو لپاره ودریږي. دې کار د اسټرالیا د فډرال ټاکنو د ټاکنیزو حقونو په اړه د سپین پوستو لپاره جنسیتي تبعیض له منځه یووړ. دې کار نو ډېر وخت ونیو تر څو ښځې وکولای شي په ټوله اسټرالیا کې رایه ورکړي او په تیره بیا دا چې دوی د ټاکنو له لارې منتخبې استازې وټاکل شي.   == تاریخچه == === له ۱۹مې پېړۍ وړاندې تجربې === د بونټي موټینیرز ښځینه نسل کوم چې د پیټکیرین په ټاپوګانو کې یې ژوند کاوه هغوی له ۱۸۳۸ کال راهیسې کولای شول چې رایه ورکړي او د هغوی دا حق لا هغه وخت هم کارول کېده کله چې دا خلک په نورفولک ټاپو (کوم چې اوس د اسټرالیا یوه بهرنۍ خاوره ده) کې په ۱۸۵۶ کال کې ځای پر ځای شول. <ref>{{cite web|author=EC|url=http://www.elections.org.nz/study/education-centre/history/votes-for-women.html|title=Votes for Women &#124; Elections New Zealand|publisher=Elections.org.nz|date=13 April 2005|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819080640/http://www.elections.org.nz/study/education-centre/history/votes-for-women.html|archive-date=19 August 2012|df=dmy-all}}</ref> === د نارینه وو د رایې د ورکړې حق === هغه لومړني اروپايي ډوله دولتونه چې له ۱۷۸۸ کال را وروسته جوړ شول، هغوی ټول اټوکراټ او د انتصابي والیانو له خوا اداره کېدل، که څه هم د انګریز قوانین د منلو شویو ډوکټرینو له مخې د اسټرالیا مستعمرو ته ولیږدول شول، له همدې امله د حقونو مفاهیم او د Magna Carta او د ۱۶۸۹ کال د حقونو د لایحې له مخې رامنځته شوي بهیرونه د ښکېلاک ګرو له خوا له بریټانیا څخه راوړل شول. د ښکېلاک ګرو له ځای پر ځای کېدو سمدلاسه وروسته د استازولۍ حکومت په خاطر ګډوډۍ پیل شوي.<ref>{{cite web|url=http://moadoph.gov.au/our-democracy/democracy-timeline/|title=Our Democracy: Democracy timeline — Museum of Australian Democracy at Old Parliament House|publisher=Moadoph.gov.au|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929140952/http://moadoph.gov.au/our-democracy/democracy-timeline/|archive-date=29 September 2009|df=dmy-all}}</ref> په اسټرالیا کې تر ټولو زړه تقنیني اداره، د نوي سویلي [[ویلز]] تقنیني شورا په ۱۸۲۵ ز کال کې د یوې انتصابي ادارې په توګه جوړه شوه تر څو د نوي سویلي ویلز والي ته مشوره ورکړي. په ۱۸۴۰ ز کال کې، د اډلایډ د ښار شورا او د سیډنې د ښار شورا د نارینه وو د رایې د ورکړې په محدود شمېر سره رامنځته شوې. په اسټرالیا کې لومړنۍ پارلماني ټاکنې د نوي سویلي ویلز د تقنیني شورا لپاره په ۱۸۴۳ ز کال کې تر سره شوې، دلته هم یوازې هغو نارینه وو د رایې د ورکولو حق درلود چې د ملکیتونو څښتنان یا مالي وړتیا یې درلوده. په ۱۸۵۰ ز کال کې په نوي سویلي ویلز کې د رای ورکوونکو لپاره حقونه لا پسې وغځیدل او د تقنیني شوراګانو لپاره ټولټاکنې د ویکټوریا، سویلي اسټرالیا او سامانیا په مستعمرو کې تر سره شوې. <ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/reform.htm|title=Australia's major electoral developments Timeline: 1788–1899 – Australian Electoral Commission|publisher=Aec.gov.au|date=11 June 2010|access-date=19 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110601193842/http://www.aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/reform.htm|archive-date=1 June 2011|df=dmy-all}}</ref> د ۱۹مې پېړۍ په نیمایي کې، د [[اسټرالیا|اسټراليا]] په مستعمرو کې د استازولۍ او مسوولو حکومتونو لپاره شدیده غوښتنه موجوده وه، چې د سروزرو د ډګرونو او د Eureka Stockade د پیښو او همداشان له هغو پراخو اصلاحي خوځښتونو څخه یې روحیه اخیستې وه چې په ټوله اروپا، امریکا او بریتانوي سترواکې کې عام شوي وو. د اسټرالیا د مستعمرو د دولت قانون چې په ۱۸۵۰ ز کال کې په تصویب ورسید، یو مهم پرمختګ و، چې د نوي سویلي ویلز، ویکټوریا، سویلي اسټرالیا او سامانیا ته یې اساسي قانون ورکړ او همدې مستعمرو په شوق سره خپل اساسي قانون ولیکه او په ترڅ کې یې پرمختللي دیموکراتیک پارلمانونه رامنځته شول. <ref>{{cite web|url=http://aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/righttovote.htm|title=The Right to Vote in Australia – Australian Electoral Commission|publisher=Aec.gov.au|date=26 November 2007|access-date=19 April 2011|url-status=live|archive-url=https://www.webcitation.org/6F4D6vi6M?url=http://aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/righttovote.htm|archive-date=12 March 2013|df=dmy-all}}</ref> === د ښځو د رایې د ورکړې د حق خوځښت === د ښځو د رایې د ورکړې د حق خوځښت په ۱۹مه پېړۍ کې سره را ټول شول. د دې خوځښت غړي په ټولو بېلابېلو مستعمرو کې لاس په کار شول. په ۱۸۶۱ ز کال کې په سویلي اسټرالیا کې ملکیت لرونکو ښځو ته په سیمه ییزو ټولټاکنو کې د رایې ورکولو حق ورکړل شو (نه په پارلماني ټاکنو کې). د سویلي اسټرالیا پارلمان د رایې د ورکړې حق او د پارلمان څوکۍ ته د دریدو حق په ۱۸۹۴ ز کال کې تصویب او په ۱۸۹۵ ز کال کې توشیح شو. دغه قانون په برابره توګه په شمالي برخو (Northern Territory) کې هم تطبیق شو، کوم چې بیا د سویلي اسټرالیا یوه برخه وه. په داسې حال کې چې دغه قانون تر بحثونو لاندې و، ځینو مخالفینو داسې ماده وضع کړه چې په پارلمان کې یې د ښځو شتون منع کاوه، ځکه هغوی فکر کاوه چې دا قانون به د همدې لایحې د له منځه تلو لامل وګرځي. د دې پر ځای دې کار معکوسه پایله ولرله او هغه دا چې سویلي اسټرالیا د اساسي قانون هغه لایحه (د ښځو د رایې د ورکړې حق) په ناڅاپي توګه تصویب کړه چې له مخې یې ښځو هم کولای شول چې پارلمان ته لاره ومومي. <ref>{{cite web|url=https://www.parliament.sa.gov.au/education/teachers/Documents/Women's%20Petition%20Photograph.pdf|title=Women's Suffrage Petition 1894: parliament.sa.gov.au|access-date=28 March 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110329160732/http://www.parliament.sa.gov.au/education/teachers/Documents/Women%27s%20Petition%20Photograph.pdf|archive-date=29 March 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=8|title=Documenting Democracy|publisher=Foundingdocs.gov.au|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203020826/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=8|archive-date=3 December 2010|df=dmy-all}}</ref><ref>{{citation|title=Women's Almanac|date=2002|first=Doris|last=Weatherford|publisher=Oryx Press|isbn=1-57356-510-5|page=[https://archive.org/details/womensalmanac20000dori/page/322 322]|url=https://archive.org/details/womensalmanac20000dori/page/322}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 51lcqq6j5j03xm3tizl1rkp643a0b9x 0 58052 371150 367234 2026-11-08T17:52:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371150 wikitext text/x-wiki د جراحۍ په برخو کې او د ډاکټرانو په توګه په طبابت کې د ښځو شتون د بشر د تاریخ لومړیو ته ورګرځي. له تاریخي پلوه ښځې د نارینه‌وو په پرتله د طبابت په برخو کې کمه ونډه لري او په دغو برخو کې یې د کار اندازه د نژاد، ټولنیز- اقتصادي حالت او جغرافیې پر اساس توپیر لري. په طبابت کې د پالونکو یا روغتیايي متخصصانو په توګه د ښځو غیر رسمي کار ډېر پراخ دی. د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې د نړۍ اکثرو هېوادونو طبي زده‌کړو ته د ښځو د برابر لاسرسي زمینه برابره کړه. ټول هېوادونه برابر کاري فرصتونه نه‌ تضمینوي او جنسیتي برابري لا هم په طبي تخصصونو او ټوله نړۍ کې نه ده ترلاسه شوې. څېړنې ښيي چې ښځينه‌ ډاکټرانې ښايي د نارینه‌ ډاکټرانو په پرتله باکیفیته کار وکړای شي.<ref>{{cite web|title=Discrimination|work=Women's Human Rights|date=1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|url=https://www.hrw.org/worldreport99/women/women3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081114195509/http://www.hrw.org/worldreport99/women/women3.html|archive-date=14 November 2008}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Reichenbach L, Brown H|date=September 2004|title=Gender and academic medicine: impacts on the health workforce|journal=British Medical Journal|volume=329|issue=7469|pages=792–795|pmid=15459056|doi=10.1136/bmj.329.7469.792|pmc=521007}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tsugawa|date=2017-02-01|pmid=27992617|doi=10.1001/jamainternmed.2016.7875|pages=206–213|issue=2|volume=177|language=en|journal=JAMA Internal Medicine|title=Comparison of Hospital Mortality and Readmission Rates for Medicare Patients Treated by Male vs Female Physicians|first6=Ashish K.|first1=Yusuke|last6=Jha|first5=Daniel M.|last5=Blumenthal|first4=E. John|last4=Orav|first3=Jose F.|last3=Figueroa|first2=Anupam B.|last2=Jena|pmc=5558155}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wallis|date=2017-10-10|pmid=29018008|doi-access=free|doi=10.1136/bmj.j4366|at=j4366|volume=359|language=en|journal=BMJ|title=Comparison of postoperative outcomes among patients treated by male and female surgeons: a population based matched cohort study|first6=Raj|first1=Christopher J.D.|last6=Satkunasivam|first5=Allan S.|last5=Detsky|first4=Robert K.|last4=Nam|first3=Natalie|last3=Coburn|first2=Bheeshma|last2=Ravi|pmc=6284261}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Roter DL, Hall JA, Aoki Y|title=Physician Gender Effects in Medical Communication|journal=JAMA|year=2002|volume=288|issue=6|pages=756–64|url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/195191|doi=10.1001/jama.288.6.756|pmid=12169083|doi-access=free}}</ref> == تاریخچه == === لرغونی طبابت === په طبابت کې د ښځو ښکېلتیا او ونډه په ګڼو لومړنیو تمدنونو کې ثبت شوې ده. مریت پته، هغه مصرۍ ښځه وه چې د لرغوني مصر د لومړنۍ سلسلې د پاچاهۍ د وخت په ډبرلیک کې یې د «لویې ډاکټرې» په توګه یادونه شوې ده. دا لومړنۍ ښځه ده چې د ساینس په تاریخ کې یې یادونه شوې ده. هومر، اګامډ د تروجن تر جګړې وړاندې په لرغوني یونان کې د درملګر (روغوونکي) په توګه یاد کړی دی. اګنوډیس لومړنۍ ښځینه ډاکټره وه چې تر میلاد وړاندې په څلورمه پېړۍ کې یې په آتن کې په قانوني توګه کار کاوه. مېټروډورا یوه ډاکټره وه او عموماً لومړنۍ ښځينه طبي لیکواله بلل کېږي. د هغې کتاب د ښځو د ناروغیو او درملنو په اړه تر ټولو لرغونی طبي کتاب دی چې ښځینه ډاکټرې لیکلی او تر ډېره به نورو ښځينه ډاکټرانو د ماخذ په توګه کاراوه. هغه یې د خپلو اکثرو لیکنو امتیاز د هیپوکراټ نظرونو ته ورکوي. <ref name="auto122">{{Cite book|author=Michael E. Moran|title=Urolithiasis: A Comprehensive History|publisher=Springer Science & Business Media|year=2013|isbn=9781461481966|pages=411}}</ref><ref name="auto22">{{Cite book|author=Ismail Serageldin|url=http://www.bibalex.org/Attachments/Publications/Files/women_in_science.pdf|title=Women in Science, Time to Recognize the Obvious|publisher=Bibliotheca Alexandrina|year=2006|pages=33}}</ref><ref name=":2">{{cite web|title=The Most Influential Women in Medicine: From The Past to the Present|url=http://www.medicaldaily.com/most-influential-women-medicine-past-present-270560|website=Medical Daily|access-date=24 September 2017|language=en|date=4 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100657/http://www.medicaldaily.com/most-influential-women-medicine-past-present-270560|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> === د منځنیو پېړیو اروپا === د منځنیو پېړیو په جریان کې خانقاوې [د مذهبي راټولېدنو ځایونه] د ښځو د زده‌کړې لپاره مرکزي او متمرکز ځایونه وو او ځينو دغو ټولنو ښځو ته په علمي څېړنو کې د ونډې اخیستو فرصتونه برابرول. د بېلګې په توګه جرمنۍ هیلډګارډ (شاوخوا 58-1151) راهبه (د هغو ښځو مشره چې دنیوي کارونه نه‌کوي او په خانقاوو کې مذهبي کارونه کوي) وه، د هغې په ګټورو لیکنو کې د بېلابېلو ناروغیو علمي درملنه، بوتاني (بوټي‌پېژندنه) او طبیعي تاریخ موجود و. هغه لومړنۍ جرمنۍ ښځينه ډاکټره بلل کېږي.<ref>{{cite web|url=http://www.staff.uni-mainz.de/horst/hildegard/documents/flanagan.html|title=Hildegard von Bingen (1098–1179)|author=Sabina Flanagan|publisher=University of Adelaide|archive-url=https://web.archive.org/web/20050406172530/http://www.staff.uni-mainz.de/horst/hildegard/documents/flanagan.html|archive-date=2005-04-06|url-status=dead|access-date=11 October 2015}}</ref><ref name="hildegard">{{Cite encyclopedia|title=Hildegard von Bingen|encyclopedia=Key Figures in Medieval Europe – An Encyclopedia|editor=Richard K. Emmerson|editor2=Sandra Clayton-Emmerson|author=Gertrud Jaron Lewis|pages=229–30|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-97385-4|location=Great Britain}}</ref> په منځنیو پېړیو کې ښځو د درملګرۍ په تخنیکونو او ظرفیتونو کې ګډون کاوه. د دې دورې په جریان کې ښځو د طبي پرسونل مشخص مقامونه ونیول. دوی د طبي بوټو د پوهانو، قابلو، جراحانو، د سینګاروونکو جراحانو، نرسانو او دودیزو تجربه کارانو په توګه کار کاوه. درملګرو ښځو یوازې د ښځو درملنه نه کوله، بلکې د ډېرو ناروغانو درملنه یې کوله. د جراحانو په توګه د 24 ښځو نومونه د ایټالیا په ناپل ښار کې د 1273 او 1410 کلونو تر منځ ثبت شوي. د جرمني په فرانکفورت کې د 1387 او 1497 کلونو تر منځ 15 درملګرو (حکیمو) ښځو ته اشاره شوې چې ډېری یې یهودانې وې او یوه یې هم د قابلې په توګه نه ده معرفي شوې.<ref name="jstor.org">{{cite journal|last1=Green|first1=Monica|title=Women's Medical Practice and Health Care in Medieval Europe|url=https://archive.org/details/sim_signs_winter-1989_14_2/page/434|journal=Signs|date=1989|volume=14|issue=2|pages=434–473|doi=10.1086/494516|pmid=11618104|jstor=3174557|s2cid=38651601}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Minkowski|first1=William L.|title=Women healers of the middle ages: selected aspects of their history.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1992-02_82_2/page/288|journal=American Journal of Public Health|date=1992|volume=82|issue=2|pages=288–295|doi=10.2105/ajph.82.2.288|pmid=1739168|pmc=1694293}}</ref><ref>{{cite book|last1=Siraisi|first1=Nancy G.|title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice|date=2009-05-15|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-76131-2|page=27}}</ref> ښځو همدارنګه پرته له دې چې خپل فعالیتونه په لیکنیو سوابقو کې ثبت کړي، د قابلګۍ او درملګرۍ کارونه کول او په هغو کلیوالي سیمو یا هغه ځای کې یې فعالیت کاوه چې روغتیايي پاملرنو ته پکې لاس‌رسی کم و. په منځنیو پېړیو کې ټولنې د ډاکټر په توګه د ښځو رول محدود کړ. د دیارلسمې پېړۍ په جریان کې کله چې پوهنتونونو  د طب پوهنځي جوړ کړل، ښځې له پرمختللو طبي زده‌کړو محرومې کړای شوې. د دغه کار د جواز لپاره د روحانيونو منښتې ته اړتیا پېښه شوه چې ښځې يې پر شرایطو نه وې برابرې او درملګري یا درملنه یو نرواک مسلک شو.<ref name="jstor.org" /><ref name="ReferenceA" /> په ډېرو مواردو کې ښځې مجبورې وې چې د نرینه‌وو له ناقانونه تورونو سره مبارزه وکړي او د هغوی انګېزې تر پوښتنې لاندې راولي. که هغوی پر ناسم چلند یا ناوړه استفادې نه وای تورن، په هغه صورت کې ښځې د دواړو روحاني او مدني مسؤلینو له‌خوا «کوډګرې» بللې کېدې. جراحان او د سینګار جراحان تر ډېره د صنفي او اتحادیو په توګه تنظیمېدل، هغوی د جواز د ورکړې د فشارونو پر وړاندې تر ډېرې مودې مقاومت کولی شوای. لکه نورې اتحادیې، د سینګار د ځينو جراحانو اتحادیو د خپلو غړو لورانو او مېرمنو ته د هغوی د نرینه تر مړینې وروسته په اتحادیه کې د غړیتوب اجازه ورکوله. د لندن جراحه کاترین لا، د جراح توماس لور او د جراح ویلیام خور په 1286 کال کې له یوې اتحادیې سره تړاو درلود. د لېنکلن، نورویچ، دوبلین او یارک په اتحادیو کې د ښځينه غړو اسناد د دورې تر پایه د دورې تر پایه پورې دوام لري.<ref>{{cite journal|last1=Minkowski|first1=WL|title=Women healers of the middle ages: selected aspects of their history|date=1992|journal=Am J Public Health|pmc=1694293|pmid=1739168|volume=82|issue=2|pages=288–95|doi=10.2105/ajph.82.2.288}}</ref><ref>{{cite book|last1=Rawcliffe|first1=Carole|title=Medicine and Society in Later Medieval England|date=1997|publisher=Sutton|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=978-0-7509-1497-0}}</ref> قابلې چې له امېندوارو ښځو سره یې په زیږون او تر هغه وروسته په ځینو پالنو کې مرسته کوله، یوازې ښځې وې. قابلو د روغتیايي معالجینو نږدې درېیمه برخه جوړوله. نرینه‌وو د ښځو په روغتیايي پالنو او ښځو د نرینه‌وو په روغتیايي پالنو کې ځانونه نه ښکېلول. د ایټالیا په سوېل کې د سالېرنو ساحلي ښار په دوولسمه پېړۍ کې د طبي زده‌کړو او طبي کارونو مرکز و. په سالېرنو کې د دغه ښار ډاکټرې تروتا خپلې ډېر طبي فعالیتونه په څو لیکنیو ټولګو کې را ټول کړي. د ښځو یو طبي اثر ډي کوریس مولیریوم («د ښځو لپاره د درملنې په اړه») چې هغې ته اړوند دی، د هغه شي اصلي هسته جوړوي چې د تروتولا د اثر په توګه پېژندل شوی او د هغو درېیو متنونو لنډیز دی چې په منځنیو پېړیو کې په ټوله اروپا کې خپور شو. تروتا داسې شهرت ترلاسه کړ چې تر فرانسې او انګلنډ پورې پراخ شو. همدارنګه مولیریوم سالېرناتي ته (سالېرناتي ښځې) د نورو سالېرناتي ډاکټرانو په لیکنو کې داسې اشارې شته چې د محلي تجربو نظریې راکوي.<ref>{{cite journal|last1=Green|first1=Monica|title=Women's Medical Practice and Health Care in Medieval Europe|url=https://archive.org/details/sim_signs_winter-1989_14_2/page/434|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|jstor=3174557|volume=14|issue=2|pages=434–473|doi=10.1086/494516|pmid=11618104|year=1989|s2cid=38651601}}</ref><ref>Monica H. Green, ed. and trans., ''The 'Trotula': A Medieval Compendium of Women's Medicine'' (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2001).</ref> ډورټیا بوکا یوه ایټالوۍ ډاکټره وه چې له 1390 کال راهیسې څه باندې څلوېښت کاله د بولوګنا پوهنتون د فلسفې او طب څانګو مشره وه. نورې ایټالوۍ ښځې چې په طب کې د هغوی ونډې ثبت شوې په لاندې ډول دي: آبیلا، جاکولین فیلیس ډي آلمانیا، الېسانډرا جیلیاني، رېبېکا ډي ګوارنا، مارګاریتا، میرکوریاد (14مه پېړۍ)، کانسټېنس کالېنډا، کلاریس ډي ډوریسو (15مه پېړۍ)، کانسټانزا، ماریا اېنکارناټا او توماسیا ډي ماتیو.<ref name="wise">{{cite journal|vauthors=Edwards JS|title=A Woman Is Wise: The Influence of Civic and Christian Humanism on the Education of Women in Northern Italy and England during the Renaissance|journal=Ex Post Facto: Journal of the History Students at San Francisco State University|volume=XI|year=2002|url=http://userwww.sfsu.edu/~epf/2002/edwards.html|access-date=31 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606144530/http://userwww.sfsu.edu/~epf/2002/edwards.html|archive-date=6 June 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="Sackler">[http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/dorotea_bucca.php Brooklyn Museum: Elizabeth A. Sackler Center for Feminist Art: The Dinner Party: Heritage Floor: Dorotea Bucca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716113741/http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/dorotea_bucca.php|date=16 July 2011}} (accessed 22 August 2007)</ref><ref name="Howard">[https://books.google.com/books?id=RoqNOWuNa8oC&pg=PA35&dq=%22dorotea+bucca%22 Howard S. ''The Hidden Giants'', p. 35, (Lulu.com; 2006)] (accessed 22 August 2007){{self-published source|date=April 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1bRDlCf0FcgC&q=abella+medicine&pg=PA87|title=Old Time Makers of Medicine|first=James J.|last=Walsh|publisher=Plain Label Books|via=Google Books|isbn=9781603032261}}</ref> === د اسلامي نړۍ په منځنیو === د اسلامي نړۍ په منځنیو پېړیو کې د ښځينه ډاکټرانو په اړه لږ معلومات موجود دي، که څه هم په ډېر احتمال ښځې په منظم ډول د ځینو ظرفیتونو په لرلو سره په طبي کارونو کې ښکېلې وې. نرینه طبي لیکوالانو د ښځينه ډاکترانو (طبیبه) د ځينو کړنلارو یا حالتونو په تشرېح کې د هغوی حضور ته اشاره کړې. الزهراوي چې د لسمې پېړۍ د وروستیو او د یوولسمې پېړۍ په لومړیو کې اندولسی ډاکټر او جراح و، لیکلي چې په ځينو مشخصو طبي کارونو کې به د ښځینه ناروغانو د تناسلي آلې لمس ته اړتیا وه او نرینه ډاکټرانو ته ستونزمنه وه چې دا کارونه وکړي. په داسې حالت کې ډاکټر مؤظف و چې یوه ښځينه ډاکټره یا یو خصي شوی ډاکټر پیدا کړي چې په دې برخه کې مشخص کار وکړای شي یا یوه قابله چې له نرینه جراح څخه د کار  د اجرا دستور واخلي. د ښځينه ډاکټرانو شتون که څه هم ډېر څرګند نه دی، خو د مستقیمو شواهدو له لارې یې ثابتولی شو. قابلو د ښځو لپاره د روغتیايي خدماتو په وړاندې کولو کې مهم رول درلود. د دې لپاره د ډاکټرانو دقیق معلومات موجود دي، هم د دوی د مسلک د باور له نظره ( چې ابن خلدون يې یو نېک کار او «هغه څه ګڼي چې په مدنیت کې اړین دي») او هم د تاریخي ښځينه‌وو په اړه د ژوند‌لیک د معلوماتو له نظره. تر اوسه داسې طبي لیکنه نه ده موندل شوې چې د منځنیو پېړیو په اسلامي نړۍ کې دې ښځې لیکلې وي.<ref name=":3">Monica H. Green, "History of Science," ''Encyclopedia of Women and Islamic Cultures''. Volume I: ''Methodologies, Paradigms and Sources'', Suad Joseph, general editor (Leiden: E. J. Brill, 2003), pp. 358–61; Peter Pormann, "Female Patients and Practitioners in Medieval Islam," ''The Lancet'' 373 (9 May 2009), pp. 1598–99.</ref><ref>{{cite journal|author=Giladi Avner|year=2010|title=Liminal Craft, Exceptional Law: Preliminary Notes on Midwives in Medieval Islamic Writings|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_2010-05_42_2/page/185|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=42|issue=2|pages=185–202|doi=10.1017/s0020743810000012|s2cid=162272269}}</ref><ref>Jean-Pierre Molénat, "Priviligiées ou poursuivies: quatre sages-femmes musulmanes dans la Castille du XVe siècle," ''Identidades marginales'', ed. Cristina de la Puente, Estudios onomástico-biográficos de al-Andalus, 13 (Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2003), 413–30.</ref> == سرچينې او ياداښتونه == s6o8mzyllb3ir6hr37pfz320ct1n4he 0 58108 370949 366858 2026-11-08T14:20:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370949 wikitext text/x-wiki ناسم معلومات، نا کره او غولوونکي معلومات دي. د ناسمو معلوماتو بېلګې ناسمې آوازې، غیبتونه او په تېر ایستونکي ډول د حقیقتونو غولوونکې استفاده ده. تېر ایستونکي معلومات د ناسمو معلوماتو یوه برخه ده چې موخه یې په قصدي ډول تېر ایستل دي. پر خبري طنز او مسخرو که باور وشي چې رښتیا دي او په داسې ډول ورسول شي چې ګویا واقعیت لري، ښايي پر ناسمو معلوماتو بدل شي. ناسم معلومات او تېر ایستونکي معلومات تر ډېره پورې د درواغو خبرونو له محتوا سره اړوند دي چې ډېری پوهان او څېړونکي دا معلومات داسې بیانوي: «هغه را جوړ شوي معلومات دي چې ظاهراً د رسنیو د خبري محتوا په بڼه وي، خو د جوړښت پروسه او نیت یې هغسې نه وي».<ref>{{Cite web|last=Merriam-Webster Dictionary|date=19 August 2020|title=Misinformation|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/misinformation|access-date=19 August 2020}}</ref><ref name="sfn">{{Cite journal|title=The science of fake news|url=https://archive.org/details/science_2018-03-09_359_6380/page/1094|first12=Steven A.|last9=Pennycook|first9=Gordon|last10=Rothschild|first10=David|last11=Schudson|first11=Michael|last12=Sloman|last13=Sunstein|last8=Nyhan|first13=Cass R.|last14=Thorson|first14=Emily A.|last15=Watts|first15=Duncan J.|last16=Zittrain|first16=Jonathan L.|s2cid=4410672|first8=Brendan|first7=Miriam J.|journal=Science|last2=Baum|volume=359|issue=6380|pages=1094–1096|doi=10.1126/science.aao2998|pmid=29590025|year=2018|last1=Lazer|first1=David M. J.|first2=Matthew A.|last7=Metzger|last3=Benkler|first3=Yochai|last4=Berinsky|first4=Adam J.|last5=Greenhill|first5=Kelly M.|last6=Menczer|first6=Filippo|bibcode=2018Sci...359.1094L}}</ref><ref>{{Cite web|last=Merriam-Webster Dictionary|date=19 August 2020|title=disinformation|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/disinformation|access-date=19 August 2020|website=Merriam-Webster}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Woolley|first1=Samuel C.|last2=Howard|first2=Philip N.|date=2016|title=Political Communication, Computational Propaganda, and Autonomous Agents|url=https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/6298|journal=International Journal of Communication|volume=10|pages=4882–4890|access-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022194727/https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/6298|archive-date=2019-10-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Caramancion|first=Kevin Matthe|date=March 2020|title=An Exploration of Disinformation as a Cybersecurity Threat|url=http://dx.doi.org/10.1109/icict50521.2020.00076|journal=2020 3rd International Conference on Information and Computer Technologies (ICICT)|pages=440–444|publisher=IEEE|doi=10.1109/icict50521.2020.00076|isbn=978-1-7281-7283-5|s2cid=218651389}}</ref><ref name="sfn2">{{Cite journal|title=The science of fake news|url=https://archive.org/details/science_2018-03-09_359_6380/page/1094|first12=Steven A.|last9=Pennycook|first9=Gordon|last10=Rothschild|first10=David|last11=Schudson|first11=Michael|last12=Sloman|last13=Sunstein|last8=Nyhan|first13=Cass R.|last14=Thorson|first14=Emily A.|last15=Watts|first15=Duncan J.|last16=Zittrain|first16=Jonathan L.|s2cid=4410672|first8=Brendan|first7=Miriam J.|journal=Science|last2=Baum|volume=359|issue=6380|pages=1094–1096|doi=10.1126/science.aao2998|pmid=29590025|year=2018|last1=Lazer|first1=David M. J.|first2=Matthew A.|last7=Metzger|last3=Benkler|first3=Yochai|last4=Berinsky|first4=Adam J.|last5=Greenhill|first5=Kelly M.|last6=Menczer|first6=Filippo|bibcode=2018Sci...359.1094L}}</ref> == تاریخچه == د ناسمو معلوماتو تاریخ له تېر ایستونکو معلوماتو او تبلیغاتو (پروپاګند) سره یوځای د ټولیزو اړیکو د تاریخ یوه برخه ده. لومړنۍ بېلګې یې هغه سپکاوي او تورونه دي چې په [[اېټاليا|ایټالیا]] کې د امپراتورۍ او رنسانس د دورې د سیاسي سیالانو تر منځ د «پاسکوېنډ» [د طنز داسې ډول دی چې په نظم یا نثر کې لنډه کنایه ولري او د ادبي کاریکاتور په شکل هم لیدل کېږي] په شکل خپرېدل. دا بې‌نومه او حاضر ځوابې خبرې او ټوټې دي چې د پاسکوینو د میدان او په روم کې د «ګویا خبرې کوونکې مجمسې» او په [[فرانسه]] کې تر انقلاب وړاندې د «کانارډس» یا چاپ شوو یو مخ لرونکو خپرنیو په ډول وې چې کله کله به حکاکي کېدې تر څو لوستونکي قانع کړي چې خپلې وحشي کیسې جدي وګڼي. <ref name="icfj">{{Cite web|url=https://www.icfj.org/news/short-guide-history-fake-news-and-disinformation-new-icfj-learning-module|title=A short guide to the history of 'fake news' and disinformation|website=International Center for Journalists|access-date=2019-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225103100/https://www.icfj.org/news/short-guide-history-fake-news-and-disinformation-new-icfj-learning-module|archive-date=2019-02-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/daily/2017/02/13/the-true-history-of-fake-news/|title=The True History of Fake News|website=The New York Review of Books|access-date=2019-02-24|date=2017-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190205222751/https://www.nybooks.com/daily/2017/02/13/the-true-history-of-fake-news/|archive-date=2019-02-05|url-status=live}}</ref> په 1835 کال کې ''نیویارک سن'' د لوړې کچې طنزي خبر خپور کړ چې «د سپوږمۍ لوی طنز» په نامه پېژندل کېده. په دې ټولګه کې شپږ مقالې وې چې په سپوږمۍ کې یې د ژوند د تشرېح ادعا کوله، «انسان ته د ورته اسمان‌څکالی او ږیره‌ور یو ښاخ‌لرونکي آبي آس غوندې موجوداتو په رسمونو بشپړې شوې وې». بیړه او ځینې وخت په ډېرو خپرېدونکو خپرنیو کې د تېروتنو لرونکو لامل کېږي، لکه په 1948 کال کې د شیکاګو تریبیون بدنام سرلیک «ډيوي ترومن مات کړ».<ref name="icfj2">{{Cite web|url=https://www.icfj.org/news/short-guide-history-fake-news-and-disinformation-new-icfj-learning-module|title=A short guide to the history of 'fake news' and disinformation|website=International Center for Journalists|access-date=2019-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225103100/https://www.icfj.org/news/short-guide-history-fake-news-and-disinformation-new-icfj-learning-module|archive-date=2019-02-25|url-status=live}}</ref> د معلوماتو په نوم دور کې د ټولنیزو شبکو سایټونه د ناسمو معلوماتو، دروغو خبرونو او ناوړه تبلیغاتو خپرولو لپاره پر پام وړ عامل بدل شوي. په ټولنیزو رسنیو کې د سنتي او پخوانیو رسنیو په پرتله ناسم معلومات په چټکۍ خپرېږي، دلیل یې تر خپرولو وړاندې د لازمو مقرراتو او ارزونو کم‌والی دی. دغه سایټونه کاروونکو ته دا امکان ورکوي چې معلومات په چټکۍ سره نورو کاروونکو ته د مسؤل کس لکه د اېډېټر له اجازې پرته خپاره کړي، څوک چې کولی شي له خپرېدو وړاندې د حقیقت د تایید لپاره نورې لارې وکاروي. پر اوسنيو خبریالانو دا نیوکه کېږي چې په دغو ټولنیزو پلټفارمونو [شبکو] کې د ناسمو معلوماتو له خپرېدو سره مرسته کوي، خو څېړنې ښيي چې دوی د ناسمو معلوماتو د ردولو او د ناسمو اوازو د مخنیوي له لارې په ټولنیزو رسنیو کې د ناسمو معلوماتو د خپرېدو د مخې په ډپ کولو کې رول لري. <ref name="The Growing Role of Social Media in">{{cite journal|last1=Stawicki|first1=Stanislaw|last2=Firstenberg|first2=Michael|last3=Papadimos|first3=Thomas|title=The Growing Role of Social Media in International Health Security: The Good, the Bad, and the Ugly|journal=Global Health Security|volume=1|issue=1|pages=341–357}}</ref><ref name="sfn3">{{Cite journal|title=The science of fake news|url=https://archive.org/details/science_2018-03-09_359_6380/page/1094|first12=Steven A.|last9=Pennycook|first9=Gordon|last10=Rothschild|first10=David|last11=Schudson|first11=Michael|last12=Sloman|last13=Sunstein|last8=Nyhan|first13=Cass R.|last14=Thorson|first14=Emily A.|last15=Watts|first15=Duncan J.|last16=Zittrain|first16=Jonathan L.|s2cid=4410672|first8=Brendan|first7=Miriam J.|journal=Science|last2=Baum|volume=359|issue=6380|pages=1094–1096|doi=10.1126/science.aao2998|pmid=29590025|year=2018|last1=Lazer|first1=David M. J.|first2=Matthew A.|last7=Metzger|last3=Benkler|first3=Yochai|last4=Berinsky|first4=Adam J.|last5=Greenhill|first5=Kelly M.|last6=Menczer|first6=Filippo|bibcode=2018Sci...359.1094L}}</ref><ref name="vosoughi">{{cite journal|last1=Vosoughi|pages=1146–1151|archive-date=2019-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429073158/http://vermontcomplexsystems.org/share/papershredder/vosoughi2018a.pdf|access-date=2019-08-21|url=http://vermontcomplexsystems.org/share/papershredder/vosoughi2018a.pdf|bibcode=2018Sci...359.1146V|pmid=29590045|doi=10.1126/science.aap9559|date=2018-03-09|issue=6380|first1=Soroush|volume=359|journal=Science|title=The spread of true and false news online|s2cid=4549072|first3=Sinan|last3=Aral|first2=Deb|last2=Roy|url-status=dead|archivedate=2019-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190429073158/http://vermontcomplexsystems.org/share/papershredder/vosoughi2018a.pdf}}</ref><ref name="tucker">{{cite journal|last1=Tucker|last7=Stukal|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111605/https://hewlett.org/library/social-media-political-polarization-political-disinformation-review-scientific-literature/|access-date=2019-03-05|url=https://hewlett.org/library/social-media-political-polarization-political-disinformation-review-scientific-literature/|journal=Hewlett Foundation White Paper|title=Social Media, Political Polarization, and Political Disinformation: A Review of the Scientific Literature|first8=Brendan|last8=Nyhan|first7=Denis|first6=Sergey|first1=Joshua A.|last6=Sanovich|first5=Alexandra|last5=Siegel|first4=Cristian|last4=Vaccari|first3=Pablo|last3=Barbera|first2=Andrew|last2=Guess|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Machado|s2cid=153314118|doi=10.1145/3308560.3316738|publisher=ACM Press|location=New York|pages=1013–1019|journal=Companion Proceedings of the 2019 World Wide Web Conference on – WWW '19|title=A Study of Misinformation in WhatsApp groups with a focus on the Brazilian Presidential Elections|date=2019|first5=Philip|first1=Caio|last5=Howard|first4=Bence|last4=Kollanyi|first3=Vidya|last3=Narayanan|first2=Beatriz|last2=Kira|isbn=978-1450366755}}</ref><ref name="TJAL">{{Cite journal|last1=Chen|first1=Xinran|last2=Sin|first2=Sei-Ching Joanna|last3=Theng|first3=Yin-Leng|last4=Lee|first4=Chei Sian|date=September 2015|title=Why Students Share Misinformation on Social Media: Motivation, Gender, and Study-level Differences|journal=The Journal of Academic Librarianship|language=en|volume=41|issue=5|pages=583–592|doi=10.1016/j.acalib.2015.07.003}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Starbird|first5=Emma|access-date=2019-02-24|doi=10.1145/3173574.3173679|journal=Proceedings of the 2018 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (CHI '18)|url=https://www.researchgate.net/publication/322665656|title=Engage Early, Correct More: How Journalists Participate in False Rumors Online during Crisis Events|date=2018|last5=Spiro|first1=Kate|first4=Gina|last4=Lee|first3=Owla|last3=Mohamed|first2=Dharma|last2=Dailey|s2cid=5046314}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Arif|date=2017|access-date=25 February 2019|archive-date=26 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226172742/http://ahmerarif.com/papers/CorrectiveBehavior.pdf|isbn=978-1450343350|doi=10.1145/2998181.2998294|pages=155–169|journal=Proceedings of the 2017 ACM Conference on Computer Supported Cooperative Work and Social Computing (CSCW '17)|url-status=live|url=http://ahmerarif.com/papers/CorrectiveBehavior.pdf|title=A Closer Look at the Self-Correcting Crowd: Examining Corrections in Online Rumors|first7=Kate|first1=Ahmer|last7=Starbird|first6=Zena|last6=Worku|first5=Paul|last5=Townsend|first4=Elodie|last4=Fichet|first3=Stephanie|last3=Stanck|first2=John|last2=Robinson|s2cid=15167363}}</ref> == پېژندل او سمول == هغه معلومات چې د باوري معلوماتو په ډول لېږدول کېږي خو وروسته اصلاح کېږي، ښايي د خلکو پر حافظه او استدلال د خبرې تر بېرته سمون وروسته اغېز وکړي. ناسم معلومات له ځینو مفهومونو لکه اوازو سره توپیر لري، ځکه ناسم معلومات هغه بې‌اساسه معلومات دي چې وړاندې ناسم ثابت شوي. د ''وېب آف ډېسپشن: په انټرنېټ کې ناسم معلومات'' وېبسایټ د اېډېټرې ان مېنټز په وینا: د معلوماتو د رښتینوالي د معلومولو لپاره غوره لاره د منطقي فکر کارول دي. مېټز سپارښتنه کوي چې لوستونکي دې وګوري چې آیا معلومات رښتیني او منطقي دي او آیا د هغو وېب‌سایټونو څښتنان یا خبریالان چې معلومات خپروي مغرض او مطلبي دي یا اجنډا لري. مسلکي خبریالان او څېړونکي د دغو معلوماتو لپاره نور وېب‌سایټونه (مشخصاً تایید شوې سرچینې لکه خبري چینلونه) ګوري، ځکه ښايي دا ډېر کسان وګوري او د لا ډېرو کره جزئیاتو لپاره ژوره پلټنه وکړي. <ref>{{Cite journal|last1=Ecker|first1=Ullrich K.H.|last2=Lewandowsky|first2=Stephan|last3=Cheung|first3=Candy S.C.|last4=Maybery|first4=Murray T.|date=November 2015|title=He did it! She did it! No, she did not! Multiple causal explanations and the continued influence of misinformation|journal=Journal of Memory and Language|language=en|volume=85|pages=101–115|doi=10.1016/j.jml.2015.09.002|url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/files/11787265/Ecker_et_al_He_did_it_She_did_it_2015_.pdf}}</ref><ref>{{Cite book|chapter=Towards automated real-time detection of misinformation on Twitter|publisher=IEEE Conference Publication|pages=2015–2020|language=en-US|doi=10.1109/ICACCI.2016.7732347|date=September 2016|title=2016 International Conference on Advances in Computing, Communications and Informatics (ICACCI)|last1=Jain|first1=Suchita|last2=Sharma|first2=Vanya|last3=Kaushal|first3=Rishabh|s2cid=17767475|isbn=978-1-5090-2029-4}}</ref><ref>{{cite web|last=Mintz|first=Anne|title=The Misinformation Superhighway?|url=https://www.pbs.org/now/shows/401/internet-politics.html|publisher=PBS|access-date=26 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402040621/http://www.pbs.org/now/shows/401/internet-politics.html|archive-date=2 April 2013|url-status=dead}}</ref> (د مجازي فضا لاندې کول/نیول: ملي امنیت او معلوماتي جګړه''Conquest In Cyberspace: National Security and Information Warfare'') کتاب لیکوال مارټین لیبیکي ویلي چې له ناسمو معلوماتو سره د کار چل دا نظریه ده چې لوستونکي باید د معلوماتو تر منځ د سم‌والي او ناسم‌والي تعادل ولري. لوستونکي په اسانه قانع کېدای نه‌شي خو همدارنګه داسې هم نه ده چې د ټولو معلوماتو د ناسم‌والي په اړه بد ګمانه وي. تل دا احتمال شته ان هغه لوستونکي چې دا تعادل لري، ښايي پر تېروتنو سم باور وکړي او رښتيني معلومات ناسم وګڼي.<ref>{{cite book|last=Libicki|first=Martin|title=Conquest in Cyberspace: National Security and Information Warfare|url=https://archive.org/details/conquestcyberspa00libi_962|url-access=limited|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0521871600|pages=[https://archive.org/details/conquestcyberspa00libi_962/page/n63 51]–55}}</ref> د یوه کس د زده‌کړو کچه او د معلوماتو پوهه یا رسنیزه پوهه د ناسمو معلوماتو په پېژندلو کې د هغو له وړتیا سره نېغ تړاو لري. دا په دې معنا ده چې که کوم کس د معلوماتو د څېړنې او وړاندې کولو د پروسو د محتوا له ډول سره ډېر بلد وي یا د هرې سرچینې د معلوماتو د انتقادي کتنې په ارزونه کې ښه وي، بیا ښايي دوی د ناسمو معلوماتو په پېژندلو کې ډېر ښه وي. د سواد لوړېدل ښايي د ناسمو معلوماتو په پېژندلو کې د وړتیا د ښه‌والي لامل نه‌شي، ځکه د سواد یوه مشخصه کچه ښايي «پر ناسمو معلوماتو د باور د پلمې» لپاره وکارول شي. نورې څېړنې ښيي چې د محتوا بیانوونکي د ناسمو معلوماتو په پېژندلو کې د خلکو پر وړتیاوو متفاوت اغېز لري.<ref>{{Cite journal|last1=Khan|first1=M. Laeeq|last2=Idris|first2=Ika Karlina|s2cid=86681742|date=2019-02-11|title=Recognise misinformation and verify before sharing: a reasoned action and information literacy perspective|journal=Behaviour & Information Technology|volume=38|issue=12|pages=1194–1212|doi=10.1080/0144929x.2019.1578828|issn=0144-929X}}</ref><ref name="sfn4">{{Cite journal|title=The science of fake news|url=https://archive.org/details/science_2018-03-09_359_6380/page/1094|first12=Steven A.|last9=Pennycook|first9=Gordon|last10=Rothschild|first10=David|last11=Schudson|first11=Michael|last12=Sloman|last13=Sunstein|last8=Nyhan|first13=Cass R.|last14=Thorson|first14=Emily A.|last15=Watts|first15=Duncan J.|last16=Zittrain|first16=Jonathan L.|s2cid=4410672|first8=Brendan|first7=Miriam J.|journal=Science|last2=Baum|volume=359|issue=6380|pages=1094–1096|doi=10.1126/science.aao2998|pmid=29590025|year=2018|last1=Lazer|first1=David M. J.|first2=Matthew A.|last7=Metzger|last3=Benkler|first3=Yochai|last4=Berinsky|first4=Adam J.|last5=Greenhill|first5=Kelly M.|last6=Menczer|first6=Filippo|bibcode=2018Sci...359.1094L}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Caramancion|first=Kevin Matthe|date=September 2020|title=Understanding the Impact of Contextual Clues in Misinformation Detection|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9216394|journal=2020 IEEE International IOT, Electronics and Mechatronics Conference (IEMTRONICS)|pages=1–6|doi=10.1109/IEMTRONICS51293.2020.9216394|isbn=978-1-7281-9615-2|s2cid=222297695}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Vraga|first1=Emily K.|last2=Bode|first2=Leticia|date=December 2017|title=Leveraging Institutions, Educators, and Networks to Correct Misinformation: A Commentary on Lewandosky, Ecker, and Cook|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.jarmac.2017.09.008|journal=Journal of Applied Research in Memory and Cognition|volume=6|issue=4|pages=382–388|doi=10.1016/j.jarmac.2017.09.008|issn=2211-3681}}</ref> مخکېنۍ څېړنې ښيي چې د هغو ناسمو معلوماتو اغېزې جبران شي چې له وړاندې خلکو باور پرې کړی او د هغو حقیقت موندنه ښايي لا معکوسې پایلې ولري. یو کس ښايي یوې مشخصې پایلې ته د رسېدو لېوالتیا ولري چې دا دې لامل کېږي چې هر هغه معلومات ومني چې د یادې پایلې ملاتړ وکړي. دا د انګېزه‌يي استدلال په توګه پېژندل کېږي او دا کېدای شي د دې لامل شي چې خلک ناسم معلومات د سمو په توګه ومني. خلک ذهني ماډلونه او طرحې جوړوي چې د فزیکي او ټولنیزو چاپېریالونو د درک لپاره یې کوي. د هغو ناسمو معلوماتو مخنیوی چې په یوه ذهني ماډل کې کارېږي، په تېره بیا په اوږدمهال کې ګرانه چاره ده ځکه چې خلک دا غوره ګڼي چې یو بشپړ ذهني ماډل ولري. په دې برخه کې دا اړینه ده چې نه یوازې ناسم معلومات رد شي بلکې اصلاح شي او پر ځای یې سم او دقیق معلومات وړاندې شي تر څو پر ذهني ماډل کې کار ورکړي. د ناسمو معلوماتو د اصلاح لپاره د هڅې پر مهال دا مهمه ده چې مخکېنو څېړنو ته پام وشي، کومو چې اغېزناکې او نا اغېزناکې ستراتيژۍ مشخصې کړې. یوازې د هر ډول ناسمو معلوماتو د اغېز د اصلاح لپاره د اصلاح شوو معلوماتو وړاندې کول بسنه نه‌کوي او آن ښايي منفي اغېز ولري. د آشنا ښکارېدو له امله اکتشاف(هغه معلومات چې ورسره بلد یو ډېر احتمال شته چې سم‌والي او کره‌والي باور وشي) هغه اصلاحي پیغامونه چې اصلي ناسم معلومات پکې تکرار شوي، ښايي هغه ډېر آشنا ښکاره کړي او ښايي معکوس اغېز ولري. <ref>{{Cite journal|date=2017|title=Supplemental Material for The Role of Familiarity in Correcting Inaccurate Information|url=http://dx.doi.org/10.1037/xlm0000422.supp|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|doi=10.1037/xlm0000422.supp|issn=0278-7393}}</ref><ref name="CognitiveResearch">{{Cite journal|title=Can Corrections Spread Misinformation to New Audiences? Testing for the Elusive Familiarity Backfire Effect|last1=Ecker|first1=Ullrich K. H.|last2=Lewandowsky|first2=Stephan|date=2020-04-22|last3=Chadwick|first3=Matthew|journal=Cognitive Research: Principles and Implications|volume=5|issue=1|page=41|doi=10.31219/osf.io/et4p3|pmid=32844338|pmc=7447737|url=http://psyarxiv.com/qrm69/}}</ref><ref name="DistributedConsensus">{{cite journal|last1=Plaza|first1=Mateusz|last2=Paladino|first2=Lorenzo|year=2019|title=The use of distributed consensus algorithms to curtail the spread of medical misinformation|journal=International Journal of Academic Medicine|volume=5|issue=2|pages=93–96|doi=10.4103/IJAM.IJAM_47_19|s2cid=201803407}}</ref><ref>{{Citation|last=Busselle|first=Rick|title=Schema Theory and Mental Models|date=2017|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118783764.wbieme0079|encyclopedia=The International Encyclopedia of Media Effects|pages=1–8|publisher=American Cancer Society|language=en|doi=10.1002/9781118783764.wbieme0079|isbn=978-1-118-78376-4|access-date=2021-03-28}}</ref> هغه فکتورونه چې د اصلاحي پیغام په اغېزناک‌توب کې ونډه لري؛ د یوه کس ذهني ماډل، د نړۍ‌لید باورونه، د ناسمو معلوماتو تکرار، د ناسمو معلوماتو او اصلاحاتو تر منځ واټن، پر سرچینه باور، د ناسمو معلوماتو او اصلاحي پیغام نسبتي تطابق دی. اصلاحي پیغامونه به هغه وخت ډېر اغېزناک وي چې تطابق ولري او د موخنو مخاطبینو د نړۍ لید له باورونو سره جوړ وي. هغه مهال به یې اغېز کم وي چې انګېرنه دا وي دا معلومات له باوري سرچینې راغلي او له سمون وړاندې تکرار شوي هم وي (ان که تکرار د ګونګتیا د له منځه وړلو په پروسه کې وشي) او یا هغه وخت چې د ناسمو او اصلاحي معلوماتو د افشا تر منځ د وخت واټن موجود وي. پر دې سربېره هغه اصلاحي پیغام به ډېر اغېزناک وي چې د ناسمو معلوماتو خپرېدونکې اصلي سرچینه یې خپاره کړي.<ref>{{Cite journal|last1=Walter|first1=Nathan|last2=Tukachinsky|first2=Riva|date=2019-06-22|title=A Meta-Analytic Examination of the Continued Influence of Misinformation in the Face of Correction: How Powerful Is It, Why Does It Happen, and How to Stop It?|url=http://dx.doi.org/10.1177/0093650219854600|journal=Communication Research|volume=47|issue=2|pages=155–177|doi=10.1177/0093650219854600|s2cid=197731687|issn=0093-6502}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == cpa0v5i6rcfiklepsk99fqvetcbuu2w 0 58179 371149 367149 2026-11-08T17:51:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371149 wikitext text/x-wiki ښویدونکی استدلال (SSA) په منطق، انتقادي تفکر، سیاسي فصاحت او قضایي قانون کې هغه استدلال ته ویل کېږي چې د هغه له مخې، یو لوری ادعا کوي چې لومړی ګام د هغه اړوند پېښو لړۍ رامنځ ته کوي چې د ځینو مهمو (معمولاً منفي) اغېزو سبب ګرځي. ښوېدونکی استدلال بنسټ دادی چې تر بحث لاندې ځانګړې پرېکړې ممکن غیر ارادي پایلې ولري. د دې ډول استدلال پیاوړتیا په دې پورې اړه لري چې ایا کوچنی ګام واقعاً پایلې ته رسېدلی شي او که نه. دغه کړنه د هغه د تضمین له مخې اندازه کېږي، په دې مانا چې په دې قضیه کې هغه پروسه چې د واقعیتونو د شتون اظهار ښیي د پام وړ تأثیر لري. دا ډول استدلال ځیني وخت د ډارونکي ډول په توګه کارول کیږي چې د ورکړل شوي عمل احتمالي پایلې د اوریدونکو د ویرولو په موخه مبالغه کوي. که څه هم توپیر یې اړین دی خو په نورو قضیو کې دا ممکن وښودل شي چې کوچنی ګام به د احتمالي اغیز لامل شي.<ref>{{cite web|date=July 19, 2007|title=Learning to reason clearly by understanding logical fallacies|website=makethestand.com|url=http://makethestand.com/ftopict-353.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220014717/http://makethestand.com/ftopict-353.html|archive-date=February 20, 2012|access-date=February 20, 2012}}</ref> د ښویدونکي استدلالدرواغجن احساس معمولاً د دوامداره تېروتنې سره مترادف کارول کېږي او په هغه کې منځنی حد له پامه غورځول کېږي او د A کټګورۍ څخه B کټګورۍ ته یو جلا لیږد په نظر کې نیسي. له دې اړخه دا یوه غیر رسمي تېروتنه بلل کېدای شي. د نه تېروتنې په مانا د قانوني اصولو د کارلو په توګه د منځني حد د احتمال په توګه منل کېږي او د متوقعه پایلو د احتمال لپاره استدلال چمتو کوي. د ښویدونکي استدلاللپاره نورې اصطلاح ګاني دا دي له: نازک پای/د پاڼې څنډه، په خیمه کې د اوښ پوزه یا که تاسو موږک ته کلچه ورکړئ. == ښویدونکی استدلال او تېروتنې == ځیني لیکوونکي د ښویدونکي پېښې او ښویدونکي استدلالتر منځ توپیر کوي. د ښویدونکي استدلالپېښه کېدای شي د یو لړ مشروطه بیانونو له خوا د هغې استازیتوب وشي چې په لاندې ډول ښودل کېږي:<ref name="Rizzo 2003 p.541">{{cite journal|title=The camel's nose is in the tent: rules, theories, and slippery slopes|journal=UCLA Law Review|year=2003|last1=Rizzo|first1=Mario|last2=Whitman|first2=Douglas|volume=51|issue=2|pages=539–592|url=http://www.csun.edu/~dgw61315/camelsnose.html|access-date=2017-03-18}}</ref><ref name="Kelley 2014">{{cite book|last=Kelley|first=David|title=The art of reasoning: an introduction to logic and critical thinking|url=https://archive.org/details/artofreasoningin0000kell|edition=4th|publisher=W.W. Norton & Company, Inc|location=New York London|year=2014|isbn=978-0-393-93078-8}}</ref> که لومړی P وي بیا Q، که لومړی Q وي بیا R، که لومړی R وي بیا ...Z. اصل مفکوره دا ده چې د یو لړ منځنیو ګامونو له لارې به P د Z په معنی وي. ځینې لیکوالان دا په ګوته کوي چې دومره جدي اړتیا ته ضرورت نشته. همدارنګه کولی شو دا د یوه ښویدونکي استدلالپه توګه وپیژندل شي، په دې شرط که چیرې په هر پړاو کې هر بل ګام د منلو وړ وي. دا مهم دي، ځکه چې په دقیقه معنی سره به P د Z معنی ولري، خو که په هر پړاو کې 90٪ وي، نو هر څومره چې د پړاوونو شمېر ډېرېږي، د دې احتمال کمېږي چې P به د Z لامل شي.<ref name="Rizzo 2003 p.5412">{{cite journal|title=The camel's nose is in the tent: rules, theories, and slippery slopes|journal=UCLA Law Review|year=2003|last1=Rizzo|first1=Mario|last2=Whitman|first2=Douglas|volume=51|issue=2|pages=539–592|url=http://www.csun.edu/~dgw61315/camelsnose.html|access-date=2017-03-18}}</ref><ref name="Tindale 2007">{{cite book|last=Tindale|first=Christopher|title=Fallacies and argument appraisal|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge New York|year=2007|isbn=978-0-521-60306-5}}</ref> یو ښویدونکی استدلال معمولاً یو منفي استدلال دی چې په هغه کې هڅه کیږي یو څوک د کار کولو څخه زړه توری کړي ځکه که چېرې هغه کس یاد کار ترسره کړي، نو هغه به د نه منلو وړ پایلو لامل شي. ځینې لیکوالان وایي چې دا شونې ده چې د ورته جوړښت سره یو استدلال په داسې مثبت ډول وکارول شي، په کوم کې چې یو څوک هڅول کیږي چې لومړی ګام واخلي ځکه دا د مطلوبې پایلې لامل ګرځي.<ref name="Haigh et al. 2016">{{Cite journal|last1=Haigh|language=en|pmid=26886759|issn=0090-502X|doi=10.3758/s13421-016-0596-9|pages=819–836|issue=5|volume=44|journal=Memory & Cognition|first1=Matthew|url=http://nrl.northumbria.ac.uk/26101/1/SSA_Manuscript.pdf|title=Slippery slope arguments imply opposition to change|date=July 2016|first3=Andrew J.|last3=Stewart|first2=Jeffrey S.|last2=Wood|doi-access=free|access-date=2021-11-22|archive-date=2018-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719090729/http://nrl.northumbria.ac.uk/26101/1/SSA_Manuscript.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Groarke 1997 p.246">{{cite book|last=Groarke|first=Leo|title=Good reasoning matters!: a constructive approach to critical thinking|publisher=Oxford University Press|location=Toronto New York|year=1997|isbn=978-0-19-541225-3|page=[https://archive.org/details/goodreasoningmat0000groa/page/246 246]|url=https://archive.org/details/goodreasoningmat0000groa/page/246}}</ref> که چیرې یو څوک د ښویدونکي استدلال د تېروتنې په کارولو باندې تورن وي نو داسې ویل کېږي، چې هغه د ناسم استدلال په کارولو باندې مجرم پېژندل شوی په داسې حال کې چې دوی ادعا کوي چې P پر Z  دلالت کوي خو په هر دلیل، داسې نه ده یا دا قضیه نه ده. د منطق او انتقادي فکر په درسي کتابونو کې ښویدونکي استدلالونه معمولاً د تېروتنې د یوې بڼې په توګه تر بحث لاندې نیول کېږي، که څه هم د استدلال د غیر غلطو بڼو (نه ستونزه جوړونکي) پرشته والي اعتراف شته.<ref name="Walton 2015">{{cite journal|title=The basic slippery slope argument|journal=Informal Logic|year=2015|last=Walton|first=Douglas|volume=35|issue=3|pages=273|ssrn=2655360|doi=10.22329/il.v35i3.4286|doi-access=free}}</ref> == د استدلال ډولونه == مختلفو لیکوالانو په بېلابېلو او اکثراً متضادو طریقو سره ښویدونکي استدلالونه طبقه بندي کړي دي خو د استدلال دوه اصلي ډولونه شته چې ښویدونکي استدلال په توګه توصیف شوي دي. یو ډول یې علتي ښویدونکي استدلالونه بلل کېږي او د دې ډول توپیري ځانګړتیا دا ده چې د هغه مختلف پړاونه له P څخه تر Z پورې هغه پیښې دي، چې په ترتیب سره هره پېښه د بلې کېدونکې پیښې لامل کېږي. دویم ډول ته یې د قضاوت ښویدونکی استدلال ویل کېږي. په دې مفکورې سره چې «مخ په ځوړ» اصلاً د پیښو له یوې لړۍ څخه نه ده جوړه شوې، بلکې داسې ده چې په هر دلیل که یو څوک یو ځانګړی قضاوت وکړي نو دوی باید په منطقي ډول بله پریکړه وکړي او همداسی نور. د قضاوت دغه ډول کیدای شي نور هم مفهومي ښویدونکي استدلال باندې ووېشل شي.<ref name="Walton 20152">{{cite journal|title=The basic slippery slope argument|journal=Informal Logic|year=2015|last=Walton|first=Douglas|volume=35|issue=3|pages=273|ssrn=2655360|doi=10.22329/il.v35i3.4286|doi-access=free}}</ref><ref name="The Fallacy Files">{{cite web|url=http://www.fallacyfiles.org/slipslop.html|title=Logical fallacy: slippery slope|website=fallacyfiles.org|access-date=2017-03-15}}</ref><ref name="Kahane 2001 p.84">{{cite book|last=Kahane|first=Howard|title=Logic and contemporary rhetoric: the use of reason in everyday life|publisher=Wadsworth Thomson Learning|location=Australia Belmont, CA|year=2001|isbn=978-0-534-53578-0|page=[https://archive.org/details/logiccontempora000kaha/page/84 84]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/logiccontempora000kaha/page/84}}</ref><ref name="Johnson 2006 p. 180">{{cite book|last=Johnson|first=Ralph|title=Logical self-defense|publisher=International Debate Education Association|location=New York|year=2006|isbn=978-1-932716-18-4|page=[https://archive.org/details/logicalselfdefen0000john_z0q1/page/180 180]|url=https://archive.org/details/logicalselfdefen0000john_z0q1/page/180}}</ref><ref name="Govier 2010">{{cite book|last=Govier|first=Trudy|title=A practical study of argument|publisher=Cengage Learning|location=Belmont, CA|year=2010|isbn=978-0-495-60340-5}}</ref><ref name="Fogelin 2001 p. 358">{{cite book|last=Fogelin|first=Robert|title=Understanding arguments: an introduction to informal logic|url=https://archive.org/details/understandingarg0000foge_c4j5|publisher=Harcourt College Publishers|location=Fort Worth, TX|year=2001|isbn=978-0-15-507548-1|page=[https://archive.org/details/understandingarg0000foge_c4j5/page/358 358]}}</ref> مفهومي ښویدونکی استدلال چې ټروډي ګوویر هغه ښویدونکی زغم یا منحل کېدل بولي د سوریټس پاراډکس سره نیژدې تړاو لري. د بېلګې په توګه، د ښویدونکي استدلال د سیاق په اړه میرلي سالمون وایي چې «ښویدونکی استدلال د لرغوني استدلال یوه بڼه ده. د ون فراسن په وینا (د علمي انځور) دلیل په Sextus Empiricus  کې موندل شوې کوم چې ښیي چې مباشرت (محارم) غیر اخلاقي نه دی، ځکه د مور د پښې په لویې ګوتې باندې د لاس د کوچنۍ ګوتې وهل غیر اخلاقي کار نه دی او پاتې نور هم یوازې د درجې په توپیر سره توپیر کوي. <ref name="Govier 20102">{{cite book|last=Govier|first=Trudy|title=A practical study of argument|publisher=Cengage Learning|location=Belmont, CA|year=2010|isbn=978-0-495-60340-5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Pattinson|first=Shaun D.|date=2000|title=Regulating Germ-Line Gene Therapy to avoid Sliding down the Slippery Slope|journal=Medical Law International|language=en|volume=4|issue=3–4|pages=213–222|doi=10.1177/096853320000400404|pmid=15040363|s2cid=24122327}}</ref><ref name="Salmon 1995 p.128">{{cite book|last=Salmon|first=Merrilee|title=Introduction to logic and critical thinking|url=https://archive.org/details/introductiontolo0000salm|publisher=Harcourt Brace College Publishers|location=Fort Worth|year=1995|isbn=978-0-15-543064-8|page=[https://archive.org/details/introductiontolo0000salm/page/128 128]}}</ref> == استعاره او د هغه بدیلونه == د ښویدونکي استدلال استعاره لږ تر لږه د سیسرو د مقالې Laelius de Amicitia (XII.41) سره تړاو لري. د سرلیک کرکټر (شخصیت) Gaius Laelius Sapiens استعاره په دې موخه کاروي، څو د Gaius Gracchus په ټاکنو کې د جمهوریت زوال څرګند کړي. چارې په اسانۍ سره پر مخ ځي، ځکه کله چې پیل وکړي، نو په اسانۍ سره د ویجاړۍ په لاره کې ښویږي.<ref>{{cite book|last=Reid|first=James|title=M. Tulli Ciceronis Laelius de amicitia|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1893|page=109|url=https://www.google.com/books/edition/_/fw7WAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA109|access-date=2020-06-16}}</ref> == د ښویدونکي استدلال د ځانګړتیاوو تعریف == د هغه څه په اړه اختلاف ته په پام سره چې د اصلی ښویدونکي استدلال لپاره دلیل رامنځ ته کوي، تمه کیږي چې د دوی په تعریف کې توپیرونه شته. لوډ وايي چې "که څه هم ټول SSAs ځینې خاصې ځانګړتیاوې شریکوي، خو دوی بیا هم اصلاً د استدلالونو کورنۍ دي، نه د یو ټولګي استدلالونه چې غړي یې ورته بڼه لري.<ref name="Lode 1999">{{cite journal|title=Slippery slope arguments and legal reasoning|journal=California Law Review|year=1999|last=Lode|first=Eric|volume=87|issue=6/3|pages=1469–1543|doi=10.2307/3481050|jstor=3481050|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/californialawreview/vol87/iss6/3|access-date=2021-11-22|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723173220/https://scholarship.law.berkeley.edu/californialawreview/vol87/iss6/3/|url-status=dead}}</ref> بېلابېلو لیکوونکو هڅه کړې څو د ښویدونکي استدلال له دغو بېلابېلو بڼو یوه کلي طبقه بندي وکړي. نورو لیکوالانو یو کامل تعریف وړاندې کړی چې د ښویدونکي استدلال  تنوع په خپله لمن کې رانغاړي. یوجین ولوخ وایي، «زما په اند د ښویدونکي استدلال په تر ټولو بشپړ تعریف کې باید ټول هغه حالتونه وپوښل شي چې د A پریکړه ممکن ستاسو لپاره جذابه وي، د دې لامل شي چې په مادي توګه د B د پریکړې احتمال د نورو له خوا ټاکل کېږي او تاسو یې مخالفت کوئ، زیات کړي.<ref name="Govier 1982 pp. 303–316">{{cite journal|last=Govier|first=Trudy|title=What's wrong with slippery slope arguments?|url=https://archive.org/details/canadian-journal-of-philosophy_1982-06_12_2/page/303|journal=Canadian Journal of Philosophy|volume=12|issue=2|year=1982|pages=303–316|doi=10.1080/00455091.1982.10715799}}</ref><ref name="Walton 1992">{{cite book|last=Walton|first=Douglas|title=Slippery slope arguments|url=https://archive.org/details/slipperyslopearg0000walt|publisher=Clarendon Press; Oxford University Press|location=Oxford; New York|year=1992|isbn=978-0-19-823925-3}}</ref><ref name="Lode 19992">{{cite journal|title=Slippery slope arguments and legal reasoning|journal=California Law Review|year=1999|last=Lode|first=Eric|volume=87|issue=6/3|pages=1469–1543|doi=10.2307/3481050|jstor=3481050|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/californialawreview/vol87/iss6/3|access-date=2021-11-22|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723173220/https://scholarship.law.berkeley.edu/californialawreview/vol87/iss6/3/|url-status=dead}}</ref><ref name="Volokh 2003">{{cite journal|first=Eugene|last=Volokh|title=The mechanisms of the slippery slope|volume=116|journal=Harvard Law Review|pages=1026–1137|date=February 2003|url=http://www.law.ucla.edu/volokh/slippery.pdf|jstor=1342743|issue=4|doi=10.2307/1342743}}</ref> هغوی چې په عمومي ډول په ښوېدونکي استدلال باور لري، نو د هغه لپاره یو ډېر ساده تعریف وړاندې کوي. ځینې مناسب مثالونه وړاندې کوي او شاید د دې لپاره چې معلومه کړي د تېروتنو په اړه دغه استدلال سم دی او که ناسم، څه بحث اضافه کړي. د ښویدونکي استدلال ډېری تجزیه او کره شننې د هغو کسانو له خوا ترسره کېږي چې باور لري اصلي ښويدونکی استدلال د پرېکړې کولو له ډولونو څخه دی.<ref name="Lode 19993">{{cite journal|title=Slippery slope arguments and legal reasoning|journal=California Law Review|year=1999|last=Lode|first=Eric|volume=87|issue=6/3|pages=1469–1543|doi=10.2307/3481050|jstor=3481050|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/californialawreview/vol87/iss6/3|access-date=2021-11-22|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723173220/https://scholarship.law.berkeley.edu/californialawreview/vol87/iss6/3/|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == 6x5rjhdu7jrv7b58cgmqv5nv5g2ppfl 0 58277 371030 274107 2026-11-08T16:13:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371030 wikitext text/x-wiki پرمختللي هېوادونه (یا صنعتي هېوادونه، لوړ عاید لرونکي هېوادونه، له اقتصادي پلوه پرمختللي هېوداونه ('''MEDC''')، مخکښ هېوادونه) هغه ځواکمن هېوادونه دي چې د لږ صنعتي هېوادونه په پرتله د ژوندانه لوړ کیفیت، پرمختللی اقتصاد او پرمختللې تکنالوژيکي زیربېناوې لري. په عامه توګه د اقتصادي ودې د ارزونې معیارونه ناخالص داخلي تولیدات (GDP)، ناخالص ملي تولیدات (GNP)، سړي سر عاید، د صنعتي والي کچه، د لویو زیربېناوو شمېر او د ژوند کولو عمومي نورمونه (سټنډرډونه) دي. دا چې له کومو معیارونو باید کار واخیستل شي او کوم هېوادونه د پرمختللو هېوادونو په نوملړ کې راتللی شي د بحث موضوع ده. په ۲۰۲۱ ز کال کې د ۲۰ زره امریکایي ډالرو کچې ته د سړي سر اسمي ناخالص تولیداتو رسېدل د پیسو د نړیوال صندوق (IMF) لپاره د ښه ټکی دی، دا په ۱۹۶۰ ز کال کې د امریکا د متحده ایالاتو د ودې له کچې سره برابره ده.<ref name="adv1">{{cite web|title=Fiscal Policy and Inclusive Growth in Advanced Countries: Their Experience and Implications for Asia|url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/150177/ewp-422.pdf|website=adb.org|publisher=[[Asian Development Bank]]|date=December 2014|access-date=8 July 2021|url-status=live}}</ref><ref name="adv2">{{cite web|title=Advanced Countries Will Benefit Most from Progress in Technology, with Lesser Benefits to Other Nations|url=https://www.rand.org/news/press/2006/06/01.html|website=rand.org|publisher=[[RAND Corporation]]|date=1 June 2006|access-date=8 July 2021|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.investopedia.com/terms/d/developed-economy.asp#axzz1legO8olO Developed Economy Definition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322201145/http://www.investopedia.com/terms/d/developed-economy.asp|date=22 March 2016}}. Investopedia (16 April 2010). Retrieved 2013-07-12.</ref><ref>{{Cite web|last=World Bank|date=1960-01-01|title=Constant GDP per capita for the United States|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NYGDPPCAPKDUSA|access-date=2021-06-15|website=FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> په عام ډول پرمختللي هېوادونه له صنعتي کېدو وروسته پرمختللي اقتصادونه لري، په دې مانا چې د خدماتو برخه له صنعتي سکتور څخه ډېره پانګه جوړوي. دغه هېوادونه له مخ پر ودې هېوادونو سره چې د صنعتي کېدو په حالت کې دي او یا هم له صنعتي کېدو وړاندې هېوادونو سره چې په بشپړ ډول کرنیز اقتصاد لري، چې یو شمېر یې د لږ پرمختللو هېوادونو په ډله کې راځي، پرتله کېږي. د پیسو د نړیوال صندوق د شمېرو له مخې، له ۲۰۱۵ کال راوروسته، پرمختللي اقتصادونه د اسمي ارزښت له مخې د نړیوالو ناخالصو داخلي تولیداتو ۶۰.۸ سلنه او د پېرلو د وړتیا له مخې د نړیوالو ناخالصو داخلي تولیداتو ۴۲.۹ سلنه جوړوي.<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&pr.y=7&sy=1980&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=001,110&s=NGDPD,PPPGDP,PPPSH&grp=1&a=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041611/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&pr.y=7&sy=1980&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=001,110&s=NGDPD,PPPGDP,PPPSH&grp=1&a=1|url-status=dead|title=Report for Selected Country Groups and Subjects|archive-date=4 March 2016|website=www.imf.org}}</ref> == د پرمختللو هېوادونو تعریف او معیار == اقتصادي معیارونه په دې بحث کې ډېر رول لري. یو له دغو معیارونو د سړي سر عاید دی؛ هغه هېوادونه چې په لوړه کچه ناخالص داخلي تولیدات (GDP) لري د پرمختللو هېوادونو په توګه شمېرل کېږي. بل اقتصادي معیار صنعتي کېدل دي؛ په هغو هېوادونو کې چې د صنعتي کېدو په برخه کې د صنعت درېیمه برخه (tertiary) یا خدمات او څلورمه برخه (quaternary sectors) یا اقتصادي فعالیتونه پیاوړي وي د پرمختللو په توګه یادېږي. په وروستیو کې د انساني ودې شاخص (Human Development Index) چې د اقتصادي معیارونو، ملي عاید او اړوندو نورو معیارونو، ژوند ته د هیلو او زده کړو له ټولګې جوړېږي تر ټولو مهم ګڼل کېږي. د دغه معیار له مخې پرمختللي هېوادونه د انساني ودې د لوړ شاخص ((HDI لرونکي هېوادونه دي. دغه شاخص، یو شمېر فاکتورونه لکه په یوه هېواد کې سړي سر پانګه او یا هم د توکو کیفیت په پام کې نه نیسي. په دغه صورت کې ګڼ شمېر مخکښ هېوادونه لکه د جي ۷ (G7) غړي هېوادونه او نور په ټیټه پوړۍ کې راځي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ|title=The Courier|date=1994|publisher=Commission of the European Communities|language=en|access-date=20 January 2021|archive-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315205542/https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.economicshelp.org/blog/glossary/human-development-index/|title=Human development index|work=Economics Help|access-date=2018-09-23|language=en-GB|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217215047/https://www.economicshelp.org/blog/glossary/human-development-index/|url-status=live}}</ref> د ملګرو ملتونو د شمېرو د برخې د راپور پر بنسټ:<blockquote>د ملګرو ملتونو په سیستم کې د "پرمختللو" او "مخ پر وده" هېوادونو د ټاکلو لپاره هېڅ کنوانسیون نشته.<ref name="unstated.un.org">{{cite web|title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings|url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm|publisher=[[United Nations Statistics Division]]|date=2003|at=Note b|access-date=13 May 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm|archive-date=10 February 2005}}</ref></blockquote>همدارنګه یې یاده کړې چې:<blockquote>د "پرمختللو" او "مخ پر ودې" نومونه یوازې د احصایوي اسانتیاوو په موخه دي، نه د دې لپاره چې د ودې په بهیر کې د یوه ځانګړي هېواد یا سیمې ځایګی څرګند کړي.<ref name="unstats.un.org">{{Cite web|title=Standard Country and Area Codes Classifications (M49): Developed Regions|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm|publisher=[[United Nations Statistics Division]]|access-date=13 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711220015/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm|archive-date=11 July 2017}}</ref></blockquote> === مترادف (ورته) اصطلاحات === د پرمختللو هېوادونو له مفهوم سره اړوند اصطلاحاتو کې " مخکښ هېوادونه"، "صنعتي هېوادونه"، "ډېر پرمختللي هېوادونه" (MDC)، "د اقتصاد له مخې ډېر پرمختللي هېوادونه" (MEDC)، "د نړیوال شمال (Global North) هېوادونه"، "د لومړۍ نړۍ هېوادونه" او له "صنعتي کېدو وروسته هېوادونه" شاملېږي. د صنعتي هېوادونو اصطلاح کېدای شي مبهمه وي، ځکه صنعتي کېدل یوه دوامداره پروسه ده چې ستونزمنه ده تعریف شي. بریتانیا لومړی صنعتي هېواد و، چې له هغه وروسته بلجیم و. ورپسې جرمني، د امریکا متحده ایالات، فرانسه او د اروپا نور لویدیځ هېوادونه هم په دغه نوملړ کې ور ګډ شول. د یو شمېر اقتصاد پوهانو لکه جیفری ساکس (Jeffrey Sachs) پر باور، د پرمختللو او مخ پر وده هېوادونو ترمنځ اوسنی وېش د ۲۰ مې پېړۍ پدیده ده.<ref name="The End of Poverty">{{cite book|last=Sachs|first=Jeffrey|title=The End of Poverty|title-link=The End of Poverty|publisher=The Penguin Press|year=2005|isbn=1-59420-045-9|location=New York, New York}}</ref> د متیس واکرناګېل (Mathis Wackernagel) پر باور پر هېوادونو دغه ډول ټاپه وهل "نه توصیفي او نه توضیحي دي. د ناخالصه داخلي تولیداتو د جادو زیان اړونکې او بې فکره تائیدي ده. په حقیقت کې دلته دوه ډوله هېوادونه نشته، ۲۰۰ بېلابېل هېوادونه شته، ټول د طبیعت له یو ډول قانون سره مخ دي، او هر یو یې ځانګړې ځانګړنې لري".<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|last=Wackernagel|first=Mathis|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0865719118|location=Gabriola Island, BC, Canada|pages=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=20 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|archive-date=30 December 2019|url-status=live}}</ref> د ۲۰۲۱ ز کال تحلیلونه بیا د ظهور یا راپورته شوي (''emerged)'' مفهوم د بازارونو، اقتصادونو او هغو هېوادونو لپاره چې د بازار د ظهور له حالت څخه راوتلي، خو تراوسه د پرمختللو هېوادونو کچې ته ندي رسېدلي، وړاندیز کوي.<ref>{{Cite journal|last=Lee|first=Eun Su|last2=Liu|first2=Wei|last3=Yang|first3=Jing Yu|date=2021-09-23|title=Neither developed nor emerging: Dual paths for outward FDI and home country innovation in emerged market MNCs|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969593121001438|journal=International Business Review|language=en|pages=101925|doi=10.1016/j.ibusrev.2021.101925|issn=0969-5931}}</ref> === لوړ عاید لرونکي اقتصادونه === یو شمېر بنسټونو د پرمختللو هېوادونو لیکلړ برابر کړی: د ملګرو ملتونو سازمان، د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (CIA) او د اسهامو د بازار د شاخصونو یو شمېر وړاندې کوونکي (FTSE ګروپ،MSCI،S&P، ډوجانز "Dow Jones"، سټاکس "STOXX"، او نورو). دویم مورد یې دلته نه دی ځای پر ځای شوی ځکه پرمختللي هېوادونه له دواړو لوړ عاید لرونکو هېوادونو او پرمختللو بازارونو سره مستقیمه اړیکه نه لري.<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|title=Appendix B. International Organizations and Groups.|work=[[World Factbook]].|author=CIA|year=2008|access-date=10 April 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409033504/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|archive-date=9 April 2008}}</ref> له دې سره ګڼ شمېر بنسټونو یو لړ نوملړونه برابر کړي چې د پرمختللو هېوادونو بحث ته اړوندېږي. د بېلګې په توګه د پیسو نړیوال صندوق ((IMF  ۳۹ "پرمختللي اقتصادونه" ښوولي. د اقتصادي همکارۍ او ودې سازمان یا OECD ۳۷ غړي هېوادونه د "پرمختللو هېوادونو د ټولګې" په نوم یاد کړي. نړیوال بانک د "لوړ عاید لرونکو هېوادونو" په نوملړ کې ۸۱ هېوادونه ښوولي. نور معیارونه لکه ۳۰-۵۰ کلب (سړي سر د ناخالصو داخلي تولیداتو کچه له ۳۰ زره ډالرو او د هېواد نفوس له ۵۰ میلیونه زیات وي) د ډېرو پرمختللو او اغیزلرونکو هېوادونو په توګه پېژندل کېږي.<ref name="qq">{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421023851/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf|url-status=dead|title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, April 2016, p. 148|archive-date=21 April 2016}}</ref><ref name="sanmarino">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf World Economic Outlook] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421023851/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf|date=21 April 2016}}, [[International Monetary Fund]], September 2011, p. 165.</ref><ref name="wb">[https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups], [[World Bank]]. Accessed on 8 July 2021.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hungarianquarterly.com/no160/104.shtml|title=Archived copy|access-date=25 January 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221215135/http://www.hungarianquarterly.com/no160/104.shtml|archive-date=21 February 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/old/ie/daily/19971214/34850733.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127184206/http://www.indianexpress.com/old/ie/daily/19971214/34850733.html|url-status=dead|title=Indiana Express|archivedate=27 January 2010}}</ref><ref>[http://www.esri.go.jp/en/forum1/minute/minute26-e.html Minutes of Forum #26:Global Strategy Series 2 – Japan as It Should Be (Outline) | Economic and Social Research Institute, Cabinet Office, Government of Japan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030193612/http://www.esri.go.jp/en/forum1/minute/minute26-e.html|date=30 October 2007}}. Esri.go.jp. Retrieved 12 July 2013.</ref> ==== د نړیوال بانک له خوا لوړ عاید لرونکي اقتصادونه ==== د نړیوال بانک د راپور له مخې لاندې ۸۰ هېوادونه (چې یو شمېر قلمرونه هم پکې شاملېږي) د "لوړ عاید لرونکو اقتصادونو" په توګه طبقه بندي کړي. په ۲۰۲۲ مالي کال کې لوړ عاید لرونکي اقتصادونه هغه دي چې په ۲۰۲۰ ز کال کې یې سړي سر د ملي ناخالصه تولید کچه ۱۲۶۹۶ ډالر وه.<ref name="wb2">[https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups], [[World Bank]]. Accessed on 8 July 2021.</ref> په اروپا کې ۳۶ هېوادونه او قلمرونه: اندورا، اطریش، بلجیم، ډنمارک، چنل آیسلنډ، کرواسیا، چک جمهوریت، ډنمارک، استونیا، فاروی ټاپوګان، آیرلنډ، ایسل آف من، ایټالیا، لختنشتاین، لتویا، لتوانیا، لوکزامبورګ، مالټا، موناکو، هالنډ، ناروې، پولنډ، پرتګال، سان مارینو، سلواکیا، سلوانیا، هسپانیه، سوېډن، سویتزرلنډ او بریتانیا. په امریکا لویه وچه کې ۲۰ هېوادونه او قلمرونه: انتیګوا او باربودا، اروبا، باهاماس، باربادوس، برمودا، د بریتانیا ویرجین ټاپوګان، کاناډا، کیمن ټاپوګان، چلي، کارګوا، ګرینلنډ، پرتوریکو، سېنټ مارتین، سېنټ مارتین (چې له منځه تللی) سېنټ کېټس او نېوس، تورکس او کایکوس ټاپوګان، ټرېنډاد او توباګو، د امریکا متحده ایالات، یوروګوای، د امریکا ویرجن ټاپوګان. په آسیا کې ۱۵ هېوادونه او قلمرونه: بحرین، بروني، قبرس، هانګ کانګ، اسرائیل، جاپان، کویټ، ماکو، عمان، قطر، سعودي عربستان، سنګاپور، سویلي کوریا، تایوان او عربي متحده امارات. په اقیانوسیه کې ۸ هېوادونه او قلمرونه: استرالیا، فرانسوي پولینیسا، ګوام، نائورو، نیو کلدونیا، نیوزلنډ،شمالي مارینا ټاپوګان او پالائو. په افریقا کې یو هېواد:سیشل جمهوریت د لوړ عاید لرونکي ۹ پخواني اقتصادونه عبارت دي له: امریکايي ساموا (۱۹۸۷-۱۹۸۹)، ارجنټاین (۲۰۱۳،۲۰۱۵،۲۰۱۷)، ایکواټوریل ګینه (۲۰۰۷- ۲۰۱۴)، ماوریتوس (۲۰۱۹)، آنتیل هالنډ (۱۹۹۴- ۲۰۰۹)، پاناما (۲۰۱۷-۲۰۱۹)، رومانیا (۲۰۱۹)، روسیه (۲۰۱۲- ۲۰۱۴) او وینزویلا (۲۰۱۴).<ref>[https://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/the-world-by-income-and-region.html], ''The World by Income and Region'', [[World Bank]]. Accessed on 8 July 2021.</ref> ==== د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان (OECD) لوړ عاید لرونکي غړي ==== د نړیوال بانک د راپور له مخې، د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان (OECD) لاندې ۳۴ غړي هېوادونه د لوړعاید لرونکو هېوادونو په توګه پېژندل شوي:<ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/media/Fact-Sheets/DB19/FactSheet_DoingBusiness2019_OECD_Eng.pdf|title=Doing Business 2019 Fact Sheet: OECD High-Income|publisher=World Bank|access-date=31 October 2018|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015558/http://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/media/Fact-Sheets/DB19/FactSheet_DoingBusiness2019_OECD_Eng.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/media/Profiles/Regional/DB2019/OECD-High-Income.pdf|title=Doing Business 2019 Regional Profile: OECD High Income|publisher=World Bank|access-date=31 October 2018|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015451/http://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/media/Profiles/Regional/DB2019/OECD-High-Income.pdf|url-status=live}}</ref> په اروپا کې ۲۶ هېوادونه: اطریش، بلجیم، د چک جمهوریت، ډنمارک، استونیا، فنلنډ، فرانسه، جرمني، یونان، هنګري، آیسلنډ، ایټالیا، لتویا، لتوانیا، لوکزامبورګ، هالنډ، ناروې، پولنډ، پرتګال، سلواکیا، سلوانیا، هسپانیه، سویډن، سویتذرلنډ او بریتانیا. په امریکا لویه وچه کې درې هېوادونه: کاناډا، چلي او د امریکا متحده ایالات. په آسیا کې درې هېوادونه: اسرائیل، جاپان، سویلي کوریا. په اقیانوسیه کې دوه هېوادونه: اسټرالیا او نیوزلنډ. == سرچينې او ياداښتونه == s9imuoo3l64auviegrij75oe82tnojm 0 58330 370893 369276 2026-11-08T12:37:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370893 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''لیونل اندرس مېسي''' چې د ۱۹۸۷ ز کال د جون میاشتې په ۲۴مه نېټه زېږېدلی او په لیو مېسي هم مشهور دی، یو ارجنټاینی مسلکي فوټبالېست دی چې په لیګ ۱ سیالیو کې د پاریسن جرمن کلب لپاره د بریدګر په توګه او د ارجنټاین ملي لوبډلې لپاره د کپتان په توګه لوبېږي. مېسي چې د نړۍ او فوټبال د تاریخ تر ټولو ښه لوبغاړی بلل کېږي، د ریکارډ په ډول یې د طلايي توپونو او د اروپا د طلایي بوټونو شپږ شپږ جایزې ګټلې دي او همدا راز په ۲۰۲۰ ز کال کې د طلايي توپ ارماني لوبډلې ته انتخاب شو. مېسي په ۲۰۲۱ ز کال کې د بارسلونا کلب تر پرېښودو وړاندې خپله ټوله مسلکي مخینه په دغه کلب کې تېره کړې وه، چې د کلب په کچه یې د ۳۵ جامونو د ګټلو ریکارډ خپل کړ؛ په دغو جامونو کې د لالیګا لس اتلولۍ، د کوپا دل رې اووه اتلولۍ او د اروپا د اتلانو لیګ څلور اتلولۍ شاملې دي. مېسي یو بریالی ګول ‌وهونکی او خلاق پلې مېکر (Playmaker) دی، ځینې ریکارډونه یې جوړ کړي چې په لالیګا کې تر ټولو ډېر (۴۷۴) ګولونه، د لالیګا او اروپا لیګ په یوه فصل کې (۵۰) ګولونه، په لالیګا کې تر ټولو ډېر (۳۶) او د اروپا د اتلانو په لیګ کې (۸) هېټریکونه، په لالیګا کې د ګول تر ټولو ډېر (۱۹۲) پاسونه او د لالیګا او کوپا امریکا په یوه یوه فصل کې (۲۱) او (۱۷) پاسونه دي. همدا راز دی د سویلي امریکا د یوه نرینه لوبغاړي په توګه د تر ټولو ډېرو (۸۰) نړیوالو ګولونو ریکارډ هم لري. مېسي په خپله مسلکي مخینه کې د خپل کلب او هېواد لپاره تر ۷۵۰ ډېر ګولونه وهلي او د یوه کلب لپاره د یوه لوبغاړي په توګه تر ټولو ډېر ګولونه لري. مېسي په مرکزي ارجنټاین کې وزېږېد او لوی شو، په ۱۳ کلنۍ کې اسپانیا ته لاړ، تر څو له بارسلونا سره یوځای شي او د ۲۰۰۴ ز کال په اکتوبر میاشت کې یې د دغه کلب لپاره د ۱۷ کلنۍ په عمر خپله لومړۍ لوبه وکړه. ده په راتلونکو درېیو کلونو کې د دغه کلب لپاره ځان یو نه بېلېدونکی لوبغاړی ثابت کړ او په ۲۰۰۸-۲۰۰۹ ز کلونو کې یې په خپل لومړني بې‌وقفې فصل کې له بارسلونا سره مرسته وکړه چې د اسپانیا د فوټبال لومړنۍ درې‌ګونې [یا په یوه فصل کې د درېیو بېلابېلو جامونو اتلولۍ] وګټي. مېسي پر هغه کال د ۲۲ کلنۍ په عمر کې خپل لومړنی طلایي توپ وګاټه. مېسي د درېیو بریالیو فصلونو په دوام د څلورو پرله‌پسې طلايي توپونو په ګټلو سره لومړنی لوبغاړی شو، چې څلور ځله او په پرله‌پسې ډول دغه جایزه ګټي. د ۲۰۱۱-۲۰۱۲ فصل په لړ کې یې د لالیګا او اروپا په یوه فصل کې د ډېرو ګولونو د وهلو ریکارډ په خپل نوم کړ او په عین حال کې یې ځان د بارسلونا د تاریخ تر ټولو ښه ګول ‌وهونکی ثابت کړ. په را وروسته دوو فصلونو کې مېسي د طلايي توپ لپاره تر (خپل مسلکي سیال) کرستیانو رونالدو وروسته دویم شو، تر دې وړاندې چې په ۲۰۱۴-۲۰۱۵ ز فصل کې خپل تر ټولو ښه فرم بیا ومومي، د لالیګا د تاریخ تر ټولو ښه ګول‌ وهونکی شو او بارسلونا ته یې دویمه تاریخي درې‌ګونې وګټله، تر هغه وروسته یې په ۲۰۱۵ ز کال کې خپل پنځم طلايي توپ ترلاسه کړ. مېسي په ۲۰۱۸ ز کال کې د بارسلونا کپتاني پر غاړه واخیسته او په ۲۰۱۹ز کال کې یې شپږم طلايي توپ ترلاسه کړ.<ref>{{Cite web|title=Messi makes it four FIFA Ballon d'Or wins in a row|url=https://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1910623.html|work=UEFA|date=7 January 2013|access-date=16 May 2020|archive-date=8 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130108071824/https://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1910623.html|url-status=dead}}</ref> د ارجنټاین د ملي لوبغاړي په توګه مېسي د خپل هېواد لپاره تر ټولو ډېر ځلېدلی او همدا راز، د تاریخ تر ټولو ډېر ګول‌ وهونکی لوبغاړی دی. د ځوانانو په کچه یې په ۲۰۰۵ ز کال کې د فیفا د ځوانانو نړیواله اتلولي وګټله، دغه لوبې یې د طلايي توپ او طلايي بوټونو په اخیستلو سره پای ته ورسولې او د ۲۰۰۸ ز کال په اوړنیو المپیک سیالیو کې یې هم د المپیک یو طلايي مډال وګاټه. په کېڼه پښه د یوه کوچني درېبل ‌وهونکي (dribbler) په توګه د مېسي د لوبې ډول د دې لامل شو، چې له خپل وطنوال ډیګو مارادونا سره پرتله شي، دا په داسې حال کې ده ،چې هغه مېسي خپل ځای‌ناستی بللی و. مېسي په ۲۰۰۵ ز کال کې د سېنیرانو یا مشرانو په کچه کې تر خپلې لومړۍ لوبې وروسته تر ټولو ځوان ارجنټاینی لوبغاړی شو، چې د ۲۰۰۶ ز کال د فوټبال په نړیوال جام کې ولوبېد او ګول یې وواهه، همدا راز، د ۲۰۰۷ ز کال د کوپا امریکا جام پایلوبې ته ورسېد او هلته د ټورنمنټ تر ټولو ځوان لوبغاړی ونومول شو. مېسي د ۲۰۱۱ ز کال له اګسټ میاشتې راهیسې د لوبډلې د کپتان په توګه ارجنټاین درې ځله پرله‌پسې پایلوبو ته ورساوه: لومړی د ۲۰۱۴ ز کال د فوټبال نړیوال جام و چې د هغه لپاره یې د طلا توپ هم وګاټه او بیا یې په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ ز کلونو کې هم خپل هېواد د کوپا امریکا جام پایلوبې ته ورساوه. همدا راز په ۲۰۱۵ ز کال کې یې بل طلايي توپ هم وګاټه. په ۲۰۱۶ز کال کې یې له نړیوالو لوبو څخه تر تقاعد اعلانولو وروسته، بېرته خپله پریکړه بدله کړه او خپل هېواد یې د ۲۰۱۸ ز کال نړیوال جام ته د لارموندنې پړاو ته ورساوه، د ۲۰۱۹ ز کال په کوپا امریکا جام کې یې درېیم مقام ورته وګاټه او په ۲۰۲۱ ز کال کې یې د کوپا امریکا جام سیالیو اتلولي ورته وګټله، په داسې حال کې چې په وروستي ځل یې د طلايي توپ او طلايي بوټونو جایزه هم واخیسته. مېسي له ۲۰۰۶ ز کال راهیسې د ورزشي جامو د کمپنۍ اډیډاس (Adidas) د جامو پر شا خپل لاسلیک پرېښی دی. د فرانس فوټبال د راپور له مخې، مېسي له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۴ز  کال پورې د نړۍ تر ټولو ډېر عاید لرونکی فوټبالېست و او په ۲۰۱۹ ز کال کې د فوربس مجلې د نړۍ تر ټولو ډېر عاید لرونکی ورزشکار وباله. مېسي په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ زکلونو کې په نړیواله کچه د ټایم ۱۰۰ په ډېرو اغېزناکو شخصیتونو کې شامل و. د ۲۰۲۰ ز کال په فبرورۍ کې یې د کال د تر ټولو غوره نارینه لوبغاړي په توګه لوریوس جایزه وګټله، په دې توګه دی لومړنی فوټبالیسټ او لومړنی ټیمي ورزشکار و، چې دغه جایزه یې وګټله. وروسته پرهمدغه کال مېسي دویم فوټبالیسټ (او دویم ټیمي ورزشکار) شو، چې خپل مسلکي عاید یې تر یو میلیارد ډالرو لوړ شو. == د ژوند لومړي وختونه == مېسي د ۱۹۸۷ ز کال د جون میاشتې په ۲۴مه نېټه د سانټافه ولایت په روساریو ښار کې زیږېدلی. پلار یې «جورج مېسي» د اوسپنې د یوې فابریکې مدیر و او مور یې «سلیا کوچیټيني» د اهنربا د تولید د یوې کارخونې کارکوونکې وه. مېسي یې د څلورو بچیانو په ډله کې درېیم اولاد دی. د پلار له خوا په اصل کې  ایټالیایی او اسپانیایی او د هغو کډوالو لمسی دی چې د ایټالیا او کتلونیا له مرکزي شمالي اډریاټیک مارکه سیمې څخه ارجنټاین ته راغلي و او د مور له لوري یې نیکونه تر ډېره ایټالیایان دي. "لیو" چې په ګڼه او پر فوټبال مَینه کورنۍ کې لوی شو، له ماشومتوبه یې له دغه ورزش سره ډېره مینه پیدا شوه او په پر له پسې ډول یې له خپلو مشرانو وروڼو «روډریګو» او «ماتیاس»؛ همدا راز د تره له زامنو «ماکسیمیلیانو» او «امانوېل بیانکوکي» سره لوبه کوله، چې د تره دواړه زامن یې هم مسلکي فوټبالیسټان شول. په څلور کلنۍ کې یې د ګرانډولي په ځايي کلب کې لوبه پیل کړه، چې هلته به یې پلار روزنه ورکوله، که څه هم د لوبغاړي په توګه یې لومړنۍ اغېزه له مورنۍ نیا څخه واخیسته، چې دی به یې تمریناتو او لوبو ته ورسره بېوه. مېسي تر یوولس کلنۍ لږ وړاندې د خپلې دغې نیا مرګ سخت متأثره کړ. تر هغه را وروسته د یوه کلک کاتولیک په توګه د خپلې نیا د درناوي ادا کولو لپاره د ګول وهلو پر مهال پورته ګوري او اسمان ته اشاره کوي.'''<ref>{{Cite web|title=Messi {{!}} Ficha del jugador 20/21 {{!}} Delantero|url=https://www.fcbarcelona.es/es/futbol/primer-equipo/jugadores/4974/lionel-messi|access-date=1 June 2021|work=FC Barcelona|language=es}}</ref><ref name="MagicFeet">{{cite news|first=John|last=Carlin|title=Lionel Messi: Magic in His Feet|newspaper=The Independent|date=27 March 2010|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html|access-date=18 July 2015|archive-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705210947/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|first=Chris|last=Maume|title=Lionel Messi: The World at His Feet|newspaper=The Independent|date=11 July 2014|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-the-world-at-his-feet-9601215.html|access-date=18 July 2015}}</ref>{{sfn|Balagué|2013|pp=44–45}}{{sfn|Caioli|2012|pp=9–10}}{{sfn|Balagué|2013|pp=32–37}}''' مېسي چې د نیویلز اولډ بویز کلب دایمي ملاتړی و، په شپږ کلنۍ کې له روساریو کلب سره یوځای شو. د شپږو کلونو په لړ کې یې چې د نیویلز لپاره لوبه وکړه، د «۸۷ ماشین» غړي په توګه یې نږدې۵۰۰ ګولونه ووهل، ۸۷ شمېره یې د زیږېدنې له کال څخه اخیستل شوې ده. همدا راز، ده به د لومړۍ لوبډلې د کورنیو لوبو په هره نیمايي کې په منظم ډول د توپ په حرکاتو سره ننداره‌چیان خوشحالول. له دې سره سره، کله چې په لس کلنۍ کې د ودې د هورمون له کموالي سره مخامخ شو، د یوه مسلکي لوبغاړي په توګه یې راتلونکی له ګواښ سره مخامخ و. دا چې د پلار روغتیايي بیمې یې یوازې دوه کاله د ودې د هورمون درملنه وکړای شوه، چې هره میاشت یې لږ تر لږه ۱۰۰۰ ډالره لګښت درلود، نیویلز هوکړه وکړه چې، همکاري وکړي، خو وروسته له خپلې وعدې په شا شول. ریور پلاټه کلب چې پلې مېکر یې پابلو ایمار و، د مېسي پرمختګ ته لېوالتیا وښوده، خو د ارجنټاین د اقتصادي ماتې له امله یې د درملنې لګښت ورنه‌کړای شو. د زلمیتوب په دوران کې یې ایډیال ګول‌ وهونکی «رونالډو لوئیز» و ،چې ده یې په اړه ویلي وو: "هغه تر ټولو ښه بریدګر لوبغاړی دی، چې تر اوسه مې لیدلی".<ref name="Here">{{cite web|first=Wright|last=Thompson|title=Here and Gone: The Strange Relationship between Lionel Messi and His Hometown in Argentina|work=ESPN|date=22 October 2012|url=http://www.espn.com/espn/eticket/story?page=Lionel-Messi|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Messi: Brazil striker Ronaldo my hero|url=https://www.fourfourtwo.com/news/messi-brazil-striker-ronaldo-my-hero|access-date=8 September 2018|work=FourFourTwo}}</ref><ref name="Mission">{{cite news|first=Ian|last=Hawkey|title=Lionel Messi on a Mission|newspaper=The Times {{subscription required}}|date=20 April 2008|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830020412/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|archive-date=30 August 2008|url-status=dead|access-date=18 July 2015}}</ref><ref name="Aimar">{{cite news|first=Paul|last=Wilson|title=Pablo Aimar: The Argentinian Wizard Admired by Maradona and Messi|newspaper=The Guardian|date=16 July 2015|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2015/jul/16/pablo-aimar-next-diego-maradona-argentina-retired-age-35-valencia|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{cite news|first1=Jérôme|last1=Cazadieu|first2=Alexandre|last2=Juillard|first3=Frédéric|last3=Traïni|title=Leo Messi: La Légende d'El Enano|trans-title=Leo Messi: The Legend of El Enano|newspaper=L'Équipe via Irish Independent|date=15 November 2008|url=http://www.independent.ie/sport/soccer/rosario-the-old-coach-and-the-kid-26496103.html|access-date=18 July 2015}}</ref>{{sfn|Caioli|2012|pp=31–35}} == سرچينې او ياداښتونه == ipabpsof7ykuqiwd7riybxrt4bw4n93 0 58385 370945 345006 2026-11-08T14:17:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370945 wikitext text/x-wiki [[File:Meta Platforms Inc. logo.svg|thumb|200px]] '''مېتا پلټفارمز شرکت''' (Meta Platforms) چې د '''مېتا''' (Meta)تر نوم لاندې کار کوي او پخوا د فېسبوک شرکت په نوم پېژندل کېده، یوه څو-ملیتي یا څو-هېوادیزه ټکنالوژيکي ډله ده چې د کلفورنيا په مېنلو پارک کې مېشته ده. دغه شرکت د نورو فرعي شرکتونو ترڅنګ د فېسبوک، انسټاګرام او واټساپ اصلي یا مور سازمان دی. مېتا د نړۍ له خورا ارزښتناکو شرکتونو څخه دی او د امازون، ګوګل، اپل او مایکروسافټ تر څنګ د متحده ايالاتو د معلوماتي ټکنالوژۍ یو له سترو ټکنالوژیکي شرکتونو څخه شمېرل کېږي. دا شرکت د بازار موندونکو لپاره د اعلانونو ځای پر ځای کولو له پلور څخه د خپلو عایداتو لویه برخه لاسته راوړي.<ref name="de-corp">{{cite web|url=https://icis.corp.delaware.gov/eCorp/EntitySearch/NameSearch.aspx|title=Delaware Corporate Entity Search|access-date=October 28, 2021}} (file no. 3835815)</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001326801/000132680121000071/fb-20211028.htm|title=Current Report (8-K)|author=Meta Platforms, Inc.|publisher=[[Securities and Exchange Commission]]|date=October 28, 2021|access-date=October 29, 2021}}</ref><ref name="CNN-20211030">{{cite news|last=Haq|first=Sana Noor|date=October 30, 2021|title=Hebrew speakers mock Facebook's corporate rebrand to Meta|work=[[CNN]]|url=https://www.cnn.com/2021/10/30/tech/hebrew-speakers-mock-facebook-meta-rebrand-intl-scli/index.html|access-date=October 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|date=September 1, 2020|title=Facebook Inc. Certificate of Incorporation|url=https://s21.q4cdn.com/399680738/files/doc_downloads/governance_documents/FB_CertificateOfIncorporation.pdf|access-date=October 28, 2021|quote="File Number 3835815"}}</ref><ref>{{cite web|title=Facebook Reports Second Quarter 2021 Results|url=https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2021/Facebook-Reports-Second-Quarter-2021-Results/default.aspx|access-date=August 12, 2021|website=investor.fb.com}}</ref><ref>{{cite web|date=2021-08-18|title=GAFAM: The Big Five Tech Companies Facts (FAAMG)|url=https://growthrocks.com/blog/big-five-tech-companies-acquisitions/|access-date=2021-11-13|website=GrowthRocks|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last=Facebook, Inc.|date=January 28, 2021|title=Form 10-K (2021)|url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0001326801/4dd7fa7f-1a51-4ed9-b9df-7f42cc3321eb.pdf|url-status=live|access-date=August 13, 2021}}</ref> {{مالومات}} مېتا شرکت د فېسبوک، مېسېنجر، فېسبوک واچ، او فېسبوک پورټل په شمول نور محصولات او خدمتونه هم وړاندې کوي. دغه شرکت همدا راز اکولس (Oculus)، ګېفې (Giphy)، او مپېلري (Mapillary) هم اخيستي او په جيو پلټفارمز (Jio Platforms) کې هم ۹.۹۹ سلنه ونډه لري.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/04/21/technology/facebook-jio-india.html|title=Facebook Invests $5.7 Billion in Indian Internet Giant Jio|work=[[The New York Times]]|date=April 22, 2020|access-date=April 22, 2020|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209195311/https://www.nytimes.com/2020/04/21/technology/facebook-jio-india.html|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۲م کال په اکتوبر کې رسنیو راپور ورکړ چې د فېسبوک اصلي یا مور شرکت پلان لري چې خپل نوم بدل کړي ترڅو "پر میټاورس (metaverse) جوړولو خپل تمرکز منعکس کړي." د همدې میاشتې په وروستیو کې د اکتوبر په ۲۸مه يې نوم مېتا ته واوښت. "میتا" (meta) کلمه د یوناني ژبې ریښه لري او معنا یې "هاخوا" ده چې د راتلونکي انګېزه له ځان سره لري.<ref>{{cite web|date=October 19, 2021|title=Facebook is planning to rebrand the company with a new name|url=https://www.theverge.com/2021/10/19/22735612/facebook-change-company-name-metaverse|access-date=October 20, 2021|website=[[The Verge]]|first=Alex|last=Heath|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|date=October 28, 2021|title=Facebook is changing its name to Meta as it focuses on the virtual world|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/10/28/facebook-meta-name-change/|access-date=October 28, 2021|website=[[The Washington Post]]|first=Elizabeth|last=Dwoskin|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|date=2021-10-28|title=Facebook announces name change to Meta in rebranding effort|url=https://www.theguardian.com/technology/2021/oct/28/facebook-name-change-rebrand-meta|url-status=live|access-date=2021-10-29|website=The Guardian|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Facebook changes its name to Meta as a part of rebrand {{!}} Programming Nation|url=https://programmingnation.in/2021/10/29/facebook-changes-its-name-to-meta-as-a-part-of-rebrand/|access-date=2021-10-29|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2021-10-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211029030432/https://programmingnation.in/2021/10/29/facebook-changes-its-name-to-meta-as-a-part-of-rebrand/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-10-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211029030432/https://programmingnation.in/2021/10/29/facebook-changes-its-name-to-meta-as-a-part-of-rebrand/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211029030432/https://programmingnation.in/2021/10/29/facebook-changes-its-name-to-meta-as-a-part-of-rebrand/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029030432/https://programmingnation.in/2021/10/29/facebook-changes-its-name-to-meta-as-a-part-of-rebrand/}}</ref> == تاریخچه == فېسبوک د ۲۰۱۲م کال د جنوري په لومړۍ نېټه د لومړني عامه وړاندیز یا عرضې (IPO) لپاره نوملیکنه وکړه. په لومړنۍ اعلانپاڼه کې ویل شوي وو چې دغه شرکت د ۵ میلیارده ډالرو د راټولولو هڅه کړې، ۸۴۵ مېلیونه میاشتني فعال کاروونکي او یوه داسې وېبپاڼه لري، چې هره ورځ ۲.۷ میلیارده لایکونه او تبصرې ترلاسه کوي. له دغې IPO وروسته به زوکربرګ په فېسبوک کې د ۲۲ سلنه ملکیت او ۵۷ سلنه رایې ورکولو ونډه ولري.<ref>{{cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1326801/000119312512034517/d287954ds1.htm|title=Form S-1 Registration Statement Under The Securities Act of 1933|date=January 1, 2012|access-date=May 18, 2012|archive-date=June 5, 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/68CNGdria?url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1326801/000119312512034517/d287954ds1.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2012/02/03/facebook-ipo-complete-guide/|title=Facebook IPO: The Complete Guide|work=Mashable business|last=Erickson|first=Christine|date=January 3, 2012|access-date=March 23, 2012}}</ref><ref name="fortune">{{cite journal|last=Helft|first=Miguel|author2=Hempel, Jessi|title=Inside Facebook|journal=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=March 19, 2012|volume=165|issue=4|url=http://tech.fortune.cnn.com/2012/03/01/inside-facebook/|access-date=April 3, 2012|page=122|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305130229/http://tech.fortune.cnn.com/2012/03/01/inside-facebook/|archive-date=March 5, 2012|url-status=dead}}</ref> بیمه کوونکو (underwriters) د هرې ونډې ارزښت ۳۸ ډالر وښود او د شرکت ارزښت يې ۱۰۴ میلیارد ډالره وښود چې د یوه نوي عامه شرکت لپاره تر هغه وخته ترټولو لوی ارزښت ګڼل کېده. د مې پر ۱۶مه، له دغې IPO څخه یوه ورځ وړاندې، فېسبوک اعلان وکړ چې د لوړې غوښتنې له کبله به د لومړي پلان په پرتله ۲۵ سلنه زیاتې ونډې وپلوري. دغېIPO  ۱۶ میلیارده ډالر ورته راټول کړل او په دې توګه یې د متحده ایالاتو په تاریخ کې درېیم ځای خپل کړ (له AT&A Wireless شرکت څخه یو څه مخکې او یوازې له جنرال موټرز او ویزا څخه شاته و). د دغو ونډو بیې د متحده ایالاتو له یو څو شرکتونو پرته دغه شرکت د ټولو په پرتله د لوړې بازار پانګونې شرکت په توګه ثبت کړ او له سترو شرکتونو لکه امازون، مکډونالډز، ډیزني، او کرفټ فوډز څخه مخکې شو او د زوکربرګ شتمني يې ۱۹ ميليارده ډالرو ته ورسوله. نيویارک ټایمز وویل چې دغه وړاندیز یا عرضه د اعلاناتو په راجلبولو کې د فېسبوک د ستونزو په اړه پوښتنې لرې کړې ترڅو دغه شرکت په "لازمي ونډو" لرونکي (Must-own-stock) بدل کړي. د جې پي مورګن چېس شرکت (JPMorgan Chase) اړوند جېمي لي  (Jimmy Lee)دا شرکت د "راتلونکې لویې مرغوبې ونډې" (the next great blue-chip) په توګه یاد کړ.  له بلې خوا د ټېک کرنچ (TechCrunch) لیکوالانو شک څرګند کړ او ویې ویل: "دا د عملي اړخ له پلوه څو برابره لوی دی، او فېسبوک ښایي دغه ستر ارزښت د توجیه کولو لپاره د عوایدو نوي ستر جریانونه اضافه کړي".<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/la-fi-facebook-pricing-20120518,0,3426310.story|title=Stakes are high on Facebook's first day of trading|first1=Andrew|last1=Tangel|first2=Walter|last2=Hamilton|date=May 17, 2012|work=The Los Angeles Times|access-date=May 17, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518023059/http://www.latimes.com/business/la-fi-facebook-pricing-20120518%2C0%2C3426310.story|archive-date=May 18, 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18086426|title=Facebook boosts number of shares on offer by 25%|date=May 16, 2012|work=BBC News|access-date=May 17, 2012|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209195314/https://www.bbc.com/news/business-18086426|url-status=live}}</ref><ref name="NYT517">{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2012/05/17/facebook-raises-16-billion-in-i-p-o/?hp|title=Facebook Raises $16 Billion in I.P.O.|first1=Evelyn M.|last1=Rusli|first2=Peter|last2=Eavis|date=May 17, 2012|work=The New York Times|access-date=May 17, 2012|archive-date=December 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226015240/https://dealbook.nytimes.com/2012/05/17/facebook-raises-16-billion-in-i-p-o/?hp%20|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/05/17/tech/social-media/facebook-ipo-reactions/index.html|title=Internet greets Facebook's IPO price with glee, skepticism|first=Doug|last=Gross|date=March 17, 2012|work=CNN|access-date=May 17, 2012}}</ref><ref name="USN517">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2012/05/17/questions-and-answers-on-blockbuster-facebook-ipo|title=Questions and answers on blockbuster Facebook IPO|first=Bernard|last=Condon|date=May 17, 2012|work=U.S. News|agency=Associated Press|access-date=May 17, 2012|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616064843/https://www.usnews.com/news/business/articles/2012/05/17/questions-and-answers-on-blockbuster-facebook-ipo|url-status=dead}} [https://www.heraldnet.com/business/questions-and-answers-on-blockbuster-facebook-ipo/ Alternate Link] [https://web.archive.org/web/20211028214317/https://www.heraldnet.com/business/questions-and-answers-on-blockbuster-facebook-ipo/ Archived]</ref> == جوړښت == === مدېریت === د مېتا د ادارې کلیدي کسان په لاندې ډول دي: <ref name="fb">{{cite web|title=Facebook Management|url=https://investor.fb.com/leadership-and-governance/?section=board|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005011240/https://investor.fb.com/leadership-and-governance/?section=board|archive-date=October 5, 2021|access-date=October 29, 2019|website=Facebook Investor Relations|publisher=Facebook}}</ref> * مارک زوکربرګ، مشر او اجرایوي رئیس * شېریل سنډبرګ، عملیاتي مدیره * مایک شروفر، د تکنالوژۍ مدیر * ډیویډ وینر، مالي آمر * کریس کاکس، محصولاتو آمر د ۲۰۲۰ کال تر ډسمبر پورې، مېتا ۵۸۶۰۴ کارمندان لرل، چې د هر کال په پرتله د ۳۰.۴ سلنه زیاتوالي ښودنه کوي. === مدیره پلاوی === د ۲۰۱۲ کال تر اکتوبر پورې، د مېتا په مدیره هیئت کې لاندې مدیران شامل وو: * مارک زوکربرګ (مشر، بنسټګر او اجراییه رئیس) * شیریل سنډبرګ (اجرایوي او عملیاتي مدیره) * پېګي الفورډ (غیر اجرایوي رئيس، اجرایوي مرستیال، د نړیوال پلور مسؤول، PayPal) * مارک اندریسسن (غیر اجرایوي رئیس، شریک بنسټګر او عمومي شریک، اندریسسن هورویټزAnderssen Horowitz ) * ډریو هوسټن (غیر اجرایوي رئيس، د ډراپ باکس Dropbox رئيس او جرائیه مشر) * نانسي کلیفر (غیر اجرایوي رئیسه، ستره شریکه، مک کینسي انډ کمپنيز McKinsey and Companies) * رابرټ ایم کیمیټ (غیر اجرایوي رئيس، لوړ پوړی نړیوال مشاور، ولېلمر هېل WilmerHale) * پیټر تایل Peter Thiel (غیر اجرایوي رئيس، شریک بنسټګر او پخوانی اجرایوي رئیس، د پې پال PayPal بنسټګر او رئيس، کلیریم کیپیټل Clarium Capital) * ټریسي ټریوس (غیر اجرایوي رئيسه، اجرایوي مرستیاله، مالي آمره، د اسټې لاډر شرکتونه Estee Lauder Campanies) == عواید == فېسبوک د عوايدو له پلوه د متحده ایالاتو د سترو شرکتونو د ۲۰۲۰ کال په فارچون ۵۰۰ (Fortune 500) نوملړ کې ۳۴ ځای او شاوخوا ۸۶ میلیارده ډالره عايد یې درلود، چې ډېره برخه یې د اعلاناتو له درکه وه.  د ۲۰۱۷ د معلوماتو یوه تحلیل روښانه کړې چې دغه شرکت له اعلاناتو څخه د هر کاروونکي په سر ۲۰.۲۱ ډالره ترلاسه کړي. <ref>{{cite web|title=Facebook {{!}} 2021 Fortune 500|url=https://fortune.com/company/facebook/fortune500/|access-date=July 3, 2021|website=Fortune|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Jolie O'Dell 203|date=January 17, 2011|title=Facebook's Ad Revenue Hit $1.86B for 2010|url=http://mashable.com/2011/01/17/facebooks-ad-revenue-hit-1-86b-for-2010/|access-date=December 21, 2011|website=Mashable|publisher=Mashable.com|archive-date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210223751/https://mashable.com/2011/01/17/facebooks-ad-revenue-hit-1-86b-for-2010/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Womack|first=Brian|date=September 20, 2011|title=Facebook Revenue Will Reach $4.27 Billion, EMarketer Says|work=bloomberg|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-09-20/facebook-revenue-will-reach-4-27-billion-emarketer-says-1-.html|access-date=December 21, 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ozy.com/opinion/too-big-not-to-fail/94567|title=Too Big Not To Fail?|last=Malloy|first=Daniel|date=May 27, 2019|work=OZY|access-date=June 29, 2019|at=What's your online data really worth? About $5 a month.|archive-date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210224010/https://www.ozy.com/news-and-politics/too-big-not-to-fail/94567/|url-status=dead}}</ref> === د اعلان ورکوونکو شمېر === د ۲۰۱۵ کال په فبروري کې فېسبوک اعلان وکړ چې دوه مېليونه فعال اعلان ورکوونکي لري او ډېره ګټه یې له کوچنیو سوداګريو یا کاروبارونو څخه راځي. هر فعال اعلان ورکوونکی هغه څوک و چې په تېرو ۲۸ ورځو کې یې د فېسبوک پر پلټفارم (platform) اعلان خپور کړی و. د ۲۰۱۶ کال په مارچ کې فېسبوک اعلان وکړ چې ۳ مېلیونه فعال اعلان ورکوونکي لري او ۷۰ سلنه يې له متحده ایالاتو بهر دي. د اعلانونو نرخونه د اعلان-ځایونو د لیلامولو پر بنسټ د یوه بدلېدونکي نرخ ماډل له مخې او پخپله له اعلان سره د احتمالي ښکېلتیا د کچې له مخې ټاکل کېږي. د نورو آنلاین اعلاناتو د جوړښتونو لکه ګوګل او ټویټر په څېر، د اعلانونو هدف ګرځول د دودیزو رسنیو په پرتله د ډیجیټل اعلانونو یوه له مهمو وړتیاوو څخه ده. په مېتا کې بازارموندنه د دوو مېتودونو له لارې د کتلو د عادتونو پر بنسټ کېږي، چې خوښل او شريکول او د لیدونکو د موادو اخیستل پکې راځي چې یو یې هدف ګرځول شوي لیدونکي دي او بل هم  "سره ورته" لیدونکي دي.<ref>{{cite news|last=Meola|first=Andrew|url=http://www.thestreet.com/story/13056913/1/facebook-fb-stock-falls-today-despite-two-million-active-advertiser-announcement.html|title=Active, in this case, means the advertiser has advertised on the site in the last 28 days.|work=TheStreet|publisher=TheStreet, Inc.|date=February 24, 2015|access-date=February 25, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/business/news/3-million-advertisers|title=3 Million Advertisers on Facebook|work=Facebook for Business}}</ref><ref>{{cite news|title=Complete interview with Brad Parscale and the Trump marketing strategy|work=PBS Frontline}}</ref> == تاسیسات == === دفترونه === له متحده ایالاتو او کاناډا بهر کارونکي د مېتا د آیرلنډ له فرعي شرکت​​، فېسبوک آیرلنډ لمتد شرکت، سره تړون کوي او دغه کار مېتا شرکت په اروپا، اسیا، اسټرالیا، افریقا او سویلي امریکا کې د ټولو کاروونکو لپاره د متحده ایالاتو له مالیاتو بچ کړی دی. مېتا له ډبل آیرش ترتیباتو یا دوه‌ګوني آیرلنډي قرارداد (Double Irish arrangement) څخه کار اخلي چې له مخې یې دا شرکت پر ټولو نړیوالو عایداتو باندې ۲-۳ سلنه کارپوریشن مالیه ورکوي. په ۲۰۱۰ کال کې، فېسبوک خپل څلورم دفتر د هند په حیدراباد کې پرانست، چې د آنلاین اعلاناتو او پراختیا اړوند ملاتړي ټیمونه لري او کاروونکو او اعلان ورکونکو ته ملاتړ چمتو کوي. په هند کې، مېتا د فېسبوک انډیا آنلاین سرویسز پرایویټ لمیټډ (Facebook India Online Services Pvt Ltd) تر نوم لاندې راجستر دی. دا شرکت همدا راز په چټاګنګ (Chittagong)، ډوبلین (Dublin)، کالیفورنیا (California)، ایرلینډ (Ireland)، آسټین (Austin)، او ټیکساس (Texas) کې هم د ملاتړ دفترونه لري.<ref name="bloom2010">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-10-21/google-2-4-rate-shows-how-60-billion-u-s-revenue-lost-to-tax-loopholes.html/|title=Google 2.4% Rate Shows How $60 Billion Lost to Tax Loopholes|work=Bloomberg|publisher=Bloomberg.com|first=Jesse|last=Drucker|date=October 21, 2010|access-date=November 25, 2019|archive-date=May 24, 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6GrPqXcOp?url=http://www.bloomberg.com/news/2010-10-21/google-2-4-rate-shows-how-60-billion-u-s-revenue-lost-to-tax-loopholes.html/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author=PTI|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/internet/article804734.ece?homepage=true/|title=Facebook opens office in India|work=The Hindu|date=September 30, 2010|access-date=May 5, 2012|location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.watblog.com/2010/08/30/facebooks-hyderabad-office-inaugurated-google-vs-facebook-battle-india/|title=Facebook's Hyderabad Office Inaugurated – Google vs Facebook Battle Comes To India|publisher=Watblog.com|access-date=May 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120101131508/http://www.watblog.com/2010/08/30/facebooks-hyderabad-office-inaugurated-google-vs-facebook-battle-india/|archive-date=January 1, 2012}}</ref><ref>{{cite news|date=February 29, 2012|title=Not responsible for user-generated content hosted on website: Facebook India|publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-02-29/news/31110820_1_fatwaonline-internet-users-objectionable-content/|url-status=dead|access-date=May 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514141818/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-02-29/news/31110820_1_fatwaonline-internet-users-objectionable-content/|archive-date=May 14, 2012}}</ref><ref name="auto5">{{cite news|date=April 16, 2011|title=Zuckerberg at Ore. Facebook data center|newspaper=[[The Boston Globe]]|agency=Associated Press|url=https://www.boston.com/business/technology/articles/2011/04/16/zuckerberg_at_ore_facebook_data_center/|access-date=April 16, 2011|archive-date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209195305/http://archive.boston.com/business/technology/articles/2011/04/16/zuckerberg_at_ore_facebook_data_center/|url-status=dead}}</ref> فېسبوک د لندن مرکزي دفتر هم په ۲۰۱۷ کال کې د مرکزي لندن په فیتزرویا کې پرانیست. فېسبوک په ۲۰۱۸ کال کې د کیمبرج په میساچوسټس کې یو دفتر پرانیست. دا دفترونه په پیل کې د "د اتصال لابراتوار" (Connectivity Lab) ځایونه وو، چې هغو کسانو ته یې د انټرنټ پر لاسرسي چمتو کولو تمرکز درلود چې انټرنیټ ته لاسرسی نه لري.<ref>{{cite news|last=Nanos|first=Janelle|url=https://www.bostonglobe.com/business/2017/08/30/facebook/Fgclbq21lLZctraIPEYrLK/story.html|title=Facebook to open new office in Kendall Square, adding hundreds of jobs|work=[[The Boston Globe]]|date=August 30, 2017|access-date=August 30, 2017}}</ref> === د معلوماتو مرکزونه === تر ۲۰۱۹ کال پورې فېسبوک د معلوماتو ۱۶ مرکزونه فعال کړل او دا ژمنه یې کړې چې د ۱۰۰ سلنه نوې کیدونکې انرژۍ پېرودونه به کوي او تر ۲۰۲۰ کال پورې به د شینکوړک ګازونو کچه ۷۵ سلنه راکمه کړي. د معلوماتو د مرکز په ټیکنالوژیو کې فیبریک اګریګېټر (Fabric Aggregator) هم راځي، چې یو خپور شوی شبکه‌اي سیستم دی او لویې سیمې او د تګ راتګ بېلابېل ماډلونه (Varied traffic patterns) ځای پر ځای کوي.<ref>{{cite web|url=https://baxtel.com/data-centers/facebook#datacenter-map|title=Facebook Data Center Locations|website=Baxtel.com|access-date=November 25, 2019|archive-date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209195334/https://baxtel.com/data-centers/facebook#datacenter-map|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newsroom.fb.com/news/2018/08/renewable-energy/|title=On Our Way to Lower Emissions and 100% Renewable Energy|date=August 28, 2018|website=Facebook Newsroom}}</ref><ref name=":4">{{cite web|url=https://code.fb.com/data-center-engineering/data-centers-2018/|title=Data centers: 2018 year in review|date=January 1, 2019|website=Facebook Code|access-date=February 5, 2019}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == tk8jtxdxrq8fn6xroqow72y28yjh2l7 0 58440 371011 342633 2026-11-08T16:02:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371011 wikitext text/x-wiki '''ټولنه''' (community) یو ټولنیز واحد (د ژوندیو موجوداتو یوه ډله) ده، چې د نورمونو، دین او مذهب، ارزښتونو، دودونو، یا هم هویت په څېر بېلابېل مشترکات سره لري. ټولنې ښایي د یوې ټاکلې جغرافیایي سیمې (د بېلګې په توګه یوه هېواد، کلي، ښار، یا ګاونډ) له مخې وي، یا هم په مجازي نړۍ کې د اړیکو د پلټفارمونو له لارې وي. هغه دوامدارې اړیکې هم چې له جینالوژیکي یا د نسب پېژندنې له اړیکو هاخوا پراختیا مومي، د ټولنې احساس راپېژني، چې د دوی هویت، کړو وړو، او په ټولنیزو بنسټونو لکه کورنۍ، کور، کار، حکومت، ټولنه، یا په لویه کچه انسانیت کې د دوی د رول لوبولو لپاره مهمې وي. که څه هم ټولنې معمولا د شخصي ټولنیزو اړیکو له مخې کوچنۍ وي، خو بیا هم "ټولنه" ښايي د لویو ډلو تړاوونو ته هم اشاره ولري لکه ملي ټولنې، نړیوالې ټولنې، او مجازی ټولنې.<ref>{{Cite book|last1=James|first1=Paul|author-link=Paul James (academic)|last2=Nadarajah|first2=Yaso|last3=Haive|first3=Karen|last4=Stead|first4=Victoria|title=Sustainable Communities, Sustainable Development: Other Paths for Papua New Guinea|url=https://www.academia.edu/3230875|year=2012|page=14|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|quote=[...] we define community very broadly as a group or network of persons who are connected (objectively) to each other by relatively durable social relations that extend beyond immediate genealogical ties and who mutually define that relationship (subjectively) as important to their social identity and social practice.}}</ref><ref>See also: {{Cite book|last=James|first=Paul|author-link=Paul James (academic)|title=Globalism, Nationalism, Tribalism: Bringing Theory Back In – Volume 2 of Towards a Theory of Abstract Community|url=https://www.academia.edu/1642214|year=2006|publisher=Sage Publications|location=London}}</ref> د انګلیسي ژبې کلیمه "community" (ټولنه) له پخوانۍ فرانسوي کلیمې ''comuneté'' (اوسنۍ کلیمې "Communauté") څخه اخیستل شوې، چې ریښه یې په لاتیني کلیمه ''communitas'' "ټولنه"، "عامه روح" (لاتیني ''communis'' "عام یا ګډ") کې ګڼل کېږي.<ref>"community" Oxford Dictionaries. 2014. [http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/community Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709054235/http://oxforddictionaries.com/definition/english/community |date=2012-07-09 }}</ref> د بشري ټولنو ترمنځ ښایي اراده، باور، سرچینې، ترجیحات، اړتیاوې او خطرونه سره ګډ وي، چې د ګډونوالو پر هویت او د دوی د یووالي پر کچه اغېزې ښندي.<ref>{{Cite book|last=Melih|first=Bulu|url=https://books.google.com/books?id=memeBQAAQBAJ&q=Human+communities+may+share+intent%2C+belief%2C+resources%2C+preferences%2C+needs%2C+and+risks+in+common%2C+affecting+the+identity+of+the+participants+and+their+degree+of+cohesiveness&pg=PA104|title=City Competitiveness and Improving Urban Subsystems: Technologies and Applications: Technologies and Applications|date=2011-10-31|publisher=IGI Global|isbn=978-1-61350-175-7|language=en}}</ref> == اصلي مفاهیم == === د ټولنې احساس === د ۱۹۸۶ کال په یوه مهمه څېړنه کې، مک میلان او چاویس د "ټولنې د احساس" څلور عناصر په ګوته کړي دي:<ref>McMillan, D.W., & Chavis, D.M. 1986. "Sense of community: A definition and theory," p. 16.</ref> # غړیتوب: د تعلق یا تړاو حس کول یا هم د شخصي تړاوونو په احساس کې سره ګډوالی، # نفوذ: اهمیت ورکول، د یوې ډلې لپاره توپیر رامنځته کول او د ډلې غړو ته اهمیت ورکول # تقویه کول: یووالی او ادغام او د اړتیاو پوره کول، # پر احساساتو او عواطفو ولاړه ګډه اړیکه. د ټولنې د احساس شاخص (''SCI'') د چاویس او د هغه د همکارانو له لوري رامنځته شوی، او د نورو له خوا بدلون پکې راغلی او تطبیق شوی دی. که څه هم دا شاخص په اصل کې په محلاتو کې د ټولنې د احساس ارزولو لپاره ډیزاین شوی، خو په ښوونځیو، کارځایونو، او بېلابېل ډوله ټولنو کې د کارولو لپاره تطبیق شوی.''<ref>Perkins, D.D., Florin, P., Rich, R.C., Wandersman, A. & Chavis, D.M. (1990). Participation and the social and physical environment of residential blocks: Crime and community context. ''American Journal of Community Psychology'', 18, 83–115. Chipuer, H.M., & Pretty, G.M.H. (1999). A review of the Sense of Community Index: Current uses, factor structure, reliability, and further development. ''Journal of Community Psychology'', 27(6), 643–58. Long, D.A., & Perkins, D.D. (2003). Confirmatory Factor Analysis of the Sense of Community Index and Development of a Brief SCI. ''Journal of Community Psychology'', 31, 279–96.</ref>'' د APPA له لوري ترسره شوې څېړنه ښیي چې هغه ځوانان چې له ټولنې سره د تعلق یا تړاو احساس کوي، په ځانګړې توګه په کوچنیو ټولنو کې، د هغو کسانو په پرتله چې د مینې او تړاو احساس نه لري لږ پر رواني ستونزو او خپګان اخته کېږي. == ټولنیزه پراختیا == د ټولنې پراختیا یا ټولنیزه پراختیا اکثرا له ټولنیز کار یا ټولنیزې پلانونې سره تړلې بلل کېږي، او ښایي د غیر دولتي مؤسساتو (NGOs)، پوهنتونونو یا دولتي ادارو په شمول پکې د برخوالو یا ګټه اخیستونکو، بنسټونو، حکومتونو، یا قراردادي ادارو له لوري د محلي، سیمه‌ییزو، او ځینې وختونه د ملي ټولنو د ټولنیزې هوساینې پرمختګ پکې شامل وي. د ټولنې جوړولو (community building) یا د ټولنې د تنظیم (community organizing) تر نوم لاندې زیاتې ولسي هڅې، د افرادو او ډلو د ځواکمنولو په لټه کې وي او دوی ته د هغو مهارتونو د ور زده کولو هڅه کوي چې دوی په خپلو ټولنو کې د بدلون راوړلو لپاره ورته اړتیا لري. دا مهارتونه ډېری وختونه د داسې لویو ټولنیزو ډلو د جوړولو له لارې، چې د یوې ګډې اجنډا لپاره کار کوي، د سیاسي واک او ځواک په جوړولو کې مرسته کوي. د ټولنې د پراختیا متخصصین باید هم پر دې پوه شي چې څرنګه له افرادو سره کار وکړي او هم پر دې پوه شي چې څرنګه د لویو ټولنیزو بنسټونو په چوکاټ کې د ټولنې پر دریځونو اغېزې ولري. په بل اړخ کې بیا عامه یا دولتي مدیران باید د کلیو او ښاري پراختیا، کور جوړونې او اقتصادي پراختیا، او د ټولنیزې، سازماني او سوداګریزې پراختیا په برخه کې د ټولنې د پراختیا پر چارو پوه وي.<ref>Kelly, Anthony, "With Head, Heart and Hand: Dimensions of Community Building" (Boolarong Press) {{ISBN|978-0-86439-076-9}}</ref> رسمي منل شوي پروګرامونه، چې د ډیګریو ورکوونکو بنسټونو په توګه، د پوهنتونونو له خوا په دې برخه کې وړاندې کېږي، ډېری وختونه په عامه ادارې، ټولنپوهنې او ټولنیزو څېړنو کې د درسي پروګرامونو د رهبري کولو لپاره د پوهې د یوه بنسټ رامنځته کولو لپاره کارېږي. په شیکاګو پوهنتون کې د ملي افکارو د څېړنې مرکز (National Opinion Research Center) کې عمومي ټولنیزه سروې (General Social Survey) او د هارورډ پوهنتون د جان ایف کینیډي څانګه (John F. Kennedy School of Government) کې ساګوارو سیمینار (Saguaro Seminar) په متحده ایالاتو کې د ملي ټولنیزې پراختیا د پروګرامونو بېلګې دي. همدا راز د نیویارک ایالت په سیراکوز (Syracuse) پوهنتون کې د تابعیت او عامه چارو مکسویل څانګه د ټولنې او اقتصادي پراختیا او له غیر انتفاعي پراختیا څخه نیولې د متحده ایالاتو تر بودیجې (فدرالي، محلي، او  ټولنیزو فنډونو) پورې کورسونه وړاندې کوي. په انګلستان کې بیا د اکسفورډ پوهنتون په دې برخه کې د ټولنیزې پراختیا د ژورنال له لارې په ټوله نړۍ کې د ټولنپوهانو او د ټولنیزې پراختیا د متخصصینو لخوا کارېدونکو پراخو څېړنو شونتیا رامنځته کړې ده. <ref>[https://web.archive.org/web/20050709123855/http://cdj.oxfordjournals.org/ Community Development Journal], Oxford University Press</ref> == د ټولنې ډولونه == د ټولنې د ډولونو د ډلبندي کولو لپاره هم یو شمېر لارې چارې وړاندیز شوې دي. یوه ډلبندي یې په لاندې ډول ده: # د ځای او موقعیت له مخې شته ټولنې: د محلي ګاونډ، شاوخوا سیمې، کلي، ښارګوټي یا ښار، سیمې، ملت یا ان د ځمکې له ټولې کرې سره تړلې محدودې. دغه ډول ته یې ځایي ټولنې هم ویل کېږي. # د هویت له مخې شته ټولنې: د سیمه‌ییزو ډلو، فرعي کلتور، توکمیز ګروپ، مذهبي، ګڼ-کلتوري یا څو اړخیز تمدن، یا هم د اوسني دور نړیوال ټولنیز کلتورونه پکې راځي. دا ښایي د اړمنۍ یا هویت د ټولنو په توګه هم خلک راونغاړي، لکه معیوبین، یا عمر خوړلي خلک. # سازماني ټولنې: له هغو ټولنو نیولې چې په غیر رسمي ډول د کورنۍ یا د کومې بلې شبکې پر بنسټ تنظیم شوې وي تر هغو ټولنو پورې چې په رسمي توګه رایوځای شوې وي، د سیاسي تصمیم نیونې جوړښتونه وي، اقتصادي تصدۍ وي، یا کوچنۍ، ملي یا هم نړیوالې مسلکي اتحادیې وي. د ټولنیزو اړیکو معمولې کټګورۍ یو شمېر ستونزې هم لري: (1) دا داسې یو تصور رامنځته کوي چې یوه ځانګړې ټولنه یوازې په همدې یا بل ډول پېژندل کېدای شي. (2) دوی له عصري او دودیزو ټولنیزو اړیکو سره په ټکر کې واقع کېږي. (3) دوی ټولنیزې کټګورۍ لکه توکم یا نژاد د ورکړل شوي مفهوم په توګه اخلي، خو دا له پامه غورځوي چې له توکمیز اړخه بېلابېل تعریف شوي خلک په مختلفو ټولنو کې ژوند کوي – لکه د ګټو پر بنسټ، کډوال، او داسې نور.<ref>Gerhard Delanty, Community, Routledge, London, 2003.</ref><ref>Gerhard Delanty, Community, Routledge, London, 2003.</ref> == انټرنیټي ټولنې == په ټوله کې، مجازي ټولنې پوهې او معلوماتو ته د پیسو یا ټولنیزې سرچینې په توګه ارزښت ورکوي. هغه څه چې مجازي ټولنې له فزیکي هغو څخه بېلوي د "کمزو اړیکو" کچه او اغېزې دي، کوم چې د انلاین شبکو له لارې د معلوماتو ترلاسه کولو لپاره د اشنا یا نا اشنا خلکو ترمنځ اړیکې دي. په مجازي ټولنه کې د غړو ترمنځ اړیکې د ځانګړو موضوعاتو په اړه د معلوماتو پر تبادلې تمرکز لري. په ۲۰۰۱ کال کې د پېو انټرنټ (Pew Internet) او امریکایي ژوند پروژې (The American Life Project) له لوري ترسره شوې سروې وموندله چې هغه کسان چې په تفریحي، مسلکي او سپورتي مجازي ډلو کې ښکیل وو، تمرکز یې د معلوماتو په ترلاسه کوونکو فعالیتونو باندې و.<ref>Ridings, Catherine M., Gefen, David (2017). From the couch to the keyboard: Psychotherapy in cyberspace. In S. Kiesler (Ed.), ''Culture of the Internet'' (pp. 71–102). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, cited in Binik, Y. M., Cantor, J., Ochs, E., & Meana, M. (1997).</ref><ref>Ridings, Catherine M., Gefen, David (2017). Asynchronous learning networks as a virtual classroom. ''Communications of the ACM'', 40 (9), 44–49, cited in Hiltz, S. R., & Wellman, B. (1997).</ref><ref>Ridings, Catherine M., Gefen, David (2017). A slice of life in my virtual community. In L. M. Harasim (Ed.), ''Global networks: Computers and international communication'' (pp. 57–80). Cambridge, MA: The MIT Press, cited in Rheingold, H. (1993a).</ref><ref>Ridings, Catherine M., Gefen, David (2017). Atheism, sex and databases: The Net as a social technology. In S. Kiesler (Ed.), ''Culture of the Internet'' (pp. 35–51). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, cited in Sproull, L., & Faraj, S. (1997).</ref><ref>Ridings, Catherine M., Gefen, David (2017). The kindness of strangers: The usefulness of electronic weak ties for technical advice. ''Organization Science'', 7 (2), 119–135, cited in Constant, D., Sproull, L., & Kiesler, S. (1996).</ref><ref>Baym, N. K. (2000). ''Tune in, log on: Soaps, fandom and online community.'' Thousand Oaks: Sage Publications, Inc.</ref><ref>Wellman, B., & Gulia, M. (1999a). The network basis of social support: A network is more than the sum of its ties. In B. Wellman (Ed.), ''Networks in the global village: Life in contemporary communities'' (pp. 83–118). Boulder, CO: Westview Press.</ref><ref>Horrigan, J. B., Rainie, L., & Fox, S. (2001). ''Online communities: Networks that nurture long-distance relationships and local ties.'' Retrieved October 17, 2003 from http://www.pewinternet.org/pdfs/Report1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219140356/http://www.pewinternet.org/pdfs/Report1.pdf |date=2009-02-19 }}.</ref> د ځورونې یوه ناروغي په مجازي ټولنو کې د نا اشنا خلکو په ځانګړې توګه تنکیو ځوانانو ترمنځ د معلوماتو له تبادلې څخه رامنځته شوې. د ازار او ځورونې ضد پالیسیو پلي کولو له هڅو سره سره، په اریزونا پوهنتون کې د مشورې ورکولو پروفیسور، شیري بومن ادعا کوي چې "د ځورونې د مخنیوي لپاره خورا اغېزناکې ستراتېژیانې" ښایي د شرکتونو د عاید په زیان وي.<ref>Smith, Peter K.; Mahdavi, Jess; Carvalho, Manuel; Fisher, Sonja; Russell, Shanette; Tippett, Neil (2008). "Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils". ''The Journal of Child Psychology and Psychiatry''. 49 (4): 376–385. doi:10.1111/j.1469-7610.2007.01846.x. {{PMID|18363945}}.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/why-it-may-be-too-late-for-instagram-facebook-and-twitter-to-contain-the-epidemic-in-online-bullying-2019-07-15|title=Instagram, Facebook and Twitter struggle to contain the epidemic in online bullying|last=Wellemeyer|first=James|date=July 17, 2019|website=MarketWatch|access-date=September 30, 2019}}</ref> مجازي انټرنیټي ټولنې ښایي د آفلاین ریښتیني ژوند له فعالیتونو سره تعامل ولري او په بالقوه توګه د قانون غورځنګ (QAnon) په څېر پیاوړو ډلو د رامنځته کولو لامل شي.<ref>{{cite news|last1=Dickson|first1=E.J.|title=The QAnon Community Is in Crisis — But On Telegram, It's Also Growing|url=https://shop.rollingstone.com/?utm_source=right-rail|work=Rolling Stone|publisher=Rolling Stone, LLC|publication-date=22 January 2021|issn=0035-791X|access-date=18 February 2021|quote=On the encrypted messaging app Telegram, however, which is currently serving as a bastion of far-right extremism, the QAnon community is not just thriving, but growing, according to data from the Center for Hate and Extremism.|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227164156/https://shop.rollingstone.com/?utm_source=right-rail|url-status=dead}}</ref> == سرچینۍ == i2loqugwge8nl3kt3jfdezo5hg3i0as 0 58491 370993 367788 2026-11-08T15:30:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370993 wikitext text/x-wiki وروستی نړیوال ګډ نیکه یا وروستی حجروي نیکه ('''LUCA / last universal cellular ancestor''') چې د وروستي نړیوال نیکه ('''LUA''') په نوم هم یاديږي. د ژوندیو موجوداتو ترټولو تازه نفوس دی ټول هغه موجودات چې اوس‌مهال د ځمکې پر مخ ژوند کوي یو ګډ نسب لري چې د ځمکې پر مخ د اوسني ژوند تر ټولو نوي ګډ نیکه په نوم ياديږي. چې د پروجنیت/ (هر اورګانیزم چې په هغه کې د فينوټاپ او جينټايپ تر منځ اړیکه د تکامل په حال کې وي) اړوند مفهوم دی. ګمان کېږي چې LUCA به د ځمکې پر مخ لومړنی ژوند نه وي بلکې وروستنی موجود دی چې د ټولو اوسنیو شته موجوداتو لپاره میراثي اصل/نیکه دی.  <ref name="theobald">{{cite journal|author=Theobald, D. L.|s2cid=4422345|title=A formal test of the theory of universal common ancestry|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-05-13_465_7295/page/219|journal=Nature|volume=465|issue=7295|pages=219–222|date=May 2010|pmid=20463738|doi=10.1038/nature09014|bibcode=2010Natur.465..219T}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sapp|first1=Jan|last2=Fox|first2=George E.|date=December 2013|title=The Singular Quest for a Universal Tree of Life|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=77|issue=4|pages=541–50|doi=10.1128/MMBR.00038-13|pmid=24296570|pmc=3973382|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Woese|first1=Carl R.|author1-link=Carl Woese|last2=Fox|first2=G. E.|date=1977|title=The concept of cellular evolution|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-evolution_1977_10_1/page/1|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=10|issue=1|pages=1–6|doi=10.1007/BF01796132|pmid=903983|bibcode=1977JMolE..10....1W|s2cid=24613906}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Woese|first1=Carl R.|last2=Fox|first2=G. E.|title=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms|journal=PNAS|volume=74|issue=11|pages=5088–5090|date=November 1977|pmid=270744|pmc=432104|doi=10.1073/pnas.74.11.5088|bibcode=1977PNAS...74.5088W|doi-access=free}}</ref> په داسې حال کې چې د LUCA هېڅ ځانګړي فوسیلي (د لرغونې زمانې د حیواناتو او نباتاتو پاتې شوني) شواهد نشته. خو کولی شو د ټولو مدرنو موجوداتو او لمسیانو له جینوم سره په پرتله یې وڅېړو. په دې توګه په ۲۰۱۶ ز کال کې يوې څېړنې ۳۳۵ جینونه په ګوته کړل چې په ډېر احتمال سره به په LUCA کې وو. جینونو د ژوند يوه پېچلې بڼه د ګډې هوکړې له ځانګړنو سره تشرېح کړه چې دDNA اوRNA تر منځ پروټینونو ته د اطلاعاتو بدلون، لېږد او ژباړه په کې شامل و. د دې څېړنې پایلې ښيي چې LUCA په ډېر احتمال سره په لوړې تودوخې لرونکې اوبو کې د سمندر په ژورو دریڅو کې ماګمايي (magma) جریانونو ته څېرمه ژوند کاوه. <ref name="nature">{{cite journal|last1=Weiss|last7=Martin|doi=10.1038/nmicrobiol.2016.116|page=16116|issue=9|volume=1|journal=Nat Microbiol|title=The physiology and habitat of the last universal common ancestor|year=2016|s2cid=2997255|first7=W.F.|first6=S.|first1=M.C.|last6=Nelson-Sathi|first5=M.|last5=Roettger|first4=S.|last4=Neukirchen|first3=N.|last3=Mrnjavac|first2=F. L.|last2=Sousa|pmid=27562259}}</ref><ref name="NYT-20160725">{{cite news|last=Wade|first=Nicholas|title=Meet Luca, the ancestor of all living things|url=https://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html|date=25 July 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728053822/http://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html|archive-date=28 July 2016|url-status=live}}</ref> څېړنې له ۲۰۰۰ کال نه تر ۲۰۱۸ ز کال پورې د LUCA د لرغونتوب په وخت کې ډېروالی ښيي. په ۲۰۰۰ زکال کې داسې اټکل کېده چې LUCA له ۳.۵ نه تر ۳.۸ بېلیونه کاله مخکې د پالیورکېن / Paleoarchean (د ژویو د مشخصو ډولونو تر ټولو لرغونی اثر) په دوره کې وو، د ژوند په اړه د لومړنیو فوسیلي شواهدو څخه څو میلیون کاله وړاندې، د هغه لپاره څو نوماندان/داوطلب له ۳.۴۸ څخه تر ۳.۲۸ بېلیونه کاله وړاندې دوره کې راغونډ شوي وو.  په ۲۰۱۸ ز کال کې د برېسټول پوهنتون یوې څېړنې د مالیکولي ساعت د یو موډل له کارولو سره LUCA له ۴.۵ میلیارد کاله مخکې نه لږ وروسته په هېډین/ Hadean (د ځمکې پېژندنې عصر) کې ځای پر ځای کړ. د لویې اغېزې د فرضیې (Giant Impact Hypothesis)  پر بنسټ چې د ځمکې سطحه د تبخیر یا ذوب په حال کې د استوګنې نه وړ انځوروي، غالباً داسې ویل کېږي چې LUCA او په احتمالي ډول په ټوله کې د ژوند سرچینه د سپوږمۍ له جوړښت نه مخکې نه شي کېدلی.  <ref>{{cite journal|last=Doolittle|first=W. F.|date=February 2000|title=Uprooting the tree of life|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2000-02_282_2/page/90|journal=[[Scientific American]]|volume=282|issue=2|pages=90–95|bibcode=2000SciAm.282b..90D|pmid=10710791|doi=10.1038/scientificamerican0200-90}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Glansdorff|first=N.|last2=Xu|first2=Y.|last3=Labedan|first3=B.|year=2008|title=The last universal common ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner|journal=Biology Direct|volume=3|page=29|pmc=2478661|pmid=18613974|doi=10.1186/1745-6150-3-29}}</ref><ref name="AP-20131113">{{cite news|url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom|last=Borenstein|first=Seth|date=13 November 2013|access-date=15 November 2013|agency=Associated Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|archive-date=29 June 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="AST-20131108">{{cite journal|last1=Noffke|journal=Astrobiology|pmid=24205812|pmc=3870916|bibcode=2013AsBio..13.1103N|pages=1103–1124|issue=12|volume=13|title=Microbially induced sedimentary structures recording an ancient ecosystem in the ca. 3.48 billion-year-old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia|first1=N.|date=December 2013|first4=R. M.|last4=Hazen|first3=D.|last3=Wacey|first2=D.|last2=Christian|doi=10.1089/ast.2013.1030}}</ref><ref name="NG-20131208">{{cite journal|last1=Ohtomo|year=2013|bibcode=2014NatGe...7...25O|pages=25–28|issue=1|volume=7|journal=Nature Geoscience|title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks|first5=Minik T.|first1=Yoko|last5=Rosing|first4=Toshiro|last4=Nagase|first3=Akizumi|last3=Ishida|first2=Takeshi|last2=Kakegawa|doi=10.1038/ngeo2025}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hassenkam|year=2017|pmid=28738409|bibcode=2017Natur.548...78H|pages=78–81|issue=7665|volume=548|journal=Nature|title=Elements of Eoarchean life trapped in mineral inclusions|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-08-03_548_7665/page/78|s2cid=205257931|first1=T.|first5=M. T.|last5=Rosing|first4=D. M. A.|last4=Mackenzie|first3=K. N.|last3=Dalby|first2=M.P.|last2=Andersson|doi=10.1038/nature23261}}</ref><ref name="AP-20151019">{{cite news|last=Borenstein|first=Seth|title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth|url=https://apnews.com/e6be2537b4cd46ffb9c0585bae2b2e51|date=19 October 2015|work=AP News|publisher=[[Associated Press]]|access-date=9 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214122309/https://apnews.com/e6be2537b4cd46ffb9c0585bae2b2e51|archive-date=14 December 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bell|journal=PNAS|pmid=26483481|pmc=4664351|issn=1091-6490|doi=10.1073/pnas.1517557112|bibcode=2015PNAS..11214518B|pages=14518–14521|issue=47|volume=112|title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518|first1=Elizabeth A.|date=24 November 2015|author-link4=Wendy Mao|first4=Wendy L.|last4=Mao|first3=T. Mark|last3=Harrison|first2=Patrick|last2=Boehnke|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dodd|journal=Nature|url-status=live|archive-date=23 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723232142/http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/1/ppnature21377_Dodd_for%20Symplectic.pdf|access-date=25 June 2019|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/1/ppnature21377_Dodd_for%20Symplectic.pdf|pmid=28252057|doi=10.1038/nature21377|bibcode=2017Natur.543...60D|pages=60–64|issue=7643|volume=543|title=Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates|first1=Matthew S.|date=2 March 2017|s2cid=2420384|author8=Little, Crispin T.S.|author7=O'Neil, Jonathan|author6=Pirajno, Franco|author5=Rittner, Martin|author4=slack, John F.|first3=Tor|last3=Grenne|first2=Dominic|last2=Papineau|doi-access=free}}</ref><ref name="Bristol">{{cite journal|first1=Holly C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830182006/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/donoghue/PDFs/2018/Betts_et_al_2018.pdf|access-date=2019-06-11|pmc=6152910|pmid=30127539|doi=10.1038/s41559-018-0644-x|pages=1556–1562|issue=10|volume=2|date=20 August 2018|journal=Nature Ecology & Evolution|archive-date=2019-08-30|title=Integrated genomic and fossil evidence illuminates life's early evolution and eukaryote origin|last1=Betts|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/donoghue/PDFs/2018/Betts_et_al_2018.pdf|last6=Pisani <!-- |date=15 April 2018 [[University of Bristol]] -->|first6=Davide|last5=Donoghue|first5=Philip C.J.|last4=Williams|first4=Tom A.|last3=Clark|first3=James W.|last2=Puttick|first2=Mark N.|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|title=A timescale for the origin and evolution of all of life on Earth|date=20 August 2018|url=https://phys.org/news/2018-08-timescale-evolution-life-earth.html|publisher=University of Bristol|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318080653/https://phys.org/news/2018-08-timescale-evolution-life-earth.html|archive-date=2019-03-18|df=dmy-all|via=phys.org|access-date=2019-06-11}}</ref><ref name="Emergence">{{Cite journal|title=The Emergence of Life|last5=Russell|issue=8|volume=215|first8=F.|last8=Westall|first7=M. R.|last7=Tirumalai|first6=A.|last6=Spang|first5=M. J.|first4=F.|journal=[[Space Science Reviews]]|last4=Raulin|first3=C. H.|last3=House|first2=J. W.|last2=De Leeuw|first1=E.|last1=Camprubí|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-019-0624-8|doi=10.1007/s11214-019-0624-8|year=2019|s2cid=213098565}}</ref><ref name="Weiss et al">{{Cite journal|title=The last universal common ancestor between ancient Earth chemistry and the onset of genetics|last4=Zimorski|pmid=30114187|pages=e1007518|issue=8|volume=14|first5=William F.|last5=Martin|first4=Verena|first3=Joana C.|journal=PLOS Genetics|last3=Xavier|first2=Martina|last2=Preiner|first1=Madeline C.|last1=Weiss|doi=10.1371/journal.pgen.1007518|year=2018|pmc=6095482}}</ref><ref name="GIH Nature">{{Cite journal|title=Potassium isotopic evidence for a high-energy giant impact origin of the Moon|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|year=2016|doi=10.1038/nature19341|url=https://www.nature.com/articles/nature19341|last1=Wang|first1=Kun|last2=Jacobsen|first2=Stein B.|volume=538|issue=7626|pages=487–490|pmid=27617635|s2cid=4387525}}</ref> چارلس داروین په ۱۸۵۹ ز کال کې، د ډولونو د سرچينې په خپل(On the Origin of Species) نوم کتاب کې د لومړي ځل لپاره د ګډ نسب يوه نړیواله نظریه د تکاملي پروسو له لارې وړاندې کړه. « په دې اساس زه باید له مشابهت نه دا وښيم چې د ځمکې پر مخ ټولو ژونديو موجوداتو له یو کس نه سرچينه اخيستې چې د لومړي ځل لپاره يې ساه اخیستې.» وروسته بیولوژي پوهانو د LUCA ستونزه د ژوند له سرچينې نه بېله کړه. <ref name="origin">{{cite book|last=Darwin|first=Charles|author-link=Charles Darwin|year=1859|title=The Origin of Species by Means of Natural Selection|page=[https://archive.org/details/onoriginspecies00darwa/page/490 490]|publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]]|title-link=The Origin of Species by Means of Natural Selection}}</ref> == مشخصات == د LUCA د فرضي بچیانو د ډلو له شننې او تجزیې وروسته داسې برېښي چې LUCA يو کوچنی یو حجروي موجود و، په احتمالي ډول د DNA یو حلقه‌يي ډول سیم‌پېچ (coil) یې درلود چې د حجرې د ننه په آزاد ډول د لامبو/ شنا په حال کې و. له مورفولوژیکي اړخه په احمتالي ډول د نننیو باکتري‌ګانو په ګډ نفوس کې څرګند نه و. له دې سره کارل وويېز(Carl Woese) او همکارانو یې چې د لومړي ځل لپاره د د درېیو سیمو/برخو سیستم (three domain system) چې اوس‌مهال کاريږي د رایبوزومي RNA (rRNA) د شننې او تجزیې پر بنسټ د باکتريا‌ګانو، ارکيا او ايوکاریوت لپاره وړاندې کړ، «داسې بیانوي چې په جنتیکي ماشینرۍ کې به  LUCA له انفرادي نیکونو نه یو ساده او ابتدایي موجود و چې دا درې يې رامنځته کړل.»   <ref>{{cite journal|last1=Woese|issn=0027-8424|bibcode=1990PNAS...87.4576W|pmc=54159|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|issue=12|volume=87|pages=4576–79|pmid=2112744|date=1990|first1=Carl R.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|first3=M. L.|last3=Wheelis|first2=O.|last2=Kandler|author1-link=Carl Woese|doi-access=free}}</ref> په داسې حال کې چې په ګراس/ناخالصه اناتومي کې LUCA یوازې د قاطعیت پرته د بیارغونې وړ دی. بیوشمیکي میکانیزمونه یې له جزییاتو سره یادولی شو، اوس په نړیوال بنسټ د ځمکې پر مخ د ټولو خپلواکو ژونديو موجوداتو له خوا ځانګړتیاوې شریکې شوې دي. <ref name="W1998">{{cite journal|last1=Wächtershäuser|first1=Günter|year=1998|title=Towards a Reconstruction of Ancestral Genomes by Gene Cluster Alignment|journal=Systematic and Applied Microbiology|volume=21|issue=4|pages=473–74, IN1, 475–77|doi=10.1016/S0723-2020(98)80058-1}}</ref><ref name="Gregory">{{cite web|url=http://faculty.clintoncc.suny.edu/faculty/Michael.Gregory/files/Bio%20101/Bio%20101%20Lectures/Life/life.htm|title=What is Life?|last=Gregory|first=Michael|publisher=Clinton College|url-status=dead|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071213110350/http://faculty.clintoncc.suny.edu/faculty/Michael.Gregory/files/Bio%20101/Bio%20101%20Lectures/Life/life.htm|archive-date=2007-12-13}}</ref><ref name="Pace">{{cite journal|last=Pace|first=N. R.|title=The universal nature of biochemistry|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=3|pages=805–808|date=January 2001|pmid=11158550|pmc=33372|bibcode=2001PNAS...98..805P|doi=10.1073/pnas.98.3.805|doi-access=free}}</ref><ref name="W2003">{{cite journal|author=Wächtershäuser, G.|title=From pre-cells to Eukarya – a tale of two lipids|journal=Molecular Microbiology|volume=47|issue=1|pages=13–22|date=January 2003|pmid=12492850|doi=10.1046/j.1365-2958.2003.03267.x|s2cid=37944519|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Camprubí|first7=M.R.|bibcode=2019SSRv..215...56C|doi=10.1007/s11214-019-0624-8|page=56|issue=56|volume=215|journal=Space Sci. Rev.|title=Emergence of Life|date=12 December 2019|first8=F.|last8=Westall|last7=Tirumalai|first1=E.|first6=A.|last6=Spang|first5=M.J.|last5=Russell|first4=F.|last4=Raulin|first3=C.H.|last3=House|first2=J.W.|last2=de Leeuw|doi-access=free}}</ref> جنتیکي کود یې په احتمالي ډول د DNA پر بسټ و، داسې چې د RNA له نړۍ نه مخکې يې ژوند کړی. که چېرې DNA وو، په منحصر ډول د همدې نننيو څلورو نکلوتایډونو دي اوکسي ادينوزين (deoxyadenosine) ، ډي اوکسي سايتېډين (deoxycytidine)، ډي اوکسي ټايمېډين (deoxythymidine) او ډي اوکسي ګوانوزین (deoxyguanosine) نه جوړ شوی و. DNA د نمونې/بېلګې پورې تړلي (Template-depending) انزایم او DNA پولیمیرېز په واسطه د دوو ډبلو رشتو په توګه ساتل کېږي. چې په دې وروستيوکې د D له کورنۍ سره تړاو لري. د DNA یوالی د ساتونکو او بیارغوونکو/ترمیم کوونکو انزایمونو له یوې ډلې لکه ډي اېن اې توپواېزومېروز/ DNA topoisomerase (یو ډول انزایم) نه ګټه اخلي. که چېرې جنیتیکي کود د DNA پر بنسټ وای نو هغه به د یو رشته‌يي RNA په واسطه تشرېح کېده. RNA د یو پولیمیرېز په واسطه چې په DNA پورې تړلی DNA ته ورته نکلیوټایدونو له کارلو سره تولید شو، یوازې په دې توپېر سره چې د DNA ټايمېډين نیکلیوټاید دRNA   په يوریډین بدل شو، چې د DNA متصل څو پروتینونه یې لرل لکه د هېسټون فولډ پروتین (histone-fold proteins). <ref name="PiP">{{cite journal|title=Patterns In Palaeontology: The first 3&nbsp;billion years of evolution|first=Russell J.|last=Garwood|year=2012|journal=Palaeontology Online|volume=2|issue=11|pages=1–14|url=http://www.palaeontologyonline.com/articles/2012/patterns-in-palaeontology-the-first-3-billion-years-of-evolution/|access-date=June 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626104131/http://www.palaeontologyonline.com/articles/2012/patterns-in-palaeontology-the-first-3-billion-years-of-evolution/|archive-date=June 26, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Koonin|date=2020|pmc=7281927|pmid=32517760|doi=10.1186/s12915-020-00800-9|pages=61|issue=1|volume=18|journal=BMC Biology|first1=Eugene V.|title=The replication machinery of LUCA: common origin of DNA replication and transcription.|first4=Y.|last4=Ishino|first3=S.|last3=Ishino|first2=M.|last2=Krupovic|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ahmad|journal=RNA Biology|pmc=5546716|issn=1547-6286|doi=10.1080/15476286.2017.1330741|pages=854–864|issue=7|volume=14|title=Type IA topoisomerases can be "magicians" for both DNA and RNA in all domains of life|first1=Muzammil|df=dmy-all|date=2017-05-23|first3=Weidong|last3=Wang|first2=Dongyi|last2=Xu|pmid=28534707}}</ref><ref name="W19982">{{cite journal|last1=Wächtershäuser|first1=Günter|year=1998|title=Towards a Reconstruction of Ancestral Genomes by Gene Cluster Alignment|journal=Systematic and Applied Microbiology|volume=21|issue=4|pages=473–74, IN1, 475–77|doi=10.1016/S0723-2020(98)80058-1}}</ref><ref name="W19983">{{cite journal|last1=Wächtershäuser|first1=Günter|year=1998|title=Towards a Reconstruction of Ancestral Genomes by Gene Cluster Alignment|journal=Systematic and Applied Microbiology|volume=21|issue=4|pages=473–74, IN1, 475–77|doi=10.1016/S0723-2020(98)80058-1}}</ref><ref name="Pace2">{{cite journal|last=Pace|first=N. R.|title=The universal nature of biochemistry|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=3|pages=805–808|date=January 2001|pmid=11158550|pmc=33372|bibcode=2001PNAS...98..805P|doi=10.1073/pnas.98.3.805|doi-access=free}}</ref><ref name="W20032">{{cite journal|author=Wächtershäuser, G.|title=From pre-cells to Eukarya – a tale of two lipids|journal=Molecular Microbiology|volume=47|issue=1|pages=13–22|date=January 2003|pmid=12492850|doi=10.1046/j.1365-2958.2003.03267.x|s2cid=37944519|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lupas|first1=Andrei N.|last2=Alva|first2=Vikram|year=2018|title=Histones predate the split between bacteria and archaea|journal=Bioinformatics|volume=35|issue=14|pages=2349–2353|language=en|doi=10.1093/bioinformatics/bty1000|pmid=30520969}}</ref> جنتیکي کود به په پروتینو کې تشرېح کېده. چې دغه کودونه د خپلواکو امینو اسیدونو د پيغام لېږدووکي RNA د ژباړې له لارې د رایبوزومونو، لېږدوونکو RNA او یوه ډله اړونده پر وتینونو د میکانیزم په واسطه راټول شوي. رایبوزومونه له دوو فرعي واحدونو/سب يونټونو (subunits) څخه جوړ شوي چې یو یې لوی ۵۰S (سب یونټ) او بل یې کوچنی ۳۰S دی. هر رایبوزمي فرعي واحد د رایبوزمي RNA له یوې هستې نه چې رایبوزمي پروتینونو یې احاطه کړي جوړ شوی. د RNA مالیکول رایبوزمي او لېږدوونکي دواړه ډولونه د رایبوزم په پاروونکي/کلتلایتکي (catalytic) فعالیت کې اړین رول لوبوي. یوازې د L په اېزومېر (isomers) کې شل امینو اسیدونه کارول شوي چې د نورو بې‌شمېره امینو اسیدونو نه یې مستثنی کړی. ATP (په بدن کې د انرژي تر ټولو لوړه سطحه) د انرژي د یوې وسيلې په ټوګه خدمت کاوه، سلګونه پروتنیني انزایمونه کیمیاوي غبرګونونه کتلېز (catalyzed) کوي چې له شحمو، امینو اسیدونواو قندي موادو نه انرژي استخراج کړي چې شحمونه،رقندونه، امینو اسیدونه او اساسي هستوي اسیدونه د بېلابېلو کيمیاوي مسیرونو له لارې ترکيب/ سنتېز (synthesize) کړي. <ref name="W19984">{{cite journal|last1=Wächtershäuser|first1=Günter|year=1998|title=Towards a Reconstruction of Ancestral Genomes by Gene Cluster Alignment|journal=Systematic and Applied Microbiology|volume=21|issue=4|pages=473–74, IN1, 475–77|doi=10.1016/S0723-2020(98)80058-1}}</ref><ref name="Gregory2">{{cite web|url=http://faculty.clintoncc.suny.edu/faculty/Michael.Gregory/files/Bio%20101/Bio%20101%20Lectures/Life/life.htm|title=What is Life?|last=Gregory|first=Michael|publisher=Clinton College|url-status=dead|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071213110350/http://faculty.clintoncc.suny.edu/faculty/Michael.Gregory/files/Bio%20101/Bio%20101%20Lectures/Life/life.htm|archive-date=2007-12-13}}</ref><ref name="Pace3">{{cite journal|last=Pace|first=N. R.|title=The universal nature of biochemistry|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=3|pages=805–808|date=January 2001|pmid=11158550|pmc=33372|bibcode=2001PNAS...98..805P|doi=10.1073/pnas.98.3.805|doi-access=free}}</ref><ref name="W20033">{{cite journal|author=Wächtershäuser, G.|title=From pre-cells to Eukarya – a tale of two lipids|journal=Molecular Microbiology|volume=47|issue=1|pages=13–22|date=January 2003|pmid=12492850|doi=10.1046/j.1365-2958.2003.03267.x|s2cid=37944519|doi-access=free}}</ref> حجرې یو مایع سایتوپلازم درلود چې په اغېزمن ډول دوه‌ګونې شحمي غشا پوښلی و. حجرې تمایل درلود چې د ځانګړي ایوني لېږد میکانیزم يا ایوني پمپ (ion pumps) له لارې سودیم خارج کړي او د پتاشیم غلظت لوړ کړي. د حجري ټول داخلي محتویات تر تکثر وروسته د حجروي تقسیم له لارې تقسیمېدل. حجرې د انرژي د تولید لپاره له کېموسيموزس / Chemiosmosis (له حجروي غشا څخه د ایونونو حرکت) څخه کار اخيست، همداراز د اسیتایل تیوايستر (acetyl-thioesters) له لارې د اکسیجن کمښت او هایدروجن اوکسېدایز/ترکیب کیدل، یاد میکانیزم  د میتانوجینزس (methanogenesis) یا اسیتونوجینزس (acetogenesis) په نوم یاديږي. <ref name="W19984" /><ref name="Gregory2" /><ref name="Pace3" /><ref name="W20033" /><ref>{{cite journal|last1=Martin|first1=W.|last2=Russell|first2=M. J.|title=On the origin of biochemistry at an alkaline hydrothermal vent|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=362|issue=1486|pages=1887–925|date=October 2007|pmid=17255002|pmc=2442388|doi=10.1098/rstb.2006.1881}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lane|first1=Nick|author1-link=Nick Lane|last2=Allen|first2=J. F.|last3=Martin|first3=W.|title=How did LUCA make a living? Chemiosmosis in the origin of life|journal=BioEssays|volume=32|issue=4|pages=271–280|date=April 2010|pmid=20108228|doi=10.1002/bies.200900131}}</ref> په احتمالي توګه LUCA د حرارت د لوړو درجو په شرایطو کې د سمندر په ژورو دريڅو کې چې د سمندري اوبو له امله رامنځته شوې وې د سمندر په تله کې د مګما (magma) تر څنګ ژوند کاوه.   <ref name=":0">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html|title=Meet Luca, the Ancestor of All Living Things|last=Wade|first=Nicholas|date=2016-07-25|df=dmy-all|newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2017-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728053822/http://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html|archive-date=2016-07-28|url-status=live}}</ref><ref name="nature2">{{cite journal|last1=Weiss|last7=Martin|doi=10.1038/nmicrobiol.2016.116|page=16116|issue=9|volume=1|journal=Nat Microbiol|title=The physiology and habitat of the last universal common ancestor|year=2016|s2cid=2997255|first7=W.F.|first6=S.|first1=M.C.|last6=Nelson-Sathi|first5=M.|last5=Roettger|first4=S.|last4=Neukirchen|first3=N.|last3=Mrnjavac|first2=F. L.|last2=Sousa|pmid=27562259}}</ref> د نړیوالو اوصافو د پلټنې لپاره بدیله لار د جینوم له تجزیې نه کار اخیستل دي چې فېلیوژنتيکي لرغوني جينونه وپېژندل شي. دا د LUCA په اړه داسې تصور رامنځته کوي چې په ډېر سخت جيوکيمياوي (geochemically) چاپېریال کې ژوند کولی شي لکه اوسني پروکریوت (prokaryotes). د بیوکیمیاوي لارو شننه او تجزیه فېلیولوژيکي تحلیل او تجزیې ته ورته کيمياوي طریقه ده. تجربې ښيي چې د اسیتایل A کوانزایم (acetyl-CoA) د کیمياوي مسیرونو ټول مواد لکه فورمټ (formate)، میتانول (methanol)، اسیتایل اېنتيز (, acetyl entities) او پېریږاټ (pyruvate) د اوبو، کاربن دای اکساید او اصلي فلزاتو په موجودیت کې په بې اختیاره توګه را منځته کېږي، لکه څنګه چې د ګرمواوبو (hydrothermal) په دريڅو کې پېښېدل. <ref>{{cite journal|last1=Weiss|first1=M. C.|last2=Preiner|first2=M.|others=Xavier, J. C.; Zimorski, V.; Martin, W. F.|year=2018|title=The last universal common ancestor between ancient Earth chemistry and the onset of genetics|journal=PLOS Genetics|volume=14|issue=8|page=e1007518|doi=10.1371/journal.pgen.1007518|pmid=30114187|pmc=6095482}}</ref> == فرضیې == په ۱۸۵۹ ز کال کې چارلز داروین د ډولونو د سرچينې په اړه خپل کتاب خپور کړ چې په هغه کې يې دوه ځلې دا فرضیه تشرېح کړه چې د ټولو ژونديو بڼو/ډولونو لپاره یوازې یو مولد/نیکه شته. هغه په جمع‌بندۍ کې داسې وویل:<blockquote>« په دې اساس زه باید له مشابهت نه دا وښيم چې د ځمکې پر مخ ټولو ژونديو موجوداتو له یو کس نه سرچينه اخيستې، چې د لومړي ځل لپاره يې ساه اخیستې».<ref name="Darwin, Charles 1859. Pg. 484">{{cite book|author-link=Charles Darwin|author=Darwin, Charles|title=On the Origin of Species|url=https://archive.org/details/india.history.resource.100533|place=London, UK|publisher=John Murray|year=1859|pages=[https://archive.org/details/india.history.resource.100533/page/484 484], 490}}</ref></blockquote>وروستۍ جمله د دې فرضیې له بیاځلي یادولو سره پيلیږي: <blockquote>له دې نظره په ژوند کې عظمت / لویي نغښتې ده چې په خپل څوګونۍ ځواک سره یې په اصل کې په یو يا څو بڼو کې ساه اخيستې ده. <ref name="Darwin, Charles 1859. Pg. 484" /></blockquote> == سرچینۍ == pz86k2msip3ot8eae1ax4cvufbcv5gr 0 58516 370910 363300 2026-11-08T13:10:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370910 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''محمد رحیم حقمل الافغاني''' د افغانستان وګړی چې د ګوانتانامو په زندان کې د امریکا د متحده ایالاتو تر اسارت لاندې و. نوموړی د افغانستان په ختیځ کې زیږیدلی. محمد رحیم د افغانستان په یوه دولتي اداره کې چې له هېواد څخه د نشه يي توکو د له منځه وړلو په برخه کې یې فعالیت درلود، دنده درلوده. نوموړی د طالبانو له خوا اړ شو تر څو خپله دنده پریږدي. رحیم او ورور یې په ۱۹۷۹ ز کال کې افغانستان پریښود او پاکستان ته ولاړل. د دې کار لامل پر افغانستان باندې د پخواني شوروي اتحاد یرغل و.<ref name="ApBenFox2012-12-31">{{cite news|url=http://bigstory.ap.org/article/lesson-pop-culture-guantanamo|title=A Lesson in Pop Culture via Guantanamo|publisher=[[Associated Press]]|author=Ben Fox|date=2012-12-31|accessdate=2013-06-25|archivedate=2013-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120025641/http://bigstory.ap.org/article/lesson-pop-culture-guantanamo|url-status=dead}}</ref> ''د نیشن ورځپاڼې (The Nation)'' په ۲۰۰۷ ز کال کې رپوټ ورکړ چې محمد رحیم او شیخ الیاس خېل د پاکستان د امنیتي چارواکو له خوا نیول شوي دي. یادې ورځپاڼې نوموړی د «اسامه بن لادن دځانګړې سکرتر» په توګه معرفي کړ او ادعا یې وکړه چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې له حضرت علي سره مذاکرات تر سره کړي وو. <ref name="TheNation2007-02">{{cite news|url=http://www.nation.com.pk/daily/aug-2007/2/index16.php|title=Qaeda two key figures arrested from Pakistan|publisher=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|author=Shamim Shahid|date=August 2007|location=[[Peshawar]]|accessdate=2013-06-30|archivedate=2008-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080317132409/http://www.nation.com.pk/daily/aug-2007/2/index16.php|url-status=dead|quote=According to them, Rahim was Osama bin Laden's special aide, hailing from Nangarhar province of Afghanistan, while the other had worked for Laden as translator and guide during his stay in Afghanistan. Rahim was chief of Qaeda's team, which was engaged in negotiations with the Afghan govt-nominated commanders including Hazrat Ali in early 2002.}}</ref> کله چې محمد رحیم په پاکستان کې اوسېده، ونیول شو او د امریکا د اطلاعاتو مرکزي ادارې (CIA) ته په لاس ورکړل شو تر څو له طالبانو سره د هغه د تړاو په اړه ترې پوښتنې وکړي. کله چې رحیم د CIA په بند کې و نو د شکنجې له بېلابېلو لارو چارو له هغې جملې د زیات وخت لپاره د نه ویده کېدو له شکنجې سره مخ شو، کوم چې د تسلیمي، توقیف او پوښتنې (RDI) یوه برخه ده. نوموړی د هغه وروستي کس په توګه پېژندل شوی چې د امریکا د CIA د RDI تر پروګرام لاندې نیول شوی دی.<ref>See Executive Summary, Findings and Conclusions, and Foreword by Senate Select Committee on Intelligence (SSCI) Chairman Dianne Feinstein, of the Senate Select Committee on Intelligence's study of the Central Intelligence Agency's Detention and Interrogation Program, released on or about December of 2014SSCI at 145-156, describing the legal and operation challenges of inflicting torture in violation of international U.S. law; see also SSCI at 163-166, providing a summary of the methods of enhanced interrogations employed against Mr. Rahim.</ref><ref>See SSCI at 143</ref> رحیم له څو میاشتو شکنجو او پلټنو وروسته د CIA سازمان له خوا د ۲۰۰۸ کال د مارچ په میاشت کې د کیوبا ګوانتانامو زندان ته یوړل شو او هلته تر اداري توقیف (پرته له محکمې) لاندې ونیول شو. رحیم چې د امریکا د مرکزي اطلاعاتو د ادارې له خوا د «سرټنبه او زیارکښ جهادي» په توګه نومول شوی و، پر دې تورن و چې د اسامه بن لادن په نیولو کې یې د هغه له تیښتې سره مرسته کړې او د هغه د ژباړن او سکرتر په توګه یې دنده تر سره کړې ده. رحیم هغه وروستی زنداني و چې د ګوانتانامو زندان ته یوړل شو. که څه هم هغه په ګوانتانامو زندان کې پنځه کاله بند تیر کړ، خو پر وړاندې یې هېڅ حکم صادر نه شو. د امریکا وسله والو ځواکونو ویلي و چې په پوځي کمېسیون کې د هغه د محاکمې لپاره هېڅ نیت نشته. د امریکا د متحده ایالاتو حکومت هم د دارالانشاء د مقطعې څېړنې له مخې، اعلان کړی دی چې داسې کوم تصمیم نه لري چې د هغه د ازادیدو سپارښتنه وکړي. له همدې کبله هغه یو «تلپاته زنداني دی». همداشان هغه د سولې د خبرو اترو له مخې د بندیانو د تبادلې لپاره ممکنه نوماند هم نه دی. د امریکا د دفاع وزارت اعلان کړی و چې نوموړی د ۲۰۰۸ز کال د مارچ په ۱۴مه پوځي زندان ته وړل شوی دی. <ref name="MyNW2013-01-02">{{cite news|url=http://mynorthwest.com/926/2165232/Quirky-letters-from-Guntanamo-prisoner-describe-desire-to-do-Gangnam-Style|title=Quirky letters from Guantanamo prisoner describe desire to do 'Gangnam Style'|publisher=[[The Luke Burbank Show]]|author=Alyssa Kleven|author-link=Alyssa Kleven|date=2013-01-02|accessdate=2013-04-15|archivedate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fmynorthwest.com%2F926%2F2165232%2FQuirky-letters-from-Guntanamo-prisoner-describe-desire-to-do-Gangnam-Style&date=2013-06-25|url-status=dead|quote=Rahim's "quirky" letters are turning a lot of heads.}}</ref><ref name="DoDIsn10030">{{cite news|url=http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11758|title=Defense Department Takes Custody Of A High-Value Detainee|publisher=[[United States Department of Defense]]|date=2008-03-28|accessdate=2008-12-02|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.defenselink.mil%2Freleases%2Frelease.aspx%3Freleaseid%3D11758&date=2008-12-02|archivedate=2008-12-02}}</ref><ref name="Afp20080314">{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gzeT25X_--y4QeZPx32MmdPbHbrw|title=Alleged Bin Laden associate in US military custody: Pentagon|publisher=[[Agence France-Presse]]|date=14 March 2008|accessdate=2008-03-14|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905080019/http://afp.google.com/article/ALeqM5gzeT25X_--y4QeZPx32MmdPbHbrw|archivedate=5 September 2008}}</ref><ref name="DoDMuhammedRahim20080314">{{cite news|url=http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11758|title=Defense Department Takes Custody Of A High-Value Detainee|publisher=[[United States Department of Defense]]|date=14 March 2008|accessdate=2008-03-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/5cm8gWlGo?url=http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11758|archivedate=2008-12-02|url-status=dead}}</ref><ref name="WashingtonPost20080314">{{cite news|url=https://washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/14/AR2008031403702.html|title=U.S. Transfers Bin Laden Aide|page=A03|work=Washington Post|author=Joby Warrick|author-link=Joby Warrick|date=15 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=}}</ref><ref name="NYTimes20080315">{{cite news|url=https://nytimes.com/2008/03/15/washington/15detain.html|title=C.I.A. Secretly Held Qaeda Suspect, Officials Say|work=New York Times|author=Mark Mazzetti|author-link=Mark Mazzetti|date=15 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=The Central Intelligence Agency secretly detained a suspected member of Al Qaeda for at least six months beginning last summer as part of a program in which C.I.A. officers have been authorized by President Bush to use harsh interrogation techniques, American officials said Friday.}}</ref><ref name="Dawn20080315">{{cite news|url=http://www.dawn.com/2008/03/15/top10.htm|title=US claims capturing Osama aide|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|author=|date=15 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=}}</ref><ref name="MiamiHerald20080315">{{cite news|url=http://www.miamiherald.com/news/breaking_dade/story/457581.html|title=New 'high-value detainee' arrives at Gitmo|publisher=[[Miami Herald]]|author=Carol Rosenberg|author-link=Carol Rosenberg|date=15 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name="Abc20080314">{{cite news|url=https://www.abcnews.go.com/Blotter/story?id=4453407&page=1|title=CIA: We Got Bin Laden Translator|publisher=[[ABC News]]|author=Jonathon Karl|author-link=Jonathon Karl|date=14 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=}}</ref><ref name="DoDAfps20080314">{{cite news|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=49283|title=Defense Department Takes Custody of High-Value Al Qaeda Operative|publisher=[[American Forces Press Service]]|author=Jim Garamone|author-link=Jim Garamone|date=14 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809024956/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=49283|url-status=dead}}</ref> د ''فرانس پریس د'' اژانس له قوله:<blockquote>رحیم هغه شپاړسم په اصطلاح «ارزښتناکه» زنداني دی چې د ۲۰۰۶ کال له سپټمبر وروسته، کله چې جورج ډبلیو بوش د مرکزي اطلاعاتو د سازمان له پولو بهر د یوه بندي د شتون خبره تایید کړه، نو ګوانتانامو ته یوړل شو. </blockquote>د ''نیویارک ټایمز'' د رپوت له مخې چې نوموړی لومړنی بندي دی چې د CIA له ادارې سره له نږدې یو کلن بند وروسته ګوانتانامو ته وړل کېږي.<ref name="NYTimes200803152">{{cite news|url=https://nytimes.com/2008/03/15/washington/15detain.html|title=C.I.A. Secretly Held Qaeda Suspect, Officials Say|work=New York Times|author=Mark Mazzetti|author-link=Mark Mazzetti|date=15 March 2008|accessdate=2008-03-15|quote=The Central Intelligence Agency secretly detained a suspected member of Al Qaeda for at least six months beginning last summer as part of a program in which C.I.A. officers have been authorized by President Bush to use harsh interrogation techniques, American officials said Friday.}}</ref> رحیم د ۲۰۰۷ ز کال د جون په میاشت کې د پاکستان په لاهور ښار کې ونیول شو او د CIA له خوا د تسلیمي، توقیف او پلټڼې د یوې برخې په توګه تر شکنجې لاندې ونیول شو تر څو بیا د ۲۰۰۸ ز کال د مارچ په ۲۸مه ګوانتانامو ته یوړل شو. د هغه رسمي خبر له مخې چې ګوانتانامو ته یې د هغه د وړلو خبر ورکړ، نوموړی ګوانتانامو ته تر وړلو وړاندې د شکنجې د پټو مرکزونو په شبکه (د CIA په سایټونو) کې ساتل کېده. پنټاګون هغه د یوه ارزښتناک زنداني په توګه معرفي کړی، دا هغه لقب دی چې د ۲۰۰۶ ز کال د سپټمبر په ۶مه د عبدالهادي العراقي په ګډون ۱۴ نورو هغو بندیانو ته هم ورکړل شو کوم چې د CIA له سایټونو څخه ګوانتانامو ته وړل شوي وو.<ref name="DoDIsn100302">{{cite news|url=http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11758|title=Defense Department Takes Custody Of A High-Value Detainee|publisher=[[United States Department of Defense]]|date=2008-03-28|accessdate=2008-12-02|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.defenselink.mil%2Freleases%2Frelease.aspx%3Freleaseid%3D11758&date=2008-12-02|archivedate=2008-12-02}}</ref><ref name="SeattleTimes">{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2004283911_alqaida15.html|title=Al-Qaida operative sent to Guantánamo|date=2008-03-15|author=Josh Meyers, Carol Williams|publisher=Seattle Times|archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fseattletimes.nwsource.com%2Fhtml%2Fnationworld%2F2004283911_alqaida15.html&date=2009-05-30|archivedate=2009-05-30|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |محمد رحیم الافغاني د اسامه بن لادن یو له نږدې همکارانو څخه و او د القاعدې له سازمانونو سره یې په ټول منځني ختیځ کې اړیکه درلوده. نوموړی وړاندې تر دې چې ونیول شي، د تسهیل او تدارکاتو په چارو کې د بن لادن یو له اعتمادي کسانو څخه و. |} محمد رحیم په دې وخت کې چې د ګوانتانامو په ټاپو کې و په ۷ شمېره کمپ کې بندي و، دا د هغو بندیانو لپاره و چې د امریکا دولت «ارزښتناک» بندیان بلل. په دې موده کې چې رحیم د ګوانتانامو په بند کې دی، لا تر اوسه پورې د هغه پر وړاندې کوم حکم نه دی صادر شوی او نه هم تر اوسه پورې کومې محکمې ته احضار شوی تر څو له خپله ځانه دفاع وکړي. <ref name="huffingtonpost.com">Ben Fox, "Mohammed Rahim Al-Afghani, Guantanamo Bay Prisoner, Sends Quirky Letters," The Huffington Post, http://www.huffingtonpost.com/2012/12/31/mohammed-rahim-al-afghani_n_2389243.html (accessed May 04, 2013).</ref> ''نیویارک ټایمز'' د ۲۰۰۸ ز کال د نومبر په وروستیو کې د همدې بندیانو په اړه ۲۲۰ پیکسیله پاڼه خپره کړه چې په کې د دې ټولو بندیانو په اړه د رسمي سندونو لنډیز لیکل شوی و. ''نیویارک ټایمز'' وویل چې د دې کسانو د حبس اړوند کوم بل رسمي سند نشته. د جنګیالیو د قضايي وضعیت د څېړنې په اړه هېڅ نه دي خپاره شوي. هغوی نوموړی د ۱۰۰۳۰ شمېره بندي په نوم پېژني. همدا شان هغوی نوموړی د «ارزښتناک بندي» په توګه پېژني. <ref name="NYTimesGuantanamoDocketStart2008-11">{{cite news|url=http://projects.nytimes.com/guantanamo|title=The Detainees|work=New York Times|date=2008-11-23|accessdate=2008-12-02|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081106102122/http://projects.nytimes.com/guantanamo|archivedate=2008-11-06}}</ref><ref name="NYTimesGuantanamoDocketIsn10030">{{cite news|url=http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/10030-muhammad-rahim-al-afghani|title=Guantanamo Docket: Muhammad Rahim al-Afghani|work=New York Times|author=Margot Williams|author-link=Margot Williams|date=2008-11-03|accessdate=2008-12-02|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501002152/http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/10030-muhammad-rahim-al-afghani|archivedate=2011-05-01}}</ref> بي بي سي په ۲۰۰۲ ز کال کې رپوټ ورکړ چې د طالبانو د مشر ملا محمد عمر یو موټر چلوونکی د «محمد رحیم» په نوم و. د بي بي سي د خبر له مخې، محمد رحیم د ۲۰۰۲ ز کال د جنوري په میاشت کې له رویټرز سره د خپلې مصاحبې په ترڅ کې د امریکا له دوو راکټي بریدونو څخه د طالبانو د مشر د تیښتې څرنګوالی تشرېح کړی و.<ref name="Bbc20020122">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1775223.stm|title=Mullah Omar 'survived missile strikes'|publisher=BBC News|date=22 January 2002|accessdate=2008-06-13|quote=}}</ref> محمد رحیم په خپله مصاخبه کې وویل: کله چې په کندهار کې د ملامحمد عمر کور د امریکا په راکټونو باندې ووېشل شو، نو محمد عمر له هغه وغوښتل تر څو په ټکسي کې کښيني او محمد عمر، د هغه دویمه ښځه او څو زامن یې د سنګیسار په نوم سیمې ته چې یو ساعت لاره وه، یوسي. تقریباً د هغوی په رسیدو سره او وروسته له هغه چې نوموړي له ټکسي څخه ښکته شي، د هغوی ټکسي هم په راکټ وویشل شوه. دې راکټ یوازې ټکسي وویشتله او بل هېڅ څه په دې کلي کې بمبار نه شو. محمد رحیم وویل چې ده یوې خوا ته منډې کړي او محمد عمر بلې خوا او له هغه وروسته یې بیا هېڅکله له هغه سره اړیکه نه لرله. د اوهایو ایالت د اکرون د سیمې اوسېدونکی کارلوس وارنر چې د محمدرحیم مدافع وکیل دی وايي چې هان کله چې نوموړي له خپل موکل سره لیده کاته کاوه، نو رحیم به په ځنځیر تړلی و. وارنر وروسته له هغه چې د رحیم له بند څخه پنځه کاله تیر شوي و ''محکمې ته یې د هغه د احضار د حکم'' لپاره مدني سند ثبت کړ او د خپل موکل پر وړاندې یې د پوره سندونو د نشتوالي له امله د هغه د ازادیدو غوښتنه وکړه.<ref>The Guantanamo Docket," The New York Times, http://projects.nytimes.com/guantanamo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218214053/http://projects.nytimes.com/guantanamo |date=2017-02-18 }} (accessed April 11, 2013).</ref> رحیم د خپل بند په درشل کې کارلوس وارنر ته څو لیکونه ولیکل او کارلوس هم هغه په دې وروستیو کې په عامه توګه خپاره کړل. د رحیم لیکونه له امریکايي پاپ کلتور څخه د هغه د فوق العاده خبراوي ښکارندوی دي، له هغې جملې پر لبران جیمز باندې د هغه ګوتنیونه. د نوموړي وکیل تشرېح کوي چې له کلیولانډ کاوالایرز څخه ګرمې میامي ته د لبران جیمز تګ د رحیم د شدیدې وفادارۍ په احساس کې ریښه لري. محمد رحیم همداشان لیکلي و چې هغه «د ګنګم سټایل نوې سندره ډېره خوښیږي» او «[غواړي] د [کارلوس وارنر] لپاره ډانس وکړي، خو د ځنځیرونو له امله دا کار نشي کولای». د امریکايي پاپ کلتور څخه د پوهې لرلو نه سربېره، کوم چې د هغو ورځپاڼو په لوستلو سره چې کارلوس وارنر ورته د لیدو په مهال وروړلې تر لاسه کړې وي، د رحیم لیکونه همداشان په انګریزې ژبه کې د هغه د وړتیا ښکارندوی دي. رحیم خپل مدافع وکیل ته ولیکل چې «ساتونکو ته ووایاست تر څو د [ده] ملګری یوازې پریږدي. هغوی باید نرم کړه وړه ولري». دا لیکونه د هغه څه ښکارندوی نه دي چې د ګوانتانامو د زندان له یوه بندي څخه د هغه د رنځونو او ناهیلو تمه کېږي. کارلوس وارنر پر دې اند دی چې د رحیم لیکونه ښیي چې «هغه متفاوت او ذکي دی... تاسې فکر وکړئ چې هغه دا ټول کارونه په هغو محدودیتونو کې چې هلته شته تر سره کوي. نوموړی خارق العاده شوخ طبیعت لري». == سرچينې == 485aj4sojbpyxx0ecyubajcrupwtjyf 0 58546 371074 365815 2026-11-08T16:54:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371074 wikitext text/x-wiki '''په متحده ایالاتو کې د کرایې کنترول''' قوانینو ته اشاره لري، چې د استوګنې د کورونو کرایه د بېې د کچې په توګه کنترولوي.  په دې اړه چې د کرایې کنترول د استوګنې د واحدونو د کیفیت او کمیت د ټیټوالي لامل کېږي، د اقتصاد دانانو ترمنځ د نظر یووالی شته دی. <ref name=":1">{{cite book|last1=Baumol|first1=William J|last2=Blinder|first2=Alan S.|title=Economics Principles and Policy|date=1994|publisher=Dryden Press|isbn=0-03-098927-2|pages=92–93, 379|edition=6th}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cooter|first1=Robert|last2=Ulen|first2=Thomas|title=Law and Economics 2nd Edition|date=1997|publisher=Addison-Wesley|pages=32–33}}</ref><ref>{{cite book|isbn=978-0470-04924-2|author1=David A Besanko|author2=Ronald R. Braeutigam|title=Microeconomics|url=https://archive.org/details/microeconomics0003besa|date=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=[[Hoboken, New Jersey]]|pages=[https://archive.org/details/microeconomics0003besa/page/374 374]–377|edition=3rd|chapter=10.5}}</ref><ref>{{cite book|author1=B. Douglas Bernheim|author2=Michael D Whinston|title=Microeconomics|url=https://archive.org/details/apu.mr.338.5ber.g54037|date=2008|publisher=McGraw-Hill Irwin|isbn=978-0-07-290027-9|page=565|edition=1st}}</ref><ref name="lightning-rod">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/12/business/economy/rent-control-explained.html|title=Why Rent Control Is a Lightning Rod|last=Dougherty|first=Conor|date=12 October 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=26 March 2019|quote=And yet economists from both the right and the left are in almost universal agreement that rent control makes housing problems worse in the long run.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mankiw|first=N. Gregory|author-link=Gregory Mankiw|title=Principles of Economics|url=https://archive.org/details/principlesofecon0000mank_q5a2|publisher=Cengage Learning|year=2015|isbn=978-1-305-58512-6|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/principlesofecon0000mank_q5a2/page/31 31]}}</ref> په ساده توګه، «د کرایې کنترول» د بېې کنترول څو ډولونه توضېح کوي: * «د بیو کره کچې»، چې «د کرایو منجمد کولو» د سیستمونو یا «مطلق» کنترولولو یا د کرایې«د لومړي نسل» په توګه هم پېژندل کېږي، په کې د کرایې زیاتوالی په هېڅ حالت کې د مجاز وړ نه دی (کرایه معمولاً له هغې بېې سره چې د قانون د تنفیذ پرمهال وجود درلود، منجمد کېږي). * «د تشو کورونو کنترول» چې د «کره» یا «پیاوړي» کنټرول په توګه هم پېژندل کېږي، په کې کېدای شي، د کرایې بیه زیاته شي، خو د دوو کرایه نیوونکو ترمنځ تنظیم  کېږي. (نوی کرایه نیوونکی، نږدې هغه کرایه ورکوي چې مخکیني  کرایه نیوونکي ورکوله). * «د تشو کورونو کنټرول لرې کول» چې د کرایې کنټرول «کرایه نیوونکي» یا «دویم نسل» په توګه هم پېژندل کېږي، د کرایې په بهیر کې د بیو زیاتوالی محدودوي، خو د دوو کرایه نیوونکو ترمنځ اجازه ورکوي. کرایې دې د بازار د بیې له مخې لوړې شي (نوي کرایه نیوونکي، د بازار په بیه کرایه ورکوي، خو ترهغې چې دوی په کور کې پاتې کېږي، زیاتوالی محدودېږي).<ref name=":1" /> په ۲۰۱۹ ز کال کې، پينځه ایالتونه (کلفورنیا، نیویارک، نیوجرسي، مریلنډ، اورګان) او کلمبیا داسې سیمې لري چې په کې د استوګنې د کرایې کنټرول ځینې ډولونه تطبیق کېږي ( له ګرځنده کورونو پرته، عادي ودانیو لپاره). ۳۷ ایالتونو یا د کرایې کنټرول ممنوع کړی او یا یې مخنیوی کړی او د اته ایالتونه ښارونو ته یې اجازه ورکوي، چې د کرایې کنټرول عملي کړي، خو هېڅ ښار نشته چې ،هغه دې عملي کړی وي. په هغو سیمو کې چې په کې د کرایې کنټرول لري، دغه کنټرول تر ډېره د هغه ښار د کرايي واحدونو ډېره سلنه تر پوښښ لاندې راولي. د بېلګې په توګه: په ځینو لویو بازارونو کې، په ۲۰۱۱ ز کال کې په نیویارک کې، ۴۵ سلنه کرايي واحدونه یا «د ثابتې کرایې» یا « کرایې یې کنټرول شوې وې»، ( دا په نیویارک ښار کې بېلابېلې حقوقي ډلې دي)، په ۲۰۱۴ ز کال کې په کلمبیا کې، څه باندې ۵۰ سلنه کرايي واحدونه د کرایې کنټرول درلودونکي وو، له ۲۰۱۴ ز کال راهیسې په سانفرانسیسکو کې نږدې ۷۵ سلنه کرایي واحدونه او اپارتمانونه د کرایې کنټرول درلودونکي وو او په ۲۰۱۴ ز کال کې  په لاس انجلس کې لږترلږه ۸۰ د څو کورنیو اپارتمانونو د کرایې کنټرول درلود. په ۲۰۱۹ ز کال کې د اورګان قانون جوړوونکو یوه لایحه تصویب کړه چې، دغه ایالت یې د هېواد په کچه لومړنۍ ایالت ونوماوه، چې د ایالت په کچه د کرایې کنټرول پالیسي یې نیولې ده. دغه نوي قانون د کلنۍ کرایې زیاتوالی، په سلو کې ۷ سلنه زیاتوالي سره محدودوي چې په کې د کنټرول لرې کول ( د دوو کرایه نیوونکو ترمنځ د بازار نرخ) شاملېږي، نوې ودانۍ د ۱۵ کلونو لپاره معاف کوي او د کرایې کنټرول سیمه ییزو پالیسي ګانو باندې اوسنی ایالتي مخنیوی (په ایالتي کچه مخنیوي) پرځای ساتي. == تاریخچه == په متحده ایالاتو کې د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې، کرایې د خلکو د فشار ترکیب له لارې او د ګټې ضد سیمه ییزو کمېټو له لارې «کنټرول» کېدې. د ۱۹۱۹ او ۱۹۲۴ ز کلونو ترمنځ یو شمېر ښارونو او ایالتونو د کرایي کنټرول او تخلیې قوانین تصویب کړل. د کرایې مډرن کنټرولونه د لومړي ځل لپاره د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د لوی رکود او نیمګړتیاوو په غبرګون کې وکارول شول. د همدې نیمګړتیاوو او په ملي کچه د اقتصادي ټولیز کړکېچ له امله، فدرالي دولت په ۱۹۴۲ ز کال کې د مصرفي توکو د بیو په بېړنۍ توګه،  د کرایو د کنټرول غوښتونکی شو. په همدې حال کې، ټولو ایالتونو د کرایې کنټرول قوانینو د تطبیق پریکړه ونه کړه. <ref name=":0">{{Cite web|title=History of the Rent Control Debate in California|url=https://noplacelikehome.ucsc.edu/en/history-of-the-rent-control-debate-in-california/|access-date=2020-11-28|website=No Place Like Home|language=en-US|archive-date=2020-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130157/https://noplacelikehome.ucsc.edu/en/history-of-the-rent-control-debate-in-california/|url-status=live}}</ref> په ۱۹۷۰ ز لسیزه کې، د اقتصادي رکود په بهیر کې ریچارډ نیکسون په موقت ډول د فوق العاده تورم پروړاندې د مبارزې لپاره د لاس ګټې او بیې ملي کنټرول عملي کړ، خو دغه کنټرول اوږد مهال دوام ونه کړ. په ۱۹۷۳ ز کال کې یې په تدریجي حذف پيل وکړ. له دې سره کرایه نیوونکو په ځانګړې توګه (Berkeley) برکلي کې سازمان ورکولو ته دوام ورکړ او کرایې یې په ۱۹۷۳ ز کال د جون په ۶ مه د L972 په رای ثبت کړې. دوی بریالي شول او برکلي په کلیفورنیا کې لومړنی ښار شو، چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته یې د کرایې کنټرول درلودونکی شوی و. د ټول هېواد په کچه نورو ښارونو یې پیروي وکړه او ځینې هم تراوسه د هغه پیروي کوي یا یوشمېر ښارونو کې چې په کې زیات شمېر کرایه نېوونکي شته، لکه: نیویارک، سانفرانسیسکو، لاس انجلس، [[واشنګټن ډي سي]] او د کلیفورنیا اوکلنډ  بیا معرفي شول. ډېرې وړې ټولنې هم د کرایې کنټرول درلودونکې دي. په ځانګړي ډول کلیفورنیا، سانتامونیکا، برکلي او له ډېرو نورو کوچنیو ښارونو سره په [[نیو جرسي|نیوجرسي]] کې وسټ هالیوډ. د ۱۹۹۰ز لسیزې په لومړیو کې، په ځینو ښارونو، لکه: بوسټون، کمبریج او ماساچوسټ کې د کرایې کنټرول له ټول پوښتنې سره پای ته ورسېد. د املاکو مرکز( MIT ) له خوا د ترسره شوې څېړنې له مخې، کله چې په کمبریج کې د کرایې کنټرول پای ته ورسېد، دغه ښار د نوې پراختیا په برخه کې ۲۰ سلنه زیاتوالی تجربه کړ چې د ځای ارزښت په کې زیات شو. <ref name="dca.ca.gov">{{cite web|url=http://www.dca.ca.gov/publications/landlordbook/appendix2.shtml|title=Landlord/Tenant Book - California Department of Consumer Affairs|first=Department of Consumer Affairs, State of|last=California|website=www.dca.ca.gov|access-date=2008-02-06|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010054554/http://www.dca.ca.gov/publications/landlordbook/appendix2.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=|vauthors=|title=Massachusetts Election Statistics 1994: Ballot Question #9|year=1994|publisher=[Boston?] : The Division|quote=|url=https://archive.org/stream/massachusettsele1994mass#page/522/mode/2up|isbn=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nmhc.org/contentassets/42a834eba92b412fa6ea7b0f1b981377/rent-control-evidence-from-cambridge.pdf|title=Rent Control and Housing Investment: Evidence from Deregulation in Cambridge, Massachusetts|last=Pollakowski|first=Henry|date=May 2003|website=MIT Center for Real Estate|access-date=October 21, 2019|archive-date=October 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021202401/https://www.nmhc.org/contentassets/42a834eba92b412fa6ea7b0f1b981377/rent-control-evidence-from-cambridge.pdf|url-status=live}}</ref> تاریخ بیانوي چې، دغه مقررات په پرله پسې توګه د بدلون په حال کې دي او د طبیعي پېښو، اقتصادي بحرانونو او وبا په څېر له شرایطو سره برابر دي. دغه بدلونونه تل یوشان نه ښکارېدل او په هر ایالت او ښار کې یې له یوبل سره توپیر درلود. د بېلګې په ډول: او کلند کلیفورنیا د کوید ــ ۱۹ له امله یو قانوني مهلت عملي کړ، څو د اخراج مخنیوی وکړي چې د ۲۰۲۱ ز کال په فبروري کې پای ته ورسېد. په ۲۰۲۰ ز کال د اکتوبر په ۱۷ دایستلو بندول پای ته ورسېدل او یو قانوني مهلت CDC شته وو چې په فزیکي ډول اخراج یې په هغو مواردو کې چې کرایه نیوونکي به د ناروغۍ یا د کار له لاسه ورکولو له امله، د ۲۰۲۰ ز کال دسمبر ۳۱ پورې د کرایې پوروړي وو، بند کړ. <ref>{{Cite web|title=Municode Library|url=https://library.municode.com/ca/alameda_county/codes/code_of_ordinances?nodeId=TIT6HESA_CH6.120TEREEVMOINUNARCODUCO|access-date=2020-12-09|website=library.municode.com|archive-date=2021-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309120530/https://library.municode.com/ca/alameda_county/codes/code_of_ordinances?nodeId=TIT6HESA_CH6.120TEREEVMOINUNARCODUCO|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-09-04|title=Temporary Halt in Residential Evictions To Prevent the Further Spread of COVID-19|url=https://www.federalregister.gov/documents/2020/09/04/2020-19654/temporary-halt-in-residential-evictions-to-prevent-the-further-spread-of-covid-19|access-date=2020-12-09|website=Federal Register|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209000037/https://www.federalregister.gov/documents/2020/09/04/2020-19654/temporary-halt-in-residential-evictions-to-prevent-the-further-spread-of-covid-19|url-status=live}}</ref> === نیویارک === د نیویارک ایالت له ۱۹۴۳ ز کال راهیسې د کنټرول اوږد تاریخ لري. د نیویارک ښار تر ډېره د کرایې کنټرول تر پوښښ لاندې واحدونه او اپارتمانونه لري. د کرایې کنټرول قوانین د څو لسیزو لپاره په نیویارک کې «د مناسب او ارزانه کور» د نشتوالي له امله تر کار لاندې دي. د کرایې بازار بدتره کېدل په ۱۹۶۹ ز کال کې د کرایې تثبیت قانون لامل شول، چې موخه یې د شته کرایي اپارتمانونو له زیاتوالي سره مرسته وه. اوسنی سیستم ډېر پېچلی دی او ډېری کرایه نیوونکي د ډېر عمر لرونکو تر ملاتړ لاندې دي. د ټولنې استوګنې ښه والي، د سوداګریزې ټولنې بنسټ اېښودونکی ویلیام اې موزس چې د نیویارک په ښار کې د څه باندې ۴۰۰۰ زره واحدونو استازی دی، په ۱۹۸۳ ز کال کې یې وویل چې: د کرایې کنټرول «د سیمې کړکېچ اصلي دلیل» دی او له دې پرته کېدای شوای، چې نږدې ۳۰۰۰۰۰ اپارتمانونه په نیویارک کې جوړشي. موزس استدلال کاوه، که چېرې د کور خاوندان د مناسبې کرایې ترلاسه کولو اجازه ونه لري، ممکن خپل جایداد ونه شي ساتلی. په ۱۹۸۳ ز کال کې د پیټر مارکوزې ښار یوه پوه وویل چې: د کرایې کنټرول د دې دلیل نه دی چې په نیویارک کې د کورونو ځینې خاوندان د بازار په پای کې پرېږدي او پر ځای یې دا ډول پرېښول له زیات نه زیاتې کرایې د ورکړې په برخه کې د لږو عوایدو لرونکو کرایه نیوونکو د ورکړې د بې وسۍ له امله دي. د نیویارک قانون په ۲۰۱۹ ز کال کې د کرایې کنټرول د ثبات مسکن قانون تصویب او په ۲۰۱۹ ز کال کې له کرایه نیوونکو د ساتنې لپاره یې پراخ کړ. له هغه وخت راهیسې، مخالفینو استدلال کاوه چې د کرایې کنټرول دغه نوې مقررې، په نیویارک کې د څو املاکو د پانګونې پروړاندې خنډ شوې دي. په نیویارک کې د کرایې کنټرول قوانین بډایه کرایه نیوونکو ته د نه غوښتونکې ګټې له امله چې کېدای شي له دې پرته مرستې ته اړتیا ونه لري، ترنیوکې لاندې راغلي دي. په دې سربېره، د نیویارک په ښار کې د املاکو له خاوندانو نه یوه نظر پوښتنه چې له تثبیت شوې کرایې سره د واحدونواو اپارتمانونو خاوندان دي، یا یې مدیریت کوي، وښودله چې، د کرایې مقررې د غیر ضروري پرمختګونو او د دوی د ودانیو د فعال ساتنې لامل کېږي. <ref>{{cite web|url=http://www.tenant.net/Oversight/50yrRentReg/history.html|title=History of Rent Regulation|website=www.tenant.net|access-date=2004-04-15|archive-date=2004-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20040506234612/http://www.tenant.net/Oversight/50yrRentReg/history.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metcouncil.net/factsheets/rentcontrol.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050509070854/http://www.metcouncil.net/factsheets/rentcontrol.htm|url-status=dead|archive-date=2005-05-09|title=Rent Control Fact Sheet}}</ref><ref name="Moses">{{Cite web|first=Ava|last=Plakins|author-link=|title=The Landlord's Lament|magazine=[[New York (magazine)|New York]]|date=January 31, 1983|url=https://books.google.com/books?id=KNgBAAAAMBAJ&pg=PA40|access-date=February 25, 2019|archive-date=March 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309120454/https://books.google.com/books?id=KNgBAAAAMBAJ&pg=PA40|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nysenate.gov/legislation/bills/2019/s6458|title=NY State Senate Bill S6458|date=2019-06-11|website=NY State Senate|language=en|access-date=2019-10-21|archive-date=2019-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720145559/https://www.nysenate.gov/legislation/bills/2019/s6458|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/the-wages-of-rent-control-11563575595|title=Opinion {{!}} The Wages of Rent Control|last=Board|first=The Editorial|newspaper=Wall Street Journal|date=19 July 2019|language=en-US|access-date=2019-10-21|archive-date=2019-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021202401/https://www.wsj.com/articles/the-wages-of-rent-control-11563575595|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nydailynews.com/opinion/ny-oped-louis-20190815-pqm5u5eyvfgrxhfpqlnhgywlfy-story.html|title=Rent laws are welfare for the rich: Time for New York to have a smart conversation over a costly housing regulatory system|last=Louis|first=Errol|website=nydailynews.com|access-date=2019-10-21|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111154715/https://www.nydailynews.com/opinion/ny-oped-louis-20190815-pqm5u5eyvfgrxhfpqlnhgywlfy-story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rew-online.com/2019/08/owners-cut-spending-lay-off-workers-as-state-rent-regs-begin-to-bite/|title=Owners cut spending, lay off workers as state rent regs begin to bite|last=REW|date=2019-08-28|website=Real Estate Weekly|language=en-US|access-date=2019-10-21|archive-date=2019-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021202403/https://rew-online.com/2019/08/owners-cut-spending-lay-off-workers-as-state-rent-regs-begin-to-bite/|url-status=live}}</ref> === کلیفورنیا === په کلیفورنیا کې، د ۱۹۷۰ ز لسیزې ور هاخوا تورم وروسته، (چې د کرایې د پرله پسې زیاتوالي لامل شو) او د ایالت په کچه د ۱۹۷۹ ز کال ۱۳ وړاندیز چې په شتمنۍ او دارايي باندې یې د مالیاتو بیه ۱ سلنه او کلنۍ ۲ سلنه و ټاکله، د کرایې کنټرول د ښاروالۍ له خوا تنفیذ شو. کلیفورنیايي سیاستوال هاروارد جارویس چې د ۱۳ وړاندیز تصویب لپاره یې د کمپاین مشري پرغاړه وه، له دغې ادعا سره چې د کورونو خاوندان د مالیو پس اندازونه کرایه نیونکو ته  لېږدوي، هڅه وکړه څو کرایه  نېوونکي له ۱۳ وړاندیز نه  ملاتړ ته وهڅوي.  کله چې ډېری د دغه  کار په ترسره کولو بریالي نه شول، د کرایې کنټرول لپاره په اضافي پاروونکي عامل باندې بدل شول. په ‍۱۹۸۵ ز کال کې کلیفورنیا د سانتا مونیکا ښار پروړاندې د ناش په قضیه کې د کلیفورنیا د سترې محکمې له حکم وروسته، داچې ښاروالۍ کولای شي، « له سوداګرۍ نه د وتلو» د کورونو د خاوندانو او د کرایې له بازارونو نه د دوی د املاکو پروړاندې خنډ شي، د الیس قانون تصویب کړ، چې له  مخې یې د ښاروالیو وړتیاوې له کرايي فعالیتونو د املاکو د ایستلو او ممنوع کولو لپاره د ښاروالیو وړتیاوې لغو شوې. نوې مطالعه د الیس قانون د اصلاح غوښتونکې ده. <ref name="Nash_v_CoSM">{{cite web|url=https://law.justia.com/cases/california/supreme-court/3d/37/97.html|title=Nash v. City of Santa Monica (1984)|publisher=[[Justia]]|date=1984-10-25|access-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202083614/https://law.justia.com/cases/california/supreme-court/3d/37/97.html|archive-date=2015-12-02|url-status=live}}</ref> د «قوي» کنټرول کرایې قوانین یا «تشو کورونو کنټرول» د کلفورنیا په پينځو ښارونو ( وسټ هالیووډ، سانتا، مونیکا، برکلي او ختیځ پالوالتوی او کوټاټي) کې، په ۱۹۹۵ ز کال کې عملي شول. کله چې په  AB ۱۱۶۴ (په کاسټا هاوکینز د استوګنې کرایې په قانون مشهور) د ښاروالۍ د کرایې کنټرول د ځینو عناصرو پروړاندې خنډ شول او په کلیفورنیا کې یې د کرایې کنټرول حذف کړ. (له ځانګړو مواردو پرته، لکه: د ګرځنده کورونو پارک). <ref>{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/pub/95-96/bill/asm/ab_1151-1200/ab_1164_bill_950804_chaptered.html|title=AB1164 Bill Text|access-date=2007-12-01|archive-date=2014-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218202951/http://www.leginfo.ca.gov/pub/95-96/bill/asm/ab_1151-1200/ab_1164_bill_950804_chaptered.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/waisgate?WAISdocID=54466513106+0+0+0&WAISaction=retrieve|title=California Civil Code Sections 1954.50-1954.535|access-date=2007-12-01|archive-date=2012-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211093038/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/waisgate?WAISdocID=54466513106+0+0+0&WAISaction=retrieve|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tenant.net/Alerts/Guide/papers/dreier/dreier2.html|title=Rent Deregulation in California and Massachusetts: Politics, Policy, and Impacts – Part II|author=Peter Dreier|date=May 14, 1997|access-date=October 18, 2007|archive-date=October 22, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022202648/http://tenant.net/Alerts/Guide/papers/dreier/dreier2.html|url-status=live}}</ref> په ۲۰۱۸ ز کال کې، د ایالت  په کچه یو نوښت (۱۰) وړاندیز هڅه وکړه، څو د کاسټا ـ هوکینز قانون لغو کړي، چې د تصویب په حالت کې یې، ښارونو او ښاروالیو ته اجازه ورکوله ،څو«قوي» سیستمونه یا« د تشو کورونو کنټرول» عملي کړي او د کرایې کنټرول، له ۱۹۹۵ ز کال وروسته په جوړو شوو ودانیو باندې تطبیق شي، چې په یوې کورنۍ باندې یې د کورونو د کرايې کنټرول شونی کاوه. د مګړۍ دغه ټول موارد د کاسټا هاوکینز له خوا ممنوع دي. دغه وړاندیز ۵۹ د ۴۱ په مقابل کې له ماتې سره مخامخ شو. د کرایې د ډېر کنټرول لپاره په ۲۰۲۱ ز کال کې د ۲۱ وړاندیز په نامه د اختلاف له امله، له ورته ماتې سره مخامخ شو. <ref name="CA_SOS_Prop10">{{cite web|url=https://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2018-general/sov/92-ballot-measures.pdf|title=State Ballot Measures|publisher=[[Secretary of State of California]]|access-date=2019-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200833/https://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2018-general/sov/92-ballot-measures.pdf|archive-date=2019-01-08|url-status=live|quote=State Totals 4,949,543 7,251,443 Percent 40.6% 59.4%}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ballotpedia.org/California_Proposition_10,_Local_Rent_Control_Initiative_(2018)|title=California Proposition 10, Local Rent Control Initiative (2018)|access-date=2019-03-04|archive-date=2019-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225191256/https://ballotpedia.org/California_Proposition_10,_Local_Rent_Control_Initiative_(2018)|url-status=live}}</ref> == سرچینې == fbsqxa1xb3r5ppc4nn0vzl0rksh9cya 0 58549 370878 346130 2026-11-08T12:15:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370878 wikitext text/x-wiki د متحده ايالاتو وسله والو ځواکونو د ۲۰۲۱ز کال د اګست په دېرشمه نېټه له افغانستان څخه د وتلو بهير بشپړ کړ او په دې توګه يې د افغانستان د ۲۰۰۱-۲۰۲۱ز کلونو جګړه پای ته ورسوله. له افغانستانه وتل د دوحې د تړون (په رسمي ډول افغانستان ته د سولې راوستلو تړون نوم ورکړل شوی) سره په مطابقت کې ترسره شول، کوم چې د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د ټرمپ د ادارې او طالبانو تر منځ، بې له دې چې د افغانستان حکومت په کې برخه واخلي، لاسليک شوی و. همدې تړون له افغانستان څخه د ټولو بهرنيو ځواکونو د وتلو لپاره لار پرانيسته، په مقابل کې طالبانو ژمنه وکړه چې القاعده ته به د دوی تر واک لاندې سيمو څخه د فعاليت اجازه نه ورکوي او په راتلونکي کې به د دايمي اوربند لپاره د طالبانو او افغان دولت تر منځ خبرې کېږي. <ref>{{Cite news|last=Qazi|first=Shereena|title=Afghanistan's Taliban, US sign agreement aimed at ending war|date=29 February 2020|access-date=6 March 2020|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/29/afghanistans-taliban-us-sign-agreement-aimed-at-ending-war|work=[[Al Jazeera]]|archive-date=12 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912160729/https://www.aljazeera.com/news/2020/02/afghanistan-taliban-sign-deal-america-longest-war-200213063412531.html|url-status=live}}</ref><ref name="Deal">{{cite web|date=29 February 2020|title=Afghan conflict: US and Taliban sign deal to end 18-year war|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-51689443|access-date=September 2, 2021|work=[[BBC News]]}}</ref> د دوحې د تړون د يوې برخې په توګه، د ټرمپ ادارې موافقه کړې وه چې په لومړي سر کې به د ۲۰۲۰ز کال د جولای تر مياشتې پورې په افغانستان کې د ۱۳،۰۰۰ امریکايي سرتېرو شمېر ۸،۶۰۰ سرتېرو ته راکم کړي، له دې وروسته به د ۲۰۲۱ز کال د مۍ تر لومړۍ نېټې ټول بهرني ځواکونه ووځي، خو په دې شرط که طالبان په خپله ژمنه ودرېږي. د بايډن د ادارې په پيل کې، په افغانستان کې ۲،۵۰۰ امريکايي سرتېري موجود وو او په اپريل کې بايډن وويل چې متحده ايالات به د مۍ له لومړۍ نېټې د دې سرتېرو ايستل پيل نه کړي، بلکې د سپتمبر تر يوولسمې به د انخلاء پروسه بشپړه کړي. طالبانو د مۍ په لومړۍ نېټه وروستۍ جګړه پيل کړه. د جولای په اتمه نېټه، له افغانستان نه د انخلاء لپاره نوې نېټه چې هغه د اګست يودېرشمه وه وټاکل شوه. که څه هم بايډن د اګست له يودېرشمې وروسته هم د انخلاء د نېټې غزولو باندې غور وکړ، خو رد يې کړ. د ۲۰۲۱ز کال د اګست په لومړيو کې په افغانستان کې نږدې شپږ سوه او پنځوس امريکايي سرتيري موجود و، دوی ته دنده سپارل شوې وه چې د کابل نړيوال هوايي ډګر او د متحده ايالاتو سفارت وساتي. په جولای کې د متحده ايالاتو څارګرو ادارو ارزونو اټکل کړی و چې له افغانستان نه د ټولو امریکايي سرتېرو له وتلو وروسته په څو مياشتو يا څو اونيو کې به کابل سقوط وکړي، خو امنيتي وضعيت په چټکۍ سره خراب شو.<ref>{{cite web|url=https://opedcolumn.news.blog/2020/03/21/us-taliban-deal-india-should-chalk-out-a-new-strategy/|title=U.S.-Taliban Deal: India should Chalk-out a New Strategy|first=Manish|last=Rai|work=Oped Column Magazine|date=21 March 2020|access-date=24 February 2021|archive-date=3 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103074450/https://opedcolumn.news.blog/2020/03/21/us-taliban-deal-india-should-chalk-out-a-new-strategy/|url-status=live}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|last=Cronk|first=Terri Moon|date=14 April 2021|title=Biden Announces Full U.S. Troop Withdrawal From Afghanistan by Sept. 11|url=https://www.defense.gov/Explore/News/Article/Article/2573268/biden-announces-full-us-troop-withdrawal-from-afghanistan-by-sept-11/|url-status=live|access-date=2021-08-16|website=U.S. Department of Defense|language=en-US}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|date=2021-04-14|title=Remarks by President Biden on the Way Forward in Afghanistan|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/04/14/remarks-by-president-biden-on-the-way-forward-in-afghanistan/|access-date=2021-08-16|website=The White House|language=en-US|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414220414/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/04/14/remarks-by-president-biden-on-the-way-forward-in-afghanistan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=8 July 2021|title=Biden says US war in Afghanistan will end August 31|url=https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|first1=Zeke|last1=Miller|first2=Aamer|last2=Madhani|access-date=8 July 2021|website=Associated Press|language=en|archive-date=8 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708195329/https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/08/24/world/asia/biden-afghanistan-withdrawal-evacuation.html|title=Biden Sticks to Afghan Deadline, Resisting Pleas to Extend Evacuation|first1=Mark|last1=Landler|first2=Michael D.|last2=Shear|date=25 August 2021|newspaper=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="Cooper">{{Cite news|last1=Cooper|first1=Helene|last2=Rogers|first2=Katie|last3=Gibbons-Neff|first3=Thomas|date=8 August 2021|title=As Taliban Capture Cities, U.S. Says Afghan Forces Must Fend for Themselves|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/08/08/us/politics/taliban-afghanistan-united-states.html|access-date=13 August 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Swanson">{{Cite web|last=Swanson|first=Ian|date=25 June 2021|title=Roughly 650 troops to stay in Afghanistan after withdrawal: report|url=https://thehill.com/policy/defense/560237-roughly-650-troops-to-stay-in-afghanistan-after-withdrawal-report|access-date=13 August 2021|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/08/16/politics/biden-afghanistan-speech/index.html|title=Biden admits Afghanistan's collapse 'did unfold more quickly than we had anticipated'|author1=Kevin Liptak|author2=Jeff Zeleny|author3=Kaitlan Collins|author4=Jennifer Hansler|author5=Maegan Vazquez|website=CNN|date=August 16, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/joe-biden-evacuations-32bb6a22846f649b626a3130f8c5dffb|first=Nomaan|last=Merchant|first2=Zeke|last2=Miller|title=Misread warnings helped lead to chaotic Afghan evacuation|date=18 August 2021|website=AP NEWS}}</ref> په ټول افغانستان کې د طالبانو له پرله پسې برياوو وورسته د اګست په دولسمه نېټه د بايډن ادارې اعلان وکړ چې درې زره نور امريکايي سرتيري به د کابل نړيوال هوايي ډګر ته واستول شي، تر څو د سفارت د کار کوونکو، د متحده ايالاتو اتباع او د ايس.آی.وي (SIV) لپاره عريضه کوونکو د تخليې امنيت خوندي کړي. په ولايتونو کې د طالبانو په چټک پرمختګ سره، د اګست په څوارلسمه نېټه متحده ايالاتو د خپلو سرتېرو شمېر پنځه زرو ته لوړ کړ. د اګست په پنځلسمه نېټه د کابل په سقوط سره زر نور سرتېرې هم واستول شول او د اګست په شپاړسمه نېټه زر نور عسکر واستول شول، په دې توګه د ټولو سرتېرو شمېر اوه زرو ته ورسېد. وروستيو امريکايی الوتکو د ۲۰۲۱ز کال د اګست مياشتې په دېرشمه نېټه د شپې په يوولس بجو او نهه پنځوس دقيقو د کابل هوايي ډګر تر شا پرېښود. <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/12/us-renews-call-for-americans-to-leave-afghanistan-immediately|date=12 August 2021|access-date=September 11, 2021|title=US sending troops to help evacuate embassy staff in Kabul|work=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin|first=David|date=12 August 2021|title=Pentagon sending troops to Kabul to help evacuation of U.S. Embassy|url=https://www.cbsnews.com/news/kabul-afghanistan-us-embassy-evacuation-pentagon/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815161234/https://www.cbsnews.com/news/kabul-afghanistan-us-embassy-evacuation-pentagon/|archive-date=15 August 2021|website=CBS News}}</ref><ref name="wp140821">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/08/14/afghanistan-taliban-advance-humanitarian/|title=Biden authorizes additional troops to Kabul as Taliban closes in on capital|date=2021-08-14|first=Karen|last=DeYoung|first2=Susannah|last2=George|first3=Rachel|last3=Pannett|first4=Sammy|last4=Westfall}}</ref><ref name="nbc150821">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/u-s-send-additional-1-000-troops-kabul-amid-afghan-n1276881|access-date=11 September 2021|date=August 15, 2021|first=Courtney|last=Kube|first2=Teaganne|last2=Finn|title=U.S. to send 1,000 more troops to Kabul after Afghan government collapses|website=NBC News}}</ref><ref name="LastFlight">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/08/30/politics/us-military-withdraws-afghanistan/index.html|access-date=September 11, 2021|date=31 August 2021|title=The last US military planes have left Afghanistan, marking the end of the United States' longest war|first=Nicole|last=Gaouette|first2=Jennifer|last2=Hansler|first3=Barbara|last3=Starr|first4=Oren|last4=Liebermann|website=CNN}}</ref> «د متحده ايالاتو ځواکونو افغانستان فاروارډ» ماموريت د ۲۰۲۱ز کال د جولای په اومه نېټه جوړ شو، دا ماموريت د ټولو امريکايي ديپلوماتانو، امنيتي، سلاکارۍ او د تروريزم ضد عملې چې له افغانستانه د امريکايي سرتېرو له وتلو وروسته دې هيواد کې پاتې و، د تخليې د چارو د څارنې لپاره د پخواني ماموريت د ځای ناستي په توګه رامنځ ته شوی و. متحده ايالاتو همدا راز «د متحدينو خونديتابه» په نوم عمليات هم پر لاره واچول، تر څو ټول ژباړونکي او هغه ټاکلي افغانان د الوتکو په واسطه امريکا ته انتقال کړي چې د غچ له ګواښ سره مخ وو. په هر حال، د ۲۰۲۱ز کال د اګست مياشتې په پنځلسمه نېټه د طالبانو په لاس د کابل له سقوط وروسته له افغانستانه د ټولو امريکايانو، وړ افغانانو او د ناټو هيوادونو اتباعو د ايستلو عمليات ګړندي کړای شوي وو. د ناټو د پرېکنده ملاتړ ماموريت د ۲۰۲۱ز کال د جولای مياشتې په دولسمه نېټه پای موندلی و. <ref name="Time 20212">{{cite magazine|last=Satia|first=Priya|date=27 April 2021|title=History's Warning for the U.S. Withdrawal From Afghanistan|url=https://time.com/5959073/afghanistan-withdrawal-empire-history/|url-status=live|editor-last=Felsenthal|editor-first=Edward|editor-link=Edward Felsenthal|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|location=[[New York City]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427194916/https://time.com/5959073/afghanistan-withdrawal-empire-history/|archive-date=27 April 2021|access-date=27 April 2021}}</ref> د متحده ايالاتو له وتلو وروسته، نږدې زر تنه د متحده ايالاتو اوسېدونکي او هغه افغانان چې د متحده ايالاتو يا نورو هيوادونو وېزې يې لرلې طالبانو ايسار کړل او د متحده ايالاتو حکومت ته يې اجازه ورنه کړه چې دوی بوځي. د ۲۰۲۱ز کال د سپتمبرمياشتې په اته وېشتمه او نهه ويشتمه نېټه، د متحده ايالاتو د دفاع وزير «لويډ اسټين»، د ګډو ځواکونو قوماندان جنرال مارک ميلي او د متحده ايالاتو د مرکزي قوماندانۍ قوماندان جنرال فرانک ميککنزي د امريکا د دفاع وزارت له هغو يو شمېر مسئولینو څخه وو چې د کانګريس په وړاندې د شاهدۍ پر مهال يې د ولسمشر بايډن پخوانۍ ادعا رد کړه چې ګوندې له افغانستانه د سرتېرو د ايستلو پرېکړه يې د متحده ايالاتو د لوړ پوړو پوځي مشرانو د مشورې پر بنسټ کړې وه، دوی وويل په حقيقت کې يې ولسمشر ته مشوره ورکړې وه چې افغانستان کې سرتيري وساتي.<ref>{{cite news|last1=Melissa Eddy and|last2=Thomas Gibbons-Neff|title=U.S. Citizens and Afghans Wait for Evacuation Flights From Country’s North|url=https://www.nytimes.com/2021/09/05/world/europe/afghanistan-us-citizens-taliban.html|access-date=6 September 2021|work=[[The New York Times]]|date=5 September 2021|language=en|quote=Around 1,000 people, including dozens of American citizens and Afghans holding visas to the United States or other countries, remained stuck in Afghanistan for the fifth day on Sunday as they awaited clearance for the departure from the Taliban}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/09/05/taliban-wont-let-americans-leave-afghanistan-gop-rep-michael-mccaul/5741062001/|date=2021-09-05|first=Matthew|last=Brown|access-date=11 September 2021|work=[[USA Today]]|title=GOP Rep. Michael McCaul: Taliban won't let planes of Americans leave Mazar-i-Shari}}</ref><ref name="contradict">{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/574283-top-generals-contradict-biden-say-they-advised-leaving-2500-troops-in|title=Generals contradict Biden, say they advised leaving troops in Afghanistan|first=Morgan|last=Chalfant|publisher=The Hill|date=2021-09-28|access-date=2021-09-29}}</ref><ref name="continuestestimony">{{cite news|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/afghanistan-withdrawal-house-hearing-09-29-21/index.html|title=Top military leaders testify on Afghanistan withdrawal|publisher=CNN|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021}}</ref> == پخواني پرمختګونه == === د اوباما اداره === په ۲۰۱۱ز کال کې ولسمشر اوباما اعلان وکړ چې په ۲۰۱۴ز کال کې به د متحده ايالاتو ځواکونه له افغانستانه ووځي او په دې توګه به د «تلپاتې ازادۍ عملياتو» ماموريت ته د پای ټکی کېږدي. که څه هم تر ۲۰۱۴ز کال پورې له افغانستانه د د پام وړ امريکايي او د ناټو د نړيوال امنيت مرستندويه ځواکونو (ايساف) سرتيري له افغانستانه وتلي و، د افغانستان په داخل کې ۹،۸۰۰ امريکايي سرتيري «د ازادۍ عملياتو څارنې» ماموريت پر مهال پاتې وو، دا سرتيري د ناټو د وروستي «پرېکنده ملاتړ ماموريت» برخه وو. د نوو پوځي عملياتو په رڼا کې جنرال جان ايف. کمپبيل د زرو نورو امریکايي سرتېرو غوښتنه وکړه. <ref name="Time 2021">{{cite magazine|last=Satia|first=Priya|date=27 April 2021|title=History's Warning for the U.S. Withdrawal From Afghanistan|url=https://time.com/5959073/afghanistan-withdrawal-empire-history/|url-status=live|editor-last=Felsenthal|editor-first=Edward|editor-link=Edward Felsenthal|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|location=[[New York City]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427194916/https://time.com/5959073/afghanistan-withdrawal-empire-history/|archive-date=27 April 2021|access-date=27 April 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=DeYoung|first=Karen|title=Obama's drawdown in Afghanistan will shift tactics in war|url=https://www.washingtonpost.com/national/national-security/obamas-drawdown-in-afghanistan-will-shift-tactics-in-war/2011/06/22/AGsVJagH_story.html|access-date=4 September 2012|newspaper=The Washington Post|date=23 June 2011|archive-date=13 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213091014/https://www.washingtonpost.com/national/national-security/obamas-drawdown-in-afghanistan-will-shift-tactics-in-war/2011/06/22/AGsVJagH_story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Landler|first1=Mark|last2=Cooper|first2=Helene|title=Obama Will Speed Pullout From War in Afghanistan|url=https://www.nytimes.com/2011/06/23/world/asia/23prexy.html|access-date=21 March 2021|work=[[New York Times]]|date=22 June 2011|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201074114/https://www.nytimes.com/2011/06/23/world/asia/23prexy.html|url-status=live}}</ref><ref name="Sentinel">{{cite news|url=https://www.military.com/daily-news/2014/12/29/amid-confusion-dod-names-new-mission-operation-freedoms.html|title=Amid Confusion, DoD Names New Mission 'Operation Freedom's Sentinel'|last=Sisk|first=Richard|work=Military.com|date=29 December 2014}}</ref> === د ټرمپ اداره === د متحده ايالاتو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ تر ادارې لاندې، په افغانستان کې د متحده ايالاتو تګلاره د ۲۰۱۷ز کال د اپريل په مياشت کې په دې ډول اعلان شوه چې «د افغان ځواکونو د روزنې، مشورې او ملاتړ په موخه د ځانګړو عملياتي ځواکونو زياتول؛ د هغو عناصرو پسې پاکستان ته د تګ لپاره لا پياوړې طرحه کوم چې د طالبانو مرسته کوي؛ نوره توپخانه او هوايي ځواک استول او په کابل کې د اوسني حکومت د بقا په موخه سياسي ملاتړ».<ref>{{cite news|first=Eli|last=Lake|authorlink=Eli Lake|title=Without plan, Trump allows more troops for Afghanistan|url=https://www.kansas.com/opinion/opn-columns-blogs/article156508114.html|url-status=live|access-date=25 August 2017|agency=WP Bloomberg|newspaper=The Wichita Eagle|date=16 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825055916/http://www.kansas.com/opinion/opn-columns-blogs/article156508114.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> د ۲۰۱۷ز کال د جولای په مياشت کې، په داسې حال کې چې افغانستان کې د متحده ايالاتو د عملياتي سرتېرو رسمي شمېر اته زره او څلور سوه تنه و، ولسمشر ټرمپ د متحده ايالاتو پوځ ته د پرېکړې کولو اختيار وکړ، تر څو په سوريه، عراق او افغانستان کې د پوځي عملياتو لپاره، مخکې له دې چې د سپينې ماڼۍ رسمي تاييد واخلي، د سرتېرو شمېر زيات کړي. د متحده ايالاتو د دفاع وزير جيم متاييس وويل: «په افغانستان کې زموږ ټول ماموريت د پخوا په څېر په خپل حال پاتې کېږی».<ref>{{cite news|first1=Barbara|last1=Starr|first2=Ryan|last2=Browne|title=Mattis confirms White House has given him authority to set Afghanistan troop levels|url=https://edition.cnn.com/2017/06/13/politics/pentagon-afghanistan-troop-levels/index.html|access-date=24 August 2017|work=[[CNN]]|date=14 June 2017|archive-url=https://archive.today/20170824161756/http://edition.cnn.com/2017/06/13/politics/pentagon-afghanistan-troop-levels/index.html|archive-date=24 August 2017|url-status=live}}</ref>.<ref>{{cite news|author1=Nicole Gaouette|title=Trump delegates troop decisions, to praise and concern|url=https://edition.cnn.com/2017/06/16/politics/trump-military-troops-afghanistan-mattis/index.html|access-date=24 August 2017|work=[[CNN]]|date=17 June 2017|archive-url=https://archive.today/20170824160855/http://edition.cnn.com/2017/06/16/politics/trump-military-troops-afghanistan-mattis/index.html|archive-date=24 August 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Gordon|first1=Michael R.|title=Trump Gives Mattis Authority to Send More Troops to Afghanistan|url=https://www.nytimes.com/2017/06/13/world/asia/mattis-afghanistan-military.html|access-date=24 August 2017|newspaper=The New York Times|date=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614064253/https://www.nytimes.com/2017/06/13/world/asia/mattis-afghanistan-military.html|archive-date=14 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.defensenews.com/2017/07/21/mattis-authority-delegated-by-trump-in-afghanistan-is-tactical-not-strategic/|title=Mattis: Authority delegated by Trump in Afghanistan is tactical, not strategic|last1=Copp|first1=Tara|date=21 July 2017|work=Military Times|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20170824164655/https://www.defensenews.com/2017/07/21/mattis-authority-delegated-by-trump-in-afghanistan-is-tactical-not-strategic/|archive-date=24 August 2017|access-date=24 August 2017}}</ref> د ۲۰۱۷ز کال د اګست د مياشتې په يو ويشتمه نېټه ولسمشر ټرمپ د افغانستان لپاره د خپلې ادارې تګلاره اعلان کړه، هغه وويل «بريا به روښانه تعريف ولري: زموږ پر دوښمنانو بريد، په عراق او شام کې اسلامي دولت (داعش) له منځه وړل، د القاعده پاشل، د طالبانو له خوا د هيواد د نيولو مخنيوی او تر راولاړېدو مخکې پر امريکايانو د ډله ايزو تروريستي بريدونو درول دي». د اګست په څلورويشتمه په افغانستان کې د امريکايي او ناټو قواوو عمومي قوماندان جنرال جان ډبليو. نيکولسن تاييد کړه چې د سرتېرو شمېر، تګلاره او د بريا لپاره شرايط د جګړې تر حرکت او ځمکنيو شرايطو پورې تړلي دي، نه د خپلې خوښې تر وخت پورې. ټرمپ روښانه نه کړه چې څومره سرتيري به د هغه د نوي پرانيستې پايلې تګلارې تر مخې واستول شي، خو د کانګريس مسئولينو ته ويل شوي و چې څلور زره نور سرتيري به واستول شي. د اګست په دېرشمه نېټه واشنګټن پوسټ راپور ورکړ چې شونې ده افغانستان ته په نوو استول کېدونکو ځواکونو کې به د پراشوت روزل شوي سرتيري او همدا راز کم شمېر سمندري وسله والې توپخانې ځواکونه شامل وي چې هر واحد به سل يا د دې په شا او خوا کې سرتېري ولري، دوی به په ټول هيواد کې خپاره شي تر څو هوايي تشې ډکې کړی. د راپور پر بنسټ شونې ده چې د هوايي ملاتړ لپاره د ايف-۱۶ جنګني الوتکې، ای-۱۰ د ځمکني بريد الوتکې او نورې بي-۵۲ ‌ډوله بمبار ملاتړ، يا د دې تولو يوه ټولګه به هم وکارول شي. د ورځپاڼې په راپور کې زیاته شوې وه: «په کابل کې د متحده ايالاتو مسئولينو ويلي چې د متحده ايالاتو اضافي سرتيري به امريکايانو سره مرسته وکړي چې په ډېرو سيمو او د جګړې ډګر ته يه نژدې ځايونو کې افغان سرتېرو ته مشوره ورکړي. د هيواد له سترو پوځي مرکزونو څخه د زياتو واحدونو په لرې کېدو سره اضافي هوايي ملا تړ او توپخانې ته به اړتيا وي، تر څو دې ځواکونو ته پوښښ ورکړي». نيويارک ورځپاڼې ولېکل «امريکايي پوځيان به وکولای شي چې د جګړې په ډګر کې ټاکلو افغان پوځي غونډونو ته مشوره ورکړي، د دې پر ځای چې له لرې مرکز څخه د هغوی ته لارښوونه وکړي. دوی همدا راز کولای شي چې د ځانګړو عملياتو د ځواکونو د روزنې لپاره اقدام وکړي او په دې توګه د افغان کمانډو شمېر کې د پام وړ زياتوالی راولي. دا چاره به د جګړې له امريکايي قوماندانانو او سرتېرو سره مرسته وکړي چې د لا زياتو افغان پوځي واحدونو په استازيتوب د هوايي او توپخانې د ملاتړ غوښتنه وکړي.<ref name="WP20170821">{{cite news|author1=David Nakamura and Abby Phillip|title=Politics Trump announces new strategy for Afghanistan that calls for a troop increase|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-expected-to-announce-small-troop-increase-in-afghanistan-in-prime-time-address/2017/08/21/eb3a513e-868a-11e7-a94f-3139abce39f5_story.html|access-date=25 August 2017|date=21 August 2017|archive-url=https://archive.today/20170825055254/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-expected-to-announce-small-troop-increase-in-afghanistan-in-prime-time-address/2017/08/21/eb3a513e-868a-11e7-a94f-3139abce39f5_story.html|archive-date=25 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="NYT20170821">{{cite news|first1=Julie|last1=Hirschfeld Davis|first2=Mark|last2=Landler|title=Trump Outlines New Afghanistan War Strategy With Few Details|url=https://www.nytimes.com/2017/08/21/world/asia/afghanistan-troops-trump.html|date=August 21, 2017|url-status=live|access-date=24 August 2017|newspaper=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824132249/https://www.nytimes.com/2017/08/21/world/asia/afghanistan-troops-trump.html|archive-date=24 August 2017}}</ref><ref>{{cite news|author1=Mujib Mashal|title=U.S. Troop Increase in Afghanistan Is Underway, General Says|url=https://www.nytimes.com/2017/08/24/world/asia/afghanistan-troop-increase-trump-taliban.html|access-date=25 August 2017|date=24 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812231043/https://www.nytimes.com/2017/08/24/world/asia/afghanistan-troop-increase-trump-taliban.html|archive-date=12 August 2021|url-status=live}}</ref><ref name="WPAP20170830">{{cite news|first=Lolita C.|last=Baldor|title=Pentagon: US troop total in Afghanistan larger than reported|url=https://apnews.com/article/north-america-syria-ap-top-news-iraq-afghanistan-3b1272b658d54bd988fff9cf84a5c6c0|date=August 30, 2017|access-date=31 August 2017|work=Associated Press}}</ref><ref name="NYT20170830">{{cite news|last1=Cooper|first1=Helene|title=U.S. Says It Has 11,000 Troops in Afghanistan, More Than Formerly Disclosed|url=https://www.nytimes.com/2017/08/30/world/asia/afghanistan-troop-totals.html|access-date=31 August 2017|newspaper=The New York Times|date=30 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816224202/https://www.nytimes.com/2017/08/30/world/asia/afghanistan-troop-totals.html|archive-date=16 August 2017}}</ref> == سرچینۍ == 9v04l2zphw1s8yvo3oe4egl8ho9qfgd 0 58623 371194 274901 2026-11-08T18:20:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371194 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''کیلی میلر''' (۱۸ جولای ۱۸۶۳ – ۲۹ دسمبر ۱۹۳۹ ز کال) امریکايي ریاضي پوه، ټولن پوه، مقاله لیکونکی، د ورځپاڼې کالم لیکونکی، لیکوال او د نږې نیمې پېړۍ لپاره د امریکايي تور پوستو په معنوي ژوند کې یو مهم شخصیت و. هغه د "پتومک حماسې په ویونکي" مشهور و.<ref>{{cite journal|editor1-last=Gary|editor1-first=Lawrence E.|title=Social Research and the Black Community - Selected Issues and Prioities|date=1973|page=23|location=Howard University}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده کړې == کیلي میلر د الیزابت میلر او مشر کیلي میلر له لسو زامنو شپږم و. مور یې مخکې غلامه وه او پلار یې یو آزاد تور پوستی امریکايي و، چې د کنفدرېشن په ځواکونو کې یې د وېنسبورو د ډلګۍ مشر په توګه خدمت کړی و. میلر د سویلي کارولینا په وینسبورو کې وزېږېد او هلته ابتدایه او عالي ښوونځي ته ولاړ. میلر له ۱۸۷۸-۱۸۸۰ ز کال پورې د فیرفیلډ انستیتیوت ته لاړ. د هغو لاسته راوړنو له امله چې میلر لرلې، د هاوارد پوهنتون له خوا ورته چې د امریکا له کورنۍ جګړې وړاندې تورپوستو ته ځانګړی پوهنتون و د تحصیلي بورس/سکالرشېپ وړاندیز وشو. میلر د چمتووالي د درې کلنې دورې درسي پروګرام چې یوناني او لاتین ژبې او ریاضي په کې شاملېدل په دوه کلونو کې بشپړ کړ. هغه د یوې پوهنځۍ له بشپړولو په چټکۍ بلې پوهنځۍ ته لاړ. میلر له ۱۸۸۲-۱۸۸۶ ز کال پورې په هاوارد پوهنتون کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. په ۱۸۸۶ ز کال کې مېلر دا فرصت ترلاسه کړ، څو له کپتان ادګار فریسبي سره د پرمختللې ریاضي په برخه کې زده کړې وکړي. فریسبي یو امریکايي ریاضي پوه و چې د امریکا د متحده ایالاتو د سمندریزو ځواکونو په لیدن ځای/کنټرول خونه کې یې کار کاوه. د فریسبي همکار سیمون نیوکامب د مېلر په ذهني وړتیا وپوهېد او مشوره یې ورکړه چې په جانز هاپکینز پوهنتون کې زده کړې وکړي. میلر دوه کاله (۱۸۸۷-۱۸۸۹ ز کال) په جان هاپکنز پوهنتون کې تېر کړل، هغه لومړنی افریقايي- امریکايي و چې دغه پوهنتون ته یې لار موندلې وه. میلر د ریاضي، فزیک او ستورپوهنې په برخه کې زده کړې وکړې او لومړنی افریقايي الاصله امریکايي و چې د امریکا په متحده ایالاتو کې یې پرمختللې ریاضي ولوسته. میلر د الفا فی الفا (Alpha Phi Alpha) ټولنې غړی و.<ref name="anb.org">Michael R. Winston. [http://www.anb.org/articles/15/15-00478.html "Kelly Miller,"] American National Biography Online, Feb. 2000.</ref><ref name="Shakil2010">{{cite journal|last1=Shakil|first1=M|title=African-Americans in mathematical sciences - a chronological introduction|journal=Polygon|date=2010|volume=4|issue=Spring|pages=27–42|url=http://www.mdc.edu/main/images/AFRICAN-AMERICANS_IN_MATHEMATICALSCIENCES_-_A_CHRONOLOGICAL_INTRODUCTION_tcm6-61396.pdf|access-date=8 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mulambda.org/page.php?parent_id=&page_id=15979|title=Notable Alpha Men|publisher=Alpha Phi Alpha fraternity, Mu Lambda chapter|access-date=2007-11-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023221113/http://www.mulambda.org/page.php?parent_id=&page_id=15979|archive-date=2007-10-23}}</ref> == مسلک == میلر د هغو مالي ستونزو له امله چې لرلې یې په جانز هاپکینز پوهنتون کې یې زده کړو ته د دوام ورکولو توان نه درلود. هغه له ۱۸۸۹-۱۸۹۰ ز کال پورې د واشنګټن ډي سي په ام سټریټ عالي ښوونځي کې د ریاضي درس ورکړ. هغه چې په ۱۸۹۰ ز کال کې په هاوارد کې د ریاضي د فروفیسور/ښوونکي په توګه وټاکل شو، په ۱۸۹۵ ز کال کې یې د ټولنپوهنې، د انساني ټولنې د چلن او پراختیا د جوړښت مضمونونه یې په درسي پروګرام کې شامل کړل او له ۱۸۹۵ ز کال څخه یې تر ۱۹۳۴ ز کال پورې د ټولنپوهنې د ښوونکي په توګه خدمت وکړ. میلر په ۱۹۰۳ ز کال کې د هاوارد پوهنتون د حقوقو له پوهنځي څخه فارغ او په ۱۹۰۷ ز کال کې د علومو او هنر د کالج د رئیس په توګه وټاکل شو.<ref name="millerbio">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/kelly-miller-542616|title=Kelly Miller Biography (1863–1939)|publisher=biography.com|access-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410213935/http://www.biography.com/people/kelly-miller-542616|archive-date=2017-04-10|url-status=live}}</ref><ref name="millerbio2">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/kelly-miller-542616|title=Kelly Miller Biography (1863–1939)|publisher=biography.com|access-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410213935/http://www.biography.com/people/kelly-miller-542616|archive-date=2017-04-10|url-status=live}}</ref> د هغه د مشرۍ پر مهال چې دوولس کاله یې دوام وکړ، په یاد کالج کې پام وړ بدلونونه راغلل. زوړ درسي نصاب یې معاصر کړ او د طبیعي علومو او ټولنیزو علومو په برخو کې یې نوې څانګې زیاتې کړې. مېلر، د هاوارد پوهنتون کلک ملاتړی و او په فعال ډول یې دغه پوهنتون ته زده کړیالان جذب کول. هغه په ۱۹۱۴ ز کال کې د امریکايي تورپوستو د موزیم او کتابتون طرح جوړه کړه. هغه جیسی ای. مورلنډ قانع کړ څو خپل لوی شخصي کتابتون چې په افریقا او امریکا کې د تور پوستانو اړوند و، هاوارډ پوهنتون ته ور وبخښي، چې له دغې چارې سره یې د امریکايي تورپوستانو د موزیم او کتابتون بنسټ کېښود.<ref name="anb.org2">Michael R. Winston. [http://www.anb.org/articles/15/15-00478.html "Kelly Miller,"] American National Biography Online, Feb. 2000.</ref> هغه د ۱۸۹۷ ز کال د مارچ په ۵ مه د فردریک داګلاس د خاطراتو د لمانځنې په غونډه کې یو له ګډون کوونکو څخه و، داګلاس د تورپوستو امریکایانو د اکاډمي بنسټ اېښودونکی و، چې د الګساندار کرومیل له خوا یې مشري کېدله. تر هغه مهاله چې په ۱۹۲۸ کال کې د دغه اکاډمۍ چارې بندې شوې، میلر د باسواده افریقايي الاصله امریکایانو د لویې ټولنې یو له فعاله غړو څخه و چې تل یې د نژاد پلوه تحصیلي بورسونو د رد کولو، د فردي، ټولنیزو او سیاسي برابرۍ په برخه کې د تور پوستو د ادعا د ترویج او د افریقايي امریکايي وګړو د ټولنپوهنې اړوند مطالعاتو او تاریخونو په نشرولو لاس پورې کاوه.<ref>Seraile, William. Bruce Grit: The Black Nationalist Writings of John Edward Bruce. Univ. of Tennessee Press, 2003. p110-111</ref><ref>Alfred A. Moss. The American Negro Academy: Voice of the Talented Tenth. Louisiana State University Press, 1981.</ref> میلر، د ویلیام ادوارد برګهارت دیوبویس په مشرۍ خوځښت کې د فعالیت له مخې په ملي کچه شهرت ترلاسه کړ. هغه د بوکرتي واشنګټن د "پخلاینې" او "بنسټ پالنې" په شخړه کې له ځانه پام وړ فکري رهبري وښوده. میلر له دوه اړخونو د خلکو په منځ کې پېژندل شوی. د افریقايي امریکایانو د ښوونې او روزنې په برخه کې، میلر نه د "بنسټ پالو" پلوی و – دیو بویس او د نیاګارا خوځښت – او نه هم د بوکر ټي. واشنګټن د پلویانو- "محافظه کارانو" پلوی و. مېلر د یوې منځنۍ تګلارې په لټه کې و، د ښوونې او روزنې د داسې یو نظام چې د حرفوي او ذهني روزنو په وړاندې کولو د افریقايي- امریکايي وګړو د "متوازنې ودې" لامل وګرځي.<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/ammem/aap/kmiller.html|title=Library of Congress: "Kelly Miller (1863-1939)"|access-date=2012-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130211045403/http://memory.loc.gov/ammem/aap/kmiller.html|archive-date=2013-02-11|url-status=live}}</ref> د ۱۹۲۴ ز کال په فبروري کې، مېلر د نېګرو سنهدرین کنفرانس د مشر په توګه وټاکل شو، هغه کنفرانس چې په شیکاګو کې د ۶۱ افریقايي – امریکايي بنسټونو غړي په کې راغونډ شوي و، څو خپل یووالی زیات او هڅه وکړي د ټولنیزو او سیاسي اصلاحاتو یو ګډ پروګرام طرح کړي.<ref>Glenda Elizabeth Gilmore, ''Defying Dixie: The Radical Roots of Civil Rights, 1919-1950.'' New York: W.W. Norton & Co., 2008; pg. 41.</ref> هغه باور درلود چې تورپوستي باید آزاد بازار ته د دولتي او یا ټولنیزو ځواکونو په پرتله ترجیح ورکړي او څرګنده یې کړه: <blockquote>پانګوال یوازې یوه پیاوړې انګېزه لري، تولید او د توکو پلور. نژاد او رنګ مهم تولیدونکی دی، خو دومره نه ... پانګوال د یوه پرانیستي بازار ملاتړی دی چې ټولو ته دا حق ورکوي، څو له هر ډول ممنوعیت پرته د خپلو وړتیاوو له مخې کار وکړي. له دې ځایګي څخه پانګوال او تور پوستی یو ډول دي. <ref>Olasky, Marvin, "History turned right side up", ''WORLD magazine''. 13 February 2010. p. 22.</ref></blockquote>هغه د پولیسو د نژادي تبعیض له نیوکه کوونکو څخه و، ده په ۱۹۳۵ ز کال کې څرګنده کړه، چې د پولیسو تاوتریخوالی د ټولنې باور ته زیان رسوي: "نږدې په بشپړ ډول پولیس یوازې د قانون وسیله ده چې تورپوستي له هغوی سره اړیکه ټینګوي. د پولیسو تاوتریخوالی د ټولو دولتي چارواکو او د قانون د پلي کوونکو افسرانو پر وړاندې د بې باورۍ او خواشیني توب لامل کېږي".<ref>{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-060415-093825|doi-access=free|title=Police Are Our Government: Politics, Political Science, and the Policing of Race–Class Subjugated Communities|year=2017|last1=Soss|first1=Joe|last2=Weaver|first2=Vesla|journal=Annual Review of Political Science|volume=20|pages=565–591}}</ref> === لیکلي آثار === میلر پیاوړی مقاله او کالم لیکونکی و، چې په ورځپاڼو، مجلو او کتابونو کې یې مقالې په چاپ رسېدلې، هغه همدارنګه له کوره بهر اسارت (Out of the House of Bondage) تر نامه لاندې کتاب په ګډون څو کتابونه لیکلي. میلر له ویلیام ادوارد برګهارت دیو بویس سره د رنګین پوستانو د پراختیايي ملي ټولنې د بحران په نامه (The Crisis) رسمي ژورنال په ایډیټ برخه کې هم مرسته کوله. مېلر په بوسټون ټرانسکرېپټ ورځپاڼه کې د نامه له یادولو پرته د خپلو مقالو په خپرولو پیل وکړ. مېلر همدارنګه د زده کړو د ارزونې، ډایل، ښوونې او روزنې او ټولنیزو علومو د ژورنال په هکله خپل نظریات شریک کړل. د هغه بې نومه مقالې په ۱۹۰۸ ز کال کې د نژاد د بدلون په نامه کتاب کې د څېړنو په اصلي موضوع واوښتې. مېلر وړاندیز وکړ چې افریقايي-امریکايي وګړي دا حق لري چې د هغو غیرعادلانه شرایطو پر وړاندې چې په سوېل کې د سپین پوستو د لوړاوي اړوند دي اعتراض وکړي. مېلر د نژادي برابرۍ، ودې او بنسټیزه کولو ملاتړ کاوه.<ref name="millerbio3">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/kelly-miller-542616|title=Kelly Miller Biography (1863–1939)|publisher=biography.com|access-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410213935/http://www.biography.com/people/kelly-miller-542616|archive-date=2017-04-10|url-status=live}}</ref><ref name="anb.org3">Michael R. Winston. [http://www.anb.org/articles/15/15-00478.html "Kelly Miller,"] American National Biography Online, Feb. 2000.</ref> په ۱۹۱۷ ز کال کې مېلر ولسمشر وودرو ویلسون ته په یو پرانیستي لیک کې چې په بالتیمور افرو- امریکن اونیزه کې خپور شو له لنینچ کولو نیوکه وکړه او هغه یې "محدود او په ملي کچه پراخ وګاڼه" د دغې ښکارندې په درولو کې یې د حکومت ناتواني "د دیموکراسي رسوايي" وبلله. "کله چې تورپوستي وګړي د هېواد په ټولو برخو کې وهل ډبول کېږي او د پناه غوښتنې په موخه مرکزي حکومت ته منډه کوي ځکه د مشکوکو قضاوتونو له مخې یې آزادي رد کېږي، دا پدې خلکو له ملنډو وهلو پرته بل څه ندي".<ref>{{cite news|last=Miller|first=Kelly|title=The Disgrace of Democracy|newspaper=Baltimore Afro-American|date=25 August 1917|page=4}}</ref> دغه پرانستی لیک، د نږدې یو کال لپاره د امریکا د متحده ایالاتو د وسله والو ځواکونو په کتابتون کې د یوې رسالې په توګه جریان درلود، تر هغه چې د "نظامي سانسور ادارې" امر ورکړ چې باید له کتابون وویستل شي، له دې امله چې "د دغه لیک لوستل د هغو سرتېرو روحیه چې د آلمان پر وړاندې جګړه کوي کمزورې کوي". میلر د د بشري حقونو لپاره د کیلي میلر د نړیوالې جګړې تاریخ (''Kelly Miller's History of the World War for Human Rights''  ) په نوم کتاب ولیکه، چې په کې " له وروستیو رسمي انځورونو جوړ د حیرانونکو انځورنو ټولګې په کې وې چې په عصري جګړه کې یې کارېدونکي نوي او وېرونکي وسایل تشریح او انځورول او همدارنګه په دغه ټولګه کې د هغو تور پوستو انځورونه هم و چې په پوځ او د سمندریزو ځواکونو په لیکو کې په جګړه بوخت وو".<ref>{{cite news|title=Bar Miller's book from camp libraries|newspaper=Chicago Defender|date=19 October 1918|page=1}}</ref> == مړینه او میراث == له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د میلر ژوند له ستونزو سره مخ شو. وروسته له هغه چې په ۱۹۱۸ کال کې ستانلی دورکی د هاوارد پوهنتون د رئیس په توګه وګمارل شو او نوې مرکزي اداره یې جوړه کړه، په ۱۹۱۹ ز کال کې یې د مېلر ځایګی یو درجه را کښته کړ او هغه یې د یو نوي پرانستل شوي کالج د رئیس په توګه وګماره. میلر تورپوستو ته په اړوندو چاپي رسنیو کې په اونیز ډول د مقالاتو او کالمونو لیکلو ته دوام ورکړ. د هغه لیکنې له ۱۰۰ څخه په زیاتو اخبارونو کې چاپ شوې. میلر په ۱۹۳۹ ز کال کې د هاوارد پوهنتون د ننه ومړ، د ده د مړینې پر مهال د هغه مېرمن انی می بوتلر او د دریمې کیلي، می، ایرن او پاول په نومونو څلور بچیان یې ژوندي و. یو زوی یې ایزاک نیوټن د هغه د ژوند پر مهال مړ شوی و.<ref>{{Cite news|date=5 October 1928|title=Miller, Isaac Newton|work=Evening Star|url=https://www.newspapers.com/clip/83864801/}}</ref> په ۱۹۴۱ ز کال کې په لی درویت پارک سیمه کې ۱۶۰ کوریز ښارګوټی او همدارنګه په واشنګټن کې د کیلي مېلر منځنی ښوونځۍ له هغه څخه د ستاینې په موخه یې په نوم ونومول شول.<ref name="apts">{{cite web|url=http://www.dchousing.org/property.aspx?id=60&AspxAutoDetectCookieSupport=1|title=2101 4th Street NW 20001|date=14 March 2016|publisher=dchousing.org|access-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314170726/http://www.dchousing.org/property.aspx?id=60&AspxAutoDetectCookieSupport=1|archive-date=14 March 2016|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 6slj4d7pndya5iqz6r2sxosor0frtvv 0 58643 371146 369344 2026-11-08T17:49:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371146 wikitext text/x-wiki '''ښاري سیمه''' یا '''له ودانیو ډکه سیمه''' د انسانانو هغه مېشت‌ځای ته ویل کېږي چې ګڼ نفوس او د انسان په لاس جوړې شوې زېربناوې ولري. ښاري سیمې د ښاري کېدو له لارې رامنځته کېږي او د ښاري مورفولوژۍ له مخې د ښارونو، ښارګوټو یا ښاري اطرافو په توګه ډلبندي کېږي. په ښاریتوب یا اربنېزم کې دا اصطلاح له کلیوالي سیمو لکه کلیو او بانډو سره متضاده ده؛ همدا راز په ښاري ټولنپېژندنه او ښاري انسان‌پېژندنه کې له طبیعي چاپېریال سره متضاده ده. د ښاري انقلاب په جریان کې د لومړنیو مخکښانو له‌خوا د ښاري سیمو د جوړېدو له امله د مدرنو ښارونو لرونکی انساني تمدن رامنځته شو چې د طبیعي زېرمو د کارولو تر څنګ پر چاپېریال د انساني اغېزو لامل شو. <ref>{{Cite journal|last=Baten|first=Joerg|date=2003|title=Creating Firms for a New Century: Determinants of Firm Creation around 1900|url=https://academic.oup.com/ereh/issue.|journal=European Review of Economic History|volume=7|issue=3|pages=301–329|via=EBSCO|doi=10.1017/S136149160300011X|hdl=10419/76463|s2cid=51520898|hdl-access=free}}</ref> په ۱۹۵۰ کال کې د نړۍ ښاري نفوس ۷۴۶ میلیونه و چې په را وروسته لسیزو کې ۳.۹ میلیارد کسانو ته پورته شوی دی. په ۲۰۰۹ کال کې د ښارمېشتو سیمو نفوس (۳.۴۲ میلیارده) و چې تر کلیوال‌مېشتو سیمو (۳.۴۱ میلیارده) لوړ شو، له هغه مهاله را وروسته نړۍ تر ډېره د ښاري کېدو خوا ته مخه کړې ده. په ۲۰۱۴ کال کې د ځمکې پر مخ ۷.۳ میلیارده وګړي اوسېدل چې له دې ډلې ۳.۹ میلیارده ښارمېشتي وو. هغه مهال د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو ادارې وړاندوېینه وکړه چې تر ۲۰۵۰ کال پورې به ښاري نفوس ۶.۴ میلیاردو ته لوړ شي چې د دغې ودې ۳۷ سلنه به له درېیو هېوادونو چین، هند او نایجریا څخه وي.<ref name="UrbanPopulation">{{cite news|title=City population to reach 6.4bn by 2050|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/223727231/scat/2411cd3571b4f088/ht/City-population-to-reach-64bn-by-2050|access-date=11 July 2014|work=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714211145/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/223727231/scat/2411cd3571b4f088/ht/City-population-to-reach-64bn-by-2050|archive-date=2014-07-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/urbanization/urban-rural.shtml|title=United Nations Population Division – Department of Economic and Social Affairs}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/urban_health/situation_trends/urban_population_growth_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308235946/http://www.who.int/gho/urban_health/situation_trends/urban_population_growth_text/en/|url-status=dead|archive-date=March 8, 2012|title=Urban population growth|publisher=World Health Organization}}</ref><ref name="WorldPopulation">{{cite news|title=Current world population|url=http://www.geohive.com/earth/population_now.aspx|access-date=11 July 2014|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702055710/http://www.geohive.com/earth/population_now.aspx|archive-date=2 July 2014}}</ref> === ختيځه اسیا === ==== چین ==== له ۲۰۰۰ کال راهیسې د [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] ښارونه هر کال په اوسط ډول ۱۰ سلنه پراخ شوي دي. اټکل کېږي چې د چین ښاري نفوس به تر ۲۰۵۰ کال پورې ۲۹۲ میلیونو ته ورسېږي او دا به داسې مهال وي چې د چین ښارونه به په ټولیز ډول یو میلیارد نفوس ځای کړي. د ۱۹۷۸ او ۲۰۰۹ کلونو تر منځ د دغه هېواد د ښاري کېدو کچه له ۱۷.۴ سلنې څخه ۴۶.۶ سلنې ته لوړه شوې ده. له ۱۵۰ تر ۲۰۰ میلیونه کاریګر په لویو ښارونو کې نیمه وخت کار کوي او بیا له خپلو ګټلو پیسو سره په دوره‌يي ډول کلیو ته ګرځي.<ref name="Harney2008">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/02/01/china.migrants/index.html|title=Migrants are China's 'factories without smoke'|publisher=CNN|first=Alexandra|last=Harney|date=3 February 2008|access-date=27 March 2009}}</ref><ref name="Tschang2009">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/feb2009/gb2009024_357998.htm|title=A Tough New Year for China's Migrant Workers|work=Business Week|first=Chi-Chu|last=Tschang|date=4 February 2009|access-date=27 March 2009|archive-date=8 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208012238/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/feb2009/gb2009024_357998.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Ref_abcd">{{cite web|url=http://wbi.worldbank.org/wbi/Data/wbi/wbicms/files/drupal-acquia/wbi/urban_china_urbanization2011.pdf|title=China urbanization (PDF)|publisher=World Bank Institute|year=2011|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173104/http://wbi.worldbank.org/wbi/Data/wbi/wbicms/files/drupal-acquia/wbi/urban_china_urbanization2011.pdf|archive-date=15 January 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="McKinseyUrbanBillion">{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/insights/mgi/research/urbanization/preparing_for_urban_billion_in_china|title=Preparing for China's urban billion|publisher=McKinsey Global Institute|date=February 2009|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224074932/http://www.mckinsey.com/insights/mgi/research/urbanization/preparing_for_urban_billion_in_china|archive-date=24 December 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === سوېلي اسیا === ==== هند ==== په ۲۰۱۱ کال کې د هند د سرشمېرنې لپاره د ښاري سیمې په تعریف کې هر هغه ځای شامل دی چې په هر کیلومتر مربع یا ډېره سیمه کې لږ تر لږه ۵۰۰۰ نفوس ولري او تراکم یا ګڼوالی یې ۴۰۰ کسان وي، همدا راز تر ۷۵ سلنه ډېر نرینه کاریګر یې په غیر کرنیزو کارونو کې بوخت وي. هغه ځایونه چې د ښاروالۍ کوم شرکت، کانټون پلاوی یا د هغې سیمې د اطلاع‌رسونې کمېټه یې اداره کوي، هم د ښاري سیمو په توګه پېژندل کېږي.<ref>{{cite web|title=Urban Agglomeration|url=http://www.arthapedia.in/index.php?title=Urban_Agglomeration|website=Arthapedia|publisher=India Economic Service|language=en|date=10 April 2015|access-date=18 December 2021|archive-date=12 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812165135/http://www.arthapedia.in/index.php?title=Urban_Agglomeration|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Provisional Population Totals Urban Agglomerations and Cities, Data Highlights|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/1.%20Data%20Highlight.pdf|publisher=Census of India 2011|date=13 February 2012}}</ref> ==== پاکستان ==== په [[پاکستان]] کې هغه سیمه اصلي ښار او ښاروالي ده چې د سرشمېرنې د پایلو له مخې تر ۱۰۰،۰۰۰ ډېر وګړي پکې مېشت وي. په پاکستان کې ښاریتوب د خپلواکۍ له وخته را وروسته ډېر شوی او بېلابېل دلایل لري. د پاکستان د سوېل ډېری نفوس د سېند رود پر غاړه ژوند کوي. تر ټولو ګڼ‌نفوسه ښار یې کراچۍ دی. د دغه هېواد په شمال کې ډېری نفوس په هغه دایره کې مېشت دی چې لاهور، فیصل اباد، راولپنډۍ، اسلام اباد، ګجرانوالې، سیالکوټ، ګجرات، جهلم سرګوډا، شیخ‌پورې، نوښار، مردان او پېښور ښارونو جوړه کړې ده. له ۱۹۹۰ څخه تر ۲۰۰۸ کال پورې د پاکستان ۳۶ سلنه وګړي ښارمېشتي وو چې په دې توګه په سوېلي اسیا کې تر ټولو ښارمېشتی هېواد کېږي. پر دې سربېره، ۵۰ سلنه پاکستانیان په ۵۰۰۰ کسیزو ښارونو کې ژوند کوي. د ۲۰۱۷ کال د سرشمېرنې له مخې کراچۍ د پاکستان تر ټولو ګڼ‌نفوسه ښار دی او تر هغه وروسته لاهور دی.<ref>{{cite news|title=The Urban Frontier—Karachi|newspaper=NPR|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748|publisher=National Public Radio|date=2 June 2008|access-date=2 July 2008}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/17/pakistan|work=The Guardian|location=London|title=Pakistan looks to life without the general|author=Jason Burke|date=17 August 2008|access-date=20 May 2010}}</ref> === اروپا === ==== فنلنډ ==== د [[اروپا]] په شمال کې د نورو هېوادونو په څېر په فنلنډ کې هم باید یوه ښاري سیمه لږ تر لږه په هرو ۲۰۰ مترو کې یوه وداني او لږ تر لږه دوه سوه کسان نفوس ولري. د دې لپاره چې یو ښار یا ښارګوټی د سرشمېرنې لپاره په پام کې ونیول شي، باید لږ تر لږه ۱۵۰۰۰ نفوس ولري. دا باید د ښار یا ښارګوټي له هغه نامه سره غلط نه‌شي چې ښاروالۍ یې کاروي.<ref>{{cite web|url=http://www.stat.fi/meta/kas/taajama_en.html|title=Locality – Concepts|publisher=Statistics Finland}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ymparisto.fi/fi-FI/Elinymparisto_ja_kaavoitus/Yhdyskuntarakenne/Tietoa_yhdyskuntarakenteesta/Kaupunkimaaseutu_luokitus/Alueluokkien_kuvaukset|title=Alueluokkien kuvaukset|publisher=Ymparisto}}</ref> ==== نیدرلنډ ==== نیدرلنډ یا هالنډ د نړۍ دېرشم ګڼ‌نفوسه هېواد دی. په هر کیلو متر کې یې ۴۰۴.۶ کسان، یا که یوازې د ځمکې مساحت یې په پام کې ونیسو، په هر کیلومتر کې ۴۹۷ کسان دي. د ښارونو تر ټولو ستره نیښتنه یې رنډستاد دی چې په لوېديځ کې پروت دی او څلور لوی ښارونه پکې دي: امسټرډام، روټرډام، دن هاخ او اوترېخت. رنډستاد ۷ میلیونه نفوس لري او په اروپا کې شپږمه لویه ښاري سیمه ده. ==== روسیه ==== مسکو د روسیې پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار دی، شاوخوا ۱۲.۴ میلیونه نفوس یې د ښار په محدوده کې مېشت دی. په داسې حال کې چې په نورو ښاري برخو کې یې ۱۷ میلیونه وګړي اوسېږي او څه باندې ۲۰ میلیونه یې هم په میټروپولیټن سیمه کې مېشت دي. دغه ښار د نړۍ د تر ټولو لویو ښارونو له ډلې دی چې په اروپا کې تر ټولو لوی ښار کېږي، همدا راز په اروپا کې تر ټولو ګڼ‌نفوسه سیمه هم ده، په اروپا کې تر ټولو ګڼ‌نفوسه ښاري سیمه هم ده او د اروپا په لویه وچه کې د مساحت له نظره هم تر ټولو لوی ښار دی. فرهنګي پلازمېنه سنټ پټرزبورګ دویم تر ټولو لوی ښار دی چې شاوخوا ۵.۴ میلیونه نفوس لري. نورې اصلي ښاري سیمې یکاټرینبورګ، نووسیبرسک، کازان، نيژني نووګارډ او چلیا بیسنک دي.<ref name="est.2020">{{cite web|title=RUSSIA: Central'nyj Federal'nyj Okrug – Central Federal District|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/central/|publisher=City Population.de|date=August 8, 2020|access-date=September 1, 2020}}</ref><ref name="Urban">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas|publisher=Demographia|access-date=July 22, 2020}}</ref><ref name="Megapolis">{{cite web|url=https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|title=A 3-Hour Commute: A Close Look At Moscow The Megapolis|work=Strelka Mag|author=Alexander Akishin|date=August 17, 2017|access-date=May 23, 2020|تاريخ الأرشيف=April 17, 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 17, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration}}</ref><ref name="Planète Énergies">{{Cite web|url=https://www.planete-energies.com/en/medias/close/moscow-city-undergoing-transformation|title=Moscow, a City Undergoing Transformation|work=Planète Énergies|date=September 11, 2017|access-date=May 27, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=RUSSIA: Severo-Zapadnyj Federal'nyj Okrug: Northwestern Federal District|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/northwestern/|publisher=City Population.de|date=8 August 2020|access-date=October 24, 2020}}</ref> === اقیانوسیه === ==== استرالیا ==== د استرالیا د شمېرو اداره ښاري سیمې د ښاري مرکزونو په توګه پېژني او عموماً یې د ۱۰۰۰ کسیزو ډلو په توګه تعریفوي. اسټرالیا د نړۍ یو تر ټولو ښاري هېواد دی چې څه باندې ۵۰ سلنه نفوس یې په درېیو لویو ښاري مرکزونو کې مېشت دی.<ref name="AUS">{{cite web|title=Australian Statistical Geography Standard (ASGS)|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2901.0Chapter23102011|accessdate=21 October 2021}}</ref> ==== نیوزیلنډ ==== د نیوزیلنډ د شمېرو اداره په نیوزیلنډ کې هغه سیمې ښاري بولي چې له اداري برخو څخه خپلواکې وي قانوني بنسټ ونه‌لري. د ښاري سیمو درې ډلبندۍ لري: اصلي ښاري سیمې ۱۷ سیمې دي چې ۳۰،۰۰۰ یا تر هغه ډېر نفوس لري. بیا ۱۴ نورې ښاري سیمې دي چې ۱۰،۰۰۰ یا تر هغه ډېر خو تر ۳۰،۰۰۰ کم نفوس لري. همدا راز ۱۰۳ فرعي ښاري سیمې دي چې تر ۱۰۰۰ ډېر خو تر ۱۰،۰۰۰ کم نفوس پکې مېشت دی. په نیوزیلنډ کې تر هرې سرشمېرنې وروسته ښاري سیمې ډلبندي کېږي، پر دې بنسټ د سرشمېرنو تر منځ د نفوس بدلون د ښاري سیمو ډلبندي نه بدلوي.<ref name="defn">{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/surveys_and_methods/methods/classifications-and-standards/classification-related-stats-standards/urban-area/definition.aspx|title=Urban area: Definition|publisher=Statistics New Zealand|access-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113181922/http://www.stats.govt.nz/surveys_and_methods/methods/classifications-and-standards/classification-related-stats-standards/urban-area/definition.aspx|archive-date=13 November 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === سوېلي امریکا === ==== ارجنټاین ==== ارجنټاین په لوړه کچه ښاري هېواد دی. لس لویې ښاري سیمې یې نیمايي نفوس جوړوي او د کلیوال‌مېشتو سیمو کچه یې هم په هرو لسو کسانو کې تر یوه کمه ده. په بونوس ایرس ښار کې یې شاوخوا ۳ میلیونه وګړي ژوند کوي او د بونوس ایرس لویه ښاري سیمه بیا په ټولیز ډول شاوخوا ۱۵ میلیونه نفوس لري چې په نړۍ کې یوه لویه ښاري سیمه کېږي چې ټول نفوس یې ۱۸ میلیونه دی.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar|title=Field listing – Urbanization|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2017-11-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171108002131/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar|url-status=dead|خونديځ نېټه=2017-11-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171108002131/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171108002131/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108002131/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar}}</ref><ref name="majorcities">{{cite web|url=http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1484|title=Major Cities|publisher=Government of Argentina|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919212817/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1484|archive-date=19 September 2009|url-status=dead}}</ref> د کورډوبا په ښاري سیمه کې یې شاوخوا ۱.۵ میلیونه وګړي مېشت دي؛ په داسې حال کې چې روزاریو، منډوزا او ټوکومان هر یو ۱.۲ میلیونه نفوس لري او د لاپلاټا، مار دل پلاټا، سالټا او سانټافه نفوس په وار سره لږ تر لږه پنځوس پنځوس زره کسان دی.<ref>{{cite web|url=http://turismo.municipalidad-salta.gov.ar:8081/ubicacion.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117032939/http://turismo.municipalidad-salta.gov.ar:8081/ubicacion.aspx|archive-date=2010-01-17|title=Ubicación de la ciudad de salta|publisher=Directorate-General of Tourism, Municipality of the City of Salta|language=es}}</ref> == سرچينې == 7vv7a1px6zqj322wjmedfb0cyravsnr 0 58647 371106 274925 2026-11-08T17:26:53Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371106 wikitext text/x-wiki د ۱۸۶۷ او ۱۹۷۴ ز کلونو ترمنځ، د امریکا متحده ایالاتو بېلابېلو ښارونو ناسم فرمانونه لرل چې پخوا به یې ورته ناوړه قانون هم ویه. دغه قوانین بې وزلي او  معلولیت لرونکي کسان په نښه کول. د بېلګې په ډول: په سانفرانسیسکو کې د ۱۸۶۷ ز کال قانون غیر قانوني بلل کېده، چې «یو ناروغ، معلول، مثله شوی یا په هر ډول بدلې څېرې شخص دې، د یوه نا خوښه شي یا نفرت شوې په توګه ځان د خلکو پروړاندې را څرګند کړي». د عمومي خلکو پروړاندې د را څرګندېدو لپاره استثنی یوازې هغه مهال د منلو وه، چې  خلک لاریونونوته را ووځي ،څو له غیرمعلولو نه د معلولو د بېلوالي او اصلاحاتو اړتیا وښيي.<ref name="EnDisb">{{cite book|last1=Albrecht|first1=general ed. Gary L.|title=Encyclopedia of disability|url=https://archive.org/details/encyclopediadisa01galb|url-access=limited|date=2006|publisher=SAGE Publ.|location=Thousand Oaks [u.a.]|isbn=9780761925651|pages=[https://archive.org/details/encyclopediadisa01galb/page/n1885 1575]–1576}}</ref><ref>{{cite book|last1=Schweik|first1=Susan M.|title=The Ugly Laws: Disability in Public|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=9780814740880|page=291|url=https://books.google.com/books?id=pXW69O5po3AC&pg=PA291|access-date=23 October 2020}}</ref> د خیریه سازمانونو ټولنې وړاندیز وکړ چې، د مادي مرستې پر ځای غوره خیریه مرسته، مرستې ته د اړمنو کسانو څېړل او د مشورې ورکول دي. دغه کار د دې لامل شو، څو هغه کسان چې مرستې ته نور اړمن کسان ویني، په یوه ښه مسیحي  او یوه ښه وګړي بدلېدو ترمنځ تضاد رامنځ ته کوي. وړاندیز وشوچې، له دې لارې سوالګر په خلکو یوه ګناه تحمیلوي. «بې وزلي والی په ټولنه کې یوه ناروغي ده، د سیاست په اډانه یو ټپ دی او له هغه ځایه چې یوه ناروغي ده، باید ترکومه چې شونې ده، له منځه ولاړه شي او بې وزلي قشر لپاره زموږ د ټولو هڅو ترشا موخه درملنه وي. هغه څه ته ورته چې اسلوکام وویل، نورو لیکوالانو هم وړاندیز وکړ چې، بې وزلو ته د صدقې ورکول پرته له دې چې په دې پوه شي، چې په دغو پیسو څه وکړي، « د هغه سړي په اندازه چې په یوه ډله خلکو باندې ډزې کوي، ګرم(ملامت )دی».<ref name="Slocum">{{cite book|last1=Slocum, Jr.|first1=William Frederick|title=The Relation of Public and Private to Organized Charity|date=1886|publisher=Charity Organization Society|location=Baltimore}}</ref><ref>{{cite book|last1=Henderson|first1=Charles|title=Introduction to the Study of the Dependent, Defective and Delinquent Classes and of their Social Treatment|date=1910|publisher=Speech Recorded in the City Club Bulletin|location=Chicago}}</ref> د «ناوړه قانون» اصطلاح، د ۱۹۷۰مې ز لسیزې په نیمايي کې، د مارسیا پیرس بورګدورف او رابرت بورګدورف جونیور له خوا  جوړه شوه. == تاریخچه == په ۱۷۲۹ ز کال کې، په انګلستان کې ځینې وختونه به فزیکي معلولیت لرونکي، معلول زېږېدلي او یا وروسته ورباندې اخته شوي د خلکو پروړاندې به را څرګندېدل، سزاګانې به ورته ټاکل کېدې. د امریکا په متحده ایالاتو کې ناوړه قانون (Ugly laws) د نولسمې پېړۍ په پای کې جوړ شو. په دغه دوره کې، ښاري ځایونه د نويو اوسیدونکو له راتګ سره مخامخ شول چې په شته ټولنو یې فشار راوړ. نوي اوسېدونکي، کله بې وزلي کېدل. په دې معنا و چې زیات شمېر کسان له یو بل سره پردي وو، اوس یې د کوچنیو ښارونو په پرتله نږدې ځایونه نیولي دي، چېرې چې سیمه ییز بنسټونه، لکه: ښوونځي او کورنۍ د ټولنیزو اړیکو د بدلون په برخه کې مرسته کوي. د بې وزلو خلکو د دې راتګ په غبرګون کې، په ټوله امریکا کې وزیرانو، د خیریه مرستوسمبالوونکو، ښاري پروګرام جوړوونکو او ښاري چارواکو هڅه وکړه، چې خپلې ټولنې ته ناوړه قانون جوړ کړي. <ref name=":1">{{Cite book|title=Women in Public: Between Banners and Ballots 1825-1880.|url=https://archive.org/details/womeninpublicbet0000mary|last=Ryan|first=Mary|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1992|location=Baltimore}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|title=Whose City? Public and Private Spaces in Nineteenth-Century Chicago|last=Duis|first=Perry|date=Spring 1983|journal=Chicago History: The Manual of the Chicago Historical Society}}</ref><ref name="EnDisb2">{{cite book|last1=Albrecht|first1=general ed. Gary L.|title=Encyclopedia of disability|url=https://archive.org/details/encyclopediadisa01galb|url-access=limited|date=2006|publisher=SAGE Publ.|location=Thousand Oaks [u.a.]|isbn=9780761925651|pages=[https://archive.org/details/encyclopediadisa01galb/page/n1885 1575]–1576}}</ref> د ناوړه قانون ژبه دا وه، چې د معلولیت لرونکي شخص هغه ځایونه چې معلولیت لري، پټ شي. په دې کې د معلولیت یا ناروغۍ لرونکي شخص هر حرکت شامل و، لکه: نګوښېدل. په ۱۸۶۷ ز کال کې د خلکو پروړاندې د معلولیت لرونکو کسانو د شتون مخنیوي په اړه په امریکا کې لومړنی فرمان په سانفرانسیسکو، کلفورنیا کې تصویب شو. دغه فرمان د سوالګرو په پراخې موضوع پورې اړوند کېده. لیدل کېدل به، هغو کسانو چې په احتمالي توګه پیسو ته اړتیا لرله، کلفورنیا ته تلل، څو د کلفورنیا د سرو زرو توپان California Gold Rush کې « بډای شي». کله به چې نه شتمن کېدل، نو په کلیفورنیا کې پاتې کېدل. د کلیفورنیا د سرو زرو له توپان وروسته اړوند سندونه او لیکونه، په واټونو او سړکونو کې زیات شمېر «لیوني» خلک ښيي. په (۱۹۴۸ ز کال کې) هلپر ان «د ناوړه ناورین» په توګه، د «مجنون» کسانو یادونه کوي او ښيي چې، دوی اجازه لرله، په عام محضر کې را څرګند شي، په داسې حال کې چې هېڅ چا دوی ته پاملرنه نه کوله. <ref name="DreadfulCalifornia">{{cite book|last1=Helper|first1=Hilton|title=DreadfulCalifornia|date=1948|publisher=The Bobbs-Merrill Company}}</ref><ref name="RoyceCalifornia">{{cite book|last1=Royce|first1=Josiah|title=California|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205152|orig-year=1886|year=1948|publisher=Knopf|location=New York}}</ref> نیو اورلئان او لوئیزیانا ورته قوانین لرل، چې پولیسو په ۱۸۸۳ ز کال کې په غوڅه توګه عملي کول. د اورلئان یوې ورځپاڼې راپور ورکړ چې، دغه ښار د امریکا متحده ایالاتو د نورو ښارونو په څېر، د سوالګرو په اړه کلک درېځ غوره کړی و. په ۱۸۸۱ ز کال کې پورتلند، اورګان یو ناوړه قانون نافذ کړ. <ref name="Schweik2010">{{cite book|author=Susan M. Schweik|title=The Ugly Laws: Disability in Public|url=https://books.google.com/books?id=LxAWCgAAQBAJ&pg=PA3|date=30 August 2010|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-8361-0|pages=3–}}</ref> په ۱۸۸۱ ز کال کې د شیکاګو فرمان داسې بیانوي:<blockquote>یو ناروغ، معلول، مثله شوی یا په هر ډول بدلې شوې څېرې شخص، چې د یوه نا خوښه شي یا نفرت شوي ډول، یا هغه شخص چې د واټونو، لویو لارو، لارو یا عمومي ځایونو لپاره مناسب نه وي، باید په عمومي ځایونو کې راڅرګند نه شي، له دې پرته به هر سرغړونکی یو ډالر جریمه شي. ( د شیکاګو ۱۸۸۱ ښار کود) </blockquote>یو ډالري جریمه، په ۲۰۱۸ ز کال کې، له څه باندې ۲۰ زرو ډالرو سره برابره وه. په ډېرو ښارونو کې، د ناوړه قانون جریمې، سرغړونکو ته  له حبس نه تر ۵۰ ډالرو پورې وې. د ۱۸۸۱ ز کال په مې میاشت کې په شیکاګو ایلینایز Chicago, Illinois کې ناوړه قانون عملي شو. دغه قانون د شیکاګو د لوړ پوړي مدیر جیمز پېوي له خوا جوړشو. د ۱۸۸۱ ز کال د مې میاشتې له ۱۹ مې په شیکاګو تربیون کې نقل شوي چې د دغو قوانینو په اړه یې ویلي: « موخه یې د واټونو د ټولو خنډونو لغو کول دي». ناوړه قانون، د خلکو ډلې د ژوند د ګډوډونکو په توګه معرفي کړې او دوی له عمومي ځایونو منع کوي. دا ډول کسان چې د «نا خوښه» یا «بدرنګه» ګڼل کېږي، بې وزلي او ډیری سوالګر وو. نو له دې امله ناوړه قانون هغه چاره وه، چې له مخې یې قانون جوړوونکو هڅه کوله، بې وزلي د خلکو له سترګو لرې کړي. په شیکاګو کې ورته قوانین، په د نور (Denver ) کولرادو، لینکلېن او نبراسکا کې په ۱۸۸۹ ز کال کې وڅارل شول. له ۱۸۸۱ تر ۱۸۹۰ ز کال پورې په اوهاما نبراسکا کې یو ناوړه قانون وضع شو. پردې سربېره، ناوړه قانون په ۱۸۹۳ ز کال کې، د وحشت له امله جوړ شوي. په دې کې د  ۱۸۹۴ز کلمبوس اوهایو  او په ۱۸۹۱ ز کال کې د پنسلوانیا ټول ایالت شامل دي. د پنسلوانیا قوانین له یو بل سره توپیر لري، ځکه په هغو کې هغه ژبه شامله وه چې، د پېژندنې له کمزورتیا او دغه راز، جسمي کمزورتیا لپاره کارېدله. په نیویارک کې د ناوړه قوانینو د معرفي کولو لپاره هڅه وشوه، خو په ۱۸۹۵ ز کال کې له ماتې سره مخامخ شوه. په نیویارک کې لومړنۍ مسودې پنسلوانیا ته ورته وې چې د پېژندنې کمزورتیا په کې شامله وه. له ۱۹۰۵ ز کال مخکې رینو، نیوادا یو فرمان خپور کړ. په ۱۹۱۳ ز کال کې لاس انجلس او کلیفورنیا هڅه وکړه چې، فرمان تصویب کړي.<ref name="Schweik20103">{{cite book|author=Susan M. Schweik|title=The Ugly Laws: Disability in Public|url=https://books.google.com/books?id=LxAWCgAAQBAJ&pg=PA3|date=30 August 2010|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-8361-0|pages=3–}}</ref> په ۱۹۰۲ ز کال کې د فیلیپین په مانیلا ښار کې د متحده ایالاتو قانون ته ورته یو قانون نافذ شو. دغه قانون د متحده ایالاتو له قوانینو سره ورته و، چې په انګریزي ژبه لیکل شوی و. په هغه وخت کې مانیلا د امریکا تر کنترول لاندې وه او دغه متن په کې لیکل شوی و: "د ناروغانو راتلل منع دي". دغه قانون یو له لومړنیو فرمانونو نه وو چې د امریکا ترکنترول لاندې ولیکل شو. نور فرمانونه د روغتیايي اصلاحاتو اړوند وو، چې نا خوښي سوالګر یې د شاخص یوه برخه بلله. وروستی ناوړه قانون په ۱۹۷۴ ز کې لغوه شو. اوماها، نبراسکا په ۱۹۶۷ ز کې خپل ناوړه قانون لغوه کړ، خوبیا هم یو سړی  له ناوړه قانون نه د سرغړونې په تور نیول شوی و، کوم چې په ۱۹۷۴ ز کې مستند شوی و. په ۱۹۷۲ ز کال کولمبس، اوهایو خپل قانون لغوه کړ. شیکاګو وروستی ایالت و، چې په  ۱۹۷۴ ز کال کې یې خپل ناوړه قانون لغوه کړ.<ref>{{cite web|url=http://www.ncld-youth.info/index.php?id=61|title=Disability History: Timeline|publisher=Ncld-youth.info|date=1939-07-04|access-date=2015-02-13}}</ref><ref name="burgdorf">Marcia Pearce Burgdorf and Robert Burgdorf, Jr., "A History of Unequal Treatment: The Qualifications of Handicapped Persons as a Suspect Class Under the Equal Protection Clause," Santa Clara Lawyer 15:4 (1975) 855-910.</ref> == سرچينې == 2u0yr700q7rnn9ai3da9bi1qvikhtxu 0 58679 370998 275033 2026-11-08T15:44:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370998 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ويلما نونيز دي اسکورسيا (ويلما نونيزرويز، زوکړه د ۱۹۳۸ د نومبر په ۲۵) د نيکاراګوای حقوقپوه او د بشري حقونو فعاله ده. نوموړې له يوې مجردې مور څخه دنيا ته راغله او د ژوند له لومړيو څخه يې د ټولنيز عدالت په برخه کې خپله علاقه څرګنده کړه. کله چې هغې د نيکاراګوای په ملي خودمختار پوهنتون کې د حقوقو په څانګه کې تحصيل کاوه، د دولت له لوړپوړو کارلوس تونرمن او سرجيو رامرز سره يې وکتل او د ۱۹۵۹ کال د جولای د ۲۳ د سوموزا د ګاردانو له خوا د زده کوونکو د عامه وژنې څخه ژوندي پاتې شوو څخه وه. نوموړې په ۱۹۷۵ کال کې د ساندينستا له ملي ازادۍ بخښونکي مقاومت سره يو ځای شوه. مګر په ۱۹۷۹ کال د سوموزا د حکومت له خوا بندي او تر ځورونې لاندې ونيول شوه. وروسته د ۱۹۷۹ کال د جولای په ۱۹ د ساندينستا د ملي ازادي بښوونکي مقاومت له برياليتوب څخه مخکې له بنده ازاده شوه. کله چې مقاومت واک ونيو، نوموړې د عدالت د سترې محکمې د مرستيالې رئيسې په توګه او وروسته يې د بشر د حقونو د ملاتړ او ترويج د کميسيون د رئيسې په توګه دنده تر سره کړه. کله چې د اندينسټا ازادي بخښوونکی ملي مقاومت له واک څخه لرې کړای شول، نونيز د نيکاراګوای د بشر حقونو د مرکز نادولتي سازمان (CENIDH) رامنځته کړ او په ۱۹۹۶ کال يې ونه شو کولی دانيال اورتګا د د ولسمشرۍ د تر لاسه کولو لپاره د خپلې ډلې د نوماند په توګه مبارزې ته راوباسي، مګر په ۱۹۹۸ کال د حزب له غړيتوب څخه په شا شوه، تر څو د اندر اورتګا د لور زولمريکا اورتګا موريلو ملاتړ وکړي، چې نوموړی يې په کوچنيوالي کې ورڅخه د ناسمې جنسي ګټې اخېستنې په تور تورن کړ. نونيز له هغې څخه وروسته له تکليف او ضرر سره مخ شوه، د همدې له مخې د امريکا د بشري حقونو محکمې د نوموړې د ساتنې په موخه حکمونه صادر کړل. د حکومت پر ضد د ۲۰۱۸ د اپريل له مظاهرو څخه وروسته، د نيکاراګوای د بشر د حقونو مرکز نادولتي سازمان د غير انتفاعي په شمار سازمانونو له ډلې څخه و، چې حقوقي بنسټ يې لغوه شوی و. پر دفتر يې د پوليسو له خوا حمله وشوه، مګر نونيز د بشري حقونو په برخه کې د خپلو فعاليتونو په دوام ټينګار کاوه. بېرونيو استازو ته د رسيده ګۍ (لاسرسي) د قانون په وضع کولو سره، چې به کې تصريح شوي وو؛ ټولې هغه ډلې چې له بهره يې مالي ملاتړ کېږي، بايد د بهرنيو استازو په نوم ثبت او راجستر شي. هماغه و چې په ۲۰۲۰ کال د نوموړې پر وړاندې نوي خنډونه رامنځته شول او په محکمه کې له قانوني ستونزو سره لاس او ګرېوان شوه. == د ژوند لومړني وختونه == ويلما نونيز د ۱۹۳۸ د نومبر په ۲۵ د ناواده شوي والدينو څخه وزېږېده، چې همدا د نيکاراګوای په محافظه کاره ټولنه کې د هغې په ژوند کې د يو لړ محروميتونو سره د مخامخ کېدو سبب شو. هغې او مور يې په ښوونځي، کليسا او ټولنيزو کلبونو کې په اکواپا، چنتالس کې سره سمه رويه نه کېده. کېدای شي د هغې د پلار د ښځې د سيمه ايزې اغېزې له امله وي. د نوموړې پلار همبرتو نونيز سويا (چې د هغې له مور سره د وينې اړيکه نه لری) د سومزا د منتقد حکومت د محافظه کار ګوند مشر و، چې د کوچنيوالي په دوره کې ډېر کله ويلما نونيز بندي کېده، که څه هم نوموړی د انستازيو سوموزا ګارسيا په وخت کې د پارلمان د معاون په توګه دنده تر سره کړه. د سياست په ډګر کې د ويلما د پلار ونډه د ويلما لپاره اغېزناکه وه، چې د سوموزا د ديکتاتوري ليبرال په وړاندې د هغې د مقاومت لومړني فعاليتونه يا اقدامات د محافظه کارانو د ملاتړ په بڼه ښکاره شوې. په داسې حال کې چې نوموړې بالاخره دې پاېلې ته ورسېده، چې د هغوی د نظرياتو تر منځ لږ توپير دی او په ټولنيزې بې عدالتۍ يې په کافي ډول تمرکز ونه کړ. <ref name=":0">{{Cite web|last=Cruz|first=Eduardo|date=19 March 2017|title=La lucha de Vilma Núñez de Escorcia|url=https://www.laprensa.com.ni/2017/03/19/suplemento/la-prensa-domingo/2200577-los-motivos-de-vilma-nunez|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508054202/https://www.laprensa.com.ni/2017/03/19/suplemento/la-prensa-domingo/2200577-los-motivos-de-vilma-nunez|archive-date=8 May 2018|access-date=13 December 2020|website=La Prensa|language=es}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|last=Grabe|first=Shelly|date=June 2011|title=SITE: NICARAGUA. Transcript of Vilma Núñez|url=https://sites.lsa.umich.edu/globalfeminisms/wp-content/uploads/sites/787/2020/05/Nunez_Translation_annotated_with_themes_FINAL.pdf|url-status=live|access-date=18 October 2021|website=GLOBAL FEMINISMS COMPARATIVE CASE STUDIES OF WOMEN'S ACTIVISM AND SCHOLARSHIP|publisher=University of Michigan Institute for Research on Women and Gender|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018171620/https://sites.lsa.umich.edu/globalfeminisms/wp-content/uploads/sites/787/2020/05/Nunez_Translation_annotated_with_themes_FINAL.pdf}}</ref> نونيز سويا په ۱۹۴۷ کال کې وفات شوه او ويلما نونيز او د هغې دوه خويندو او ورور (لئون او انديانا) ته يې يو ميراث پرېښود. مګر دې مسئلې د نوموړې مور يو ځل بيا تر لاس لاندې کړه، ځکه چې د نونيز سويا د پيسو مستقيم وصيت يې مور ته نه و شوی؛ بلکې د دې پر ځای يې اداينه د هغې په واک کې وه. د نوموړې د ژوند د لومړيو همدې تجربو نوموړې د دې جوګه کړه چې د بشر د حقونو يوه فعاله شي او همدارنګه يې لېوالتيا پيدا کړه چې د حقوقو په ښوونځي کې زده کړې وکړي؛ که څه هم مور يې غوښتل نوموړې د مهندسۍ په برخه کې زده کړې وکړي. مګر هغه د ۸ کلنۍ تر عمره پورې ښوونځي ته لاړه نه شوه او بالاخره منګوانا ته لاړه. هلته د يو غوره منځني ښوونځي په لټه کې شوه، چې نوموړې قبوله کړي (داخله ورکړي). بالاخره هغې د (Colegio Madre del Divino Pastor) په ښوونځي کې نوم ليکنه وکړه او د ۱۹ کلنۍ په عمر په لیون کې د نيکاراګوای په ملي خپلواک پوهنتون کې شامله شوه. هلته يې د حقوقو په څانګه کې زده کړې پيل کړې. نوموړې په پوهنتون کې له کارلوس تونرمن سره چې لا ځوان استاد و، زده کړې وکړې. کارلوس له دې وروسته هغې ۱۲ کسيزې ډلې غړی شو، د ساندينستا د ملي ازادي بخښوونکي ډله يې رهبري کوله. هغه بالاخره د ساندينستا د ملي ازادي بخښوونکې ډلې د حوکت پر مهال د پوهنې وزير شو. <ref name=":10">{{Cite news|last=Cid|first=Amalia del|date=23 December 2018|title=La intrépida vida de Vilma Núñez, defensora de derechos humanos en Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/12/23/suplemento/la-prensa-domingo/2508086-la-intrepida-vida-de-vilma-nunez|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223105709/https://www.laprensa.com.ni/2018/12/23/suplemento/la-prensa-domingo/2508086-la-intrepida-vida-de-vilma-nunez|archive-date=23 December 2018|access-date=21 October 2021|website=La Prensa|language=es}}</ref><ref name="State">{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Nicaraguan_Biographies.html?id=8o04esLcobwC|title=Nicaraguan Biographies: A Resource Book|date=1988|publisher=U.S. Department of State, Bureau of Public Affairs|pages=32|language=en|access-date=24 December 2020|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131231014/https://books.google.com/books/about/Nicaraguan_Biographies.html?id=8o04esLcobwC|url-status=live}}</ref><ref name=":8">Zimmermann, Matilde. ''Sandinista: Carlos Fonseca and the Nicaraguan Revolution.'' Duke University Press, 2001. Pp. 57. Via Project MUSE.</ref><ref name=":11">{{cite news|title=Sergio Ramirez Mercado|url=https://www.nytimes.com/1979/07/16/archives/sergio-ramirez-mercado-left-the-country-in-1964-faces-a-stern-test.html|access-date=17 October 2021|work=The New York Times|date=16 July 1979|archive-date=17 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017182532/https://www.nytimes.com/1979/07/16/archives/sergio-ramirez-mercado-left-the-country-in-1964-faces-a-stern-test.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Álvarez|first=Leonor|date=23 July 2020|title=Generación del 23 de julio reivindica el reclamo histórico de los estudiantes por los derechos civiles|url=https://www.laprensa.com.ni/2020/07/23/politica/2699487-generacion-del-23-de-julio-reivindica-el-reclamo-historico-de-los-estudiantes-por-los-derechos-civiles|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724170150/https://www.laprensa.com.ni/2020/07/23/politica/2699487-generacion-del-23-de-julio-reivindica-el-reclamo-historico-de-los-estudiantes-por-los-derechos-civiles|archive-date=24 July 2020|access-date=17 October 2021|website=La Prensa|language=es}}</ref> == مسلک == === د ساندنيستا ملي ازادي بښوونکې ډله کې لومړنی مسلک او فعاليتونه === وروسته له هغې چې نونيز له پوهنتونه فارغه شوه، د وکيلې په توګه، په بنسټيز ډول د جنايي برخې د مدافع وکيل په توګه يې کار پيل کړ. د سوموزا حکومت له لورې د سياسي بنديانو له پېچلو قضيو څخه د دفاع لپاره لاس په کار شوه. د هغې د مشتريانو يا پرونده ها له ډلې هغه بزګران هم وو، چې هغوی ته د ورګرځول شوې ځمکې د تاوان اخېستلو لپاره يې له هغوی سره مبارزه کوله. مګر وروسته پوه شول چې ځمکې ساندينستانو نيولې وې. <ref name=":02">{{Cite web|last=Cruz|first=Eduardo|date=19 March 2017|title=La lucha de Vilma Núñez de Escorcia|url=https://www.laprensa.com.ni/2017/03/19/suplemento/la-prensa-domingo/2200577-los-motivos-de-vilma-nunez|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508054202/https://www.laprensa.com.ni/2017/03/19/suplemento/la-prensa-domingo/2200577-los-motivos-de-vilma-nunez|archive-date=8 May 2018|access-date=13 December 2020|website=La Prensa|language=es}}</ref> نونيز په ۱۹۷۵ کال د ساندينستا په ملي ازادي بښوونکي ډله کې شامل شو، د ۱۹۷۹ د اپرېل په ۳۰ د سوموزا د حکومت له لورې بندي شوه. وروسته د جولای په ۱۱ يانې د حکومت له منځه تللو (۱۹ جولای) څخه څو ورځې مخکې له بنديخانې څخه ازاده شوه. نوموړې د خپل ۵ مياشتني حبس په جريان کې شکجه شوه او ان برېښنايي شاټونه ورکړل شول، مګر د ساندينستا د ازادي بخښونکې ډلې د فعاليتونو او عملياتو اړوند لکه: د دورا د مشر ماريا تيلز په واسطه د ليون ښار د نيولو بريالي عمليات؛ هيڅ معلوماتو باندې يې اقرار ونه کړ. <ref name=":92">{{Cite web|last=Grabe|first=Shelly|date=June 2011|title=SITE: NICARAGUA. Transcript of Vilma Núñez|url=https://sites.lsa.umich.edu/globalfeminisms/wp-content/uploads/sites/787/2020/05/Nunez_Translation_annotated_with_themes_FINAL.pdf|url-status=live|access-date=18 October 2021|website=GLOBAL FEMINISMS COMPARATIVE CASE STUDIES OF WOMEN'S ACTIVISM AND SCHOLARSHIP|publisher=University of Michigan Institute for Research on Women and Gender|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018171620/https://sites.lsa.umich.edu/globalfeminisms/wp-content/uploads/sites/787/2020/05/Nunez_Translation_annotated_with_themes_FINAL.pdf}}</ref> د جولای په ۲۰ د سندينستا د ملي ازادي بښونکې ډلې له تسلط څخه يوه ورځ وروسته له نونيز څخه وغوښتل شول، چې د سترې محکمې د مرستيالې رئيسې په توګه خدمت وکړي. په همغه دوره کې نونيز د نيکاراګوای د سولې د کمېسيون معاونه هم وه، چې د امريکا د متحده ايالاتو د تحريمونو پر ضد د نړيوال يووالي د رامنځته کولو مسووليت يې درلوده. نوموړې له هغو ډلو سره کار وکړ، چې د نيکاراګوای لپاره يې سهولتونه او تجهيزات استول او دې هېواد ته يې ورسره د مرستې په موخه کاري سفرونه درلودل. نوموړې په دې ونډه يا دنده کې په پراخ ډول امريکا ته سفرونه وکړل او په ځانګړي ډول يې ورسره د نيکاراګوای د حقوقي سيستم په اړه خبرې وکړې. نوموړې همدارنګه د نيويارک له پخواني څارنوال ريد برودي سره غيرنظاميانو (ملکيانو) باندې د کنترا د حملو په اړه د معلوماتو د راټولولو په برخه کې کار وکړ چې په ۱۹۸۵ کال کې په نيکاراګوای کې د کانترا د وحشت تر عنوان لاندې: د ۱۹۸۴ سپټمبر څخه د ۱۹۸۵ تر جنوري پورې د حقيقت موندونکي ماموريت راپور خپور شو. <ref name=":7">Peace, Roger. ''A Call to Conscience: The Anti-Contra War Campaign''. University of Massachusetts Press, 2012. Via Project MUSE.</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Kruijt|first=Dirk|url=https://books.google.com/books/about/Guerrillas.html?id=igdjDgAAQBAJ|title=Guerrillas: War and Peace in Central America|date=4 April 2013|publisher=Zed Books Ltd.|isbn=978-1-84813-696-0|language=en|access-date=24 December 2020|archive-date=15 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215075521/https://books.google.com/books/about/Guerrillas.html?id=igdjDgAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref name=":6">Disney, Jennifer Leigh. ''Women's Activism and Feminist Agency in Mozambique and Nicaragua.'' Temple University Press, 2008. Via Project MUSE.</ref> د ساندينستا ملي ازادي بښونکې ډلې د قدرت له ترلاسه کولو څخه وروسته، په ۱۹۸۸ کال نونيز د نوې رامنځته شوې ادرې (د بشر د حقونو د ملاتړ او رواجولو ملي کميسيو) د رئيسې په توګه وټاکله، چې تر ۱۹۹۰ کاله پورې يې په کې خدمت وکړ. هغې په دې دنده کې خپله ګمارنه جزا وګڼله، ځکه چې پخوا له دې د محکمې مرستياله وه چې ان د (حتی در آستانه احراز پُست ریاست بود.) مګر هغه د بشر حقونو د کميسيون د مشرې په توګه ټاکلو سره د نوموړې د وظيفوي پرمختګ مخنيوی وشو. <ref name=":62">Disney, Jennifer Leigh. ''Women's Activism and Feminist Agency in Mozambique and Nicaragua.'' Temple University Press, 2008. Via Project MUSE.</ref> نونيز د ملي ازادي بښونکې ډلې د غړې په توګه جنسيتي برابري د عملي او نظرې تيورۍ په پرتله مشاهده کړ. په داسې حال کې چې په دې اړه رسمي سندونو برابر سياسي مشارکت تصريح کړی دی. په دې ډول نوموړې وويل: «د دې مسئلې تطبيق متفاوت و». نوموړې د جنسيت په برخه کې د ښځو محدود پرمختګ د مبارزو مېرمنو فردي هڅو او د نيکاراګوای د ښځو ټولنې ليزا امندا اسپينوزا ته نسبت ورکړ. <ref name=":62" /> == وياړونه == نونيز د بشر حقونو په برخه کې د خپلو فعاليتونو له امله په ۲۰۱۱ کې د فرانسې د سفارت له لورې د لژيون مډال تر لاسه کړ. په همدې کال يې د ښځود حقونو په برخه او د جنين د ضايع کولو اړوند د نيکاراګوای د غير عادلانه قانون پر وړاندې د اوږد مهاله مبارزې په وياړ د استيک لارسون جاېزه او ۲۰۰ زره سويدني کرون (شاوخوا ۳۰ زره امريکايي ډالر) تر لاسه کړل. په دې ترتيب، نونيز په ۲۰۱۹ کال د «په عامه ژوند کې د سولې د استازې» په برخه کې د عزتمنې سولې د نړېوالې جاېزې ګټونکې شوه. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=27 January 2011|title=Reconocen trayectoria de doctora Vilma Núñez|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/93360-reconocen-trayectoria-doctora-vilma-nunez/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002175950/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/93360-reconocen-trayectoria-doctora-vilma-nunez/|archive-date=2 October 2019|access-date=16 October 2021|website=El Nuevo Diario|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=13 October 2011|title=Vilma Núñez de Escorcia gana el premio Stieg Larsson|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/229913-vilma-nunez-escorcia-gana-premio-stieg-larsson/|url-status=dead|access-date=16 October 2021|website=El Nuevo Diario|language=es|archive-date=4 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004194657/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/229913-vilma-nunez-escorcia-gana-premio-stieg-larsson/}}</ref><ref>{{Cite web|date=13 January 2020|title=Vilma Núñez de Escorcia: "Siempre quisiera que la persona con la que estoy trabajando estemos al mismo ritmo"|url=https://www.laprensa.com.ni/magazine/a-rajatabla/vilma-nunez-de-escorcia-siempre-quisiera-que-la-persona-con-la-que-estoy-trabajando-estemos-al-mismo-ritmo/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144433/https://www.laprensa.com.ni/magazine/a-rajatabla/vilma-nunez-de-escorcia-siempre-quisiera-que-la-persona-con-la-que-estoy-trabajando-estemos-al-mismo-ritmo/|archive-date=3 August 2020|access-date=25 October 2021|website=Magazine - La Prensa Nicaragua|language=es}}</ref> == شخصي ژوند == نونيز د ۱۹۶۳ په دسمبر کې له اتو اسکورسيا پستران سره، چې د غاښونو ډاکتر و؛ د نيکاراګوای په ملي خپلواک پوهنتون کې اشنا شوه او ورسره يې واده وکړ. دوی دواړه د پوهنتون د غوره زده کوونکو د جاېزو ګټونکي وو. وروسته هغه د «ويليام نونيز دي اسکورسيا» په نوم ونومول شوه. دوی دوه ماشومان (اتو او يوجينيا)، څلور لمسيان او يو کړوسی لري. <ref name=":03">{{Cite web|last=Cruz|first=Eduardo|date=19 March 2017|title=La lucha de Vilma Núñez de Escorcia|url=https://www.laprensa.com.ni/2017/03/19/suplemento/la-prensa-domingo/2200577-los-motivos-de-vilma-nunez|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508054202/https://www.laprensa.com.ni/2017/03/19/suplemento/la-prensa-domingo/2200577-los-motivos-de-vilma-nunez|archive-date=8 May 2018|access-date=13 December 2020|website=La Prensa|language=es}}</ref> == سرچينې == epk1m8awzl1whfau9ptbnu5tozl2i4i 0 58730 371160 354656 2026-11-08T18:05:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371160 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} کامالا دیوي هریس ('''Kamala Devi Harris)'''(زېږون ۲۰ اکتوبر، ۱۹۶۴ ز) امریکايي سیاستواله او څارنواله ده چې، د امریکا د متحده ایالاتو ۴۹ مه او اوسنۍ  مرستیال ولسمشره ده. هغه د امریکا په تاریخ کې لومړنۍ ښځینه مرستیال ولسمشره او لوړ پوړې دولتي چارواکې ده، همدارنګه لومړنۍ افریقايي امریکایي او اسیايي امریکايي ده چې، د ولسمشر د مرستیالې په توګه ټاکل شوې. هغه د دیموکرات ګوند غړې ده، چې له ۲۰۱۱ ز کال نه یې تر ۲۰۱۷ ز کال پورې د کالیفورنیا ایالت د لویې څارنوالې په توګه دنده ترسره کړې ده. هریس د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري میاشت کې د ولسمشر بایډن په خوا کې د مرستیال ولسمشرې په توګه دنده وروسته له هغې پیل کړه چې، د ۲۰۲۰ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې یې برحاله ولسشمر، ډونالډ ټرمپ او د هغه مرستیال مایک پنس ته ماتې ورکړه.<ref>{{Cite journal|last=Thomas|first=Ken|date=February 15, 2013|url=https://www.wsj.com/articles/the-biggest-2020-election-question-whose-name-will-get-mangled-worst-11550161230|title=You Say 'Ka-MILLA;' I Say 'KUH-ma-la.' Both Are Wrong|journal=[[The Wall Street Journal]]|page=1}}</ref><ref>{{cite web|last1=Woodsome|first1=Kate|title=Opinion &#124; You don't need to like Kamala Harris. But you should say her name properly.|url=https://www.youtube.com/watch?v=dgIkcxDvAGE|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/dgIkcxDvAGE|archive-date=2021-10-27|via=YouTube|work=[[The Washington Post]]|access-date=January 22, 2021}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2020/08/11/politics/harris-indian-roots/index.html|title=Kamala Harris' Indian roots and why they matter|last=Kalita|first=S. Mitra|date=August 12, 2020|work=[[CNN]]|access-date=February 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/metrolife/metrolife-on-the-move/indian-origin-politicians-around-the-world-918148.html|title=Indian-origin politicians around the world|last=Sudeep|first=Theres|date=November 21, 2020|work=[[Deccan Herald]]|access-date=February 27, 2020}}</ref> هریس د کالیفورنیا ایالت په اوکلنډ کې زېږېدلې او له هوارډ پوهنتون (Howard University) او د کلیفورنیا پوهنتون د هاسټینګز له حقوقي کالج (University of California, Hastings College of the Law) څخه فارغه شوې. هغه وړاندې له دې چې د سانفرانسیکو د څارنوالۍ په دفتر او ورپسې د سانفرانسیسکو د ښاري څارنوالې په توګه وګومارل شي، د المېدا سیمې (Alameda County) د څارنوال په دفتر کې یې په دنده پیل وکړ. په ۲۰۰۳ ز کال کې د سانفرانسیسکو د سیمه ییزې څارنوالې په توګه وټاکل شوه. هغه په ۲۰۱۰ ز کال کې د کالیفورنیا ایالت لوی څارنواله وټاکل شوه او په ۲۰۱۴ ز کال کې یو ځل بیا د دغې چوکۍ لپاره وټاکل شوه. هریس له ۲۰۱۷ ز کال څخه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې د ځوانې سناتورې په توګه د امریکا په سنا جرګه کې د کلیفورنیا ایالت په استازولۍ خدمت وکړ. هریس د ۲۰۱۶ ز کال د سنا په ټاکنو کې لوریتا سانچز ته په ماتې ورکولو دویمه افریقايي امریکايي او لومړۍ سویلي اسیايي امریکايي وه چې د امریکا په سنا کې یې خدمت وکړ. د یوې سناتورې په توګه هغې د روغتیا په برخه کې له اصلاحاتو، د چرسو د قانوني کولو لپاره د فدرالي مهالوېش د له منځه وړلو (federal de-scheduling of cannabis)، بې اسنادو کډوالو ته د تابعیت د ورکړې په برخه کې لارو چارو، د بې اسنادو کډوالو په اړه له ډریم قانون (DREAM Act)، د تهاجمي وسلو له بندیز او د مالیاتو په برخه کې له پرمختللو اصلاحاتو ملاتړ وکړ. هغې په سنا کې د ټرمپ له خوا سترې محکمې ته د دویم نوماند برېټ کاوانا (Brett Kavanaugh) په ګډون چې په جنسي تېري تورن و، د ټرمپ د ادارې له چارواکو څخه د دقیقو څېړنو له امله ملي شهرت پیدا کړ.<ref>{{Cite web|title=Kamala D. Harris: US Senator from California|url=https://www.harris.senate.gov/about|access-date=July 29, 2020|publisher=United States Senate|quote=In 2017, Kamala D. Harris was sworn in as a United States senator for California, the second African-American woman, and first South Asian-American senator in history.|archive-date=October 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014130548/https://www.harris.senate.gov/about|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Weinberg|first1=Tessa|last2=Palaniappan|first2=Sruthi|date=December 3, 2019|title=Kamala Harris: Everything you need to know about the 2020 presidential candidate|url=https://abcnews.go.com/Politics/kamala-harris-latest-democrat-run-president/story?id=60521324|access-date=August 10, 2020|work=ABC News|quote=Harris is the daughter of an Indian mother and Jamaican father, and is the second African-American woman and first South Asian-American senator in history.}}</ref><ref>{{Cite news|last=Viser|first=Matt|date=January 21, 2019|title=Kamala Harris enters 2020 Presidential Race|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/politics/kamala-harris-enters-2020-presidential-race/2019/01/21/d68d15b2-0a20-11e9-a3f0-71c95106d96a_story.html|access-date=January 22, 2019}}</ref> هریس په ۲۰۲۰ ز کال کې له دیموکرات ګوند څخه ولسمشریزو ټاکنو ته د نوماندۍ په هڅه کې وه، خو له مقدماتي ټاکنو مخکې له سیالۍ شاته شوه. بایډن هغه د ۲۰۲۰ ز کال په اګست میاشت کې د ولسمشریزو ټاکنو په سیالۍ کې خپله مرستیاله وټاکله، چې د همدغه کال د نومبر میاشت په عامه ټاکنو کې د دوی ټاکنیز ټکټ بریا ته ورسېد. هغې د ۲۰۲۰ ز کال د جنوري میاشت په ۲۰ مه د امریکا د ولسمشر د مرستیالې په توګه دنده پیل کړه. == د کلیفورنیا ایالت لویه څارنواله (۲۰۱۱-۲۰۱۷ ز == === ۲۰۱۰ ز کال === د ۲۰۱۰ ز کال له ټاکنو نږدې دوه کاله وړاندې، هریس اعلان وکړ چې پلان لري، ځان نوماند کړي. څرګنده یې کړه:  که چېرې برحاله لوی څارنوال جری براون (Jerry Brown) بیاځلي دغې څوکۍ ته ځان نوماند نکړي نو بیا به ځان نوماند کړي. براون ځان د ایالت څوکۍ ته نوماند کړ او هریس د کلیفورنیا ایالت د پیاوړو دیموکراتانو ملاتړ خپل کړ. د کلیفورنیا ایالت دواړوسناتورانو ډاین فاینشتاین (Dianne Feinstein) او باربارا بوکسر (Barbara Boxer)، د کانګرس مشرې نانسي پلوسي (Nancy Pelosi)، د بزګرو د اتحادیې بنسټګړ ډولوریس هوریتا (Dolores Huerta) او د لاس انجلس ښاروال انتونیو ویلاریاګوسا (Antonio Villaraigosa) د دیموکرات ګوند په مقدماتي ټاکنو کې له دې ملاتړ وکړ. د ۲۰۱۰ ز کال د جون د ۸ مې نېټې په مقدماتي ټاکنو کې، د ۳۳.۶ سلنه رایو په ترلاسه کولو هغې البرتو توریکو (Alberto Torrico) او کرېس کیلي (Chris Kelly) ته ماتې ورکړه.<ref>{{Cite web|date=November 12, 2008|title=Kamala Harris, an early Barack Obama backer, begins her ascent|url=https://latimesblogs.latimes.com/washington/2008/11/kamala-harris-a.html|access-date=November 18, 2020|website=LA Times Blogs – Top of the Ticket|language=en-US}}</ref><ref name="newsline">{{cite news|url=http://www.legalnewsline.com/news/226664-villaraigosa-eschews-local-candidates-backs-harris-for-calif.-attorney-general|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723184208/http://www.legalnewsline.com/news/226664-villaraigosa-eschews-local-candidates-backs-harris-for-calif.-attorney-general|url-status=dead|archive-date=July 23, 2011|title=Villaraigosa eschews local candidates, backs Harris for Calif. attorney general|last=Rizo|first=Chris|date=April 16, 2010|newspaper=Legal Newsline|access-date=August 20, 2010}}</ref><ref>{{Cite web|last=Marinucci|first=Carla|date=November 12, 2008|title=D.A. Harris plans run for attorney general|url=https://www.sfgate.com/politics/article/D-A-Harris-plans-run-for-attorney-general-3262181.php|access-date=November 18, 2020|website=SFGATE|language=en-US|quote=Harris said she will run [for attorney general] only if Brown, who was governor before term limits were imposed, makes another run for governor. "I will not run against Jerry Brown," Harris told The Chronicle on Tuesday.}}</ref><ref name="StatementofVote2010Primary">{{cite web|url=https://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2010-primary/pdf/2010-complete-sov.pdf|access-date=April 22, 2020|title=Statement of Vote June 8, 2010, Direct Primary Election|work=California Secretary of State|archive-date=July 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731084633/https://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2010-primary/pdf/2010-complete-sov.pdf|url-status=live}}</ref> په عمومي ټاکنو کې هغه د لاس انجلس د سیمه ییز جمهوري غوښتونکي څارنوال سټیو کولي (Steve Cooley) سره سیالي وکړه، هغه څوک چې تر ډېره یې د دغې سیالي رهبري وکړه. کولي د خپلواک نوماند په توګه ګډون وکړ او ځان یې د جمهوري غوښتونکي والي له نوماند مېګ وایټ من (Meg Whitman) له کمپاین لرې کړ. ټاکنې د نومبر په دویمه ترسره شوې، خو د پستي او موقتو رایو د شمېرلو له اوږد پړاو وروسته، کولي د نومبر په ۲۵ مه خپله ماتې ومنله. هاریس د ۲۰۱۱ ز کال د جنوري په درېمه لوړه وکړه؛ هغه لومړنۍ مېرمن، لومړنۍ افریقايي امریکايي او لومړنۍ سویلي اسیایي الاصله امریکايي وه، چې د ایالت په تاریخ کې یې د لویې څارنوالۍ څوکۍ خپله کړه.<ref>{{Cite web|date=October 22, 2010|title=With L.A.'s help, Cooley leads in attorney general's race, Times/USC poll finds|url=https://latimesblogs.latimes.com/california-politics/2010/10/poll-california-attorney-general.html|access-date=November 8, 2020|website=LA Times Blogs – PolitiCal|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lagos|first=Marisa|date=October 27, 2010|title=Harris leads in at least one poll, Cooley supporters think Democrats will claim gov's office|work=SF Gate|url=https://blog.sfgate.com/politics/2010/10/27/harris-leads-in-at-least-one-poll-cooley-supporters-think-democrats-will-claim-govs-office/|access-date=November 8, 2020}}</ref><ref name="CADoJ">{{citation|last=Bacerra|first=Xavier|publisher=State of California Department of Justice, Office of the Attorney General|title=Kamala D. Harris Takes Oath as California Attorney General|date=January 3, 2011|quote=Harris is the first woman, and the first African American and the first South Asian American, to hold the office of Attorney General in the history of California|access-date=August 31, 2020|url=https://oag.ca.gov/news/press-releases/kamala-d-harris-takes-oath-california-attorney-general}}</ref><ref>{{cite news|url=https://latimesblogs.latimes.com/lanow/2010/11/steve-cooley-kamala-harris-attorney-general.html|first=Jack|last=Leonard|title=Kamala Harris wins attorney general's race as Steve Cooley concedes|work=Los Angeles Times|date=November 24, 2010|access-date=August 19, 2020|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802190612/https://latimesblogs.latimes.com/lanow/2010/11/steve-cooley-kamala-harris-attorney-general.html|url-status=live}}</ref> === ۲۰۱۴ ز کال === هریس د ۲۰۱۴ ز کال د فبروري په میاشت کې ټاکنو لپاره خپله بیاځلي نوماندي اعلان کړه او د فبروري په ۱۲ مه یې نوماندۍ ته اړینې پاڼې ډکې کړې. The Sacramento Bee ، Los Angeles Daily News او Los Angeles Times ورځپاڼو، له هغې په بیا ځلي ټاکنو کې ملاتړ وکړ. <ref>{{cite news|url=https://www.americanbazaaronline.com/2014/02/14/kamala-harris-announces-bid-re-election-gop-scratching-heads-candidate-face/|title=As Kamala Harris announces bid for re-election, GOP scratching their heads for a candidate to face her|work=The American Bazaar|first=Deepak|last=Chitnis|date=February 14, 2014|access-date=August 19, 2020|archive-date=June 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608223143/https://www.americanbazaaronline.com/2014/02/14/kamala-harris-announces-bid-re-election-gop-scratching-heads-candidate-face/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|access-date=April 25, 2020|url=https://www.sacbee.com/opinion/election-endorsements/article2607527.html|first=Mollie|last=Reilly|title=Endorsement: Attorney General Kamala Harris, all but unchallenged, deserves a second term|date=August 25, 2014|work=The Sacramento Bee|archive-date=May 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520100703/https://www.sacbee.com/opinion/election-endorsements/article2607527.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/opinion/endorsements/la-ed-end-attorney-general-20140924-story.html|title=For attorney general, Kamala Harris|date=September 23, 2014|work=Los Angeles Times|access-date=August 19, 2020|archive-date=August 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803233959/https://www.latimes.com/opinion/endorsements/la-ed-end-attorney-general-20140924-story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dailynews.com/2014/10/03/re-elect-kamala-harris-as-attorney-general-but-demand-more-endorsement/|title=Re-elect Kamala Harris as attorney general – but demand more: Endorsement|date=October 3, 2014|work=Los Angeles Daily News|access-date=August 19, 2020|archive-date=August 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812003256/https://www.dailynews.com/2014/10/03/re-elect-kamala-harris-as-attorney-general-but-demand-more-endorsement/|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۴ ز کال د نومبر په ۴ مه، هغې د جمهوري غوښتونکي رونالډ ګولډ د ۴۲.۵ سلنه رایو په مقابل کې د ۵۷.۵ سلنه رایو په ترلاسه کولو بیا ځلي دغه څوکۍ ترلاسه کړه.<ref>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/11/05/kamala-harris-election-results_n_5819890.html|title=Kamala Harris Re-Elected As California Attorney General|date=November 5, 2014|work=HuffPost|access-date=August 19, 2020|archive-date=May 25, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525071358/http://www.huffingtonpost.com/2014/11/05/kamala-harris-election-results_n_5819890.html|url-status=live}}</ref> == د ولسمشر مرستیالي (۲۰۲۱- تر اوسه) == د ۲۰۲۰ ز کال په ټاکنو کې د امریکا د ولسمشر په توګه د جوبایډن له ټاکل کېدو وروسته، هریس د ۲۰۲۱ ز کال د جنوري په ۲۰ مه د امریکا د ولسمشر د مرستیالې په توګه دنده پیل کړه. هغه د امریکا د متحده ایالاتو په تاریخ کې لومړنۍ ښځینه مرستیال ولسمشره او لوړ پوړې دولتي چارواکې ده، هغه لومړنۍ افریقايي امریکايي او آسیايي امریکايي ده چې د ولسمشر د مرستیالۍ چوکي ته رسېږي. د رنګ له مخې هغه دویم کس دی، چې دغه چوکۍ خپلوي، له هغې وړاندې کاو ملت (Kaw Nation) ته اړوند بومي امریکايي چارلس کورتیس (Charles Curtis) له ۱۹۲۹ ز کال څخه تر ۱۹۳۳ ز کال پورې د ولسمشر هربرت هوور د مرستیال په توګه خدمت کړی و. هغه له کورتیس او پخواني ولسمشر بارک اوباما وروسته درېم کس دی چې غیر اروپايي نسب لري او د امریکا د اجرائیه قوې یوه لوړ پوړې چوکۍ خپلوي. هاریس د مرستیال ولسمشرې په توګه له لوړې کولو دوه ورځې وړاندې د ۲۰۲۱ ز کال د جنوري په ۱۸ مه په سنا کې له خپلې چوکۍ استعفا ورکړه. <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/11/07/politics/kamala-harris-first-vice-president-female-black-south-asian/index.html|title=Harris bursts through another barrier, becoming the first female, first Black and first South Asian vice president-elect|first1=Brandon|last1=Tensley|last2=Wright|first2=Jasmine|work=CNN|date=November 7, 2020|access-date=November 8, 2020|archive-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107194833/https://edition.cnn.com/2020/11/07/politics/kamala-harris-first-vice-president-female-black-south-asian/index.html|url-status=live}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|last1=Horowitz|first1=Juliana Menasce|last2=Budiman|first2=Abby|date=August 18, 2020|title=Key findings about multiracial identity in the U.S. as Harris becomes vice presidential nominee|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/08/18/key-findings-about-multiracial-identity-in-the-u-s-as-harris-becomes-vice-presidential-nominee/|access-date=November 8, 2020|website=Pew Research Center|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=November 7, 2020|title=Kamala Harris Makes History As First Female, Black, Asian American Vice President|first=Jemima|last=McEvoy|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2020/11/07/kamala-harris-makes-history-as-first-female-black-asian-american-vice-president/|access-date=November 13, 2020|website=Forbes}}</ref><ref name="Forbes">{{Cite news|date=August 12, 2020|title=Here Are The 'Firsts' Kamala Harris Represents With VP Candidacy|first=Andrew|last=Solender|url=https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/08/12/here-are-the-firsts-kamala-harris-represents-with-vp-candidacy/|quote=Harris would not be the first person of color to serve as vice president. That honor belongs to Charles Curtis, President Herbert Hoover's No. 2.|work=Forbes|access-date=November 8, 2020|archive-date=September 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902023222/https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/08/12/here-are-the-firsts-kamala-harris-represents-with-vp-candidacy/|url-status=live}}</ref> د ۲۰۲۱ ز کال په اپریل میاشت کې، هریس څرګنده کړه چې: وړاندې له هغې چې ولسمشر بایډن پریکړه وکړي، له افغانستان څخه خپل ټول سرتېري وباسي، دا ورسره په دفتر کې وروستی کس و، هغه څرګندوي چې:  ولسمشر "فوق العاده مېړانه لري" او "د هغه څه پر بنسټ پریکړه کوي، چې ورباندې باور لري ... او دا سم کار دی چې ترسره شي".<ref>{{Cite web|last=Hayes|first=Christal|date=January 20, 2021|title=Democrats officially take control of Senate after Harris swears in Ossoff, Warnock and Padilla|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/01/20/warnock-ossoff-sworn-in-giving-democrats-majority-senate/4217985001/|access-date=January 21, 2021|website=USA Today|language=en-US}}</ref> هریس د ۲۰۲۱ ز کال په جون میاشت کې د ولسمشر د مرستیالې په توګه خپل لومړنی نړیوال سفر وکړ، هغې په دغه سفر کې له ګواتیمالا او مکسیکو څخه لیدنه وکړه، څو د امریکا متحده ایالاتو ته له مرکزي امریکا څخه د کډوالۍ د زیاتېدو لاملونه پیدا او و ارزوي. د دغه سفر پر مهال هغې د ګواتیمالا له ولسمشر الجندرو ګیاماتي (Alejandro Giammattei) سره د ګډې مطبوعاتي غونډې پر مهال احتمالي کډوالو ته په خپل پیغام کې څرګنده کړه: "زه غواړم د سیمې هغو خلکو ته چې د امریکا د متحده ایالاتو او د مکسیکو پولې ته د خطرناکه سفر د ترسره کولو په فکر کې دي، په ډاګه ووایم: مه راځئ. مه راځئ". له نږدې لس میاشتې دندې وروسته، د ولسمشر او د ولسمشر د مرستیالې د تائید کچه په ترتیب سره ۳۸٪ او ۲۸٪ وه.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/01/20/democrats-to-take-senate-majority-when-warnock-ossoff-and-padilla-are-sworn-in.html|title=Democrats take Senate majority, sealing control of the White House and Congress|first=Jacob|last=Pramuk|date=January 20, 2021|website=CNBC}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/covid-relief-package-senate-passes-budget-plan/|title=Senate passes $1.9 trillion COVID relief resolution after all-night 'vote-a-rama'|website=CBS News|first=Grace|last=Segers|date=February 5, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Singh|first5=Sam|access-date=March 5, 2021|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/mar/04/voting-rights-police-reform-george-floyd-for-the-people-joe-biden-covid-coronavirus-live|work=The Guardian|language=en-GB|title=Kamala Harris breaks Senate tie to begin Covid relief package debate – as it happened|date=March 5, 2021|last5=Levine|first1=Maanvi|first4=Bethan|last4=McKernan|first3=Martin|last3=Belam|first2=Joan E.|last2=Greve|issn=0261-3077}}</ref><ref name="senate-since-1980">{{cite web|title=Votes to Break Ties in the Senate|url=https://www.senate.gov/legislative/TieVotes.htm|website=senate.gov|access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cohn|first1=Alicia|title=Pence became ultimate tie-breaker in 2017|url=https://thehill.com/homenews/administration/366811-pence-became-ultimate-tie-breaker-in-2017|website=The Hill|access-date=25 October 2021}}</ref><ref name="senate">{{cite web|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/VPTies.pdf|title=Senate.gov: VPTies.pdf|access-date=February 5, 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502114129/https://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/VPTies.pdf|archive-date=May 2, 2017|df=mdy-all}}</ref> د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر په ۱۹ مه هغه مهال چې ولسمشر بایډن د کولونوسکوپي معاینې لاندې و، په EST وخت د سهار له ۱۰:۱۰ تر ۱۱:۳۰ بجو پورې د واکیال ولسمشرې په توګه دنده ترسره کړه. هغه لومړنۍ مېرمن او په ټوله کې درېم کس و، چې د امریکا د ولسمشر واکونه او دندې یې د ۲۵ مې اصلاحیې د درېم فصل له مخې ترلاسه کړې.<ref>{{cite web|last1=Dale|first1=Daniel|date=April 28, 2021|title=New York Post temporarily deletes, then edits false story that claimed Harris' book was given out in migrant 'welcome kits'|url=https://edition.cnn.com/2021/04/27/politics/new-york-post-fact-check-kamala-harris-book-migrants/index.html|website=CNN|access-date=April 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|last1=Waterson|first1=Jim|date=April 28, 2021|title=New York Post reporter quits citing pressure to write incorrect story about Kamala Harris|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/28/new-york-post-reporter-quits-over-incorrect-story-about-kamala-harris-book|website=The Guardian|access-date=April 30, 2021}}</ref> == جایزې او ویاړونه == په ۲۰۰۵ ز کال د تورپوستو قاضیانو ملي ټولنې هریس ته دتورګود مارشال جایزه(Thurgood Marshall Award) ورکړه. په همدغه کال نیوزویک مجلې په خپل راپور"د امریکا ۲۰ پیاوړې مېرمنې" کې هغه له ۱۹ نورو مېرمنو سره د امریکا پیاوړې مېرمن وبلله. د ۲۰۰۸ کال په وروستیو کې د نیویارک ټایمز په یوه مقاله کې هغه د امریکا ولسمشرۍ ته د یوې پیاوړې مېرمنې په توګه معرفي او نوموړې یې د "پیاوړې جنګیالۍ" په توګه یاده کړه.<ref name="In Their Shoes">{{cite book|url=https://catalog.simonandschuster.com/Default.aspx?cid=1378&find=In%20Their%20Shoes|title=In Their Shoes: Extraordinary Women Describe Their Amazing Careers|publisher=[[Simon & Schuster|Simon Pulse]]|last=Reber|first=Deborah|year=2015|location=New York City|page=37|isbn=978-1-4814-2812-5|access-date=November 8, 2020|archive-date=October 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023194733/https://catalog.simonandschuster.com/Default.aspx?cid=1378&find=In%20Their%20Shoes|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Zernike|first1=Kate|title=She Just Might Be President Someday|url=https://www.nytimes.com/2008/05/18/weekinreview/18zernike.html|access-date=November 16, 2018|work=The New York Times|date=May 18, 2008|archive-date=April 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406175652/http://www.nytimes.com/2008/05/18/weekinreview/18zernike.html|url-status=live}}</ref> په ۲۰۱۳ ز کال کې ټایم مجلې هغه "د نړۍ د ۱۰۰ اغېزمنو کسانو" له ډلې وبلله. په ۲۰۲۰ ز کال کې د ټایمز مجلې له خوا هریس او بایډن دواړه د کال د شخصیتونو په توګه ونومول شول.<ref>{{cite news|title=Kamala Harris Jurist to watch, 48|url=https://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/kamala-harris/|last=Pelosi|first=Nancy|access-date=April 18, 2013|newspaper=Time|date=April 18, 2013|archive-date=April 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420062207/http://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/kamala-harris/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=D'Souza|first1=Shaad|title=Megan Thee Stallion, The Weeknd, Halsey make TIME 100 list|url=https://www.thefader.com/2020/09/23/megan-thee-stallion-the-weeknd-halsey-make-time-100-list|website=[[The Fader]]|access-date=December 5, 2021|language=en|date=September 23, 2020}}</ref><ref>{{cite web|last1=Parsley|first1=Aaron|title=Bernie Sanders and Cindy McCain Write Tributes for Biden and Other Leaders on TIME 100 List|url=https://people.com/politics/joe-biden-praise-bernie-sanders-time-100/|website=[[People (magazine)|People]]|access-date=December 5, 2021|language=en|date=September 15, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=20/20 Award Winners|url=https://2020club.org/award-winners/|website=2020 Club|access-date=November 8, 2020|archive-date=October 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008201423/https://2020club.org/award-winners/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Joe Biden and Kamala Harris Are TIME's 2020 Person of the Year|url=https://time.com/person-of-the-year-2020-joe-biden-kamala-harris/|access-date=December 11, 2020|magazine=Time|language=en|archive-date=December 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211035250/https://time.com/person-of-the-year-2020-joe-biden-kamala-harris/|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == 858mkyx4c7w4i705gc0e0q20i51o08y 0 58852 371082 302420 2026-11-08T17:03:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371082 wikitext text/x-wiki دغه ټول وژنه، په پولنډ کې د نازي جرمني له خوا د مړینې د کمپونو له جوړولو، د جرمنیانو له خوا د ګاز ون( vans)ـ یوه لارۍ وه چې د ګاز د ګرځنده چمبر په توګه په دویمه نړیواله جګړه کې کارول شوې وه او د روح وژونکې په معنا وه ـ له کارولو او د ليتوانیايي او اوکرایني مرستو پر مټ د الماني سرتېرو له ډله‌ییزو ډزو سره په نښه شوې وه. د ټول‌وژنې کمپونو د پولنډي یهودیانو او هغو یهودیانو په نابودۍ کې اساسي رول درلود، چې د جرمني په واسطه له لویدیځې او سويلي اروپا نه بېل شول. د جرمني د پېچلې بیوروکراسۍ هره څانګه، د کورنیو چارو او مالیې له وزاتونو نه نيولې تر الماني اقتصادي واحدونو، شرکتونو او دولتي رېل ګاډو پورې ټول د وژنې په بهیر کې شامل وو.  د نازي تر اشعال لاندې پولنډ د یهودي نفوس شاوخوا ۹۸ سلنه برخه په اور سره د وژنې(هلوکاست) په ترڅ کې ووژل شول. نژدې ۳۵۰۰۰۰ پولنډي يهودیان، له جنګ نه ژوندي پاتې شول. ډېری ژغورل شوو هېڅکله د نازي تر اشغال لاندې پولنډ کې ژوند نه کاوه، خو د ۱۹۳۹ او ۱۹۴۰ز کلونو په بهیر کې یې د پولنډ په هغو سیمو کې ژوند کاوه چې، د شوروي تر اشغال لاندې وې او په ۱۹۴۱ز کال کې د جرمني له پرمختګ نه د مخنیوي په موخه وتښتېدل یا د شوروي له خوا د ختیځ پر لور بې ځایه شول.<ref>{{cite book|last1=Berendt|first1=Grzegorz|title=New Directions in the History of the Jews in the Polish Lands|publisher=Academic Studies Press|isbn=978-83-949149-1-2|page=443|chapter-url=https://www.degruyter.com/view/book/9788394914912/10.1515/9788394914912-039.xml|language=en|chapter=Violence against Jews in Poland, 1944–47: The State of Research and its Presentation|year=2019|doi=10.1515/9788394914912-039|s2cid=212772792|quote=It was such an efficient operation that on the territories controlled by the Third Reich at most only 2 percent of Polish Jews survived.}}</ref> له ۳۰۰۰۰۰۰ نه زیاتو پولنډي یهودیانو نه، چې د نازیانو په کمپونو کې په جبري ډول کار ته تبعید(شړل) شوي وو، یوازې ۵۰۰۰۰ کسان ژوندي پاتې شول.  == مخینه(شالید) == پر پولنډ د ۱۹۳۹م کال تر یرغل وروسته، نازي آلمان او د شوروي اتحاد د مولوتوف-ریبنترب (Molotov–Ribbentrop) د محرمانه تړون له پروتوکول سره سم پولنډ په اشغالي سیمو/زونونو وویشه. د پولنډ لویدیځه پراخه سیمه د جرمني ضمیمه شوه. د پولنډ د خاورې شاوخوا ۵۲ سلنه خاوره په ځانګړ ي ډول د کرېسې (Kresy ) سرحدي سیمې چې د ۱۳۰۰۰۰۰پولنډي یهودیانو په ګډون شاوخوا له ۱۳.۲ تر ۱۳.۷ میلیونه کسانو په کې ژوند کاوه د شوري اتحاد ضمیمه شوه. شاوخوا له ۱۵۷۰۰۰ نه تر ۳۷۵۰۰۰ پولنډي یهودیان یا شوروي اتحاد ته وتښتېدل یا هم د شوروي اتحاد د لوړپوړو چارواکو له خوا ختیځ ته تبعید شول. هغه پولنډي یهودیانو چې له بیعت کولو نه ډه‌ډه کوله په څو میاشتو کې د شوري په سیمه کې له قومي پولنډیانو سره د شوروي داخلي ژورو ته وشړل. د تبعید شویو پولنډي يهودیانو شمېر د اټکل له مخې له ۲۰۰۰۰۰ نه تر ۲۳۰۰۰۰ پورې و چې ماشومان، ښځې او نارینه په کې شامل وو. {{sfn|Edele|Warlick|2017|pp=103, 123}} دواړه نیواکګر/اشغالګر ځواکونه د پولنډ د خپلواک دولت له شته‌والي سره مخالف وو. که څه هم د شوري ولکه لنډ مهاله وه، ځکه د شوروي او جرمني تر منځ تړون چې په مسکو کې امضأ شوی د ۱۹۴۱م کال د جون په ۲۲ د شوروي تر یرغل لاندې سیمه باندې د جرمني له برید سره مات شو(نقشه وګورئ). له ۱۹۴۱ نه تر ۱۹۴۳ ټول پولنډ د جرمني په واک کې و.عمومي نیم استعماري دولت چې د پولنډ په مرکز او سویل لویدیځ کې رامنځته شوی و، د تر اشغال لاندې پولنډ ۳۹ سلنه خاوره یې جوړوله.  == د نازي د لږه کیو د رامنځته کولو پالیسي == له دویمې نړیوالې جګړې نه مخکې، په پولنډ کې ۳۵۰۰۰۰۰ یهودیان وو، چې په اصل کې يې په ښارونو کې ژوند کاوه او د عمومي نفوس شاوخوا لس سلنه برخه یې جوړوله. د پولنډي يهودیانو د تاریخي موزیم پولېن (POLIN) ډېټابېس په هېواد کې د یهودیانو د ۱۹۲۶ ټولنو په اړه معلومات وړاندې کوي. په ۱۹۳۹ز کال کې د روڼ‌اندو د وژلو او د پولنډ تر فتحې وروسته، د یهودیانو ضد د جرمنیانو لومړۍ اقدام د پولنډ له لانجمنو سیمو نه چې د درېیم رایک (Reich) له خوا الحاق شوې وې، د یهودیانو د اېستلو(اخراج) سیاست و. د لوی پولنډ او پومیريليا (Pomerelia) ترټولو لویدیځ ولایتونه، د بشپړ الماني کولو په موخه د لېبېنزرام (''Lebensraum'') کډوالو د استعمار له لارې د وارټلېنډ (Wartheland) او ډېنزېک وېسټ –پروشيا (Danzig-West Prussia) په نامه، د نوي جرمني رایشګاو (''Reichsgaue'' ) ته واوښتل. د لوډز (Łódź) ښار چې په مستقیم ډول د ووردېګو (''Warthegau'' ) له نوې سیمې سره ضمیمه شوی و، د لومړي ځل لپاره شاوخوا ۴۰۰۰۰ پولنډي یهودیان جذب کړل، چې له شاوخوا سیمو نه په زور اېستل شوي وو. په ټوله کې ۲۰۴۰۰۰ یهودي وګړي، د لوډز په ښار کې منزوي(تجرید) شول. په پيل کې دوی باید عمومي دولت ته شړل شوي وی. په هر حال د یهودیانو د له منځه وړلو پراخ وروستی مقصد، تر هغه پورې پرانیستی و، چې وروستۍ حل لاره دوه کاله وروسته پیل شوه.  <ref name="Schudrich">{{harvp|Cherry|Orla-Bukowska|2007|p=137|loc=[https://books.google.com/books?id=gUp7AAAAQBAJ&pg=PA137&dq=%223%2C500%2C000+Jews%22+%22in+Poland%22 'Part III Introduction' by Michael Schudrich.]}}</ref><ref>{{citation|title=The Holocaust: the Jewish tragedy|first=Martin|last=Gilbert|publisher=Collins|year=1986|url=https://books.google.com/books?id=hRJnAAAAMAAJ&q=%22the%20trapping%20of%20Polish%20Jewry%22|pages=84–85|isbn=9780002163057}}.</ref><ref>{{citation|first=Maria|last=Wardzyńska|title=The Year was 1939: Operation of German Security Police in Poland. Intelligenzaktion|work=(Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion)|year=2009|url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf|publisher=[[Institute of National Remembrance]]|isbn=978-83-7629-063-8|id=PDF file, direct download 2.56 MB|language=pl|at=pp. 8–10 in current document|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf|archive-date=November 29, 2014}}.</ref><ref name="Łuczak">{{cite book|author=[[Czesław Łuczak]]|title=Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939–1945. Dokumenty niemieckie|url=https://books.google.com/books?id=gksNAAAAIAAJ|publisher=Wydawn. Poznańskie|location=[[Poznań]]|year=1987|pages=V–XIII|id=Google Books|isbn=978-83-210-0632-1}}</ref><ref>{{cite web|year=2013|title=Poles: Victims of the Nazi Era|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|url=http://www.ushmm.org/learn/students/learning-materials-and-resources/poles-victims-of-the-nazi-era|id=[https://web.archive.org/web/20140117131606/http://www.ushmm.org/m/pdfs/2000926-Poles.pdf (PDF version)]|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003002131/http://www.ushmm.org/learn/students/learning-materials-and-resources/poles-victims-of-the-nazi-era|archive-date=October 3, 2013}}</ref><ref>{{cite web|first=Jennifer|last=Rosenberg|year=2006|title=The Łódź Ghetto|quote=Sources: ''Lodz Ghetto: Inside a Community Under Siege'' by Adelson, Alan and Robert Lapides (ed.), New York, 1989; ''The Documents of the Łódź Ghetto: An Inventory of the Nachman Zonabend Collection'' by Web, Marek (ed.), New York, 1988; ''The Holocaust: The Fate of European Jewry'' by Yahil, Leni, New York, 1991.|url=http://history1900s.about.com/library/holocaust/aa070897.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430213432/http://history1900s.about.com/library/holocaust/aa070897.htm|archive-date=April 30, 2006}}</ref><ref name="jewishgen/timeline">{{cite web|url=http://kehilalinks.jewishgen.org/lodz/statistics.htm|title=Lodz Ghetto Deportations and Statistics|publisher=JewishGen Home Page|work=Timeline|date=2007|access-date=March 26, 2015|first=Shirley|last=Rotbein Flaum|quote=''Source:'' Encyclopedia of the Holocaust (1990), Baranowski, Dobroszycki, Wiesenthal, Yad Vashem Timeline of the Holocaust, others.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321021602/http://kehilalinks.jewishgen.org/lodz/statistics.htm|archive-date=March 21, 2015}}</ref><ref>{{cite book|first1=Moishe|last1=Postone|first2=Eric L.|last2=Santner|year=2003|title=Catastrophe and Meaning: The Holocaust and the Twentieth Century|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-67610-4|pages=75–6|url=https://books.google.com/books?id=zGKOH1XxK8UC&q=measures+ghettoization|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705225949/https://books.google.com/books?id=zGKOH1XxK8UC&q=measures+ghettoization|archive-date=July 5, 2018}}</ref> تر اشغال وروسته سملاسي د پولنډي يهودیانو پر وړاندې زور زیاتی د جرمني اشغالګرو چارواکو په واسطه په ځانګړي ډول په لویو ښاري سیمو کې پیل شو. په لومړي یو نیم کال کې نازیانو ځانونه د یهودیانو د ګټو لپاره د دوی د ارزښتمنو شتمنیو او ملکیتونو په اېستلو پورې محدود کړل او د لنډمهاله منزوي کولو له لارې يې د غلامۍ کار ته مجبور کړل. د دې دورې په ترڅ کې جرمنیانو د یهودایانو ټولنو ته امر وکړ چې د یهودیانو شوراګانې (''Judenräte'') رامنځته کړي، تر څو د تجرید شویو سیمو (ګيټو/ ghettos) اداره پر غاړه واخلي او د اوامرو د لېږد په برخه کې سخت د مسؤلیت احساس ولري. ډېری د یهودو تجرید شوې سیمې (ګيټو- ghettos) په ښارګوټو او ښارونو کې چېرته چې مخکې د یهودیانو ژوند ښه تنظیم و جوړې شوې وې. د لوجستیکي دلیلونو له امله په اشغال شوي پولنډ کې هغه ښارګوټي چې د رېل پټلۍ نښلونه يې نه لرله منحل شول. د تبعید په یوه پراخ اقدام کې چې د بار وړلو له رېلونو نه کارونه په کې شامله وه، ټول پولنډي یهودیان د ټولنې له نورو برخو نه په یوه نړېدلې سیمه (Jüdischer Wohnbezirk) کې د رېل پټلۍ شته لارې ته څېرمه بېل کړای شول. د خوړو مرستې په بشپړ ډول د نازي ګوند د خوندیتوب سازمان (اېس اېس -SS)  پورې تړلې وې. په لومړیو کې يهودیان په قانوني ډول د ډوډۍ له پخولو نه منع کړل شوي وو، هغوی په نا پرله پسې ډول له عامه خلکو نه محصوراو بند کړل شوي وو.    <ref>{{citation|title=Jewish Forced Labor Under the Nazis: Economic Needs and Racial Aims, 1938–1944|first=Wolf|last=Gruner|publisher=Cambridge University Press|year=2006|quote=By the end of 1940, the forced-labor program in the [[General Government]] had registered over 700,000 Jewish men and women who were working for the German economy in ghetto businesses and as labor for projects outside the ghetto; there would be more.|url=https://books.google.com/books?id=DJqIqwj_P70C&q=1940+forced-labor+700%2C000|pages=249–250|isbn=978-0521838757}}</ref><ref name="Trunk1972">{{cite book|author-link=Isaiah Trunk|first=Isaiah|last=Trunk|url=https://books.google.com/books?id=D7bobfzrcCoC|title=Judenrat: the Jewish Councils in Eastern Europe under Nazi Occupation|id=with an introduction by Jacob Robinson|location=New York|publisher=Macmillan|year=1972|isbn=978-0-8032-9428-8|pages=5, 172, 352}}</ref><ref name="holocaustchronicle">{{cite web|url=http://www.holocaustchronicle.org/staticpages/176.html|title=1939: The War Against the Jews|author=Louis Weber, Contributing Writers|publisher=Publications International|date=April 2000|work=The Holocaust Chronicle: A History in Words and Pictures|via=Internet Archive|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320005350/http://www.holocaustchronicle.org/staticpages/176.html|archive-date=March 20, 2012}}</ref><ref name="Berenbaum">{{cite book|author=[[Michael Berenbaum]]|title=The World Must Know|url=https://books.google.com/books?id=iqMWAQAAIAAJ|publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]|year=2006|page=114|isbn=9780801883583}}</ref><ref name="holocaust-education.dk">{{citation|authors=Peter Vogelsang, Brian Larsen|url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/ghettoer.asp|title=The Ghettos of Poland|publisher=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies|year=2002|via=Internet Archive|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306055255/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/ghettoer.asp|archive-date=March 6, 2016}}</ref><ref name="Edelman-upenn">{{cite web|url=http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/Holocaust/warsaw-uprising.html|title=The Ghetto Fights|publisher=Literature of the Holocaust, at the University of Pennsylvania|work=The Warsaw Ghetto: The 45th Anniversary of the Uprising|author=Marek Edelman|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125114636/http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/Holocaust/warsaw-uprising.html|archive-date=November 25, 2009}}</ref> <blockquote>د ورسو په تجرید شوې سیمه (ګېټو- ghetto) کې له ټولې فرانسې نه زیات شمېر یهودیان ځای پر ځای شوي وو. د لوډز تجرید شوې سیمې د یهودیانو شمېر له ټول هالنډ نه زیات و. د هغو یهودیانو شمېر چې په کراکوف (Kraków) ښار کې يې ژوند کاوه، له ټولې ايټالیا نه ډېر و او په حقیقت کې د پولنډ هر منځنی ښار د ټولې سکاندینویا په پرتله، د یهودانو زیات شمېر نفوس درلود. د عمومي دولت د څلورو اصلي زونونو په پرتله د اروپا ټول ختیځ (مجارستان، رومانیا، بلغاریا، یوګوسلاویا او یونان )د یهودو لږ نفوس درلود.  </blockquote>په جګړه ځپلي پولنډ کې د یهودیانو سخت حالت، د تجرید شویو سیمو (ghettos) د شته‌والي د تعریف پر بنسټ په پړاوونو وېشلی شو. د تجرید شویو سیمو له رامنځته کېدو نه مخکې، له ځورولو او شکنجې نه تېښته د اعدام په غیرقانوني سزا کې ښکېله نه وه. هغه مهال چې تجريدي سیمې له دننه خوا نه وتړل شوې، د ناروغیو او لوږې په سبب مړینه نه کابو کېدونکی فساد و، چې یوازې پولنډي داوطلبانو د خوړو او درملو د غیر یهودي قاچاق‌وړونکو په واسطه را کم شو او دا هغه څه وو چې، رېنګبلوم (Ringelblum ) له خوا په شلمه پېړۍ کې د دوو قومونو د وګړو تر منځ د تاریخ د غوره پاڼو په توګه وستایل شول. په ورسو (Warsaw) کې مصرف شوي ۸۰ سلنه خوراکي توکي، په ناقانونه ډول تجرید شویو سیمو ته د ننه کېدل. د جرمنیانو له خوا د خوراکي توکو پېژندل شویو کوپونونو د بقا لپاره يوازې ۹ سلنه لازمه انرژي تامينوله. د ۱۹۴۰ ز د نومبر او ۱۹۴۳ ز د مې میاشتې تر منځ په دوو نیمو کلونو کې شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ یهودیان د ورسو په تجریدي سیمه کې له لوږې او ناروغۍ نه په جبري ډول ووژل شول او د ۱۹۴۰ د مې او د ۱۹۴۴ د اګست میاشتې تر منځ په څلورنیمو کلونو کې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کسان د لوډز په تجریدي سیمه کې په قتل ورسېدل. د ۱۹۴۱ز کال په پای کې تجرید شویو یهودیانو هېڅ پانګه نه درلوده چې د اړینو خوړو د ترلاسه کولو لپاره يې د نازي ګوند د خوندیتوب سازمان (اېس اېس - SS) ته تحویل کړي. توليد‌پالونکو چې د جرمني چارواکو تر منځ د تشبث له لارې د یهودیانو د په ځان بسیا کولو لپاره هڅه کوله، یوازې پر شوروي اتحاد د جرمني تر یرغل وروسته په تدریجي ډول برلاسي شول.  په دې توګه تر ټولو نومیالۍ تدریجي سیمې په لنډمهاله ډول داړتیا وړ توکو د تولید په برخه کې ثابتې شوې، داسې چې هلته د یهودي نفوس د مړینې په کچه کې کموالی راغی. <ref name="Gutman12">{{cite book|last=Gutman|first=Yisrael|url=https://books.google.com/books?id=4U_OcvXvhF4C&q=%22Warsaw%27s+conditions+of+surrender%22|title=The First Months of the Nazi Occupation|publisher=Indiana University Press|work=The Jews of Warsaw, 1939–1943: Ghetto, Underground, Revolt|date=1989|author-link=Yisrael Gutman|page=12|isbn=978-0-253-20511-7}}</ref><ref name="Laqueur">{{citation|title=The Holocaust Encyclopedia|authors=Walter Laqueur, Judith Tydor Baumel|publisher=Yale University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=nPbr0XzlTzcC&q=Warsaw+caloric+rations|pages=260–262|isbn=978-0300138115}}</ref> == سرچینې == {{reflist|colwidth=26em|refs=<ref name="iarchive">{{cite book |title=The Mass Extermination of Jews in German Occupied Poland |publisher=[[Polish government-in-exile]], official report addressed to the [[Allies of WWII|wartime allies]] of the then-[[Declaration by United Nations|United Nations]] |author=[[Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Poland]] |at=pp. 1–16 (1–9 in current document) |year=1942 |location=London, New York, Melbourne: Hutchinson & Co. Publishers |url=https://archive.org/details/TheMassExterminationOfJewsInGermanOccupiedPoland |format=PDF}}</ref> <ref name="IPN2009">{{cite book |first1=Wojciech |last1=Materski |first2=Tomasz |last2=Szarota |author2-link=Tomasz Szarota |author3=IPN |title=Poland 1939–1945. Human Losses and Victims of Repression Under Two Occupations |trans-title=Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami |publisher=[[Institute of National Remembrance]] (IPN) |location=Warsaw |year=2009 |isbn=978-83-7629-067-6 |work=Foreword by [[Janusz Kurtyka]] |via=Digital copy, Internet Archive |url=http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm |quote=The 2009 study published by the IPN revised the estimated Poland's war dead at about 5.8 million Poles and Jews, including 150,000 during the Soviet occupation,^[4] not including losses of Polish citizens from the Ukrainian and Belarusian ethnic groups. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323161233/http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm |archive-date=March 23, 2012}}</ref> <ref name=USHMM1>{{cite web |title=Holocaust Encyclopedia -Trawniki |publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]] |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007397 |access-date=July 21, 2011 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150829190602/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007397 |archive-date=August 29, 2015}}</ref> <ref name="B&G30">{{cite book |title=The Waffen-SS: A European History |authors=Jochen Böhler, Robert Gerwarth |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0198790556 |quote=[[Karl Streibel|Streibel]] assigned detachments of [[Trawnikis|Trawniki-trained men]] to guard and operate the killing centres [and] in support of deportation and shooting operations in the General Government. |page=30 |url=https://books.google.com/books?id=rg2DDQAAQBAJ&q=Streibel+assigned+detachments}}</ref> <ref name="EC55">{{cite book |title=Gestapo |author=Edward Crankshaw |publisher=A&C Black |year=2011 |quote=As part of Amt IV of the R.S.H.A., the SS, SD, Kripo, and Orpo were responsible for 'the rounding up, transportation, shooting, and gassing to death of at least three million Jews.' |url=https://books.google.com/books?id=bNzq9wHv4jUC&q=SS+SD+Kripo+Orpo+Amt+IV |pages=55–56 |isbn=978-1448205493}}</ref> <ref name="DC278">{{cite book |title=History vs. Apologetics: The Holocaust |first=David |last=Cymet |publisher=Lexington Books |year=2012 |isbn=978-0739132951 |url=https://books.google.com/books?id=8fUJ9pK8aeYC&q=Body-Disposal+Ostrow |page=278 |quote=In the town of [[Ostrów Mazowiecka|Ostrow]], thirteen miles [{{convert|13|mi|km |disp=out}}] away from Treblinka, the stench was unbearable.}}</ref> <ref name="Henry23">{{cite book |title=Jewish Resistance Against the Nazis |author=Patrick Henry |publisher=CUA Press |year=2014 |isbn=978-0813225890 |chapter=The Myth of Jewish Passivity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYf5AwAAQBAJ&q=passivity+myth+assumptions |pages=22–23 |id=Prevalent misconception in most discussions about the Jewish resistance during World War II.}}</ref> <ref name="Tot-Fein/Gersh">{{cite book |title=Teaching and Studying the Holocaust |first1=Samuel |last1=Totten |first2=Stephen |last2=Feinberg |publisher=IAP |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=4vcnDwAAQBAJ&q=dehumanizing+conditions+dignity |isbn=978-1607523017 |pages=52, 104, 150, 282 |id=Human dignity and spiritual resistance.}} ''Also in:'' {{cite book |title=The Phantom Holocaust |publisher=Rutgers University Press |year=2013 |isbn=978-0813561820 |url=https://books.google.com/books?id=4vcnDwAAQBAJ&q=dignity |page=104 |first=Olga |last=Gershenson}}</ref> <ref name="bay/kola">{{cite book |url=http://holocaust-history.org/belzec/deathcamp/index.shtml |title=The Reconstruction of Belzec, featuring 98 photos |publisher=Holocaust History.org |at=''[https://books.google.com/books?id=JdkWAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=wax-fat Belzec. The Nazi Camp for Jews in the Light of Archaeological Sources]'' by Andrzej Kola, translated by Ewa and Mateusz Józefowicz, ''The Council for the Protection of Memory of Combat and Martyrdom, ''and'' the United States Holocaust Memorial Museum,'' Warsaw-Washington |year=2015 |orig-year=2000 |author=Alex Bay |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814163815/http://holocaust-history.org/belzec/deathcamp/index.shtml |archive-date=August 14, 2014}} Belzec survivor [[Rudolf Reder]], author of postwar memoir about Belzec wrote that the camp's gas chambers were rebuilt of concrete. No traces of concrete were found in archaeological studies. Instead, the brick rubble was found in excavations.</ref> <ref name=USHMM_Belzec>{{cite web |title=Holocaust Encyclopedia – Belzec |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005191 |access-date=May 1, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710035028/https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005191 |archive-date=July 10, 2017}}</ref> <ref name="YBau5">{{cite book |last=Bauer |first=Yehuda |title=Rethinking the Holocaust |publisher=Yale University Press |year=2000 |page=5 |isbn=978-0300093001 |url=https://books.google.com/books?id=WhvShlTeqesC&q=zurotten&pg=PA5}}</ref> <ref name="B-M">{{harvp|Browning|2004|p=262|ps=.}}</ref> <ref name="BE-B">[[Barbara Engelking]]: [http://warszawa.getto.pl/index.php Warsaw Ghetto Internet Database] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717022046/http://warszawa.getto.pl/index.php |date=July 17, 2013 }} hosted by [http://www.holocaustresearch.pl Polish Center for Holocaust Research.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926162432/http://www.holocaustresearch.pl/ |date=September 26, 2013 }} The Fund for support of Jewish Institutions or Projects, 2006. {{in lang|pl|en}}</ref> <ref name="BE-B2">[[Barbara Engelking]]: [http://warszawa.getto.pl/index.php?show=kalendarium&lang=en Warsaw Ghetto Calendar of Events: July 1942] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504164656/http://warszawa.getto.pl/index.php?show=kalendarium&lang=en |date=May 4, 2009 }} ''Timeline. See: July 22, 1942 — the beginning of the great deportation action in the [[Warsaw ghetto]]; transports leave from [[Umschlagplatz]] for [[Treblinka]].'' Publisher: Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN, [http://warszawa.getto.pl/index.php Warsaw Ghetto Internet Database] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717022046/http://warszawa.getto.pl/index.php |date=July 17, 2013 }} 2006.</ref> <ref name="Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps">{{harvp|Arad|1999|p=102}}.</ref> <ref name="Berenbaum104">{{Cite book |last=Berenbaum |first=Michael |author-link=Michael Berenbaum |year=1993 |title=The World Must Know |others=Contributors: Arnold Kramer, [[United States Holocaust Memorial Museum|USHMM]] |publisher=Little Brown / USHMM |isbn=978-0-316-09135-0 |url=https://archive.org/details/worldmustknowhis00unit }}<br/>—— Second ed. (2006) USHMM / Johns Hopkins Univ Press, {{ISBN|978-0-8018-8358-3}}, p. 140.</ref> <ref name="Cherry2">{{harvp|Cherry|Orla-Bukowska|2007|p=|loc=[https://books.google.com/books?id=vkLTSB7NHwgC&pg=PA5&dq=%22There+were+no+Polish+guards+at+any+of+the+camps%22&sig=ACfU3U2XIN-U1pROFKbv2olrhmuq1VXrhg "Hilfswilliger."] ''See:'' [[Trawnikis]].}}</ref> <ref name="Eber25-29">{{cite journal |first=Piotr |last=Eberhardt |author-link=Piotr Eberhardt |year=2011 |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations on Polish Territories (1939–1950) |journal=Monographies |volume=12 |pages=25, 27, 29 |via=Internet Archive, direct download |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=May 20, 2014}}</ref> <ref name="Fritsch">Auschwitz-Birkenau Museum (2008), [http://www.auschwitz.org.pl/new/index.php?tryb=news_big&language=EN&id=849 SS-Hauptsturmführer Karl Fritsch "testing" the gas.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930045603/http://www.auschwitz.org.pl/new/index.php?tryb=news_big&language=EN&id=849 |date=September 30, 2006 }} (Internet Archive: The 64th Anniversary of the Opening of the Auschwitz Camp) Auschwitz-Birkenau State Museum, Poland (''Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu'').</ref> <ref name="GSPau-JHE">{{cite journal |title=The Rescue of Jews by Non-Jews in Nazi-Occupied Poland |author=[[Gunnar S. Paulsson]] |journal=Journal of Holocaust Education |volume=7 |issue=1&2 |pages=19–44 |date=Summer–Autumn 1998 |quote=Keeping in mind that these cases are drawn from published memoirs and from cases on file at Yad Vashem and the Jewish Historical Institute, it is probable that the 5,000 or so Poles who have been recognised as 'Righteous Among the Nations' so far represent only the tip of the iceberg, and that the true number of rescuers who meet the Yad Vashem 'gold standard' is 20, 50, perhaps even 100 times higher (p. 23, § 2; available with purchase). |id=[https://www.scribd.com/document/357827375/Gunnar-S-Paulsson-The-Rescue-of-Jews-by-Non-Jews-in-Nazi-Occupied-Poland Relevant excerpt about the 'chances of survival in hiding.'] |doi=10.1080/17504902.1998.11087056}}</ref> <ref name="Gutman232">{{cite book |last1=Pressac |first1=Jean-Claude |last2=Van Pelt |first2=Robert-Jan |author-link1=Jean-Claude Pressac |title=The Machinery of Mass Murder at Auschwitz |url=https://books.google.com/books?id=mub823JQrdUC&q=%22Machinery+of+Mass+Murder%22 |year=1994 |publisher=Indiana University Press |work=Anatomy of the Auschwitz Death Camp by Gutman, Yisrael & Berenbaum, Michael |isbn=978-0-253-20884-2 |page=232}}</ref> <ref name="HDoP">{{cite book |last1=Lerski |first1=Jerzy Jan |author-link1=Jerzy Jan Lerski |last2=Wróbel |first2=Piotr |last3=Kozicki |first3=Richard J. |url=https://books.google.com/books?id=FPxhOu_n1VYC&pg=PT110 |title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1996 |isbn=978-0-313-26007-0 |pages=110, 538 |id=For the Soviet deportations' more recent IPN findings, see {{harvp|Materski|Szarota|2009 |loc=Introduction.}}}}</ref> <ref name="Joc/Lew2010">{{cite book |first1=Laura |last1=Jockusch |first2=Tamar |last2=Lewinsky |title=Paradise Lost? Postwar Memory of Polish Jewish Survival in the Soviet Union |id=Full text downloaded from the ''Holocaust and Genocide Studies'' (with signup) |date=Winter 2010 |url=https://www.academia.edu/1777909 |volume=24 |issue=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220122806/http://www.academia.edu/1777909/_Paradise_Lost_Postwar_Memory_of_Polish_Jewish_Survival_in_the_Soviet_Union_ |archive-date=December 20, 2014}}</ref> <ref name="Kochavi-175">{{cite web |last1=Aleksiun |first1=Natalia |title=Beriḥah |url=http://www.yivoencyclopedia.org/printarticle.aspx?id=219 |publisher=YIVO |quote=Suggested reading: Arieh Josef Kochavi, "Britain and the Jewish Exodus&nbsp;... ," ''Polin'' 7 (1992): pp. 161–175.}}</ref> <ref name="Kochavi-xi">{{cite book |last=Kochavi |first=Arieh J. |title=Post-Holocaust Politics: Britain, the United States & Jewish Refugees, 1945–1948 |url=https://archive.org/details/postholocaustpol00koch |url-access=registration |quote=Britain exerted pressure on the governments of Poland. |publisher=The University of North Carolina Press |year=2001 |pages=xi, 167–169 |isbn=978-0-8078-2620-1}}</ref> <ref name="Kranz">{{Cite journal |last1=Kranz |first1=Tomasz |title=Ewidencja zgonów i śmiertelność więźniów KL Lublin |trans-title=Records of deaths and mortality of KL Lublin prisoners |publisher=Zeszyty Majdanka |location=Lublin |year=2005 |volume=23 |pages=7–53 |url=http://www.iearn.org.il/poland/Registration%20of%20Deaths.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118140531/http://www.iearn.org.il/poland/Registration%20of%20Deaths.pdf |archive-date=January 18, 2017 |access-date=December 29, 2021 |archivedate=January 18, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118140531/http://www.iearn.org.il/poland/Registration%20of%20Deaths.pdf }}</ref> <ref name=Consonni05>{{cite book |author=Natalia Aleksiun |title=The Polish Catholic Church and the Jewish Question in Poland, 1944–1948 |work=Yad Vashem Studies |volume=Volume 33 |publisher=Yad Vashem Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority |year=2005 |pages=156–157 |url=https://books.google.com/books?id=ILxtAAAAMAAJ&q=political+provocation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303033330/https://books.google.com/books?id=iLXtAAAAMAAJ |archive-date=March 3, 2017}}</ref> <ref name=Lukas1989>{{harvp|Lukas|1989|pp=5, 13, 111, 201|loc=[https://books.google.com/books?id=lz9obsxmuW4C&q=Another+informed+estimate "Introduction"]}}. ''Also in:'' {{harvp|Lukas|2001|p=13}}.</ref> <ref name="Nazism2000">{{cite book |title=Nazism |editor-first=Neil |editor-last=Gregor |publisher=OUP Oxford |year=2000 |isbn=978-0191512032 |pages=329–330 |work=The impact of National Socialism |first=Frank |last=Golczewski |url=https://books.google.com/books?id=WNFFAwAAQBAJ&q=Reference+census+subtraction |id=Prof. [[Czesław Madajczyk]] ascribed 2,000,000 Polish-Jewish victims to extermination camps, and 700,000 others to ghettos, labour camps, and hands-on murder operations. His stated figure of 2,770,000 victims is regarded as low but realistic. Madajczyk estimated also 890,000 Polish-Jewish survivors of World War II; some 110,000 of them in the Displaced Person camps across the rest of Europe, and 500,000 in the USSR; bringing the number up to 610,000 Jews outside the country in 1945. |ref=Nazism2000}} ''Note:'' some other estimates, see for example: [[#Engel2005|Engel (2005)]], are substantially different.</ref> <ref name="P-M">[[Paweł Machcewicz]], "Płomienie nienawiści", [[Polityka]] 43 (2373), October 26, 2002, p. 71–73 [http://www.znak.org.pl/index-en.php?t=przeglad&id=1573 ''The Findings''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310232936/http://www.znak.org.pl/index-en.php?t=przeglad&id=1573 |date=March 10, 2009 }}</ref> <ref name="Paldiel">{{cite book |author=[[Mordecai Paldiel]] |url=https://books.google.com/books?id=YCz0J-8HIIMC&pg=PA184 |title=Gentile Rescuers of Jews |page=184 |publisher=KTAV Publishing House Inc. |work=The Path of the Righteous |year=1993 |isbn=978-0881253764}}</ref> <ref name="Reszka">{{cite journal |url=http://en.auschwitz.org.pl/m/index.php?option=com_content&task=view&id=44&Itemid=8 |title=Majdanek Victims Enumerated. Changes in the history textbooks? |access-date=March 5, 2015 |last=Reszka |first=Paweł P. |date=December 23, 2005 |journal=Gazeta Wyborcza |format=Internet Archive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106112513/http://en.auschwitz.org.pl/m/index.php?option=com_content&task=view&id=44&Itemid=8 |archive-date=November 6, 2011 |archivedate=November 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106112513/http://en.auschwitz.org.pl/m/index.php?option=com_content&task=view&id=44&Itemid=8 }}</ref> <ref name="Sellars2013">{{cite book |first=Kirsten |last=Sellars |title='Crimes Against Peace' and International Law |url=https://books.google.com/books?id=IQh-F9kT-yoC&pg=PT145 |year=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02884-5 |page=145}}</ref> <ref name="Steinl30">Michael C. Steinlauf. ''Bondage to the Dead''. Syracuse University Press, p. 30.</ref> <ref name="Sumler">David E. Sumler, [https://books.google.com/books?id=e-Y7AAAAMAAJ&q=%22The+maximum+capacity+of+the+camp+was+probably+the+22000+executions+in+twenty-+four+hours%22&dq=%22The+maximum+capacity+of+the+camp+was+probably+the+22000+executions+in+twenty-+four+hours%22&hl=en&ei=XD2TTcmXN5HEsAPrusyrCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCcQ6AEwAA ''A history of Europe in the twentieth century.''] Dorsey Press, {{ISBN|0-256-01421-3}}.</ref> <ref name="Tr-Maz">{{cite book |first=Elżbieta |last=Trela-Mazur |author-link=Elżbieta Trela-Mazur |title=Sovietization of educational system in the eastern part of Lesser Poland under the Soviet occupation, 1939–1941 |trans-title=Sowietyzacja oświaty w Małopolsce Wschodniej pod radziecką okupacją 1939–1941 |orig-year=1997 |year=1998 |pages=43, 294 |publisher=Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego |location=Kielce |isbn=978-83-7133-100-8 |url=https://books.google.com/books?id=wGq1AAAAIAAJ&q=38%25+Polak%C3%B3w}} ''Also in:'' Trela-Mazur (1997), ''[https://books.google.com/books?id=cY0dAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%28tj.+1300+tys.%29 Wrocławskie studia wschodnie.]'' [[Wrocław]]: Wydawn. Uniwersytetu Wrocławskiego. Volume 1, pp. 87–104.</ref> <ref name="WarCriminals:Nuremberg">{{Cite book |editor-last=Lawrence |editor-first=Geoffrey |chapter=Session 62: February 19, 1946 |title=The Trial of German Major War Criminals: Sitting at Nuremberg, Germany |year=1946 |volume=7 |page=111 |chapter-url=http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-07/tgmwc-07-62-01.shtml |location=London |publisher=HM Stationery Office |isbn=978-1-57588-677-0 |display-editors=etal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516222348/http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-07/tgmwc-07-62-01.shtml |archive-date=May 16, 2013}}</ref> <ref name="Wegner-74">{{cite book |last=Wegner |first=Bernd |author-link=Bernd Wegner |isbn=978-1-57181-882-9 |year=1997 |url=https://books.google.com/books?id=aESBIpIm6UcC&pg=PA74 |title=From peace to war: Germany, Soviet Russia, and the world, 1939–1941 |publisher=Berghahn Books |page=74}}</ref> <ref name="RMoor28">{{cite book |title=The Devils' Alliance: Hitler's Pact with Stalin, 1939–1941 |first=Roger |last=Moorhouse |pages=28, 176 |url=https://books.google.com/books?id=Nz_RAwAAQBAJ&pg=PT29 |publisher=Basic Books |year=2014 |isbn=978-0465054923}}</ref> <ref name="YV">{{cite web |url=http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/microsoft%20word%20-%205724.pdf |title=Aktion Reinhard |publisher=Yad Vashem |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311230635/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/microsoft%20word%20-%205724.pdf |archive-date=March 11, 2017}} Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies. ''"Aktion Reinhard" was named after [[Reinhard Heydrich]], the main organizer of the "[[Final Solution]]"; see also, Treblinka death camp built in June/July 1942 some 80 kilometres (50 mi) northeast of Warsaw.''</ref> <ref name="about">{{Cite book |last=Rosenberg |first=Jennifer |chapter=Majdanek: An Overview |title=20th Century History |year=2008 |publisher=about.com |chapter-url=http://history1900s.about.com/library/holocaust/aa092099.htm |isbn=978-0-404-16983-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20040705195153/http://history1900s.about.com/library/holocaust/aa092099.htm |archive-date=July 5, 2004}}</ref> <ref name="auschwitz">[[Laurence Rees|Rees, Laurence]]. ''Auschwitz: A New History''. 2005, Public Affairs, {{ISBN|1-58648-303-X}}, p. 168–169</ref> <ref name="auschwitz2">Deborah Dwork, Robert Jan van Pelt (1997), ''[https://books.google.com/books?q=editions:ISBN039331684X&id=SpdFPgAACAAJ Auschwitz: 1270 to the Present]'', Norton Paperback edition, {{ISBN|0-393-31684-X}}, p. 336–337.</ref> <ref name="Berendt">{{cite journal |title=Emigration of Jewish people from Poland in 1945–1967 |trans-title=Emigracja ludności żydowskiej z Polski w latach 1945–1967 |first=Grzegorz |last=Berendt |at=pp. 25–26 (pp. 2–3 in current document) |url=http://rcin.org.pl/Content/59632/WA303_78922_B155-Polska-T-7-2005_Berendt.pdf |journal=Polska 1944/45–1989. Studia I Materiały |volume=VII |year=2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043934/http://rcin.org.pl/Content/59632/WA303_78922_B155-Polska-T-7-2005_Berendt.pdf |archive-date=December 1, 2017}}</ref> <ref name="brezezinka">{{cite book |url=http://www.worldcat.org/title/bezec/oclc/186784721 |title=Bełżec |location=[[Kraków]] |publisher=Centralna Żydowska Komisja Historyczna division of the [[Central Committee of Polish Jews]] |work=1999 reprint by [[Auschwitz-Birkenau State Museum]] with Fundacja Judaica in bilingual format, featuring English translation by Margaret M. Rubel |date=1946 |access-date=May 28, 2015 |author=[[Rudolf Reder]] |pages=1–65 |others=Preface by Nella Rost (ed.) |oclc=186784721 |via=WorldCat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518113820/http://www.worldcat.org/title/bezec/oclc/186784721 |archive-date=May 18, 2015}}.</ref> <ref name="darkness">[[Gitta Sereny|Sereny, Gitta]], ''Into That Darkness'', Pimlico 1974, p. 48.</ref> <ref name="destruction">''[[Raul Hilberg]].'' [[The Destruction of the European Jews]]. Yale University Press, 1985, p. 1219. {{ISBN|978-0-300-09557-9}}</ref> <ref name="DHak70">{{harvp|Hakohen|2003|p=70|loc=[https://books.google.com/books?id=hCw6v0TFhdMC&pg=PA70&dq=%22Poland+opened+its+gates+to+Jewish+emigration.%22 'Poland'.]}}</ref> <ref name="DeHakoh2003">{{harvp|Hakohen|2003|p=70|loc=[https://books.google.com/books?id=hCw6v0TFhdMC&pg=PA70&dq=%22Poland+opened+its+gates+to+Jewish+emigration.%22&hl=en&ei=vZPlTILoE8uUnAey5NGjDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Poland%20opened%20its%20gates%20to%20Jewish%20emigration.%22&f=false 'Poland'.]}}</ref> <ref name="Engel2005">{{citation |title=Liberation, Reconstruction, and Flight (1944–1947) |author=[[David Engel (historian)|David Engel]] |publisher=[[YIVO]] |chapter-url=http://www.yivo.org/pdf/poland.pdf |chapter=Poland |series=''The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe'', pp. 5–6 in current document |year=2005 |at=The largest group of Polish-Jewish survivors spent the war years in the Soviet or Soviet-controlled territories. |id=''[see also:]'' [[#Nazism2000|Golczewski (2000)]], p. 330 |ref=Engel2005 |isbn=9780300119039 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203033626/http://www.yivo.org/pdf/poland.pdf |archive-date=December 3, 2013}}</ref> <ref name="generalgouvernement1">[[Bogdan Musiał|Musial, Bogdan]] (ed.), "Treblinka – ein Todeslager der Aktion Reinhard," in: ''"Aktion Reinhard" – Die Vernichtung der Juden im Generalgouvernement'', Osnabrück 2004, pp. 257–281.</ref> <ref name=Gigliotti55>{{cite book |author=Simone Gigliotti |date=2009 |title=The Train Journey: Transit, Captivity, and Witnessing in the Holocaust |publisher=Berghahn Books |chapter=Resettlement |page=55 |isbn=978-1-84545-927-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bsnbugaMLCcC&q=Reichsbahn+control+Ostbahn}}</ref> <ref name="Gerstein">{{citation |last=Gerstein |first=Kurt |year=1945 |url=http://deathcamps.org/belzec/gerstein.html |title=Gerstein Report in English translation |trans-title=Der Gerstein-Bericht |author-link=Kurt Gerstein |location=Tübingen, May 4, 1945 |publisher=Deathcamps.org |at=see, the [[Gerstein Report]] in Wikipedia |id=further reading: ''[https://books.google.com/books?id=ZwVttu0EtbgC&pg=PA390&dq=%22Gerstein+Report%22 In the name of the people]'' by Dick de Mildt. The Martinus Nijhoff Publishers, 1996 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925070829/http://deathcamps.org/belzec/gerstein.html |archive-date=September 25, 2006 |isbn=978-90-411-0185-3}}.</ref> <ref name="Rhodes255">[[Richard Rhodes|Rhodes, Richard]] (2002), [https://books.google.com/books?id=SAQ94hR-YxQC&printsec=frontcover#v=onepage&q=Sonderkommando%2BNovember%2B1941&f=false Masters of Death: The SS-Einsatzgruppen and the Invention of the Holocaust.] New York: Vintage Books, pp. 243, 255. {{ISBN|0-307-42680-7}}.</ref> <ref name="Slay2014">{{cite book |title=The Polish Economy: Crisis, Reform, and Transformation |first=Ben |last=Slay |url=https://books.google.com/books?id=FEUABAAAQBAJ&q=20+percent+prewar+area |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=978-1400863730 |pages=20–21 |quote=The Second Republic was obliterated during the Second World War (1939–1945). As a consequence of seven years of brutal fighting and resistance to Nazi and Soviet military occupation, Poland's population was reduced by a third, from 34,849 at the end of 1938, to 23,930 in February 1946. Six million citizens...perished.^[pp.19–20] (''See [[Anti-communist resistance in Poland (1944–46)]] for supplementary data.'') }}</ref> <ref name="StopnHe65">{{cite book |first=Celia |last=Stopnicka Heller |title=On the Edge of Destruction: Jews of Poland Between the Two World Wars |url=https://books.google.com/books?id=GmVt-O3AR34C&q=%22the+Jews+of+Poland+were+among+the+least+acculturated+of+all+European+Jewish+communities%22&pg=PA65 |year=1993 |page=65 |publisher=Wayne State University Press, 396 pages |isbn=978-0-8143-2494-3}}</ref> <ref name="google12">{{cite book |first1=David |last1=Cesarani |first2=Sarah |last2=Kavanaugh |title=Holocaust |publisher=Routledge |page=64 |url=https://www.google.com/search?hl=en&q=%22monthly+relief+payments+to+a+few+thousand+Jewish+families+in+Warsaw%2C+Lwow+and+Cracow%22}}</ref> <ref name="Turowski">{{cite book |first1=Józef |last1=Turowski |author-link1=Józef Turowski |first2=Władysław |last2=Siemaszko |author-link2=Władysław Siemaszko |year=1990 |trans-title=Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej na Wołyniu 1939–1945 |location=[[Warsaw]]: [[Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce]] – [[Instytut Pamięci Narodowej]], Środowisko Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w Warszawie |title=Crimes Perpetrated Against the Polish Population of Volhynia by the Ukrainian Nationalists, 1939–1945 |publisher=Main Commission for the Investigation of Nazi Crimes in Poland – [[Institute of National Remembrance]] with the Association of Soldiers of the 27th Volhynian Division of the [[Home Army]], Warsaw 1990 |url=https://books.google.com/books?id=wPZmAAAAMAAJ |oclc=27231548}}</ref> <ref name="holocaustforgotten">Chefer, Chaim (2007), [https://web.archive.org/web/20071010014718/http://www.holocaustforgotten.com/list.htm "Righteous of the World: List of 700 Polish citizens killed while helping Jews During the Holocaust."] Internet Archive.</ref> <ref name="holocaustresearchproject">{{cite web |url=http://www.holocaustresearchproject.net/ar/sobibor.html |title=Sobibor Death Camp HolocaustResearchProject.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009024931/http://www.holocaustresearchproject.net/ar/sobibor.html |archive-date=October 9, 2014}}</ref> <ref name="indianapolis">{{harvp|Arad|1999|p=375}}.</ref> <!--<ref name="jewishgen">{{cite web |url=http://www.jewishgen.org/yizkor/Sosnowiec/Sosnowiec.html#Soc |title=Book of Sosnowiec and the Surrounding Region in Zaglembie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330083841/http://www.jewishgen.org/Yizkor/Sosnowiec/Sosnowiec.html#Soc |archive-date=March 30, 2010}}</ref>--> <ref name="jewishvirtuallibrary">Dwork, Deborah and Robert Jan Van Pelt,[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/auconstruct.html The Construction of Crematoria at Auschwitz] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123839/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/auconstruct.html |date=July 14, 2014 }} W.W. Norton & Co., 1996.</ref> <!--<ref name="jewishvirtuallibrary3">Jewish Virtual Library, [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/lodztoc.html Overview of the Ghetto's history] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701092435/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/lodztoc.html |date=July 1, 2015 }}</ref>--> <ref name="jewishvirtuallibrary7">Jewish Virtual Library 2009, [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/Majdanek2.html Gas Chambers at Majdanek] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714221224/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/Majdanek2.html |date=July 14, 2014 }} The American-Israeli Cooperative</ref> <ref name="Marrus">{{cite book |last=Marrus |first=Michael Robert |author2=Aristide R. Zolberg |title=The Unwanted: European Refugees from the First World War Through the Cold War |url=https://books.google.com/books?id=ssrLM0yWD1kC&q=%22accelerated+powerfully+after+the+Kielce+pogrom%22&pg=PA336 |publisher=Temple University Press |year=2002 |page=336 |isbn=978-1-56639-955-5 |quote="This gigantic effort, known by the Hebrew code word ''Brichah''(flight), accelerated powerfully after the Kielce pogrom in July 1946"}}</ref> <ref name="nizkor">[http://www.nizkor.org/faqs/reinhard/reinhard-faq-13.html "Operation Reinhard: Treblinka Deportations"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923030356/http://www.nizkor.org/faqs/reinhard/reinhard-faq-13.html |date=September 23, 2013 }} The Nizkor Project, 1991–2008</ref> <ref name="pacwashmetrodiv">{{cite conference |title=Jedwabne: The Politics of Apology and Contrition |first=Iwo Cyprian |last=Pogonowski |url=http://www.pacwashmetrodiv.org/events/jedwabne/pogonowski.text.htm |author-link=Iwo Cyprian Pogonowski |conference=Panel Jedwabne – A Scientific Analysis |publisher=Polish Institute of Arts and Sciences in America |date=June 8, 2002 |location=Georgetown University, Washington&nbsp;DC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019131001/http://www.pacwashmetrodiv.org/events/jedwabne/pogonowski.text.htm |archive-date=October 19, 2013}}</ref> <ref name="perpetrators">[[Ernst Klee|Klee, Ernst]]., Dressen, W., Riess, V. ''The Good Old Days: The Holocaust as Seen by Its Perpetrators and Bystanders''. {{ISBN|1-56852-133-2}}.</ref> <ref name=Piotrowski1998_217>{{harvp|Piotrowski|1998|p=217|loc=[https://books.google.com/books?id=NBbnrEMswbUC&lpg=PA217&dq=Trawniki&pg=PA217#v=onepage&q=Trawniki&f=false "Ukrainian Collaboration."]}}</ref> <ref name="psychology">Lifton, Robert Jay (1986), ''The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide'', Basic Books, p. 64.</ref> <ref name="Snyder2004">[[Timothy Snyder|Snyder, Timothy]] (2004), ''The Reconstruction of Nations.'' New Haven: Yale University Press: pg. 162</ref> <ref name="encyclopedia.ushmm.org">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims|title=Polish Victims|website=encyclopedia.ushmm.org}}</ref> <ref name="Note to the Governments of the United Nations - December 10th, 1942">{{cite web |url=http://www.republika.pl/unpack/1/dok03.html |title=Note to the Governments of the United Nations – December 10th, 1942 |publisher=Republika.pl |access-date=October 7, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722021352/http://unpack.republika.pl/1/dok03.html |archive-date=July 22, 2012}}</ref> <ref name="hnetradz">[http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=252691081495762 Unveiling the Secret City] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612051615/http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=252691081495762 |date=June 12, 2007 }} H-Net Review: John Radzilowski</ref> <ref name="statistics">The statistical data compiled on the basis of [http://www.sztetl.org.pl/en/selectcity/ "Glossary of 2,077 Jewish towns in Poland"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208215116/http://www.sztetl.org.pl/en/selectcity/ |date=February 8, 2016 }} by ''[[Virtual Shtetl]]'' [[Museum of the History of the Polish Jews]], as well as [https://web.archive.org/web/20141015055255/http://www.izrael.badacz.org/historia/szoa_getto.html "Getta Żydowskie" by ''Gedeon''], and [https://web.archive.org/web/20141214124022/http://www.deathcamps.org/occupation/ghettolist.htm "Ghetto List" by Michael Peters.] Comparative range. Accessed March 14, 2015.</ref> <ref name="resistance">[[David J. Landau|Landau, David J.]], ''Caged — A story of Jewish Resistance'', Pan Macmillan Australia, 2000, {{ISBN|0-7329-1063-3}}. Quote: "The tragic end of the [[Warsaw Ghetto|Ghetto [in Warsaw]]] could not have been changed, but the road to it might have been different under a stronger leader. There can be no doubt that if the [[Warsaw Ghetto Uprising|Uprising of the Warsaw Ghetto]] had taken place in August—September 1942, when there were still 300,000 Jews, the Germans would have paid a much higher price."</ref> <ref name="Buwalda">{{cite book |first=Piet |last=Buwalda |year=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ja29zrIK_4cC&q=estimated+1.88 |title=They Did Not Dwell Alone: Jewish Emigration from the Soviet Union, 1967–1990 |publisher=Woodrow Wilson Center Press |isbn=978-0-8018-5616-7 |page=16 |via=Google Books}}</ref> <ref name="ringelblum">Emmanuel Ringelblum, ''Polish-Jewish Relations'', p.86.</ref> <ref name="stola">[[Dariusz Stola|Stola, Dariusz]] (2003), [https://books.google.com/books?id=uHJyoGiep2gC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=polish+government+in+exile+jews+sikorski&source=web&ots=fLnxNpjspH&sig=ft2ls41APzw0cm7UgaC_-yKshmI&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA87,M1 "The Polish government in exile and the Final Solution: What conditioned its actions and inactions?"] In: Joshua D. Zimmerman, ed. ''Contested Memories: Poles and Jews During the Holocaust and Its Aftermath''. Rutgers University Press.</ref> <ref name="schelvis">[[Jules Schelvis|Schelvis, Jules]]. ''Sobibor: A History of a Nazi Death Camp''. Berg, Oxford & New Cork, 2007, p. 168, {{ISBN|978-1-84520-419-8}}.</ref> <ref name="Szarota2009">{{harvp|Materski|Szarota|2009|loc=''Source:'' [[:pl:Zbigniew Siemaszko|Z.S. Siemaszko ''(pl)'']] (1991), p. 95. {{ISBN|0850652103}}.}}</ref> <ref name="straightdope">Cecil Adams, [http://www.straightdope.com/columns/read/1095/did-krups-braun-and-mercedes-benz-make-nazi-concentration-camp-ovens Did Krups, Braun, and Mercedes-Benz make Nazi concentration camp ovens?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604071320/http://www.straightdope.com/columns/read/1095/did-krups-braun-and-mercedes-benz-make-nazi-concentration-camp-ovens |date=June 4, 2011 }}</ref> <ref name="trains">Aish HaTorah, Jerusalem, [https://web.archive.org/web/20090108135739/http://www.aish.com/holocaust/overview/he05n21.htm Holocaust: The Trains.] Aish.com. Internet Archive.</ref> <ref name="treblinka">[[Jean-François Steiner|Steiner, Jean-François]] and [[Helen Weaver|Weaver, Helen]] (translator). ''Treblinka'' (Simon & Schuster, 1967).</ref> <ref name="umn">University of Minnesota, [http://www.chgs.umn.edu/museum/memorials/Majdanek/ Majdanek Death Camp.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226111305/http://www.chgs.umn.edu/museum/memorials/Majdanek/ |date=February 26, 2011 }}</ref> <ref name="upenn">{{cite book |first=Edwin |last=Black |url=http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/Holocaust/black.html |title=IBM and the Holocaust |work=The Strategic Alliance Between Nazi Germany and America's Most Powerful Corporation |publisher=Crown Books 2001; Three Rivers Press 2002 |year=2001 |oclc=49419235 |id=[[IBM and the Holocaust|''See also:'' Wikipedia article.]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426034944/http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/Holocaust/black.html |archive-date=April 26, 2012}}</ref> <ref name="urteilsbegr">Court of Assizes in [[Düsseldorf]], Germany. ''Excerpts From Judgments (Urteilsbegründung). AZ-LG Düsseldorf: II 931638''.</ref> <ref name=USHMM_War>{{cite encyclopedia |encyclopedia=The Holocaust Encyclopedia |title=Warsaw Ghetto Uprising |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?ModuleId=10005188 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212132558/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?ModuleId=10005188 |archive-date=February 12, 2010}}</ref> <ref name=USHMM4>{{cite web |title=Online Exhibitions: Give Me Your Children – Voices from the Lodz Ghetto |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/voices-from-lodz-ghetto |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310175138/https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/voices-from-lodz-ghetto |archive-date=March 10, 2017}}</ref> <ref name=USHMM_LubMaj>{{cite encyclopedia |encyclopedia=The Holocaust Encyclopedia |title=Lublin/Majdanek Concentration Camp: Conditions |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005190 |date=2003 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816011303/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005190 |archive-date=August 16, 2012}}</ref> <ref name=USHMM8>{{cite encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005445 |encyclopedia=The Holocaust Encyclopedia |title=German Railways and the Holocaust |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506100734/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005445 |archive-date=May 6, 2009}}<br />—— [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005372 Deportations to Killing Centers.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302015521/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005372 |date=March 2, 2010 }} ''Ibidem.''</ref> <ref name=LYah1991>{{cite book |last=Yahil |first=Leni |author-link=Leni Yahil |title=The Holocaust: The Fate of European Jewry, 1932–1945 |url=https://books.google.com/books?id=e_aRvKpLUf0C&q=Aktionen&pg=PA270 |publisher=Oxford University Press |year=1991 |pages=264–266, 270 |isbn=978-0195045239 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222103439/https://books.google.com/books?id=e_aRvKpLUf0C |archive-date=February 22, 2017}} ''Also in:'' {{harvp|Browning|2004|pp=244, 321, 429}}.</ref>}} == Works cited == * {{cite book|title=Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps|title-link=Belzec, Sobibor, Treblinka|first=Yitzhak|last=Arad|author-link=Yitzhak Arad|publisher=Indiana University Press|year=1999|orig-year=1987|isbn=978-0-253-34293-5|location=Bloomington and Indianapolis}} * {{cite journal|title=The Convent Children. The Rescue of Jewish Children in Polish Convents During the Holocaust|first=Nahum|last=Bogner|publisher=Shoah Resource Center|url=http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%202308.pdf|via=direct download, 45.2 KB|year=2012|pages=41–44|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217083434/http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%202308.pdf|archive-date=February 17, 2012}} * {{cite book|title=The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939&nbsp;– March 1942|author-link=Christopher Browning|last=Browning|first=Christopher|others=With contributions by Jürgen Matthäus|series=Comprehensive History of the Holocaust|publisher=Random House / William Heinemann; University of Nebraska Press 2007 [2004]|location=London|year=2004|isbn=978-0-8032-0392-1|url=https://books.google.com/books?id=d9Wg4gjtP3cC|via=Google Books preview}} * {{cite book|title=Rethinking Poles and Jews: Troubled Past, Brighter Future|last1=Cherry|first1=Robert D.|author-link1=Robert D. Cherry|last2=Orla-Bukowska|first2=Annamaria|author-link2=Annamaria Orla-Bukowska|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-4666-0|url=https://books.google.com/books?id=vkLTSB7NHwgC}} * {{cite book|title=Survivors of the Holocaust in Poland: A Portrait Based on Jewish Community Records, 1944–1947|last=Dobroszycki|first=Lucjan|author-link=Lucjan Dobroszycki|year=1994|publisher=[[Yivo]] Institute for Jewish Research, M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-463-6|page=164|url=https://books.google.com/books?id=GIujK0VqWGIC&q=Holocaust,+Poland}} * {{cite book|title=Facing a Holocaust: The Polish Government-in-exile and the Jews, 1943–1945|last=Engel|first=David|url=https://books.google.com/books?id=a12WB1iknWwC&q=Holocaust,+Poland|via=Google Book preview|author-link=David Engel (historian)|publisher=UNC Press Books|year=1993|isbn=978-0-8078-2069-8|page=317}} * {{cite book|title=Immigration from Poland|work=Immigrants in turmoil: mass immigration to Israel and its repercussions in the 1950s and After|last1=Hakohen|first1=Devorah|year=2003|publisher=Syracuse University Press, 325 pages|url=https://books.google.com/books?id=hCw6v0TFhdMC&q=%22Poland+opened+its+gates+to+Jewish+emigration.%22&pg=PA70|isbn=978-0-8156-2969-6}} * {{cite book|title=Treblinka II Death Camp. Monograph, chapt. 3|url=http://echomatkibozejniepokalaniepoczetej.com/embnp/pages/assets/files/2011-09/dam_ime_na_wieki.pdf|archive-date=October 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010231757/http://echomatkibozejniepokalaniepoczetej.com/embnp/pages/assets/files/2011-09/dam_ime_na_wieki.pdf|access-date=January 9, 2014|id=With list of Catholic [[Polish Righteous among the Nations|rescuers of Jews]] imprisoned at Treblinka I, selected testimonies, bibliography, alphabetical indexes, photographs, English language summaries, and forewords by Holocaust scholars|via=PDF direct download 20.2 MB|isbn=978-83-7257-496-1|publisher=Drohiczyńskie Towarzystwo Naukowe [The [[Drohiczyn]] Scientific Society]|language=pl|trans-title=Treblinka II – Obóz zagłady|work=Dam im imię na wieki [I will give them an everlasting name. Isaiah 56:5]|year=2011|first2=Paweł|last2=Rytel-Andrianik|author-link1=Edward Kopówka|first1=Edward|last1=Kopówka|url-status=dead}} * {{cite book|title=Out of the Inferno: Poles Remember the Holocaust|last=Lukas|first=Richard C.|author-link=Richard C. Lukas|year=1989|publisher=[[University Press of Kentucky]]|isbn=978-0-8131-1692-1|url=https://archive.org/details/outofinferno00rela|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/outofinferno00rela/page/13 13]|quote=The estimates of Jewish survivors in Poland.}} * {{cite book|title=The forgotten Holocaust: the Poles under German occupation, 1939–1944|last=Lukas|first=Richard C.|year=2001|publisher=Hippocrene Books|isbn=978-0-7818-0901-6|url=https://books.google.com/books?id=Lv1mAAAAMAAJ&q=editions:lC7HhINUjXIC%20Google}} * {{cite book|title=Poland 1939–1945. Casualties and the victims of repressions under the Nazi and the Soviet occupations|work=(excerpts online)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331102155/http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm|url-status=dead|id=With a Foreword by [[Janusz Kurtyka]] (IPN); and expert contributions by Waldemar Grabowski, [[Franciszek Piper]], and [[Andrzej Krzysztof Kunert]].|isbn=978-83-7629-067-6|at=Hardcover, 353 pages|url=http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm|publisher=[[Institute of National Remembrance]] (IPN)|trans-title=Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami|year=2009|author-link2=Tomasz Szarota|first2=Tomasz|last2=Szarota|first1=Wojciech|last1=Materski|archive-date=March 31, 2012}} * [[Bogdan Musiał|Musiał, Bogdan]] (ed.), "Treblinka — ein Todeslager der Aktion Reinhard", in: ''Aktion Reinhard — Die Vernichtung der Juden im Generalgouvernement'', Osnabrück 2004, pp.&nbsp;257–281. * {{cite book|title=The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965|first=Michael|last=Phayer|year=2000|publisher=Indiana University Press|pages=[https://archive.org/details/catholicchurchho00phay/page/113 113], 117–120, 250|isbn=978-0253214713|url=https://archive.org/details/catholicchurchho00phay|url-access=registration|quote=Dobraczynski Getter.}} * {{cite book|last=Piotrowski|first=Tadeusz|author-link=Tadeusz Piotrowski (sociologist)|year=1998|title=Poland's Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918–1947|location=Jefferson, NC|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-0371-4|url=https://books.google.com/books?id=hC0-dk7vpM8C&q=Holocaust,+Poland&pg=PA1|oclc=37195289}} * Paulsson, Gunnar S. ''Secret City: The Hidden Jews of Warsaw, 1940–1945''. New Haven: Yale University Press, 2002, {{ISBN|978-0-300-09546-3}} * Sterling, Eric; Roth, John K. (2005), [https://books.google.com/books?id=ywZG1TwqHwoC&pg=PA1&dq=Holocaust,+Poland&sig=ACfU3U3SHEY0Dt1Vt9iljEqxBuu-SeBpKg Life in the Ghettos During the Holocaust.] Syracuse University Press, 356 pages. * {{cite book|last=Schelvis|first=Jules|author-link=Jules Schelvis|year=2014|orig-year=2007|title=Sobibor: A History of a Nazi Death Camp|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4725-8906-4|url=https://books.google.com/books?id=OB1nAwAAQBAJ&q=170%2C000+people+Sobib%C3%B3r|page=110}} cemlegukckdmhxry6holwqyqqkfffmb 0 58993 370931 366084 2026-11-08T13:56:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370931 wikitext text/x-wiki په جیولوژي (ځمک‌پوهنه) او منرالوژي (کان‌پوهنه) کې منرال یا د منرال ډولونه په ټولیز ډول یو جامد کیمیاوي مرکب دی چې نسبتاً مشخص کیمیاوي ترکیب او مشخص کرېسټالي جوړښت لري او په طبیعي کې په خالص ډول موجود دي. <ref name="raff">John P. Rafferty, ed. (2011): ''[https://books.google.com/books?id=ervUafk86MIC Minerals]''; p. 1. In the series ''Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. Rosen Publishing Group. {{ISBN|978-1615304899}}</ref><ref name="wenk">{{cite book|first1=Hans-Rudolf|last1=Wenk|first2=Andrei|last2=Bulakh|title=Minerals: Their Constitution and Origin|url=https://archive.org/details/mineralstheircon0000hans|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52958-7|page=[https://archive.org/details/mineralstheircon0000hans/page/n35 10]}}</ref> د ځمک‌پوهنې له پلوه د منرالونو په تعریف کې معمولاً هغه مرکبات نه شاملېږي چې یوازې په ژوندیو موجوداتو کې شته. ځینې منرالونه تر ډېره بیوجینیک دي (لکه کلسایټ) یا عضوي مرکبات چې کیمیاوي معنا لري (لکه ملیټ). ژوندي موجودات تر ډېره هغه غیر عضوي کاني مواد (لکه هایدروکسي لاپټيټ) سنټېز کوي چې په ډبرو کې هم موجود دي.  منرال له ډبرې څخه یو جلا مفهوم دی چې هر ډول لوی جامد جیولوژیکي مواد پکې شاملېږي او په لویه کچه کې نسبتاً هم‌جنسه دي. یوه ډبره ښايي له یو ډول منرال څخه جوړه شوې وي یا ښايي د دوو یا څو بېلابېلو منرالونو ټولګه وي چې له فضايي پلوه په متمایزو فازونو وېشل کېږي. <ref name="gemrock">{{cite web|last1=Stephenson|first1=Tim|last2=Stephenson|first2=Carolyn|title=Rocks & Minerals|url=https://www.gemrock.net/learn/rocks-minerals/|website=Gem Rock|publisher=Creetown Gem Rock Museum|access-date=18 July 2019}}</ref> له مشخص کرېسټالي جوړښت پرته ځينې جامد طبیعي مواد لکه عقیق یا ابسیډین [هغه ښيښه چې د اور غورځوونكي غره له موادو څخه په طبيعي ډول جوړېږي]، منرالایډ بلل کېږي. که یو کیمیاوي مرکب په طبیعي ډول له بېلابېلو کرېسټالي جوړښتونو سره واقع شي، هر جوړښت ته د یوه جلا منرالي ډول یا نوعې په سترګه کتل کېږي. مثلاً [[کوارتز|کوارټز]] او سټیشوېټ دوه بېلابېل منرالونه دي چې له ورته مرکب سلیکان ډای اوکسایډ څخه جوړ شوي دي. <ref name="rogers">Austin Flint Rogers and Paul Francis Kerr (1942): ''[https://books.google.com/books?id=zjnYAAAAIAAJ Optical mineralogy]'', 2nd ed., p. 374. McGraw-Hill; {{ISBN|978-1114108523}}</ref> د منرال پېژندنې نړیواله اتحادیه (IMA) د منرالونو د ډولونو د تعریف او نومونې لپاره یوه پېژندل شوې معیاري اداره ده. دغې ادارې د ۲۰۲۱ کال له نومبر میاشتې راهیسې د ۵۹۶۶ وړاندیزي یا دودیزو ډولونو له ډلې څخه  ۵۷۶۲ په رسمیت پېژندلي. <ref name="IMAMineralsCount">{{cite web|url=http://cnmnc.main.jp/IMA_Master_List_(2021-11).pdf|url-status=dead|title=The New IMA List of Minerals – A Work in Progress|publisher=[[International Mineralogical Association|IMA]] – CNMNC (Commission on New Minerals Nomenclature and Classification)|work=The New IMA List of Minerals|date=November 2021|access-date=26 November 2021|last=Pasero|first=Marco|display-authors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123154052/http://cnmnc.main.jp/IMA_Master_List_(2021-11).pdf|archive-date=23 November 2021}}</ref><ref name="rruff1">{{Cite web|url=http://rruff.info/ima/|title=IMA Database of Mineral Properties / RRUFF Project|access-date=26 November 2021|publisher=Department of Geosciences, University of Arizona}}</ref> پر مهم کیمیاوي ترکیب او کرېسټالي جوړښت سربېره، د منرالي ډولونو په تشرېح کولو کې معمولاً د هغوی عامې فزیکي ځانګړنې لکه بېرونی شکل، سختوالی، ځلا، روڼوالی، رنګ، کلکوالی، درز، ماتوالی، جلا والی، ځانګړی وزن، مقناطیسیت، فلورسینس، راډیو اکټیويټي، خوند، بوی او له تېزابو سره تعامل شاملېږي. <ref name="MinVar1">{{cite web|url=https://www.mindat.org/glossary/mineral_variety|title=Definition of mineral variety|publisher=mindat.org|access-date=1 March 2018}}</ref> کاني مواد د مهمو کیمیاوي ترکیباتو پر اساس طبقه‌بندي کېږي؛ د طبقه‌بندۍ دوه لوی سیستمونه ډانا او سټرونز دي. سیلیکات د ځمکې کابو ۹۰ سلنه قشر جوړوي. د کاني موادو په نورو مهمو ګروپونو کې اصلي عناصر، سلفایډ، اکسایډ، هالایډ، کاربونېټ، سلفاټ او فاسفېټ شامل دي.<ref>{{cite book|last1=Klein|first1=Cornelis|last2=Hurlbut|first2=Cornelius S., Jr.|title=Manual of mineralogy : (after James D. Dana)|url=https://archive.org/details/manualofmineraloed21klei|date=1993|publisher=Wiley|location=New York|isbn=047157452X|edition=21st|page=[https://archive.org/details/manualofmineraloed21klei/page/440 440]}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Klein|first1=Cornelis|website=Encyclopedia Britannica|date=14 October 2019|access-date=20 April 2021|url=https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates|title=Mineral – Silicates}}</ref> == تعریفونه == === د منرال‌پېژندنې نړیواله اتحادیه === د منرال‌پېژندنې نړیوالې ادارې د جلا منرال په توګه یوې مادې ته لاندې شرایط وضع کړي دي:  <ref name="nick1998">E. H. Nickel & J. D. Grice (1998): "The IMA Commission on New Minerals and Mineral Names: procedures and guidelines on mineral nomenclature". ''Mineralogy and Petrology'', volume 64, issue 1, pages 237–263. {{doi|10.1007/BF01226571}}</ref> # دا باید یوه طبیعي جوړه شوې ماده وي چې د طبیعي جیولوژیکي پروسو له لارې په ځمکه یا له ځمکې بهر په نورو سیارو کې جوړه شوې وي. په دې کې هغه مرکبات نه شاملېږي چې په مستقیم او خصوصي ډول د انساني فعالیتونو (انټروپوجینیک) یا د ژوندیو موجوداتو (بیوجنیک) له لارې تولید شوي وي، لکه په نباتي انساجو کې تنګسټن کاربایډ، ادراري یا د پښتورګو ډبره، د کلسیم اوکزیلېټ کرېسټالونه او صدف. که جیولوژیکي پروسې يې په پیدایښت کې دخیلې وي، ښايي د دا ډول موادو تولید پر شرایطو برابر وي (لکه اېوېنکېټ چې له نباتي موادو څخه ترلاسه کېږي، یا تارناکیټ چې د الوتونکو له مدفوع یا الپریزیټ چې د کان له پاتې‌شونو څخه ترلاسه کېږي). فرضي یا احتمالي مواد هم نه په کې شاملېږي، ان که یې دا وړاندوېینه هم وشي چې په اوسنیو طبیعي چاپېریالونو کې د لاس‌رسي وړ نه دي، لکه د ځمکې یا نورو سیارو هستې. <ref name="Nickel">{{cite journal|last=Nickel|first=Ernest H.|title=The definition of a mineral|journal=The Canadian Mineralogist|volume=33|issue=3|pages=689–90|date=1995|url=https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext}}</ref> # باید په طبیعي بڼه یوه جامده ماده وي. د دغه قانون لپاره یوه لویه استثنا اصلي سیماب دي: د منرال‌پېژندنې نړیواله اداره لا هم سیماب د یوې منرالي مادې په توګه طبقه‌بندي کوي، ان که په منفي ۳۹ سانتي‌ګرېد تودوخه کې متبلور هم شي، ځکه د اوسنیو قوانینو تر رامنځته کېدو وړاندې په کې شامل شوی و. اوبه او کاربن ډای اکسایډ منرالي مواد نه بلل کېږي، ان که په نورو منرالي موادو کې پیدا هم شي، خو د اوبو یخ یوه منرالي ماده ګڼل کېږي. <ref>{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-2647.html|title=Mercury|publisher=Mindat.org|access-date=3 April 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-2001.html|title=Ice|publisher=Mindat.org|access-date=3 April 2018}}</ref> # باید بشپړ مشخص کرېسټالوګرافيک جوړښت ولري؛ یا په عمومي ډول منظم اتومي ترتیب ولري. دا خاصیت د څو مایکروسکوپيکو فزیکي خاصیتونو ضامن دی، لکه کرېسټالي شکل، سختي او جلا کېدل یا درز. اوزوکرېټ، لیمونېټ، ابسيډين او ډېری نور بې‌شکله (غیر بلوري) مواد چې د ځمک‌پېژندنې په برخه کې شته، په دې کې نه شاملېږي. <ref name="DG2_4">{{Cite book|title=Mineralogy and Optical Mineralogy|url=https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar|last=Dyar, Gunter, and Tasa|publisher=Mineralogical Society of America|year=2007|isbn=978-0-939950-81-2|pages=[https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar/page/2 2]–4}}</ref><ref name="CL13-14">{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 13–14</ref> # باید نسبتاً مشخص کیمیاوي ترکیب ولري. ځینې هغه کرېسټالي مواد چې ثابت جوړښت او بدلېدونکی ترکیب لري، هم ښايي د یوه جلا منرالي ډول په توګه په پام کې ونیول شي. د دغو بېلګو یوه عامه برخه جامد محلولونه دي لکه مکینوېټ ₉S₈(Fe, Ni) او فېرس سلفایډ چې د [[نېکل]] د اتومونو له لارې د اوسپنې د اتومونو د پام وړ ځای پر ځای کول دي. په نورو بېلګو کې قشر لرونکي کرېسټالونه شامل دي چې بېلابېل قشرونه لري، یا هغه کرېسټالونه دي چې یوازې د خالي ځایونو او بدیلونو په منظم ترتیب کې توپیر لري. ځینې مواد چې د ترکیباتو دوامداره لړۍ لري، ښايي په خپله خوښه په څو منرالونو ووېشل شي. ښکاره بېلګه یې د اولیوین ګروپ دی ₂SiO₄((Mg, Fe) چې د مګنیزیم بډایه او د اوسپنې بډایه وروستي غړي یې جلا منرالونه (فورستراېټ او فایالایټ) ګڼل کېږي.<ref>{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-2512.html|title=Mackinawite|publisher=Mindat.org|access-date=3 April 2018}}</ref> د دغو قوانینو جزئیات تر یوې کچې پورې د بحث وړ دي. مثلاً؛ په دې وروستیو کې د منرالي موادو په توګه د بې‌شکله موادو د طبقه‌بندۍ لپاره څو وړاندیزونه وشول، خو د منرال‌پېژندنې نړیوالې اتحادیې ونه منل.<ref name="DG2_42">{{Cite book|title=Mineralogy and Optical Mineralogy|url=https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar|last=Dyar, Gunter, and Tasa|publisher=Mineralogical Society of America|year=2007|isbn=978-0-939950-81-2|pages=[https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar/page/2 2]–4}}</ref><ref name="nick19982">E. H. Nickel & J. D. Grice (1998): "The IMA Commission on New Minerals and Mineral Names: procedures and guidelines on mineral nomenclature". ''Mineralogy and Petrology'', volume 64, issue 1, pages 237–263. {{doi|10.1007/BF01226571}}</ref> == ډبرې، کاني ډبرې او قېمتي ډبرې یا جواهر == ډبره د یوې یا څو منرالي مادو ټولګه ده. ځينې ډبرې لکه چونه یا کوارټزیټ ډبرې له یوه منرال څخه جوړې شوې دي، لکه د چونې په ډبره کې کلسایټ یا اراګونایټ او په کوارټزیټ ډبره کې کوارټز. نورې ډبرې د مهمو منرالونو په نسبي ډېروالي سره تعریفېدای شي. ګرانیت د کوارټز، الکالي فلډسپار او پلاجیوکلس فیلډسپار په نسبت تعریفېږي. په ډبره کې نور موجود منرالونه جانبي منرالونه بلل کېږي او د ډبرې پر لوی ترکیب ډېر اغېز نه‌لري. ډبرې په بشپړ ډول له غیر منرالي موادو جوړېدای شي. د ډبرو سکاره یوه رسوبي ډبره ده چې تر ډېره له عضوي موادو څخه د ترلاسه شوي کاربن په مرسته جوړه شوې ده.<ref name="ChL15-16">{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 15–16</ref><ref>{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 719–21</ref><ref>{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 747–48</ref><ref>{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 694–96</ref><ref>{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 728–30</ref> کاني ډبرې هغه منرالونه دي چې د یوه ځانګړي عنصر، معمولاً اوسپنې، لوړه اندازه غلظت ولري. مثلاً سیانابار (HgS) د سیمابو د کان ډبره ده. سفالیرایټ (ZnS) د زینک د کان ډبره ده. کاسیتریت (SnO₂) د قلعي کاني ډبره ده او کلمنیت د برون د کان ډبره ده. <ref>{{harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 15</ref><ref name="ChL14">{{harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 14</ref> جواهر با ارزښته او زینتي منرالونه دي چې د ښکلا، پایښت او معمولاً د کم‌پیدايۍ له امله له نورو جواهراتو سره توپیر لري. د منرالونو کابو ۲۰ ډولونه پر شرایطو برابر منرالي جواهرات دي او نږدې ۳۵ مورده یې عامې قېمتي ډبرې جوړوي. د جواهرو منرالونه تر ډېره په بېلابېلو ډولونو شته، له همدې امله ښايي یو منرال څو بېلابېلې قېمتي ډبرې جوړې کړي، لکه یاقوت او سره یاقوت چې دواړه کورانډیوم Al₂O₃ دي.<ref>{{cite book|editor1-last=Jackson|editor1-first=Julia A.|title=Glossary of geology.|date=1997|publisher=American Geological Institute|location=Alexandria, Viriginia|isbn=0922152349|edition=Fourth|chapter=Industrial mineral}}</ref>{{sfn|Nesse|2000|p=246}} == سرچینې == fwvyojj37mzvk4svxp3bjj87xnj9155 0 59001 371126 368090 2026-11-08T17:39:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371126 wikitext text/x-wiki په بیولوژي کې د ټکسونومي کلیمه (د لرغوني یوناني ژبې له (taxis) 'ترتیب' او  (nomia'مېتود' کیلمو نه اخیستل شوې) چې د ګډو ځانګړتیاوو پر بنسټ د بیولوژیکي ارګانیزمونو د نومولو، تعریف (ټاکلو) او ډلبندي کولو ساینسي مطالعه ده. ارګانیزمونه د ټیکسا (مفرد: ټیکسون) په توګه وېشل شوي او هر ګروپ ته د ټیکسونومیک یوه ځانګړې درجه ورکول کېږي، د یوې ټاکلې درجې ګروپونو په راټولولو سره د لوړې مرتبې یوه پراخه ډله جوړېږي او په دې توګه د ټیکسونومیک ډلبندي رامنځ ته کوي. په عصري علومو کې اصلي مرتبې ډومېن (Domain)، کینګډم (Kingdome)، فایلم (Phylum) چي ځینې وختونه په بوټپوهنې کې د فایلم پرځای د وېشنې ( Division) کلیمه هم کارول کېږي، طبقه ((Class، ترتیب  (Order)، کورنۍ  (Family)، جنس (Genus) او ​​ډولونه  (Species) دي. د سویډني بوټپوه کارل لینیوس د اوسني ټیکسونومي سیستم بنسټ ایښودونکی ګڼل کېږي، ځکه چې هغه د ژونديو موجوداتو د ډلبندۍ کولو او نومولو لپاره د دوو نومونو یو درجه بندي سیستم رامینځ ته کړی، چې د Linnaean Taxonomy په نوم پېژندل کېږي. د بیولوژیکي سیستمونو په تیوريکي، اماري او تحلیلي ټیکنالوژۍ کې له پرمختګ سره سم، لینینین سیستم د عصري بیولوژیکي ډلبندۍ سیستم ته واوښت چې موخه یې د دواړو ژونديو موجوداتو او هغو موجوداتو چې منقرض یا له منځه تللي، ترمنځ د تکاملي اړیکو منعکس کول دي. == پېژند(تعریف) == د ټیکسونومي دقیق تعریف، له یوې سرچینې نه تر بلې هغې یې توپیر لري، مګر بیا د نظم اصلي برخه یې تر ډېره سره ورته والی لري: د ژوندیو موجوداتو د ګروپ پېژندنه، نومول او ډلبندۍ ته وايي. بېلابېلو اخذ لیکونو ته په اشارې، د ټیکسونومي اړوند لاندې تعریفونه ورکړل شوي دی:<ref name="Wilkins2011">{{Cite web|url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|title=What is systematics and what is taxonomy?|last=Wilkins|first=J.S.|date=5 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|archive-date=27 August 2016|access-date=21 August 2016}}</ref> # په تیوري او عمل کې په ډولونو د انفرادي شیانو ګروپ بندي، د ډولونو وېشل بیا په لویو ګروپونو، هغو ته نوم ورکوونه او په دې توګه، د یوې منظمې ډلبندۍ سیستم رامنځ ته کولو ته وايي.<ref name="Judd">{{Cite book|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|last1=Judd|first1=W.S.|last2=Campbell|first2=C.S.|last3=Kellogg|first3=E.A.|last4=Stevens|first4=P.F.|last5=Donoghue|first5=M.J.|date=2007|publisher=Sinauer Associates|edition=3rd|location=Sunderland|chapter=Taxonomy}}</ref> # د ساینس هغه برخه چې تشرېح، پېژندنه، نومونه او ډلبندي په کې شامله ده.<ref name="Simpson">{{Cite book|title=Plant Systematics|url=https://archive.org/details/plantsystematics0000simp|last=Simpson|first=Michael G.|date=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-374380-0|edition=2nd|chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # د طبقه بندي ساینس (ټکسونومي)، په بیولوژي کې په ترتیب سره د ژوندیو موجوداتو طبقه بندي ته وايي.<ref>Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) "Taxonomy". In ''Dictionary of the Fungi'', 10th edition. CABI, Netherlands.</ref> # د طبقه بندي ساینس (ټکسټونومي)، لکه څنګه چې په ژوندیو موجوداتو باندې پلي کېږي، د ډولونو د جوړولو د مطالعې په ګډون او نور.<ref>{{Cite book|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W.R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press|editor-last=Walker|editor-first=P.M.B.}}</ref> # د طبقه بندۍ په موخه، د یوه ژوندي موجود د ځانګړتیاوو تحلیل او ارزونه.<ref name="Henderson">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC|title=Henderson's Dictionary Of Biology|last=Lawrence|first=E.|date=2005|publisher=Pearson/Prentice Hall|isbn=978-0-13-127384-9}}</ref><ref>{{Cite book|title=Taxonomy for the twenty-first century|last=Wheeler|first=Quentin D.|date=2004|work=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|editor-last=H.C.J. Godfray & S. Knapp|volume=359|pages=571–583|chapter=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny|doi=10.1098/rstb.2003.1452|pmc=1693342|pmid=15253345|author-link=Quentin D. Wheeler|issue=1444}}</ref> د اصطلاحاتو ټوله ټولګه، د ټیکسونومي، سیستماتیکه بیولوژي، سیستماتیکس، بایوسیستماتیکس، ساینسي طبقه بندي، بیولوژیکي طبقه بندي او فیلوژینیتیک په ګډون، چې په ځینو وختونو کې متضاده معنا لري، کله ناکله یو شان، ځینې وختونه یو څه توپیر لري، مګر تل اړوند اوله یو بل سره تړلي دي، چې دلته د "ټکسونومي"  په پراخه معنا کارول شوې. دا اصطلاح  په ۱۸۱۳ ز کې د کېنډول نومي عالم له خوا وپېژندل شوه.<ref name="Herbarium">{{Cite web|title=Nomenclature, Names, and Taxonomy|url=http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm|date=2005|website=Intermountain Herbarium - USU|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm|archive-date=23 November 2016}}</ref> === د مونوګراف او ټیکسونومیک بیاکتنه === ټېکسونومیک بیاکتنه یا ارزونه، په یوه ځانګړي ټکسون (د طبقه بندۍ واحد)  کې د بدلون نوې ارزونه ده. دا ارزونه کېدای شي، د هر ډول شته کرکټرونو د ترکیب پر بنسټ ترسره شي، لکه: مورفولوژیکي، اناتوميکي، پالینولوژیکي، بایو کیمیکل او جینیتیک. مونوګراف یا بشپړه بیاکتنه، هغه بیاکتنه ده چې په یوه ځانګړي وخت کې د ورکړل شوو معلوماتو او د ټولې نړۍ لپاره جامع وي. نور (جزوي) بیاکتنې ممکن په دې معنا راونغاړل شي ،چې دوی ممکن یوازې د شته کرکټر سیټونو نه کار واخلي یا محدوده ځایي ساحه ولري. بیاکتنه د هغه ټیکسون دننه د فرعي ټیکسونو ترمنځ اړیکو کې  بدلون یا نوی بصیرت رامنځ ته کوي چې، تر مطالعې لاندې وي، کوم چې ممکن د دې فرعي ټیکسون طبقه بندي کې بدلون، د نوي فرعي ټیکسا پېژندنه، یا د پخوانیو فرعي ټیکسا ادغام پایله ولري.<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|year=1992|title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology|url=https://archive.org/details/taxon_1992-11_41_4/page/653|journal=Taxon|volume=41|issue=4|pages=653–660|doi=10.2307/1222391|jstor=1222391}}</ref> === الفا او بیټا ټیکسونومي === د "الفا ټیکسونومي" اصطلاح، اوس په اصل کې د ټېکسا (Texa) د موندلو، تشرېح کولو او نومولو لپاره کارول کېږي، په ځانګړې توګه د ډولونو (Species)لپاره. په پخوانیو ادبیاتو کې، دغې اصطلاح مورفولوژیکي ټېکسونومي، او د ۱۹مې پېړۍ په پای کې د څېړنې محصولاتو ته په اشارې یوه بله معنا درلوده. ویلیم برټرم توریل د "الفا ټېکسونومي" اصطلاح، په (۱۹۳۵ او۳۷ ۱۹ز) کې د خپرو شوو مقالو په لړ کې معرفي کړه، چې په هغه کې یې د ټېکسونوم، د دسپلین د فلسفې او احتمالي راتلونکو لارښوونو په اړه بحث وکړ.<ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rosselló-Mora|first1=Ramon|last2=Amann|first2=Rudolf|date=1 January 2001|title=The species concept for prokaryotes|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=25|issue=1|pages=39–67|doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x|issn=1574-6976|pmid=11152940|doi-access=free}}</ref>{{sfn|Turrill|1938}}<blockquote>د ټکسونومیستانو په منځ کې یوه زیاتیدونکې لېوالتیا شتون لري او هغه دا چې، خپلې ستونزې له پراخو لیدلورو نه په پام کې ونیسي، له خپلو سایټولوژیکي، ایکولوژیکي او جینیټیکي همکارانو سره د نږدې همکارۍ امکانات وڅېړي او دا ومني چې، د دوی  له هدفونو نه ځینې بیاکتنې یا پرمختګونه،ښایي د سخت طبیعت او مېتودونه، کېدای شي د پام وړ وي ... توریل (۱۹۳۵ز) وړاندیز وکړ، چې د زړې ارزښتناکې ټېکسونومي د منلو په خوا کې، د جوړښت پر بنسټ او په اسانۍ سره د "الفا" نومونه، دا شونې کوي چې، د لیرې واټن ټکسونومي په پراخه کچه جوړه شي. د امکان تر حده د مورفولوژیکي او فیزولوژیکي حقایقو او په کوم کې چې "د ټولو مشاهدو او تجربوي معلوماتو لپاره ځای موندل کېږي، ان که په غیر مستقیم ډول، د اساسي قانون، فرعي وېش، اصل او د ډولونو او نورو ټکسونومیک ګروپونو چلند پورې اړه ولري". ایډیالونه کېدای شي وویل شي، هېڅکله په بشپړه توګه درک نه شي. په هرحال، دوی د دایمي محرکاتو په توګه د عمل کولو لوی ارزښت لري او که موږ د "اومیګا" ټېکسونومي ځینې، ان پېچلي مثالونه ولرو، موږ ممکن د یوناني الفبا نه لږ څه پرمختګ وکړو. له موږ نه ځینې په دې فکر کولو سره خپل ځان خوښوي، چې موږ اوس په "بیټا" ټکسونومي ګروپ کې ځای لرو. {{sfn|Turrill|1938}}</blockquote>ټوریل په دې توګه په ښکاره ډول د الفا ټېکسونومي نه ځینې برخې لرې کوي، کوم چې هغه په ​​​​ټولیزه توګه د ټکسونومي دننه شامل ګڼلي، لکه: ایکولوژي، فیزیولوژي، جینیټکاو سایټولوژي. هغه له الفا ټکسونومي نه د فیلوجینیک بیارغونه هم بهر کړه.{{sfn|Turrill|1938|pp=365–366}} د  تحقیقاتي او پېچلو کمپیوټري یا لابراتواري تخنیکونو په کارولو سره، وروسته لیکوالانو دا اصطلاح په یوه بل مفهوم (Delimitation of species) کارولې ده او په دې توګه، له (Species) نه د لوړې درجې طبقه بندي په توګه ارنسټ مییر په (۱۹۶۸ز) کې  بیټا ټکسونومي ګروپ تعریف کړ. <blockquote>د اړونده (Species) ګروپونو د تنوع او تکاملي اصل بیولوژیکي مفهوم په اړه پوهه د ټکسونومیک فعالیت د دویم پړاو لپاره خورا مهم دی، په اړونده ("ټکسا") ګروپونو کې د (Species)  ترتیب او په دې ترتیب سره د لوړې ډلبندۍ رامنځ ته کول هغه څه دي، چې د "بیټا ټکسونومي" په نوم هم یادېږي.</blockquote>مایکرو ټکسونومي او میکروټکسونومي د ژوندیو موجوداتو په یوه ځانګړي ګروپ کې چې څنګه باید ډولونه تعریف شي، د عملي او نظري ستونزو لامل کېږي، چې د ډولونو ستونزې (species problem)  ورته ویل کیږي. د ډولونو د تعریف کولو ساینسي کار، د مایکرو ټکسونومي په نامه یادېږي. یا میکرو ټېکسونومي د ګروپونو په لوړو ټېکسونومیک رتبو کې د فرعي جنس یا  ​​پورته مراتبو مطالعې ته ویل کېږي.<ref>{{Cite book|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance|last=Mayr|first=Ernst|date=1982|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-36446-2|chapter=Chapter 6: Microtaxonomy, the science of species|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pHThtE2R0UQC}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|title=Result of Your Query|website=www.biological-concepts.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion2">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archive-date=5 April 2017}}</ref> == مخینه == په داسې حال کې چې ځینې مطالعات، د ټېکسونومیک تاریخ پخوانیو تمدنونو ته منسوبوي، خو واقعیت دا ده چې، د ژوندیو موجوداتو د ډلبندۍ کولو لپاره ساینسي هڅه، تر ۱۸مې پېړۍ پورې نه وه ترسره شوې. پخواني آثار په اصل کې تشرېحي او په هغو نباتاتو متمرکز وو، چې په کرنه یا طب کې ګټور وو. په دې ساینسي فکري طرز کې یو شمېر پړاوونه شته دي. ابتدايي ټکسونومي، په خپل سري معیارونو ولاړه وه، د نباتاتو لپاره د لینیوس جنسي ډلبندي سیستم په ګډون، هغه په یوڅه باور درلود ،چې دا له "مصنوعي سیستم" نه ډېر دي، چې د مصنوعي سیستمونو(artificial systems)  په نامه یادېږي.{{sfn|Stace|1989}}{{sfn|Datta|1988}} == سرچینې == liema5vpj89kgqlcpbsf9ocobl9v9i3 0 59012 370943 345052 2026-11-08T14:16:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370943 wikitext text/x-wiki مینا ('''MENA)''' انګلیسي مخفف دی چې منځني ختیځ او شمالي افریقا ته کارول کېږي. ورسره په خوا کې د وانا نژدې بله اصطلاح هم شته چې لویدیځې اسیا او شمالي افریقا ته کارول کېږي. له مینا مخفف نه تر ډېره په علمي چارو، نظامي پلان جوړونې، طبیعي پېښو ته دلاسرسي، د رسنیو د نشراتي سیمې د پلان جوړولو او سوداګریزو لیکنو کې کار اخیستل کېږي. د دغې سیمې هېوادونه ګڼ شمېر کلتوري، اقتصادي او چاپېریالي ورته والی لري، د بېلګې په توګه: په دغه سیمه کې به سختې اقلیمې اغېزې احساس شي.<ref name="worldbank">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/0,,menuPK:247619~pagePK:146748~piPK:146812~theSitePK:256299,00.html|title=World Bank Definition: MENA|publisher=Worldbank.org|access-date=28 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029180410/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/0,,menuPK:247619~pagePK:146748~piPK:146812~theSitePK:256299,00.html|archive-date=29 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.weforum.org/en/events/WorldEconomicForumontheMiddleEastandNorthAfrica/index.htm|title=World Economic Forum on the Middle East and North Africa, Marrakech, Morocco, 26-28 October 2010|work=World Economic Forum on the Middle East and North Africa 2010 - World Economic Forum|access-date=28 November 2014|url-status=live|archive-url=https://www.webcitation.org/66ooOPiYU?url=http://www.weforum.org/events/world-economic-forum-middle-east-and-north-africa-2010|archive-date=10 April 2012}}</ref> {{مالومات}} یو شمېر نور اصطلاحات له مینا پراخ تعریف لري، لکه: '''MENAP''' یا لوی منځنی ختیځ'''،''' چې د سویلي آسیا افغانستان او پاکستان هېوادونه هم په کې شاملېږي. په '''MENAT''' اصطلاح کې ترکیه په واضح ډول شامله ده، په داسې حال کې چې په معمول ډول د MENA له یو شمېر تعریفونو اېستل کېږي، که څه هم ترکیه تل د منځني ختیځ برخه ګڼل کېږي. == پېژند == «مینا» کوم معیاري تعریف نه لري، بېلابېل سازمانونه یې د بېلابېلو هېوادونو او قلمرونو په ورګډولو تعریف کوي او یا یې هم هېڅ د یوې سیمې په توګه نه تعریف کوي. === ملګري ملتونه === د ملګرو ملتونو سازمان په سیمه ییزو ډلو کې د مینا سیمې په نوم کوم ځای نشته او نه هم د ملګرو ملتونو د نړۍ په جغرافیايي طرحه کې چې د ملګرو ملتونو د احصایوي دفتر (UNSD) له خوا کارول کېږي (په داسې حال کې چې دویم د 'لویدیځې آسیا' او 'شمالي افریقا' په نومونو فرعي سیمې لري، WANA وګورۍ). د ملګرو ملتونو یو شمېر اجنسۍ او پروګرامونه، د MENA سیمه تعریف کوي، خو کېدای شي، د دوی تعریفونه له یو بل سره توپیر ولري او ځینې مهال کېدای شي، ځانګړو مطالعاتو او راپورونو ته اړوند وي. * په ۲۰۰۳ ز کال کې د نړیوال بانک یوه مطالعه څرګندوي: د نړیوال بانک په جغرافیايي طبقه بندي کې، د منځني ختیځ او شمالي افریقا  سیمو لاندې ۲۱ هېوادونه او قلمرونه (مینا) ته اړوندېږي: د خلیج همکاریو شورا شپږ غړي (بحرین، کویټ، عمان، قطر، سعودي عربستان، عربي متحده امارات) او ۱۵ نورهېوادونه او قلمرونه: الجیریا، جیپوتي، د مصر عربي جمهوریت، عرق، د ایران اسلامي جمهوریت، اسرائیل، اردن، لبنان، لیبیا، مالتا، موراکو، د یمن جمهوریت، د سوریې عربي جمهوریت، تونس، لویدیځه تړانګه (West Bank) او غزه. د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري میاشت کې، د نړیوال بانک ویب پاڼې د ۲۱ هېوادونو ټولګه د '''مینا''' په توګه ګڼلې: «الجیریا،بحرین، جیپوتی، مصر، ایران،عراق، اسرائیل، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، مالتا، موراکو، عمان، قطر، سعودي عربستان، سوریه، تونس، عربي متحده امارات، لویدیځه تړانګه او غزه، یمن جمهوریت. ».<ref name="Dasgupta">{{Cite web|url=http://documents1.worldbank.org/curated/en/675121468756587109/pdf/multi0page.pdf|title=Trade, Investment, and Development in the Middle East and North Africa|author=Dipak Dasgupta & Mustapha Kamel Nabli|work=documents1.worldbank.org|publisher=World Bank|date=August 2003|accessdate=16 January 2021}}</ref><ref name="World Bank website">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/country/ZQ|title=Middle East & North Africa|work=data.worldbank.org|publisher=World Bank|accessdate=16 January 2021}}</ref> * د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ د ۲۰۱۰ ز کال په راپور کې راغلي دي: « د دغې څېړنې په موخه، د لاندې ۱۸ هېوادونو ټولګه د مینا په توګه تعریف شوې: الجیریا، بهرین، مصر، عراق، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، موریتانیا، موراکو، عمان، د فلسطین اشغال شوې سیمې، قطر، سعودي عربستان، سوریه، تونس، عربي متحده امارات او یمن».<ref name="van Waas">{{Cite web|url=https://www.unhcr.org/uk/4ce63e079.pdf|title=The situation of stateless persons in the Middle East and North Africa|author=Laura van Waas|publisher=UNHCR|date=October 2010|accessdate=16 January 2021}}</ref> * په ۲۰۱۵ ز کال کې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) په راپور کې راغلي دي: «د مینا ۲۱ غړي هېوادونه الجیریا، بحرین، جیپوتي، مصر، ایران، اسرائیل، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، مالتا، موراکو، عمان، فلسطین، قطر، سعودي عربستان، سوریه، تونس، عربي متحده امارات او یمن دي».<ref name="Santos">{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/a-i4897e.pdf|title=Egypt, Jordan, Morocco and Tunisia: Key trends in the agrifood sector|author=Nuno Santos & Iride Ceccacci|work=fao.org|publisher=FAO|date=2015|accessdate=16 January 2021}}</ref> * د ایډز په برخه کې د ملګرو ملتونو مشترک پروګرام (UNAIDS) د سیمې ییزې طبقه بندي له مخې په منځني ختیځ او شمالي افریقا سیمو کې د یونیسف د ۲۰۱۹ ز کال د راپور پر بنسټ «۲۰ هېوادونه شاملېږي: الجیریا، بحرین، جیپوتي، مصر، ایران، عراق، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، موراکو، عمان، قطر، سعودي عربستان، سومالیا، سوډان، د سوریې عربي جمهوریت، تونس، عربي متحده امارات او یمن» <ref name="Sutila">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/mena/media/5531/file/HIV%20MENA%2029%20Sep%202019%20FINAL[2].pdf%20.pdf|title=Seizing the Opportunity: Ending AIDS in the Middle East and North Africa|author=Tamara Sutila (ed)|work=unicef.org|publisher=UNICEF|date=July 2019|accessdate=16 January 2021}}</ref> * د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري میاشت کې د یونیسف ویب پاڼې لاندې ۲۰ هېوادونه د مینا په ټولګه کې شامل بللي و: «الجیریا، بحرین، جیپوتي، مصر، ایران (جمهوري اسلامي)، عراق، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، موراکو، عمان، قطر، سعودي عربستان، فلسطین، سوډان، د سوریې عربي جمهوریت، تونس، عربي متحده امارات او یمن».<ref name="UNICEF website">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html|title=Middle East and North Africa|work=unicef.org|publisher=UNICEF|accessdate=16 January 2021|تاريخ الأرشيف=27 November 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201127012815/https://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=27 November 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201127012815/https://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201127012815/https://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127012815/https://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html}}</ref> * اقتصاد پوهان حامد رضا داوودي او جورج ټي. عابد چې د پیسو نړیوال صندوق سره کارکوي، په ۲۰۰۳ ز کال کې ولیکل: «په مینا سیمه کې د منځني ختیځ او شمالي افریقا عربي هېوادونه شاملېږي؛ الجیریا، بحرین، جیپوتي، مصر، عراق، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، موریتانیا، موراکو، عمان، قطر، سعودي عربستان، سومالیا، سوډان، د سوریې عربي جمهوریت، تونس، عربي متحده امارات او یمن. ورسره د افغانستان اسلامي جمهوریت، د ایران اسلامي جمهوریت، پاکستان، لویدیځه تړانګه او غزه». دغه لیکوالان ټینګار کوي چې، «د مینا دغه ۲۴ هېوادونه (...) یوازې د تحلیلي موخو له امله سره یوځای شوي دي». په داسې حال کې چې دغه هېوادونه «ګډې کلتوري اړیکې او ګواښونه لري، له ګاونډیو اقتصادونو، لکه: ترکیه او اسرائیل نه جلا دي، اسلام یې مخکښ دین دی او عربي یې اصلي ژبه ده، د پام وړ مذهبي لږه کي او پام وړ ژبني توپیرونه په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې شتون لري» په مینا سیمه کې یوازې افغانستان، ایران او پاکستان دي چې عربي ژبه په کې رواج نه ده.<ref name="Davoodi">{{cite book|authors=George T. Abed, Hamid Reza Davoodi|title=Challenges of Growth and Globalization in the Middle East and North Africa|date=2003|publisher=International Monetary Fund|page=2|url=https://www.google.com/books?id=kQTk34bsYecC&pg=PP8|access-date=16 January 2021}}</ref> == وانا (WANA) == د منځني ختیځ اصطلاح، د جغرافیايي ابهام او اروپايي محوریت له امله، یو شمېر کسان په ځانګړې توګه د کرنې او اقلیم پېژندنې په علومو کې غوره بولي. له «وانا» (WANA) اصطلاح (لویدیځه آسیا او شمالي افریقا) نه او یا هم له بلې لږ معمولې اصطلاح ناوا (NAWA) (شمالي افریقا – لویدیځه آسیا) کار واخلي. له وانا اصطلاح نه ګټنه له استعمار وروسته مطالعاتو له مخې پراختیا ومونده.<ref>Dumper, Michael, and Stanley, Bruce E., ''[https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopaedia]'', 2007, p. xvii.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/html/cgiar/newsletter/april97/8beltagy.html|title=West Asia and North Africa: A Regional Vision|publisher=Worldbank.org|access-date=28 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027183217/http://www.worldbank.org/html/cgiar/newsletter/april97/8beltagy.html|archive-date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2003GL017862.shtml|title=Welcome|publisher=Agu.org|access-date=28 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050430023759/http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2003GL017862.shtml|archive-date=30 April 2005}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kohlenberg|first1=Paul J.|last2=Godehardt|first2=Nadine|date=2020|title=The Multidimensionality of Regions in World Politics|url=https://books.google.com/books?id=ff3vDwAAQBAJ&pg=PT86|location=Abingdon|publisher=Routledge|page=86|isbn=9781000168648|accessdate=19 January 2021}}</ref> د ملګرو ملتونو سازمان جغرافیايي طرح، چې د UNSD له خوا کارول کېږي، د وانا سیمه نه تعریف کوي، خو دوه فرعي سیمې لویدیځه آسیا او شمالي افریقا په ترتیب سره داسې تعریف کوي:<ref name="UN geoscheme2">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=Methodology: Standard country or area codes for statistical use (M49)|work=unstats.un.org|publisher=United Nations|accessdate=17 January 2021}}</ref> * لویدیځه آسیا (۱۸): ارمنیا، آذربایجان، بحرین، قبرس، جورجیا، عراق، اسرائیل، اردن، کویټ، لبنان، عمان، قطر، سعودي عربستان، د فلسطین دولت، د سوریې عربي جمهوریت، ترکیه، عربي متحده امارات او یمن. * شمالي افریقا (۷): الجزایر، مصر، لیبیا، موراکو، سوډان، تونس او لویدیځه صحرا. په ۱۹۹۵ ز کال کې په وچو سیمو کې د کرنیزو څېړنو نړیوال مرکز (ICARDA) چې هغه مهال په حلب ښار کې مستقر و، په لویدیځه آسیا/شمالي افریقا (وانا) کې یې ۲۵ هېوادونه شامل بللي: «افغانستان، الجیریا، مصر، ایتوپیا، ایران، عراق، اردن، لبنان، لیبیا، موراکو، عمان، پاکستان، سعودي عربستان، سوډان، سوریه، تونس، ترکیه او یمن». همدارنګه یې اشاره کړې چې د CGIAR تخنیکي مشاورې کمیټې (TAC) ایتوپیا، سوډان او پاکستان په ۱۹۹۲ ز کال کې د وانا له تعریف جلا کړي، خو بېرته یې دغه هېوادونه په کې ګډ کړي. ICARDA، په ۲۰۱۱ ز کال کې په یوه څېړنه کې ۲۷ هېوادونه/قلمرونه په وانا سیمه کې شامل بللي: افغانستان، الجیریا، بهرین، جیپوتي، مصر، ایریتریا، ایتوپیا، غزه تړانګه، ایران، عراق، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، موراتینیا، موراکو، عمان، پاکستان، قطر، سعودي عربستان، سومالیا، سوډان، سوریه، تونس، ترکیه، عربي متحده امارات او یمن.<ref name="ICARDA 19952">{{Cite book|last1=Nordblom|first1=Thomas L.|last2=Shomo|first2=Farouk|date=1995|title=Food and Feed Prospects to 2020 in the West Asia/North Africa Region|url=https://books.google.com/books?id=ELujpQ9KM1EC&pg=PT9|location=Aleppo|publisher=ICARDA|page=9|isbn=9789291270330|accessdate=17 January 2021}}</ref><ref name="ICARDA 2011">{{Cite web|url=http://geoagro.icarda.org/downloads/publications/geo/Assessment_of_wheat.pdf|title=Assessment of wheat yield gap in the Mediterranean: Case studies from Morocco, Syria, and Turkey|author=Mustafa Pala, Theib Oweis, Bogachan Benli, Eddy De Pauw, Mohammed El Mourid, Mohammed Karrou, Majd Jamal, Nusret Zencirci|work=|publisher=ICARDA|date=2011|accessdate=18 January 2021|تاريخ الأرشيف=25 October 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211025170242/https://geoagro.icarda.org/downloads/publications/geo/Assessment_of_wheat.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 October 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211025170242/https://geoagro.icarda.org/downloads/publications/geo/Assessment_of_wheat.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211025170242/https://geoagro.icarda.org/downloads/publications/geo/Assessment_of_wheat.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025170242/https://geoagro.icarda.org/downloads/publications/geo/Assessment_of_wheat.pdf}}</ref> == دین == اسلام، د مینا سیمې په قلمرو کې تر ټولو مخکښ دین دی، ۹۱.۲٪ وګړي یې مسلمانان دي. د منځني ختیځ ، شمالي افریقا سیمې په ټولو ۲۰ هېوادونو او قلمرونو کې د مسلمانانو اټکل شوی شمېر ۳۱۵ میلیونه کسو ته رسېږي چې د نړۍ د ټولو مسلمانانو نږدې ۲۳ سلنه جوړوي. د «مینا» اصطلاح تر ډېره په سیمه کې اکثریت میشته مسلمانو هېوادونو اړوند کارول کېږي، په داسې حال کې چې په دغه سیمه کې یو شمېر هېوادونه، د مسلمانانو تر ولکې لاندې نه دي. په دغه سیمه کې نورغیر اسلامي دینونه عیسویت، یهودیت، ایزیدیزم، دروزیزم، افریقايي بومي دینونه، بربریزم او نور عربي بت پرستۍ دي.<ref>{{cite web|url=https://intpolicydigest.org/2012/04/24/politics-and-islam-in-central-asia-and-mena/|title=Politics and Islam in Central Asia and MENA|date=24 April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206022201/https://intpolicydigest.org/2012/04/24/politics-and-islam-in-central-asia-and-mena/|archive-date=6 February 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/the-mahamevnawa-buddhist-monastery-reinforces-the-uaes-dedication-to-integrate-minority-communities|title=The Mahamevnawa Buddhist Monastery reinforces the UAE's dedication to integrate minority communities|first=Bilal|last=Shadani|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/world-news/west-asia-temples-hindu-1439789867.html|title=Catch News: English News Paper India, Latest Breaking News Headlines|website=CatchNews.com}}</ref> == سرچینې == qxkr6bmid4tkmlkzxc4mbe8jk02mbmt 0 59038 371219 370079 2026-11-08T18:45:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371219 wikitext text/x-wiki لاندې پېښې په ۲۰۱۷ ز کال کې په افغانستان کې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي. == د دولت چارواکي == * ولسمشر: حامد کرزی * لومړی مرستیال: احمد ضیاء مسعود * دویم مرستیال: کریم خلیلي * قاضي‌القضات: عبدالسلام عظیمي == جنوري == * '''۱۱ جنوري –''' د غره د خښم په عملیاتو کې، د ناټو ځواکونو په پکتیکا کې ۱۵۰ [[طالبان]] ووژل.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6250953.stm|title=Nato 'kills 150 Taleban fighters'|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=January 11, 2007}}</ref> * '''۳۱ جنوري –''' په انګلستان کې د ترهګرۍ توطیه خنثی شوه، په بېرمنګهم کې ۹ کسان د یوه مسلمان انګریز سرتیري د تښتولو او اعدام د فلم اخیستلو د پلانولو په تور ونیول شول. له دغې توطیې څخه موخه د هېواد پر لومړي وزیر، ټوني بلیر باندې فشار راوړل و تر څو له افغانستان او عراق څخه خپل سرتیري وباسي. == فبروري == * '''۱۴ فبروري –''' د امریکا متحده ایالاتو د ۱۷۳ مه هوايي لېوا بیا افغانستان ته ولېږله، تر څو د طالبانو له خوا د پسرلني بریدونو پر وړاندې چمتو واوسي.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/02/14/afghanistan.troops/index.html?eref=rss_world|title=U.S. sending more troops to thwart Taliban offensive|publisher=CNN|access-date=March 2, 2008}}</ref> * '''۱۴ فبروري –''' د چین، هند او روسیې د بهرنیو چارو وزیرانو په دهند په پلازمېنه نوي ډيلي کې سره ولیدل. د دغې کتنې موخه د ترهګرۍ، د نشه يي توکو د قاچاق او افغانستان په اړه خبرې اترې وی.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6358693.stm|title='Big three' hold key Delhi talks|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=February 14, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213132602/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6358693.stm|archive-date=February 13, 2008|url-status=live}}</ref> * '''۱۶ فبروري –''' عبدالتواله ابن علي علیشتري په نیویارک ښار کې د ترهګرۍ د تمویل  او له ترهګرۍ څخه د مادي ملاتړ او همداشان افغانستان ته د یوه روزنیر کمپ لپاره د پیسو د لېږد په تړاو تورن وپېژندل شو.<ref>{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/16/america/NA-GEN-US-Terrorism-Charge.php|title=Businessman accused of trying to help fund terror training camps in Afghanistan|work=IHT|access-date=March 2, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6367319.stm|title=Afghan leader in key Rome talks|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=February 16, 2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6372813.stm|title=US troops killed in chopper crash|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=February 18, 2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/national/cheney-protesters-clash-with-cops/2007/02/22/1171733922521.html?page=fullpage#contentSwap1|title=Cheney visit prompts protests|work=Sydney Morning Herald|access-date=March 2, 2008|date=February 22, 2007}}</ref> == مارچ == * '''۱ مارچ –''' پاکستاني چارواکو د طالبانو د وخت د حکومت د دفاع وزیر، ملا عبیدالله آخوند ونیو.<ref>{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/archive/2007-03/2007-03-02-voa11.cfm?CFID=207542615&CFTOKEN=79232190|archive-url=https://archive.today/20130205204928/http://www.voanews.com/english/archive/2007-03/2007-03-02-voa11.cfm?CFID=207542615&CFTOKEN=79232190|url-status=dead|archive-date=February 5, 2013|title=Pakistan Arrests Senior Taleban Leader|publisher=Voice of America|access-date=March 2, 2008}}</ref> * '''۴ مارچ –''' د افغانستان جګړه (له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۴ ز کال پورې) ** د طالبانو بغاوت: دوه بریتانوي سرتیري چې د ناټو ځواکونو په چوکاټ کې یې دنده پر مخ وړه له طالبانو سره د هلمند په ولایت کې د یوې جګړې په مهال ووژل شول.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6416661.stm|title=UK soldiers killed in Afghanistan|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=March 4, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315144255/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6416661.stm|archive-date=March 15, 2008|url-status=live}}</ref> ** وروسته له هغه چې یوه ځانمرګي بریدګر پر پوځي کاروان باندې برید وکړ، نو امریکايي ځواکونو هم ۱۹ ملکي وګړي ووژل او ۳۵ نور یې د جلال اباد به عمومي لویه لاره کې ټپیان کړل. د سیمې خلکو د بهرنیو ځواکونو د دې عمل پر وړاندې لاریونونه وکړل. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6416667.stm|title=US troops kill Afghan civilians|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=March 4, 2007}}</ref> == اپریل == * '''۳ اپریل –''' د اسیا د سیمه ییزو همکاریو د اتحادیې کلنۍ څوارلسمه غونډه (سارک) د هند په نوي ډیلي کې پیل شوه او افغانستان یې اتم غړی هېواد شو.<ref>{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/2007/04/03/news/summit.php|title=South Asian leaders gather in New Delhi for summit|work=IHT|access-date=March 2, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/archive/2007-04/2007-04-03-voa7.cfm?CFID=267249638&CFTOKEN=37467785|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20070510104426/http://www.voanews.com/english/archive/2007-04/2007-04-03-voa7.cfm?CFID=267249638&CFTOKEN=37467785|url-status=dead|archive-date=May 10, 2007|title=South Asia Summit Opens With Self-Criticism|publisher=VOA|access-date=March 2, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/04/04/stories/2007040408811200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070509022718/http://www.hindu.com/2007/04/04/stories/2007040408811200.htm|url-status=dead|archive-date=May 9, 2007|title=SAARC has a bright future through cooperation, says Li|access-date=March 2, 2008|location=Chennai, India|work=[[The Hindu]]|date=April 4, 2007}}</ref> * '''۸ اپریل –''' په افغانستان کې جګړه (له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۴ ز کال پورې)<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6537097.stm|title=Taleban kill Afghanistan reporter|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=April 8, 2007}}</ref> == مې == * '''۲ مې –''' وسله والو کسانو د مشرانو جرګې غړی او د هېواد پخوانی لومړی وزیر، عبدالصبور فرید وواژه.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6618127.stm|title=Ex-Afghan prime minister killed|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=May 3, 2007}}</ref> * '''۶ مې –''' اته افغان پولیس په فراه کې له طالبانو سره د جګړې په مهال ووژل شول؛ په دغه جګړه کې کم تر کمه ۱۷ طالبان مړه او ژوبل شول.<ref>{{cite news|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/SP215680.htm|title=Eight Afghan police killed in Taliban clash|publisher=Reuters Alertnet|access-date=March 2, 2008}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''۱۲ مې –''' د ایسا (ISA) او د ځانګړو عملیاتو د ګډې قومندانۍ (JSOC) له خوا له تعقیب وروسته، د C سکاډران د سمندري خدماتو اپراتورانو چې د بریتانیا د سلطنتي هوايي ځواک شینوک چورلکو په مټ راوړل شوي وو، د طالبانو د ډلې یو قومندان، ملا دادالله یې په هلمند ولایت کې وواژه؛ نوموړی د برید پر مهال بهرامچې ته نږدې له خپلو ملګرو سره د لیدنې په حال کې و. په دغه برید کې د ځانګړو سمندري خدماتو ۴ غړي هم ټپیان شول.<ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{ISBN|978-1472807908}}, p.241-242</ref><ref>{{cite news|work=BBC News|title=Long haul fight to defeat the Taliban|access-date=9 March 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6237290.stm|date=25 June 2007|first=Alastair|last=Leithead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/US/story?id=3176644&page=1|title=Bush Taps New 'War Czar'|work=ABC News|access-date=March 2, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/5/19/worldupdates/2007-05-19T121153Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-298992-1&sec=Worldupdates|title=German soldiers killed in bombing in Afghanistan|publisher=Malaysian Star|access-date=March 2, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521060454/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F5%2F19%2Fworldupdates%2F2007-05-19T121153Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-298992-1&sec=Worldupdates|archive-date=May 21, 2011}}</ref> == جون == * '''۴ جون –''' یوه پوځي قاضي په ګوانتانامو زندان کې د یوه کاناډايي بندي پر وړاندې د ترهګرۍ هغه تور رد کړ چې ګواکې په افغانستان کې یې د امریکا د پوځ یو سرتیری وژلی دی. * '''۱۰ جون –''' د افغانستان ولسمشر حامدکرزی له یوه برید نه ژوندی راووت. * '''۱۲ جون –''' افغان چارواکو ادعا وکړه چې د افغانستان د ملي پولیسو اوه سرتیري د ایتلافي ځواکونو په یوه اشتباهي حمله کې وژل شوي دي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSISL27685620070612?feedType=RSS&pageNumber=2|title=Afghans say 7 police killed in U.S.-led strike|publisher=Reuters|access-date=March 2, 2008|date=June 12, 2007}}</ref> == جولای == * '''۲ جولای-''' د نوي زیلنډ د ځانګړو هوايي خدماتو یو پرکمشر بیل هنري «ویلي» اپیاټا په ۲۰۰۴ ز کال کې د افغانستان د جګړې په درشل کې د خپلې مېړانې له امله د ویکټوریا د صلیب مېډال تر لاسه کړ.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/07/02/1967390.htm|title=NZ SAS man awarded Victoria Cross|publisher=ABC News Australia|access-date=March 2, 2008|archive-date=October 28, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028143727/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/07/02/1967390.htm|url-status=dead}}</ref> * '''۴ جولای –''' د کندهار په پنجوايي ولسوالۍ کې د سړک غاړې ماین چاودنې له امله د کاناډا شپږ سرتیري ووژل شول.<ref>{{cite news|url=https://www.ctvnews.ca/six-soldiers-killed-by-massive-roadside-bomb-1.247461|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707084306/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070704/afghan_soldiers_070704/20070704?hub=TopStories|url-status=dead|archive-date=July 7, 2007|title=Six soldiers killed by massive roadside bomb|publisher=CTV|access-date=March 2, 2008}}</ref> * '''۷ جولای –''' افغان دولت اعلان وکړ چې په فراه او کنړ ولایتونو کې پر ملکي وګړو باندې د امریکا او ناټو د هوايي ځواک بمبارۍ به وڅېړي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSISL26807920070707|title=Afghans check reports of heavy civilian casualties|publisher=Reuters|access-date=March 2, 2008|date=July 7, 2007}}</ref> == اګسټ == * '''۴ اګسټ –''' د طالبانو لس جنګیالي او د پاکستان د پوځ څلور سرتیري د ډیورنډ کرښې ته نږدې په شمالي وزیرستان کې د یوې نښتې په ترڅ کې ووژل شول. په یوه بله پېښه کې، د پاکستان د خیبر پښتونخوا په پاړه چنار کې د یوه موټر بم د چاودنې له امله شپږ کسه ووژل شول.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6930835.stm|title='Troops killed' in Pakistan clash|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=August 4, 2007}}</ref> * '''۵ اګسټ –''' د امریکا د متحده ایالاتو ولسمشر جورج ډبلیو بوش له خپل افغان سیال حامد کرزي سره په کېمټ ډیویډ کې وکتل تر څو د افغانستان د امنیت په اړه خبرې وکړي.<ref>{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/archive/2007-08/2007-08-05-voa9.cfm?CFID=277731304&CFTOKEN=39091769|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20071217003407/http://voanews.com/english/archive/2007-08/2007-08-05-voa9.cfm?renderforprint=1&textonly=1&&CFID=170183109&CFTOKEN=33719797|url-status=dead|archive-date=December 17, 2007|title=Bush, Karzai Meet at Camp David|publisher=Voice of America|access-date=March 2, 2008}}</ref> * '''۷ اګسټ –''' طالبانو په روزګان ولایت کې پر فایربیز اناکونډا (Firebase Anaconda) باندې برید وکړ، خو د افغان او امریکايي ځواکونو له خوا ډپ شوه او په پایله کې ۲۰ طالب جنګیالي هم ووژل شول. <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/08/07/taliban.afghan.ap/index.html?eref=rss_topstories|title=Taliban stages brazen attack on U.S. base|publisher=CNN|access-date=March 2, 2008}} {{Dead link|date=August 2010|bot=RjwilmsiBot}}</ref> == سپټمبر == * '''۲ سپټمبر –''' د کندهار په ارغنداب ولسوالۍ کې د سختو جګړو له امله ګڼ شمېر طالبان ووژل شول.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/03/2021895.htm|title=Scores of Taliban claimed dead in Kandahar battles|publisher=ABC News Australia|access-date=March 2, 2008|archive-date=July 7, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707030752/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/03/2021895.htm|url-status=dead}}</ref> * '''۲ سپټمبر –''' هغه ۱۹ کوریايي وګړي چې تښتول شوي و، ازاد او خپل هېواد ته ستانه شول.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSSEO26854720070902?feedType=RSS&feedName=topNews|title=Apologetic South Korean hostages return home|publisher=Reuters|access-date=March 2, 2008|date=September 2, 2007}}</ref> * '''۵ سپټمبر-''' ایتلافي ځواکونو د افغانستان او امریکا په مشرۍ هغه مهال ۲۰ طالبان ووژل چې دوو افغان پولیسو د یوه ځای پر ځای شوي ماین چاودنې له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSISL13902320070909?feedType=RSS&feedName=topNews|title=Afghanistan's Karzai urges Taliban talks after scare|publisher=Reuters|access-date=March 2, 2008|date=September 9, 2007}}</ref> * '''۹ سپټمبر-''' افغان ولسمشر حامد کرزي په کابل کې د ډزو د غږونو له اوریدو وروسته اړ شو چې خپلې خبرې پرې کړي.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/11/2029944.htm|title=Canadian PM rules out Afghan deployment boost|publisher=ABC News Australia|access-date=March 2, 2008|archive-date=November 9, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109211821/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/11/2029944.htm|url-status=dead}}</ref> == اکټوبر == * '''۲ اکټوبر –''' یوه ځانمرګي بریدګر په کابل کې د پولیسو د لېږدونکې یوه بس موټر څنګ ته ځان وچاودید، چې له امله یې ۱۱ کسه ووژل شول.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7023271.stm|title=Kabul hit by another suicide bomb|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=October 2, 2007}}</ref> * '''۶ اکټوبر –''' یوه ځانمرګي بریدګر په کابل کې د امریکايي ځواکونو پر کاروان برید وکړ چې له امله یې یو امریکايي سرتیری او پنځه ملکي وګړي ووژل شول.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSISL18819320071006?feedType=RSS&feedName=topNews|title=Kabul suicide bomb kills U.S. soldier|publisher=Reuters|access-date=March 2, 2008|date=October 6, 2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7031232.stm|title=Convoy bombed in Afghan capital|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=October 6, 2007}}</ref> * '''۷ اکټوبر –''' د [[ازبکستان]] جګړه مار طاهر یولداش تر مشرۍ لاندې د هغه ۱۶ جګړه ماران د افغانستان په ختیځ کې ووژل شول.<ref>{{cite news|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2815568,00.html|title=US Supreme Court Denies El-Masri Appeal on CIA Rendition|publisher=Deutsche Welle|access-date=March 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314201318/http://www.dw-world.de/dw/article/0%2C2144%2C2815568%2C00.html|archive-date=March 14, 2008|url-status=live}}</ref> == نومبر == * '''۶ نومبر –''' د دولتي چارواکو په حواله، د افغانستان په شمال کې د یوې چاودنې له امله ۳۵ تنه مړه او په لسګونو نور ټپیان شول.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7081012.stm|title=Afghan suicide blast 'kills 40|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=November 6, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930141839/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7081012.stm|archive-date=September 30, 2009|url-status=live|df=mdy}}</ref> * '''۷ نومبر –''' د فرانسې ولسمشر نیکولا سرکوزي د امریکا او فرانسې تر منځ د ملګرتیا ژمنه او د افغان جګړې په اړه یو ځل بیا یووالی او د [[ايران|ایران]] د اټومي پروګرام په وړاندې د ګامونو اوچتول د امریکا په کانګریس کې د یوې ګډې وینا په ترڅ کې اعلان کړ.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/POLITICS/11/07/sarkozy.congress/|title=Bush, Sarkozy to Musharraf: Hold elections, step down from military|publisher=CNN|access-date=March 2, 2008|date=November 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219101413/http://edition.cnn.com/2007/POLITICS/11/07/sarkozy.congress/|archive-date=February 19, 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/11/10/afghanistan.nato.clashes/index.html|title=6 U.S. troops die in Afghan ambush|publisher=CNN|access-date=March 2, 2008|date=November 10, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225181031/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/11/10/afghanistan.nato.clashes/index.html|archive-date=February 25, 2008|url-status=live}}</ref> == ډسمبر == * '''۵ ډسمبر-''' یوه ځانمرګي بریدګر چې خپل موټر یې له بمونو ډک کړی و د کابل په سویلي لویه لاره کې یې له هغه میني بس سره وجنګاوه چې افغان سرتیري یې لېږدول. د دې برید له امله د ۶ افغان سرتیرو په ګډون ۱۳ کسه ووژل شول. * '''۹ ډسبمر –''' طالب جګړه مارو له افغان ملي اردو او ایساف ځواکونو سره د جګړې په درشل کې په شا تګ وکړ، تر څو وکولای شي چې د موسی قلعه د ښار په دفاع کې نوی دریځ خپل کړي.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7134973.stm|title=Soldiers 'seize Taleban leaders'|publisher=BBC|access-date=March 2, 2008|date=December 9, 2007}}</ref> == مړي شوي کسان == * '''۳ مې –''' د مشرانو جرګې غړی او د پخوانی لومړی وزیر (۱۹۹۲) عبدالصبور فرید کوهستاني چې د ۵۴ یا ۵۵ کلونو په عمر و، د وسله والو کسانو په برید کې ووژل شو. * '''۱۲ مې –''' ملادادالله چې ۴۱ کاله عمر یې درلود او د طالبانو یو پوځي قومندان و، د وسله والو کسانو په برید کې ووژل شو. * '''۶ جون –''' د سولې راډیو مسؤله مدیره، ذکیه ذکي چې ۳۵ کاله عمر یې درلود د وسله والو کسانو په برید کې ووژل شوه. * '''۲۳ جولای –''' د افغانستان وروستی پاچا، محمد ظاهرشاه د ۹۲ کلونو په عمر مړ شو. * '''۶ نومبر-''' حاجي محمد عارف ظریف چې یو سیاستوال او سوداګر و په یوه چاودنه کې مړ شو. * '''۶ نومبر –''' ۴۵ کلن سید مصطفی کاظمي چې یو سیاستوال او د سوداګرۍ پخوانی وزیر و په یوه چاودنه کې مړ شو. * '''۳۰ ډسمبر –''' په ګوانتانامو کې بندي عبدالرزاق د سرطان ناروغۍ له امله په ۶۸ کلنۍ کې مړ شو. == سرچینې == aq8iduzlweulu5artwoqxbtnecgiuoh 0 59078 371093 275968 2026-11-08T17:15:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371093 wikitext text/x-wiki پینځمه تلپاتې پرمختیایې موخه  (SDG5  یا پنځمه نړۍ واله موخه ) چې د اوولسو تلپاتې پرمختیایي موخو  پنځمه موخه ګڼل کېږي، د جنډر د برابرۍ په هکله ده چې په ۲۰۱۵ز کال کې د ملګرو ملتونو له خوا رامنځ ته شوه. د دغې موخې رسمي عنوان د «جنډر برابري تر لاسه کول او د ټولو ښځو او نجونو ځواکمنول» دي، ۱۷ ګونې تلپاتې پرمختیايي موخې باور لري چې په یوه سیمه کې کړنې به په نورو کې پر پایلو اغېز ولري، چې دا پرمختګ باید ټولنیز، اقتصادي او چاپیریالي تلپاته والی متوازن کړي. <ref name=":17">United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023121826/https://undocs.org/A/RES/71/313|date=23 October 2020}})</ref><ref>{{Cite web|title=A Systems Approach to Global Sustainability|publisher=Future Earth|url=https://futureearth.org/publications/explainers/a-systems-approach/|access-date=2020-09-30|language=en-US|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128193511/https://futureearth.org/publications/explainers/a-systems-approach/|url-status=live}}</ref> پنځمه تلپاتې پرمختیايي موخه نهه نښې او ۱۴شاخصونه لري. له دې ډلې شپږ هغه یې پایله لرونکي دي، چې دا دي: د ټولو ښځو او نجونو پر وړاندې د هر ډول تبعیض له منځه وړل؛ د ښځو او نجونو پر وړاندې د تاوتریخوالي او استثمار ختمول؛ زیان رسوونکو کړنو ته لکه ژر او جبري ودونو ته د پای ټکې کېښودل؛ د وړیا خدماتو په ارزښت کې زیاتوالی او ګډو کورني مسؤلیتونو ته وده ورکول؛ په رهبرۍ او تصمیم نیولو کې د ښځو بشپړ ګډون؛ او د زېږون نړیوالو حقونو او روغتیا ته د لاسرسي لرلو نه ډاډ تر لاسه کول. درې نورې موخې چې د "موخو لاسته راوړل" دي دا دي: اقتصادي سرچینو ته د برابرو حقونو لاسرسی درلودل، د جایداد مالکیت او د ښځو لپاره مالي چوپړ او اسانتیاوې؛  له ټیکنالوژۍ سره د اشنا کولو له لارې د ښځو پیاوړی کول؛ او د جنډر برابري اړوند د پالیسیو تصویب، پیاوړتیا او د قانون پلي کول.<ref name=":62">{{Cite web|title=Goal 5: Gender Equality - SDG Tracker|url=https://sdg-tracker.org/gender-equality|access-date=2020-08-20|website=Our World in Data|language=en|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126101550/https://sdg-tracker.org/gender-equality|url-status=live}}</ref> د هغه شعار له مخې چې، "هېڅوک شاته مه  پرېږدۍ"  هېوادونو ژمنه کړې چې هغو کسانو ته د چټک پرمختګ زمینه مساعده کړي چې تر ټولو وروسته پاتې دي. د SDG5 موخه دا ده چې ښځو او نجونو ته برابر حقونه ورکړي او پرته له کوم توپیره لکه په کار ځای کې توپیر یا بل تاوتریخوالي په شمول ورته د ازاد ژوند کولو فرصتونه برابر کړي تر څو د جنسیتي برابرۍ ترلاسه او د ټولو ښځو او نجونو د ځواکمنتیا ډاډ تر لاسه شي.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/959869696|title=Sustainable development goals report 2016.|date=2016|publisher=United Nations|isbn=978-92-1-101340-5|location=New York|oclc=959869696|access-date=27 August 2020|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128205819/https://www.worldcat.org/title/sustainable-development-goals-report-2016/oclc/959869696|url-status=live}}</ref> کوویډ ۱۹ وبا پر مېرمنو هم چې په پرتلیز ډول ډیرې زیان منونکي دي او درملنې ته یې لاسرسی لږ دی، اغېز کړې. شواهد دا هم ښیې چې د وبا په لړ کې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی لا ډېر شوی.<ref>{{Cite web|title=sustainability|url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/13/5343/pdf|access-date=25 September 2020|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113092744/https://res.mdpi.com/d_attachment/sustainability/sustainability-12-05343/article_deploy/sustainability-12-05343-v2.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Onyango|first=Monica Adhiambo|title=Sexual and gender-based violence during COVID-19: lessons from Ebola|url=http://theconversation.com/sexual-and-gender-based-violence-during-covid-19-lessons-from-ebola-137541|access-date=2020-09-30|website=The Conversation|language=en|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125072857/https://theconversation.com/sexual-and-gender-based-violence-during-covid-19-lessons-from-ebola-137541|url-status=live}}</ref> == شالید == تلپاتې پرمختیایي موخې چی د اوولسو نړیوالو موخو یوه  ټولګه ده د ملګرو ملتونو لخوا ټاکل شوې دي. یادې موخې له یو بل سره تړلې دي او هره موخه یې د ترلاسه کولو اړوند خپلې موخې لري. SDGs ټولنیزې، اقتصادي او پراختیایي پراخه لړۍ پوښي. چې په دې کې فقر، لوږه، روغتیا، تعلیم، اقلیمي بدلون، جنسیتي برابري، د اوبو رسولو، حفظ الصحه، انرژۍ، ښاري اسکان، چاپېریالي او ټولنیز عدالت شامل دي.<ref name=":2">United Nations (2015) Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015, [[:File:N1529189.pdf|Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://www.un.org/sustainabledevelopment/sustainable-development-goals/ A/RES/70/1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522023110/https://www.un.org/sustainabledevelopment/sustainable-development-goals/|date=22 May 2019}})</ref> SDGs د زریزې پراختیایې موخې (MDGs) له خپلو موخو سره همغږې کړي دي او د ۲۰۳۰ز کال په اجنډا کې د ملګرو ملتونو د سرمشریزې د ناستو د پایلې سند ته د "زموږ د نړۍ بدلون" نوم ورکړل شوی ده، چې نومو‌ړې اجنډا کې د تلپاتې پرمختګ لپاره پر سوله ییزو او ټول شموله ټولنو؛ عدالت ته د لاسرسي او د قانون حاکمیت؛ اغېزمنې حساب ورکونې (روڼتیا) او ټول شمولو بنسټونو ته د رسېدو پر اړینوالي ټینګار شوی. ښځو او نجونو ته د مساوي زده کړو، روغتیایي پاملرنو او  ښه کار زمینه برابرول او په سیاسي او  اقتصادي بهیرونو کې د تصمیم نیونې برابره ونډه د پایښت لرونکي اقتصاد د رامنځ ته کېدو او په لویه کچه ټولنې او انسانیت د هوساینې لامل ګرځي.  <ref name=":0">{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development – Sustainable Development Knowledge Platform|url=https://sustainabledevelopment.un.org/post2015/transformingourworld|publisher=United Nations|access-date=13 August 2020|archive-date=12 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912092803/https://sustainabledevelopment.un.org/post2015/transformingourworld|url-status=live}}</ref> د جنډر برابرۍ تر ۲۰۳۰ز کاله  پورې یو لړ  بېړنيو اقداماتو ته اړتیا لري ترڅو د تبعیض اصلي لاملونه کوم چې په خصوصي او عامه سکتورونو کې د ښځو حقونه کموي له مینځه یوسي. په دې لړ کې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالی او جنسي تېري له منځه وړل یو مهم لومړیتوب ده او  دا ځکه چې دا د بشري حقونو نه سرغړونه ګڼل کیږي. د جنسیتي برابرۍ اړوند ژمنو په ځینو برخو کې ښه والی راوستی دی، خو د یوې داسې نړۍ رامنځ ته کول چې په هغه کې هره ښځه او نجلۍ له بشپړ جنسیتي برابرۍ  څخه برخمنه وي او په کې د دوی د پیاوړتیا پر وړاندې ټول قانوني، ټولنیز او اقتصادي خنډونه له مخې لري شوي وي، د ډیجیټل ځواکمنتیا یو ارمان ګڼل کېږي. د جنسیتي برابرۍ ترلاسه کول داسې قوانینو ته اړتیا لري چې د ټولو مېرمنو او نجونو ځواکمنتیا تضمین او د ټولو نجونو لپاره  د ثانوي زده کړو زمینه برابره کړي. څرنګه چې د ټکنالوژۍ پرمختګ او د ښځو پیاوړتیا تر منځ مستقیمه اړیکه شته، نو یادې شوې  موخې هم د جنسیتي تبعیض ختمول او د ټکنالوژۍ له لارې د ښځو او نجونو د پیاوړتیا غوښتنه کوي. <ref name="indicators.report">{{cite web|title=Goal 05. Achieve gender equality and empower all women and girls – Indicators and a Monitoring Framework|url=http://indicators.report/goals/goal-5/|access-date=5 August 2017|website=indicators.report|publisher=indicators.report|archive-date=19 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119175500/https://indicators.report/goals/goal-5/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Sustainable Development Goal 5: Gender equality|url=http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/women-and-the-sdgs/sdg-5-gender-equality|access-date=5 August 2017|website=UN Women|publisher=UN Women|language=en|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126102330/https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/women-and-the-sdgs/sdg-5-gender-equality|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Making innovation and technology work for women|url=https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2017/7/making-innovation-and-technology-work-for-women|access-date=2020-09-30|website=UN Women|language=en|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128193824/https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2017/7/making-innovation-and-technology-work-for-women|url-status=live}}</ref> == موخې، شاخصونه == SDG5 نهه نښې او ۱۴ شاخصونه لري، دغه نهه نښې د جنسیتي برابرۍ اړوند پراخ موضوعات پوښي اوشپږ هغه ېې چې پایله محوره  (Outcome-Oriented) موخې دي دا دي: په هر ځای او د ټولو ښځو پر وړاندې د هر ډول توپیر له منځه وړل (۱.۵ موخه)؛ د ښځو پر وړاندی تاوتریخوالی او استثمارله منځه وړل (۲.۵ موخه )؛ جنسیتي ختنه او جبري ودونو او دې ته ورته کړنو له منځه وړل (۳.۵ موخه)؛ وړیا پاملرنو ته ارزښت قایل کېدل او ګډو کورني مسؤلیتونو ته وده ورکول (۴.۵ موخه)؛ په رهبري او تصمیم نیولو کې د ښځو د بشپړ ګډون ډاډ  (۵.۵ موخه )؛ د زیږون نړیوالو حقونو او روغتیا ته د لاسرسي ډاډ (۶.۵ موخه)؛ درې نورې موخې یی دا دي: اقتصادي سرچینو ته د مساوي حقونو لاس رسی لکه د ښځو لپاره د جایدادونو مالکیت او مالي چوپړ رامنځته کول )۵.الف موخه)؛ د ټیکنالوژۍ پر مټ د ښځو ځواکمنتیا(۵.ب موخه)؛ د جنډر برابریو لپاره د پالیسیو تصویب، پیاوړي کول او د قانون پلي کول(۵.ج موخه).<ref name="SDGtracker5">Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina (2018) [https://sdg-tracker.org/gender-equality "Measuring progress towards the Sustainable Development Goals." (SDG 5)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126101550/https://sdg-tracker.org/gender-equality|date=26 November 2020}} ''SDG-Tracker.org, website''</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Goal 5: Gender Equality – SDG Tracker|url=https://sdg-tracker.org/gender-equality|access-date=2020-08-20|website=Our World in Data|language=en|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126101550/https://sdg-tracker.org/gender-equality|url-status=live}}</ref> == څارنه او پرمختګ == هر کال د ملګرو ملتونو د سرمنشي له خوا  یو راپور چمتو کېږي چې د تلپاتې پرمختیایي موخو  پرمختګ ارزوي. شونې ده چېSDGs  له  ننګونو سره مخ شي که خينې مدیریتي ننګونو ته چې د موخو په عملي کولو کې خورا مهم دي پر وخت پاملرنه و نشی. د دغو ننګونو د حل په موخه باید حکومت، سوداګرۍ، غیر دولتي سازمانونه، مدني ټولنې او څېړونکي په ګډه کار وکړي. د ټولوSDGs  لپاره د لوړې کچې پرمختګ راپورونه د ملګرو ملتونو د عمومي منشي له خوا د راپور په بڼه خپرېږي، چې وروستی هغه یې د ملګرو ملتونو د لوړې کچې سیاسي فورم دی چې د SDG 5  موضوعي بیاکتنه ده.<ref name=":4">United Nations (2017) [https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=E/2017/66&Lang=E Progress towards the Sustainable Development Goals Report of the Secretary-General] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703143221/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=E%2F2017%2F66&Lang=E|date=3 July 2019}}, High-level political forum on sustainable development, convened under the auspices of the Economic and Social Council, 11 May 2017</ref><ref>{{Cite web|title=3 challenges facing the UN's Sustainable Development Goals|url=https://www.weforum.org/agenda/2015/08/3-challenges-facing-the-uns-sustainable-development-goals/|access-date=2020-08-20|website=World Economic Forum|language=en|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922190857/https://www.weforum.org/agenda/2015/08/3-challenges-facing-the-uns-sustainable-development-goals/|url-status=live}}</ref> == ګواښونه == === د کوویډ- ۱۹وبا اغېزې === په ۲۰۲۰ز کال کې کوویډ-۱۹ وبا هم د جنډر برابرۍ اغېزمنه کړي ده، چې پر ښځو  دکوویډ-۱۹اغیزې په لاندې ډول دي:<ref>United Nations (2020) [https://www.unwomen.org/-/media/headquarters/attachments/sections/library/publications/2020/policy-brief-the-impact-of-covid-19-on-women-en.pdf?la=en&vs=1406 Policy Brief: The Impact of COVID-19 on Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012430/https://www.unwomen.org/-/media/headquarters/attachments/sections/library/publications/2020/policy-brief-the-impact-of-covid-19-on-women-en.pdf?la=en&vs=1406|date=27 November 2020}}</ref> * زیاتیدونکې اقتصادي ستونزي په ځانګړې توګه د هغو ښځو لپاره چې معمولا لږ عاید لري، لږه سپما کوي، او ناامنه دندې لري یا په فقر کې ژوند کوي. * د ښځو روغتیایي لومړیتوبونو باندې ناوړه اغیزې لکه د زیږون د مهال روغتیایي خدمات. * د قرنطین پر مهال ګرځبندیز او اقتصادي فشارونو د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالی په چټکۍ سره زیات کړی. د قرنطین له امله د ښځو او نجونو په وړاندې د تاوتریخوالي پېښې ۳۰ سلنه زیاتې شوي دي. * دا ټولې بدې اغیزې په هغو هېوادونو کې چې د میرمنو او انجونو د حقوقو د ساتنې اړوند نازک او ناهمغږي جوړښتونه لري لا ډېری شوې دي. د قوي، بنسټیز او سیستماتیک ټولنیز یووالي نشتون،  جنسیتي برابریو ته د رسېدو لپاره  د اړین ظرفیت او خدماتو رامنځ ته کول لا هم ګواښي. * وبا ملي احصایوي سیسټمونه هم  اغېزمن کړي ځکه چې د معلوماتو راټولولو بهیرونه په هغو هېوادونو کې، چې د ارقامو له محدودو سرچینو سره مخ دي د احصایوي ادارو لپاره  کار ستونزمن کوي، چې په دې توګه د جنډر ډیټا ته  لږ لومړیتوب ورکوي.<ref>{{Cite web|title=The sustainable development goals report 2020|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2020.pdf|access-date=26 September 2020|archive-date=30 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230064006/https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2020.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=From Insights to Action: Gender Equality in the Wake of COVID-19|url=https://www.unwomen.org/-/media/headquarters/attachments/sections/library/publications/2020/gender-equality-in-the-wake-of-covid-19-en.pdf?la=en&vs=5142|date=2020|publisher=UN Women|access-date=25 September 2020|archive-date=4 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904112519/https://www.unwomen.org/-/media/headquarters/attachments/sections/library/publications/2020/gender-equality-in-the-wake-of-covid-19-en.pdf?la=en&vs=5142|url-status=dead}}</ref> == سازمانونه == ډېری نړیوال سازمانونه دSDG 5  موخې ترلاسه  کولو لپاره کار کوي. د بېلګې په توګه: * د ملګرو ملتونو د ښځو برخه چې د ښځو د پیاوړتیا لپاره کار کوي. * برابرۍ  د ښځو او نجونو د بشري حقونو د ساتنې او پرمختګ ملاتړ کوي. * Vital Voice د ښځینه رهبرانو سره د اقتصادي پیاوړتیا، سیاسي ګډون او د بشري حقونو په برخو کې کار کوي. * UNDP د تصمیم نیونې په ټولو فورمونو کې د ښځو ګډون اود ښځینه رهبري زیاتولو لپاره کار کوي. <ref name=":8">{{Cite web|title=Women's participation in decision-making|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/2030-agenda-for-sustainable-development/people/gender-equality/women_s-participation-in-decision-making.html|access-date=2020-08-20|website=UNDP|language=en|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925173451/https://www.undp.org/content/undp/en/home/2030-agenda-for-sustainable-development/people/gender-equality/women_s-participation-in-decision-making.html|url-status=live}}</ref> * یونیسف په ټوله نړۍ کې د جنسیتي برابرۍ د چټکولو لپاره کار کوي. * روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د داسې نړۍ لپاره کار کوي چې هېڅوک د خپل جنسیت - یا کوم بل دلیل له امله روغتیایی خدماتو څخه محروم نه وي. == له نوروSDGs  سره اړیکې == که څه هم SDG5 یوازینۍ موخه ده او نورې تلپاتې پرمختیایې موخې (SDGs) یوازې هغه وخت ترلاسه کېدلی شي چې د میرمنو اړتیاو ته د نارینه اړتیاو په څېر پاملرنه وشي. د جنډر د مطالعاتو متخصصين وایي چې په ۵مه موخه کې له پرمختګ پرته، نورې موخې نشي ترلاسه کېدای.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1096436801|title=Turning promises into action : gender equality in the 2030 Agenda for Sustainable Development.|others=UN Women.|date=21 March 2019|isbn=978-1-63214-108-8|location=New York, NY|oclc=1096436801|access-date=27 August 2020|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128193241/https://www.worldcat.org/title/turning-promises-into-action-gender-equality-in-the-2030-agenda-for-sustainable-development/oclc/1096436801|url-status=live}}</ref> د SDG5 او نورو SDGs ترمنځ اړیکه د تلپاتې پرمختګ لپاره د ۲۰۳۰ز کال په اجنډا کې ملګرو ملتونو د ښځو برخه د ( جنډر برابرۍ ) په پراخه کچه تحلیل کړې. د مثال په توګه، د ښځو لپاره مناسب کار او منظم عاید ته لاسرسی  نه یوازې د بې وزلۍ په کمولو کې مرسته کوي SDG1) ) بلکې د غوره زده کړو (SDG4)، لوږې ختمول (SDG2) او د ښې روغتیا او هوساینې (SDG3) پایلو سره هم مرسته کوي. د ښځو او نجونو په وړاندې د تاوتریخوالي د ټولو ډولونو له منځه وړل ( موخه ۵.۲) نه یوازې د  SDG5یوه اړینه برخه ده بلکې د ټولو عمرونو خلکو لپاره د صحي ژوند او هوساینې د تضمین لپاره هم مهم دی. ( (SDG3هغه میرمنې چې نږدې ملګري د جنسي یا فزیکي  تاوتریخوالی سره مخ دي ۵.۱ ځله د HIV په ناروغۍ اخته کیدو احتمال لري (موخه۳.۳). د چاپیریال تخریب(SDG13)  د خوراکي توکو په تولید، د خوړو خوندیتوب او د هغو ټولنو اقتصادي امنیت باندې اغیزې لري چيرې چې ښځې د کرنې برخه کې بوختې دی. پدې ډول د هر ډول تبعیض او د جنسیتي محدودیتونو له منځه وړل د SDG5  لپاره یوه مهمه اجنډا ده.<ref name=":3">High Level Political Forum on Sustainable Development (2017) [https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/14383SDG5format-revOD.pdf 2017 HLPF Thematic review of SDG 5: Achieve gender equality and empower all women and girls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731030035/https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/14383SDG5format-revOD.pdf|date=31 July 2020}}</ref> == سرچینې == nev03h97cx4vukeog486w1e8evd6hk0 0 59106 370959 367843 2026-11-08T14:34:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370959 wikitext text/x-wiki په بیولوژۍ کې نوعه د یوه ژوندي موجود د طبقه بندۍ او ټکسانومیکي رتبې اصلي واحد دی او د ژوندیو موجوداتو د بېلابېل والي واحد هم دی. ډېرځلې نوعه د ژوندیو موجوداتو د تر ټولو لوی ګروپ په توګه تعریف شوې، چې په دې کې د جنسي تکثیر له لارې دواړه جنسونه کولای شي، ښېرازه بچیان وزېږوي. نوع د کاریوټایپ، ډي ان اېDNA ، مورفولوژي او د چاپېریالي چلند له لارې هم تعریفېدای شي. ټولو نوعو ته (پرته له ویروسونونه) دوه ډوله نومونه ورکړل شوي، لومړی دوه نومیBinomial  چې لومړۍ برخه یې جنس دی، چې نوع ورپورې اړه لري. دویمه برخه د ځانګړي نوم یا ځانګړي لقب (د بوټو پېژندنې په نوم اېښودنې کې، او کله هم د ژویو پېژندنې نوم اېښودنې کې) په نامه یادېږي.<ref>{{Cite news|last=Wilson|first=Edward O.|author-link=E. O. Wilson|url=https://www.nytimes.com/2018/03/03/opinion/sunday/species-conservation-extinction.html|title=Opinion: The 8 Million Species We Don't Know|date=2018-03-03|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-01-25|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|last=Borenstein|first=S.|url=https://apnews.com/aaf1091c5aae40b0a110daaf04950672/|title=UN report: Humans accelerating extinction of other species|work=Associated Press|date=2019}}</ref><ref name="PLOS_20113">{{Cite journal|last1=Mora|title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?|pmc=3160336|issn=1545-7885|doi=10.1371/journal.pbio.1001127|pages=e1001127|issue=8|volume=9|journal=PLOS Biology|date=2011-08-23|first1=Camilo|first5=Boris|last5=Worm|first4=Alastair G. B.|last4=Simpson|first3=Sina|last3=Adl|first2=Derek P.|last2=Tittensor|pmid=21886479}}</ref> نوعې د ارستو له وخت نه تر اتلسمې پېړۍ پورې د ثابتو کټګوریو په توګه لیدل کېدې. په ۱۹مې پېړۍ کې بیولوژي پوهانو دا معلومه کړه چې، نوعې کولی شي په کافي وخت کې وده وکړي. چارلس ډاروین په ۱۸۵۹ ز کال کې د نوعو د اصل په هکله کتاب تشرېح کړ، چې څنګه ډولونه د طبیعي ټاکنې له لارې رامینځته کېدای شي. دا پوهه په ۲۰ مه پېړۍ کې د جنتیک او د نفوسو ایکولوژۍ له لارې پراخه شوه. بیولوژیستانو او ټکسونومیستانو ډېرې هڅې کړې چې، تر څو نوعه (د ژویو ډول) تعریف کړي، چې له مورفولوژي نه پیل او د جنتیک پر لور حرکت کوي. پخوانیو ټیکسونومیستانو لکه:  لینه دوی پرته له دې چې به څه لیدل، هغه به یې تشرېح کول، ځکه چې بله لار یې نه درلوده، چې دا موضوع وروسته د نوعې د ټایپلوژیکي او مورفولوژیکي مفهوم په توګه په رسمیت ومنل شوه. په ۱۹۷۰ز لسیزې کې رابرټ ار. سوکال، تئودور جي، کرولیو او پيټر سینټ د مورفولوژیکي نوعو په مفهوم کې د بدلون وړاندیز وکړ. یوه فونوټیکي نوعه چې د ژوندیو موجوداتو د یوې ټولګې په توګه تعریف شوې ده، چې یو بل ته ورته فینوټایپ لري، خو بیا له نورو سیټونو یا مجموعو نه بېل فینوټایپ لري. د جوړې یا جفت پېژندنې نوعه، د جنسي تولیدي ژوند د ژوندیو موجوداتو یوه ډله ده، چې یو او بل د بالقوه جفت یا جوړې په توګه پېژني. د یووالي یا انسجام نوعه، د افرادو ترټولو ټول شموله نفوس دی چې د داخلي یووالي میکانیزمونو له لارې، د فینوټایپیک یووالي احتمال لري. <ref>Claridge et al.:408–409.</ref><ref>{{cite book|last=Paterson|first=H. E. H.|date=1985|title=Monograph No. 4: The recognition concept of species|work=Species and Speciation|editor1-last=Vrba|editor1-first=E. S.|publisher=Transvaal Museum|location=Pretoria}}</ref><ref name="Mallet">{{cite encyclopedia|last=Mallet|first=James|author-link=James Mallet|title=Species, Concepts of|url=http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf<!--preprint-->|publisher=Blackwell|editor1-last=Calow|editor1-first=P.|encyclopedia=Encyclopaedia of Ecology and Environmental Management|pages=709–711|isbn=978-0-632-05546-3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019152621/http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf|archive-date=19 October 2016|df=dmy-all|date=28 September 1999}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019152621/http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf |date=19 October 2016 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Kull|first=Kalevi|author-link=Kalevi Kull|date=2016|title=The biosemiotic concept of the species|journal=Biosemiotics|volume=9|pages=61–71|url=https://www.academia.edu/23574109|doi=10.1007/s12304-016-9259-2|s2cid=18470078|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207144820/http://www.academia.edu/23574109/The_Biosemiotic_Concept_of_the_Species|archive-date=7 February 2018|df=dmy-all}}</ref> === د ودې (تکامل) نوعه === د ودې یوه نوعه، چې په ۱۹۵۱ ز کال کې د جورج ګیلورد سیمپسون له خوا وړاندیز شوی، یو داسې موجود دی، چې له داسې اورګانیزمونو نه جوړ دی، چې خپل هویت د ځای او وخت په اوږدو کې له نورو موجوداتو نه ساتي او یو خپلواک د ودې سیستم لري.<ref name="Claridge1997">{{cite book|last1=Mayden|first1=R. L.|editor1-last=Claridge|editor1-first=M. F.|editor2-first=H. A.|editor2-last=Dawah|editor3-first=M. R.|editor3-last=Wilson|title=A hierarchy of species concepts: the denouement of the species problem|work=The Units of Biodiversity – Species in Practice Special Volume 54|date=1997|publisher=Systematics Association}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Laporte|first1=L. O. F.|title=Simpson on species|url=https://archive.org/details/journal-history-biology_spring-fall-1994_27_1-3/page/141|doi=10.1007/BF01058629|journal=Journal of the History of Biology|volume=27|issue=1|pages=141–159|year=1994|pmid=11639257|s2cid=34975382}}</ref><ref>{{cite book|last=de Queiroz|first=Kevin|year=1998|chapter=The general lineage concept of species, species criteria, and the process of speciation|pages=57–75|editor1=D. J. Howard|editor2=S. H. Berlocher|title=Endless forms: species and speciation|publisher=Oxford University Press}}</ref> === چاپېریالي نوعه === ایکولوژیکي ډولونه، د ژوندیو موجوداتو ټولګه ده، چې په چاپېریال کې له یوې ځانګړې سرچینې سره چې د طاقچې په نوم یادېږي، برابر شوي اوعیار شوي دي. د دې مفهوم پر بنسټ، نفوس بېلابېل فنتیک کلسترونه جوړوي، چې موږ یې د انواعو په توګه پېژنو، ځکه چې ایکولوژیکي او د ودې پروسې کنټرولوي او دا چې سرچینې څنګه وېشل کېږي، د همدې کلسترونو تولید ته وده ورکوي.<ref name="ridley">{{cite book|last=Ridley|first=Mark|title=Evolution|year=1996|url=https://archive.org/details/evolution0000ridl|publisher=Blackwell Science|chapter=The Idea of Species|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/evolution0000ridl/page/719 719]|isbn=978-0-86542-495-1}}</ref> === جنتیکي نوعې === جنتیکي نوعه، چې د رابرټ بیکر او رابرټ براډلي له خوا تعریف شوې د جنتیک له پلوه د جلا شوي جنتیکي نژاد یوه ټولګه ده، دا د مایر د بیولوژیکي ډولونو مفکورې ته ورته دی، خو د جنسي بېلوالي پر ځای پر جنتیکي بېلوالي ټینګار کوي. په ۲۱ مه پېړۍ کې یوه جنتیکي نوعه  د DNA د ترتیبونو د پرتله کولو له لارې رامنځته کېږې، خو نورې طریقې هم پخوا موجودې وې، لکه: د کاریوټایپ (د کروموزومونو ډله) او الزایمر(انزایمونو ډولونه) پرتله کول. <ref>{{cite journal|last1=Baker|first1=Robert J.|last2=Bradley|first2=Robert D.|title=Speciation in Mammals and the Genetic Species Concept|journal=Journal of Mammalogy|date=2006|volume=87|issue=4|pages=643–662|doi=10.1644/06-MAMM-F-038R2.1|pmid=19890476|pmc=2771874}}</ref><ref name="BakerBradley2006">{{cite journal|last1=Baker|first1=Robert J.|last2=Bradley|first2=Robert D.|title=Speciation in Mammals and the Genetic Species Concept|journal=Journal of Mammalogy|volume=87|issue=4|year=2006|pages=643–662|doi=10.1644/06-MAMM-F-038R2.1|pmid=19890476|pmc=2771874}}</ref> === د نوعې یا ډولونو څرګندونې === کله چې په رسمي توګه یوه نوعه په کومه خپرونه کې نومول کېږي، نو یو ځانګړی علمي یا ساینسي نوم ورکول کېږي. دا توضېحات معمولاً د نویو انواعو د پېژندلو، د پخوانیو مربوطو توضېح شویو یا نامعلومو انواعو د بېلولو لپاره وړاندې کېږي او کله چې مقاله، د نشرولو لپاره ومنل شي، نو یو معتبر خپور شوی نوم (د بوټو علم) یا یو موجود نوم (ژوپوهنه) کې وړاندې کوي. <ref name="ICZNexampleabstract">One example of an abstract of an article naming a new species can be found at {{cite journal|title=''Methylobacterium cerastii'' sp. nov., a novel species isolated from the leaf surface of ''Cerastium holosteoides''|first1=S.|last1=Wellner|first2=N.|last2=Lodders|first3=P.|last3=Kämpfer|year=2012|journal=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volume=62|issue=Pt 4|pages=917–924|doi=10.1099/ijs.0.030767-0|pmid=21669927|doi-access=free}}</ref><ref name="Hitchcock">{{citation|last=Hitchcock|first=A. S.|year=1921|title=The Type Concept in Systematic Botany|journal=American Journal of Botany|volume=8|issue=5|pages=251–255|jstor=2434993|doi=10.2307/2434993|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/314424}}</ref><ref name="Smithsonian">{{cite web|last1=Nicholson|first1=Dan H.|title=Botanical nomenclature, types, & standard reference works|url=http://botany.si.edu/references/botlinks/dhntyp.htm|publisher=Smithsonian National Museum of Natural History, Department of Botany|access-date=17 November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150916184608/http://botany.si.edu/references/botlinks/dhntyp.htm|archive-date=16 September 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="ICZNRec25C">{{cite web|access-date=18 June 2011|url=http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/|title=International Code of Zoological Nomenclature, Recommendation 25C|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608184753/http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/|archive-date=8 June 2011|df=dmy-all}}</ref> = د مایر د بیولوژیکي ډولونو مفهوم = ډېری عصري  درسي کتابونه د ارنست مایر له تعریف نه، چې په ۱۹۴۲ز کال کې یې وړاندې کړي، کار اخلي، چې دا د بیولوژیکي نوعې د مفهوم او تعریف لپاره یو بنسټ دی. دغه ته د زېږون یا جلاکولو مفهوم هم ویل کېږي.<ref>{{cite book|last=Mayr|first=Ernst|author-link=Ernst Mayr|year=1942|title=Systematics and the Origin of Species|url=https://archive.org/details/systematicsorigi0000mayr_p8z7|url-access=registration|publisher=Columbia University Press|place=New York}}</ref><ref>Wheeler, pp. 17–29</ref><ref name="Queiroz">{{cite journal|last=de Queiroz|first=K.|title=Ernst Mayr and the modern concept of species|journal=PNAS|volume=102|issue=Supplement 1|pages=6600–6607|year=2005|pmid=15851674|pmc=1131873|doi=10.1073/pnas.0502030102|doi-access=free|bibcode=2005PNAS..102.6600D}}</ref> دا استدلال شوی، چې دا تعریف د طبیعي ټاکنې په متحرکاتو باندې د جنسي تکثیر اغېزې طبیعي پایله ده. <ref>{{cite journal|last1=Hopf|first1=F. A.|last2=Hopf|first2=F. W.|date=1985|title=The role of the Allee effect on species packing|journal=Theoretical Population Biology|volume=27|pages=27–50|doi=10.1016/0040-5809(85)90014-0}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bernstein|journal=Journal of Theoretical Biology|doi=10.1016/S0022-5193(85)80246-0|pmid=4094459|date=1985|pages=665–690|issue=4|volume=117|title=Sex and the emergence of species|url=https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1985-12-21_117_4/page/667|first1=H.|first4=R.E.|last4=Michod|first3=F. A.|last3=Hopf|first2=H. C.|last2=Byerly|bibcode=1985JThBi.117..665B}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bernstein|first1=Carol|last2=Bernstein|first2=Harris|title=Aging, sex, and DNA repair|url=https://archive.org/details/agingsexdnarepai0000bern|publisher=Academic Press|location=Boston|year=1991|isbn=978-0-12-092860-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Michod|first=Richard E.|title=Eros and Evolution: A Natural Philosophy of Sex|url=https://archive.org/details/erosevolutionnat0000mich|url-access=registration|publisher=Addison-Wesley|year=1995|isbn=978-0-201-44232-8}}</ref><ref name="Queiroz2">{{cite journal|last=de Queiroz|first=K.|title=Ernst Mayr and the modern concept of species|journal=PNAS|volume=102|issue=Supplement 1|pages=6600–6607|year=2005|pmid=15851674|pmc=1131873|doi=10.1073/pnas.0502030102|doi-access=free|bibcode=2005PNAS..102.6600D}}</ref> == د نوعې ستونزه == دا ستونزمنه ده چې یوه نوع داسې تعریف شي، چې هغه دې پر ټولو ژوندیو موجوداتو تطبیق شي. د نوعې د محدودولو په اړه بحث ته د نوعې ستونزه ویل کېږي. دا ستونزه ان په ۱۸۵۹ ز کال کې پېژندل شوې وه، کله چې ډاروین د نسلونو په اړه لیکلي: هېڅ یو تعریف ټول د طبیعت پوهان نه دي راضي کړي، بیا هم هر طبیعت پوه په مبهم ډول پر دې پوهېږي چې، کله د یوې نوعې په اړه خبرې کوي، د ده هدف څه وي. په عمومي توګه  دا اصطلاح د تخلیق د جلا عمل نامعلوم عنصر دی.<ref name="hanage2013">{{Citation|title=Fuzzy species revisited|last=Hanage|first=William P.|journal=BMC Biology|year=2013|volume=11|issue=41|pages=41|doi=10.1186/1741-7007-11-41|pmid=23587266|pmc=3626887}}</ref><ref name="Queiroz3">{{cite journal|last=de Queiroz|first=K.|title=Ernst Mayr and the modern concept of species|journal=PNAS|volume=102|issue=Supplement 1|pages=6600–6607|year=2005|pmid=15851674|pmc=1131873|doi=10.1073/pnas.0502030102|doi-access=free|bibcode=2005PNAS..102.6600D}}</ref><ref>{{cite journal|last=Koch|first=H.|year=2010|title=Combining morphology and DNA barcoding resolves the taxonomy of Western Malagasy ''Liotrigona'' Moure, 1961|journal=[[African Invertebrates]]|volume=51|issue=2|pages=413–421|doi=10.5733/afin.051.0210|doi-access=free|url=https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/Koch_AFRICAN_INVERTEBRATES_2010_51_413-421.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201213741/https://www.uthfa.com/wp-content/uploads/2016/08/Koch_AFRICAN_INVERTEBRATES_2010_51_413-421.pdf|archive-date=1 December 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=De Queiroz|first=K.|title=Species concepts and species delimitation|journal=Systematic Biology|volume=56|issue=6|pages=879–886|year=2007|pmid=18027281|doi=10.1080/10635150701701083|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Fraser, C.|author2=Alm, E. J.|author3=Polz, M. F.|author4=Spratt, B. G.|author5=Hanage, W. P.|title=The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity|journal=Science|volume=323|issue=5915|pages=741–746|date=2009|pmid=19197054|doi=10.1126/science.1159388|bibcode=2009Sci...323..741F|s2cid=15763831|url=https://semanticscholar.org/paper/e5f257f02f4654b921a4bb28a8604194b9339439}}{{Closed access}}</ref> == بدلون == نوعې د بدلون تابع دي، که په نویو انواعو کې وده وکړي، له نورو نوعو سره د جینونو تبادله، د نورو ډولونو سره د یو ځای کېدو يا له منځه تللو سره کېدای شي. <ref name="Barton">{{cite journal|last1=Barton|first1=N. H.|title=What role does natural selection play in speciation?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B|date=June 2010|volume=365|issue=1547|doi=10.1098/rstb.2010.0001|pmid=20439284|pmc=2871892|pages=1825–1840}}</ref><ref name="Vaux">{{cite journal|doi=10.1111/bij.12872|title=Speciation through the looking-glass|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=120|issue=2|pages=480–488|year=2017|last1=Vaux|first1=Felix|last2=Trewick|first2=Steven A.|last3=Morgan-Richards|first3=Mary|doi-access=free}}</ref>{{sfn|Zachos|2016|pp=77–96}} === د ارستو بیولوژي === ارستو په خپلې بیولوژۍ کې د (genos) اصطلاح، د یو ډول مرغۍ یا کب لپاره او د (eidos) اصطلاح، د یوې نوعې د ځانګړي شکل لپاره کارولې، لکه: کلنګ (یو ډول مرغه)، باښه، کوا او چڼچڼه (مرغۍ). دا اصطلاحات په لاتیني کې د (جنس) او (نوعې) په توګه ژباړل شوي، که څه هم دا اصطلاحات، د لینن له اصطلاحاتوسره چې په دې توګه نومول شوي، سمون نه لري. نن ورځ مرغان یوه طایفه ده، کلنګان یوه کورنۍ ده او کوا، یو نسل دی. ځینې نوعې د خپلو صفاتو له مخې توپیر کېږي، د بېلګې په توګه: یوه مرغۍ بڼکې، مښوکه، وزرونه، سخته هګۍ او توده وینه لري، په دې سره بېلېږي. یوه ډله بیا د خپلو اعضاوو د شریکولو له لارې بېلېږي، چې دا تغییرات له خپلې مور او پلار نه  په میراث وړي. ارستو باور درلود چې، ټولې نوعې او ډولونه جلا او نه بېلېدونکې دي. د هغه د دې نظر اغېزې،  تر رنسانس وخته پورې  پاتې وې. په ۱۸ مې ز پېړۍ کې سویډني ساینس پوه کارل لینیوس ژوندي موجودات د ګډو فزیکي څانګړتیاوو له مخې ډلبندي کړل، نه یوازې د توپیرونو پر بنسټ. هغه دا ډلبندي د کتنې وړ ځانګړتیوو پر بنسټ وکړه، چې موخه یې ترې د طبیعي اړیکو منعکس کول و. په هر حالت کې، لا هم په هغه وخت کې په پراخه کچه باور پر دې و چې، د ډولونو تر منځ هېڅ عضوي اړیکه نشته او دا هم اړینه نه ده چې، دوی څومره سره ورته ښکاري. دا نظر د اروپايي علمي او مذهبي زده کړو نه اغېزمن شوی و، چې د دوی باور دا و، چې د ژوند ډلبندي، د خدای(ج) له خوا ترتیب شوې ده. د ارستو سلسله، د اسکالا فطرت یا د وجود لویه سلسله جوړوي، په هر حال که دا ثابته شوې وای، یا هم نه وای. سکالا (یوه زینه) په طبیعي توګه د پورته کېدو احتمال په ګوته کوي. == سرچینې == hghrfokjp00w30vbthl41m1co5lsknl 0 59125 370946 276053 2026-11-08T14:17:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370946 wikitext text/x-wiki په ایکولوژۍ کې '''مېشت‌ځای''' (habitat) اصطلاح هغه سرچینې، فزیکي او بیوټیکي عوامل خلاصه کوي چې په یوه سیمه کې شته دي، لکه: د یوې ځانګړې نوعې له پايښت او تکثیر سره مرسته. د ژویو د یوې نوعې مېشت‌ځای د هغې د چاپېریالي تطابق فزیکي مظهر ګڼل کېدای شي. پر دې بنسټ، "مېشت‌ځای" د نوعې یوه ځانګړې اصطلاح ده چې له چاپېریال یا نباتي مجموعو غوندې مفاهیمو سره توپیر لري. په فزیکي عواملو کې ښايي (د بېلګې په توګه): خاوره، نم، د تودوخې محدوده او د نور شدت شامل وي. په بیوټیکي عواملو کې خوړو ته لاسرسی او د ښکاریانو شتون او نه شتون شاملېدای شي. هر موجود یا ارګانیزم چې په کومو شرایطو کې وده کوي، هلته خپلې ځانګړې مېشت‌ځايي اړتیاوې لري، خو ځینې یې داسې دي چې هر ډول بدلونونه زغمي او ځینې نور بیا د اړتیاوو له نظره ډېر ځانګړي دي. د نوعو مېشت‌ځایونه، خامخا جغرافیايي سیمې نه دي، ښايي د کوم ډنډر دننه وي، د کومې زړې ونې سټه وي او یا هم کومه ډبره وي. یوه پرازیټي ارګانیزم ته د خپل کوربه بدن [کوربه (host) په بیولوژۍ کې هغه ژوندي موجود ته ویل کېږي، چې یوه پرازیټ ته یې پناه ورکړې وي او متقابله اړیکه ورسره لري]، د کوربه د بدن یوه برخه یا د هغه یوه منفرده حجره د مېشت‌ځای حیثیت لري.<ref>For example: {{cite book|author1=Swapan Kumar Nath|last2=Revankar|first2=Sanjay G.|title=Problem-based Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=xf9qAAAAMAAJ|series=Problem-based basic science series|year=2006|publisher=Saunders|publication-date=2006|page=314|isbn=9780721606309|access-date=24 April 2021|quote=[Measles] virus habitat is humans.|archive-date=24 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424034740/https://books.google.com/books?id=xf9qAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> د جغرافیايي مېشت‌ځایونو په ډولونو کې قطبي، معتدلې، نیمه تودې او تودې سیمې شاملېږي. ځمکني نباتي ډولونه یې ښايي ځنګلونه، دښتې او چمنونه وي. د خوږو اوبو په مېشت‌ځایونو کې سیندونه، جهیلونه او ډنډونه شاملېږي. په سمندري مېشت‌ځایونو کې د مالګې جبه‌زارونه، ساحل، مدخلونه، سمندري ژۍ، خلیجونه، ازاد سیندونه او ژورې اوبه شاملېږي. مېشت‌ځایونه کېدای شي، د وخت په تېرېدو سره بدل شي. د بدلون لاملونه یې ښايي تاوتریخجنې پېښې،(لکه: اورونه راخوټېدل، زلزله، سونامي، ځنګلیزه اور لګېدنه یا د سمندري جریانونو بدلېدل) وي. یا هم کېدای شي بدلون د زریزو په اوږدو کې ورو ورو له اقلیمي بدلونونو سره رامنځته شي، ځکه طبیعي کنګلونه مخ او شا ته ځي او د اقلیمي بدلونونو بېلابېلې نښې نښانې په اورښت او لمرینو تشعشعاتو کې بدلونونه رامنځته کوي. نور بدلونونه د انساني فعالیتونو مستقیمه پایله ده، لکه: ځنګلونه وهل، د پخوانیو چمنونو شودیاره کول، سیندونو ته دېوالونه وهل، د زیمناکې ځمکې زیمونه ایستل او سمندري بسترونه له خټو پاکول. دپردیو نوعو ورتګ ښايي د ځايي ځناورو پر ژوند بدې اغېزې وکړي؛ د ښکار د ډېرېدو له لارې، د سرچینو لپاره د سیالۍ له لارې یا د هغو آفتونو او ناروغیو د ور وړلو له لارې چې ځايي نوعې یې پر وړاندې د خوندي پاتې کېدو وړتیا نه‌لري. == تعریف او رېښه پېژندنه == د مېشت‌ځای (habitat) کلیمه له ۱۷۵۵ ز کال راهیسې کارول کېږي او له لاتیني کلیمې (habitāre) نه اخیستل شوې چې معنا یې (مېشت کېدل) دي او هغه له (habēre) نه مشتقه ده چې لرل یا ساتل یې معنا ده. مېشت‌ځای، د یوه ارګانېزم د داسې طبیعي چاپېریال په توګه تعریفولی شو چې د ژوند او ودې لپاره طبیعي دی. د معنا له پلوه بیوټوب (biotope) ته ورته دی؛ یوه داسې سیمه چې یو ډول چاپېریالي شرایط لري او د نباتاتو او حیواناتو له یوې ځانګړې ټولنې سره اړونده وي.<ref name="iG6wd">{{Dictionary.com|habitat}}</ref> == چاپېریالي عوامل == هغه اصلي چاپېریالي عوامل چې د ژوندیو موجوداتو پر وېش اغېز لري: تودوخه، نم، اقلیم، خاوره، د نور شدت او د ټولو هغو شرایطو شتون یا نه شتون دی چې ارګانیزمونه د ساتنې لپاره اړتیا ورته لري. په ټولیز ډول حیواني ټولنې د نباتي ټولنو پر ځانګړو نوعو تکیه دي. ځینې حیوانات او نبابات داسې مېشت‌ځايي اړتیاوې لري چې، د موقعیتونو په یوه لویه محدوده کې پوره کېږي. د بېلګې په توګه: کوچنی سپین پتنګ چې (Pieris rapae) نومېږي، له انترکتیکا پرته د ټولې نړۍ په لویو وچو کې پیدا کېږي. لارواګان یې له باسیکا او بېلابېلو نورو نباتي نوعو نه تغذیه کېږي او په هر پرانیستي ځای کې له بېلابېلو نباتي ډلو سره وده کوي. لوی اسماني رنګه پتنګ چې (Phengaris arion) نومېږي، د اړتیاوو له پلوه ډېر ځانګړی دی، لارواګان یې له تایمس نوعو نه تغذیه کېږي او د ژوند په څرخه کې د پېچلو اړتیاوو له امله یوازې په هغو سیمو کې مېشت کېږي، چې هلته میرمیکا (Myrmica) مېږیان ژوند کوي.<ref name="0X7iN">{{cite web|url=https://www.nwf.org/Wildlife/Threats-to-Wildlife/Invasive-Species.aspx|title=Invasive species|publisher=National Wildlife Federation|access-date=24 May 2016|archive-date=31 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531214213/http://www.nwf.org/Wildlife/Threats-to-Wildlife/Invasive-Species.aspx|url-status=dead}}</ref> == کوچني مېشت‌ځایونه == یو کوچنی مېشت‌ځای په وړه کچه کې د یوه ژوندي موجود یا ډېرو موجوداتو فزیکي اړتیاوې دي. هر مېشت‌ځای چې له نور، نم، تودوخې او نورو عواملو سره مخامخ وي، ډېر شمېر کوچني مېشت‌ځایونه لري. د ډبرو هغه ګلان چې د شمالي سطحې په ګاګرو کې وده کوي، د ډبرو له هغو ګلونو سره توپير لري چې د ځمکې پر سطحه او نږدې ځمکه کې وده کوي. د ډبرې هغه ګلونه چې په راوتلو یا برجسته سطحو کې وده کوي، د ډبرې له هغو ګلونو سره توپير لري چې د کوارټز رګونو پر مخ وده کوي. د دغو میناتوري ځنګلونو تر منځ مایکروفونا چې د غیر فقاري نوعو له ډلې دي او هر یو یې ځانګړې مېشت‌ځايي اړتیاوې لري، هم شته دي. == سخت مېشت‌ځایونه == که څه هم د ځمکې پر مخ اکثریت ته نږدې ژوندي موجودات په میزوفیلیک (منځنیو) مېشت‌ځایونو کې ژوند کوي، یو کم شمېر موجوداتو چې ډېری یې میکروبونه دي، په داسې سختو چاپېریالونو کې ژوند غوره کړی چې د ژوند لپاره ډېر مناسب نه دي. د بېلګې په توګه: د ویلانز په جهیل کې باکټریاوې چې د انترکتیکا تر کنګلونو لاندې په نیم مایل واټن کې ژوند کوي. کله چې د لمر رڼا نه وي، دوی باید عضوي مواد له نورو ځایونو ترلاسه کړي. دا ښايي د کنګل له وېلې کېدو نه د راوتلو اوبو فاسد مواد وي یا د ځمکې‌لاندې ډبرو کاني توکي وي. نورې باکټریاوې په ماریانا کنده کې پرېمانه موندلی شو. دا کنده د ځمکې پر مخ په سمندرونو کې تر ټولو ژور ځای دی. سمندري واوره ، د سمندر له سطحي قشرونو نه لاندې ښویېږي او په دې سمندرلاندې دره کې راټولېږي، په دې توګه ډېرو باکټریاوو ته تغذیه برابروي. نور میکروبونه په داسې مېشت‌ځایونو کې ژوند کوي، چې هلته اکسیجن نشته او په غیر فوټوسنټېز کیمیاوي غبرګونونو پورې تړلي دي. د څېړنو لپاره په کیندل شويو څاه‌ګانو کې چې ۳۰۰ متره (۱۰۰۰ فوټه) ژورې دي، میکروبي موجودات پیدا شوي دي چې په ښکاره د تیږو د جوړوونکو برخو او اوبو تر منځ د غبرګونونو پر محصولاتو ولاړ دي. دغه موجودات، په سم ډول څېړل شوي نه دي، خو ښايي د نړۍ د کاربني څرخې یوه مهمه برخه وي. په دوه مایله ژورو کاني تیږو کې هم میکروبونه شته دي. دا میکروبونه د ډبرې په دننه کې د ټکني یا ورو اکسیډېشن په غبرګونونو کې د تولید شوي هایدروجن د کوچنیو رګونو پر مخ ژوند کوي. دغه میتابولیک غبرګونونه، په هغو ځایونو کې د ژوند امکان برابروي چې هلته اکسیجن یا نور نه وي، هغه ځای چې تر دې مخکې فکر کېده چې ژوند په کې ناممکن دی.<ref name="96sA22">{{cite web|url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_spadefoot.php|title=Couch's spadefoot (''Scaphiopus couchi'')|publisher=Arizona–Sonora Desert Museum|access-date=16 May 2016|archive-date=30 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530230901/http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_spadefoot.php|url-status=dead}}</ref> == سرچينه == a7rjs6jjl38av5woaq0sh927vqlqfhv 0 59145 371125 367658 2026-11-08T17:38:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371125 wikitext text/x-wiki '''د امریکا د لویې وچې هسپانوي ښکېلاک،''' د کاسټېل (Castile) تر واکمنۍ لاندې پیل شو او هسپانوي سوبمنانو یې مشري وکړه. د امریکا پر لویه وچه تېری وشو او د برازیل، بریتانوي امریکا او د جنوبي امریکا او کارابين سیند له ځینو کوچنیو برخو پرته  د هسپانيې له سترواکۍ سره یوځای شوه. سلطنت د پراخ قلمرو د ادارې لپاره مدني او مذهبي جوړښتونه رامنځته کړل. د ښکېلاک لپاره اصلي انګېزه د سرچینو استخراج او د لرغونو اوسېدونکو د دین د بدلون له لارې د کاتولیزم خپرول وو.  <ref name=":0">{{cite book|last1=Gómez-Barris|first1=Macarena|title=The Extractive Zone Social Ecologies and Decolonial Perspectives|date=2017|publisher=Duke University Press|isbn=9780822372561}}</ref> په ۱۹۴۲ ز کال کې کارابین سیند ته د کرېستف کولمب له رسېدو سره پیل شو او له درېیو پېړیو نه زیات یې پر ډېرو سیمو کنترول ترلاسه کړ، د هسپانیې سترواکي د کارابین په ټولو ټاپوګانو، د سویلي امریکا نیمې برخې، د مرکزي امریکا ډېرې برخې او د شمالي امریکا تر ډېرې برخې پراختیا ومونده. اټکل کېږي چې په ټوله کې د استعمار په دوره کې (۱۸۳۲-۱۴۹۲ز)  ۱.۸۶ ملیونه هسپانویان د امریکا په لویه وچه کې مېشت شول او ۳.۵ میلیونه نورو تر ښکېلاک وروسته (۱۸۵۰-۱۹۵۰ز) مهاجرت وکړ، د اټکل له مخې ۲۵۰۰۰۰ په ۱۶ پېړۍ کې او ډېری په اتلسمه پېړۍ کې د بوربون Bourbon)) د نوې لړۍ له خوا کډوالۍ ته وهڅول شول.  <ref>MacIas, Rosario Marquez; MacÍas, Rosario Márquez (1995). ''La emigración española a América, 1765–1824''. {{ISBN|9788474688566}}</ref> په مقابل کې د کولمب تر سفر وروسته، په لومړۍ یوه نیمه پېړۍ کې د اصلي اوسېدونکو نفوس تر ډېره د ناروغیو د خپرېدو، د سرچینو د استخراج لپاره د جبري کار، غلامي او ماموريت جوړولو له لارې ۸۰ سلنه راکم شو. داسې استدلال کېږي چې، په معاصره دوره کې دا د نسل وژنې لومړنی ګام و. <ref name="Histoire">"La catastrophe démographique" (The Demographic Catastrophe) in ''[[L'Histoire]]'' n°322, July–August 2007, p. 17</ref><ref>{{Cite book|last=Reséndez|first=Andrés|title=The Other Slavery: The Uncovered Story of Indian Enslavement in America|url=https://archive.org/details/otherslaveryunco0000rese|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2016|isbn=9780544602670}}</ref><ref>{{Cite book|last=Trafzer|first=Clifford|title=Exterminate Them! Written Accounts of the Murder, Rape, and Enslavement of Native Americans During the California Gold Rush|url=https://archive.org/details/exterminatethemw0000unse|publisher=Michigan State University Press|year=1999|isbn=9780870135019}}</ref><ref>{{Cite book|last=Miranda|first=Deborah|title=Bad Indians: A Tribal Memoir|url=https://archive.org/details/badindianstribal0000mira|publisher=Heyday Books|year=2012|isbn=9781597142014}}</ref><ref>{{cite book|last=Forsythe|first=David P.|title=Encyclopedia of Human Rights|volume=Volume 4|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195334029|page=297}}</ref><ref>{{Cite book|last=Stannard|first=David|title=American Holocaust: The Conquest of the New World|url=https://archive.org/details/americanholocaus00stan|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=9780195085570}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ostler|first=Jeffrey|date=2 March 2015|title=Genocide and American Indian History|url=https://oxfordre.com/americanhistory/view/10.1093/acrefore/9780199329175.001.0001/acrefore-9780199329175-e-3|journal=Oxford Research Encyclopedia of American History|doi=10.1093/acrefore/9780199329175.013.3|isbn=9780199329175}}</ref> د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې، د امریکا او هسپانیې د خپلواکۍ جګړې د دوی د بېل‌والي او ورپسې امریکا ته د هسپانیې د ډېرو سیمو د وېش لامل شوې، له کیوبا او پورتوریکو پرته چې د امریکا او هسپانیې د جګړې  په دوام په ۱۸۹۸ ز کال کې متحده ایالاتونو له لاسه ورکړې، د دې سیمو په له لاسه ورکولو سره په امریکا کې د هسپانيې واکمني پای ته ورسېده. == د سترواکۍ پراختیا == د هسپانیې د قلمرو پراختیا د کاتولیکو پاچایانو، لکه: اېزابلا له کاسټېل نه، د کاسټېل ملکې او خاوند یې پاچا فرېډینانډ، د اراګون پاچا (هغه چې واده یې د اېبري( Iberian ) په ټاپووزمه کې د هسپانیې د واکمنۍ پيل و) پر مهال رامنځته شوه. هغوی د خپلو پاچهيو د ګډې واکمنۍ سیاست وڅاره او د واحد هسپانیوي سلطنت لومړی پړاو یې رامنځته کړ، چې په اتلسمه پېړۍ کې د بوبون پاچایانو د واکمنۍ پر مهال پای ته ورسېده. د قلمرو لومړۍ پراختیا د ۱۴۹۲ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه په ګرانډا (Granada) کې د مسلمانانو د امارت فتحه وه، د ایبري په ټاپووزمه کې د عیسویانو د بیا بري اوج چې له ۷۱۱ ز راهیسې د مسلمانانو په واک کې وه. د ۱۴۹۲ز د مارچ په ۳۱ مه کاتولیک پاچا د هغو یهودیانو د اخراج امر وکړ چې د عیسویت له منلو نه یې انکار کړی و. د  ۱۴۹۲ ز کال د اکتوبر په ۱۲ جینویايي (Genoese) بېړۍ چلوونکي کرېسټف کولمب په لویدیځه نیمه کره کې وچې ته ووت.   <ref>Ida Altman, S.L. Cline, and Javier Pescador, ''The Early History of Greater Mexico,'' Pearson, 2003 pp. 27–28.</ref> ان له دې سره چې کاسټېل او اراګون په مشترک ډول د اړونده پاچایانو له خوا اداره کېدې، هغوی جلا جلا پاچهۍ پاتې شوې، نو کله چې کاتولیکو پاچایانو لویدیځ ته د بېړۍ چلولو له لارې هند ته د کولمب د رسېدو د سفر برنامه تایید کړه، مالي ملاتړ د کاسټا د ملکې له خوا تأمین شو. د هسپانوي سفر ګټه کاسټېل ته ورسېده. د پرتګال پاچهۍ د افریقا په سواحلو کې یو لړ سفرونو ته اجازه ورکړه او کله چې له سویلي څنډې نه وګرځېدل، وتوانېدل چې هند او ډېر د ختیځ لور ته حرکت وکړي. هسپانیا د ورته شتمنۍ په لټه کې وه او د لویديځ په لور یې د کولمب  سفر ته اجازه ورکړه. کله چې د کارابین په سیند کې د هسپانویانو جوړجاړۍ وشو، هسپانیې او پرتګال په ۱۴۹۴ ز کال کې د توردسیلاس (Tordesillas) په تړون کې د نړۍ وېش په خپلو منځو کې رسمي کړ. د پرهېزګارۍ د ژورې عقیدې خاوند اېزابلا (Isabella) د هسپانیې د واکمنۍ پراختیا په نه بېلېدونکې ډول د غیر عیسوي وګړو د عیسوي کولو له لارې پراخه کړه او په اصطلاح معنوي فتحه يې له پوځي سوبې سره یوځای کړه.  <ref>Cook, David Noble. "Treaty of Tordesillas (1494)" in Encyclopedia of Latin American History and Culture. Vol. 5, p. 253</ref><ref>Muldoon, James. "Papal Responsibility for the Infidel: Another Look at Alexander VI's" Inter Caetera"." The Catholic Historical Review 64.2 (1978): 168-184.</ref> د ۱۴۹۳ ز د مې په ۴مه شپږم پاپ الېکساندر د اېنتر کېيترا (''Inter caetera'') پاپي فرمان له مخې د لویدیځې نیمې کرې د ځمکو حقوق د هسپانیې او پرتګال تر منځ په  دې شرط ووېشل، چې هغوی عیسویت ته وده ورکړي. د پاپ، پرتګال او هسپانیې تر منځ دغه تنظیمونه نورو اروپایي واکمنانو له پامه غورځولي وو. === د پراختیا عمومي اوصول === د هسپانیې د پراختیا لنډيز ځینې وختونه د "سرو زرو، جلال، او خدای" په توګه را اخیستل شوی. د مادي شتمنیو لپاره لټون، د ولیعهد او فاتحانو د درېځ لوړل او د عیسویت خپرول. له سمندرونو نه هاخوا د هسپانیې د واکمنۍ په غځولو کې د کشفیاتو (انتردا(  (Intradasلپاره د کشف، فتحې او تصفيې د لښکر لېږد واک په پاچهۍ کې مستقر و. لښکرلېږد د ولیعهد اجازې ته اړ و چې د دغه ډول لښکر د لېږدونو شرایط یې طرحه کول. د کولمب تر سفر وروسته چې د کاسټېل د سلطنت له خوا تأمین شو، د نږدې ټولو لښکر لېږدونو لګښت، د لښکر لېږد د مشر او ګډونوالو پر غاړه وو. که څه هم یاد ګډونوال او فاتحان، اوس‌مهال د سرتېرو په نامه یادیږي، خو دوی د اردو په لیکو کې معاش نه اخیست، بلکې شتمن سرتېرې و چې د ګټې په موخه به له یو لښکرلېږد سره یوځای کېدل. د یوه لښکر لېږد مشر به د مادي شتمنۍ لرونکی جګپوړی والي و، چې  کولی یې شوی، پاچا قانع کړي، تر څو هغه ته د لښکر لېږد اجازه لیک صادر کړي.  هغه مجبور و چې لښکرلېږد ته یوه ډله داسې کسان جذب کړي، چې د لښکرلېږد د بریا په هیله یې خپله لږه شتمني او ژوند له ګواښ سره مخامخ کول. د لښکرلېږد مشر د پانګې په ډېره ونډه کې هغه شرکت ته ژمن و چې له هر اړخه یې د یوه سوداګریز  شرکت په توګه دنده ترسره کوله. د لښکرلېږد تر بریا وروسته به، د جګړي غنیمتونه د هغه مقدار په تناسب وېشل کېدل، څومره به چې برخه والو په لومړي سر کې ونډه اخیستې وه. مشر به تر ټولو زیاته برخه تر لاسه کوله. ګډونوالو به خپلې زغرې، وسلې او آسونه چمتو کول او هغو کسانو چې اس درلود، دوه ونډې(سهمونه) یې تر لاسه کولې، چې یوه یې د خپل ځان لپاره وه، بله یې په جګړه کې د یوه ماشین په توګه د آس د ارزښت لپاره په پام کې نيول شوې وه. د فتحې په دوران کې په ټولیز ډول د هسپانویانو دوه نومونه خورا پېژندل شوي دي، ځکه هغوی د لرغونو اوسېدونکو د عالي فتوحاتو مشري پر غاړه لرله، هر یو هرنان کورټس (Hernán Cortés) چې په مرکزي مکسیکو کې د ازتېک (Aztecs) د فتحې د لښکرلېږد مسؤل  و او فرانسیسکو پیزارو (Francisco Pizarro)، چې په پیرو کې د اېنکا (Inca) دسوبې مشر و.<ref>Ida Altman et al., ''The Early History of Greater Mexico,'' pp. 35–36.</ref><ref>[[James Lockhart (historian)|Lockhart, James]] and [[Stuart B. Schwartz]], Early Latin America. New York: Cambridge University Press 1982, pp. 78–79.</ref><ref>[[Matthew Restall|Restall, Matthew]], [[Seven Myths of the Spanish Conquest]]. New York: Oxford University Press 2003.</ref> === د هسپانیا اصلي ټاپو او د کارابین ټاپوګان === کولمب د خپلې مړینې تر ورځې پورې باوري و چې په اسیا کې هند ته رسېدلی دی. د دغه ناسم پوهاوي له امله هسپانویانو د امریکا لویې وچې لرغوني اوسېدونکي هندیان indios) ) بلل او ډېری تمدنونه، ډلې او کسان یې په یوه واحده ډلبندۍ کې سره ځای پر ځای کړل. د هسپانیا شاهي واکمنۍ په نولسمه پېړۍ کې د منحل کېدو تر مهاله له سیندونو هاخوا خپله شتمني هند (Indies) وباله. تمه وه چې د استعمار په لومړیو پړاوونو کې ټاکل شوې نمونې باید دوام  ومومي، تر څو هسپانیه لا هم پراخه شي او د مکسیکو او پیرو تر فتحې وروسته ، ان هغه سیمې په کې شاملې شي، چې له سیندونو نه هاخوا سترواکۍ ته  لږ اړینې دي.<ref>[[Ida Altman|Altman, Ida]] and David Wheat, eds. ''The Spanish Caribbean and the Atlantic World in the Long Sixteenth Century''. Lincoln: University of Nebraska Press 2019. {{ISBN|978-0803299573}}</ref> == سرچینې == bfeil11f3mcruy3hagd5eq0k4yljjux 0 59163 370968 368098 2026-11-08T14:59:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370968 wikitext text/x-wiki هسپانوۍ انفلونزا، چې د سترې انفلونزا وبا یا د ۱۹۱۸ ز انفلونزا وبا یې هم بولي، د انفلونزا په بې ساري توګه وژونکې نړیواله وبا وه چې د H1N1 انفلونزا الف ویروس له امله رامنځته شوې وه. تر ټولو لومړۍ پېښه د ۱۹۱۸ز کال په مارچ میاشت کې د امریکا د کېنساس په آیالت کې ثبت شوه او ورپسې په اپریل میاشت کې په فرانسه، جرمني او بریتانیا کې نورې پېښې ثبت شوې. دوه کاله وروسته، د نړۍ نږدې نیمايي وګړي، یا شاوخوا ۵۰۰ میلیونه خلک، په څلورو پرله پسې څپو کې په دې ناروغۍ اخته شوي وو. اټکل دا دی چې د دې انفلونزا له امله له ۱۷ میلیونه نه تر ۵۰ میلیونه یا هم ښايي تر ۱۰۰ میلیونه  پورې خلک مړه شوي دي، نو ځکه دا د بشر په تاریخ کې یوه تر ټولو وژونکې وبا ګڼل شوې ده. "هسپانوۍ انفلونزا" په حقیقت کې یو ناسم نوم دی. دا وبا د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې خپره شوه او لکه څرنګه چې جګړه وه، نو هېوادونو د روحیې لوړ ساتلو په موخه دا خبره پټه وساتله، خو په ناپلوې هسپانیه کې ورځپاڼو آزادانه د دې وبا د خپراوي په اړه راپورونه ورکړل. همدا کیسې وې چې هسپانیا په غلطۍ سره د دې وبا د خپراوي مرکز وبلل شوه او د هسپانيې نه بهر ورځپاڼو دا ناروغي د "هسپانوي" زکام په نامه ونوموله. د محدودې اپيدمیلوژیک (epidemiological) تاریخي ډېتا له امله د دې ساري ناروغۍ د راټوکېدو اصلي ځای مشخص نه دی او په دې تړاو ډول ډول ضدونقیض اټکلونه شته ديٍ. <ref name="Friday">{{Cite web|vauthors=Mayer J|title=The Origin Of The Name 'Spanish Flu'|url=https://www.sciencefriday.com/articles/the-origin-of-the-spanish-flu/|date=29 January 2019|access-date=30 July 2021|website=Science Friday|quote=Etymology: In ancient times, before epidemiology science, people believed the stars and “heavenly bodies” flowed into us and dictated our lives and health—influenza means 'to influence' in Italian, and the word stems from the Latin for 'flow in.' Sickness, like other unexplainable events, was attributed to the influence of the stars... But the name for the infamous 1918 outbreak, the Spanish flu, is actually a misnomer.}}</ref>{{sfn|Taubenberger|Morens|2006}} په ډېری مواردو کې د انفلونزا ناروغۍ خپرېدو ځوانان او زاړه پرته له توپیره وژلي دياو په دې منځ کې بیا ډېر ژوندي هم پاتې شوي دي، خو دا ځل دې ناروغۍ اکثراً ځوانان مړه کړل. ساینسپوهان د دغې ډېرې مړینې لپاره ګڼ دلیلونه وړاندې کوي، لکه شپږ کلنه اقلیمي ګډوډي چې د ناروغۍ د ناقلینو (لېږدوونکو) پر کوچېدو يې اغېز درلود او ډېره شونتیا لري چې دا چاره د اوبو له لارې ترسره شوې وي. دا وېروس ځکه په ځانګړې توګه مرګونی و چې د سایتوکین هجوم (cytokine storm) لامل شو او په سبب يې د ځوانو لویانو پیاوړی دفاعي سیسټم له منځه ولاړ، که څه هم دا ویروسي عفونت ظاهراً د پخوانۍ انلفونزا له کچې نه ډېر زورور نه و. خوارځواکي، له خلکو ډک طبي پنډغالي او روغتونونه، کمزوری نظافت، چې د جګړې سره لانور هم خراب شول، د بکتریاوي عفونتونو د ډېرېدو لامل شول او ډېری قربانیان یې له اوږدې مرګ بسترۍ نه وروسته ووژل. <ref name="The Impact of a Six‐Year Climate An">{{cite journal|vauthors=More AF, Loveluck CP, Clifford H, Handley MJ, Korotkikh EV, Kurbatov AV, McCormick M, Mayewski PA|display-authors=6|title=The Impact of a Six-Year Climate Anomaly on the "Spanish Flu" Pandemic and WWI|journal=GeoHealth|volume=4|issue=9|page=e2020GH000277|date=September 2020|pmid=33005839|pmc=7513628|doi=10.1029/2020GH000277|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacCallum WG|year=1919|title=Pathology of the pneumonia following influenza|url=https://zenodo.org/record/1423419|url-status=live|journal=Journal of the American Medical Association|volume=72|issue=10|pages=720–23|doi=10.1001/jama.1919.02610100028012|access-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210346/https://zenodo.org/record/1423419|archive-date=25 January 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hirsch EF, McKinney M|year=1919|title=An epidemic of pneumococcus broncho-pneumonia|url=https://zenodo.org/record/1431769|journal=Journal of Infectious Diseases|volume=24|issue=6|pages=594–617|doi=10.1093/infdis/24.6.594|jstor=30080493|access-date=24 May 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724111322/https://zenodo.org/record/1431769|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacCallum WG|year=1919|title=Pathology of the pneumonia following influenza|url=https://zenodo.org/record/1423419|url-status=live|journal=Journal of the American Medical Association|volume=72|issue=10|pages=720–23|doi=10.1001/jama.1919.02610100028012|access-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210346/https://zenodo.org/record/1423419|archive-date=25 January 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hirsch EF, McKinney M|year=1919|title=An epidemic of pneumococcus broncho-pneumonia|url=https://zenodo.org/record/1431769|journal=Journal of Infectious Diseases|volume=24|issue=6|pages=594–617|doi=10.1093/infdis/24.6.594|jstor=30080493|access-date=24 May 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724111322/https://zenodo.org/record/1431769|url-status=live}}</ref>{{sfn|Barry|2004b}}{{Sfn|Gagnon|Miller|et al|2013|page=e69586}} د ۱۹۱۸ز کال هسپانوۍ انفلونزا د هغو درېو لومړنیو انفلونزايي وباوو نه چې د H1N1 انفلونزا الف ویروس له  امله رامنځته شوې ده، چې تر ټولو وروستۍ هغه يې د ۲۰۰۹ز کال د خوګ انفلونزايي وبا وه. د ۱۹۷۷ز کال روسۍ انفلونزا هم د H1N1 ویروس له امله رامنځته شوې وه او ډېری يې ځوانان ونیول. هسپانوۍ انفلونزا تر هغه د تنفسي ویروس تر ټولو مرګونې وبا وه چې د ۲۰۱۹زکال په  ډسمبر میاشت کې روانه کووید ۱۹ وبا رامنځته شوه او لامل یې هم SARS-CoV-2 و. <ref name=":02">{{Cite web|date=April 1999|title=Influenza Pandemic Plan. The Role of WHO and Guidelines for National and Regional Planning|url=https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203084733/https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|archive-date=3 December 2020|website=[[World Health Organization]]|pages=38, 41}}</ref><ref name=":6">{{cite journal|vauthors=Michaelis M, Doerr HW, Cinatl J|date=August 2009|title=Novel swine-origin influenza A virus in humans: another pandemic knocking at the door|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00430-009-0118-5/tables/1|journal=Medical Microbiology and Immunology|volume=198|issue=3|pages=175–83|doi=10.1007/s00430-009-0118-5|pmid=19543913|s2cid=20496301|access-date=26 July 2021|archive-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515002754/https://link.springer.com/article/10.1007/s00430-009-0118-5/tables/1|url-status=live}}</ref><ref name=":022">{{Cite web|date=April 1999|title=Influenza Pandemic Plan. The Role of WHO and Guidelines for National and Regional Planning|url=https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203084733/https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|archive-date=3 December 2020|website=[[World Health Organization]]|pages=38, 41}}</ref><ref name=":12">{{cite journal|vauthors=Mermel LA|date=June 2009|title=Swine-origin influenza virus in young age groups|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(09)61145-4/abstract|journal=Lancet|volume=373|issue=9681|pages=2108–09|doi=10.1016/S0140-6736(09)61145-4|pmid=19541030|s2cid=27656702|access-date=5 April 2021|archive-date=27 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727045637/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(09)61145-4/fulltext|url-status=live}}</ref> [[File:El_Sol_28_de_mayo_de_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:El_Sol_28_de_mayo_de_1918.jpg|بټنوک|د El Sol (مادرید) لومړۍ مخ، ۲۸ مۍ ۱۹۱۸: "درې ورځنۍ تبه. ۸۰۰۰۰ خلک يې په مادرید کې نیولي دي. H.M. پاچا ناروغ دی."]] == رېښه == دا وبا په بېلابېلو نومونو پېژندل کېږي چې د ځای، وخت او شرایطو سره سم ځینې زاړه، ځینې نوي نومونه دي. د بدیلو نومونو د اېښودلو لامل هم پر هغو خلکو د دې بلا نازېدېدل او اغېزې دي چې څو کاله وروسته پوه شول، دا نالیدونکي ویروسونه د انفلونزا لامل شوي وو. د علمي ځوابونو د نه شتون له امله د سري-لیون اونیز اخبار (فري ټاون) وړاندیز وکړ چې په عبرانۍ ژبه د انجیل کتاب د ۱۶م خروج (Exodus 16) له برخې نه په پوښتنې مطرح کولو سره دې یو چوکاټ جوړ شي: [الف] "یو شی په ډاګه دی- ډاکټران په اوس مهال کې اریان دریان دي او زموږ وړاندیز دا دی چې تر هغه دې ډاکټران دې ناروغۍ ته انفلونزا نه وايي چې تر څو پوره پوهېدلي نه وي او د اوس لپاره دې من هو (Man hu) یعنې 'دا څه دي؟' نوم ورته وکاروي."<ref>{{harvnb|Spinney|2018|p=65}}: "In Freetown, a newspaper suggested that the disease be called manhu until more was known about it. Manhu, a Hebrew word meaning 'what is it?'</ref><ref>{{Citation|vauthors=Cole F|title=Sierra Leone and World War 1|publisher=[[University of London]], School of Oriental and African Studies|via=ProQuest Dissertations Publishing|date=1994|id=10731720|page=213|url=https://www.proquest.com/openview/961aaf74c07749e4424eb56c91718d8c/|access-date=11 August 2021|quote=local interpretations of the crisis had become deeply reminiscent of the increasing disobedience of the Israelites in the wilderness of Sin. It was therefore urged that the epidemic be called 'Man hu,' (an obvious corruption of "manna") meaning 'what is it?'}}</ref><ref>{{citation|title=Sierra Leone Weekly News|volume=XXXV|number=1|date=9 July 1918|page=6}} quoted in Mueller JW (1998), p. 8.</ref><ref>{{harvnb|Davis|2013|p=7}}: "In short, although the Spanish flu 'had nothing "Spanish" about it,' from a strictly epidemiological perspective, its discursive link to the Iberian nation is beyond dispute. The importance of narrative for a historically informed appreciation of the epidemic stems from the importance of this discursive link and is tied directly to the scientific uncertainty about the etiological agent of the epidemic;"</ref> === توصیفي نومونه === د انفلونزا په څېر ناروغیو خپراوي پېښې، په ۱۷-۱۹۱۶ کلونو کې د فرانسې په ایتاپلیس بریتانوي پوځي روغتونونو او د انګلیس کانال ها بلې غاړې د بریتانیې په الډرشاټ سیمه کې ثبت شوې دي. د ۱۹۱۸ز کال له وبا سره په ګډو کلینکي نښو کې دا نښه هم وه: د مخ پوخ سوررنګی سیانوزیس (cyanosis) چې په چټکۍ سره يې پراختیا موندله. په مړو کېدونکو ناروغانو کې دغه ځانګړی شین-بنفشي سیانوزیس د دې لامل شو چې دې ناروغي ته د 'ارغواني مرګ" نوم ورکړل شي. <ref>{{Cite journal|vauthors=Hammond JA, Rolland W, Shore TH|date=14 July 1917|title=Purulent Bronchitis|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(01)56229-7|journal=The Lancet|volume=190|issue=4898|pages=41–46|doi=10.1016/s0140-6736(01)56229-7|issn=0140-6736}} [https://www.statnews.com/wp-content/uploads/2018/12/Hammond.1917.purulent.bronchitis.pdf Alt URL]</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Radusin M|date=2012-09-XX|title=The Spanish flu--Part I: the first wave|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23050410|journal=Vojnosanitetski Pregled|volume=69|issue=9|pages=812–817|issn=0042-8450|pmid=23050410|quote=the Purple Death … name resulted from the specific skin colour in the most severe cases of the diseased, who by the rule also succumbed to the disease, and is also at the same time the only one which does not link this disease with the Iberian peninsula. This name is actually the most correct.}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=McCord CP|date=8 November 1966|title=The Purple Death. Some things remembered about the influenza epidemic of 1918 at one army camp|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/5334191|journal=Journal of Occupational Medicine|publisher=Industrial Medical Association|volume=8|issue=11|pages=593–598|issn=0096-1736|pmid=5334191}}</ref><ref>{{Cite book|vauthors=Getz D|url=http://worldcat.org/oclc/1006711971|title=Purple death : the mysterious Spanish flu of 1918|date=19 September 2017|isbn=978-1-250-13909-2|oclc=1006711971}}</ref> د الډرشاټ ډاکټرانو وروسته په ده لانسیټ (The Lancet) خپرونه کې ولیکل: "د انفلونزا نیوموکوکال زولن برانشیټونه (influenza pneumococcal purulent bronchitis) چې موږ او نورو په ۱۹۱۶ او ۱۹۱۷ کې تشریح کړل، په بنسټیز ډول د اوسني مهال د انفلونزا وبا سره یو شان وضعیت لري. "زولن برانشیټونه" لاهم د هماغه A/H1N1 ویروس سره تړل شوي نه دي، خو کیدای شي یوه نښه يې وي.<ref name="Oxford">{{Cite journal|vauthors=Oxford JS, Gill D|date=2 September 2019|title=A possible European origin of the Spanish influenza and the first attempts to reduce mortality to combat superinfecting bacteria: an opinion from a virologist and a military historian|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|language=en|volume=15|issue=9|pages=2009–2012|doi=10.1080/21645515.2019.1607711|issn=2164-5515|pmc=6773402|pmid=31121112|quote=Two papers were published in The Lancet in 1917 describing an outbreak of disease constituting 'almost a small epidemic'. The first paper was written by physicians at a hospital center in northern France,3 and the second by a team at an army hospital in Aldershot, in southern England. In both earlier instances and in the 1918 pandemic the disease was characterized by a 'dusky' cyanosis, a rapid progression from quite minor symptoms to death}}</ref><ref name="Cox">{{Cite journal|vauthors=Cox J, Gill D, Cox F, Worobey M|date=1 April 2019|title=Purulent bronchitis in 1917 and pandemic influenza in 1918|url=https://doi.org/10.1016/S1473-3099(19)30114-8|journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=19|issue=4|pages=360–361|doi=10.1016/s1473-3099(19)30114-8|pmid=30938298|s2cid=91189842|issn=1473-3099}}</ref><ref name="Oxford2">{{Cite journal|vauthors=Oxford JS, Gill D|date=2 September 2019|title=A possible European origin of the Spanish influenza and the first attempts to reduce mortality to combat superinfecting bacteria: an opinion from a virologist and a military historian|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|language=en|volume=15|issue=9|pages=2009–2012|doi=10.1080/21645515.2019.1607711|issn=2164-5515|pmc=6773402|pmid=31121112|quote=Two papers were published in The Lancet in 1917 describing an outbreak of disease constituting 'almost a small epidemic'. The first paper was written by physicians at a hospital center in northern France,3 and the second by a team at an army hospital in Aldershot, in southern England. In both earlier instances and in the 1918 pandemic the disease was characterized by a 'dusky' cyanosis, a rapid progression from quite minor symptoms to death}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Honigsbaum M|date=23 June 2018|title=Spanish influenza redux: revisiting the mother of all pandemics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673618313606|journal=The Lancet|language=en|volume=391|issue=10139|pages=2492–2495|doi=10.1016/S0140-6736(18)31360-6|pmid=29976462|s2cid=49709093|quote=Labelled 'purulent bronchitis' for want of a better term, the disease proved fatal in half the cases and many soldiers also developed cyanosis. 2 years later, British respiratory experts, also writing in The Lancet, but this time in the wake of the pandemic, would decide the disease had been 'fundamentally the same condition' as 'Spanish' influenza}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Shanks GD, MacKenzie A, Waller M, Brundage JF|date=27 November 2011|title=Relationship between 'purulent bronchitis' in military populations in Europe prior to 1918 and the 1918-1919 influenza pandemic: Precursors of pandemic influenza|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=6|issue=4|pages=235–239|doi=10.1111/j.1750-2659.2011.00309.x|pmc=5779808|pmid=22118532}}</ref> په ۱۹۱۸ز کال کې، 'د انفلونزا وبا' (په ایټالوۍ ژبه: influenza, influence) چې په هغه وخت کې يې 'والګی' (په هسپانوۍ ژبه (la grippe, grasp) هم باله، د پسرلۍ په وروستیو وختونو کې د امریکا په کېنساس ایالت کې راښکاره شوه او له هسپانیې نه لومړني راپورونه د مۍ په ۲۱مه راپیل شول. د دواړو ځایونو نه راپورونو دا 'درې ورځنۍ [[File:The_Times_1918-06-25.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Times_1918-06-25.jpg|کيڼ|بټنوک|ده ټایمز The Times (لندن) د مخ پاڼه ۲۵ جون ۱۹۱۸: "هسپانوۍ انفلونزا"]] تبه' (fiebre de los tres días) بلله.<ref name="Storey">{{Cite news|date=21 September 2020|vauthors=Storey, C|title=OLD NEWS: Influenza was an old foe long before 1918|url=https://www.arkansasonline.com/news/2020/sep/21/flu-outbreaks-didnt-start-in-1918/|access-date=7 August 2021|series=Opinion|work=[[Arkansas Democrat-Gazette]]|quote=I came across this seemingly astute analysis in the Dec. 21, 1913, Gazette.... It was a 'Special Cable to the Gazette Through the International News Service.' ''Grip Is a Disease Without a Country; All Nations Repudiate Malady: Each Blaming Other Kingdoms,'' London, Dec. 20. — The grip is a disease without a country, according to a new book just issued which is devoted to the malady. Every country tries to make it out a native of another land.... Eighteenth-century Italian writers say Dr. Hopkirk spoke of "una influenza di freddo" (influence of cold), and English physicians, mistaking the word influenza for the name of the disease itself, used it. The same term is also used in Germany, where a host of dialect names still prevail, such as lightning catarrh and fog plague.}}</ref><ref name="Grippe">{{Cite news|title=Grippe is not new|work=[[Los Angeles Herald]]|date=14 January 1899|at=p. 6 col. 6|via=California Digital Newspaper Collection|url=https://cdnc.ucr.edu/?a=d&d=LAH18990114.2.131&e=-------en--20--1--txt-txIN--------1|access-date=7 August 2021|quote=French doctors gave it the name of "la grippe," which is now anglicized into "the grip" ... It is known all over the world, and there is a disposition in every nation to shift the odium of it upon some other country. Then the Russians call it the Chinese catarrh, the Germans often call it the Russian pest, the Italians name it the German disease, and the French call it sometimes the Italian fever and sometimes the Spanish catarrh.}}</ref><ref>{{harvnb|Davis|2013|p=27}}: "On May 21, 1918, ''El Liberal'' published a scant article titled 'Can One Live? The Fashionable Illness.' Likely the first account in Spain of the Spanish flu, it begins: 'For several days, Madrid has been affected by an epidemic, which fortunately is mild; but which, from what it appears, intends to kill doctors from overwork'.... The following day, ''El Sol'' and ''ABC'' published their first stories about the epidemic: 'What is the Cause? An Epidemic in Madrid' and 'Benign Epidemic. The Sickbay in Madrid,' respectively."</ref><ref>{{Cite web|vauthors=Alfeirán X|date=7 December 2015|title=La fiebre de los tres días|trans-title=The three-day fever|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/coruna/coruna/2015/12/07/fiebre-tres-dias/0003_201512H7C6991.htm|access-date=29 July 2021|website=La Voz de Galicia|location=[[A Coruña]]|language=es|quote=Las primeras noticias aparecieron en la prensa de Madrid el 21 de mayo de 1918.|trans-quote=The first news appeared in the press of Madrid on 21 May 1918.}}</ref><ref>{{Cite news|vauthors=McClure J|title=Spanish flu of 1918 no three-day fever. Try 365-day worldwide plague|url=https://www.ydr.com/story/news/history/blogs/york-town-square/2009/05/01/currentflu/31647929/|access-date=29 July 2021|work=[[York Daily Record]]|date=1 May 2009}}</ref><ref>{{Cite news|vauthors=Calleja S|date=29 July 2021|title=La fiebre de los tres días|trans-title=The three-day fever|url=https://www.diariodeleon.es/articulo/provincia/la-fiebre-de-los-tres-dias/201810211246001802480.html|access-date=21 October 2018|work=Diario de León|location=[[León, Spain]]|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|title=Impacto de la gripe de 1918 en España|url=https://vacunasaep.org/profesionales/noticias/gripe-espanola-1918-parte2|access-date=29 July 2021|website=Comité Asesor de Vacunas de la Asociación Española de Pediatría|trans-website=Vaccine Advisory Committee of the Spanish Association of Pediatrics|language=es|quote=En España, se le llamó al principio 'la fiebre de los tres días', atendiendo a la creencia, como en otros países, de que la gripe era una enfermedad leve. Las primeras noticias sobre la gripe, llamando la atención sobre que algo distinto estaba ocurriendo, aparecieron en la prensa a finales de mayo. Por ej. en el diario ABC el 22 de mayo mediante una escueta nota en la página 24: 'Los médicos han comprobado, en Madrid, la existencia de una epidemia de índole gripal, muy propagada, pero, por fortuna, de carácter leve'.|trans-quote=In Spain, it was initially called 'the three-day fever', based on the belief, as in other countries, that the flu was a mild illness. The first reports about the flu, drawing attention to the fact that something different was happening, appeared in the press at the end of May. For example, in the newspaper ABC on 22 May, through a brief note on page 24: "The doctors have verified, in Madrid, the existence of an epidemic of a influenza nature, very widespread, but, fortunately, of a mild nature.'}}</ref> === ټولنیز نومونه === د نویو عفوني ناروغیو د رامنځته کېدو بېلګو ډېری بدیل نومونه مستعار دي او بهرني ښکاري. دا بېلګه ان د ۱۸۹۰-۱۸۸۹ ز وبا نه وړاندې لیدل شوې ده، چې 'روسۍ انفلونزا' [[File:The_Times_1918-06-28_p8.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Times_1918-06-28_p8.jpg|بټنوک|د 'هسپانوۍ انفلونزا' د مخنیوي لپاره د فارمامینټ (Formamint) ګولیو لپاره په ده ټایمز (The Times) ورځپاڼه کې سوداګریز اعلان ۲۸ جون ۱۹۱۸ز]] يې هم بولي، په داسې حال کې چې روسانو لا له وړاندې د انفلونزا وبا "چینايي زکام"، جرمنیانو "روسی طاعون' او ایټالویانو "جرمنۍ ناروغي" بلله. دا ټاپې د ۱۹۱۸ز کال په وبا کې هم بیاځلي وکارول شوې او نوې ټاپې هم پرې ورزیاتې شوې. <ref>{{Cite book|vauthors=Killingray D, Phillips H|url=https://books.google.com/books?id=k79_8QX8n44C|title=The Spanish Influenza Pandemic of 1918-1919: New Perspectives|date=2 September 2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-56640-2|quote=In the popular mind calamities often need to have their origin and cause identified and other countries or peoples credited with blame. This xenophobic response has been common in Europe, that impulse to blame others or the silent places of the Asian heartlands for the source of disease.}}</ref><ref name="Hoppe">{{cite journal|vauthors=Hoppe T|title="Spanish Flu": When Infectious Disease Names Blur Origins and Stigmatize Those Infected|journal=American Journal of Public Health|volume=108|issue=11|pages=1462–1464|date=November 2018|pmid=30252513|pmc=6187801|doi=10.2105/AJPH.2018.304645}}</ref><ref name="Müller">{{Cite journal|vauthors=Bax D|year=2020|issue=13|title=Pandemie – Welt im Fieber|trans-title=Pandemic - World in Fever|url=https://www.freitag.de/autoren/der-freitag/welt-im-fieber|access-date=31 July 2021|website=www.freitag.de|language=de|quote=In Großbritannien wurde die Krankheit dagegen als 'Flandrische Grippe' bezeichnet, weil sich viele —en in den Schützengräben von Flandern ansteckten.|trans-quote=In Britain, on the other hand, the disease was called the 'Flanders flu' because many soldiers became infected in the trenches of Flanders.}}</ref><ref>{{Cite book|vauthors=Reynolds JR|url=https://books.google.com/books?id=XOBDAQAAMAAJ&q=the+Germans+,+the+Russian+pest&pg=PA31|title=A System of Medicine|date=1866|volume=1|pages=30–31|publisher=Macmillan|quote=One is, that every epidemic owns one unknown source, whence it spreads; each nation, in turn, attributing to its neighbour from whom it derived the disease, the unenviable honour of originating it. Thus the Italians have termed it the German disease; the Germans, the Russian pest; the Russians, the Chinese Catarrh;}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Editorials: La Grippe|url=https://books.google.com/books?id=87tXAAAAMAAJ&q=%22Like+every+other+disease+about+whose+pathology+we+know+very+little,%22&pg=PA217|journal=Gaillard's Medical Journal|date=January 1890|veditors=Harrison MA, Claiborne JH Jr|volume=50|page=217|quote=The outbreak immediately preceding the present one was in 1879, and has been well described by Da Costa. Like every other disease about whose pathology we know very little, this malady has not a scientifically correct name, but at different times and in different countries has received names which are almost purely local; thus the Russians have called it the Chinese catarrh, because it has often invaded Russia from China. The Germans call it the Russian pest, while the Italians in turn call it the German disease.}}</ref><ref name="Davis">{{Cite book|vauthors=Davis KC|url=https://www.worldcat.org/oclc/1034984776|title=More deadly than war : the hidden history of the Spanish flu and the First World War|date=2018|isbn=978-1-250-14512-3|edition=First|location=New York|oclc=1034984776|quote=The Russians called it the Chinese flu. In Japan, it was wrestler's fever. In South Africa, it was known as either the white man's sickness or kaffersiekte blacks' disease. Soldiers fighting in the Great War called it the three-day fever—a highly inaccurate description—and when it first struck in the spring of 1918, German soldiers called it Flanders fever, after one of the war's most notorious and deadly battlefields}}</ref> ==== 'هسپانوۍ' انفلونزا ==== له هسپانې نه بهر ډېر ژر دا ناروغي د 'هسپانوۍ انفلونزا' په ناسم نامه ونومول شوه. د ۱۹۱۸ز کال د جون په ۲یمه نېټه د لندن ده ټایمز ورځپاڼې د یوه خبر عنوان څه داسې و "هسپانوۍ وبا،" او لیکلي يې وو چې په مادرید کې "د یوې نامعلومې ناروغۍ...چې ښکاره د والګي ځانګړنې لري" ، له امله د ۱۰۰۰۰۰نه ډېر خلک قرباني شوي دي"، پرته له دې چې په نېغ ډول "هسپانوۍ انفلونزا" ته ګوته ونیسي. درې اوونۍ وروسته بیا ټایمز راپور ورکړ چې، "هر څوک نن فکر کوي چې دا 'هسپانوۍ' انفلونزا ده." درې ورځې له هغه وروسته د "هسپانوۍ انفلونزا" د مخنیوي لپاره د فارمامینټ (Formamint) ګولیو لپاره په ده ټایمز (The Times) ورځپاڼه کې سوداګریز اعلان خپور شو. کله چې دا خبر مسکو ته ورسېد، پراوډا اعلان وکړ، " Ispánka(هسپانوۍ مېرمن) په ښار کې ده،" چې بیا همدا 'هسپانوۍ مېرمن' يې یو بل عام نوم شو. <ref>{{Cite news|author=Own Correspondent|date=2 June 1918|title=The Spanish Epidemic|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1918-06-03/5/10.html|access-date=29 July 2021|quote=The unknown disease which appeared in Madrid a fortnight ago spread with remarkable rapidity.... It is reported that there are well over 100,000 victims in Madrid alone.... Although the disease is clearly of a gripal character...}}</ref><ref>{{Cite news|date=25 June 1918|title=The Spanish Influenza; A Sufferer's Symptoms.|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1918-06-25/9/16.html|access-date=29 July 2021}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 June 1918|title=Public Notice; 'Spanish Influenza' Epidemic|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1918-06-28/8/4.html|access-date=11 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Eat More Onions!|date=13 September 2018|vauthors=Arnold C|url=https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/eat-more-onions|access-date=12 August 2021|website=Lapham’s Quarterly|language=en|quote=daily newspapers carried an increasing number of advertisements for influenza-related remedies as drug companies played on the anxieties of readers and reaped the benefits. From the Times of London to the Washington Post, page after page was filled with dozens of advertisements for preventive measures and over-the-counter remedies. 'Influenza!' proclaimed an advert extolling the virtues of Formamint lozenges.}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 April 2018|vauthors=Daniels R|title=In Search of an Enigma: The "Spanish Lady"|url=http://www.historyofnimr.org.uk:80/mill-hill-essays/essays-yearly-volumes/1998-2/in-search-of-an-enigma-the-spanish-lady/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429101734/http://www.historyofnimr.org.uk/mill-hill-essays/essays-yearly-volumes/1998-2/in-search-of-an-enigma-the-spanish-lady/|archive-date=29 April 2018|access-date=9 August 2021|website=NIMR History|via=web.archive.org|orig-date=1998 Mill Hill Essays|quote=In turn, when Russia reported on the situation in Moscow, Pravda printed "Ispanka (The Spanish Lady) is in town" and the name has stuck.|url-status=live}}</ref>{{sfn|Galvin|2007}}{{sfn|Porras-Gallo|Davis|2014|p=51}} دا ناروغي له هسپانيې نه خپره شوې نه ده، خو راپور يې ترې خپو شو، ځکه د جګړې پر مهال په جنګ کې د ښکېلو هېوادونو له خوا سانسور شته و. هسپانیه یو ناپلوی هېواد و او د جګړه ییز چمتووالي ظواهرو ته يې اندېښنه نه لرله او د لوړې روحيې ساتلو لپاره يې د جګړې د مهال تبلیغاتي ماشین ته اړتیا نه درلوده، نو همدا و چې ورځپاڼو يې په آزاده توګه د دې وبا د اغېزو په اړه راپورونه ورکړل او ان د هسپانيې د پاچا دیارلسم الفونسو د ناروغۍ خبر يې خپور کړ او په دې توګه هسپانیه د دې وبا جوته سیمه شوه. سانسور دومره اغېزمن و چې د هسپانیې روغتیايي چارواکي خبر نه وو چې ګاونډي هېوادونه یې هم په ورته ډول اغېزمن شوي دي. <ref name="Spain">{{cite journal|vauthors=Trilla A, Trilla G, Daer C|title=The 1918 "Spanish flu" in Spain|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2008-09-01_47_5/page/668|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=47|issue=5|pages=668–73|date=September 2008|pmid=18652556|doi=10.1086/590567}}</ref><ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127100727/http://www.channel4.com/news/articles/world/spanish%20flu%20facts/111285|archive-date=27 January 2010|url=http://www.channel4.com/news/articles/world/spanish%20flu%20facts/111285|website=Channel&nbsp;4 News|title=Spanish flu facts}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Anderson S|title=Analysis of Spanish flu cases in 1918–1920 suggests transfusions might help in bird flu pandemic|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/acop-aos082806.php|publisher=[[American College of Physicians]]|access-date=2 October 2011|date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125222223/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/acop-aos082806.php|archive-date=25 November 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="Economist">{{Cite news|title=The centenary of the 20th century's worst catastrophe|vauthors=Spinney L|series=Science & technology|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2018/09/29/the-centenary-of-the-20th-centurys-worst-catastrophe|year=2018b|date=29 September 2018|access-date=3 August 2021|issn=0013-0613|quote=On June 29th 1918 Martín Salazar, Spain's inspector-general of health, stood up in front of the Royal Academy of Medicine in Madrid. He declared, not without embarrassment, that the disease which was ravaging his country was to be found nowhere else in Europe. In fact, that was not true. The illness in question, influenza, had been sowing misery in France and Britain for weeks, and in America for longer, but Salazar did not know this because the governments of those countries, a group then at war with Germany and its allies, had made strenuous efforts to suppress such potentially morale-damaging news.}}</ref>{{sfn|Barry|2004|p=171}} د ۱۹۱۸ز کال په اکتوبر میاشت کې د امریکا طبي انجمن ژورنال (Journal of the American Medical Association) ته د ماډریډ په لیک "Madrid Letter" کې هسپانوي چارواکو خپل اعتراض داسې وړاندې کړ، "موږ په ډېرې حیرانۍ سره خبر شوو چې دا ناروغي په نورو هېوادونو کې ویجاړونکې اغېزې لري او خلک يې 'هسپانوی والګی' بولی. او د څه لپاره هسپانوی؟ ...دا وبا په هسپانیه کې راټوکېدلې نه ده، او دا خبره باید د تاریخي اثبات لپاره ثبت کړل شي،."خو وړاندې له دې چې دا لیک خپور شي، د صربستان ورځپاڼې (کورفو Corfu) ولیکل، "ګڼو هېوادونو د دې تپل شوي مېلمه سرچینه یو پر بل وراړولې ده..."<ref name="VojnosanitetskiPregled2">{{Cite journal|vauthors=Radusin M|date=September 2012|title=The Spanish flu – Part I: the first wave|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23050410|journal=Vojnosanitetski Pregled|volume=69|issue=9|pages=812–817|issn=0042-8450|pmid=23050410|quote='The Serbian Newspaper' wrote in the period October 23 / November 5, 1918 at the peak of the second, deadliest wave of the pandemic: 'Various countries have been assigning the origin of this imposing guest to each other for quite some time, and at one point in time they agreed to assign its origin to the kind and neutral Spain, which had been fighting off this honour just as much as German submarines, so imposing in their search for hospitality off Spanish shores.'}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://books.google.com/books?id=iohMAQAAMAAJ&q=%22we+were+surprised+to+learn+that+the+disease+was+making+ravages+in+other+countries+,+and+that+people+there+were+calling+it+the+%22+Spanish+grip+.+%E2%80%9D+And+wherefore+Spanish+&pg=PA1594|title=Madrid Letter|journal=[[Journal of the American Medical Association]]|date=9 November 1918|volume=71|issue=19|page=1594}}</ref> == سرچینې == 7g9fqtu6c3pnr0kbkvtesbloc1mr70w 0 59181 371223 367607 2026-11-08T18:49:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371223 wikitext text/x-wiki '''د مخابراتو تاریخچه''' په افریقا، اسیا او امریکا کې د لوګي د سېګنال [د مخابراتو پخوانی ډول چې د خطر د پیغام رسولو یا د خلکو د راټولولو لپاره کارول کېده] او ډهولونو په وهلو پیل شوه. په ۱۷۹۰یمه لسیزه کې په اروپا کې لومړنيو ثابتو سمافور سیستمونو [د مخابراتي اړیکو د ټينګولو یو سیستم دی] په کار پیل وکړ. تر ۱۸۳۰ کال پورې برېښنايي مخابراتي سیستمونه هم را څرګند شول. په دې مقاله کې د مخابراتو او هغو کسانو تاریخچه بیانېږي چې د مخابراتي سیستمونو په جوړولو کې یې مرسته کړې. د مخابراتو تاریخچه د اړیکو د لویې تاریخچې یوه مهمه برخه ده. == لرغوني سیستمونه او نوري تلګراف == په لومړنیو مخابراتو کې د لوګي سېګنالونه او ډهول وهل شامل وو. ډهولونه په افریقا او د لوګي سېګنالونه په شمالي امریکا او [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې کارېدل. د تصور برعکس، دا سیستمونه یوازې د نظامي اډې د شتون اعلانولو لپاره کارېدل.<ref>{{cite web|url=http://www.inquiry.net/outdoor/native/sign/smoke-signal.htm|title=Native American Smoke Signals|first=William|last=Tomkins|year=2005|access-date=2022-01-16|archive-date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729192037/http://www.inquiry.net/outdoor/native/sign/smoke-signal.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.si.umich.edu/chico/instrument/pages/tlkdrum_gnrl.html|title=Talking Drums|archive-url=https://web.archive.org/web/20060910172613/http://www.si.umich.edu/chico/instrument/pages/tlkdrum_gnrl.html|archive-date=2006-09-10|website=Instrument Encyclopedia, Cultural Heritage for Community Outreach|year=1996}}</ref> کورنۍ کوترې د تاریخ په اوږدو کې کله ناکله د بېلابېلو فرهنګونو له‌خوا کارول شوې دي. د کوترې پست ایراني/فارسي ریښه لري او بیا وروسته رومیانو له پوځ سره د مرستې لپاره هم کارولې دي. <ref name="Levi">{{cite book|last=Levi|first=Wendell|title=The Pigeon|year=1977|publisher=Levi Publishing Co, Inc|location=Sumter, S.C.|isbn=0853900132}}</ref> د یونان سمافور هایدرولیک سیستمونه تر میلاد وړاندې د څلورمې پېړۍ په لومړیو کې کارول شوي دي. هایدرولیک سمافورونه چې له اوبو د ډکو لوښو او بصري سېګنالونو په مرسته یې کار کاوه، د نوري تلګراف په توګه کارول کېدل. دغه سیستمونه د ډېرو کمو هغو پیغامونو لپاره کارول کېدای شوای چې له وړاندې به مشخص شوي وو او د ټولو نوري تلګرافونو په څېر یوازې د ښه لید په شرایطو کې د کارېدلو وړ وو.  <ref name="Lahanas">{{cite web|last=Lahanas|first=Michael|url=http://www.mlahanas.de/Greeks/Communication.htm|title=Ancient Greek Communication Methods|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102224501/http://www.mlahanas.de/Greeks/Communication.htm|archive-date=2014-11-02|website=Mlahanas.de|access-date=14 July 2009}}</ref> په منځنیو پېړیو کې بیکن ځنځیرونه [د څارنې څلي] معمولاً د غونډیو پر سرونو د سېګنال لېږدولو د وسیلې په توګه کارول کېدل. د دغو ځنځیرونو ستونزه دا وه چې یوازې یو بېټ معلومات یې لېږدولی شوای، ځکه نو د «دښمن ولیدل شو» پیغام پر معنا باید له وړاندې هوکړه شوې وای. د دغې مهمې استفادې یوه بېلګه د [[اسپانیا]] جنګي بېړۍ وې، کله به چې د سمندري څلي یوه ځنځیر له پلېموت [د انګلنډ په سوېل کې د یوه ښار او بندر نوم دی] څخه لندن ته سېګنال ولېږه، دا د اسپانیا د جنګي بېړیو د ننوتلو په معنا و. <ref>{{cite web|first=David|last=Ross|url=http://www.britainexpress.com/History/tudor/armada.htm|title=The Spanish Armada|website=Britain Express|date=October 2008}}</ref><ref>{{cite book|last=Wenzlhuemer|title=Connecting the Nineteenth-Century World|year=2013|pages=63–64|isbn=9781139177986|doi=10.1017/CBO9781139177986}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chappe.ec-lyon.fr/|title=Les Télégraphes Chappe|archive-url=https://web.archive.org/web/20110317051817/http://chappe.ec-lyon.fr/|archive-date=2011-03-17|first=Cédrick|last=Chatenet|website=l'Ecole Centrale de Lyon|year=2003}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/itudoc/gs/promo/tsb/88192.pdf|title=CCIT/ITU-T 50 Years of Excellence|website=International Telecommunication Union|year=2006}}</ref> == برېښنايي تلګراف == د برېښنايي اړیکو اړوند ازمایښتونه چې په پیل کې بریالي نه وو، د ۱۷۲۶ کال په شاوخوا کې پیل شول. په دغه کار کې د لاپلاس، امپیر او ګاوس په څېر ځينې ساینس پوهان ښکېل وو. لومړنی کاري تلګراف په ۱۸۱۶ کال کې فرانسېس رونالډز جوړ کړ چې ساکنه برېښنا يې په کې وکاروله.  چارلېز ویټسټون او ویلیام فاټرګېل کوک د پنځو ستنو او شپږو سیمونو یو سیستم جوړ کړ چې په ۱۸۳۸ کال کې ترې سوداګریزه استفاده پیل شوه. په دغه سیستم کې د ستنو له کږېدلو څخه د پیغامونو د ښکارولو لپاره استفاده کېده او د ۱۸۳۹ کال د اپرېل میاشتې په ۹مه نېټه یې په څه باندې یوویشت کیلومتره ساحه کې پر کار پیل وکړ. ویټسون او کوک دغه سیستم کومه نوې دستګاه نه بلله، بلکې دا یې «په الکترو مقناطیسي تلګراف کې پرمختګ» باله. <ref name="Harvard1">{{cite web|last=Jones|first=R. Victor|url=http://people.seas.harvard.edu/~jones/cscie129/images/history/von_Soem.html|title=Samuel Thomas von Sömmerring's "Space Multiplexed" Electrochemical Telegraph (1808-10)|website=Harvard|access-date=2022-01-16|تاريخ الأرشيف=2012-10-11|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121011042334/http://people.seas.harvard.edu/~jones/cscie129/images/history/von_Soem.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2012-10-11|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20121011042334/http://people.seas.harvard.edu/~jones/cscie129/images/history/von_Soem.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20121011042334/http://people.seas.harvard.edu/~jones/cscie129/images/history/von_Soem.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011042334/http://people.seas.harvard.edu/~jones/cscie129/images/history/von_Soem.html}} {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Oxc7AAAAMAAJ&q=Semaphore+to+Satellite,Published+by+the+International+Telecommunication+Union,+Geneva+1965|title=Semaphore to Satellite|publisher=International Telecommunication Union|location=Geneva|year=1965}}</ref> په ۱۸۵۱ کال کې په ټول انګلیسي کانال کې تر سمندر لاندې کېبل وغځول شو چې سیم یې په «کوټا پيرکا» پوښلی و. په ۱۸۵۷ او ۱۸۵۸ کلونو کې تر اتلانتیک سمندر لاندې نصب شوي کېبل یوازې د څو ورځو او اونیو لپاره کار وکړ. د یوه ځای‌ناستي لین د جوړولو پروژه د امریکا د کورنۍ جګړې له امله پنځه کاله وځنډېده. تر اتلانتیک غاړې هاخوا د تلګراف لومړنی بریالی کېبل د ۱۸۶۶ کال د جولای میاشتې په ۲۷مه نېټه بشپړ شو او د لومړي ځل لپاره یې تر اتلانتیک هاخوا مخابراتي اړیکې ممکنې کړې. <ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|url=https://archive.org/details/sirfrancisronald0000rona|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London}}</ref> == ټېلېفون == برېښنايي تېلېفون په ۱۸۷۰یمه لسیزه کې د هارمونیک (څو سېګنالي) ټلګراف د لومړي کار پر اساس اختراع شو. د لومړي سوداګریز ټېلېفون خدمات په ۱۸۷۸ او ۱۸۷۹ کلونو کې د اتلانتیک دواړو غاړو ته د متحدو ایالتونو په نیوهون او کانکتیکات ښارونو کې او د بریتانیا په لندن او انګلستان کې پیل شول. الکساندر ګراهام بېل د هغه ټېلېفون د اصلي امتیاز څښتن و چې په دواړو هېوادونو کې د دغه ډول خدماتو لپاره اړین و. د برېښنايي ټېلېفون د دستګاوو او ډولونو لپاره نور ټول اختراعات له دې اصلي اختراع څخه پیلېدل. د برېښنايي ټېلېفون د اختراع پر کرېډېټ څو ځله بحثونه شوي او وخت ناوخت د دې موضوع پر سر نوي بحثونه کېږي. نور لوی اختراعات لکه رادیو، تلویزیون، د رڼا ګروپ او ډيجیټل کمپیوټر وو، بېلابېلو مخترعانو د سیم له لارې د غږ د لېږد په برخه کې مخکښ ازمایښتونه کړي او وروسته یې د یو بل نظریې پراخې کړې دي. اصلي نوښتګران الکساندر ګراهام بېل او ګاډنیر ګرین هوبارډ وو چې په امریکا کې یې د بېل ټېلېفون شرکت په نامه د لومړي ځل لپاره د ټېلېفون شرکت جوړ کړ چې وروسته پر امریکايي ټېلېفون او ټلګراف (AT&T) بدل شو او دا د نړۍ په کچه د ټېلېفون تر ټولو ستر شرکت و. <ref name="Brown">{{cite book|last=Brown|first=Travis|title=Historical first patents: the first United States patent for many everyday things|publisher=Scarecrow Press|location=University of Michigan|year=1994|edition=illustrated|pages=[https://archive.org/details/historicalfirstp0000brow/page/179 179]|isbn=978-0-8108-2898-8|url=https://archive.org/details/historicalfirstp0000brow|url-access=registration}}</ref> د ټېلېفون ټکنالوژۍ د سوداګرۍ د لومړنیو خدماتو تر څرګندېدو وروسته په چټکۍ وده وکړه او د ۱۸۸۰یمې لسیزې په منځنیو کلونو کې د ښارونو تر منځ د لینونو په جوړېدو سره د متحدو ایالتونو په ټولو لویو ښارونو کې د ټېلېفون خدمات پیل شول. د لویو وچو تر منځ لومړۍ ټېلېفوني اړیکه د ۱۹۱۵ کال د جنورۍ میاشتې په ۲۵مه نېټه ټینګه وشوه. تر اتلانتیک هاخوا د ۱۹۲۷ کال د جنورۍ میاشتې تر ۷مې نېټې پورې د خلکو لپاره صوتي اړیکه ناممکنه وه، خو هغه مهال ممکنه شوه چې د رادیو په مرسته اړیکه رامنځته شوه. هغه مهال د کېبل له لارې هېڅ ډول اړیکه نه وه موجوده، تر دې چې د ۱۹۵۶ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۵مه نېټه TAT-1 پرانیستل شو او ۳۶ ټېلېفون سرکټونه یې وړاندې کول. <ref>{{cite web|url=http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|title=Connected Earth: The telephone|website=BT|year=2006|access-date=2022-01-16|تاريخ الأرشيف=2008-12-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081221151108/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2008-12-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081221151108/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081221151108/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221151108/http://www.connected-earth.com/Galleries/Telecommunicationsage/Thetelephone/index.htm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.att.com/history/milestones.html|title=History of AT&T|year=2006|access-date=2022-01-16|تاريخ الأرشيف=2008-09-06|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2008-09-06|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906003711/http://www.att.com/history/milestones.html}}</ref><ref>{{cite journal|last=Page|first=Arthur W.|date=January 1906|title=Communication By Wire And 'Wireless': The Wonders of Telegraph and Telephone|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=XIII|pages=8408–8422|url=https://books.google.com/books?id=3IfNAAAAMAAJ&pg=PA8408|access-date=2009-07-10}}</ref><ref>{{Citation|website=History|title=First Transatlantic Telephone Call|url=https://www.history.com/topics/inventions/first-transatlantic-telephone-call-video|language=en|access-date=2019-03-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atlantic-cable.com/Cables/CableTimeLine/index1951.htm|title=History of the Atlantic Cable & Submarine Telegraphy|first=Bill|last=Glover|year=2006}}</ref> په ۱۸۸۰ کال کې «بېل» او همکار مخترع یې «چارلېز سومنر ټېنټر» د برابرو شویو نوري وړانګو له لارې چې د فوتونونو په مرسته خپرېدې، د نړۍ لومړنۍ بې‌لینه اړیکه ټینګه کړه. د اختراع علمي اصول یې د څو لسیزو لپاره ونه کارېدل، خو بیا د لومړي ځل لپاره په نظامي او نوري فایبر اړیکو کې وکارېدل. تر انتلانتیک هاخوا لومړی کېبل (چې په لسګونو الکترونیکي پياوړي‌کوونکي په کې موجود وو) تر ۱۹۵۶ کال پورې عملي نه‌شو، دا فضا ته د لومړۍ سوداګریزې مخابراتي سپوږمکۍ « Telstar» تر توغول کېدو شپږ کاله وړاندې وخت و.  <ref>{{cite book|first=Arthur C.|last=Clarke|url=https://books.google.com/books?id=L2UNAQAAIAAJ|title=Voice Across the Sea|publisher=Harper & Brothers|location=New York City|year=1958|isbn=9780860020684}}</ref> == رادیو او تلویزیون == له ۱۸۴۹ کال راهیسې د ګڼو کلونو په جریان کې ایټالوي مخترع ګوګلیلمو مارکوني د مخابراتو لپاره د رادیويي څپو پر نوې کشف شوې پدیدې کار وکړ او د دغې پدیدې په کارولو سره یې د بې‌لینه ټلګراف لومړنی سیستم جوړ کړ. د ۱۹۰۱ کال په ډسمبر میاشت کې يې د «سنټ جانز» د «نیوفونډلنډ« او د «پولډو» د «کورنوال» (انګلستان) تر منځ بې‌لینه اړیکه ټينګه کړه او په ۱۹۰۹ کال کې یې (له کارل براون سره یوځای) د فزیک د نوبل جایزه وګټله. په ۱۹۰۰ کال کې ریجنلډ فیسینډن وکولای شول چې د انسان غږ په بې‌لینه ډول ولېږدوي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C&q=British+High+Court+upheld+patent+7777&pg=PA161|title=Icons of invention: the makers of the modern world from Gutenberg to Gates|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=9780313347436|access-date=August 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla Biography|first=Ljubo|last=Vujovic|website=Tesla Memorial Society of New York|year=1998}}</ref> د ملي مېتر څپو اړیکې د لومړي ځل لپاره د بنګالي فزیک‌ پوه «جاګاډېش چاندرا بوس» له‌خوا په ۱۸۹۴-۱۸۹۶ کلونو کې وڅېړل شوې، دی په خپلو ازمایښتونو کې تر ټولو لوړې فرېکونسۍ ته تر ۶۰ ګېګاهرټز پورې ورسېد. ده د رادیویي څپو د تشیخص لپاره د نیمه هادي نښلوونکو کارول هغه وخت مطرح کړل چې په ۱۹۰۱ کال کې یې د رادیویي کرېسټال د نیوونکي اختراع ثبت کړه. <ref name="emerson">{{cite journal|last=Emerson|first=D. T.|title=The work of Jagadis Chandra Bose: 100 years of MM-wave research|journal=IEEE Transactions on Microwave Theory and Research|volume=45|issue=12|pages=2267–2273|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=09Zsv97IH1MC&pg=PA88|doi=10.1109/MWSYM.1997.602853|isbn=9780986488511|bibcode=1997imsd.conf..553E|s2cid=9039614}}</ref><ref>{{cite web|title=Milestones: First Millimeter-wave Communication Experiments by J.C. Bose, 1894-96|url=https://ethw.org/Milestones:First_Millimeter-wave_Communication_Experiments_by_J.C._Bose,_1894-96|website=[[List of IEEE milestones]]|publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]]|access-date=1 October 2019}}</ref><ref name="computerhistory-timeline">{{cite web|title=Timeline|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/timeline/|website=The Silicon Engine|publisher=[[Computer History Museum]]|access-date=22 August 2019}}</ref><ref name="computerhistory-1901">{{cite web|title=1901: Semiconductor Rectifiers Patented as "Cat's Whisker" Detectors|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/semiconductor-rectifiers-patented-as-cats-whisker-detectors/|website=The Silicon Engine|publisher=[[Computer History Museum]]|access-date=23 August 2019}}</ref> د پېړۍ تر نیمايي وروسته د کوکسیال کېبل او د رادیو د لنډو څپو انتونونو تلویزیوني شبکو ته ان په لویو هېوادونو کې د خپرېدو زمینه برابره کړه.<ref name="nhk.or.jp">{{cite web|url=http://www.nhk.or.jp/strl/aboutstrl/evolution-of-tv-en/p05/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101180643/http://www.nhk.or.jp/strl/aboutstrl/evolution-of-tv-en/p05/|archive-date=2016-01-01|title=Kenjiro Takayanagi: The Father of Japanese Television|website=NHK (Japan Broadcasting Corporation)|year=2002|access-date=2009-05-23}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wQhlFaxDwrsC&pg=PA220|title=High Above: The untold story of Astra, Europe's leading satellite company|date=28 August 2011|page=220|publisher=Springer Science+Business Media|isbn=9783642120091}}</ref><ref name="abramson">{{cite book|first=Albert|last=Abramson|title=Zworykin, Pioneer of Television|url=https://archive.org/details/zworykinpioneero0000abra|publisher=University of Illinois Press|year=1995|page=[https://archive.org/details/zworykinpioneero0000abra/page/231 231]|isbn=0-252-02104-5}}</ref><ref name="ieee">{{cite web|url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:Development_of_Electronic_Television,_1924-1941|title=Milestones:Development of Electronic Television, 1924-1941|access-date=December 11, 2015}}</ref> == سرچینې == 6340qtzmf0e39okcgqhgdhgsam60mbe 0 59185 370969 354118 2026-11-08T15:01:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370969 wikitext text/x-wiki هندوشاهي (چې د هندوشاه، اوړي شاهي، اډي شاهي، يا برهمن شاهي په نوم هم پېژندل کېږي: ۸۴۳ – ۱۰۲۶ز) هغه واکمنه کورنۍ وه چې د منځنيو پېړیو په لومړيو کې يې د هند په لويه وچه کې په کابل درې، ګندهارا او لويديځ پنجاب حاکميت درلود. د تېرو واکمنو په اړه تفصيلات له تاريخونو، سیکو او ډبرليکونو نه له دې امله راټول شوي دي چې د دوی د تاريخ اړوند متحده روايت په لاس کې نه شته. {{sfn|Sharma|2003}} == سکالرشیپ == استعماري پوهان – جيمز پرينسپ، الکساندر کانينګاهم، هنري ميرز اليوت، اډوارډ توماس او نورو – په لومړي ځل د هندو شاهي په اړه د وخت دود پيسې (سیکه) له نقطه نظره لیکنې خپرې کړې. د دې موضوع په اړه لومړۍ هراړخيزه نسخه په ۱۹۷۲ز کال کې د يوګندرا ميشرا له خوا خپره شوه، نوموړی د پټنا پوهنتون کې د تاريخ د څانګې يو پروفيسر و، خو هغه بايد د عربي- فارسي تاريخ په انګليسي ژباړه تکيه کړې وای. یو کال وروسته، دينا بانډو پانډی – د بنارس هندو پوهنتون کې د تاريخ هنر پروفيسر – د خپلې دوکتورا د تر لاسه کولو رساله خپره کړه، خو له اسلامي سرچينو او سیکو سره د چلند له تېروتنو نه ډکه وه. په لويه کې دا دواړه لېکنې منسوخې او ناسمې بلل کېږي.{{sfn|Rehman|1976|p=}}{{sfn|Khan|2017}} په ۱۹۷۹ز کال کې، عبدالرحمن د استراليا له ملي پوهنتون نه د«ارتور ليولين بشام» تر څارنې لاندې د ترک شاهي او هندو شاهي اړوند د «تاريخ، لرغون پېژندنې، د سیکې وهلو ، تاريخ او د لرغونو ليکونو د پېژندنې» دوکتورا تر لاسه کړه. دا کتاب له هماغه وخته په پراخه کچه خپور شوی دی او په دې موضوع کې د يوه اخځليک په توګه پېژندل کېږي. په ۲۰۱۰ز کال کې، مايکل ډبليومايستر-په يوپين پوهنتون کې د تاريخ پروفيسر-د شاهي د عبادتځای د معمارۍ اړوند يوه رساله خپره کړه، هغه د رحمان تر څآرنې لاندې په ګڼو څېړنيزو برخو کې کار کړی دی. په ۲۰۱۷ز کال کې، اعجاز خان د لستر پوهنتون د لرغوني تاريخ او لرغون پېژندنې له پوهنځي نه د «په شمال لويديځ پاکستان کې د هندو شاهيانو مشتېدو» پر موضوع د دوکتورا سند تر لاسه کړ.  {{sfn|Khan|2017}}{{sfn|Meister|2010}} == سرچينه == === ادبيات === د هندوشاهي له دربارونو نه هېڅ راز ادبيات نه دي پاتې. د ترک شاهانو په خلاف، يوازې تیت او پرک معلومات د ګاونډيو ځواکونو له تاريخ نه تر لاسه کېدای شي – لکه [[کشمير]] او غزنوي. له کشميري نه د کلهانا «راجاتارانګيني» (۱۱۴۸-۱۱۴۹ز) يوازينۍ موجوده سرچينه ده. له غزنوي نه موږ د البيروني تاريخ الهند (۱۰۳۰ز)، د ابو الفضل البيهقي، تاريخ البيهقي (د يوولسمې پېړۍ وروستي)، د ابوسعيد ګرديزي زين الاخبار او د العطبي کتاب يميني (۱۰۲۰ز) لرو.{{sfn|Khan|2017}}{{sfn|Khan|2017}}{{sfn|Rehman|1976|p=}}{{sfn|Rehman|1976|p=89}} === سیکې === له سیند نه نيولې بيا تر شمال ختيځې [[اروپا]] پورې په ګڼو سيمو کې د واکمنو سیکې موندل شوې دي. د ترک شاهي دودونو نه وروسته، په دې سیکو کې شخصي نومونه نه وو ياد شوي، بلکې عام القاب يادېدل، کوم چې (له تمې سره سم) د شته ادبياتو او موضوعاتو په پيدا کولو سره نه برابريږي.{{sfn|Rehman|1976|p=}}{{sfn|Rehman|1976|p=}}{{sfn|Khan|2017|p=23}}{{sfn|Flood|2018|p=38}}{{sfn|Flood|2018|p=25}} === کيندنې او لرغون پېژندنه === د قايد اعظم پوهنتون ای.ار رحمان او احمد حسن داني د ۱۹۶۰ز کلونو په وروستيو کې نيمګړې سيمه ييزې ارزونې وکړې. له دې وروسته په پاکستان کې د لرغون پېژندنې ايټالوي ماموريت (IAMP) د سوات په دننه او شا اوخوا سيمو کې پراخې او هر اړخيزې ارزونې وکړې. {{sfn|Khan|2017}}{{sfn|Khan|2017}} ډېر کم ډبرليکونه موندل شوي دي. ډېری يې په «اوده بانډه» کې موندل شوي، دا ډبرليکونه يا د عبادت ځايونو د دندو يادونه کوي او يا هم د بتانو په پښو کې اېښودل شوی دي. د پخواني ډول –د مير علي ډبرليک، دېوال ډبرليک، ديوايي ډبرليک، رتنمامانجري ډبرليک، ويکا ډبرليک، هونډ ډبرې ډبرليک، کامسواريدو ډبرليک، بريکوټ ډبرليک او ايسواره ډبرليک-د دې له ډلې ډېری يې په منځنيو پېړيو کې د ميده کولو د ډبرو په توګه د کارولو له امله مسخه شوي او يوازې د ډېرې کمې برخې رمزونه يې د سپړلو وړ دي. دويم ډول يې په پرتليز ډول زیات دي، خو د معلوماتو يوازې څو برخې ښودلای شي. دا ژبه په دقيق ډول يا له شاردا نه مخکې يا خپله شاردا ژبه ده. په دې ټولو کې د يو سموات يادونه شوې ده چې د ظالمکوټ د دوه ژبې ډبرليک پر بنسټ صفري کال يې له زېږد مخکې ۸۲۲ کال سره برابريږي؛ ګومان کېږي چې کالار د تاج پوشۍ پر مهال پيل کړې وه، کوم چې د منځنيو پېړيو پر مهال د [[هندوستان]] د ډېرو هندو واکمنو کورنيو دود و. د مسو د ځمکو ورکول او داسې نور تر اوسه مستند شوي نه دي.{{sfn|Rehman|1976|p=}}{{sfn|Rehman|1976|p=}}{{sfn|Khaw|2016}} == اصليت == د هندوشاهي د توکم پېژندنې شاليد په اړه تر دې دمه هېڅ هم قطعي او وروستي نه دي. مسعودي دا پاچا له راجپوت قبيلې بولي چې هغه ته «» ويل کېدل. اليوټ دا تن د «هاهاج» په ډول ژباړلی دی او کنينګهام هغه د جانجوا قوم نه بللی دی، چې د جوان-جوان خاقانات له زوزات نه وو؛ رحمان په دې اند شک کړی او د «جی.حاج» په توګه يې ژباړي چې دا د چاچ د نوم عربي شوې بڼه ده، د عربي تاريخ ليکنې پر بنسټ، دا نوم د شاهي د ځمکې نوم و. توماس دې ځانګړتياوو ته پاملرنه نه ده کړې او تر فولکلور پورې تړلی دی او دوی د بهټي زوزات بولي. {{sfn|Rehman|1976|p=48}} البيروني شاهيان برهمن بولي. د هغه  نظر د مسعودي د نظر پر خلاف دی –هغه دوی راجپوت بللي، چې راجپوت کشتريان يا ان له هغوی نه هم د ټيټې فرقې اړوند بلل کېږي – همدا راز، د کلهانا خلاف دی، د چا همعصرو چې کشتريان د هندوشاهيانو له زوزاته بللي دي. رحمان اټکل کړی، يا خو دا ادعا چې دوی برهمن دي. هغه وروستۍ انګازه ده، تر څو اصلي غصب ته توجيه پيدا کړي، يا دوی هغه له منځه تللي برهمن و چې د سلطنتي دندو د تر سره کولو پر مهال يې د فرقې (طبقې) له اصولو سره مخالفت کړی و. هغه چې فرشته يې يادونه کړې، چې د هندو شاهي پوځ تر ډېره بريده له خوخارانو نه جوړ و، رحمان په دې بارو دی چې د شاهي لپاره دا ناشونې نه ده چې د داسې يوې قبيلې اړوند و اوسي. د ۲۰۰۲ ز په خپرونه کې، رحمان د اوسنيو هندو اوسېدونکو په منځ کې دا ولسي روايات ومنل – چې له مسلمانو پاچايانو نه مخکې د دې سيمې پاچايان د هودو قبيلې اړوند وو – او وړانديز کوي چې دوی اودي اصليت درلود، هغه د خپلې ادعا د ثبوت لپاره د مشهورې سنوارما ډبرليک ته اشاره کوي. ميستر وايي چې: د رحمان استدلال د منلو وړ دی.  <ref>{{Cite journal|last=Meister|first=Michael W.|date=2005|title=The Problem of Platform Extensions at Kafirkot North|url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf|journal=Ancient Pakistan|volume=XVI|pages=41–48|access-date=2023-01-20|archive-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201184532/http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Rahman|2002a|p=41}} == رامنځ ته کېدل == له زېږد وروسته په ۸۱۵ ز کال کې د المامون په مشرۍ عباسيانو د ترکي شاهي د کابل څانګې ته ماتې ورکړه، کوم چې ترک شاهانو ته يوه سياسي سزا ورکول و، چا چې تر دې څه موده مخکې هڅه کړې وه، د خراسان د سرحدي ولسواليو واک په لاس کې واخلي. دوی نه يوازې دا چې د اسلام منلو ته اړ شول، بلکې اړ شول چې مهم ښارونه او سيمې هم خوشې کړي. له ګندهارا څانګې سره بله جګړه ډېره ژر پېښه شوه – هغه مهال کله چې خلافت د سیند سيند ته ورسېد – او له ماتې سره مخامخ شول. د دواړو سيمو د خپلواکۍ د حق په مقابل کې هر کال دروند خراج ورکول کېده. شاهي په لړزانده حالت کې و او له زېږد وروسته په ۸۲۲ ز کال کې لاګاتورمن د کالار په نوم د يوه برهمني وزير له خوا له دندې لرې کړای شو. د دې پېښې يوازينې تشرېح له البيروني نه تر لاسه شوې ده: د لاګاتارمن له خوا د خپلو اتباعو سره ناوړه چلند د دې لامل وګرځېد ،چې کالار ته ډېر شکايتونه وشي، چا چې په تصادفي ډول خزانه په لاس راوړې وه او په چټکتيا سره واک ته د رسېدو لاره څارله. کالار د سمون په موخه پاچا زنداني کړ او مخکې تر دې چې د تل لپاره تاج او تخت تر لاسه کړي، د دولت سرپرست وټاکل شو. په دې ډول «هندو شاهي» کورنۍ (زنبيليانو) ته لاره هواره شوه – چې د مامون له بريدونو زيانمن شوي نه و  او مخکې تر دې چې په هغه نښته کې ښکېل شي، چې په بشپړ ډول يې له منځه يووړل، د دوو نورو لسيزو لپاره يې هم واکمني وکړه. == سرچینې == sjay01z1hxat2egx7cpajex7o9squgi 0 59210 371185 370584 2026-11-08T18:18:05Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371185 wikitext text/x-wiki {{انسان پېژندنه}} '''د تاریخ څخه پخوا دوران''' چې د ادب څخه د پخوا تاریخ په نوم هم یادېږي د لومړنیو ډبرینو وسایلو د کارونې چې تقریباً ۳،۳ مېلیون کاله وړاندې د هومیني انسانانو له خوا کارول کېدل او د لیکلنې سیستمونو د اختراع تر منځ د بشري تاریخ دوره ده. د سمبولونو، نښانونو او انځورونو کارول د انسانانو په منځ کې ډېر پخوا څرګند شول، خو د لیکلنې لومړنی پېژندل شوی سیستم نږدې ۵۰۰۰ کاله وړاندې څرګند شو او د لیکلنې سیستمونو زرګونه کاله وخت ونیو ترڅو په پراخه کچه ومنل شي. د لیکلنې سیستمونه په ځینو بشري دودونو کې تر نولسمې پېړۍ پورې ونه کارول شول او په یو څو کې لا تر اوسه هم نه کارول کېږي. له همدې امله د تاریخ څخه د پخوا دوران پای په بېلابېلو ځایونو او ډېرو مختلفو نېټو کې پېښ شوی او دا اصطلاح لږ وخت د هغو ټولنو په اړه په بحث کې کارول کېږي چې د تاریخ څخه پخوا دوران یې نسبتاً وروستیو کې پای ته رسېدلی وي.  <ref>{{cite journal|date=1973|title=Prehistory as a Kind of History|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_spring-1973_3_4/page/733|jstor=202691|last1=McCall|first1=Daniel F.|last2=Struever|first2=Stuart|last3=Van Der Merwe|first3=Nicolaas J.|last4=Roe|first4=Derek|journal=The Journal of Interdisciplinary History|volume=3|issue=4|pages=733–739|doi=10.2307/202691}}</ref> په بین النهرین کې د سمر، د سند د درې تمدن او لرغونی مصر لومړني تمدنونه وو چې خپله لیکنه یې ترتیب کړه او تاریخي سوابق یې وساتل؛ دا لا مخکې د برونزو د دروان په لومړیو کې پېښ شول. ګاونډي تمدنونه لومړي ورپسې تمدونونه وو چې دا ډول سیستم یې ترتیب کړ. ډېر نور تمدنونه د اوسپنې د دوران په ترڅ کې د تاریخ څخه پخوا دوران پای ته ورسېدل. د دریو دورانونو سیستم چې د تاریخ څخه پخوا دوران په دریو برخو لکه ډبرې دوران او ورپسې د برونز دوران او اوسپنې دوران باندې د وېش سیستم دی د یورشیا او شمالي افریقا په ډېرو برخو کې کارول کېږي، خو عموماً د نړۍ په هغو برخو کې ، لکه اقیانوسیه، آسترالیا، په افریقا کې د جنوبي سهارا ډېرې سیمې او د امریکا، نه کارول کېږي چې هلته د کلکو فلزاتو کار په ناڅاپه توګه د یورشیایي کلتورونو د ځینو برخو له تماس څخه وارد شوی. د امریکا په وچه کې د څینو کولمبیایي-مخکې تمدنونو په استثنا، دې سیمو د ایوروشیایانو د راتګ څخه مخکې د لیکلنې پېچلي سیستمونه نه وو ترتیب کړي، نو د دوی د تاریخ څخه پخوا دوران نسبتاً وروستیو دورو ته رسېږي؛ د بېلګې په توګه، معمولا ۱۷۸۸ کال د استرالیا د تاریخ څخه پخوا دوران پای کڼل کېږي.     هغه دوره چې په اړه یې د نورو له خوا یو کلتور لیکل کېږي، خو د لیکلنې خپل سیسټم ته یې وده نه وي ورکړې اکثراً له تاریخ څخه وړاندې د انسان د مطالعې یا protohistory  په توګه پېژندل کېږي. د تعریف له مخې، د بشر د تاریخ څخه پخوا دوران نه هېڅ لیکل شوي سوابق نه شته، نو د تاریخ څخه پخوا دوران د توکو تاریخ ټاکنه ډېره ستوزمنه ده. تر نولسمې پېړۍ پورې د تاریخ ټاکنې لپاره روښانه تخنیکونو ته ښه وده نه وه ورکړل شوې.    <ref>{{cite web|title=Dictionary Entry|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|access-date=8 August 2017|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808114821/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|url-status=live}}</ref><ref>Graslund, Bo. 1987. ''The birth of prehistoric chronology.'' Cambridge:Cambridge University Press.</ref> دا موضو د بشر د تاریخ څخه پخوا دوران سره تړاو لري، هغه دوران چې د چلند او اناتومي له اړخه عصري انسانان د ثبت شوي تاریخ تر پیل پورې په لومړي ځل راڅرګند شول. له دې پخوانۍ دورې هم د " د تاریخ څخه د پخوا دورو" په نوم یادېږي؛ د ځمکې د ټولیز تاریخ او د انسانانو څخه مخکې د ژوند تاریخ لپاره جلا موضوعات شته دي.    == پیل == "د تاریخ څخه پخوا دوران" اصطلاح د کائناتو یا ځمکې له پیل راهیسې د وخت واټن ته کارو کېدای شي، اما زیاتره دا هغه دورې ته اشاره کوي چې ژوندي موجودات په ځمکه کې راڅرګند شول، یا حتی مشخصاً هغه وخت ته اشاره کوي چې د انسان په څېر مخلوقات راڅرګند شول.<ref name="fagan07">Fagan, Brian. 2007. ''World Prehistory: A brief introduction'' New York: Prentice-Hall, Seventh Edition, Chapter One</ref><ref name="renfrew">Renfrew, Colin. 2008. ''Prehistory: The Making of the Human Mind.'' New York: Modern Library</ref> === پای === هغه نېټه چې د تاریخ څخه د پخوا دوران پای په ګوته کوي معمولا د معاصر لیکل شوي تاریخي ثبت د ظهور په توګه تعریف کېږي. نو نېټه د یوې سیمې څخه تر بلې سیمې په پراخه کچه توپیر کوي او په هغه نېټه پورې اړه لري چې اړوند سوابق په ګټورې علمي سرچینې بدل شي. د بېلګې په توګه، په مصر کې عموماً منل کېږي چې د تاریخ څخه پخوا دوران شاوخوا له میلاد څخه مخکې په ۳۱۰۰ کال کې پای ته رسېدلی، پداسې حال کې چې په نوې ګینه کې  د تاریخ څخه پخوا دوران پای ډېر مخکې د ۱۸۷۰ کال لسیزه تعیین شوې ده، کله چې روسی انسان پېژندونکي نیکولای میکلوخو-مکلای څو کاله د بومي خلکو په منځ کې ژوند تېر کړ او د دوی د ژوند طریقه یې په یوه جامع مقاله کې بیان کړه. په اروپا کې د لرغوني یونان او لرغوني روم نسبتاً ښه مستند کلاسیک کلتورونو، نور ګاونډي کلتورونه لکه د سلتیان او تر لږ اندازې اتروریایان درلودل، چې لږ یا هېڅ لیکنه یې نه درلوده، اوس تاریخ پوهان باید پرېکړه وکړي چې په یوناني او رومي ادب کې د دې تاریخي کلتورونو لویې نا مناسبې شرحې ته څومره ارزښت ورکړي.    <ref>{{Cite book|title=World prehistory: a brief introduction|url=https://archive.org/details/worldprehistoryb0000faga_k9n5|last=Fagan|first=Brian|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-27910-5|edition=Ninth|location=London|page=[https://archive.org/details/worldprehistoryb0000faga_k9n5/page/8 8]|oclc=958480847}}</ref><ref>{{Cite book|title=A critical history of early Rome : from prehistory to the first Punic War|url=https://archive.org/details/criticalhistoryo0000fors|last=Forsythe|first=Gary|date=2005|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94029-1|location=Berkeley|pages=[https://archive.org/details/criticalhistoryo0000fors/page/12 12]|oclc=70728478}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Connah|first=Graham|date=2007-05-11|title=Historical Archaeology in Africa: An Appropriate Concept?|journal=African Archaeological Review|volume=24|issue=1–2|pages=35–40|doi=10.1007/s10437-007-9014-9|s2cid=161120240|issn=0263-0338}}</ref> == د وخت دورې == تاریخ پوهانو په یورشیا کې د بشر د تاریخ څخه د پخوا دوران د تقسیم بندی لپاره عموماً د دریو دورانونو سیستم کاروي، پداسې حال کې چې د انسان څخه د مخکې زمانو پوهان معمولا د جیولوژیکي وخت په اوږدو کې د ځمکې پوهنې واضح او روښانه سوابق او د هغې د تعریف شوي قشر اساس کاروي. د دریو دورانونو سیستم هغه دوران بندي ده چې د انسان د تاریخ څخه پخوا دوران په دریو پرله پسې دورو باندې وېشي:  چې د اړوند وسایل د جوړولو د موجودې تکنالوژۍ پر بنسټ نومول شوې: * د ډبرې دوران * د برونز دوران * د اوسپنې دوران<ref name="Minds">{{cite book|editor=Matthew Daniel Eddy|title=Prehistoric Minds: Human Origins as a Cultural Artefact|date=2011|publisher=Royal Society of London|url=https://www.academia.edu/3088568|access-date=2014-09-19|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401103717/https://www.academia.edu/3088568/Prehistoric_Minds_Human_Origins_as_a_Cultural_Artefact_1780_2010_London_Royal_Society_of_London_2011_|url-status=live}}</ref> === د اصطلاح تاریخچه === د "تاریخ څخه پخوا دوران" مفهوم د روښان اندۍ پر مهال د لرغونپوهانو په آثارو کې را منځ ته شو او دوی د هغو ټولنو د توضېح لپاره  د 'اولیه یا لومړنۍ' یا primitive  کلمه وکاروله چې د لیکل شوو اسنادو څخه یې مخکې شتون درلود. که څه هم په انګلیسي کې د تاریخ څخه پخوا دوران کلمه لومړی په ۱۸۳۶ کال کې په بهرنۍ دری میاشتنۍ بیاکتنه Foreign Quarterly Review کې وکارول شوه.   <ref>{{cite journal|last=Eddy|first=Matthew Daniel|title=The Line of Reason: Hugh Blair, Spatiality and the Progressive Structure of Language|journal=Notes and Records of the Royal Society|year=2011|volume=65|pages=9–24|url=https://www.academia.edu/1112084|doi=10.1098/rsnr.2010.0098|s2cid=190700715|access-date=2014-02-02|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401103717/https://www.academia.edu/1112084/_The_Line_of_Reason_Hugh_Blair_Spatiality_and_the_Progressive_Structure_of_Language_Notes_and_Records_of_the_Royal_Society_65_2011_9_24|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Eddy|first=Matthew Daniel|title=The Prehistoric Mind as a Historical Artefact|journal=Notes and Records of the Royal Society|year=2011|volume=65|pages=1–8|url=https://www.academia.edu/1130650|doi=10.1098/rsnr.2010.0097|doi-access=free|access-date=2014-02-02|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401103717/https://www.academia.edu/1130650/The_Prehistoric_Mind_as_a_Historical_Artefact_Notes_and_Records_of_the_Royal_Society_65_2011_1_8|url-status=dead}}</ref> د انسان څخه د مخکې دورې لپاره د جیولوژیکي وخت او د انسان د تاریخ څخه پخوا دوران لپاره د دریو دورانونو سیستم کارول، داسې یو سیستم دی چې د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د بریتانوي، آلماني او سکاندیناویاني انسان پوهانو، لرغونپوهانو، او لرغون آثارپوهانو په آثارو کې راڅرګند شو.   <ref name="Minds2">{{cite book|editor=Matthew Daniel Eddy|title=Prehistoric Minds: Human Origins as a Cultural Artefact|date=2011|publisher=Royal Society of London|url=https://www.academia.edu/3088568|access-date=2014-09-19|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401103717/https://www.academia.edu/3088568/Prehistoric_Minds_Human_Origins_as_a_Cultural_Artefact_1780_2010_London_Royal_Society_of_London_2011_|url-status=live}}</ref> == د څېړنې وسیله   == د تاریخ څخه د پخوا دوران لپاره د معلوماتو اصلي سرچینه لرغونپوهنه ده (د انسان پوهنې یوه څانګه)، خو ځینې پوهان د طبیعي او ټولنیزو علومو د شواهدو د ډېر کارولو په درشل کې دي. دا نظر د لرې تاریخ پلویانو له لوري بیان شوی.   <ref name="Iberia">The Prehistory of Iberia: Debating Early Social Stratification and the State edited by María Cruz Berrocal, Leonardo García Sanjuán, Antonio Gilman. Pg 36.</ref><ref name="Edge">''Historical Archaeology: Back from the Edge''. Edited by Pedro Paulo A. Funari, Martin Hall, Sian Jones. p. 8.{{ISBN?}}</ref><ref name="Pal">''Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook''. By Walter E. Ras. p. 49.{{ISBN?}}</ref> د انسان د تاریخ څخه د پخوا دوران لومړني څېړونکي لرغونپوهان او فزیکي انسان پوهان دي چې له کیندنو، جیولوژیکي او جغرافیایي سروې ګانو او نورو ساینسي شننو څخه کار اخلي ترڅو د لیکنې څخه پخوا او د نالیکلو خلکو طبیعت او چلند څرګند او تشرېح کړي. د بشري نفوس جنتیک پوهان او تاریخي ژبپوهان هم د دې پوښتنو لپاره ارزښتناکه نظري ونډه چمتو کوي. کلتوري انسان پوهان د ټولنیزې راکړې-ورکړې لپاره د شرایطو برابرولو کې مرسته کوي چې د هغې پر مټ د بشر نسب موضوعات د خلکو ترمنځ خورېږي او د هرې هغې موضوع شننې ته چې د بشر د تاریخ څخه پخوا شرایطو رامنځه ته کېږي، لاره هواروي. له همدې امله د تاریخ څخه د پخوا دوران په اړه معلومات د طبیعي او ټولنیزو علومو د پراخو ډولونو لکه انسان پوهنې، لرغونپوهنې، لرغونستورپوهنې، مقایسوي ژبپوهنې، بیولوژي، جیولوژي، مالیکولي جنتیک پوهنې، فوسیل پوهنې، پالینولوژي، فزیکي انسان پوهنې، او ډېر نورو له خوا چمتو کېږي.    <ref name="fagan072">Fagan, Brian. 2007. ''World Prehistory: A brief introduction'' New York: Prentice-Hall, Seventh Edition, Chapter One</ref><ref name="renfrew2">Renfrew, Colin. 2008. ''Prehistory: The Making of the Human Mind.'' New York: Modern Library</ref> د انسان د تاریخ د څخه پخوا دوران له تاریخ څخه نه یوازې د هغې د کرونولوژی (د پېښو لړۍ ترتیب) له مخې توپیر لري، بلکه په هغه تګلاره کې هم توپیر لري چې د نومول شوو ملتونو یا اشخاصو پر ځای د لرغون پوهنې د کلتورونو فعالیتونه تر بحث لاندې نسي. دا چې د لیکل شوو اسنادو په ځای د موادو پروسس، پاتې شونو او مصنوعي اثارو ته محدود دی نو ځکه د تاریخ څخه د پخوا دوران ناڅرګند دی. د دې له امله هغه مرجع اصطلاحات لکه "نایندرتال" یا "د اوسپنې دوران" چې د تاریخ څخه د پخوا پوهان یې کاروي، عصري عنوانونه دي چې تعریفونه یې ځینې وختونه د بحث وړ دي.  == سرچینې == a4kmezpx8a9cmhokz5l8ft5vjlkht58 0 59399 370965 276680 2026-11-08T14:57:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370965 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''هري ټایسون مور''' (د ۱۹۰۵ ز کال د نومبر ۱۵مه – د ۱۹۵۱ ز کال د ډسمبر ۲۵مه) یو افریقايي‌الاصله امریکايی روزونکی، د مدني حقونو د غورځنګ سرلاری رهبر، د فلوریډا ایالت په بروارډ کې د رنګین‌پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) د لومړۍ څانګې بنسټګر او د دغې ټولنې ایالتي مشر و. «هري ټایسون مور» او مېرمن یې «هریټ مور» چې هغه هم روزونکې وه، د ۱۹۵۱ ز کال د کرېسمېس په شپه د فلوریډا په میمز کې په خپل کور کې د ځای پر ځای شوي ماین قرباني شول. دا چې په ټیټوسویل کې ځايي روغتون د تور پوستو درملنه نه کوله، هري ټایسون د فلوریډا د سنفورډ شمال لوېدیځ لوري ته په ۳۰ مایله واټن کې د تور پوستانو نږدې روغتون ته په لاره ساه ورکړه. مېرمن یې هم ۹ ورځې وروسته د ۱۹۵۲ ز کال د جنورۍ په درېیمه نېټه د ټپونو له امله په همدغه روغتون کې مړه شوه. <ref name="pbs">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|title=PBS – Freedom Never Dies: The Story of Harry T. Moore|website=www.pbs.org|access-date=2018-02-27|archive-date=2019-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218114921/http://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|url-status=live}}</ref> د دوی د وژنې دوسیه، په ۱۹۵۱ او ۱۹۵۲ ز کلونو کې د فدرالو څېړنو ادارې (FBI) وڅېړله، خو هېڅوک یې په تړاو محاکمه نه شول. په دې اړه په ۱۹۷۰یمو او ۱۹۹۰یمو ز کلونو کې دوې نورې څېړنې هم وشوې. په ۲۰۰۵ ز او ۲۰۰۶ ز کلونو کې د ایالتي او عدلي طب څېړنو د کو کلوس کلان [په امریکا متحدو ایالتونو کې د سپین‌ پوستو، یهود ضدو، نژاد پالو، کاتولیک ضدو، بنسټ ‌پالو او نژادي نفرت ملاتړي خوځښت] څلور غړي د دې پېښې احتمالي عاملین وبلل چې هغه وخت ټول مړه شوي وو. «هري ټایسون مور» د (NAACP) لومړنی غړی او چارواکی و چې د مدني حقونو د فعالیت له امله ترور شو. دغه ښځه او مېړه لومړنۍ جوړه وه چې د غورځنګ له امله ووژل شول. «مور» د مدني حقونو د غورځنګ د دغه پړاو، لومړنی قرباني بلل کېږي چې دغه غورځنګ بیا په ۱۹۶۰مه لسیزه کې پراخ شو.<ref name="pbs" /><ref name="myfloridalegal.com">{{cite news|url=http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|title=Crist Announces Results of Harry T. Moore Murder Investigation|date=August 16, 2006|access-date=May 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106234735/http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|archive-date=January 6, 2007}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه او کورنۍ == «هري ټایسون مور» د ۱۹۰۵ ز کال  د نومبر په ۱۸مه نېټه د فلوریډا په هوسټون کې وزیږېد. دی د «جاني» او «روزا مور» یوازنی زوی و. پلار یې د «سيبورډ ایرلاین رېلروډ» (Seaboard Air Line Railroad) د اوبو د ذخیرو ساتونکی و او د کور په مخ کې یې یو کوچنی دوکان درلود. ټایسون چې کله ۹ کلن و، پلار یې ناروغ شو او په ۱۹۱۴ ز کال کې مړ شو. د هغه کونډې مېرمنې هڅه وکړه چې په یوازې ځان هر څه مدیریت کړي، هغې د پنبې په کرونده کې کار کاوه او د اونۍ په پای کې یې کوچنی دکان هم چلاوه. <ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|title=PBS - Freedom Never Dies: The Story of Harry T. Moore - Harry T. Moore - Moore's Bio|website=[[PBS]]|access-date=2017-08-29|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827151104/http://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|url-status=live}}</ref> ټایسون په «جکسون ویل» کې تر اوسېدو درې کاله وروسته، په ۱۹۱۹ز کال کې په سوواني ښار کې خپل کور ته را وګرځېد او د فلوریډا په یوه کالج کې یې د لېسې په زده‌کړو کې نوم لیکنه وکړه. «مور» په وروستیو څلورو کلونو کې په خپلو زده‌کړو کې ډېر بریالی و او ټولګیوالو یې د «دوکتور» لقب ورکړ. د ۱۹۲۵ ز کال په مې میاشت کې د ۱۹ کلنۍ په عمر له دغه کالج نه په عادي سند (په ابتدايي ټولګیو کې د تدریس لپاره) فارغ شو او د فلوريډا د کوکاو په برورډ ښار کې یې د ښوونکي دنده واخیسته. د دوو نورو کلونو لپاره یې په کوکاو کې د تور پوستو په یوازني ابتدايي ښوونځي کې څلورم ټولګی تدریساوه. په برورډ ښار کې د اوسېدو په لومړي کال له «هریټ ویډا سیمز» سره وپېژندل چې یوه جذابه ښځه وه (هغه ۲۳ کلنه وه او دی ایله ۲۰ کلن و). هغې په ښوونځي کې تدریس کړی و، خو له هغه وروسته یې «د اتلانتیا د بیمې شرکت» لپاره بیمې پلورلې او دا د تور پوستو یو لوی تجارت و. دوی دواړو یو کال وروسته د ۱۹۲۶ز کال د کرېسمېس په ورځ واده وکړ. <ref name="ben">[https://www.floridatoday.com/story/news/local/2014/12/22/florida-frontiers-christmas-bomb-heard-miles-away/20767217/ Ben Brotemarkle, "Florida Frontiers: Christmas 1951 and the bomb heard miles away"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331072607/https://www.floridatoday.com/story/news/local/2014/12/22/florida-frontiers-christmas-bomb-heard-miles-away/20767217/|date=2019-03-31}}, ''Florida Today'', 22 December 2014; accessed 12 October 2018</ref> == د مدني حقونو فعالیت == دوی په ۱۹۳۴ ز کال کې د لوڼو تر زیږېدو لږ وروسته په برورډ ښار کې د رنګین‌پوستانو د پرمختګ ټولنې (NAACP) څانګه جوړه کړه. ده په ټول ایالت کې د (NAACP) ادارې له مدیریت سره مرسته وکړه. ده د نوم لیکنې د فعالیت له لارې د غړو شمېر ډېر کړ او د هستوګنځي او زده‌کړو په برخه کې یې کار وکړ. «ټایسون» د لېنچېنګ [په عام محضر کې د یوې ډلې له‌خوا د مړینې تر کچې وهلو ته ویل کېږي چې دغه کار د یوې ځانګړې ډلې له‌خوا کېږي] په اړه څېړنه وکړه، د رای ورکوونکو د نوم لیکنې د خنډونو او د سپین پوستانو د ابتدايي ټاکنو په اړه یې شکایت وکړ [چې یوازې سپین پوستانو د رایې ورکولو حق درلود] او په دولتي ښوونځيو کې یې د تور پوستو ښوونکو لپاره د برابرې تنخوا په برخه کې هڅې وکړې. په ۱۹۴۶ ز کال کې ښځه او خاوند دواړه د دغو فعالیتونو له امله د ښوونکي له دندې واېستل شول. «هري مور» د برورډ ښار د جلا شویو ښوونځیو په سیستم کې د تور پوستانو د دولتي ښوونځیو ښوونکو ته د برابرې تنخوا د ترلاسه کولو لپاره کار کاوه. د دغه ډول اقتصادي غچ اخیستو کړنې په پراخه کچه په لوېدیځو ایالتونو کې د فعالیت د هڅولو لپاره کارول کېدې. هري مور له اقتصادي پلوه د ژوند لپاره په (NAACP) کې یو تنخوا لرونکی درېځ ومانه.   «مور» د پرمختګ غوښتونکو رای ورکوونکو د ټولنې مشري هم وکړه. کله چې په ۱۹۴۴ ز کال کې د متحدو ایالتونو د سترې محکمې په حکم د سپین پوستانو ابتدايي ټاکنې د اساسي قانون خلاف وبلل شوې، «مور» د ۱۹۴۴ او ۱۹۵۰ ز کلونو تر منځ پر دې بریالی شو، چې په فلوریډا کې د رایې ورکولو پر شرایطو د برابرو تور پوستو د نوم لیکنې سلنه ۳۱ ته ورسوي چې دا شمېره تر بل هر لوېدیځ ایالت ډېره وه. == د ګرووېلنډ قضیه == د ۱۹۴۹ ز کال په جولای میاشت کې د فلوریډا ایالت په ګرووېلنډ سیمه کې پر یوې سپین پوستې ښځې د تېري له امله څلور تور پوستان تورن وبلل شول. ارنسټ توماس له ښاره د تېښتې پر مهال د پولیسو پوستې ووېشت او ویې واژه، درې نور شکمن د تېښتې پر مهال ونیول شول چې په نیولو کې ووهل شول او دوه کسان یې اړ کړل چې اعتراف وکړي. <ref>{{cite web|url=http://bnreview.barnesandnoble.com/t5/Reviews-Essays/Devil-in-the-Grove-Thurgood-Marshall-the-Groveland-Boys-and-the/ba-p/7301|title=Devil in the Grove: Thurgood Marshall, the Groveland Boys, and the Dawn of a New America|website=The Barnes & Noble Review|access-date=2012-10-27|archive-date=2012-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704165110/http://bnreview.barnesandnoble.com/t5/Reviews-Essays/Devil-in-the-Grove-Thurgood-Marshall-the-Groveland-Boys-and-the/ba-p/7301|url-status=live}}</ref> دغه درې ځوانان چې یو یې ۱۶ کلن او تر ټولو کشر و، د ټول سپین پوستي قضايي پلاوي له‌خوا مجرم وګڼل شول. قاضي ۱۶ کلن «چارلېز ګرنلي» په عمري بند محکوم کړ. سام شېفرډ او والټر اروین یې پر اعدام محکوم کړل. د فلوریډا د (NAACP)  اجرائيوي رئیس «هري ټایسون مور» د دغو درېیو کسانو د غلط محکومیت پر وړاندې یو کمپاین وچلاوه. د (NAACP) په مرسته یې د استناف غوښتنه وکړه. د ۱۹۵۱ ز کال په اپرېل میاشت کې د متحدو ایالتونو په ستره محکمه کې د «تورګورډ مارشال» په سرپرستۍ یوه حقوقي ټيم د «شېفرډ» او «اروین» د محکومیت په اړه د بیاکتنې غوښتنه وکړه او نوې محکمه وټاکل شوه. د ۱۹۵۱ ز کال په نومبر میاشت کې د ښار حاکم «مک کال» نوې محکمې ته «شېفرډ» او «اروین» د لېږدولو مسؤل و. ده ادعا وکړه چې دغو دوو کسانو چې لاسونه یې تړلي وو، د تېښتې لپاره پر ده برید وکړ. ده پر دوی دواړو ډزې وکړې، شېفرډ یې وواژه او اروین ټپي شو. ده وروسته د (NAACP) او (FBI) چارواکو ته وویل چې: «مک کال» پر ده او شېفرډ په ارامۍ سره ډزې وکړې. «مور» د ښار حاکم «مک کال» ته د سزا غوښتنه وکړه او د فلوریډا له قوماندان «فولر وارن»  نه يې وغوښتل، چې د هغه دنده وځنډوي.  <ref>{{Cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1999-05-19/news/9905180799_1_harry-moore-mccall-lake-county|title=Book Revives Debate About Fatal Christmas 1951 Bombing|work=tribunedigital-orlandosentinel|access-date=2018-02-02|language=en|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053919/http://articles.orlandosentinel.com/1999-05-19/news/9905180799_1_harry-moore-mccall-lake-county|url-status=dead}}</ref> == د یووېشتمې پېړۍ څېړنه == ځايي حکومت دوه ځله د «مور» د وژونکو قضیه وڅېړله، خو تورونه یې مطرح نه کړای شول، ځکه ډېری هغه کسان چې پر دغه جنایت شکمن بلل کېدل، مړه شوي وو. په ۲۰۰۵ ز کال کې د فلوریډا لوی څارنوال «چارلي کرېسټ» د «هري» او «هریټ مور» د وژل کېدو په اړه ایالتي څېړنې بیا پیل کړې. د دوی یوازنۍ ژوندۍ پاتې شوې لور «جوانیتا اوانجلین مور» کرېسټ وهڅاوه، چې د مور او پلار قاتلین یې پيدا کړي. <ref>{{cite book|author=Green, Ben|title=Before His Time: The Untold Story of Harry T. Moore, America's First Civil Rights Martyr|location=New York|publisher=The Free Press|date=1999}}</ref><ref>{{cite book|date=2000|url=https://www.pbs.org/harrymoore/|author=PBS|title=Freedom Never Dies: The Legacy of Harry T. Moore|access-date=2017-08-29|archive-date=2019-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426221140/http://www.pbs.org/harrymoore/|url-status=live}}</ref> د عدلي طب ټيمونو د شواهدو لپاره د «مور» د اوسېدو پخوانی ځای وکوت (اوس دا ځای د یادګار په یوه پارک بدل شوی). د ۲۰۰۶ ز کال د اګست میاشتې په ۱۶مه نېټه، د مدني حقونو ایالتي ادارې او د فلوریډا د قانون پلي کولو ادارې د پلټنو پایلې خپرې کړې. د جنایت په اړه د ښار د حاکم «مک کال» او د هغه د پولیسو اړوندې اوازې ناسمې ثابتې شوې. د پراخو شواهدو له مخې ایالت دې پایلې ته ورسېد، چې هري ټایسون او مېرمن یې د «کو کلوس کلان» ډلې د غړو له‌خوا د یوې دسیسې ښکار شوي دي. <ref>{{cite book|url=http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|date=2006|title=Results of Harry T. Moore murder investigation|work=Press release|author=Office of the Attorney General of Florida|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106234735/http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|archive-date=2007-01-06}}</ref> == سرچینې == hdf285encuyjl2wjha7eegcsjmunou0 371165 370965 2026-11-08T18:06:44Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371165 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''هري ټایسون مور''' (د ۱۹۰۵ ز کال د نومبر ۱۵مه – د ۱۹۵۱ ز کال د ډسمبر ۲۵مه) یو افریقايي‌الاصله امریکايی روزونکی، د مدني حقونو د غورځنګ سرلاری رهبر، د فلوریډا ایالت په بروارډ کې د رنګین‌پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) د لومړۍ څانګې بنسټګر او د دغې ټولنې ایالتي مشر و. «هري ټایسون مور» او مېرمن یې «هریټ مور» چې هغه هم روزونکې وه، د ۱۹۵۱ ز کال د کرېسمېس په شپه د فلوریډا په میمز کې په خپل کور کې د ځای پر ځای شوي ماین قرباني شول. دا چې په ټیټوسویل کې ځايي روغتون د تور پوستو درملنه نه کوله، هري ټایسون د فلوریډا د سنفورډ شمال لوېدیځ لوري ته په ۳۰ مایله واټن کې د تور پوستانو نږدې روغتون ته په لاره ساه ورکړه. مېرمن یې هم ۹ ورځې وروسته د ۱۹۵۲ ز کال د جنورۍ په درېیمه نېټه د ټپونو له امله په همدغه روغتون کې مړه شوه. <ref name="pbs">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|title=PBS – Freedom Never Dies: The Story of Harry T. Moore|website=www.pbs.org|access-date=2018-02-27|archive-date=2019-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218114921/http://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|url-status=live}}</ref> د دوی د وژنې دوسیه، په ۱۹۵۱ او ۱۹۵۲ ز کلونو کې د فدرالو څېړنو ادارې (FBI) وڅېړله، خو هېڅوک یې په تړاو محاکمه نه شول. په دې اړه په ۱۹۷۰یمو او ۱۹۹۰یمو ز کلونو کې دوې نورې څېړنې هم وشوې. په ۲۰۰۵ ز او ۲۰۰۶ ز کلونو کې د ایالتي او عدلي طب څېړنو د کو کلوس کلان [په امریکا متحدو ایالتونو کې د سپین‌ پوستو، یهود ضدو، نژاد پالو، کاتولیک ضدو، بنسټ ‌پالو او نژادي نفرت ملاتړي خوځښت] څلور غړي د دې پېښې احتمالي عاملین وبلل چې هغه وخت ټول مړه شوي وو. «هري ټایسون مور» د (NAACP) لومړنی غړی او چارواکی و چې د مدني حقونو د فعالیت له امله ترور شو. دغه ښځه او مېړه لومړنۍ جوړه وه چې د غورځنګ له امله ووژل شول. «مور» د مدني حقونو د غورځنګ د دغه پړاو، لومړنی قرباني بلل کېږي چې دغه غورځنګ بیا په ۱۹۶۰مه لسیزه کې پراخ شو.<ref name="pbs" /><ref name="myfloridalegal.com">{{cite news|url=http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|title=Crist Announces Results of Harry T. Moore Murder Investigation|date=August 16, 2006|access-date=May 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106234735/http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|archive-date=January 6, 2007}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه او کورنۍ == «هري ټایسون مور» د ۱۹۰۵ ز کال  د نومبر په ۱۸مه نېټه د فلوریډا په هوسټون کې وزیږېد. دی د «جاني» او «روزا مور» یوازنی زوی و. پلار یې د «سيبورډ ایرلاین رېلروډ» (Seaboard Air Line Railroad) د اوبو د ذخیرو ساتونکی و او د کور په مخ کې یې یو کوچنی دوکان درلود. ټایسون چې کله ۹ کلن و، پلار یې ناروغ شو او په ۱۹۱۴ ز کال کې مړ شو. د هغه کونډې مېرمنې هڅه وکړه چې په یوازې ځان هر څه مدیریت کړي، هغې د پنبې په کرونده کې کار کاوه او د اونۍ په پای کې یې کوچنی دکان هم چلاوه. <ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|title=PBS - Freedom Never Dies: The Story of Harry T. Moore - Harry T. Moore - Moore's Bio|website=[[PBS]]|access-date=2017-08-29|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827151104/http://www.pbs.org/harrymoore/harry/mbio.html|url-status=live}}</ref> ټایسون په «جکسون ویل» کې تر اوسېدو درې کاله وروسته، په ۱۹۱۹ز کال کې په سوواني ښار کې خپل کور ته را وګرځېد او د فلوریډا په یوه کالج کې یې د لېسې په زده‌کړو کې نوم لیکنه وکړه. «مور» په وروستیو څلورو کلونو کې په خپلو زده‌کړو کې ډېر بریالی و او ټولګیوالو یې د «دوکتور» لقب ورکړ. د ۱۹۲۵ ز کال په مې میاشت کې د ۱۹ کلنۍ په عمر له دغه کالج نه په عادي سند (په ابتدايي ټولګیو کې د تدریس لپاره) فارغ شو او د فلوريډا د کوکاو په برورډ ښار کې یې د ښوونکي دنده واخیسته. د دوو نورو کلونو لپاره یې په کوکاو کې د تور پوستو په یوازني ابتدايي ښوونځي کې څلورم ټولګی تدریساوه. په برورډ ښار کې د اوسېدو په لومړي کال له «هریټ ویډا سیمز» سره وپېژندل چې یوه جذابه ښځه وه (هغه ۲۳ کلنه وه او دی ایله ۲۰ کلن و). هغې په ښوونځي کې تدریس کړی و، خو له هغه وروسته یې «د اتلانتیا د بیمې شرکت» لپاره بیمې پلورلې او دا د تور پوستو یو لوی تجارت و. دوی دواړو یو کال وروسته د ۱۹۲۶ز کال د کرېسمېس په ورځ واده وکړ. <ref name="ben">[https://www.floridatoday.com/story/news/local/2014/12/22/florida-frontiers-christmas-bomb-heard-miles-away/20767217/ Ben Brotemarkle, "Florida Frontiers: Christmas 1951 and the bomb heard miles away"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331072607/https://www.floridatoday.com/story/news/local/2014/12/22/florida-frontiers-christmas-bomb-heard-miles-away/20767217/|date=2019-03-31}}, ''Florida Today'', 22 December 2014; accessed 12 October 2018</ref> == د مدني حقونو فعالیت == دوی په ۱۹۳۴ ز کال کې د لوڼو تر زیږېدو لږ وروسته په برورډ ښار کې د رنګین‌پوستانو د پرمختګ ټولنې (NAACP) څانګه جوړه کړه. ده په ټول ایالت کې د (NAACP) ادارې له مدیریت سره مرسته وکړه. ده د نوم لیکنې د فعالیت له لارې د غړو شمېر ډېر کړ او د هستوګنځي او زده‌کړو په برخه کې یې کار وکړ. «ټایسون» د لېنچېنګ [په عام محضر کې د یوې ډلې له‌خوا د مړینې تر کچې وهلو ته ویل کېږي چې دغه کار د یوې ځانګړې ډلې له‌خوا کېږي] په اړه څېړنه وکړه، د رای ورکوونکو د نوم لیکنې د خنډونو او د سپین پوستانو د ابتدايي ټاکنو په اړه یې شکایت وکړ [چې یوازې سپین پوستانو د رایې ورکولو حق درلود] او په دولتي ښوونځيو کې یې د تور پوستو ښوونکو لپاره د برابرې تنخوا په برخه کې هڅې وکړې. په ۱۹۴۶ ز کال کې ښځه او خاوند دواړه د دغو فعالیتونو له امله د ښوونکي له دندې واېستل شول. «هري مور» د برورډ ښار د جلا شویو ښوونځیو په سیستم کې د تور پوستانو د دولتي ښوونځیو ښوونکو ته د برابرې تنخوا د ترلاسه کولو لپاره کار کاوه. د دغه ډول اقتصادي غچ اخیستو کړنې په پراخه کچه په لوېدیځو ایالتونو کې د فعالیت د هڅولو لپاره کارول کېدې. هري مور له اقتصادي پلوه د ژوند لپاره په (NAACP) کې یو تنخوا لرونکی درېځ ومانه.   «مور» د پرمختګ غوښتونکو رای ورکوونکو د ټولنې مشري هم وکړه. کله چې په ۱۹۴۴ ز کال کې د متحدو ایالتونو د سترې محکمې په حکم د سپین پوستانو ابتدايي ټاکنې د اساسي قانون خلاف وبلل شوې، «مور» د ۱۹۴۴ او ۱۹۵۰ ز کلونو تر منځ پر دې بریالی شو، چې په فلوریډا کې د رایې ورکولو پر شرایطو د برابرو تور پوستو د نوم لیکنې سلنه ۳۱ ته ورسوي چې دا شمېره تر بل هر لوېدیځ ایالت ډېره وه. == د ګرووېلنډ قضیه == د ۱۹۴۹ ز کال په جولای میاشت کې د فلوریډا ایالت په ګرووېلنډ سیمه کې پر یوې سپین پوستې ښځې د تېري له امله څلور تور پوستان تورن وبلل شول. ارنسټ توماس له ښاره د تېښتې پر مهال د پولیسو پوستې ووېشت او ویې واژه، درې نور شکمن د تېښتې پر مهال ونیول شول چې په نیولو کې ووهل شول او دوه کسان یې اړ کړل چې اعتراف وکړي. <ref>{{cite web|url=http://bnreview.barnesandnoble.com/t5/Reviews-Essays/Devil-in-the-Grove-Thurgood-Marshall-the-Groveland-Boys-and-the/ba-p/7301|title=Devil in the Grove: Thurgood Marshall, the Groveland Boys, and the Dawn of a New America|website=The Barnes & Noble Review|access-date=2012-10-27|archive-date=2012-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704165110/http://bnreview.barnesandnoble.com/t5/Reviews-Essays/Devil-in-the-Grove-Thurgood-Marshall-the-Groveland-Boys-and-the/ba-p/7301|url-status=live}}</ref> دغه درې ځوانان چې یو یې ۱۶ کلن او تر ټولو کشر و، د ټول سپین پوستي قضايي پلاوي له‌خوا مجرم وګڼل شول. قاضي ۱۶ کلن «چارلېز ګرنلي» په عمري بند محکوم کړ. سام شېفرډ او والټر اروین یې پر اعدام محکوم کړل. د فلوریډا د (NAACP)  اجرائيوي رئیس «هري ټایسون مور» د دغو درېیو کسانو د غلط محکومیت پر وړاندې یو کمپاین وچلاوه. د (NAACP) په مرسته یې د استناف غوښتنه وکړه. د ۱۹۵۱ ز کال په اپرېل میاشت کې د متحدو ایالتونو په ستره محکمه کې د «تورګورډ مارشال» په سرپرستۍ یوه حقوقي ټيم د «شېفرډ» او «اروین» د محکومیت په اړه د بیاکتنې غوښتنه وکړه او نوې محکمه وټاکل شوه. د ۱۹۵۱ ز کال په نومبر میاشت کې د ښار حاکم «مک کال» نوې محکمې ته «شېفرډ» او «اروین» د لېږدولو مسؤل و. ده ادعا وکړه چې دغو دوو کسانو چې لاسونه یې تړلي وو، د تېښتې لپاره پر ده برید وکړ. ده پر دوی دواړو ډزې وکړې، شېفرډ یې وواژه او اروین ټپي شو. ده وروسته د (NAACP) او (FBI) چارواکو ته وویل چې: «مک کال» پر ده او شېفرډ په ارامۍ سره ډزې وکړې. «مور» د ښار حاکم «مک کال» ته د سزا غوښتنه وکړه او د فلوریډا له قوماندان «فولر وارن»  نه يې وغوښتل، چې د هغه دنده وځنډوي.  <ref>{{Cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1999-05-19/news/9905180799_1_harry-moore-mccall-lake-county|title=Book Revives Debate About Fatal Christmas 1951 Bombing|work=tribunedigital-orlandosentinel|access-date=2018-02-02|language=en|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053919/http://articles.orlandosentinel.com/1999-05-19/news/9905180799_1_harry-moore-mccall-lake-county|url-status=dead}}</ref> == د یووېشتمې پېړۍ څېړنه == ځايي حکومت دوه ځله د «مور» د وژونکو قضیه وڅېړله، خو تورونه یې مطرح نه کړای شول، ځکه ډېری هغه کسان چې پر دغه جنایت شکمن بلل کېدل، مړه شوي وو. په ۲۰۰۵ ز کال کې د فلوریډا لوی څارنوال «چارلي کرېسټ» د «هري» او «هریټ مور» د وژل کېدو په اړه ایالتي څېړنې بیا پیل کړې. د دوی یوازنۍ ژوندۍ پاتې شوې لور «جوانیتا اوانجلین مور» کرېسټ وهڅاوه، چې د مور او پلار قاتلین یې پيدا کړي. <ref>{{cite book|author=Green, Ben|title=Before His Time: The Untold Story of Harry T. Moore, America's First Civil Rights Martyr|url=https://archive.org/details/beforehistimeunt0000gree|location=New York|publisher=The Free Press|date=1999}}</ref><ref>{{cite book|date=2000|url=https://www.pbs.org/harrymoore/|author=PBS|title=Freedom Never Dies: The Legacy of Harry T. Moore|access-date=2017-08-29|archive-date=2019-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426221140/http://www.pbs.org/harrymoore/|url-status=live}}</ref> د عدلي طب ټيمونو د شواهدو لپاره د «مور» د اوسېدو پخوانی ځای وکوت (اوس دا ځای د یادګار په یوه پارک بدل شوی). د ۲۰۰۶ ز کال د اګست میاشتې په ۱۶مه نېټه، د مدني حقونو ایالتي ادارې او د فلوریډا د قانون پلي کولو ادارې د پلټنو پایلې خپرې کړې. د جنایت په اړه د ښار د حاکم «مک کال» او د هغه د پولیسو اړوندې اوازې ناسمې ثابتې شوې. د پراخو شواهدو له مخې ایالت دې پایلې ته ورسېد، چې هري ټایسون او مېرمن یې د «کو کلوس کلان» ډلې د غړو له‌خوا د یوې دسیسې ښکار شوي دي. <ref>{{cite book|url=http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|date=2006|title=Results of Harry T. Moore murder investigation|work=Press release|author=Office of the Attorney General of Florida|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106234735/http://myfloridalegal.com/newsrel.nsf/newsreleases/C4F9E89A26C88DEB852571CC00694A6E|archive-date=2007-01-06}}</ref> == سرچینې == gwgbzb8jlrna65lpcuaqe7aow1wq2r5 0 59477 370961 276743 2026-11-08T14:45:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370961 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} نیکولاس پاول ستیفېن سرکوزي دي ناجي بوسکا (چې د ۱۹۵۵ز کال د جنوري په ۲۸ زېږېدلی) یو فرانسوي سیاستوال دی، چې د ۲۰۰۷ ز کال د مې له ۱۶ نېټې نه د ۲۰۱۲ ز کال د مې تر ۱۵ نېټې پورې یې د فرانسې د ولسمشر په توګه خدمت کړی دی. نوموړي چې په پاریس کې نړۍ ته سترګې خلاصې کړې دي،  نیم نسب یې هنګري، یو پر څلورمه نسب یې یوناني یهود او پاتې یو پر څلورمه نسب یې له فرانسوي نژاد نه دی. هغه د ۱۹۸۳ ز کال نه تر ۲۰۰۲ ز کال پورې د نیویلی سور سین ښاروال او د فرانسوا میتراند د دویمې دورې د و لسمشرې په اوږدو کې د لومړي وزیر اېدوارډ بالادور (۱۹۹۳ – ۱۹۹۵ز) تر واک لاندې یې د بودیجې د وزیر په توګه دنده ترسره کړه. نوموړي د ژاک شیراک د دویمې ولسمشرۍ په دوره کې د کورنیو چارو وزیر او د مالیې وزیر په توګه دنده ترسره کړه او د ۲۰۰۴ ز کال نه تر ۲۰۰۷ ز کال پورې دولسي خوځښت لپاره د یووالي ګوند مشر و.   سرکوزي د فرانسې د ۲۰۰۷ ز کال ولسمشریزې ټاکنې د ۴۶.۹٪ پر وړاندې د ۵۳.۱٪  په توپیر د سوسیالیست سیګولین رویال نه وګټلې.  هغه د ۲۰۰۷ز – ۲۰۰۸ز کلونوله مالي ناورین سره د خپلې دورې په اوږدو کې لاس او ګرېوان شو چې ( د رکود او د اروپا د زون د پور ناورین)، د روسیې - ګرجستان د جګړې (چې په هغه نوموړي د اوربند لپاره منځکړيتوب اکوه) او د عربو د پسرلي (په ځانګړې توګه په تونس، لیبیا، او سوریه) لامل شو.  هغه په ۲۰۰۷ ز کال کې د فرانسوي پوهنتونونو اصلاحات او په ۲۰۱۰ ز کال کې د  د تقاعد اصلاحات په لاره واچول. هغه په ۲۰۰۸ ز کال د ایټالیا - فرانسوي سندرغاړې او سندر لیکونکې کارلا بروني سره د پاریس په ایلیسی ماڼۍ کې واده وکړ. د سوسیالست ګوند نوماند فرانسوا اولاند د ۲۰۱۲ ز کال په ټاکنو کې د ۳.۲ سلنه رایو په توپیر سرکوزي ته ماتې ورکړه. سرکوزي د ولسمشرۍ له دفتر نه له وتلو وروسته، ژمنه وکړه چې د سیاسي ژوند نه ګوښه کېږي، خو په ۲۰۱۴ ز کال کې بېرته راستون شو او  د ولسي خوځښت لپاره د یووالي ګوند د مشر په توګه وټاکل شو (چې په ۲۰۱۵ ز کال کې یې نوم جمهوري غوښتونکي ته بدلون وکړ). په ۲۰۱۶ ز کال کې د جمهوري غوښتونکو د ولسمشرۍ لپاره په لومړنیو ټآکنو کې له ماتې وروسته، هغه له سیاسي ژوند نه ګوښه شو. نوموړی د فرانسوي څارنوالانو له خوا په دوو قضیو کې، په ځانګړې توګه د فرانسې د ۲۰۰۷ ز کال په ټاکنو کې د لیبیا د مداخلې په اړه په فساد پړ وګڼل شو. سرکوزي په ۲۰۲۱ ز کال کې په فساد تورن شو او په درې کاله بند محکوم شو، دوه یې وځنډول شول او یو کال یې په زندان کې شو، خو هغه د حکم پر وړاندې د استیناف غوښتنه وکړه.   == شخصي ژوند == === د کورنۍ مخینه(شالید) === سرکوزي په پاریس کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، پلار یې پال اېستوان اېرنو سرکوزي دي ناجي-بوسکا (د ۱۹۲۸ ز کال د مې په ۵ زېږېدلی) چې یو هنګري پروتستانت اشراف زاده و او مور یې اندري جین دادو مالا (د ۱۹۲۵ز  کال د اکتوبر له ۱۲ – د ۲۰۱۷ ز کال د ډسمبر تر ۱۲) وه چې د نوموړې یوناني یهود پلار کاتولیک دین ته اوښتی و، ترڅو د سرکوزي د فرانسوي کاتولیکې مورنۍ انا سره واده وکړي. هغوی د پاریس په ۱۷مه سیمه کې د سنټ فرانسوا دی سېلز په کلیسا کې، د ۱۹۵۰ ز کال د فبروري په ۸ مه نېټه واده وکړ او په ۱۹۵۹ ز کال جلا شول. <ref name="nytimes.com">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/opinion/15tue4.html|title=The New French President's Roots Are Worth Remembering|date=15 May 2007|access-date=28 September 2008|work=The New York Times|first=Serge|last=Schmemann|archive-date=23 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723115200/http://www.nytimes.com/2007/05/15/opinion/15tue4.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ledauphine.com/france-monde/2017/12/13/la-mere-de-nicolas-sarkozy-andre-mallah-dite-dadu-est-morte|title=La mère de Nicolas Sarkozy, Andrée Mallah dite "Dadu", est morte|date=13 December 2017|publisher=Le Dauphiné|access-date=20 July 2020|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721035205/https://www.ledauphine.com/france-monde/2017/12/13/la-mere-de-nicolas-sarkozy-andre-mallah-dite-dadu-est-morte|url-status=live}}</ref><ref name="BBCProf">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm|title=Profile: Nicolas Sarkozy|work=BBC News|date=26 July 2009|access-date=9 March 2010|archive-date=1 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401164649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ejpress.org/article/22741|title=A Greek book on Nicolas Sarkozy|publisher=The European Jewish Press|access-date=12 April 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417061636/http://www.ejpress.org/article/22741|archive-date=17 April 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wargs.com/noble/sarkozy.html|title=Ancestry of Nicolas Sarkozy|publisher=William Addams Reitwiesner|access-date=9 March 2010|archive-date=27 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827220612/http://www.wargs.com/noble/sarkozy.html|url-status=live}}</ref> === د ژوند لومړي کلونه === د سرکوزي پلار، د هغه د ماشومتوب په اوږدو کې د خبرتیاوو شخصي شرکت تاسیس کړ او شتمني یې ترلاسه کړه. د هغه کورنۍ د پاریس په ۱۷مه سیمه کې د سرکوزي د نیکه، بنېډېکټ مالا په کلا کې اوسېدل. وروسته هغوی نیولی-سور-سین ته لاړل چې د پاریس په لوېدیځ کې د اییل-دی-فرانس په سیمه کې له بډایه ټولنو نه وه. د سرکوزي په وینا: د هغه سخت درېځه د شارل دو ګول پلوي نیکه د هغه د پلار، چې سرکوزي لږ لیده، په پرتله په نوموړي باندې ډېر اغېز درلود. سرکوزي د کاتولیک دین د پیرو په توګه لوی شو.<ref name="BBCProf2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm|title=Profile: Nicolas Sarkozy|work=BBC News|date=26 July 2009|access-date=9 March 2010|archive-date=1 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401164649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm|url-status=live}}</ref> سرکوزي څرګندوي چې: د پلار له خوا د نوموړي پریښودلو له هغه نه داسې څه جوړ کړل چې نن ورځ دی. هغه دا هم ویلي دي چې، په لومړیو کلونو کې هغه د خپلو شتمنو او لوړو ټولګیوالو په پرتله د ټيټتوب احساس کاوه. هغه وروسته وویل: "هغه څه چې زه اوس یم، د ټولو هغو اهانتونو ټولګه ده، چې زه په ماشومتوب کې ورسره لاس او ګریوان وم". <ref name="cath_nay">''Un pouvoir nommé désir'', [[Catherine Nay]], 2007</ref><ref name="cath_nay2">''Un pouvoir nommé désir'', [[Catherine Nay]], 2007</ref> === زده کړې === سرکوزي د پاریس په اتمه ناحیه کې د چپتال د لېسې تر نوم لاندې په یوه غوره عامه منځنۍ او عالي ښوونځي کې په زدکړه پیل وکړ، چې په دې ځای کې نوموړي په ​​شپږم ټولګي کې ناکام شو. وروسته د هغه کورنۍ نوموړی د سینټ لوئس ډی مونسیو کورس ته ولېږه، چې په ۱۷ سیمه کې یو شخصي کاتولیک ښوونځي و او په دې ځای کې هغه د یوه منځنۍ کچې ​​زده کوونکي په توګه ګڼل کېده، خو له دې سره، نوموړي هلته په ۱۹۷۳ ز کال کې خپله بکلوریا ترلاسه کړه. <ref name="cath_nay2" /> سرکوزي د پاریس په نانتر پوهنتون کې په زدکړو پیل وکړ، چې هلته نوموړي په خصوصي حقوقو کې ماسټري ترلاسه کړه او وروسته یې د سوداګرۍ د قانون په برخه کې د پرمختللو زدکړو ماسټري لاس ته راوړه. د پاریس نانتر پوهنتون د می د ۶۸ (د ۱۹۶۸ ز کال د مې د میاشتې) د زده کوونکو د غورځنګ د پیل ځای و او لاهم د کیڼ اړخو زده کوونکو لوی مرکز ګڼل کېده. سرکوزي چې د یوه خاموش زده کونکي په توګه پېژندل کېده، ډېر ژر د ښي اړخه زده کوونکو له خوځښت سره یوځای شو، چې په هغه کې ډېر کارنده څرګند شو. <ref>{{cite web|url=http://www.newsnours.com/2008/07/le-service-mili.html|title=Le service militaire de Sarkozy|publisher=Nousnours|date=22 February 1999|access-date=9 March 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214025105/http://www.newsnours.com/2008/07/le-service-mili.html|archive-date=14 February 2010}}</ref> سرکوزي له پوهنتون نه تر فراغت وروسته، د پاریس د سیاسي زدکړو انستیتیوت ته ولاړ، چې نوموړي هلته د ۱۹۷۹ او ۱۹۸۱ ز کلونو تر منځ زده کړې وکړې، خو د انګلیسي ژبې د ټیټې وړتیا له امله فارغ نه شو. <ref>Augustin Scalbert, [http://www.rue89.com/2007/09/18/un-soupcon-de-vantardise-sur-les-cv-ministeriels Un soupçon de vantardise sur les CV ministériels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011174511/http://rue89.com/2007/09/18/un-soupcon-de-vantardise-sur-les-cv-ministeriels|date=11 October 2007}}, ''[[Rue 89]]'', 18 September 2007 {{in lang|fr}}</ref><ref name="cath_nay3">''Un pouvoir nommé désir'', [[Catherine Nay]], 2007</ref> د مدافع وکیلانو د زده کړو نه وروسته، سرکوزي مدافع وکیل شو چې د سوداګرۍ او کورنۍ قانون په برخه کې یې تخصص ترلاسه کړ او د سېلویو برلسکاني د فرانسوي وکیلانو له ډلګې نه و.<ref>{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/actualites/international/europe/20090629.OBS2316/berlusconi__le_bon_nicolas_sarkozy_a_ete_mon_avocat.html|title=Berlusconi : le "bon Nicolas Sarkozy" a été mon avocat|work=[[Le Nouvel Observateur]]|language=fr|date=29 June 2009|access-date=9 March 2010|archive-date=24 May 2012|archive-url=https://archive.today/20120524/http://tempsreel.nouvelobs.com/actualites/international/europe/20090629.OBS2316/berlusconi__le_bon_nicolas_sarkozy_a_ete_mon_avocat.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2009/06/sezioni/politica/berlusconi-varie-2/berlusconi-russia/berlusconi-russia.html|title=Corfù, il vertice del disgelo "Riparte collaborazione Nato-Russia" Il Cavaliere: "Mandai il mio avvocato Sarkozy da lui per la Georgia..."|language=it|publisher=[[la Repubblica]]|access-date=9 March 2010|archive-date=24 May 2012|archive-url=https://archive.today/20120524/http://www.repubblica.it/2009/06/sezioni/politica/berlusconi-varie-2/berlusconi-russia/berlusconi-russia.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unionesarda.it/articoli/articolo/131694|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722065841/http://www.unionesarda.it/Articoli/Articolo/131694|url-status=dead|archive-date=22 July 2011|title=Berlusconi al vertice Nato-Russia "Quando mandai l'avvocato Sarkozy"|publisher=[[L'Unione Sarda]]|language=it|date=27 June 2009|access-date=9 March 2010}}</ref> === ودونه === ==== ماري ډومینیک کولیولي ==== سرکوزي له خپلې لومړۍ مېرمنې ماري ډومینیک کولیولي سره د ۱۹۸۲ ز کال د سپتمبر په ۲۳ نېټه واده وکړ. د هغې پلار چې د ویکو اوسېدونکی و (د کورسیکا د اجاکیو په شمال کې یو کلي) یو فارمسست و او اکیل پیریټي د هغې تره و، چې د ۱۹۴۷ ز کال نه تر ۱۹۸۳ ز کال پورې د نیویلی سور سیین ښاروال او د سرکوزي سیاسي لارښود و. دوی دوه زامن درلودل، پییر (چې په ۱۹۸۵ز کال کې زیږېدلی) چې اوس د هپ هاپ سندرو تولید کوونکی دی، او جین (چې په ۱۹۸۶ کال کې زیږېدلی) اوس د نیویلی-سور-سین په ښار کې، چې سرکوزي خپل سیاسي ژوند پیل کړ، یو ځایی سیاستوال دی. د سرکوزي تر ټولو غوره ملګری د ښي اړخو مشهور سیاستوال چارلس پاسکوا و، چې وروسته یې سیاسي مخالف شو. سرکوزي له څو کلونو جلا کیدو وروسته، کولیولي ته په ۱۹۹۶ ز کال کې طلاق ورکړ. <ref>{{cite web|last=Indrisek|first=Scott|url=http://blog.rhapsody.com/2008/01/pierre-sarkozy-hip-hop-producer.html|title=Pierre Sarkozy: Hip-Hop Producer|publisher=Rhapsody Blog|date=7 January 2008|access-date=9 March 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324154727/http://blog.rhapsody.com/2008/01/pierre-sarkozy-hip-hop-producer.html|archive-date=24 March 2010}}</ref><ref>[http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,476255-2,00.html Sarkozy Closes in on his Goal: Ambition and Honesty on the French Campaign Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629055729/http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,476255-2,00.html|date=29 June 2011}} Spiegel.de, 4 September 2007</ref> ==== سیسیلیا سیګانر-البینیز ==== سرکوزي د نیویلی-سور-سین د ښاروال په توګه، د فیشن ماډلې او د عامه اړیکو پخوانی اجرائیوي مدېرې سیسیلیا سیګنر-البینز (د سندرو جوړوونکي اسحاق البنیز لویه لمسۍ او د مولدوي وګړي لور) سره هغه وخت ولیدل، چې نوموړي د تلویزیون کوربه، ژاک مارتین، سره د هغې د واده مراسم پر مخ یووړل. نوموړې په ۱۹۸۸ ز کال کې، د سرکوزي لپاره خپل مېړه پرېښود او یو کال وروسته یې طلاق واخیست. هغې او سرکوزي د ۱۹۹۶ ز کال د اکتوبر په میاشت کې د شاهدانو مارتین بویګز او برنارد ارنولت پر وړاندې واده وکړ. دوی د لویز په نوم یو زوی لري، چې د ۱۹۹۷ ز کال د اپریل په ۲۳ مه زیږېدلی دی. <ref>{{cite web|url=http://www.netglimse.com/celebs/pages/cecilia_sarkozy/index.shtml|title=Cecilia Sarkozy Biography|publisher=NetGlimse.com|access-date=9 March 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314171455/http://www.netglimse.com/celebs/pages/cecilia_sarkozy/index.shtml|archive-date=14 March 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Cécilia Sarkozy: The First Lady vanishes|date=24 June 2007|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/europe/ccilia-sarkozy-the-first-lady-vanishes-454247.html|location=London|access-date=31 March 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517134053/http://www.independent.co.uk/news/europe/ccilia-sarkozy-the-first-lady-vanishes-454247.html|archive-date=17 May 2008}}</ref> نوموړې جوړه، د ۲۰۰۲ او ۲۰۰۵ ز کلونو ترمنځ، زیاتره په عامه غونډو کې را څرګندېده، چې سیسیلیا سرکوزي له خپل مېړه سره د مشرې همکارې په توګه کار کاوه، خو د ۲۰۰۵ ز کال د مې په میاشت کې د سویس ورځپاڼې لي ماتین څرګنده کړه چې: هغې د فرانسوي - مراکشي تابعیت لرونکي ریچارډ اتیاس لپاره، چې په نیویارک کې د پبلیسیز کمپنۍ مشر دی، سرکوزي پرېښی دی. په لي ماتین کې نور شخصي تورونه هم وو، چې د دې لامل شو، چې سرکوزي په ورځپاڼه دعوه وکړي. په ورته وخت کې، ویل کېدل چې: نوموړی د لي فیګارو ورځپاڼې له یوې خبریالې این فولډا سره اړیکې درلودې. <ref>{{cite news|last=Wyatt|first=Caroline|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6656717.stm|title=Sarkozy soap opera grips Paris|work=BBC News|date=15 May 2007|access-date=9 March 2010|archive-date=12 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112043732/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6656717.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huliq.com/38585/nicolas-sarkozy-divorce-official|title=Nicolas Sarkozy divorce official|publisher=HULIQ|date=18 October 2007|access-date=9 March 2010|archive-date=12 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712230726/http://www.huliq.com/38585/nicolas-sarkozy-divorce-official|url-status=live}}</ref><ref name="telegraph3">{{cite news|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml;jsessionid=SNKICWL0BRPGRQFIQMGCFFWAVCBQUIV0?xml=/news/2006/02/19/wsark19.xml&page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013191607/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml;jsessionid=SNKICWL0BRPGRQFIQMGCFFWAVCBQUIV0?xml=%2Fnews%2F2006%2F02%2F19%2Fwsark19.xml&page=2|url-status=dead|archive-date=13 October 2007|title=The Sarkozy saga|access-date=12 August 2007|location=UK|first=Kim|last=Willsher|date=19 February 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globaljournalist.org/stories/2005/12/01/french-roast-served-up-american-style/|title=Globaljournalist.org|publisher=Global Journalist|access-date=9 March 2010|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120731204224/http://www.globaljournalist.org/stories/2005/12/01/french-roast-served-up-american-style/|archive-date=31 July 2012}}</ref> په پایله کې د ولسمشر په توګه د سرکوزي له ټاکل کېدو وروسته، نوموړي په سملاسي توګه سیسیلیا ته د ۲۰۰۷ ز کال کال د اکتوبر په ۱۵ طلاق ورکړ.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/10/18/afx4234519.html|title=French president Sarkozy separation is 'divorce' – official UPDATE|author=AFX News Limited|work=Forbes|date=18 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805000643/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/18/afx4234519.html|archive-date=5 August 2011|url-status=dead}}</ref> ==== کارلا بروني ==== تر یوې میاشتې لږ له سیسیلیا نه د جلا کېدو وروسته، سرکوزي له ایټالوۍ زېږیدلې سندرغاړې، سندرلیکونکې او پخوانۍ فیشن ماډلې کارلا بروني سره د ماښام د ډوډۍ په یوه محفل کې ولیدل او ډیر ژر یې له هغې سره اړیکه ونیوله. دوی د پاریس په ایلیسي ماڼۍ کې د ۲۰۰۸ ز کال د فبروري په ۲ مه نېټه واده وکړ.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/jan/13/france.alexduvalsmith France begins to grow weary with the Sarkozy soap opera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310020710/http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/13/france.alexduvalsmith|date=10 March 2013}}. ''[[The Guardian]]'', 13 January 2008</ref><ref>{{citation|title=French President Marries Former Model|date=2 February 2008|publisher=ABC News|agency=Associated Press}}</ref> دا جوړه د جولیا په نوم یوه لور لري چې د ۲۰۱۱ ز کال د اکتوبر په ۱۹ مه زیږېدلې ده. دا لومړی ځل و چې د فرانسې ولسمشر د دندې پر مهال د خدمت په دوره کې ماشوم زېږوي. <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nicolas-sarkozy/8839687/Carla-Bruni-Sarkozy-confirms-name-of-daughter-Giulia.html|location=London|work=The Daily Telegraph|first=Henry|last=Samuel|title=Carla Bruni-Sarkozy confirms name of daughter: Giulia|date=20 October 2011|access-date=3 April 2018|archive-date=6 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306084523/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nicolas-sarkozy/8839687/Carla-Bruni-Sarkozy-confirms-name-of-daughter-Giulia.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/frances-first-couple-welcomes-their-baby-girl-giulia-after-low-profile-pregnancy/2011/10/20/gIQA1M6x0L_story.html|title=France's first couple welcomes their baby girl Giulia after low-profile pregnancy|work=The Washington Post|access-date=23 October 2011}}{{dead link|date=June 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> === شخصي شتمني === د اساسي قانون شورا ته سرکوزي د ۲ میلیونه یورو په ارزښت شتمني څرګنده کړه، چې ډېری شتمنۍ یې د ژوند د بیمې د پالیسیو په بڼه کې وه. د فرانسې د ولسمشر په توګه د نوموړي لومړی ګام دا و چې خپل ځان ته یې معاش لوړ کړ: چې کلنی معاش یې له ۱۰۱۰۰  یورو نه ۲۴۰۰۰ یورو ته لوړ کړ، چې د نورو اروپایی چارواکو سره په انډول کې دی. نوموړی د ښاروال، د پارلمان د غړي او د ولسمشر په توګه د تقاعد حقوق لري.  <ref>{{cite news|author=AFP|title=L'homme qui valait 2 millions|trans-title=The man worth 2 million|work=Libération|location=France|language=fr|date=11 May 2007|url=http://www.liberation.fr/politiques/010119057-l-homme-qui-valait-2-millions|access-date=18 March 2010|archive-date=16 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216024023/http://www.liberation.fr/politiques/010119057-l-homme-qui-valait-2-millions|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Jon|last=Boyle|title=Jokes and anger in France over Sarkozy pay rise|url=http://uk.reuters.com/article/idUKL3132522020071031|agency=Reuters UK|date=31 October 2007|access-date=12 March 2010|archive-date=1 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080101211909/http://uk.reuters.com/article/idUKL3132522020071031|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == cl743ea1v3kqj71698f3a965p0z8pr5 0 59485 371075 276752 2026-11-08T16:54:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371075 wikitext text/x-wiki په متحده ایالاتو کې لوی کړکېچ د ۱۹۲۹ ز کال په اکټوبر میاشت کې د وال سټریټ په سقوط سره پیل شو. د ونډو بازار سقوط د یوې لسیزې لپاره د لوړې بېکارۍ، بېوزلۍ، کمې ګټې، منفي پړسوب (ډیفلاسیون)، د کروندو د عاید د کمښت، د اقتصادي ودې د فرصتونو د له منځه تلو او د شخصي ودې د لاسه وتو پیل و. په ټولیز ډول په اقتصادي راتلونکې باندې باور له منځه ولاړ.<ref>{{cite news|last1=Gordon|first1=John Steele|author-link=John Steele Gordon|title=10 Moments That Made American Business|access-date=March 18, 2017|work=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]]|issue=February/March 2007|url=http://americanheritage.com/articles/magazine/ah/2007/1/2007_1_23.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420194514/http://americanheritage.com/articles/magazine/ah/2007/1/2007_1_23.shtml|url-status=dead|archive-date=April 20, 2008}}</ref> د دغه کړکېچ په معمولو توضیحاتو کې ګڼ شمېر فکتورونه، په ځانګړې توګه لوی پورونه، غیر منظم بازارونه چې د بانکونو او پانګوالو له خوا یې د حده لوړو خوشبینانه پورونو ورکولو اجازه ورکوله او د زیاتې ودې لرونکو صنایعو نشتوالی په کې شاملېږي. دغو ټولو فکتورونو د لګښتونو، باور او د تولید د کمښت په برخو کې د مخ پر ځوړ اقتصاد مارپیچ رامنځته کړ. په هغو صنایعو کې چې ډېر زیانمن شول، د ودانیزو چارو، بېړۍ چلونې، کانونو اېستنې، لرګیو غونډولو او کرنې صنعتونه شامل وو. د دوام راوړونکو توکو، لکه: د موټرو او کور د وسایلو تولیداتو چې مصرف کوونکو یې کولای شول پېرل یې وځنډوي ، لوی زیان وکړ. اقتصاد د ۱۹۳۲-۱۹۳۳ ز کال په ژمي کې خپلې تر ټولو ټیټې کچې ته ورسېد، وروسته یې څلور کاله وده لرله، تر هغه مهاله چې په ۱۹۳۷- ۱۹۳۸ ز کال کې دغه کړکېچ د بېکارۍ د لوړې کچې لامل وګرځېد. <ref name="Lester Chandler 1970">{{cite book|url=https://archive.org/details/americasgreatest00chan|url-access=registration|title=America's Greatest Depression 1929–1941|last1=Chandler|first1=Lester V.|year=1970|publisher=New York, Harper & Row}}</ref><ref>Chandler (1970); Jensen (1989); Mitchell (1964)</ref> دغه کړکېچ په متحده ایالاتو کې د یو شمېر مهمو سیاسي بدلونونو لامل وګرځېد. د کړکېچ په درېیو کلونو تېرېدو سره ولسمشر هربرت هوور، چې په پراخه کچه له دغه کړکېچ سره د مبارزې په برخه کې د کافي چارو د نه ترسره کولو له امله له نیوکو سره مخامخ و، د ۱۹۳۲ ز کال په ولمسشریزو ټاکنو کې یې د فرانکلن دلانو روزولټ پر وړاندې په تاریخي توپیر ماته وخوړه. د روزولټ د اقتصادي رغونې د نیوډیل په نامه پلان، د مرستې، بیارغونې او اصلاحاتو په برخه کې بې مخینې پروګرامونه رامنځته او د امریکا په سیاست کې د اساسي بدلونونو لامل وګرځېد. دغه کړکېچ، د امریکا په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره له دغه هېواد نه د کډوالۍ د زیاتوالي لامل وګرځېد. یو شمېر کډوال بېرته خپلو اصلي هېوادونو ته کډه شول او یو شمېر اصلي امریکايي وګړي کاناډا، اسټرالیا او سویلي افریقا ته ولاړل. په لویو دښتو کې له ډېرو زیانمنو برخو (اوکي وګړي) او سويل نه کیلفورنیا او نورو شمالي ښارونو ته د خلکو (لویې کډوالي) شتون درلود. په دغه مهال کې نژادي ستونزو هم وده وکړه. په ۱۹۴۰ مه ز لسیزه کې کډوالي بېرته خپلې عادي کچې ته راښکته شوه او کمښت یې وموند. د دغو کډوالو تر ټولو پېژندل شوې څېره فرانک مک کورت و چې آیرلنډ ته ولاړ او هغه دغه موضوع په خپل کتاب ''Angela's Ashes'' کې یاده کړې.<ref>[http://memory.loc.gov/ammem/afctshtml/tsme.html The Migrant Experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010162050/http://memory.loc.gov/ammem/afctshtml/tsme.html|date=October 10, 2014}}. Memory.loc.gov (April 6, 1998). Retrieved on 2013-07-14.</ref><ref>[http://faculty.washington.edu/gregoryj/exodus/ American Exodus The Dust Bowl Mi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228215215/http://faculty.washington.edu/gregoryj/exodus/|date=February 28, 2019}}. Faculty.washington.edu. Retrieved on July 14, 2013.</ref> د دغه کړکېچ اړوندو یادښتونو د اقتصاد نوي نظریات رامنځته کړل، چې له کړکېچ سره د مبارزې په برخه کې د دولت په چلن کې لکه د محرکو بنډلونو، کینزي اقتصاد او ټولنیز خوندیتوب نه په ګټنې د پراخ بدلون لامل وګرځېدل. معاصرو امریکايي ادبیاتو ته یې هم بڼه وربښله چې له امله یې یو شمېر مشهور ناولونه، لکه: John Steinbeck، ''The Grapes of Wrath'' او موږک او سړی (''Of Mice and Men)'' رامنځته شول. د دغه لوی کړکېچ د عواملو څېړنې ګڼ شمېر مسائل مطرح کړل: کوم عوامل  چې په ۱۹۲۹ ز کال کې د کړکېچ د پیل لامل وګرځېدل، کومو ځانګړو پېښو او په جوړښتنو کې کومو ستونزو هغه په لوی کړکېچ بدل کړ؛ څه ډول دغه کړکېچ له یو هېواد نه بل ته سرایت وکړ او ولې بېرته اقتصادي بیارغونې دومره وخت ونیو.<ref>{{Cite book|title=The Defining Moment: The Great Depression and the American Economy in the Twentieth Century|year=1998|isbn=978-0-226-06589-2|editor-last=Bordo|editor-first=Michael D.|editor-link=Michael D. Bordo|editor-last2=Goldin|editor-first2=Claudia|editor-link2=Claudia Goldin|editor-last3=White|editor-first3=Eugene N.|editor-link3=Eugene N. White}}</ref> ډېری بانکونه، د ۱۹۳۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې هغه مهال له سقوط سره مخامخ شول ،چې کروندګرو ونه شو کولای، د پورونو په برخه کې په خپلو ژمنو عمل وکړي. هغه مهال هېڅ فدرال دولتي بیمې شتون نه درلود او د بانکونکو سقوط د اقتصادي ژوند یوه عادي برخه وه. وېرېدلو پانګوالو له بانکونو نه د خپلو زېرمه شویو پیسو اېستلو ته مخه کړه ، له همدې امله د پیسو زیاتونکی ضریب برعکس شو. بانکونه اړ شول، څو خپله پانګه نغده کړي (لکه د نویو پورونو د ورکړې پر ځای یې خپل پورونه وغوښتل). دغه چاره د دې لامل وګرځېده، چې د پیسو عرضه کمه او اقتصاد منقبض شي (لوی کړکېچ) چې له امله یې په ټولیز ډول په پانګونه کې کموالی راغی. د پیسو په عرضه کې کمښت د بیو د رالوېدو (ډیفلاسیون) لامل وګرځېد، چې له ستونزو سره مخا مخ سوداګریو باندې یې فشار نور هم زیات کړ.<ref name="Fuller 2012">Robert Fuller (2012), ''Phantom of Fear: The Banking Panic of 1933'', pp. 241–42 fn. 45</ref> د سروزرو د معیارونو اړوند د متحده ایالاتو ژمنو په انبساطي پولي سیاستونو کې د هغو د ښکېل کېدو مخه ونیوله. د هغو بهرنیو پانګوالو د جلبولو په موخه چې بهرني اسعار یې په سروزو اخیستل، اړتیا وه چې هغوی ته د سود د ورکړې کچه لوړه وساتي. په داسې حال کې چې دغه لوړ سود د داخلي سوداګریو لپاره د پور اخیستو پر وړاندې خنډ و. د متحده ایالاتو د سود کچه د فرانسې د هغې پرېکړې تر اغېز لاندې هم راغله چې خپلو خزانو ته یې د سروزرو د جلبولو په موخه د لوړ سود ورکولو اړوند وکړه. له تیوریکي پلوه متحده ایالاتو د دغې پرېکړې اړوند دوه بالقوه غبرګونونه لرلی شو: اجازه یې ورکړې وای چې د اسعارو بیو توازن موندلی وای او یا هم یې د سروزرو د معیارونو ساتلو په موخه د سود کچه لوړه کړې وای. هغه مهال متحده ایالاتو د سرو زرو په معیارونو ټینګار درلود. له همدې امله امریکایانو خپل ډالر د فرانسې د ډېرې شتمنۍ د پېرلو په موخه په فرانک واړول، د امریکايي ډالرو غوښتنه کمه شوه او د اسعارو بیې لوړې شوې. یو له هغو کارونو چې متحده ایالاتو کولای شول، توازن ته د لاسرسي په موخه ترسره کړي، د سود د کچې زیاتول و. د شلمې پېړۍ په وروستیو کې، د اقتصاد په علم کې د سویډن د مرکزي بانک د نوبل جایزې ګټونکي ملټون فریدمن او د هغه پیسوپلوه (مونیټرېسټ) همکار انا شوارتز استدلال وکړ چې فدرال رزرو کولای شول، د دغه کړکېچ د شدت مخه ونیسي، خو وه یې نه شو کولای د پولي سیسټم په مدیریت او د بانکوالۍ له کړکېچ نه په مخنیوي کې خپل رول ولوبوي چې له امله یې له ۱۹۲۹ ز کال نه  په ۱۹۳۳ ز کال کې د نیوډیل پروګرام تر پیل پورې لوی اقتصادي کړکېچ رامنځته شو. دغه نظر د فدرال رزور د حکامو د شورا د مشر بن برنانکه له خوا تائید شو، چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې د فریدمن او شوارتز نه د ستاینې په وینا کې وویل:<blockquote>اجازه راکړئ، چې د فدرال رزرو د یوه رسمي استازي په توګه د خپل ځایګي نه په لږ بدې ګټې اخیستنې سره خپلې خبرې پای ته ورسوم. زه غواړم میلټون او آنا ته ووایم: د لوی کړکېچ اړوند، تاسو په حق یاست. موږ هغه رامنځته کړ. موږ ډېره بښنه غواړو، خو له تاسو مننه، موږ به بیا هېڅکله داسې و نه کړو.<ref>Ben S. Bernanke (Nov. 8, 2002), [http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2002/20021108/default.htm FederalReserve.gov: "Remarks by Governor Ben S. Bernanke"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324160935/https://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/SPEECHES/2002/20021108/default.htm|date=2020-03-24}} Conference to Honor Milton Friedman, University of Chicago</ref><ref name="FriedmanSchwartz">{{cite book|author1=Milton Friedman|author2=Anna Schwartz|title=The Great Contraction, 1929–1933|url=https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You're%20right%20We%20did%20it%22|year=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691137940|access-date=October 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330040708/https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You%27re%20right%20We%20did%20it%22|archive-date=March 30, 2019|url-status=live|edition=New}}</ref> -      بن اس. برنانکه</blockquote> == د کړکېچ په دوران کې سیاسي غبرګونونه == === د هوور غبرګون === د هوور ادارې هڅه وکړه چې اقتصادي حالت په چټک ډول سم کړي، خو و یې نه شو کړای. د هوور د ولسمشرۍ پر مهال، سوداګرۍ وهڅول شوې، چې د معاشونو کچه لوړه وساتي. ولسمشر هوور او یو شمېر نورو پوهانو باور درلود چې د معاشونو د کچې په لوړ ساتلو سره به د پېرلو د توان ثابته کچه رامنځته کړي او اقتصاد به په خوځښت کې وساتي. د ۱۹۲۹ ز کال په ډسمبر میاشت کې د دغه کړکېچ د لومړنیو پړاوونو له پیل کېدو وروسته ولسمشر هوور د لوړ معاش ترویج کولو ته دوام ورکړ. دغې چارې تر ۱۹۳۱ ز کال پورې دوام وکړ، هغه مهال چې د سوداګریو مالکینو د معاشونو په راټیټولو پیل وکړ، څو وکولای شي، په خپلو پښو ولاړ پاتې شي. د دغه کال په وروستیو کې د هوور ادارې په چیک باندې مالیات ولګول، څو د دولت لپاره اضافي بودیجه ومومي. د دغو مالیاتو له مخې په ټولو بانکي چیکونو باندې دوه سنټه مالیات اضافه شول، چې په مستقیم ډول یې عام وګړي تر اغېز لاندې راتلل. دغه اضافي لګښت وګړي له چیک کارونې لرې کړل، له همدې امله ډېری وګړو له نغدو پیسو نه کار اخیستنه زیاته کړه. <ref>{{Cite book|url=http://press.princeton.edu/titles/746.html|title=A Monetary History of the United States, 1867–1960|website=Princeton University Press|year=1971|isbn=978-0691003542|access-date=June 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530123841/http://press.princeton.edu/titles/746.html|archive-date=May 30, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://ari.aynrand.org/blog/2017/02/01/the-great-depression-and-the-role-of-government-intervention|title=The Great Depression and the Role of Government Intervention|access-date=June 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503141732/https://ari.aynrand.org/blog/2017/02/01/the-great-depression-and-the-role-of-government-intervention|archive-date=May 3, 2019|url-status=dead}}</ref> === د روزولت نیوډیل پلان === له ۱۹۳۳ – ۱۹۳۴ ز کال پورې د نیوډیل لومړني پلان له مخې په کلیوالي سیمو کې د کړکېچ سره د مبارزې او کرنې د پیاوړتیا، د بانکدارۍ د صنعت او په ټولیز ډول د اقتصاد په موخه په پراخه کچه پروګرامونه پیل شول. د مرستې هغه اوږد مهاله پروګرامونه، د بې کاره کسانو لپاره رامنځته شول چې دغو کسانو ته د د دندې له جوړېدو وروسته به په معمول ډول قطع کېدل.<ref>Eric Rauchway. ''The Great Depression and the New Deal: A Very Short Introduction'' (2008).</ref><ref>Aaron D. Purcell, ed. ''Interpreting American History: The New Deal and the Great Depression'' (2014).</ref> == سرچینې == qdp114ela1mpy1sgfp7ju9akuhiz2t1 371136 371075 2026-11-08T17:43:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371136 wikitext text/x-wiki په متحده ایالاتو کې لوی کړکېچ د ۱۹۲۹ ز کال په اکټوبر میاشت کې د وال سټریټ په سقوط سره پیل شو. د ونډو بازار سقوط د یوې لسیزې لپاره د لوړې بېکارۍ، بېوزلۍ، کمې ګټې، منفي پړسوب (ډیفلاسیون)، د کروندو د عاید د کمښت، د اقتصادي ودې د فرصتونو د له منځه تلو او د شخصي ودې د لاسه وتو پیل و. په ټولیز ډول په اقتصادي راتلونکې باندې باور له منځه ولاړ.<ref>{{cite news|last1=Gordon|first1=John Steele|author-link=John Steele Gordon|title=10 Moments That Made American Business|access-date=March 18, 2017|work=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]]|issue=February/March 2007|url=http://americanheritage.com/articles/magazine/ah/2007/1/2007_1_23.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420194514/http://americanheritage.com/articles/magazine/ah/2007/1/2007_1_23.shtml|url-status=dead|archive-date=April 20, 2008}}</ref> د دغه کړکېچ په معمولو توضیحاتو کې ګڼ شمېر فکتورونه، په ځانګړې توګه لوی پورونه، غیر منظم بازارونه چې د بانکونو او پانګوالو له خوا یې د حده لوړو خوشبینانه پورونو ورکولو اجازه ورکوله او د زیاتې ودې لرونکو صنایعو نشتوالی په کې شاملېږي. دغو ټولو فکتورونو د لګښتونو، باور او د تولید د کمښت په برخو کې د مخ پر ځوړ اقتصاد مارپیچ رامنځته کړ. په هغو صنایعو کې چې ډېر زیانمن شول، د ودانیزو چارو، بېړۍ چلونې، کانونو اېستنې، لرګیو غونډولو او کرنې صنعتونه شامل وو. د دوام راوړونکو توکو، لکه: د موټرو او کور د وسایلو تولیداتو چې مصرف کوونکو یې کولای شول پېرل یې وځنډوي ، لوی زیان وکړ. اقتصاد د ۱۹۳۲-۱۹۳۳ ز کال په ژمي کې خپلې تر ټولو ټیټې کچې ته ورسېد، وروسته یې څلور کاله وده لرله، تر هغه مهاله چې په ۱۹۳۷- ۱۹۳۸ ز کال کې دغه کړکېچ د بېکارۍ د لوړې کچې لامل وګرځېد. <ref name="Lester Chandler 1970">{{cite book|url=https://archive.org/details/americasgreatest00chan|url-access=registration|title=America's Greatest Depression 1929–1941|last1=Chandler|first1=Lester V.|year=1970|publisher=New York, Harper & Row}}</ref><ref>Chandler (1970); Jensen (1989); Mitchell (1964)</ref> دغه کړکېچ په متحده ایالاتو کې د یو شمېر مهمو سیاسي بدلونونو لامل وګرځېد. د کړکېچ په درېیو کلونو تېرېدو سره ولسمشر هربرت هوور، چې په پراخه کچه له دغه کړکېچ سره د مبارزې په برخه کې د کافي چارو د نه ترسره کولو له امله له نیوکو سره مخامخ و، د ۱۹۳۲ ز کال په ولمسشریزو ټاکنو کې یې د فرانکلن دلانو روزولټ پر وړاندې په تاریخي توپیر ماته وخوړه. د روزولټ د اقتصادي رغونې د نیوډیل په نامه پلان، د مرستې، بیارغونې او اصلاحاتو په برخه کې بې مخینې پروګرامونه رامنځته او د امریکا په سیاست کې د اساسي بدلونونو لامل وګرځېد. دغه کړکېچ، د امریکا په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره له دغه هېواد نه د کډوالۍ د زیاتوالي لامل وګرځېد. یو شمېر کډوال بېرته خپلو اصلي هېوادونو ته کډه شول او یو شمېر اصلي امریکايي وګړي کاناډا، اسټرالیا او سویلي افریقا ته ولاړل. په لویو دښتو کې له ډېرو زیانمنو برخو (اوکي وګړي) او سويل نه کیلفورنیا او نورو شمالي ښارونو ته د خلکو (لویې کډوالي) شتون درلود. په دغه مهال کې نژادي ستونزو هم وده وکړه. په ۱۹۴۰ مه ز لسیزه کې کډوالي بېرته خپلې عادي کچې ته راښکته شوه او کمښت یې وموند. د دغو کډوالو تر ټولو پېژندل شوې څېره فرانک مک کورت و چې آیرلنډ ته ولاړ او هغه دغه موضوع په خپل کتاب ''Angela's Ashes'' کې یاده کړې.<ref>[http://memory.loc.gov/ammem/afctshtml/tsme.html The Migrant Experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010162050/http://memory.loc.gov/ammem/afctshtml/tsme.html|date=October 10, 2014}}. Memory.loc.gov (April 6, 1998). Retrieved on 2013-07-14.</ref><ref>[http://faculty.washington.edu/gregoryj/exodus/ American Exodus The Dust Bowl Mi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228215215/http://faculty.washington.edu/gregoryj/exodus/|date=February 28, 2019}}. Faculty.washington.edu. Retrieved on July 14, 2013.</ref> د دغه کړکېچ اړوندو یادښتونو د اقتصاد نوي نظریات رامنځته کړل، چې له کړکېچ سره د مبارزې په برخه کې د دولت په چلن کې لکه د محرکو بنډلونو، کینزي اقتصاد او ټولنیز خوندیتوب نه په ګټنې د پراخ بدلون لامل وګرځېدل. معاصرو امریکايي ادبیاتو ته یې هم بڼه وربښله چې له امله یې یو شمېر مشهور ناولونه، لکه: John Steinbeck، ''The Grapes of Wrath'' او موږک او سړی (''Of Mice and Men)'' رامنځته شول. د دغه لوی کړکېچ د عواملو څېړنې ګڼ شمېر مسائل مطرح کړل: کوم عوامل  چې په ۱۹۲۹ ز کال کې د کړکېچ د پیل لامل وګرځېدل، کومو ځانګړو پېښو او په جوړښتنو کې کومو ستونزو هغه په لوی کړکېچ بدل کړ؛ څه ډول دغه کړکېچ له یو هېواد نه بل ته سرایت وکړ او ولې بېرته اقتصادي بیارغونې دومره وخت ونیو.<ref>{{Cite book|title=The Defining Moment: The Great Depression and the American Economy in the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/definingmomentgr0000unse|year=1998|isbn=978-0-226-06589-2|editor-last=Bordo|editor-first=Michael D.|editor-link=Michael D. Bordo|editor-last2=Goldin|editor-first2=Claudia|editor-link2=Claudia Goldin|editor-last3=White|editor-first3=Eugene N.|editor-link3=Eugene N. White}}</ref> ډېری بانکونه، د ۱۹۳۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې هغه مهال له سقوط سره مخامخ شول ،چې کروندګرو ونه شو کولای، د پورونو په برخه کې په خپلو ژمنو عمل وکړي. هغه مهال هېڅ فدرال دولتي بیمې شتون نه درلود او د بانکونکو سقوط د اقتصادي ژوند یوه عادي برخه وه. وېرېدلو پانګوالو له بانکونو نه د خپلو زېرمه شویو پیسو اېستلو ته مخه کړه ، له همدې امله د پیسو زیاتونکی ضریب برعکس شو. بانکونه اړ شول، څو خپله پانګه نغده کړي (لکه د نویو پورونو د ورکړې پر ځای یې خپل پورونه وغوښتل). دغه چاره د دې لامل وګرځېده، چې د پیسو عرضه کمه او اقتصاد منقبض شي (لوی کړکېچ) چې له امله یې په ټولیز ډول په پانګونه کې کموالی راغی. د پیسو په عرضه کې کمښت د بیو د رالوېدو (ډیفلاسیون) لامل وګرځېد، چې له ستونزو سره مخا مخ سوداګریو باندې یې فشار نور هم زیات کړ.<ref name="Fuller 2012">Robert Fuller (2012), ''Phantom of Fear: The Banking Panic of 1933'', pp. 241–42 fn. 45</ref> د سروزرو د معیارونو اړوند د متحده ایالاتو ژمنو په انبساطي پولي سیاستونو کې د هغو د ښکېل کېدو مخه ونیوله. د هغو بهرنیو پانګوالو د جلبولو په موخه چې بهرني اسعار یې په سروزو اخیستل، اړتیا وه چې هغوی ته د سود د ورکړې کچه لوړه وساتي. په داسې حال کې چې دغه لوړ سود د داخلي سوداګریو لپاره د پور اخیستو پر وړاندې خنډ و. د متحده ایالاتو د سود کچه د فرانسې د هغې پرېکړې تر اغېز لاندې هم راغله چې خپلو خزانو ته یې د سروزرو د جلبولو په موخه د لوړ سود ورکولو اړوند وکړه. له تیوریکي پلوه متحده ایالاتو د دغې پرېکړې اړوند دوه بالقوه غبرګونونه لرلی شو: اجازه یې ورکړې وای چې د اسعارو بیو توازن موندلی وای او یا هم یې د سروزرو د معیارونو ساتلو په موخه د سود کچه لوړه کړې وای. هغه مهال متحده ایالاتو د سرو زرو په معیارونو ټینګار درلود. له همدې امله امریکایانو خپل ډالر د فرانسې د ډېرې شتمنۍ د پېرلو په موخه په فرانک واړول، د امریکايي ډالرو غوښتنه کمه شوه او د اسعارو بیې لوړې شوې. یو له هغو کارونو چې متحده ایالاتو کولای شول، توازن ته د لاسرسي په موخه ترسره کړي، د سود د کچې زیاتول و. د شلمې پېړۍ په وروستیو کې، د اقتصاد په علم کې د سویډن د مرکزي بانک د نوبل جایزې ګټونکي ملټون فریدمن او د هغه پیسوپلوه (مونیټرېسټ) همکار انا شوارتز استدلال وکړ چې فدرال رزرو کولای شول، د دغه کړکېچ د شدت مخه ونیسي، خو وه یې نه شو کولای د پولي سیسټم په مدیریت او د بانکوالۍ له کړکېچ نه په مخنیوي کې خپل رول ولوبوي چې له امله یې له ۱۹۲۹ ز کال نه  په ۱۹۳۳ ز کال کې د نیوډیل پروګرام تر پیل پورې لوی اقتصادي کړکېچ رامنځته شو. دغه نظر د فدرال رزور د حکامو د شورا د مشر بن برنانکه له خوا تائید شو، چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې د فریدمن او شوارتز نه د ستاینې په وینا کې وویل:<blockquote>اجازه راکړئ، چې د فدرال رزرو د یوه رسمي استازي په توګه د خپل ځایګي نه په لږ بدې ګټې اخیستنې سره خپلې خبرې پای ته ورسوم. زه غواړم میلټون او آنا ته ووایم: د لوی کړکېچ اړوند، تاسو په حق یاست. موږ هغه رامنځته کړ. موږ ډېره بښنه غواړو، خو له تاسو مننه، موږ به بیا هېڅکله داسې و نه کړو.<ref>Ben S. Bernanke (Nov. 8, 2002), [http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2002/20021108/default.htm FederalReserve.gov: "Remarks by Governor Ben S. Bernanke"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324160935/https://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/SPEECHES/2002/20021108/default.htm|date=2020-03-24}} Conference to Honor Milton Friedman, University of Chicago</ref><ref name="FriedmanSchwartz">{{cite book|author1=Milton Friedman|author2=Anna Schwartz|title=The Great Contraction, 1929–1933|url=https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You're%20right%20We%20did%20it%22|year=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691137940|access-date=October 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330040708/https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You%27re%20right%20We%20did%20it%22|archive-date=March 30, 2019|url-status=live|edition=New}}</ref> -      بن اس. برنانکه</blockquote> == د کړکېچ په دوران کې سیاسي غبرګونونه == === د هوور غبرګون === د هوور ادارې هڅه وکړه چې اقتصادي حالت په چټک ډول سم کړي، خو و یې نه شو کړای. د هوور د ولسمشرۍ پر مهال، سوداګرۍ وهڅول شوې، چې د معاشونو کچه لوړه وساتي. ولسمشر هوور او یو شمېر نورو پوهانو باور درلود چې د معاشونو د کچې په لوړ ساتلو سره به د پېرلو د توان ثابته کچه رامنځته کړي او اقتصاد به په خوځښت کې وساتي. د ۱۹۲۹ ز کال په ډسمبر میاشت کې د دغه کړکېچ د لومړنیو پړاوونو له پیل کېدو وروسته ولسمشر هوور د لوړ معاش ترویج کولو ته دوام ورکړ. دغې چارې تر ۱۹۳۱ ز کال پورې دوام وکړ، هغه مهال چې د سوداګریو مالکینو د معاشونو په راټیټولو پیل وکړ، څو وکولای شي، په خپلو پښو ولاړ پاتې شي. د دغه کال په وروستیو کې د هوور ادارې په چیک باندې مالیات ولګول، څو د دولت لپاره اضافي بودیجه ومومي. د دغو مالیاتو له مخې په ټولو بانکي چیکونو باندې دوه سنټه مالیات اضافه شول، چې په مستقیم ډول یې عام وګړي تر اغېز لاندې راتلل. دغه اضافي لګښت وګړي له چیک کارونې لرې کړل، له همدې امله ډېری وګړو له نغدو پیسو نه کار اخیستنه زیاته کړه. <ref>{{Cite book|url=http://press.princeton.edu/titles/746.html|title=A Monetary History of the United States, 1867–1960|website=Princeton University Press|year=1971|isbn=978-0691003542|access-date=June 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530123841/http://press.princeton.edu/titles/746.html|archive-date=May 30, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://ari.aynrand.org/blog/2017/02/01/the-great-depression-and-the-role-of-government-intervention|title=The Great Depression and the Role of Government Intervention|access-date=June 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503141732/https://ari.aynrand.org/blog/2017/02/01/the-great-depression-and-the-role-of-government-intervention|archive-date=May 3, 2019|url-status=dead}}</ref> === د روزولت نیوډیل پلان === له ۱۹۳۳ – ۱۹۳۴ ز کال پورې د نیوډیل لومړني پلان له مخې په کلیوالي سیمو کې د کړکېچ سره د مبارزې او کرنې د پیاوړتیا، د بانکدارۍ د صنعت او په ټولیز ډول د اقتصاد په موخه په پراخه کچه پروګرامونه پیل شول. د مرستې هغه اوږد مهاله پروګرامونه، د بې کاره کسانو لپاره رامنځته شول چې دغو کسانو ته د د دندې له جوړېدو وروسته به په معمول ډول قطع کېدل.<ref>Eric Rauchway. ''The Great Depression and the New Deal: A Very Short Introduction'' (2008).</ref><ref>Aaron D. Purcell, ed. ''Interpreting American History: The New Deal and the Great Depression'' (2014).</ref> == سرچینې == jg9j7tghe5gv4ahoeu63zxu1oe1afes 0 59538 370956 367570 2026-11-08T14:28:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370956 wikitext text/x-wiki نجومي شی په طبيعي ډول رامنځ ته کېدونکې فزيکي هسته، سره يو ځای شوی ترکيب يا جوړښت دی، کوم چې په کايناتو کې د ليدو وړ او موجود وي. د نجوم پېژندنې په علم کې د شي او جسم اصطلاحګانې يو د بل پر ځای کارول کېږي. په هر حال، نجومي جسم يا اسماني جسم يو کلک تړلی، يو له بل سره نښتې هسته ده، خو نجومي شی يو پېچلی په سختۍ سره نښتی جوړښت دی چې شونې ده، د ګڼو اجسامو يا آن له نورو شيانو نه جوړ وي چې فرعي جوړښت نه لري.<ref>{{cite web|title=Naming Astronomical Objects|url=http://www.iau.org/public/naming/|author=Task Group on Astronomical Designations from IAU Commission 5|date=April 2008|publisher=International Astronomical Union (IAU)|access-date=4 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100802140541/http://www.iau.org/public/naming/#minorplanets|archive-date=2 August 2010|url-status=dead}}</ref> د ستوريزو شيانو په بېلګو کې سياروي نظامونه، د ستورو غونچې، نيبولا (يوه تته خړه چې اسمان کې لېدل کېږي) او کهکشانونه شامل دي، په داسې حال کې چې وړوکی ستوری ډوله جسم، سپوږمۍ، سيارې او ستوري ستوريز اجسام دي. شونې ده چې لکۍ لرونکي ستوري ته هم شی او هم جسم وويل شي: کله چې د يخ او ګرد کنګل شوي هستې ته اشاره کېږي نو دا يو جسم دی او هغه مهال يو شی بلل کېږي، کله چې ټول لکۍ لرونکی ستوری د خپل ټول شيندل شوي کوما او لکۍ په ګډون تشرېح کولای شي. == تاریخچه == === کهکشان او لا ستر === کايناتو ته د يوې ډلبندۍ د جوړښت په سترګه کتل کېدای شي. په پراخه کچه، د راټولېدو بنسټيزه برخه کهکشان دی. کهکشانونه په ډلو او د غونچو په بڼه سره برابر شوي دي او ډېر ځله په سترو پیاوړو غونچو کې، کوم چې د سترو رېښکيو په بڼه د نژدې تشو خايونو په منځ کې کتار شوي دي، داسې يو جال جوړوي چې د ليدو وړ کاينات پراخوي. <ref>{{cite book|first=Jayant V.|last=Narlikar|date=1996|title=Elements of Cosmology|publisher=Universities Press|isbn=81-7371-043-0|url=https://books.google.com/books?id=uZgbMUypq_oC&pg=PA4}}</ref><ref name="smolin1998">{{cite book|first=Lee|last=Smolin|date=1998|page=[https://archive.org/details/lifecosmos00smol/page/n43 35]|title=The life of the cosmos|url=https://archive.org/details/lifecosmos00smol|url-access=limited|publisher=[[Oxford University Press US]]|isbn=0-19-512664-5}}</ref> کهکشانونه ډول ډول بڼې لري، نامنظم، بيضوي او د ټيکلي ډوله بڼې چې د دوی د جوړېدو او بشپړېدو په تاریخونو پورې اړه لري، له نورو کهکشانونو سره د دوی د تعامل په ګډون چې دا تعامل يو له بل سره د ګډېدو لامل ګرځېدای شي. د ټيکلي ډوله کهکشانونو نه د لوبيا د دانې په څېر او کوږوږ (مارپېچ) کهکشانونه راچاپېر دي، د کږووږو مټو او يو جلا شپول په څېر ځانګړتيا لري. په بنسټيز ډول، ډېر کهکشانونه يو ستر بلیک هول (لويه توره څاه) لري، د کوم په پايله کې چې يوه فعاله کهکشاني هسته منځ ته راتلای شي. کهکشانونه د کوچنيو کهکشانونو او کوچني کهکشانونه د غونچو په بڼه سټلايټونه هم ولري.<ref>{{cite book|author1=Buta, Ronald James|author2=Corwin, Harold G.|author3=Odewahn, Stephen C.|page=[https://archive.org/details/devaucouleursatl0000buta/page/301 301]|date=2007|title=The de Vaucouleurs atlas of galaxies|url=https://archive.org/details/devaucouleursatl0000buta|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-82048-6}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?isbn=0521318874|title=Astronomical Objects for Southern Telescopes|isbn=0521318874|access-date=13 February 2017|last1=Hartung|first1=Ernst Johannes|date=1984-10-18}}</ref> == په کهکشان کې دننه == هغه اجزاوې چې کهکشان ورنه منځ ته راغلی، له ګازي مادې نه جوړ شوي چې د درجه بندۍ په طريقه د خپلې راښکنې جاذبې په مټ راټولېږي. په دې کچه، په پايله کې منځ ته راتلونکي بنسټيز ا جزا ستوري دي، کوم چې عپه عمومي توګه له بېلا بېلو په مايع بدليدونکو نيبولا نه د غونچو په بڼه راټولېږي. ستورو ته د ورته ډېرو انواعو بڼې نږدې په بشپړ ډول د همدې ستورو د مادې، جوړښت او تکاملي حالت په مټ ټاکل کېږي. شونې ده چې ستوري د ګڼو ستورو په نظام کې و موندل شي، کوم چې په يو ډول پرله پسې نظم سره د يو بل شا اوخوا راڅرخي. شونې ده چې یو سیاروي نظام او ګڼ کوچني جسمونه، لکه: کوچنۍ سيارې، لکۍ لرونکي او نور پاتې شوني، د نويو جوړېدونکو سيارو په شا اوخوا کې د پروټوپلينيټري دړو نه د رابورته کېدونکې درجه بندۍ د عمل په پايله کې رامنځ ته کېدای شي. <ref>{{cite conference|last=Elmegreen|first=Bruce G.|title=The nature and nurture of star clusters|book-title=Star clusters: basic galactic building blocks throughout time and space, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium|volume=266|pages=3–13|date=January 2010|doi=10.1017/S1743921309990809|bibcode=2010IAUS..266....3E|arxiv=0910.4638}}</ref> د ستورو جلا جلا ډولونه، د هرتز سپرونګ-راسل د شکل (H–R diagram) په مټ ښودل شوي دي، کوم چې د سطحې د تودوخې درجې په مقابل کې په بشپړ ډول د ستوري د ځلېدو نقشه ده. په دې شکل کې هر ستوری د يوې وده کوونکې لارې پيروي کوي. که چېرې دا لاره يو ستوری داسې سيمې ته رسوي، په کوم کې چې يو داخلي بدلون موندی ډول موجود وي، نو د همدې فزيکي خانګړتياوې د دې لامل ګرځېدای شي چې، هغه په يو متغير ستوري بدل کړي. د دې يوه بېلګه د بې ثباتۍ مزی دی، د H-R diagram په سيمه کې Delta Scuti RR Lyrae او Cepheid variables شامل دی. د تکامل په حالت کې يو ستوری کولای شي چې د خپل اتموسفير ځينې برخې خارج کړي، تر څو يې نيبولا جوړ کړي، يا په ځانګړي دول د سيارو د نيبولا د جوړولو لپاره يا د يوې سترې چاودنې په واسطه چې خپل پاتې شوني ورنه پاتې شي. دا شونې ده چې يو ستوری د خپل ژوند وروستۍ برخه د يوه کېکاږل شوي جسم په توګه تېر کړي، يا د سپين کوچني کهکشان په ډول، د نيوټرون ستوري په ډول يا د تورې څاه په ډول، خو دا چاره د همدې ستوري د لومړۍ مادې او د بل ملګري په  شتون يا نه شتون پورې تړلې دی.<ref name="hansen_et_al2004">{{cite book|first=Carl J.|last=Hansen|author2=Kawaler, Steven D.|author3=Trimble, Virginia|page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-978-1-4419-9110-2/page/n98 86]|title=Stellar interiors: physical principles, structure, and evolution|url=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-1-4419-9110-2|series=Astronomy and astrophysics library|edition=2nd|publisher=Springer|date=2004|isbn=0-387-20089-4}}</ref> == بڼه == د سيارو او کوچنيو سيارو IAU تعريفونه د دې غوښتنه کوي، چې د لمر په شا او خوا کې څرخېدونکی اسماني جسم د کروي شکل خپلولو ته د رسېدو نه مخکې د ګردې بڼې د خپلولو له پروسې نه تېر شوی دی، دا هغه لاسته راوړنه ده چې د هايډروسټيټيک برابرۍ په نوم پېژندل کېږي. همدا کروي بڼه، د مريخ په څېر د کوچنيو ډبرينو سيارو او د مشتري په څېر د سترو ګازي سيارو نه هم ليدل کېدای شي. هر طبيعي جسم چې د لمر په شااو خوا کې څرخي او د هايډروسټيټيک برابرۍ ته رسېدلی وي، د IAU په واسطه د کوچني لمري نظام د جسم (SSB) په نوم ډلبندي شوی دی. همدا په ډېرو ناکروي بڼو کې هم شته، کوم چې د ګردو او سترو ډبرو د غورځېدو له امله د بې نظمي په شکل سره راټوليږي؛ د ګرد شکل د بشپړولو لپاره د اړتيا وړ تودوخې د پيدا کولو لپاره په ډېره اندازه کې نه وي. ځينې « SSSBs» يوازې د نسبي کوچنیو ډبرو يوه ټولګه وي، کوم چې د جاذبې قوې په مټ په کمزوري ډول يو له بل سره نښتې وي، خو په حقيقت کې په يو ستر ډبرين بستر کې ويلي شوي نه دي. ځينې ستر « SSSBs» نږدې ګرد دي، خو هايډروسټيټيک برابرۍ ته نه دي رسېدلي. د 4 Vesta په نامه د شمسي نظام کوچنی جسم بيا هم دومره ستر دی چې لږ تر لږه د جزئي سيارو له توپير نه تېر شوی دی. د لمر په څېر سيارې هم د دوی په پلازما د جاذبې قوې د اغېزو له امله کروي وي، کوم چې ازاد-بهېدونکی مايع دی. د جوړېدو پر مهال خوشې کېدونکې لومړۍ تودوخې په پرتله د ستورو يو ځال کېدل د ستورو لپاره د تودوخې زياته ستره سرچينه ده.   == د موقعيت پر بنسټ ډلبندي == لاندې جدول د موقعيت او جوړښت پر بنسټ د ټولو جسمونو او شيانو پر عمومي ډلبندۍ مشتمل دی. == سرچینې == rqber28taw8v1kpb58y99if7cz6vfah 0 59557 371089 370180 2026-11-08T17:10:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371089 wikitext text/x-wiki د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۲۶ مه نېټه له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د تخلیې د عملیاتو پر مهال په سیمه ییز وخت ۱۷:۵۰ بجو (د نړیوال همغږي وخت په ۱۳:۲۰ بجو) د افغانستان په کابل ښار کې د حامد کرزي په نړیوال هوايي ډګر کې ځانمرګی برید ترسره شو. د ۱۷۰ افغان ملکي وګړو او ۱۳ امریکايي ځواکونو په ګډون لږ تر لږه ۱۸۳ کسان ووژل شول، دا د ۲۰۲۰ ز کال له فبروري میاشتې وروسته د افغانستان په جګړه کې لومړني پوځي امریکايي تلفات و. د اسلامي دولت د خراسان ولایت د دغه برید مسئولیت پر غاړه واخیست.<ref name="Euronews">{{cite news|title=Kabul explosions: 13 US soldiers and 72 Afghans killed in Islamic State suicide bombings|url=https://www.euronews.com/2021/08/26/us-confirms-there-has-been-an-explosion-outside-kabul-airport|work=[[Euronews]]|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826202434/https://www.euronews.com/2021/08/26/us-confirms-there-has-been-an-explosion-outside-kabul-airport|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|first1=Jamie|last1=Ross|first2=Justin|last2=Rohrlich|first3=Sami|last3=Yousafzai|first4=Noor|last4=Ibrahim|url=https://www.thedailybeast.com/explosion-reported-outside-kabul-airport|title=Sheer Chaos: At Least 13 U.S. Troops Killed as Blasts Rock Kabul Airport|website=[[The Daily Beast]]|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826143232/https://www.thedailybeast.com/explosion-reported-outside-kabul-airport|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|first1=Ivana|first7=Jennifer|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826135330/https://www.cnn.com/2021/08/26/asia/afghanistan-kabul-airport-blast-intl/index.html|archive-date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|date=26 August 2021|work=CNN|title=US troops and Afghans killed in suicide attacks outside Kabul airport|url=https://www.cnn.com/2021/08/26/asia/afghanistan-kabul-airport-blast-intl/index.html|last8=Lister|first8=Tim|last7=Hansler|last6=Cohen|last1=Kottasová|first6=Zachary|author-link5=Sam Kiley|last5=Kiley|first5=Sam|author-link4=Nick Paton Walsh|last4=Paton Walsh|first4=Nick|last3=Atwood|first3=Kylie|last2=Starr|first2=Barbara|url-status=live}}</ref><ref name="wsj1">{{cite news|last1=Trofimov|first1=Yaroslav|author-link1=Yaroslav Trofimov|last2=Youssef|first2=Nancy A.|author-link2=Nancy Youssef|last3=Rasmussen|first3=Sune Engel|date=26 August 2021|title=Kabul Airport Attack Kills 13 U.S. Service Members, at Least 90 Afghans|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/afghanistan-kabul-airport-explosion-11629976397|url-status=live|access-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826233837/https://www.wsj.com/articles/afghanistan-kabul-airport-explosion-11629976397|archive-date=26 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58351056|title=Afghanistan: US will hunt down Kabul airport attack jihadists, says Biden|work=BBC News|date=27 August 2021|access-date=27 August 2021|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827033347/https://www.bbc.com/news/world-asia-58351056|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Brown|first6=Rebecca|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826163912/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/08/26/afghanistan-news-kabul-evacuations-continue-pullout-deadline-looms/5592386001/|archive-date=26 August 2021|work=[[USA Today]]|access-date=27 August 2021|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/08/26/afghanistan-news-kabul-evacuations-continue-pullout-deadline-looms/5592386001/|title=Latest from Afghanistan: Biden: 'We will not forgive'; Navy confirms 13th US service member killed in Kabul|date=26 August 2021|last6=Morin|first1=Matthew|first5=Courtney|last5=Subramanian|first4=Josh|last4=Meyer|first3=Tom Vanden|last3=Brook|first2=Joey|last2=Garrison|url-status=live}}</ref> د اګست په ۲۷ مه،  متحده ایالاتو په ننګرهار ولایت کې هوايي برید ترسره کړ. د متحده ایالاتو مرکزي قومانداني (USCENTCOM) وویل چې: په دغه برید کې یې د اسلامي دولت د خراسان ولایت درې غړي په نښه کړي. د اګست په ۲۹ مه نېټه متحده ایالاتو د بې پیلوټه الوتکې دویم برید په کابل کې وکړ، په دغه برید کې یو موټر په نښه شو چې دوی باور درلود د داعش د خراسان ولایت غړي لېږدوي، خو په اصل کې دغه موټر یو افغان مرسته کوونکی لېږداوه. په دغه برید کې د اووه ماشومانو په ګډون ۱۰ افغان ملکي وګړي ووژل شول.<ref name="NYT20210917">{{cite news|first1=Eric|last1=Schmitt|author-link1=Eric P. Schmitt|first2=Helene|last2=Cooper|author-link2=Helene Cooper|date=2021-09-17|title=Pentagon acknowledges Aug. 29 drone strike in Afghanistan was a tragic mistake that killed 10 civilians|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/us/politics/pentagon-drone-strike-afghanistan.html|access-date=2021-09-17|work=The New York Times|url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Crawford|first1=Jamie|last2=Liebermann|first2=Oren|author-link2=Oren Liebermann|title=US military conducts airstrike against ISIS-K planner|url=https://www.cnn.com/2021/08/27/politics/us-military-airstrike-isis-k-planner-afghanistan/index.html|work=CNN|date=27 August 2021|access-date=28 August 2021}}</ref> == مخینه == د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۱۵ مه نېټه طالبانو ته د کابل له لاسته ورتلو وروسته، د حامد کرزي نړیوال هوايي ډګر له افغانستان نه د وتو یوازنۍ لار وه. امنیتي اندېښنو وروسته له هغې وده وکړه چې له بګرام او پلچرخي بندخونو نه د اسلامي دولت د خراسان ولایت په سلګونو بندیان وتښتېدل. د اګست په ۱۶ مه پنټاګون د متحده ایالاتو کانګرس ته د کابل له سقوط وروسته په راتلونکو ورځو کې د داعش د بریدونو په اړه خبرداری ورکړ. د متحده ایالاتو ولسمشر جوبایډن له برید نه اونۍ وړاندې د دغه احتمالي برید په اړه ګڼ شمېر راپورونه ترلاسه کړي و، هغه د اګست په ۲۲ مه نېټه په سپینه مانۍ کې د خبرو پرمهال خبرداری ورکړ چې هر څومره چې د متحده ایالاتو ځواکونه په هغه هېواد (افغانستان) کې پاتې کېږي، هوايي ډګر ته څېرمه د امریکايي ځواکونو او وګړو پر وړاندې د داعش د بریدونو ګواښ زیاتېږي.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2021/08/15/1027806863/the-taliban-seize-jalalabad-cutting-off-kabul-to-the-east|title=Taliban Fighters Enter Kabul As Helicopters Land at U.S. Embassy|work=[[NPR]]|date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|agency=Associated Press|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815113718/https://www.npr.org/2021/08/15/1027806863/the-taliban-seize-jalalabad-cutting-off-kabul-to-the-east|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Sciutto|first1=Jim|last2=Lister|first2=Tim|url=https://www.cnn.com/2021/08/25/politics/isis-k-concerns-kabul-airport/index.html|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|title=US concerned about 'very specific threat stream' from ISIS-K against crowds outside Kabul airport|work=CNN|archive-date=25 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825205546/https://www.cnn.com/2021/08/25/politics/isis-k-concerns-kabul-airport/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=September 19, 2021|first1=Rajshekhar Jha|title=Kabul bomber was held in Delhi 5 years ago, claims IS magazine|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/kabul-bomber-was-held-in-delhi-5-yrs-ago-claims-is-mag/articleshow/86329815.cms|access-date=2021-10-05|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref name="Pentagon">{{cite news|last1=Seligman|first1=Lara|last2=Ward|first2=Alexander|last3=Desiderio|first3=Andrew|title=ISIS terrorist threats jeopardize Afghanistan evacuation, Pentagon assessment warns|url=https://www.politico.com/news/2021/08/24/isis-terrorist-threats-afghanistan-kabul-evacuation-506807|access-date=28 August 2021|work=Politico|date=24 August 2021}}</ref><ref name="Pentagon1">{{cite news|last=Seligman|first=Lara|title=Pentagon warns of worsening terrorist threat as Taliban seize Afghanistan|url=https://www.politico.com/news/2021/08/16/pentagon-terrorists-taliban-afghanistan-505203|access-date=28 August 2021|work=Politico|date=16 August 2021}}</ref><ref name="cnn2608">{{Cite news|last=Liptak|first=Kevin|url=https://www.cnn.com/world/live-news/afghanistan-news-taliban-refugees-08-26-21-intl/h_7d8214c4830e050bcc4cd804c4f5c449|title=Biden warned of a potential attack in Kabul multiple times over past week|work=CNN|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826154311/https://www.cnn.com/world/live-news/afghanistan-news-taliban-refugees-08-26-21-intl/h_7d8214c4830e050bcc4cd804c4f5c449|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=The Latest: Biden warns of IS threat to Kabul evacuation|url=https://apnews.com/article/afghanistan-kabul-evacuation-3e03946e8f84540927761d0b83efd769|access-date=28 August 2021|work=Associated Press|date=22 August 2021}}</ref> له برید څو ساعته وړاندې، په کابل کې د متحده ایالاتو دیپلماتانو امریکايي وګړو ته خبرداری ورکړ چې د امنیتي ګواښونو له امله هوايي ډګر پرېږدي. د بریتانیا د وسله والو ځواکونو وزیر جمیس هایپي په هوايي ډګر باندې د داعش وسله والو د برید د سخت ګواښ خبرداری ورکړ. د متحده ایالاتو، بریتانیا او اسټرالیا سفارتونو هم د هوايي ډګر اړوند لوړو امنیتي ګواښونو په اړه خبرداری ورکړ.<ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2021/08/26/politics/president-joe-biden-afghan-refugees-donald-trump-immigration/index.html|title=Apparent suicide attack rocks Afghanistan evacuation as Biden's deadline looms|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|work=CNN|first=Stephen|last=Collinson|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826133414/https://www.cnn.com/2021/08/26/politics/president-joe-biden-afghan-refugees-donald-trump-immigration/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Meredith|first=Sam|date=26 August 2021|title=UK reports 'high threat' of terrorist attack at Kabul airport; U.S. urges people to stay away|url=https://www.cnbc.com/2021/08/26/us-urges-people-to-avoid-kabul-airport-as-uk-warns-of-highly-credible-terror-threat.html|access-date=26 August 2021|work=[[CNBC]]|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826083416/https://www.cnbc.com/2021/08/26/us-urges-people-to-avoid-kabul-airport-as-uk-warns-of-highly-credible-terror-threat.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Afghanistan: 'Very lethal attack' could occur at Kabul airport in matter of hours, minister says|url=https://news.sky.com/story/afghanistan-highly-credible-imminent-lethal-attack-could-occur-at-kabul-airport-in-matter-of-hours-minister-says-12390855|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|work=[[Sky News]]|first=Sophie|last=Morris|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826083751/https://news.sky.com/story/afghanistan-highly-credible-imminent-lethal-attack-could-occur-at-kabul-airport-in-matter-of-hours-minister-says-12390855|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Afghanistan: US, allies warn of 'terror threat' at Kabul airport|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/us-uk-australia-warn-of-terror-threat-at-kabul-airport|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|work=Al Jazeera|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826062333/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/us-uk-australia-warn-of-terror-threat-at-kabul-airport|url-status=live}}</ref> == برید == په ۲۰۲۱ ز کال کې له افغانستان نه د وتو پرمهال، ګڼ شمېر سیمه ییز او بهرني وګړي د وتو په موخه د هوايي ډګر په شاوخوا کې راغونډ شول. د هوايي ډګر په آبي دروازه کې ځانمرګي بریدګر خپل انتحاري واسکټ ته چاودنه ورکړه. له چاودنې وروسته ډزې پیل شوې او د هوايي ډګر ټولې دروازې وتړل شوې. د متحده ایالاتو چارواکو وویل چې: د اسلامي دولت د خراسان ولایت وسله وال کس په ګڼه ګوڼه کې په ډزو پیل وکړ او امریکايي ځواکونو هم ډزې پیل کړې. د ګڼ شمېر خبریالانو په خبره، عیني شاهدانو د وګړو په ګڼه ګوڼه باندې د ډزو او له چاودنې وروسته د مرګ ژوبلې یوه برخه د امریکايي ځواکونو له خوا وحشت ته اړونده وبلله. پنټاګون د اګست په ۲۸ مه د یوه خبري کنفرانس پر مهال په یو شمېر مرګ ژوبله کې د متحده ایالاتو د لاس لرلو مسئولیت ومانه.<ref>{{Cite news|last=Norman|first=Greg|date=26 August 2021|title=Kabul airport explosion described as 'complex attack'|url=https://www.foxnews.com/live-news/live-updates-taliban-gain-more-ground-in-afghanistan-as-they-close-in-on-kabul#post-426|access-date=26 August 2021|work=[[Fox News]]|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826143908/https://www.foxnews.com/live-news/live-updates-taliban-gain-more-ground-in-afghanistan-as-they-close-in-on-kabul#post-426|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Conley|first=Julia|url=https://www.salon.com/2021/08/28/biden-vows-to-continue-drone-strikes-in-afghanistan-following-airport-attack-make-them-pay_partner/|website=[[Salon.com]]|title=Biden vows to continue drone strikes in Afghanistan following airport attack: "Make them pay"|date=28 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Khalid|first=Asma|date=29 August 2021|title=Updates From Kabul After The Attack at the Airport|url=https://www.npr.org/2021/08/29/1032169482/updates-from-kabul-after-the-attack-at-the-airport|access-date=31 August 2021|work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shear|first=Michael D.|author-link=Michael D. Shear|date=26 August 2021|title=President Biden condemns terrorist attack and vows to hunt down those responsible|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/live/2021/08/26/world/afghanistan-taliban-biden-news#biden-afghanistan-kabul-airport-attack|access-date=31 August 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Cooper|first1=Helene|last2=Schmitt|first2=Eric|date=28 August 2021|title=A reprisal strike killed two ISIS militants and wounded another|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/08/28/world/us-airstrike-isis-k.html|access-date=31 August 2021}}</ref><ref name="Varshalomidze">{{Cite news|first1=Tamila|last1=Varshalomidze|first2=Usaid|last2=Siddiqui|first3=Ted|last3=Regencia|date=26 August 2021|title=Civilians, US troops among dozens killed in Kabul blasts|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/panic-grips-kabul-airport-as-evacuation-deadline-nears-live-news|access-date=26 August 2021|work=[[Al Jazeera]]|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826144611/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/panic-grips-kabul-airport-as-evacuation-deadline-nears-live-news|url-status=live}}</ref> دغه چاودنه د چټلو اوبو په هغه ویاله کې وشوه، چېرې چې امریکايي ځواکونو د تخلیې په موخه پاسپورټونه، ویزې او نور اسناد هوايي ډګر ته د ننوتو د اجازې ورکولو په موخه کتل. یوه عیني شاهد وویل چې: د چاودنې له امله یې حس وکړ چې چا یې له پښو لاندې ځمکه لرې کړې او ومې لیدل چې نور هغه کسان چې د وتو په تمه وو، د چاودنې د زور له امله هوا ته پورته شول. لومړنیو راپورونو په تېروتنې سره څرګنده کړه چې دویمه چاودنه د بارون هوټل ته څېرمه ترسره شوې، خو په سبا ورځ یې څرګنده شوه چې دویمه چاودنه هېڅ نه ده ترسره شوې.<ref name="isil.reut">{{Cite news|last1=Ali|first1=Idrees|last2=Landay|first2=Jonathan|last3=Pamuk|first3=Humeyra|date=26 August 2021|title=Pentagon bracing for more attacks after troops killed at Kabul airport|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/explosion-outside-kabul-airport-casualties-unclear-pentagon-2021-08-26/|access-date=26 August 2021|work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news|date=26 August 2021|title=Pentagon confirms second explosion near Kabul airport and "a number of US and civilian casualties"|url=https://www.cnn.com/world/live-news/afghanistan-news-taliban-refugees-08-26-21-intl/h_dcc00688898bf996091169640d85e34e|access-date=26 August 2021|work=CNN}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ali|first=Idrees|date=27 August 2021|title=Pentagon says Kabul attack carried out by one suicide bomber|url=https://www.reuters.com/world/pentagon-says-kabul-attack-carried-out-by-one-suicide-bomber-2021-08-27/|access-date=28 August 2021|work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news|last=Moore|first=Mark|date=26 August 2021|title=Kabul airport suicide bombing witness says young girl died in his arms|url=https://nypost.com/2021/08/26/kabul-bombing-witness-says-young-girl-died-in-his-armskabul-airport-suicide-bombing-witness-says-young-girl-died-in-his-arms/|url-status=live|access-date=27 August 2021|work=[[New York Post]]|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827072010/https://nypost.com/2021/08/26/kabul-bombing-witness-says-young-girl-died-in-his-armskabul-airport-suicide-bombing-witness-says-young-girl-died-in-his-arms/}}</ref> دغه برید د داعش خراسان ډلې ترسره کړ، چې مسئولیت یې هم پر غاړه واخیست او د ځانمرګي بریدګر نوم یې عبدالرحمن الغوري اعلان کړ. طالبان له وړاندې د داعش د خراسان ډلې سره ښکېل و. کله چې پوښتنه وشوه چې ترهګرو څه ډول وکولای شول، د طالبانو د څارنې له ځایونو یا چک پاینټونو تېر شي، د متحده ایالاتو د مرکزي قوماندانۍ مشر جنرال کنټ مکنزي وویل: «دا چې آیا هغوی [طالبانو] اجازه ورکړې، دغه برید ترسره شي، زه نه پوهېږم. ... زه فکر نه کوم چې داسې څه دې شتون ولري چې ما متقاعد کړي چې هغوی دې اجازه ورکړې وي چې داسې وشي».<ref name="Burke">{{Cite news|last=Burke|first=Jason|author-link=Jason Burke|url=https://www.theguardian.com/world/2021/aug/26/isis-affiliate-iskp-is-prime-suspect-for-kabul-airport-suicide-bomb|title=Islamic State claims responsibility for Kabul airport blasts|date=26 August 2021|work=[[The Guardian]]|access-date=30 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=Goodenough|first=Patrick|date=26 August 2021|title=CENTCOM Head: US Military and Taliban 'Share a Common Purpose,' Doesn't Believe Taliban Let Attack Happen|url=https://www.cnsnews.com/article/international/patrick-goodenough/centcom-head-us-military-and-taliban-share-common-purpose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827013707/https://cnsnews.com/article/international/patrick-goodenough/centcom-head-us-military-and-taliban-share-common-purpose|archive-date=27 August 2021|access-date=27 August 2021|website=CNSNews}}</ref><ref>{{Cite news|date=10 March 2020|title=Taliban fought IS with 'limited' US military support, US general reveals|url=https://www.france24.com/en/20200310-taliban-fought-is-with-limited-us-military-support-us-general-reveals|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819233928/https://www.france24.com/en/20200310-taliban-fought-is-with-limited-us-military-support-us-general-reveals|archive-date=19 August 2021|access-date=27 August 2021|work=[[France 24]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> == قربانیان == په دغه برید کې د تخلیې له عملیاتو نه د متحده ایالاتو د ملاتړ کوونکو ۱۳ امریکايي سرتېرو او ۱۶۹ افغان ملکي وګړو په ګډون لږ تر لږه ۱۸۲ کسان ووژل شول. په وژل شوو ملکیانو کې دوه بریتانوي دوه تابعیته وګړي هم و چې یو یې د یو بریتانوي وګړي ماشوم و. په پیل کې د دې راپور هم ورکړل شو چې ۲۸ طالب جنګیالي هم په دغه برید کې وژل شوي، خو وروسته طالب ویاند ذبیح الله مجاهد د آزادې اروپا له راډیو(آزادي راډیو) سره په مرکه کې دغه خبره رد کړه. په وژل شوو امریکایانو کې ۱۱ وسله وال سرتېري، د اروايي عملیاتو د اتمې ډلې یو سرتېری او د سمندري ځواکونو یو سرتېری وښودل شول. د امریکايي ځواکونو دغه تلفات د ۲۰۲۰ ز کال له فبروري میاشتې وروسته لومړني تلفات او په ۲۰۱۱ ز کال په افغانستان کې د بوینګ شینوک الوتکې له رانسکورېدو وروسته د امریکايي ځواکونو یوځلي په لویه کچه پوځي تلفات وو. <ref>{{cite press release|url=https://www.gov.uk/government/news/british-victims-of-kabul-terror-attack-foreign-secretarys-statement|title=British victims of Kabul terror attack: Foreign Secretary's statement|publisher=[[Foreign, Commonwealth and Development Office]]|date=27 August 2021|access-date=27 August 2021|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827155143/https://www.gov.uk/government/news/british-victims-of-kabul-terror-attack-foreign-secretarys-statement|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=27 August 2021|title=Taliban Denies Fighters Killed in Kabul Airport Attack|url=https://gandhara.rferl.org/a/taliban-casualties-kabul-airport/31431582.html|access-date=27 August 2021|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828005653/https://gandhara.rferl.org/a/taliban-casualties-kabul-airport/31431582.html|url-status=live}}</ref><ref name="Varshalomidze2">{{Cite news|first1=Tamila|last1=Varshalomidze|first2=Usaid|last2=Siddiqui|first3=Ted|last3=Regencia|date=26 August 2021|title=Civilians, US troops among dozens killed in Kabul blasts|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/panic-grips-kabul-airport-as-evacuation-deadline-nears-live-news|access-date=26 August 2021|work=[[Al Jazeera]]|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826144611/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/panic-grips-kabul-airport-as-evacuation-deadline-nears-live-news|url-status=live}}</ref><ref name="wsj12">{{cite news|last1=Trofimov|first1=Yaroslav|author-link1=Yaroslav Trofimov|last2=Youssef|first2=Nancy A.|author-link2=Nancy Youssef|last3=Rasmussen|first3=Sune Engel|date=26 August 2021|title=Kabul Airport Attack Kills 13 U.S. Service Members, at Least 90 Afghans|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/afghanistan-kabul-airport-explosion-11629976397|url-status=live|access-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826233837/https://www.wsj.com/articles/afghanistan-kabul-airport-explosion-11629976397|archive-date=26 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Defense Department releases names of US service members killed in Afghanistan|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/afghanistan-kabul-taliban-us-news-08-28-21/h_675be4324156edc80ef667536defe716|work=CNN|date=28 August 2021|access-date=28 August 2021|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828175622/https://edition.cnn.com/world/live-news/afghanistan-kabul-taliban-us-news-08-28-21/h_675be4324156edc80ef667536defe716|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kottasová|last8=Hansler|work=CNN|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827090946/https://www.cnn.com/2021/08/27/asia/afghanistan-kabul-airport-attack-update-intl-hnk/index.html|url-status=live|url=https://www.cnn.com/2021/08/27/asia/afghanistan-kabul-airport-attack-update-intl-hnk/index.html|title=Evacuation from Afghanistan in final phase after deadly Kabul airport attack|date=27 August 2021|first9=Nectar|last9=Gan|first8=Jennifer|first7=Amy|first1=Ivana|last7=Woodyatt|first6=Zachary|last6=Cohen|first5=Sam|last5=Kiley|first4=Nick|last4=Paton Walsh|first3=Kylie|last3=Atwood|first2=Barbara|last2=Starr|access-date=27 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=27 August 2021|title=U.S. on alert for further Kabul attacks in race to complete evacuations|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/western-nations-race-complete-afghan-evacuation-deadline-looms-2021-08-25/|url-status=live|access-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827000509/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/western-nations-race-complete-afghan-evacuation-deadline-looms-2021-08-25/|archive-date=27 August 2021}}</ref> په دغه برید کې د ۱۸ امریکايي پوځیانو او یو شمېر طالبانو په ګډون لږ تر لږه ۱۵۰ کسان ټپیان شوي وو.<ref>{{Cite news|last1=Hashemi|first1=Sayed Ziarmal|last2=Faiez|first2=Rahim|last3=Baldor|first3=Lolita C.|last4=Krauss|first4=Joseph|url=https://apnews.com/article/europe-france-evacuations-kabul-9e457201e5bbe75a4eb1901fedeee7a1|title=Kabul airport attack kills 60 Afghans, 13 US troops|work=Associated Press|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|url-status=live}}</ref> == غبرګونونه او ځواب == طالبانو دغه برید د خپل ویاند د یوه ټویټ په واسطه وغانده او څرګنده یې کړه چې: «شیطاني کړۍ به په سختي سره ودروي». طالبانو وروسته اعلان وکړ چې دوی به د داعش د خراسان ډلې د مشر شهاب المهاجر د نیولو په موخې له هرې ممکنې لارې چارې کار واخلي. د افغانستان پخواني اجرائیوي مشر او د افغانستان د ملي ائتلاف مشر عبدالله عبدالله هم دغه برید وغانده. یو شمېر ملکي وګړو خبریالانو ته څرګنده کړه چې: دغه برید له افغانستان نه د وتو په موخه د دوی هوډ د نورو بریدونو نه د وېرې له امله لا کلک کړی دی.<ref>{{Cite news|last1=Hashemi|title=Evacuations resume with new urgency after Kabul airport bombing as death toll now over 160|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828005653/https://abc7.com/10979761/|archive-date=28 August 2021|agency=Associated Press|work=[[KABC-TV]]|access-date=27 August 2021|url=https://abc7.com/10979761/|date=27 August 2021|first1=Sayed Ziarmal|first4=Cara|last4=Anna|first3=Kathy|last3=Gannon|first2=Tameem|last2=Akhgar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/panic-grips-kabul-airport-as-evacuation-deadline-nears-live-news|title=Abdullah Abdullah condemns airport attack|work=Al Jazeera|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826080312/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/panic-grips-kabul-airport-as-evacuation-deadline-nears-live-news|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Farmer|first=Ben|date=27 August 2021|title=Ambitious new Isis-K leader becomes Taliban's most wanted enemy after Kabul attacks|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/08/27/ambitious-new-isis-k-leader-becomes-talibans-wanted-enemy-kabul/|access-date=27 August 2021|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828005653/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/08/27/ambitious-new-isis-k-leader-becomes-talibans-wanted-enemy-kabul/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.foxnews.com/live-news/live-updates-taliban-gain-more-ground-in-afghanistan-as-they-close-in-on-kabul#post-444|title=Taliban condemns suicide bombing at Kabul airport|work=Fox News|date=26 August 2021|access-date=26 August 2021|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826164659/https://www.foxnews.com/live-news/live-updates-taliban-gain-more-ground-in-afghanistan-as-they-close-in-on-kabul#post-444|url-status=live}}</ref> د متحده ایالاتو ولسمشر جوبایډن له برید وروسته یوه عمومي وینا وکړه. هغه په دغه برید کې په وژل شویو امریکايي سرتېرو ویاړ وکړ او دوی یې «اتلان» وبلل، هغه وویل چې: دوی خپل ژوند «آزادۍ ته د خدمت په لار» کې ورکړی او له افغان قربانیانو سره  یې ژوره خواشیني څرګنده کړه. بایډن هغو کسانو ته چې متحده ایالاتو ته د زیان رسولو په هڅه کې دي وویل:«موږ تاسو تعقیب کوو او تاسو به د دې تاوان ورکړئ». د بریتانیا دولت هم څرګنده کړه چې: دوی به له افغانستان نه د وتو عملیاتو ته دوام ورکړي. ګڼ شمېر هېوادونو د کابل په هوايي ډګر برید وغانده، د قربانیانو او په هوايي ډګر کې د وتلو د عملیاتو ترسره کوونکو سرتېرو سره یې خپله همغږي اعلان کړه. دغه برید د اروپايي کمیسیون او ملګرو ملتونو له خوا هم وغندل شو. د جرمني لومړۍ وزیرې انګلا مرکل اسرائیلو ته خپل سفر لغوه کړ او د جرمني د ځواکونو د وتلو د بهیر څارلو په موخه په جرمني کې پاتې شوه. بایدڼ هم د اسرائیلو له لومړي وزیر نفتالي بنت سره د برید له امله د خپلې لیدنې مهال وځنډاوه. بریتانیا وویل چې: دوی به له دغه برید سره د ملکي وګړو ایستلو ته دوام ورکړي.<ref>{{Cite tweet|user=antonioguterres|number=1430960735295782917|title=I'm following with grave concern the situation at Kabul's airport & strongly condemn today's horrific terrorist attack. The incident underscores the volatility of Afghanistan, but also strengthens our resolve as we continue to deliver urgent assistance to the Afghan people.|first=António|last=Guterres|author-link=António Guterres|date=26 August 2021}}</ref><ref>{{cite tweet|user=vonderleyen|first=Ursula|last=von der Leyen|author-link=Ursula von der Leyen|number=1430923180462456834|title=I strongly condemn the cowardly and inhuman attacks on Kabul airport. It is essential to do everything to ensure the safety of people at the airport. The international community must work closely together to avoid a resurgence of terrorism in Afghanistan and beyond.|date=26 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ynetnews.com/article/hjnx2zuwk|title=Biden and Bennett speak on the phone following meeting delay|work=[[Ynet]]|first=Itamar|last=Eichner|date=27 August 2021|access-date=27 August 2021|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828005657/https://www.ynetnews.com/article/hjnx2zuwk|url-status=live}}</ref> === د متحده ایالاتو هوايي بریدونه === د اګست په ۲۹ مه، د کابل له هوايي ډګر نه څو کیلومتره لرې یو موټر د متحده ایالاتو د بې پیلوټه الوتکې په برید کې په نښه شو. د قربانیانو د خپلوانو په خبره په دغه برید کې د اووه ماشومانو په ګډون ۱۰ ملکي وګړي ووژل شول. د سپټمبر په ۱۷ مه نېټه، د امریکا د مرکزي قومانداني مشر جنرال کنت مکنزي تائید کړه چې: بې پیلوټه الوتکې د اګست د ۲۹ مې په برید کې د داعش د خراسان ولایت هېڅ یو غړی نه دی وژل شوی. د امریکا د دفاع وزیر لوئید آستین او د پوځ لوی درستیز مارک میلي ومنله چې، په دغه برید کې وژل شوي کسان ټول بې ګناه ملکي وګړي وو.<ref>{{cite news|last=Brest|first=Mike|date=24 September 2021|title=US releases identity of target of first Afghanistan drone strike during withdrawal|url=https://www.washingtonexaminer.com/policy/defense-national-security/us-identifies-target-of-first-afghan-drone-strike|work=Washington Examiner|access-date=30 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=Starr|first1=Barbara|last2=LeBlanc|first2=Paul|date=28 August 2021|title=Biden says another terrorist attack on Kabul airport is 'highly likely' while vowing that US retaliatory strike was not 'the last'|url=https://www.cnn.com/2021/08/28/politics/isis-k-drone-strike-us-afghanistan/index.html|work=CNN|access-date=28 August 2021}}</ref> == سرچینې == ru5c5fg4xc7gkbz28994z6dq2ljuzl5 0 59668 371041 367910 2026-11-08T16:25:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371041 wikitext text/x-wiki پلویتوب (په انګلیسي: bias) له یوې مفکورې یا یو څیز سره په ملاتړ او یا د هغو پر وړاندې د دریځ نیولو په راکښېدنه کې د ناانډول دروندوالي په څېر پېژندل شوی، چې ډېري وخت په تنګ الواکي، تر وخت دمخه قضاوت، ناوړه او ناحقه بڼو راڅرګندېږي. پلویتوب کېدای شي فطري او یا هم کسبي وي. کېدای شي خلک د یوه وګړي، یوې ډلې او یا یوې عقیدې پر وړاندې یا په ګټه پلویتوب وپنځوي. په ساینس او انجنیري کې، پلویتوب یوه سیسټماتیکه تېروتنه ده [چې دغه تېروتنه د «منظمې» او یا «راټولېدونکې» تېروتنې په نوم هم یادېږي]. احصایوي پلویتوب له یوې ټولنې څخه د ناانډولې بېلګې اخېستنې او یا د اټکلونې هغې لړۍ څخه سرچینه نیسي، چې په منځني ډول دقیقې پایلې نه‌لري. <ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Welsh|first1=Matthew|last2=Begg|first2=Steve|date=2016|title=What have we learned? Insights from a decade of bias research|journal=The APPEA Journal|volume=56|issue=1|pages=435|doi=10.1071/aj15032|issn=1326-4966}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Steinbock|first1=Bonnie|title=Speciesism and the Idea of Equality|url=https://archive.org/details/philosophy_1978-04_53_204/page/247|journal=Philosophy|date=1978|issue=204|pages=247–256|doi=10.1017/S0031819100016582|volume=53}}</ref> == آرپوهنه == داسې ښکاري چې د «bias» وییکي رېښه له لرغونې پرووېنشال (اکسیتان) ژبې څخه د لرغونې فرانسوي ژبې وییکي «biais» ته رسېدلې ده، چې معناوې یې «کېغاچ، شکمن‌والی، د غلې او دانې پر وړاندې پاتې کېدل» دي، وروسته بیا د اوسني فرانسوي «biais» ګړنې ته رارسېږي چې د «یو ځوړ، یو میل، یو رېونده یا کوږوالی» په معنا کارول کېږي.<ref name="etymology">{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/bias|title=Online Etymology Dictionary, ''Bias''|access-date=26 Aug 2018}}</ref> داسې ښکاري چې دغه وییکی انګلیسي ته د «bowls» لوبې له لارې راغلی او د دغې لوبې پنډوسکو ته اشاره لري، چې په یوه اړخ کې لږ څه درانه دي، چې د کارَونې لړۍ یې په ځانګړې توګه لومړی په حقوقو کې«د ناروا پلو نیونه یا تر وخت دمخه قضاوت» او په ټولیز ډول د «یوه پلو ته د پام اوښتنه یا میلان» مجازي معناوو ته وغځېدله. == د پلویتوب ډولونه == === ادراکي پلویتوب === ادراکي پلویتوب په تفکر، ارزونې، یادونې او یا نورو ادارکي لړیو کې یوې تکراري او بنسټیزې تېروتنې ته ویل کېږي. ادراکي پلویتوب، په قضا کې له کره معیارونوڅخه د انحراف یوه بېلګه ده، چې له امله یې کېدای شي غیرمنطقي استنتاجونه رامنځ‌ته شي. هر وګړی، د خپلې پوهې له مخې، ځان ته «ذهني ټولنیز واقعیت» رامنځ‌ته کوي، د نړۍ په اړه یې لیدلوری کېدای شي، د هغه د چلند استازیتوب وکړي. نو له دې امله، ادراکي پلویتوب کېدای شي کله ناکله د ادراکي تحریف، ناسم قضاوت، ناوړې ژباړې (تعبیر) او یا هر هغه څه لامل وګرځي چې «غیرمنطقي» بلل کېږي. د دې ترڅنګ، ځیني ادراکي پلویتوبونه کېدای شي رغوونکي راڅرګند شي او په یوه ځانګړي او وړ حالت کې د بریا لامل وګرځي. سربېره پر دې، که چېرې په یوه ځانګړي پېر کې چټکتیا له ځیرتیا څخه لا ارزښتمنه وي، نو کېدای شي ادراکي پلویتوب د لا چټک غوراوي لامل وګرځي. نور ادراکي پلویتوبونه، د انسان د سمونو بهیر محدودیتونو لاس‌ته راوړنه ده او د وړ ذهني میکانیزمونو نشتوالي او یا یوازې د معلوماتو سمونې په بهیر کې د انساني محدودیتونو له امله راولاړېږي.<ref name="Chegg">{{cite journal|title=Definition of Cognitive Bias|publisher=Chegg|url=http://www.chegg.com/homework-help/definitions/cognitive-bias-13|access-date=1 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20160509015823/http://www.chegg.com/homework-help/definitions/cognitive-bias-13|archive-date=9 May 2016|archivedate=9 May 2016|archiveurl=https://archive.is/20160509015823/http://www.chegg.com/homework-help/definitions/cognitive-bias-13}}</ref><ref>{{cite book|last=Haselton, M. G.|author2=Nettle, D.|author3=Andrews, P. W.|name-list-style=amp|title=The evolution of cognitive bias.|year=2005|publisher=Hoboken, NJ, US: John Wiley & Sons Inc|location=In D. M. Buss (Ed.), The Handbook of Evolutionary Psychology|pages=724–746}}</ref><ref>{{cite book|last=Bless, H.|author2=Fiedler, K.|author3=Strack, F.|name-list-style=amp|title=Social cognition: How individuals construct social reality.|url=https://archive.org/details/socialcognitionh0000bles|year=2004|publisher=Hove and New York: Psychology Press|pages=[https://archive.org/details/socialcognitionh0000bles/page/2 2]}}</ref><ref>{{cite book|last=Bless, H.|author2=Fiedler, K.|author3=Strack, F.|name-list-style=amp|title=Social cognition: How individuals construct social reality|url=https://archive.org/details/socialcognitionh0000bles|year=2004|publisher=Hove and New York: Psychology Press}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kahneman|first1=D.|last2=Tversky|first2=A.|year=1972|title=Subjective probability: A judgment of representativeness|journal=Cognitive Psychology|volume=3|issue=3|pages=430–454|doi=10.1016/0010-0285(72)90016-3}}</ref><ref>Baron, J. (2007). ''Thinking and Deciding'' (4th ed.). New York, NY: Cambridge University Press.</ref><ref>Ariely, D. (2008). ''[[Predictably Irrational]]: The Hidden Forces That Shape Our Decisions''. New York, NY: HarperCollins.</ref><ref>For instance: {{cite journal|author1=Gigerenzer, G.|author2=Goldstein, D. G.|name-list-style=amp|title=Reasoning the fast and frugal way: Models of bounded rationality.|journal=Psychological Review|year=1996|volume=103|pages=650–669|doi=10.1037/0033-295X.103.4.650|pmid=8888650|issue=4|url=http://library.mpib-berlin.mpg.de/ft/gg/gg_reasoning_1996.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922235244/http://library.mpib-berlin.mpg.de/ft/gg/gg_reasoning_1996.pdf|archive-date=2017-09-22|citeseerx=10.1.1.174.4404}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tversky, A.|author2=Kahneman, D.|name-list-style=amp|title=Judgement under uncertainty: Heuristics and biases.|journal=Science|year=1974|volume=185|pages=1124–1131|doi=10.1126/science.185.4157.1124|pmid=17835457|issue=4157|url=http://www.dtic.mil/docs/citations/AD0767426|bibcode=1974Sci...185.1124T|s2cid=143452957|access-date=2022-02-13|archivedate=2018-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180601235707/http://www.dtic.mil/docs/citations/AD0767426}}</ref><ref name="Haselton, M. G., Nettle, D., & Andrews, P. W. 2005 724–746">{{cite book|last=Haselton, M. G.|author2=Nettle, D.|author3=Andrews, P. W.|name-list-style=amp|title=The evolution of cognitive bias|year=2005|publisher=Hoboken, NJ, US: John Wiley & Sons Inc.|location=In D. M. Buss (Ed.), The Handbook of Evolutionary Psychology|pages=724–746}}</ref><ref>{{cite book|last=Bless, H.|author2=Fiedler, K.|author3=Strack, F.|name-list-style=amp|title=Social cognition: How individuals construct social reality.|url=https://archive.org/details/socialcognitionh0000bles|year=2004|publisher=Hove and New York: Psychology Press.}}</ref> ==== ډډه لګونه ==== ډډه لګونه یوه ساه پوهنیزه پنځونه ده او هغه پلویتوب ښیي چې د تصمیم‌نیونې پر مهال د معلوماتو پر لومړنیو لیدل شوو برخو باندې له ډډې لګونې څخه ترلاسه شوی دی. د دغې پنځونې په ترڅ کې، وګړي له یوه بې‌قید او شرطه وړاندیز شوي ټکي (د ډډې لګونې «مسند») څخه پيل کوي او تر هغو په کې سمونونه (تعدیلات) راولي، ترڅو خپل اټکل ته ورسېږي. د بېلګې په توګه: د یوه «دو‌یم لاس موټر» لومړنۍ بیه د چنې وهلو لپاره د یوه پیل په توګه ټاکل کېږي، نو ټولې هغه بیې چې له لومړنۍ بیې څخه ټیټې دي، لا معقولې او وړې معلومېږي، که څه هم د موټر له ارزښت څخه لا اوس هم لوړې وي.<ref>{{Cite journal|last1=Welsh|first1=Matthew B.|last2=Delfabbro|first2=Paul H.|last3=Burns|first3=Nicholas R.|last4=Begg|first4=Steve H.|date=2014|title=Individual differences in anchoring: Traits and experience|journal=Learning and Individual Differences|volume=29|pages=131–140|doi=10.1016/j.lindif.2013.01.002|issn=1041-6080}}</ref><ref name="ScienceDaily">{{cite web|title=Anchoring bias in decision-making|website=Science Daily|url=https://www.sciencedaily.com/terms/anchoring.htm|access-date=September 29, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929180102/https://www.sciencedaily.com/terms/anchoring.htm|archive-date=September 29, 2015}}</ref><ref name="Investopedia">{{cite journal|title=Anchoring Definition|publisher=Investopedia|url=http://www.investopedia.com/terms/a/anchoring.asp|access-date=September 29, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023052312/http://www.investopedia.com/terms/a/anchoring.asp|archive-date=October 23, 2017}}</ref><ref name="TverskyKahneman1974">{{cite journal|last1=Tversky|doi=10.1126/science.185.4157.1124|bibcode=1974Sci...185.1124T|archive-date=2014-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817144047/http://www.hss.caltech.edu/%7Ecamerer/Ec101/JudgementUncertainty.pdf|url-status=live|pmid=17835457|url=http://www.hss.caltech.edu/~camerer/Ec101/JudgementUncertainty.pdf|pages=1124–1131|first1=A.|year=1974|issue=4157|volume=185|journal=Science|title=Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases|first2=D.|last2=Kahneman|s2cid=143452957}}</ref><ref>Edward Teach, "[http://www.cfo.com/article.cfm/3014027 Avoiding Decision Traps] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614061542/http://www.cfo.com/article.cfm/3014027|date=2013-06-14}}", [[CFO (magazine)|''CFO'']] (1 June 2004). Retrieved 29 May 2007.</ref> ==== اپوفینا (اړوند ګڼل، نااړوند څیزونه سره تړل) ==== اپوفینا، چې د «بېلګې‌پالنې» او «لامل‌پالنې» په توګه هم پېژندل کېږي، په یو لړ ناڅاپي معلوماتو کې پر معنا‌لرونکو بېلګو باندې پوهېدلو یا د هغو ترلاسه کولو ته د یوه وګړي لېوالتیا ښیي. اپوفینا، د قیمار په توجېه کولو کې په ښه توګه تر سترګو کېدلای شي. کېدای شي د قیمار وهونکو لپاره په لاټري کارتونو، قطعو وهلو لوبه او یا د رولیټ د څرخونو راڅرګندو شویو شمېرو کې ځینې نمونې تر سترګو کېږي. د اپوفینا یوه بله بېلګه د «قیمار وهونکي تېراېستنې یا غولونې» په توګه پېژندل کېږي.<ref>{{cite journal|last=Shermer|first=Michael|title=Patternicity: Finding Meaningful Patterns in Meaningless Noise|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2008-12_299_6/page/n49|journal=Scientific American|volume=299|issue=6|pages=48|doi=10.1038/scientificamerican1208-48|pmid=19143444|year=2008}}</ref><ref>{{cite news|author=GrrlScientist|url=https://www.theguardian.com/science/punctuated-equilibrium/2010/sep/25/michael-shermer-belief-self-deception|title=Michael Shermer: The pattern behind self-deception|newspaper=Guardian|date=29 September 2010|access-date=2011-06-29|location=London|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926040551/http://www.theguardian.com/science/punctuated-equilibrium/2010/sep/25/michael-shermer-belief-self-deception|archive-date=26 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YQO4y2bueAM|title=Why Do We Need a Belief in God with Michael Shermer|date=2011-08-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314224302/https://www.youtube.com/watch?v=YQO4y2bueAM|archive-date=2016-03-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://waterstone.wordpress.com/2007/05/24/apophenia-illusory-correlation/|title=Apophenia & Illusory Correlation « Paul Xavier Waterstone|publisher=Waterstone.wordpress.com|date=2007-05-24|access-date=2011-06-29}}</ref> پاریډولیا د اپوفینا اورېدونې یا لېدونې بڼه ده. داسې ګڼل کېږي چې ګواکې پاریډولیا او هیروفاني، په ګډه، پخوانیو ټولنو سره د شر غوبلو او ګډوډیو په اداره او د نړۍ په یو موټي کولو کې مرسته کړې ده.<ref>{{cite web|url=http://www.rupestreweb.info/china.html|last1=Bustamante|first1=Patricio|last2=Yao|first2=Fay|last3=Bustamante|first3=Daniela|year=2010|title=The worship to the mountains: a study of the creation myths of the chinese culture|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924092744/http://www.rupestreweb.info/china.html|archive-date=2015-09-24}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bustamante|first1=Patricio|last2=Yao|first2=Fay|last3=Bustamante|first3=Daniela|year=2010|title=Search for meanings: from pleistocene art to the worship of the mountains in early China. Methodological tools for Mimesis|url=http://www.rupestreweb.info/mimesis.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093315/http://www.rupestreweb.info/mimesis.html|archive-date=2016-03-04}}</ref> ==== اِسنادي پلویتوب ==== یو اسنادي پلویتوب، کېدای شي هغه وخت رامنځ‌ته شي، چې وګړي د خپل یا نورو د چلند ترشا بیانونو باندې د پوهېدو هڅه وکړي او یا وغواړي هغه وارزوي. وګړي، د خپلو یا نورو د چلند لاملونو ته یو لړ ځانګړنې منسوبوي، خو دغه ځانګړنې هرومرو د واقعیت ښودونکې نه‌دي. وګړي، د دې پر ځای چې د عیني درک‌لرونکو په څېر عمل وکړي، هغو ادراکي تېروتنو ته ډېر لېواله دي چې له ټولنیزې نړۍ نه، په مغرضه توګه د درک کولو لامل ګرځي. کله چې د نورو په اړه قضاوت کوو، نو هڅه کوو چې د هغو کړنې د شخصیت په څېر دننني لاملونو پایله وانګېرو، په داسې حال کې چې د خپلو کړنو رامنځ‌ته کېدنه د بهرنیو شرایطو اغېزه ګڼو. د اِسنادي پلویتوب په پراخه محدوده کې ګڼ‌شمېر ډولونه شامل دي، لکه: وروستۍ اِسنادي تېروتنه، بنسټیزه اِسنادي تېروتنه، د عمل‌کوونکي-مشاهده‌کوونکي پلویتوب او مغرض پلویتوب.<ref name="Heider">Heider, F. (1958). "The psychology of interpersonal relations", New York: Wiley, 322 p.</ref><ref name="Kelley 1967">Kelley, H.H. (1967). Attribution theory in social psychology. In D. Levine (Ed.) ''Nebraska Symposium on Motivation'', Lincoln: University of Nebraska Press</ref><ref>{{cite journal|last1=Abramson|first1=L.Y.|last2=Seligman|first2=M.E.|last3=Teasdale|first3=J.D.|year=1978|title=Learned helplessness in humans: Critique and reformulation|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-abnormal-psychology_1978-02_87_1/page/49|journal=Journal of Abnormal Psychology|volume=87|issue=1|pages=49–74|doi=10.1037/0021-843X.87.1.49|pmid=649856}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Funder|first1=D.C.|year=1987|title=Errors and mistakes: Evaluating the accuracy of social judgment|url=http://psy.ucsd.edu/%7Emckenzie/FunderPsychBull1987.pdf|journal=Psychological Bulletin|volume=101|issue=1|pages=75–90|doi=10.1037/0033-2909.101.1.75|pmid=3562704|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516210858/http://psy.ucsd.edu/~mckenzie/FunderPsychBull1987.pdf|archive-date=2008-05-16}}</ref><ref name="Nisbett and Ross 1980">Nisbett, R.E. & Ross, L. (1980). ''Human inference: Strategies and shortcomings of social judgment'', Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.</ref> د اسنادي پلویتوب بېلګې:<ref>{{cite web|url=https://grabien.com/file.php?id=582443|title=Rewind: Watch the Media Spend Two Years Hyping a Now-Debunked Story|website=grabien.com|access-date=29 March 2019}}</ref> ==== الف) تاییدي پلویتوب ==== تاییدي پلویتوب، د معلوماتو لټونې، ژباړنې، ستاینې او بیاموندنې په لار کې داسې یوه هڅه ښیي چې په ترڅ کې يې د یوه وګړي فرضیې یا باورونه تاییدوي، په داسې حال کې چې د هغو له تناقص کوونکو اسنادو او معلوماتو نه، په ناانډوله توګه سترګې پټېږي. په عاطفي مسایلو او ژورو رېښه‌لرونکو عقایدو کې دغه پلویتوب پياوړې اغېزه لري. وګړي، له خپلو اوسني موقعیتونو څخه د ملاتړ په موخه هڅه کوي، چې ګونګ شواهد په خپله ګټه وژباړي. د پلویتوب اړوند لټونې، ژباړنې او یادونې د لاندې سکالوګانو په بیانولو کې مرستندویه راڅرګندېږي: ۱. د چلندونو او انګېرونو قطبي کېدنه (چې د وګړو تر منځ د نظر اختلاف لا لانجمن راپارېږي، که څه هم ورته شواهد یې په مخ کې کېښودل شوي وي). ۲. د باور څوار یا استقامت (د باورونو دوام موندنه، وروسته له دې چې د هغو په باب وړاندې شوي شواهد ناسم وارزول شي). ۳. د نامعقول لومړیتوب اغېزه (د یو لړ معلوماتو پر لومړنیو لیدلشویو برخو باندې له حده زیاته ډډه لګونه). ۴. موهوم یا غولوونکی پیوستون (کله چې د دوو پېښو یا پېرونو تر منځ اړېکې څخه د وګړو انګېرنه ناسمه جوتېږي). تاییدي پلویتوب، د شخصي باورونو په غښتلي کېدو کې مرسته کوي او کولای شي، د ناسمو شواهدو سره د مخامخ کېدو پر مهال باورونه خوندي وساتي او یا پياوړتیا وروبښي. په سیاسي او سازماني چاپېریالونو کې له دغو پلویتوبونو څخه د اغېزمنو ناوړو او کمزورو تصمیم‌نیونو شتون لیدل شوی دی. <ref>{{cite book|last=Plous|first=Scott|title=The Psychology of Judgment and Decision Making|url=https://archive.org/details/psychologyjudgme00plou_528|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/psychologyjudgme00plou_528/page/n201 233]|date=1993}}</ref><ref name="cbiaspolitics">{{cite journal|last=Nickerson|first=Raymond S.|title=Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises|journal=Review of General Psychology|date=June 1998|volume=2|issue=2|pages=175–220|doi=10.1037/1089-2680.2.2.175|s2cid=8508954}}</ref><ref>[[Barbara W. Tuchman|Tuchman, Barbara]] (1984). ''The March of Folly: From Troy to Vietnam''. New York: Knopf.</ref> ==== ب) بڼه‌ورکَوونه (چوکاټ‌بندي) ==== په بڼې‌ورکوونې کې د یوې ټولنیزې ښکارندې هغه ټولنیز جوړښتونه شامل دي چې د ډله‌ییزو رسنیو سرچینو، سیاسي او ټولنیزو خوځښتونو، سیاسي ډلمشرانو فعالیتونو او داسې نورو بهیرونو له لارې رامنځ‌ته شوي دي. دغه پلویتوب، د واقعیت په اړه د وګړو د سمبالونې، انګېرنې او پوهاوي پر څرنګوالي باندې خپلې اغېزې لري. نوموړی پلویتوب، د مخاطبانو او د وړاندې شویو معلوماتو ډول ته په کتو سره کېدای شي ګټور او یا هم ناوړه تمام شي. د سیاسي موخو لپاره حقیقتونه د بڼې‌ورکوونې له لارې داسې وړاندې کېږي، چې په پایله کې یې هغه ستونزه لا پېچلې کوي، چې هوارول یې اړین دي. د سیاسي ګوندونو غړي هڅه کوي، اړوندو مسایلو ته داسې بڼه ورکړي چې د دوی خپلو سیاسي تمایلاتو په ګټه یوه حل‌لاره، د دم‌مهاله شته حالت لپاره تر ټولو مناسب او وړ اقدام په توګه وبرېښي. څرنګه چې په ټولنیزې تیوري کې معلومېږي، چوکاټ‌بندي د ژباړې (تعبیر) یوه شېما ده – د نکلي او نګوسي (کلیشه‌یي) بابېزو مفکورو یوه ټولګه – چې وګړي له پېښو څخه په پوهاوي او غبرګون کې ورباندې ډډه لګوي. وګړي د نړۍ په پېژندنه کې فِلترونه (چاڼونه) کاروي او غورونې او ټاکنې یې د یوه چوکاټ یا محدودې دریڅې له شتون څخه اغېزمنې شوې دي.<ref name="Druckman2001">{{cite journal|last1=Druckman|first1=J.N.|year=2001|title=The Implications of Framing Effects for Citizen Competence|url=https://archive.org/details/sim_political-behavior_2001-09_23_3/page/225|journal=Political Behavior|volume=23|issue=3|pages=225–256|doi=10.1023/A:1015006907312|s2cid=10584001}}</ref><ref name="van der Pas">{{cite journal|last=van der Pas|first=D.|title=Making Hay While the Sun Shines: Do Parties Only Respond to Media Attention When The Framing is Right?|journal=Journal of Press/Politics|year=2014|volume=19|issue=1|pages=42–65|doi=10.1177/1940161213508207}}<!--|access-date=6 March 2014--></ref><ref name="Goffman1974">Goffman, E. (1974). ''Frame Analysis: An Essay on the Organization of Experience''. Cambridge, MA: Harvard University Press.</ref> هڅوبي (فرهنګي) پلویتوب، د یوه وګړي د اړوند هڅوب پر ولسيۍمعیارونو ولاړو تعبیرونو او قضاوتونو پورې اړونده ښکارنده ده. ګڼ‌شمېر داسې ښکارندې شتون لري، چې د رنګ لپاره هڅوبي دود دستور، د بدن د غړو موقعیت، د ژوند د شریک ټاکنه، د عدالت مفهومونه، ژبنیز او منطقي اعتبار، د شواهدو منل او پدل (تابو) په اړه  پلیتوبونه په کې شامل دي. عادي خلک کېدای شي، نور وګړي په بنسټیزه توګه یوشان او د ټولو انسانانو ارزښت په ډېر کم توپیر سره مساوي وبولي، دغه وګړي په عاطفي ډول بېلابېلو ډلو، ټولنو او ټاټوبو پورې اړه لري. == سرچینې == kwb2g5ymradn9bq7q360d0mhsrkv08j 0 59673 371103 367793 2026-11-08T17:24:46Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371103 wikitext text/x-wiki {{ليبراليزم څنګپټه}}په اسلام کې لیبرالیزم او پرمختگپالنه کې هغه مسلمانان شامل دي، چې د اسلام پوهاوي او عمل په اړه یې د پام وړ پرمختللی فکر جوړ کړی دی. د دوی کار ځینې وختونه د «پرمختللي اسلام» په توګه پېژندل کېږي(عربي: الإسلام التقدمي al-Islām at-taqaddumī). ځینې ​​پوهان، لکه: امید صافی، د «پرمختللو مسلمانو» (له استعمار وروسته، د امپریالیزم ضد او د عصريتوب انتقاد کوونکي) او «د اسلام لیبرال مدافعین» (یو زوړ غورځنګ چې عصريیت یې منلی دی) ترمنځ توپیر کوي.<ref name="Kurzman 1998">{{cite book|author-last=Kurzman|author-first=Charles|author-link=Charles Kurzman|year=1998|chapter=Liberal Islam and Its Islamic Context|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4n8HSe9SfXMC&pg=PA1|editor-last=Kurzman|editor-first=Charles|title=Liberal Islam: A Sourcebook|location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]]|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=1-26|isbn=9780195116229|oclc=37368975}}</ref><ref name="Essays by Muslims">{{cite book|editor-last=Safi|editor-first=Omid|editor-link=Omid Safi|date=2003|title=Progressive Muslims: on justice, gender and pluralism|url=https://archive.org/details/progressivemusli0000unse_t6i3|location=Oxford|publisher=[[Oneworld Publications]]|isbn=9781851683161|oclc=52380025}}</ref><ref name="differences prog liberal">{{cite web|url=http://www.averroes-foundation.org/articles/progressive_islam.html|last=Safi|first=Omid|author-link=Omid Safi|title=What is Progressive Islam?|publisher=Averroes Foundation|website=averroes-foundation.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709004427/http://www.averroes-foundation.org/articles/progressive_islam.html|archive-date=July 9, 2006}}</ref> لیبرال اسلام، په اصل کې د ۱۸-۱۹ پېړیو د اسلامي بیارغونې غورځنګ نه راڅرګند شو. په اسلام کې لیبرال او پرمختللې مفکورې د ځینو دودیزو مسلمانانو له خوا جنجالي ګڼل کېږي، چې پر لیبرال مسلمانانو باندې د لویدیځ والي او یا منطقي کیدو پر بنسټ نیوکه کوي.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1346|title=Liberalism - Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|access-date=2019-07-11|تاريخ الأرشيف=2013-11-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131104151343/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1346|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-11-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131104151343/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1346|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131104151343/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1346|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104151343/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1346}}</ref><ref name="ijtihad">{{cite book|last=Aslan|first=Reza|author-link=Reza Aslan|date=2011|orig-year=2005|title=No god but God: the origins, evolution, and future of Islam|url=https://archive.org/details/nogodbutgodorigi0000asla_n9k1|edition=Updated|location=New York|publisher=[[Random House]]|isbn=9780812982442|oclc=720168240}}</ref><ref name="Imam speech against extremism">{{cite web|url=http://www.mcb.org.uk/media/speech_10_12_01.php|last=Sajid|first=Abdul Jalil|title='Islam against Religious Extremism and Fanaticism': speech delivered by Imam Abdul Jalil Sajid at a meeting on International NGO Rights and Humanity|website=mcb.org.uk|publisher=Muslim Council of Britain|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607005013/http://www.mcb.org.uk/media/speech_10_12_01.php|archive-date=June 7, 2008|date=December 10, 2001}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2356?_hi=15|title=Tawhid|publisher=Oxford Islamic Studies Online|website=oxfordislamicstudies.com|access-date=22 March 2015|تاريخ الأرشيف=17 September 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170917081036/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2356?_hi=15|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 September 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170917081036/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2356?_hi=15|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170917081036/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2356?_hi=15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917081036/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2356?_hi=15}}</ref><ref name="Leeman 2009">{{cite journal|last=Leeman|volume=84|archive-date=23 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123062516/https://ilj.law.indiana.edu/articles/84/84_2_Leeman.pdf|s2cid=52224503|issn=0019-6665|pages=743-772|issue=2|publisher=[[Indiana University Maurer School of Law]]|first=A. B.|location=[[Bloomington, Indiana]]|journal=[[Indiana Law Journal]]|format=PDF|url-status=live|url=https://ilj.law.indiana.edu/articles/84/84_2_Leeman.pdf|title=Interfaith Marriage in Islam: An Examination of the Legal Theory Behind the Traditional and Reformist Positions|date=Spring 2009|access-date=24 October 2021}}</ref><ref name="Jahangir2017">{{cite news|last=Jahangir|first=Junaid|date=21 March 2017|title=Muslim Women Can Marry Outside The Faith|url=https://www.huffingtonpost.ca/junaid-jahangir/muslim-women-marriage_b_15472982.html|url-status=live|work=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325020231/https://www.huffingtonpost.ca/junaid-jahangir/muslim-women-marriage_b_15472982.html|archive-date=25 March 2017|access-date=24 October 2021}}</ref><ref>{{cite journal|author-last=Zubaidah Rahim|journal=[[Policy and Society]]|oclc=834913646|lccn=2009205416|issn=1839-3373|doi-access=free|doi=10.1016/S1449-4035(06)70091-1|pages=77–98|issue=4|volume=25|publisher=[[Taylor & Francis]]|editor4-first=M.|author-first=Lily|editor4-last=Ramesh|editor3-first=Darryl S. L.|editor3-last=Jarvis|editor2-link=Michael P. Howlett|editor2-first=Michael P.|editor2-last=Howlett|editor1-first=Giliberto|editor1-last=Capano|title=Discursive Contest between Liberal and Literal Islam in Southeast Asia|year=2006|s2cid=218567875}}</ref> == د اسلامي فلسفې مخینه == د اسلام ظهور، چې د قرآن او د محمد صلی الله علیه وسلم د ژوند پر بنسټ ولاړ و، د مدیترانې په سیمه کې یې د واک انډول او د واک د اصل په اړه تصورات په کلکه بدل کړل. پخوانۍ اسلامي فلسفې د دین او ساینس تر منځ په یوه نه هیریدونکې اړیکې او د حق د موندلو لپاره د اجتهاد پر پروسې ټینګار کاوه - په حقیقت کې، ټوله فلسفه «سیاسي» وه، ځکه چې د حکومت کولو لپاره یې ریښتینې پایلې درلودې. دا نظر د «عقل پرست» معتزلي فیلسوفانو له خوا ګواښل شوی و، هغوی د یوناني کلتور نظر درلود او تر وحی نه پورته دلیل باندې یې ټینګار کاوه، او لکه څنګه چې د عصري پوهانو له خوا د اسلام د دین د لومړنیو نظري پوهانو په توګه پیژندل شوي؛ دوی د یوه اشرافي سیکولر له خوا ملاتړ شوي ،چې له خلافت نه د عمل خپلواکه آزادي غواړي.<ref>{{cite book|last=Aslan|first=Reza|author-link=Reza Aslan|title=No god but God|url=https://books.google.com/books?id=AkyupJn81RMC&pg=PA153|year=2005|publisher=Random House Inc.|isbn=978-1-58836-445-6|page=153|quote=By the ninth and tenth centuries...}}</ref> === ابن رشد === ابن رشد چې ډېری په لاتین کې د ایورروس په نامه یادېږي، د اندلس یو له هغو پوهانو نه و چې پر ټولو علومو پوه و. په «لویدیځې اروپا کې د سیکولر فکر بنسټ ایښودونکي پلار» په توګه یادېږي، هغه د ارستو په نظریاتو کې د ارزښتناکو تبصرو لپاره د تبصره کوونکي په نوم پیژندل شوی و. د هغه آثار فصلالمقال او كتاب الكشف دي.<ref name="brown.edu">{{cite web|title=John Carter Brown Library Exhibitions – Islamic encounters|url=http://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/islam/pages/exchange.html|access-date=October 30, 2012|archive-date=July 1, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120701174308/http://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/islam/pages/exchange.html|url-status=dead}}</ref><ref name="dspace.ucalgary.ca">{{cite web|title=Ahmed, K. S. "Arabic Medicine: Contributions and Influence". The Proceedings of the 17th Annual History of Medicine Days, March 7th and 8th, 2008 Health Sciences Centre, Calgary, AB.|url=http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf|access-date=October 30, 2012|تاريخ الأرشيف=June 6, 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=June 6, 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf}}</ref><ref name="Sarrió2015">{{cite journal|last1=Sarrió|first1=Diego R.|title=The Philosopher as the Heir of the Prophets: Averroes's Islamic Rationalism|journal=Al-Qanṭara|volume=36|issue=1|year=2015|pages=45–68|issn=1988-2955|doi=10.3989/alqantara.2015.002|doi-access=free}} p.48</ref><ref>Abdel Wahab El Messeri. [http://www.muslimphilosophy.com/tvtk/ch21.htm Episode 21: Ibn Rushd], ''Everything you wanted to know about Islam but was afraid to Ask'', ''Philosophia Islamica''.</ref><ref>Fauzi M. Najjar (Spring, 1996). [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_n2_v18/ai_18627295/pg_13 The debate on Islam and secularism in Egypt] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404173457/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_n2_v18/ai_18627295/pg_13/|date=2010-04-04}}, ''Arab Studies Quarterly (ASQ)''.</ref><ref>{{Cite book|author=Averroes|translator-link1=Ralph Lerner (philosopher)|translator=Ralph Lerner|title=Averroes On Plato's Republic|url=https://archive.org/details/averroesonplatos0000aver_j1t4|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=0-8014-8975-X|page=xix}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fakhry|first=Majid|title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence|url=https://archive.org/details/averroesibnrushd0000fakh|publisher=[[Oneworld Publications]]|year=2001|isbn=1-85168-269-4|page=[https://archive.org/details/averroesibnrushd0000fakh/page/110 110]}}</ref><ref>Nicola Missaglia, [http://www.resetdoc.org/story/00000021666 "Mohamed Abed Al-Jabri's new Averroism"]</ref> === رفاعة الطحطاوي === په ۱۸۳۱ ز کې، مصري پوه او د مصر نوي والي روښان فکر، رفاع الطحطاوي د مصر د زیربنا او تعلیم د عصري کولو لپاره د دولت په کچه د هڅو یوه برخه وه. دوی خپل مصري نندارچیان د روښانتیا له نظریاتو سره، لکه: سیکولر واک او سیاسي حقونو او آزادۍ سره اشنا کړل، د هغه نظریات په دې اړه وو چې څنګه یو عصري تمدن په ټولنه کې رامنځته شي او کوم څه کولای شي، د تمدن یا «ښه مصر» په رامنځته کولو کې مرسته وکړي.<ref>{{cite book|last=Vatikiotis|first=P. J.|title=The Modern History of Egypt|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-684|year=1976|isbn=978-0297772620|edition=Repr.}} p. 115-16</ref><ref>{{cite book|last=Vatikiotis|first=P. J.|title=The Modern History of Egypt|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-684|year=1976|isbn=978-0297772620|edition=Repr.}} p. 116</ref><ref>Cleveland, William L. (2008)"History of the Modern Middle East" (4th ed.) pg.93.</ref><ref>Gelvin, 133-134</ref><ref>Galvin 160-161</ref> === محمد عبده === د مصر اسلامي فقیه او دیني عالم محمد عبده چې د اسلامي موډرنیزم یو له مهمو بنسټ ایښودونکو شخصیتونو نه ګڼل کېږي، د مسلمانانو د دود، عقیدې او کورنۍ اړیکو سختوالی مات کړ. عبده استدلال وکړ چې: مسلمانان نه شي کولی، په ساده ډول د منځنیو پیړیو دیني عالمانو له خوا د چمتو شویو متنونو پر تفسیر باندې تکیه وکړي، هغوی باید د هغو بدلونونو پر وړاندې چې د وخت په تېرېدو سره رامنځته کېږي، له خپل عقل نه کار واخلي.<ref>Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). "Islam and Liberty", ''Journal of Democracy'' 17 (1), p. 166-169.</ref><ref name="EBKerr">{{cite encyclopedia|last=Kerr|first=Malcolm H.|editor-first=Dale H.|editor-last=Hoiberg|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title='Abduh Muhammad|edition=15th|year=2010|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|volume=I: A-ak Bayes|location=Chicago, IL|isbn=978-1-59339-837-8|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/20 20–21]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/20}}</ref><ref>Gelvin, J. L. (2008). The Modern Middle East (2nd ed., pp. 161-162). New York: Oxford university Press.</ref><ref name="KG">Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v. 3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009</ref><ref>ʿAbduh, Muhammad. "al-Idtihad fi al-Nasraniyya wa al-Islam." In al-A'mal al-Kamila li al-Imam Muhammad ʿAbduh. edited by Muhammad ʿAmara. Cairo: Dar al-Shuruk, 1993. 257-368.</ref><ref>Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age 1798-1939. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. 156.</ref><ref name="Benzine">Benzine, Rachid. Les nouveaux penseurs de l'islam, p. 43-44.</ref> === نصر حمید ابوزید === د قرآن مفکر، لیکوال، مصري اکاډمیک نصر حامد ابو زید په اسلام کې یو له مخکښو لیبرال دیني پوهانو نه دی. هغه د خپل انسانيت د قرآني هرمنیټکس پروژې لپاره مشهور دی، کوم چې د قرآن په اړه «اصلي نظرونه ګواښوي» چې «شخړې او بحثونه» یې راپارولي دي. دا یو «کلتوري محصول» و چې باید د اوومې پیړۍ د عربو ژبې او کلتور له شرایطو سره سم لوستل شوی وای او په ډیرو لارو تعبیر کېدلای شي. <ref name="eb">{{cite web|title=Naṣr Ḥāmid Abū Zayd|url=http://www.britannica.com/biography/Nasr-Hamid-Abu-Zayd|website=Encyclopædia Britannica|access-date=10 December 2015}}</ref><ref name="cook-2000-46">{{cite book|last1=Cook|first1=Michael|title=The Koran : A Very Short Introduction|date=2000|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=rUEe1twiimUC&q=The+Koran+%3A+A+Very+Short+Introduction|isbn=0192853449|page=46}}</ref><ref name="FRINHAZ2004:174">[[Liberalism and progressivism within Islam#FRINHAZ2004|Kermani, "From revelation to interpretation", 2004]]: p.174</ref><ref name="obitnyt-6-7-10">{{cite news|title=Nasr Abu Zayd, Who Stirred Debate on Koran, Dies at 66|url=https://www.nytimes.com/2010/07/06/world/middleeast/06zayd.html?_r=0|access-date=10 December 2015|agency=REUTERS|date=6 July 2010}}</ref> === علي شریعتي === علي شریعتي مزیناني (په پارسي: علی شریعتي مزیناني، ۲۳ نومبر ۱۹۳۳ز – ۱۸ جون ۱۹۷۷ز) یو ایرانی انقلابي او ټولنپوه و چې د مذهب په ټولنپوهنه یې تمرکز درلود. هغه په ​​دې باور و چې سوسیالیزم له اسلام سره برابروالی لري او په حقیقت کې دا له پیله همداسې دی. داسې ښکاري چې د سوسیالیزم د سپړلو لپاره د هغه لېوالتیا د مصري مفکر عبدالحمید جودة السحار (ار:عبد الحمید جودة السحار) له خوا د ابوذر:  د خدای عبادت کوونکي سوسیالیست کتاب له ژباړې سره پیل شوې. د دې کتاب له مخې ابوذر لومړنی سوسیالیست و.<ref>{{Cite web|title=Religion vs Religion|url=https://www.google.co.uk/books/edition/Religion_Vs_Religion/4MvFzQEACAAJ?hl=en&kptab=editions|url-status=live}}</ref> == فیمینیزم == مارګوت بدران په ۲۰۰۲ ز کال کې د اسلام او فیمینیزم له ترکیب نه «د فیمینیستي خبرو او عمل په توګه چې په یوه اسلامي تمثیل کې بیان شوي» دفاع کړې ده. اسلامي فیمینستان خپل استدلال د اسلام او د هغه د ​​لارښوونو پر بنسټ وړاندې کوي، په شخصي او عامه ډګر کې د ښځو او نارینه وو بشپړه برابرۍ غواړي او کولای شي، غیر مسلمانان په خبرو اترو او بحثونو کې شامل کړي. اسلامي فیمینیزم د اسلامي پوهانو له خوا د سیکولر فیمینیزم په پرتله ډېر افراطي تعریف شوی او د اسلام په خبرو کې له قرآن سره د مرکزي متن په توګه ځای پر ځای شوی دی.<ref>[http://weekly.ahram.org.eg/2002/569/cu1.htm Al-Ahram Weekly | Culture | Islamic feminism: what's in a name?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320074746/http://weekly.ahram.org.eg/2002/569/cu1.htm|date=March 20, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-31Jan04-Print-Edition/1631200425.htm|title='Islamic feminism means justice to women', The Milli Gazette, Vol.5 No.02, MG96 (16-31 January 04)|work=milligazette.com|access-date=9 December 2015}}</ref><ref>[http://weekly.ahram.org.eg/2002/569/cu1.htm "Islamic feminism: what's in a name?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320074746/http://weekly.ahram.org.eg/2002/569/cu1.htm|date=2015-03-20}} by Margot Badran, ''Al-Ahram'', January 17–23, 2002</ref><ref>[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1426&fuseaction=topics.event_summary&event_id=42775 "Exploring Islamic Feminism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050416072620/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1426&fuseaction=topics.event_summary&event_id=42775|date=2005-04-16}} by Margot Badran, Center for Muslim-Christian Understanding, Georgetown University, November 30, 2000</ref><ref>[http://www.monitor.upeace.org/innerpg.cfm?id_article=789] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410054924/http://www.monitor.upeace.org/innerpg.cfm?id_article=789|date=2011-04-10}} Rob L. Wagner: "Saudi-Islamic Feminist Movement: A Struggle for Male Allies and the Right Female Voice", University for Peace (Peace and Conflict Monitor), March 29, 2011</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/muslim-women-s-group-demands-complete-ban-on-shariah-courts/story-kgNMV7LwDSgEaMRAOIecfI.html|title=Muslim women's group demands complete ban on Shariah courts &#124; india-news|publisher=Hindustan Times|access-date=2016-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/sc-admits-muslim-womans-plea-to-declare-triple-talaq-illegal/article9036511.ece|title=SC admits Muslim woman's plea to declare triple talaq illegal|work=The Hindu|date=2016-08-26|access-date=2016-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.malaysiakini.com/news/132369|title=Polygamy not a God-given right to Muslims}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaysianinsider.com/sideviews/article/syariah-court-fails-to-protect-and-safeguard-muslim-girls-sisters-in-islam|title=Syariah court fails to protect and safeguard Muslim girls — Sisters in Islam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201933/http://www.themalaysianinsider.com/sideviews/article/syariah-court-fails-to-protect-and-safeguard-muslim-girls-sisters-in-islam|archive-date=2014-07-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2006%2f12%2f17%2fnation%2f16348692&sec=nation|title=Archives|access-date=2022-02-13|تاريخ الأرشيف=2014-07-14|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140714180102/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2006%2f12%2f17%2fnation%2f16348692&sec=nation|url-status=dead|خونديځ نېټه=2014-07-14|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140714180102/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2006%2f12%2f17%2fnation%2f16348692&sec=nation|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140714180102/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2006%2f12%2f17%2fnation%2f16348692&sec=nation|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714180102/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2006%2f12%2f17%2fnation%2f16348692&sec=nation}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sistersinislam.org.my/comment.php?comment.news.309|title=Sisters In Islam: News / Comments / Dress and Modesty in Islam|access-date=2017-04-22|archive-date=2013-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823113231/http://www.sistersinislam.org.my/comment.php?comment.news.309|url-status=dead}}</ref><ref name="Lantos">{{cite web|url=http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/Fahima+Vorgetts.htm|title=RAWA testimony to the Congressional Human Rights Caucus Briefing|publisher=U.S. Congressional Human Rights Caucus|date=December 18, 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628022728/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/Fahima+Vorgetts.htm|archive-date=June 28, 2007}}</ref><ref name="e-fatwa.gov.my">{{cite web|url=http://www.e-fatwa.gov.my/selangor|title=Archived copy|access-date=2014-11-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103123327/http://www.e-fatwa.gov.my/selangor|archive-date=2014-11-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/10/31/Sisters-in-Islam-files-for-judicial-review-on-fatwa/|title=Sisters in Islam files for judicial review on fatwa - Nation - The Star Online|website=www.thestar.com.my}}</ref> === بشري حقونه === د اسلامي سیاسي اعتدال فکر په دې نظر دی چې د مسلمان د هویت پالنه او د ډیموکراسۍ او بشري حقونو په څېر ارزښتونو خپرول، له دواړو خواوو ځانګړي نه دي، دا باید په ګډه وده وکړي.<ref name="giovannini">[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=vl-8rypoHY0C&oi=fnd&pg=PA162&ots=hF0UW7zB2U&sig=vgYxMHlG-oPZ04XTW73_mvC7Tds#v=onepage&q&f=false ''The Fundamentalist City?: Religiosity and the Remaking of Urban Space''], Nezar Alsayyad (ed.), Chapter 7: "Hamas in Gaza Refugee camps: The Construction of Trapped Spaces for the Survival of Fundamentalism", Francesca Giovannini. Taylor & Francis, 2010. {{ISBN|978-0-415-77936-4}}."</ref> ډېری لیبرال مسلمانان په دې باور دي چې اسلام د ټول بشریت د مطلقې برابرۍ مفهوم ته وده ورکوي او دا د هغې یو له مرکزي مفکورو نهدی. له همدې امله، د بشري حقونو سرغړونه، د ډېرو لیبرال مسلمانانو لپاره د یوې لویې اندیښنې سرچینه ګرځیدلې ده. لیبرال مسلمانان له خپلو کلتوري محافظه کارانو سره په دې کې توپیر لري، چې دوی په دې باور دي، چې ټول بشریت د بشري حقونو تر چتر لاندې استازیتوب کوي.<ref name="human rights">Hassan Mahmoud Khalil: "Islam's position on violence and violation of human rights", Dar Al-Shaeb, 1994.</ref><ref>{{cite news|title=Sudan death penalty reignites Islam apostasy debate|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-27433241|access-date=21 September 2020|work=BBC News|date=15 May 2014}}</ref><ref name="csp198">{{cite book|last1=Clarence-Smith|first1=William|title=Islam and the Abolition of Slavery|publisher=Oxford University Press|isbn=0195221516|pages=198–200|url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC&q=translation&pg=PR9|year=2006}}</ref><ref name="Writer">{{cite web|url=http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=125503|title=Writer and Islamic thinker "Gamal al-Banna": The Muslim Brotherhood is not fit to rule (2-2)|publisher=Ahewar.org|access-date=2016-03-25}}</ref><ref name="Writer 2">{{cite web|url=http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=125296|title=Writer and Islamic thinker "Gamal al-Banna": The Muslim Brotherhood is not fit to rule (1-2)|publisher=Ahewar.org|date=2008-02-18|access-date=2016-03-25}}</ref> == د LGBT حقونه == د ۲۰۱۳ ز کال په جنوري کې د جنسي او جنډر توپير لپاره د مسلمانانو اتحاد (MASGD) رامنځته شو. دا سازمان د کویر مسلم کاري ګروپ د غړو له  خوا د ملي همجنسبازانو او همجنسبازانو کاري ځواک په ملاتړ رامنځته شوی و. د MASGD ډېریو لومړنيو غړو پخوا له الفتحه بنسټ سره  کار کاوه، له هغې ډلې نه فیصل عالم او امام داعي د یادونې وړ دي.<ref>{{cite web|url=http://www.muslimalliance.org|title=Muslim Alliance for Sexual and Gender Diversity|publisher=Muslimalliance.org|access-date=2013-11-18|archive-date=2014-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805082228/http://www.muslimalliance.org/|url-status=dead}}</ref><ref name="outsmart">{{cite web|url=http://outsmartmagazine.com/2013/10/the-progressive-muslim-movement/|title=The Progressive Muslim Movement|publisher=OutSmart Magazine|date=October 1, 2013|access-date=November 18, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rabble.ca/toolkit/rabblepedia/safra-project|title=The Safra Project - rabble.ca|work=Rabble.ca|access-date=5 April 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Power|first1=Shannon|title=Being gay and muslim: 'death is your repentance'|url=http://www.starobserver.com.au/news/being-gay-and-muslim-death-is-your-repentance/148975|access-date=5 May 2016|work=[[Star Observer]]|date=3 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=El-tawhid juma circle|url=http://www.jumacircle.com/|access-date=19 April 2017|تاريخ الأرشيف=19 April 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170419195623/http://www.jumacircle.com/|url-status=dead|خونديځ نېټه=19 April 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170419195623/http://www.jumacircle.com/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170419195623/http://www.jumacircle.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419195623/http://www.jumacircle.com/}}</ref><ref>{{cite news|last1=Mastracci|first1=Davide|title=What It's Like To Pray At A Queer-Inclusive Mosque|url=https://www.buzzfeed.com/davidemastracci/toronto-lgbt-unity-mosque|access-date=19 April 2017|work=[[BuzzFeed]]|date=April 4, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Habib|first1=Samra|title=Queer and going to the mosque: 'I've never felt more Muslim than I do now'|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/jun/03/unity-mosque-queer-muslim-islam-samra-habib|access-date=19 April 2017|work=[[The Guardian]]|date=3 June 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Gillis|first1=Wendy|title=Islamic scholars experience diversity of Muslim practices at U of T summer program|url=https://www.thestar.com/news/gta/2013/08/25/islamic_scholars_experience_diversity_of_muslim_practices_at_u_of_t_summer_program.html|access-date=19 April 2017|work=[[Toronto Star]]|date=August 25, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ajihadforlove.org/home.html|title=A JIHAD FOR LOVE:::A FIlm by Parvez Sharma|work=AJihadForLove.org|access-date=5 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Press|url=http://asinnerinmecca.com/press/|website=A Sinner in Mecca|access-date=7 May 2015|تاريخ الأرشيف=10 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181010033125/http://asinnerinmecca.com/press/|url-status=dead|خونديځ نېټه=10 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181010033125/http://asinnerinmecca.com/press/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181010033125/http://asinnerinmecca.com/press/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010033125/http://asinnerinmecca.com/press/}}</ref><ref>{{cite news|title=In 'A Sinner in Mecca,' a Gay Director Ponders His Sexuality and Islamic Faith|url=https://www.nytimes.com/2015/09/04/movies/in-a-sinner-in-mecca-a-gay-director-ponders-his-sexuality-and-islamic-faith.html|website=The New York Times|access-date=7 October 2015}}</ref><ref>[http://www.ilgrandecolibri.com/2012/08/jordan-gay-mykalimag.html "Jordan: a gay magazine gives an hope to Middle East", ''Ilgrandecolibri.com'', retrieved 11 August 2012]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gaymiddleeast.com/country/jordan.htm|title=Gay Egypy|work=Gay Middle East|access-date=20 January 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711080257/http://gaymiddleeast.com/country/jordan.htm|archive-date=11 July 2011}}</ref> == سیکولریزم == === اسلام او سیکولریزم === د سیکولریزم تعریف او کارېدنه، په ځانګړې توګه د مذهب ځای په ټولنه کې، په اسلامي هیوادونو او غیر اسلامي هیوادونو کې توپیر لري. لکه څنګه چې د سیکولریزم مفکوره په اسلامي نړۍ کې د سیکولرانو ترمنځ توپیر لري، د سیکولر کولو فشار پر وړاندې د روښان فکرو مسلمانانو غبرګونونه هم توپیر لري. له یوې خوا سیکولریزم د ځینو روښان فکرو مسلمانانو له خوا غندل کېږي، چې دوی دا نه احساسوي، چې مذهبي نفوذ باید له عامه ډګر څخه لرې شي.<ref>Asad, Talal. Formation of Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford: Stanford University Press, 2003. 5-6.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1|title=From the article on secularism in Oxford Islamic Studies Online|access-date=3 November 2014|تاريخ الأرشيف=17 June 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130617230348/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 June 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130617230348/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130617230348/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617230348/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2130?_hi=2&_pos=1}}</ref><ref>Naʻīm, ʻAbd Allāh Aḥmad. Islam and the secular state : negotiating the future of Shariʻa. Cambridge:Harvard University Press, 2008. {{ISBN|9780674027763}}</ref><ref>Ira M. Lapidus (October 1975). "The Separation of State and Religion in the Development of Early Islamic Society", ''International Journal of Middle East Studies'' '''6''' (4), pp. 363-385 [364-5]</ref> === اسلامي موډرنيزم === اسلامي موډرنيزم، چې کله ناکله د موډرنيستي سلفيزم په نامه هم يادېږي، هغه حرکت دی چې د «مسلمانانو د لومړي ايډيالوژيک غبرګون» په توګه تشريح شوی، هڅه کوي چې اسلامي عقیده، له عصري غربي ارزښتونو، لکه: ملتپالنې سره پخلا کړي. دیموکراسي مدني حقونه، عقلانيت، برابري او پرمختګ په دې کې شامل دي. په دې بڼې کې « د فقهې د مفکورو او کلاسیکومیتودونو انتقادي بیا څېړنه» او د اسلامي کلام او قرآني تفسیر لپاره یوه نوې تګلاره ښودل شوې.<ref>[http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0070.xml Salafism] Modernist Salafism from the 20th Century to the Present</ref><ref>{{cite web|author=Tore Kjeilen|url=http://i-cias.com/e.o/salafism.htm|title=Salafism|publisher=I-cias.com|date=2006-01-18|access-date=2016-09-04|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831211509/http://i-cias.com/e.o/salafism.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://tonyblairfaithfoundation.org/religion-geopolitics/glossary/salafism Salafism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311113435/http://tonyblairfaithfoundation.org/religion-geopolitics/glossary/salafism|date=2015-03-11}} Tony Blair Faith Foundation</ref><ref name="EoI">''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thompson Gale (2004)</ref> === قرآنیزم === قرآن پوهان په دې باور دي، چې محمد په خپله یو قرآن پوه او د قرآنیزم بنسټ ایښودونکی و او د هغه پیروانو دا عقیده تحریف کړه او په فرقو او ډلو لکه سني، شیعه او خوارج ووېشل شوو. قران پوهان حدیثونه ردوي او یوازې د قرآن پیروي کوي. تر کومه حده چې قران پوهان د سنتو مستند ردوي، توپير لري، خو ډېریو ډلو د حديث په اعتبار باندې کلکې نيوکې کړې او په ډېرو دلايلو يې رد کړي دي، چې تر ټولو مشهوره يې د قرآن کريم دا دعوه ده، چې په حديث شريف کې نه ده ذکر شوې. قرآن د اسلامي الهیاتو او عمل د سرچینې په توګه، د محمد(ص) له مړینې  نه تر دوو پیړیو پورې په لیکلې بڼه نه و ثبت شوی. [په لیکلې بڼه، د قرآن کریم ثبت د حضرت ابوبکر صدیق(رض) د خلافت په زمانه کې د حضرت عمر(رض) په وړاندیز پیل شو او د وخت خلیفه، د دې لوی کار مسؤلیت د رسول الله(ص) د وحې کاتب زید بن ثابت ته وسپاره. د قرآن کریم اوسنۍ نسخه چې زموږ او تاسو په لاس کې ده، د حضرت عثمان(رض) په زمانه کې ترتیب شوه، له دې امله یې پوهان نسخه یې عثمانیه بولي، نو په لیکلې بڼه، د قرآن کریم د ثبت کار دوه پېړۍ نه دي وتلې، بلکې دا د حضرت محمد(ص) له وفات وروسته د شل دېرشو کلونو یعنې دوو درېیو لسیزو خبره ده. پوهان د حضرت عثمان(رض) له خوا د قرآن کریم د عثمانیه نسخې ترتیب، د هغه د خلافت یوه لویه کارنامه بولي]. <ref name="The Qur’anists">Aisha Y. Musa, [https://www.academia.edu/1035742/The_Quranists The Qur’anists], Florida International University, accessed May 22, 2013.</ref><ref name="Voss">Richard Stephen Voss, [http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1996/apr/page1.html Identifying Assumptions in the Hadith/Sunnah Debate], 19.org, Accessed December 5, 2013</ref> === طلوع اسلام === دا خوځون د محمد اقبال له خوا پیل شوی و او وروسته یې غلام احمد پرویز مشري کوله. غلام احمد پرویز ټول حدیثونه رد نه کړل، په هرحال، هغه یوازې هغه حدیثونه منلي چې «د قرآن سره سم وي یا د پیغمبر یا د هغه د اصحابو په سیرت کې داغ پیدا نه کړي».دغه مؤسسه د پرویز د تعلیماتو کتابونه، رسالې او ثبتوونې خپروي.<ref name="toluislam">{{cite web|url=http://www.tolueislam.com/|title=Bazm-e-Tolu-e-Islam|access-date=22 March 2015|تاريخ الأرشيف=22 November 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111122050911/http://www.tolueislam.com/|url-status=dead|خونديځ نېټه=22 November 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111122050911/http://www.tolueislam.com/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111122050911/http://www.tolueislam.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122050911/http://www.tolueislam.com/}}</ref> == سرچینې == lbtxdx524kb8q9cjdj6gdlrm5rlrs8g 0 59679 371179 352642 2026-11-08T18:14:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371179 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} کلوډيټي کالوين چې د ۱۹۳۹ ز، د سپټمبر په ۵ مه نېټه زېږېدلی دی، د ۱۹۵۰ ز لسيزې د مدني حقونو غورځنګ يو مخکښ امريکايۍ او متقاعده مرستياله نرسه وه. د ۱۹۵۵ز مارچ په ۲ مه د الاباما په Montgomery کې له ګڼې ګوڼې ډک توپيري يا بېل بس کې يوې سپين پوستې ښځې ته د چوکۍ نه پرېښودلو له امله د ۱۵ کلونو په عمر نيول شوې وه. دا په پراخ ډول د هغې پېژندل شوې پېښې نه نهه مياشتې مخکې پېښه شوه، چې د تورپوستو وګړو د پرمختګ لپاره د ملي ټولنې د سيمه یيز باب (برخې) منشۍ Rosa Parks په کې د ۱۹۵۵ Montgomery بس پرېکون (Montgomery bus boycott) پراخولو کې مرسته وکړه. <ref>{{cite web|url=https://www.biography.com/people/claudette-colvin-11378|title=Claudette Colvin|website=Biography.com|language=en-us|access-date=January 29, 2018}}</ref><ref name="power dynamics">{{cite journal|last=Gordon|first=Samantha|title=Power Dynamics of a Segregated City: Class, Gender, and Claudette Colvin's Struggle for Equality|journal=Women's History Theses|publisher=Digital Commons, [[Sarah Lawrence College]]|year=2015|url=http://digitalcommons.slc.edu/womenshistory_etd/10/|access-date=February 23, 2021|archive-date=March 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042504/https://digitalcommons.slc.edu/womenshistory_etd/10/|url-status=dead}}</ref><ref name="aauw_2012-03-21">{{cite web|url=https://www.aauw.org/2012/03/21/claudette-colvin-stayed/|title=Before Rosa Parks, Claudette Colvin Stayed in Her Bus Seat|website=aauw.org|publisher=American Association of University Women|date=March 21, 2012|access-date=May 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122063308/https://www.aauw.org/2012/03/21/claudette-colvin-stayed/|archive-date=November 22, 2019|url-status=dead}}</ref> کالوين په لومړنۍ فدرالي محکمه کې يوه له هغو پينځو عرض کوونکو نه وه، چې د ۱۹۵۶ ز فبروري په لومړۍ نېټه يې د مدني حقونو مدافع وکيل Fred Gray له خوا د Browder v. Gayle پر وړاندې دوسيه ثبت شوه، چې په ښار کې د بس توپير وګواښوي. د متحده ايالتونو په يوې لومړنۍ (ابتدايي) محکمه کې کالوين د درې قاضيانو منصفه پلاوي ته ګواهي ورکړه، چې هغوی يې قضيه واورېده. د ۱۹۵۶ز د جون په ۱۳ مه قاضيانو په ډاګه کړه، چې په الاباما کې د بس توپير (تبعيض) غوښتونکی حکومت او سيمه یيز قوانين ناقانوني وو. ياده قضيه د دولت په غوښتنه د متحده ايالتونو سترې محکمې ته لاړه او د ۱۹۵۶ز د نومبر په ۱۳ يې د ابتدايه محکمې د پرېکړې ملاتړ وکړ. يوه مياشت وروسته سترې محکمې Montogomery او د الاباما دولت ته د بس توپير پای ته رسولو په موخه يو امر تصويب کړ. د مونټګومري بس پرېکون له دې نه څو مياشتې وروسته راوغوښتل شو. د Montgomery تور پوستو مشرانو د زياتو کلونو لپاره د کالوين لارماتوونکې (مخکښه) هڅه عامه نه کړه. کالوين ويلي دي: «ځوان وګړي فکر کوي چې Rosa Parks يوازې په بس کې کېنسته او د بس توپير يې پای ته ورساوه، مګر قضيه ټوله دا نه وه». د نوموړې حالت د مدني حقونو د مبارزينو له خوا ځکه راټيټ شو، چې کالوين د دې عمل پر مهال ناواده شوې حامله وه. دا اوس په پراخه ډول منل شوې ده چې کالوين ته په هغه وخت کې د مدني حقونو د مبارزينو له خوا د هغې د ذکر شوي حالت له امله امتياز نه دی ورکړل شوی. Rosa Parks وايي چې: «که چېرې د سپين پوستو رسنيو د هغې د معلوماتو واک تر لاسه کړی وی، نو يوه field ورځ به يې لرلی وی. دوی به کالوين ته يوه بده نجلۍ ويلی وی او د هغې قضيې به موکه نه لرلی». <ref name="Barnes">{{cite news|first=Brooks|last=Barnes|title=From Footnote to Fame in Civil Rights History|url=https://www.nytimes.com/2009/11/26/books/26colvin.html?_r=1&hp|work=The New York Times|date=November 25, 2009|access-date=October 27, 2017|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="TwiceTowardsJustice">{{cite book|last=Hoose|first=Phillip|title=Claudette Colvin: Twice Towards Justice|date=2009|publisher=Melanie Kroupa Books|url=https://books.google.com/books?id=vna6LzBbkuAC|isbn=978-1429948210}}{{page needed|date=July 2019}}</ref><ref name="Guardian1">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2000/dec/16/weekend7.weekend12|first=Gary|last=Younge|title=She would not be moved|newspaper=The Guardian|date=December 16, 2000|location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/codeswitch/2015/02/27/389563788/before-rosa-parks-a-teenager-defied-segregation-on-an-alabama-bus|title=Before Rosa Parks, A Teenager Defied Segregation On An Alabama Bus|publisher=NPR|date=March 2, 2015|access-date=March 2, 2018|first=Sarah Kate|last=Kramer}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-05-18|title=Claudette Colvin|url=https://rosaparksbiography.org/bio/claudette-colvin/|access-date=2021-03-02|website=The Rebellious Life of Mrs. Rosa Parks|language=en-US}}</ref> د نوموړې د نيولو ثبت او د جرم انګليسي قانون په ۲۰۲۱ کې د لومړنۍ محکمې له خوا د هېواد لپاره د لومړنۍ محکمې د وکيل په ملاتړ سره له منځه لاړ، چې له ۶۶ کالونو څخه د زيات پخوا تورونه په کې راوړل شوي وو. == د ژوند لومړي وختونه == کلاوډيټي کالوين د ۱۹۳۹ ز سپټمبر په ۵ د الاباما په برمنګهم (Birmingham) کې له Mary Jane Godson او C. P. Austin نه د Claudette Austin په نوم زېږېدلې ده. هغه وخت چې Austin خپله کورنۍ پرېښوده، Gadson يعنې د کالوين مور په مالي ډول د خپلو کوچنيانو د ملاتړ وړتيا لرله. د کالوين او د هغې د کشرې خور (Delphine) پالنه د دوی مشر ماما او ترور Mary Anne او Q. P Colvin په غاړه واخيستله، چې لور يې Velma Colvin وار له مخه تللي وو. کالوين او خور يې خپل ماما او ترور ته د خپل مور او پلار په سترګه کتل او د همدوی تخلص يې غوره کړ. کله چې دوی کلاوډيټي خپل کور ته راوړله، د مونټګومري سيمې په يوه کوچني ښارګوټي Pine Level کې يې ژوند کاوه، چې دا همغه ښار و چې Rosa Parks په کې ستره شوه. کله چې کلوين د اتو کالونو په عمر وه، کورنۍ يې (Colvins) کينګ هيل (King Hill) ته کډه وکړه، چې د الاباما په موټګومري کې د غريبې تور پوستې سيمې ګاونډ دی او کالوين په کې خپل پاتې ټول کوچنيوالی تېر کړ. <ref>{{cite book|last=Hoose|first=Phillip|title=Claudette Colvin: Twice Towards Justice|date=2009|publisher=Melanie Kroupa Books|url=https://books.google.com/books?id=vna6LzBbkuAC|isbn=978-1429948210|page=11}}</ref><ref>{{cite news|first=Douglas|last=Brinkley|work=Rosa Parks|title=Chapter 1 (excerpt): 'Up From Pine Level'|publisher=Lipper/Viking; excerpt published in The New York Times|url-access=registration|year=2000|isbn=0-670-89160-6|url=https://archive.org/details/rosaparks00brin|access-date=July 1, 2008}}</ref><ref>{{cite web|last=Blattman|first=Elissa|url=https://www.nwhm.org/blog/throwbackthursday-the-girl-who-acted-before-rosa-parks/|title=#ThrowbackThursday: The girl who acted before Rosa Parks|website=NWHM.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729094037/http://www.nwhm.org/blog/throwbackthursday-the-girl-who-acted-before-rosa-parks/|archive-date=July 29, 2016|publisher=[[National Women's History Museum]]|access-date=February 9, 2016}}</ref><ref>{{cite book|last=Hoose|first=Phillip|title=Claudette Colvin: Twice Towards Justice|date=2009|publisher=Melanie Kroupa Books|url=https://books.google.com/books?id=vna6LzBbkuAC|isbn=978-1429948210|page=15}}</ref> د کالوين له ۱۳ کليزې نه دوه ورځې مخکې يې خور Delphine د پوليو له امله مړه شوه. له دې نه لږ وروسته کالوين د ۱۹۵۲ ز په سپټمبر کې (Booker T. Washington High School) ته ورتګ پيل کړ. د يوه غوره زده کوونکې اوسېدلو تر څنګ يې د خواشينۍ له امله په ښوونځي کې له خپلو سيالانو سره ستونزمنه اړيکه لرله. هغه د NAACP ځوانانو شورا غړې هم وه، چې له خپلې سلاکارې Rosa Parks سره يې په کې نږدې اړيکې جوړې کړلې. <ref name="power dynamics2">{{cite journal|last=Gordon|first=Samantha|title=Power Dynamics of a Segregated City: Class, Gender, and Claudette Colvin's Struggle for Equality|journal=Women's History Theses|publisher=Digital Commons, [[Sarah Lawrence College]]|year=2015|url=http://digitalcommons.slc.edu/womenshistory_etd/10/|access-date=February 23, 2021|archive-date=March 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042504/https://digitalcommons.slc.edu/womenshistory_etd/10/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Hoose|first=Phillip|title=Claudette Colvin: Twice Towards Justice|date=2009|publisher=Melanie Kroupa Books|url=https://books.google.com/books?id=vna6LzBbkuAC|isbn=978-1429948210|pages=18–19}}</ref><ref name="power dynamics3">{{cite journal|last=Gordon|first=Samantha|title=Power Dynamics of a Segregated City: Class, Gender, and Claudette Colvin's Struggle for Equality|journal=Women's History Theses|publisher=Digital Commons, [[Sarah Lawrence College]]|year=2015|url=http://digitalcommons.slc.edu/womenshistory_etd/10/|access-date=February 23, 2021|archive-date=March 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042504/https://digitalcommons.slc.edu/womenshistory_etd/10/|url-status=dead}}</ref><ref name="jet">{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_9_107/ai_n11834082/|archive-url=https://web.archive.org/web/20050523054221/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_9_107/ai_n11834082|url-status=dead|archive-date=May 23, 2005|title=Claudette Colvin: an unsung hero in the Montgomery Bus Boycott|date=February 28, 2005|work=[[Jet (magazine)|Jet]]|publisher=[[FindArticles]]|access-date=November 27, 2009}}</ref><ref>{{cite journal|last=Garrow|first=David J.|title=The Origins of the Montgomery Bus Boycott|journal=[[Southern Changes]]|volume=7|date=October 1985|pages=21–27|url=http://www.davidgarrow.com/File/DJG%201985%20SChangesJAGRMontgBBText.pdf}}</ref> == د بس پېښه == په ۱۹۵۵ ز کې کالوين د تورپوستو د ښار په Booker T. واشنګټن عالي لېسه کې زده کوونکې وه. هغې ښوونځي ته د تګ راتګ پر مهال ځکه د ښار پر بسونو باندې تکيه کوله، چې کورنۍ يې موټر نه درلود. د بس په سيستم کې زياتره پېرېدونکي افريقايي الاصل امريکايان وو، مګر په توپيرې چوکیو باندې د ناستې دود له امله يې پر وړاندې توپيري چلند کېده. کالوين د NAACP ځوانانو شورا غړې وه او په ښوونځي کې يې د مدني حقونو د غورځنګ په اړه زده کړې کولې. د ۱۹۵۵ ز مارچ په ۲ نېټه له ښوونځي نه کور ته راتلله. نوموړې په يو Capitol Heights بس کې د اضطراري وتنې نه نږدې دوه چوکۍ لرې د تورپوستو په ځای کې کېناستله. <ref name="Adler">{{cite news|last=Adler|first=Margot|title=Before Rosa Parks, There Was Claudette|publisher=[[NPR]]|date=March 15, 2009|url=http://www.npr.org/2009/03/15/101719889/before-rosa-parks-there-was-claudette-colvin|access-date=November 24, 2013}}</ref> که چېرې په بس کې ګڼه ګوڼه خورا زياته شوه، نو د بس مخکينۍ برخه کې د سپين پوستو ټولې چوکۍ به تر هغې ډکې شوې، چې سپين پوستي به په بس کې ودرېدل؛ نو د هر افريقايي الاصل امريکايي فرض شوی و، چې له خپلې چوکۍ نه پورته شي، خپل ځای سپين پوستو ته پرېږدي، خپله نور هم شاته لاړ شي او که چېرې تشه چوکۍ نه وي، نو د چوکيو تر منځ په خالي ځای کې ودرېږي. هغه وخت چې يوه سپين پوستې ښځه بس ته پورته شوه او د ناستې لپاره يې په مخکينۍ برخه کې چوکۍ نه لرله، د بس چلوونکي (Robert W. Cleere) کالوين او د هغې په ليکه (قطار) کې درې نورو تورپوستو ته امر وکړ، چې شاته لاړ شی. نور درې تنه شاته لاړل، مګر يوه بله تورپوستې Ruth Hamilton چې حامله هم وه، پورته شوه او د کالوين تر څنګ کېناستله. <ref>{{cite book|last2=Greenhaw|first2=Wayne|first1=Donnie|last1=Williams|title=Thunder of Angels: The Montgomery Bus Boycott and the People Who Broke the Back of Jim Crow|year=2007|page=49|publisher=Chicago Review Press|location=Chicago|isbn=9781556526763|url=https://books.google.com/books?id=jkVAYPFSpLAC&q=colvin|via=Google Books}}</ref><ref name="newsweek1">{{cite news|first=Eliza|last=Gray|title=A Forgotten Contribution: Before Rosa Parks, 15-year-old Claudette Colvin refused to give up her seat on the bus|url=http://www.newsweek.com/id/187325/?gt1=43002|quote=On March 2, 1955, nine months before Parks famously refused to give up her seat on a bus in Montgomery, Ala., a skinny, 15-year-old schoolgirl was yanked by both wrists and dragged off a very similar bus.|work=[[Newsweek]]|date=March 2, 2009|access-date=November 26, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401075059/http://www.newsweek.com/id/187325/?gt1=43002|archive-date=April 1, 2009}}</ref><ref name="Guardian12">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2000/dec/16/weekend7.weekend12|first=Gary|last=Younge|title=She would not be moved|newspaper=The Guardian|date=December 16, 2000|location=London}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Intersectionalities and Multiplicities: Race and Materiality in Literature for the Young|title=Twenty-First-Century Feminisms in Children's and Adolescent Literature|first=Roberta|last=Seelinger Trites|publisher=University Press of Mississippi|place=Jackson, Mississippi|year=2018|pages=31–58|jstor=j.ctv5jxnst.6|doi=10.2307/j.ctv5jxnst|isbn=978-1-4968-1384-8}}</ref> بس چلوونکي په ښيښه کې ښځو ته وکتل. ښاغلې Hamilton کالوين ته یې وويل: «هغه له موږ غواړي چې پاڅېږو او زه ځکه نه پاڅېږم چې خپله کرايه مې ورکړې ده او بل دا چې د د درېدلو احساس نه کوم [نه شم درېدلی]. کالوين بس چلوونکي ته وويل: «زه هم نه پورته کېږم». بس چلوونکي وويل چې که چېرې تاسې له خپلو چوکيو پورته نه شئ، نو پوليس به راوغواړي. همداسې وشول. پوليس راورسېد او د دواړ ښځو تر شا ناست سړی يې وهڅاوه، چې شاته لاړ شو او لږ تر لږه Hamilton وکولی شي، د هغې تر شا چوکۍ کې کېني، مګر بيا یې هم بې ځايه کېدل ونه منل. هغه په زور سره له بس نه واېستل شوه او د دوو ښځينه پوليسو Thomas J. Ward او Paul Headley له خوا ونيول شوه. دا پېښه نهه مياشتې مخکې له هغې پېښه شوه، چې د NAACP کاتبه Rosa Parks د ورته سرغړونې لپاره نيول شوې وه. کالوين وروسته وويل: «مور مې راته وويل چې د هغه څه په اړه غلې شم، چې ومې کړل. راته يې وويل چې: Rosa پرېږده چې په دې برخه کې يوازینۍ ښځه اوسي: سپين پوستي وګړي به Rosa ونه ځوروي. هغه يې خوښېږي». کالوين ته د ځينو دلايلو له امله د Rosa Parks غوندې پاملرنه يا احترام نه کېده: کالوين ښه [ښايسته] وېښتان نه لرل، پوستکی يې مناسب نه و، نوې پېغله مګر حامله وه. د مدني حقونو په غورځنګ کې مشرانو هڅه وکړه، چې ظاهر په پام کې ونيسي او زياتره غوښتنه کوونکي معترضين تر ټولو زيات وګوري. <ref name="colvin">{{Cite book|title=Rosa Parks|first=Douglas|last=Brinkley|publisher=Viking|year=2000|isbn=978-0-670-89160-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/rosaparks00brin}}</ref><ref name="Adler2">{{cite news|last=Adler|first=Margot|title=Before Rosa Parks, There Was Claudette|publisher=[[NPR]]|date=March 15, 2009|url=http://www.npr.org/2009/03/15/101719889/before-rosa-parks-there-was-claudette-colvin|access-date=November 24, 2013}}</ref><ref name="newsweek12">{{cite news|first=Eliza|last=Gray|title=A Forgotten Contribution: Before Rosa Parks, 15-year-old Claudette Colvin refused to give up her seat on the bus|url=http://www.newsweek.com/id/187325/?gt1=43002|quote=On March 2, 1955, nine months before Parks famously refused to give up her seat on a bus in Montgomery, Ala., a skinny, 15-year-old schoolgirl was yanked by both wrists and dragged off a very similar bus.|work=[[Newsweek]]|date=March 2, 2009|access-date=November 26, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401075059/http://www.newsweek.com/id/187325/?gt1=43002|archive-date=April 1, 2009}}</ref><ref name="Huntsville">{{cite news|first=Amanda|last=Dawkins|title='Unsung hero' of boycott paved way for Parks|work=[[The Huntsville Times]]|<!--WIRE STATE;-->page=6B|date=February 7, 2005}}</ref><ref name="Colvin">{{Cite news|first=Phillip|last=Hoose|title=Claudette Colvin: First to keep her seat|work=[[Philadelphia Tribune]]|url=https://www.npr.org/2009/03/15/101719889/before-rosa-parks-there-was-claudette-colvin}}</ref> == سرچینې == 2sxn4aaezxsxivssxj9gze7mmqornx2 0 59722 371096 360900 2026-11-08T17:18:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371096 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} پټرس ماري خان کلرس برېګناک (Patrisse Marie Khan-Cullors Brigjnac (nee Cullors-Brignac زوکړه: ۱۹۸۳ز – د جون ۲۰مه)) يوه امريکايۍ فعاله، د تور پوستو د ژوند ستونزه (Black Lives Matter) غورځنګ مرستيال بنسټګره، هنرمنده او ليکواله ده. نوموړې په ۲۰۱۳ ز کې د تور پوستو د ژوند ستونزه هشټېګ(#)  وکاروه او د ياد غورځنګ په اړه يې په پراخه ډول ليکنې او ويناوې وکړې. نورې هغه موضوعګانې چې کلرس يې ملاتړ کوي، په لاس انجلس کې د بندخونې له منځه وړل او د LQBTQ حقونه دي. هغې د خپلې نوښتي ارادې په فلسفه کې د نيوکې نظريې (Critical Theory) د نړۍ د ټولنيزو خوځښتونو نه نظريات سره يو ځای کوي. هغه د (کله چې دوی درته يو تروريست وايي: د تورپوستو دژوند ستونزې يادګار : )When They Call You a Terrorist: A Black Lives Matter Memoir( اثر ليکواله ده.<ref>{{Cite web|last=Gyarkye|first=Lovia|date=2018-02-15|title=Arrested at 12, She's Now an Activist Fighting for Social Justice|url=https://www.nytimes.com/2018/02/15/books/review/when-they-call-you-a-terrorist-patrisse-khan-cullors-memoir.html|access-date=2021-05-30|website=[[The New York Times]]|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Walcott|first=Rianna|date=2018-04-05|title=How the founder of Black Lives Matter started a global movement|url=https://www.dazeddigital.com/politics/article/39587/1/black-lives-matter-founder-interview-patrisse-khan-cullors|access-date=2020-08-01|website=[[Dazed]] digital|language=en}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه او زده کړې == کلرس د کليفورنيا په لاس انجلس کې زېږېدلې ده. د هغې مور Cherice Foley د اسرائيلو د خدای ګواه ده. د هغې بيولوژيکي پلار Gabriel Brignac و، چې د يوولس کلنۍ تر عمره يې ونه ليد. نوموړې د Alton Cullors په کور کې لويه شوه، چې پخوا يې په Van Nuys کې د عمومي ماشينونو (موټرونو) په يوه دستګاه کې د هغه تر بندېدو پورې کار کاوه او پرې فشار و چې بايد د لږې اداينې په بدل کې کار وکړي. کلرس درې خويندې او وروڼه لري، چې دوه وروڼه يې Paul او Monte او يوه خور يې Jasmine نومېږي. پلار يې ګبرېل (Gabriel) يو همېشنی سرغړونکی و، چې د درملو اړوند تورونو له امله څو ځله بندي شو او په ۲۰۰۹ ز کې په يو بې کوره پناه ځای کې وفات شو. کلرس خپل پلار د هغې د ژوند د يو ثابت او پاملرنې د شتون لرلو په توګه راپېژني. <ref>{{Cite news|last=Rankin|first=Seija|date=November 6, 2020|title=Patrisse Cullors loves To Kill a Mockingbird and thinks everyone should read Octavia E. Butler|url=https://ew.com/books/patrisse-cullors-books-of-my-life/|work=Entertainment Weekly|access-date=May 31, 2021}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|date=January 16, 2018|title='When They Call You a Terrorist': The Life of Black Lives Matter Co-Founder Patrisse Khan-Cullors|url=https://www.democracynow.org/2018/1/16/when_they_call_you_a_terrorist|work=Democracy Now!|access-date=May 31, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Tam|first=Ruth|date=January 20, 2018|title='When They Call You a Terrorist': A Black Lives Matter leader details the life that turned her into an activist|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2018/01/20/how-patrisse-khan-cullorss-life-experiences-prepared-her-for-a-career-of-advocacy/|newspaper=The Washington Post|access-date=May 31, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Cullors|first=Patrisse|date=August 18, 2015|title=Opinion: #BlackLivesMatter Will Continue to Disrupt the Political Process|url=https://www.washingtonpost.com/news/powerpost/wp/2015/08/18/opinion-blacklivesmatter-will-continue-to-disrupt-the-political-process/|newspaper=The Washington Post|access-date=May 31, 2021}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dal Checco|first=Monia|date=2018|journal=RSAJournal: Rivista di Studi Americani|title="Not Your Grandmamma's Civil Rights Movement": A New Take on Black Activism|url=https://www.aisna.net/wp-content/uploads/2019/03/DalChecco.pdf|publisher=Associazione Italiana di Studi Nord-Americani|access-date=May 31, 2021|page=55|archive-date=July 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722215951/https://www.aisna.net/wp-content/uploads/2019/03/DalChecco.pdf|url-status=dead}}</ref> نوموړې په Van Nuys کې په اتمه برخه هستوګنځي کې لويه شوه، چې د سن فيرناډو تنګي کې د مکسيکو الاصل امريکايي يو پراخه او بې وسه ګاونډيتوب و. د هغې پلندر (ناسکه پلار) Alton بالاخره خپله کورنۍ پرېښوده او د کلرس مور Cherice يې پرېښوده چې په يوازې ځان خپل کوچنيان وروزي. کلرس وايي چې: هغه په نهه کلنۍ کې خپل يوولس کلن او ديارلس کلن وروڼه وکتل، چې له اړتيا پرته د پوليسو له خوا پر يو دېوال باندې ورزور شوي (وروهل شوي) وو. د ۱۲ کلنۍ په عمر د کنف يا حشيش څښلو له امله ونيول شوه. په دې وخت کې نوموړې د Millikan په منځني ښوونځي کې زده کوونکې وه، چې دا په Sherman Oaks کې د ډالۍ شويو کوچنيانو لپاره د ډېری شتمنو سپين پوستو يو ښوونځی و. کلرس څرګندوي چې: په موټر کې هلته له خپلې مور سره په تللو ځکه وشرمېده، چې ياد موټر يې د خپل ګاونډي او د Monte له ملګرې Cynthia نه په پور اخيستی و او په داسې حال کې و [د زړښت له امله]، چې بيا جوړولو (ترميم) ته يې اړتيا لرله. نوموړې دا هم وايي چې ناپېژاندو سپين پوستو نجونو د تباهۍ کندې (ورکېدلو) ته ورمخامخ کړه. که څه هم کله چې کلرس ونيول شوه، د Van Nuys عالي لېسې کې د خپلو ټيټو درجو له امله درس وايه، دا د اوړي ښوونځي Summer school د يوې برخې په توګه د کارګر پوړ کورنيو او ناسپين پوستو ښوونځي و. د هغې لپاره لېږد ځکه ټکان ورکوونکی و، چې د نوموړې د بل ښوونځي په خلاف دې ښوونځي د فلز کشف کوونکې وسيله لرله او پوليسو يې ساتنه کوله. <ref name=":0">{{Cite news|last=Dunlia|first=Reed|date=June 23, 2020|title=Black Lives Matter Co-Founder on Building a Movement Through Art|url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-features/black-lives-matter-protest-art-patrisse-cullors-broad-museum-1019078/|magazine=Rolling Stone|access-date=May 30, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mathews|first=Joe|date=August 26, 2018|title=How 2 women turned L.A. pain into influence|url=https://www.vcstar.com/story/opinion/columnists/2018/08/26/how-2-women-turned-l-pain-into-influence/1079254002/|work=Ventura County Star|access-date=May 31, 2021}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cullors|first1=Patrisse|last2=bandele|first2=asha|date=16 January 2018|title=When They Call You a Terrorist|url=https://www.google.co.in/books/edition/When_They_Call_You_a_Terrorist/6l4mDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=alton+got+a+series+of+low-wage+jobs&pg=PT15&printsec=frontcover|publisher=St. Martin's Publishing Group|access-date=June 2, 2021|page=15|isbn=9781250171092}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|last=Jenkins|first=Aric|date=February 26, 2018|title=Black Lives Matter Co-Founder Patrisse Cullors on Her Book|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=https://time.com/5171270/black-lives-matter-patrisse-cullors/|access-date=2020-09-11|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805221920/https://time.com/5171270/black-lives-matter-patrisse-cullors/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Gyarkye|first=Lovia|date=February 15, 2018|title='When They Call You a Terrorist': A Black Lives Matter leader details the life that turned her into an activist|url=https://www.nytimes.com/2018/02/15/books/review/when-they-call-you-a-terrorist-patrisse-khan-cullors-memoir.html|work=The New York Times|access-date=June 2, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Cullors|first1=Patrisse-Khan|last2=bandele|first2=asha|date=January 19, 2018|title=When They Call You a Terrorist|url=https://inthesetimes.com/article/when-they-call-you-a-terrorist|work=[[In These Times]]|access-date=June 2, 2021}}</ref><ref name=":72">{{Cite news|date=January 16, 2018|title='When They Call You a Terrorist': The Life of Black Lives Matter Co-Founder Patrisse Khan-Cullors|url=https://www.democracynow.org/2018/1/16/when_they_call_you_a_terrorist|work=Democracy Now!|access-date=May 31, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Cullors|first1=Patrisse-Khan|last2=bandele|first2=asha|date=May 13, 2018|title=Twelve Years Old and Out of Time|url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2018/05/13/twelve-and-out-of-time|work=[[Yes! (U.S. magazine)|Yes!]]|access-date=June 2, 2021}}</ref> Monte په ۱۹۹۹ ز کې د خپلې مور د موټر غلا کولو نه وروسته ونيول شو، چې وروسته يې Schizoaffective disorder او bipolar disorder ستونزې تشخيص شوې. د بندخونې له يو افسر سره په جنګ کې هغه د يوې ادعا په توګه زندۍ (خفه) شو، په ظالمانه ډول ووهل شو او د تشناب اوبو څښلو ته مجبور کړی شو. پټرس دا د خپل فعاليت د يو دليل په توګه يادوي. هغه د ژوند په لومړيو کې د يوې نوې پېغلې په توګه د Eric Mann تر مشرۍ لاندې د بس چلوونکو ټولنې سره په يو ځای کېدو سره يوه فعاله شوه. په دې وخت کې نوموړې د تنظيمولو په يو کلن پروګرام کې ګډون وکړ، چې د کارګرو ټولنې د کړنلارې مرکز (Labor Community Strategy Center) له خوا چې BRU يې رامنځته کړ، اداره کېده. نوموړې د نوښتي ارادې فلسفې د عملي کولو پر مهال د نړۍ شاوخوا اوښتونونو (انقلابونو)، د نيوکې کولو نظريې او ټولنيزو غورځنګونو په اړه زده کړل. کلرس په Reseda کې د Grover Cleveland په عالي ښوونځي کې چې اوس د (Cleveland Humanities Magnet) په نامه دی، شامله شوه او د ياد ښوونځي د ټولنيز عدالت د راښکون په خپرونه کې اجازه ورکړل شوه. هغه په UCLA کې د دين او فلسفې او د سويلي کليفورنيا په پوهنتون کې د Roski هنر او ډيزاين له ښوونځي نه د MFA د سند تر لاسه کولو په موخه لاړه. <ref name=":62">{{Cite news|last=Jenkins|first=Aric|date=February 26, 2018|title=Black Lives Matter Co-Founder Patrisse Cullors on Her Book|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=https://time.com/5171270/black-lives-matter-patrisse-cullors/|access-date=2020-09-11|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805221920/https://time.com/5171270/black-lives-matter-patrisse-cullors/|url-status=dead}}</ref><ref name=":8">{{Cite news|last=Cullors|first=Patrisse|date=April 13, 2018|title=My brother's abuse in jail is a reason I co-founded Black Lives Matter. We need reform in L.A.|url=https://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-cullors-los-angeles-sheriff-jail-reform-20180413-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=June 2, 2021}}</ref><ref name="blueprint">{{Cite magazine|last=Greene|first=Robert|editor1-last=Newton|editor1-first=Jim|issue=1|date=2015|title=Black Lives Matter|magazine=UCLA Blueprint|url=https://blueprint.ucla.edu/sketch/black-lives-matter/|url-status=live|access-date=2020-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016210154/http://blueprint.ucla.edu/sketch/black-lives-matter/|archive-date=2015-10-15|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web|author=Fern Tiger Associates for the Marguerite Casey Foundation|date=2005|title=A case study: Labor / Community Strategy Center|url=https://www.racialequitytools.org/resourcefiles/ferntiger2.pdf|access-date=2020-08-01|website=racialequitytools.org|pages=21–22|type=pdf|تاريخ الأرشيف=2020-11-01|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201101031601/https://www.racialequitytools.org/resourcefiles/ferntiger2.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-11-01|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201101031601/https://www.racialequitytools.org/resourcefiles/ferntiger2.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201101031601/https://www.racialequitytools.org/resourcefiles/ferntiger2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101031601/https://www.racialequitytools.org/resourcefiles/ferntiger2.pdf}}</ref><ref name="Running on empty">{{cite book|last=Lucas|first=Karen|url=https://archive.org/details/runningonemptytr00luca|title=Running On Empty: Transport, Social Exclusion and Environmental Justice|date=2004|publisher=Policy Press Books|isbn=978-1861345691|location=University of Bristol|pages=[https://archive.org/details/runningonemptytr00luca/page/n234 220]–242|url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Cullors|first1=Patrisse|last2=Khan|first2=Jenaya|date=September 18, 2017|title=The Powerful Story Behind Black Lives Matter|url=https://i-d.vice.com/en_us/article/3kab8b/the-powerful-story-behind-black-lives-matter|work=[[i-D]]|access-date=June 2, 2021|archive-date=February 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090731/https://i-d.vice.com/en_us/article/3kab8b/the-powerful-story-behind-black-lives-matter|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Kengor|first=Paul|url=https://spectator.org/blm-founder-patrisse-cullors-american-spectator-print-magazine/|date=January 2, 2021|work=The American Spectator|title=The Politics of Patrisse Cullors, Founder of Black Lives Matter|access-date=June 2, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|date=June 21, 2020|title=How two Black women in L.A. helped build Black Lives Matter from hashtag to global movement|url=https://www.latimes.com/california/story/2020-06-21/black-lives-matter-los-angeles-patrisse-cullors-melina-abdullah|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=April 19, 2021}}</ref> کلرس د شپاړلس کلنۍ په عمر د خپلې کورنۍ له خوا پرې د کړي جبر يا زور بيا يادونه کوي، چې له امله يې خپل مور او پلار ته د خپل نااشنا شناخت ورڅرګند کړ. نوموړې د Jehovah [د اسرائيلو خدای] د ګواه په توګه وروزل شوه، مګر د هغې د مور د پېغلتوب اميندوارۍ له امله د کلرس له نږدې کورنۍ نه د کليسا او د دوی د اوږدې کورني غړو دواړو ډډه وکړه. کلرس د کلونو لپاره ياد باور يا عقيدې ته ان په جلا وطنۍ کې هم ژمنه پاتې شوه، مګر وروسته له کليسا نه په غفلت کې لويه شوه. هغه د سياسي لاريون پېښو ته د مذهب په ورګډولو سره د (Ifá) په نايجريايي مذهبي دود کې لېوالتيا پيدا کړه.هغه په ۲۰۱۵ز کې يوه مرکچي ته وويل چې: «د روحانيت لټولو ډېر څه لرل، چې بايد په هغې هڅې سره شوی وی، چې زما د حالتونو په اړه يې د ادراک غوښتنه کوله ـ دې حالتونو زما په ورځني ژوند کې څه ډول بڼه راکړه او زه يې څه ډول د يو پراخه الوت (پرواز)، زما د ژوند لپاره د يو پرواز په توګه درک کوم». <ref name=":64">{{Cite news|last=Jenkins|first=Aric|date=February 26, 2018|title=Black Lives Matter Co-Founder Patrisse Cullors on Her Book|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=https://time.com/5171270/black-lives-matter-patrisse-cullors/|access-date=2020-09-11|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805221920/https://time.com/5171270/black-lives-matter-patrisse-cullors/|url-status=dead}}</ref><ref>Farrag, Hebah H. (June 24, 2015). [http://religiondispatches.org/the-role-of-spirit-in-the-blacklivesmatter-movement-a-conversation-with-activist-and-artist-patrisse-cullors "The Role of Spirit in the #BlackLivesMatter Movement: A Conversation with Activist and Artist Patrisse Cullors".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717143535/http://religiondispatches.org/the-role-of-spirit-in-the-blacklivesmatter-movement-a-conversation-with-activist-and-artist-patrisse-cullors/|date=July 17, 2015}} ''religiondispatches.org''.</ref> == مسلک == کلرس په اوټس د هنر او ډيزاين پوهنځي (Otis College of Art and Design) د عامه مشق په خپرونه کې تدريس کوي. نوموړې د ټولنيز عدالت (Social Justice) په سترو هنرونو کې د استادې او په Prescott College کې د ټولنې تنظيموونکې (Community Organizer) په توګه دنده کوي. <ref>{{cite web|title=Public Practice faculty Patrisse Cullors talks about co-creating #BlackLivesMatter|url=http://www.otis.edu/news/public-practice-faculty-patrisse-cullors-talks-about-co-creating-blacklivesmatter|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119054120/http://www.otis.edu/news/public-practice-faculty-patrisse-cullors-talks-about-co-creating-blacklivesmatter|archive-date=January 19, 2017|access-date=January 18, 2017|website=Otis College of Art and Design|publisher=Otis College of Art and Design}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|title=Archived copy|url=https://online.prescott.edu/online-masters-degrees/social-justice?areas_study=community-organizing-online|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013351/https://online.prescott.edu/online-masters-degrees/social-justice?areas_study=community-organizing-online|archive-date=January 17, 2019|access-date=January 16, 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=A Short History of Black Lives Matter|url=http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=14319|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724223101/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=14319|archive-date=24 July 2015|website=therealnews}}</ref> === د تور پوستو د ژوند ستونزه === کلرس د ټولنې تنظيموونکو او Alicia Garza او Opal Tometi په نومونو د ملګرو سره د تور پوستو د ژوند ستونزه (Black Lives Matter) [يو غورځنګ دی] بنسټ کېښود. يادو درې اړخونو له ناهيلۍ پرته د Trayvon Martin په وژنه کې د George Zimmerman په برائت الذمې په برخه کې خوځښت يا غورځنګ پيل کړ. کلرس په ۲۰۱۳ ز کې د Martin د قضيې په اړه د فيسبوک په يو خپراوي (پوسټ) کې د Graza له خوا د کارېدلي عبارت د کره کولو په موخه، د تورپوستو د ژوند ستونزه هيشټېګ (#BlackLivesMatter) رامنځته کړ. نوموړې څرګندوي چې: د افريقايي الاصل امريکايانو د حقونو پر مخ وړلو لپاره د هغې انګېزه د خپل ۱۹ کلن ورور نه سرچينه اخلي، چې د Los Angeles Country بندخونې کې د بند پر مهال ورسره ناسم (وحشي) چلند شوی و. <ref>{{cite web|last1=Goldhill|first1=Olivia|title="We can feel sad, hurt, demoralized. But we can't give up": A Black Lives Matter founder on Trump's presidency|url=https://qz.com/837747/black-lives-matter-founder-patrisse-cullors-on-how-to-respond-to-donald-trump/|website=Quartz|date=November 15, 2016|access-date=July 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827003424/https://qz.com/837747/black-lives-matter-founder-patrisse-cullors-on-how-to-respond-to-donald-trump/|archive-date=August 27, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Garza|first1=Alicia|title=Herstory|url=http://blacklivesmatter.com/herstory/|website=Black Lives Matter|access-date=July 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410043851/http://blacklivesmatter.com/herstory/|archive-date=April 10, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/black-lives-matter-began-after-trayvon-martin-s-death-ferguson-ncna1106651|title=Opinion {{!}} A decade of Black Lives Matter gives us a new understanding of Black liberation|website=NBC News|language=en|access-date=2020-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425082325/https://www.nbcnews.com/think/opinion/black-lives-matter-began-after-trayvon-martin-s-death-ferguson-ncna1106651|archive-date=April 25, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Segalov|first1=Michael|title=We Spoke to the Activist Behind #BlackLivesMatter About Racism in Britain and America|url=https://www.vice.com/read/patrisse-cullors-interview-michael-segalov-188|magazine=[[Vice (magazine)|Vice]]|date=February 2, 2015|access-date=June 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704020717/http://www.vice.com/read/patrisse-cullors-interview-michael-segalov-188|archive-date=July 4, 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="USAToday">{{cite news|last1=Guynn|first1=Jessica|title=Meet the woman who coined #BlackLivesMatter|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2015/03/04/alicia-garza-black-lives-matter/24341593/|access-date=March 7, 2015|newspaper=USA Today|date=March 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220112728/https://www.usatoday.com/story/tech/2015/03/04/alicia-garza-black-lives-matter/24341593/|archive-date=February 20, 2018|url-status=live}}</ref> کلرس او د هغې د BLM مرستيال بنسټګران Graza  او Opal Tometi د يوه نامتمرکز غورځنګ د جوړولو په موخه سره کېناستل، چې ياد غورځنګ به د غړو د يوې ټولګې په اجماع (د نظرياتو په سمون) سره اداره کېږي او په ۲۰۱۵ز کې د فصلونو يوه شبکه جوړه شوه. نوموړې د مرستيال بنسټګرو تر ټولو زياته څرګنده څېره ده، په ځانګړي ډول وروسته له هغې چې Graza او Opal Tometi په سازمان کې د منظم ګډون نه په شا شول. هغه ټولنيزو رسنيو ته د افريقايي الاصل امريکايانو پر ضد د تاوتريخوالي په مخنيوي کې په دې ويلو سره د يوې وسيلې اوسېدلو امتياز ورکوي، چې: «هره ورځ او هره شېبه تور پوستي وګړي زموږ په مرګونو انځورونو سره بمبار کېږي... د ټولنيزې رسنۍ دا سمه وينا چې: «تورپوستو! تاسې کېدای شي راتلونکي ياست. تاسې به راتلونکي اوسئ، مګر زموږ د ملت لپاره به دا په ادراک کې غوره وي، چې هر څومره چې زموږ رحم لږ وي، همغومره به مو ملت خوندي وي». <ref>{{cite news|last1=Gebreyes|first1=Rahel|title=Patrisse Cullors Explains How Social Media Images of Black Death Propel Social Change|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/10/09/patrisse-cullors-social-media-black-death_n_5956906.html|work=[[Huffington Post]]|date=September 10, 2014|access-date=June 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420210530/http://www.huffingtonpost.com/2014/10/09/patrisse-cullors-social-media-black-death_n_5956906.html|archive-date=April 20, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="ABC resign">{{Cite web|date=May 27, 2021|title=BLM's Patrisse Cullors to step down from movement foundation|url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/blms-patrisse-cullors-step-movement-foundation-77951139|access-date=June 2, 2021|website=[[ABC News]]}}</ref> په ۲۰۱۷ ز کې کلرس وويل چې: د دوی غورځنګ به د امريکا متحده ايالتونو له ولسمشر ډونالډ ټرمب سره ونه ويني؛ لکه له اډولف هټلر سره به يې چې نه وی ليدلی [ټرمپ يې له هټلر سره پرتله کړ]. نوموړې همداراز وويل چې: «ټرمپ د زيان لنډيز دی، د دې هيواد د ټولو زيانونو لنډيز، که هغه نژاد پالنه، پانګه یيز نظام، جنسيت پالنه او که homophobia ده. <ref>{{Cite web|last=Relman|first=Eliza|date=2017-08-25|title=Black Lives Matter founder likens Trump to Hitler: He is 'literally the epitome of evil'|url=https://www.businessinsider.com/black-lives-matter-patrisse-cullors-trump-hitler-2017-8|access-date=2020-08-01|website=Business Insider}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|last1=Simmons|first1=Ann M.|last2=Kaleem|first2=Jaweed|date=2017-08-25|title=A founder of Black Lives Matter answers a question on many minds: Where did it go?|url=https://www.latimes.com/nation/la-na-patrisse-cullors-black-lives-matter-2017-htmlstory.html|access-date=2020-08-01|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> نوموړې د ۲۰۲۱ ز په می کې (له شپږو کلونو موقف نيولو نه وروسته چې د سازمان جوړښت يې راونغاړه) پر خپل دويم کتاب او له Warner Bros سره د تلویزيون پر څو کلنۍ راکړې ورکړې باندې د تمرکز کولو په موخه د تور پوستو د ژوند ستونزې نړيوالې شبکې بنسټ د اجرائيه رئیسې په توګه له خپلې رسمي ونډې [دندې] نه استعفا وکړه. هغې وويل چې: له دندې ګوښه کېدنې يې په بې امتيازۍ کې هيڅ ونډه نه لرله او دا يوازې د يو کال لپاره پلان شوې وه. کلرس وايي: «فکر کوم، زه به کېدای شي لږه ځکه لږه څرګنده (محسوسه) شم، چې د خپل خوځښت په تاريخ کې اوس د يو تر ټولو ستر او تر ټولو جدلي سازمان په راس helm کې نه يم... مګر هيڅ غورځنګ يا خوځښت يو مشر لرونکی نه دی». <ref name="ABC resign2">{{Cite web|date=May 27, 2021|title=BLM's Patrisse Cullors to step down from movement foundation|url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/blms-patrisse-cullors-step-movement-foundation-77951139|access-date=June 2, 2021|website=[[ABC News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-57277777|title=Patrisse Cullors: Black Lives Matter co-founder resigns|work=BBC News|date=May 28, 2021}}</ref> == سرچینې == mvrs93qo8fxqcv11g88z68jjdxwhni1 0 59744 371168 366297 2026-11-08T18:09:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371168 wikitext text/x-wiki ختیځه نړۍ چې د ختیځ او لرې ختیځ په نوم هم پېژندل کېږي، هغه ټول شموله (چترۍ ډوله) اصطلاح ده چې بېلابېل کلتورونه یا ټولنیز جوړښتونه او مختلفو زمینو ته اړوند ملتونه او فلسفي سیسټمونه په ځان کې رانغاړي. تر ډېره په کې لږ تر لږه د آسیا یوه برخه او له جغرافیايي پلوه د ختیځې اروپا هېوادونه او کلتورونه، مدیترانې سیمه او عربي نړۍ، په ځانګړې ډول په تاریخي (له معاصر دورې وړاندې) زمینه او معاصر مهال کې ختیځ پېژندنه په کې شاملېږي. تر ډېره د لویدیځې نړۍ د سیالې په توګه بلل کېږي او د شمال او سوېل د وېش له مخې له سوېلي نیمايي سره کلکې اړیکې لري.<ref>{{cite book|last=Thompson|first=William|author2=Joseph Hickey|year=2005|title=Society in Focus|publisher=[[Pearson plc]]|location=Boston|id=0-205-41365-X}}</ref> په دغه اصطلاح کې بېلابېلې سیمې شاملې دي چې واحد مشترک میراث نه لري، له همدې امله ستونزمنه ده چې عمومي بڼه ورکړل شي. په داسې حال کې چې د ختیځې نړۍ یو شمېر برخې په ځانګړې توګه په نړیوال سوېل کې ګڼ شمېر ګډ مشترکات لري، خو له تاریخي پلوه یې هېڅکله ځان د یوې ټولګې په توګه نه دی تعریف کړی.<ref>{{cite journal|last1=Lee|first1=Sandra S.|last2=Mountain|first2=Joanna|last3=Koening|first3=Barbara A.|title=The Meanings of 'Race' in the New Genomics: Implications for Health Disparities Research|journal=Yale Journal of Health Policy, Law, and Ethics|volume=1|year=2001|access-date=October 26, 2006|url=http://www.yale.edu/yjhple/volume_1/pdf/033%20(koenig).pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061101012859/http://www.yale.edu/yjhple/volume_1/pdf/033%20%28koenig%29.pdf|archive-date=2006-11-01|archivedate=2006-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061101012859/http://www.yale.edu/yjhple/volume_1/pdf/033%20%28koenig%29.pdf}}</ref> دغه اصطلاح، په اصل کې تحت الفظي جغرافیايي معنا لري چې د پخوانۍ نړۍ ختیځې برخې ته اشاره کوي او د لویدیځې اروپا (لویدیځې نړۍ) سره یې د آسیايي تمدنونو او کلتورونو د توپیر څرګندويي کوله. په دودیز ډول په ختیځه نړۍ کې ټول ختیځ، د آسیا سویل ختیځ، لوی منځنی ختیځ، مرکزي آسیا او سویلي آسیا شاملېدل. له مفهومي پلوه د ختیځ او لویدیځ ترمنځ پوله د جغرافیايي پولې پرځای کلتوري ده چې له امله یې اسټرالیا معمولا د لویدیځ په ډله کې شاملېږي، په داسې حال کې چې د شوروي اتحاد د مرکزي آسیا پخواني هېوادونه د پام وړ لویدیځ اغېز لرلو سره په ختیځ کې ډل بندي کېږي. د آسیا او افریقا له ډېرې برخې پرته اروپا په بریالیتوب سره د اقیانوسیې او امریکا نږدې ټولې ټولنې لویدیځې نړۍ ته جذب کړې دي. ترکیه، فلیپین او اسرائیل چې له جغرافیايي پلوه په ختیځه نړۍ کې موقعیت لري، خو د اروپا د کلتوري اغېز له امله، لږ تر لږه په لویدیځ ډله کې په پام کې نیول کېږي.<ref name="Mestrovic">{{cite book|last=Meštrovic|first=Stjepan|title=Balkanization of the West: The Confluence of Postmodernism and Postcommunism|url=https://archive.org/details/balkanizationofw0000mest_j0m6|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=0-203-34464-2|page=[https://archive.org/details/balkanizationofw0000mest_j0m6/page/61 61]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/fine_arts.html|title=Embassy of Brazil – Ottawa|publisher=Brasembottawa.org|access-date=2011-05-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429013145/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/fine_arts.html|archive-date=2011-04-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Falcoff|first=Mark|url=http://www.aei.org/publications/pubID.11413/pub_detail.asp|title=Chile Moves On|publisher=AEI|access-date=2011-05-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417075124/http://www.aei.org/publications/pubID.11413/pub_detail.asp|archive-date=2009-04-17}}</ref><ref name="Sheldon Kirshner">{{cite web|author=Sheldon Kirshner|url=http://sheldonkirshner.com/?p=1673|title=Is Israel Really a Western Nation?|publisher=Sheldon Kirshner Journal|date=2013-10-16|access-date=2013-11-09}}</ref><ref name="Turkey1">{{Cite web|url=http://www.euractiv.com/en/enlargement/eu-turkey-relations/article-129678|access-date=26 August 2008|title=EU-Turkey relations|work=European Information on Enlargement & Neighbours|publisher=EurActiv.com|date=23 September 2004|تاريخ الأرشيف=6 July 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080706153600/http://www.euractiv.com/en/enlargement/eu-turkey-relations/article-129678|url-status=dead|خونديځ نېټه=6 July 2008|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080706153600/http://www.euractiv.com/en/enlargement/eu-turkey-relations/article-129678|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080706153600/http://www.euractiv.com/en/enlargement/eu-turkey-relations/article-129678|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706153600/http://www.euractiv.com/en/enlargement/eu-turkey-relations/article-129678}}</ref><ref name="Turkey2">{{Cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1920882,00.html|work=Time|title=Fifty Years On, Turkey Still Pines to Become European|date=8 September 2009|access-date=8 September 2009|archive-date=26 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826163253/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1920882,00.html|url-status=dead}}</ref> == هویتي سیاستونه == === آسیايي مفاهیم === په داسې حال کې چې د واحد «آسیايي نژاد» مفهوم شتون لري، خو د هغو مشروعیت تر شک لاندې دی. له تاریخي پلوه، د آسیا ځانګړې سیمې د مختلفو «نژادونو» له مخې ډل بندي شوې دي، د بېلګې په توګه: د ختیځې آسیا وګړي یو مهال د «مغولیانو» په توګه ډل بندي کېدل، په داسې حال کې چې د آسیا نورې سیمې نه کېدلې. آسیا له ګڼ شمېر بېلابېلو هېوادونو، قومي ډلو او کلتورونو نه جوړه ده. دغه مفهوم د دغه واقعیت له امله ډېر د بحث وړ دی چې د «آسیایي هویت» دودیزه اصطلاح د آسیا د سویل او ختیځو وګړو ته اړوندېدله او د لویدیځې آسیا هغه سیمې یې ترې مستثنی ګڼلې، چې ځان یې د ختیځې نړۍ برخه نه بلله. په دغو سیمو کې عربي هېوادونه، اسرائیل، ترکیه او ایران شاملېږي.<ref>{{cite web|last=Cartmill|first=Matt|title=The Status of the Race Concept in Physical Anthropology|date=September 1998|access-date=16 October 2021|url=https://pages.ucsd.edu/~jmoore/courses/anth42web/CartmillRaceConcept1998.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627144817/https://pages.ucsd.edu/~jmoore/courses/anth42web/CartmillRaceConcept1998.pdf|archive-date=27 June 2021|p=651-660}}</ref><ref>For example, "Asian and Indian people" are referred to in the New Zealand Heart Foundation's [http://www.pickthetick.org.nz/bmi/ BMI calculator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531222922/http://www.pickthetick.org.nz/bmi/|date=2009-05-31}}.</ref><ref>{{cite book|last=Khatib|first=Lina|title=Filming the modern Middle East: politics in the cinemas of Hollywood and the Arab world|volume=57|series=Library of Modern Middle East Studies, Library of International Relations|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2006|isbn=1-84511-191-5|pages=166–167, 173}}</ref> آسیایي کلتور تر ډېره د ملت پالنې او قومي فرد پالنې پیاوړې ځانګړنې لري، خو د ګڼ شمېر مختلفو کلتورونو، چاپېریالونو، اقتصادونو، تاریخي اړیکو او دولتي سیستمونو شتون د دې پرځای چې ټولې لویې وچې ته یو واحد هویت ورکړي، تر ډېره د ملتونو او قومي ډلو لپاره د ځانګړي کلتوري هویت لامل ګرځېدلي. د آسیا وګړي کېدای شي، غوره نه بولي چې د لویې وچې یا سیمې په نوم وپېژندل شي، خو خوښوي چې د ځانګړي ملت یا کلتوري ډلې په هویت وپېژندل شي. د ختیځ او لویدیځ ترمنځ وېش چې په رسمي ډول ختیځې نړۍ او لویدیځې نړۍ ته اړوندېږي، د اروپا د کلتوري تاریخ او اروپايي عیسوي نړۍ او ختیځ لوري ته د نورو کلتورونو محصول دی. په امریکا کې د اروپايي استعمار له واکمنېدو وروسته د ختیځ او لویدیځ ترمنځ توپیر نړیواله بڼه ومونده. د ختیځ، «هندي» یا «ختیځې نړۍ» په اصطلاح باندې د نژادي او د دیني او کلتوري توپیرونو د نظریاتو له مخې ټینګار وشو. دغه توپیر د لویدیځوالو له خوا د ختیځ پېژندنې او هندولوژي په موسومو علمي دودونو کې بیان شوی. له همدې امله، د آسیايي هویت مفهوم کولای شو، په لومړۍ درجه کې د یوه اروپايي جوړښت په توګه وګڼو. په زړه پورې دا ده چې ختیځ پېژندنه، له یو موټي ختیځې نړۍ نه یوازنی لویدیځ مفهوم دی چې هېڅ ځانګړې سیمې یا سیمو ته نه اړوندېږي، بلکې ټوله آسیا په کې شاملېږي.<ref>Tromans, 6</ref><ref>from the Latin ''oriens''; ''[[Oxford English Dictionary]]''</ref> === اروپايي مفهوم === د سړې جګړې پر مهال، د «ختیځې نړۍ» اصطلاح ځینې مهال ختیځ بلاک ته کارول کېده چې شوروي اتحاد، د چین د خلکو جمهوریت او د هغو کمونیستو متحدینو ته یې اشاره کوله، په داسې حال کې چې د «لویدیځې نړۍ» اصطلاح، تر ډېره متحده ایالاتو، د هغو ناټو متحدینو، لکه: بریتانیا ته اړونده بلل کېده. دغه مفهوم ډېری مهال لرې ختیځ ته هم اړوندېږي – هغه سیمه چې د پام وړ کلتوري او دیني مشترکات لري. ختیځه فلسفه، هنر، ادبیات او نور دودونه تر ډېره د دغې سیمې په ټولو لوړ اهمیت لرونکو برخو، لکه عامه کلتور، معماري او دودیزو ادبیاتو کې موندل کېږي. د بودیزم او هندي یوګا پراختیا تر یوه بریده د دغو لامل ګڼل کېږي. == کلتور == ختیځ کلتور ګڼ شمېر دودونو او موضوعاتو ته وده ورکړې. یو شمېر یې دا دي: * ابراهیمي دینونه (د سویلي آسیا دینونو په توګه پېژندل کېږي) ** عیسویت – د معاصرې نړۍ ډېرې برخې په دغه دین باور لري، په داسې حال کې چې د دغه دین په بومي لویه وچه آسیا کې دغه دین نور په پراخه کچه نه عملي کېږي او لویدیځې نړۍ ته یې پراختیا موندلې، د «اروپا» او «لویدیځې نړۍ» مفهوم د «عیسویت او عیسوي نړۍ» له مفهوم سره تړلی دی، ان یو شمېر مسیحیت ته د یو موټی اروپايي هویت د رامنځته کوونکي نسبت ورکوي. له دې سره په شام، اناتولیا، فارس او کرالا کې یو شمېر بومي لږه کیو خپل لرغوني باورنه دی ساتلی او د ختیځ عیسویت په یوه څانګه یعنې سریاني عیسویت (یعنې آشوري او ماروني وګړي) ټینګ ولاړ دي. په منځنۍ آسیا، چین، هانګ کانګ، هند، اندونیزیا، جاپان، ماکو، مالیزیا، سویلي کوریا، سنګاپور، تایوان او ویتنام کې د پام وړ عیسوي ټولنې موندل کېږي.<ref name="HindsonMitchell2013">{{cite book|last1=Hindson|first1=Edward E.|last2=Mitchell|first2=Daniel R.|title=The Popular Encyclopedia of Church History|date=1 August 2013|publisher=Harvest House Publishers|language=en|isbn=9780736948074|page=225}}</ref><ref>{{cite book|last=Dawson|first=Christopher|title=Crisis in Western Education|year=1961|isbn=9780813216836|edition=reprint|author2=Glenn Olsen|page=108}}</ref><ref name="Global Christianity">{{cite web|author=Analysis|url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|title=Global Christianity|publisher=Pew Research Center|date=19 December 2011|access-date=17 August 2012|تاريخ الأرشيف=26 December 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=26 December 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx}}</ref> ** اسلام – د نړۍ ډېری مسلمانان تل په آسیا کې ژوند کوي، هغه هم په دغو سیمو کې د اسلام د پراختیا او د دغو سیمو د غالب دین له امله دي. ** یهودیت – د حاصلخېزې سپوږمۍ د سیمو د اسرائیلي اوعبراني وګړو ملي دین دی، چې اوس مهال په دغو سیمو کې اسرائیل، فلسطین، اردن، سوریه او لبنان شاملېږي. په پایله کې دوی د نن ورځې په یهودانو (په ځانګړې توګه اشکانزي، سفاردي، میزراحي) او سامریانو واوښتل.<ref name="JEjudaism">{{JewishEncyclopedia|author=[[Kaufmann Kohler|Kohler, Kaufmann]]|title=Judaism|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/9028-judaism}}</ref> ** دروزي عقیده (دین نه دی) – یوه باطني مذهبي ډله ده چې تر ډېره په سوریه، لبنان، اسرائیلو او اردن کې مېشته ده.<ref>{{cite book|title=Middle East Patterns: Places, People, and Politics|url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb|first=Colbert|last=C. Held|year=2008|isbn=9780429962004|page=[https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb/page/109 109]|publisher=Routledge|quote=Worldwide, they number 1 million or so, with about 45 to 50 percent in Syria, 35 to 40 percent in Lebanon, and less than 10 percent in Israel. Recently there has been a growing Druze diaspora.}}</ref> ** زردشتېزم – د ساساني ایران دولتي توحیدي دین و. ** ختیځ دینونه/ ختیځه فلسفه *** هندي دینونه **** بودیزم- د ژغورنې هغه لار چې د وروستي واقعیت ماهیت ته په پام ترلاسه کېږي. **** هندویزم. **** جینیزم **** د سیکانو آئین – هغه آئین چې د پنجاب په دښتو کې د اسلام او هندویزم ترمنځ د مخالفتونو په فضا کې رامنځته شو. د دغه آئین پیروان معنوي او رزمې ځانګړنې ساتي. ** تائوئیک دینونه (د ختیځې آسیا د دینونو په نامه هم پېژندل کېږي) *** چینايي عنعنوي دین *** کنفوسینیزم – دغه باور چې انسانان د شخصي او ټولیزو هڅو په ځانګړې توګه د تزکیې او ځان جوړونې په پایله کې د ښوونې وړ، وده کوونکي او کمال ته رسېدونکي بولي. *** شینتو. *** تائویزم. * آسیايي سینما. ** چینايي سینما. ** د هانګ کانګ سینما. ** هندي سینما. ** ایراني سینما. ** اسرائیلي سینما. *** جاپاني سینما. ** کوریايي سینما. ** پاکستاني سینما. ** فلسطیني سینما. ** فلیپیني سینما. ** ترکي سینما. ** مصري سینما. ** لبناني سینما. ** کویټي سینما. ** بحریني سینما. ** د متحده عربي اماراتو سینما. == سرچینې == 8s4gp012tfou8tkftg5azumoxkwslts 0 59768 370917 355897 2026-11-08T13:22:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370917 wikitext text/x-wiki مذهبی کثرت پالنه هغه چلند یا پالیسي ده چې د مذهبي اعتقادي نظامونو د توپیرونو په اړه په ټولنه کې شتون لري. چې کولای شي، له لاندې برخو نه یوه یا ډېرو ته اشاره وکړي: د یوې ټولنې یا هېواد د مذهبي توپیرونو په رسمیت پېژندل او زغمل، د مذهب ازادۍ ته وده ورکول او د سیکولریزم تعریف د بې پلویتوب پر بنسټ (د دولت یا غیر فرقه ييز بنسټ) د مذهب په مسئلو کې لکه څنګه چې په عامه ډګر کې د مذهب مخالفت کول، د دین او دولت جلا کول، لکه څنګه چې د دښمن جلا کولو یا انټیتیزم سره مخالف دي. د مذهبي ټول ګډون والي له څو ډولونو نه یو نړیوال نظر دا دی چې د یو کس خپل دین د حقایقو یوازینۍ او ځانګړې سرچینه نه ده او په دې توګه دا باید ومني چې لږ تر لږه ځینې حقیقتونه او ریښتیني ارزښتونه په نورو دینونو کې هم شتون لري.<ref name="Silk 64–812">{{Citation|last=Silk|first=Mark|title=Defining Religious Pluralism in America: A Regional Analysis|volume=612|pages=64–81|date=July 2007}}</ref> == د مذهبي کثرت پالنې تاریخچه == کلتوري او مذهبي کثرت پالنه اوږد تاریخ او پرمختګ لري چې د لرغونې زمانې نه معاصرو تمایلاتو ته په وروستي عصر کې رسېږي. د [[المان|آلمان]] د مذهب فیلسوفان لودویګ فیورباخ او ارنسټ ترویلټش دې نتیجې ته ورسیدل چې آسیایي مذهبي دودونه، په ځانګړې توګه [[هندويزم|هندویزم]] او بودیزم، د مذهبي کثرت پالنې لومړني پلویان وو چې کسانو ته یې د خپلې عقیدې د غوره کولو او په هغې کې د شخصي مذهبي جوړښت رامنځته کولو ازادۍ ورکړې وه؛ جینیزم، د هند یو بل لرغونی دین او داویزم هم تل په ټولیزه توګه انعطاف منونکی دی او د اوږدې مودې راهیسې د هغو کسانو لپاره مذهبي کثرت پالنه خوښوي چې د دوی له مذهبي نظریاتو سره اختلاف لري. <ref name="meister2">Chad Meister (2010), ''The Oxford Handbook of Religious Diversity'', Oxford University Press, {{ISBN|978-0195340136}}, pp. 62-72</ref><ref>Roof & McKinney (1985), ''Denominational America and the new religious pluralism'', The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 480(1), pp. 24-38</ref> == بهايي عقیده او د دین یووالی == بهاء الله، د بهايي مذهب بنسټ ایښودونکی، هغه مذهب چې په پارس کې  یې وده کړې او په اسلام کې ریښې لري، چې د مذهبي تعصب د له منځه وړلو غوښتنه یې وکړه. هغه ښوونه وکړه چې خدای یو دی او دین د وخت په تېرېدو سره د خدای د ښکاره څرګندونو له لارې، د دین بنسټ ایښودونکو له خوا څرګند شوی. بهاء الله ښوونه وکړه چې بهايي باید د ټولو مذهبونو له خلکو سره ملتیا وکړي، که دا متقابل وي او که نه وي.<ref>{{Cite web|title=BBC - Religions - Bahai: Origins of Bahá'í history|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/bahai/history/origins_1.shtml|access-date=2020-11-04|website=www.bbc.co.uk|language=en-GB}}</ref> == بودیزم == د بودا عقیده، چې په بنسټیزه توګه د رامنځته شویو کړاوونو یا مصیبتونو د کمولو یا ردولو پر بنسټ رامنځته شوې، لکه د خپلې خور هندیک مذهبونو په څېر، له جلا کېدو سره مخالفت کوي او په کثرت پالنې ټینګار کوي. دا نه یوازې د بودا د ژوند په کیسه کې رانغاړل شوي، هغه مخکې له دې پرېکړې چې په یوازې توګه د روښانتیا په لټه کې شي، خپله د ډېریو مرشدانو په لټه کې و چې د بودا په کتاب کې یې هم یادونه شوې. == عیسویت == ځینې ​​عیسویان استدلال کوي چې مذهبي کثرت پالنه یوه باطله یا د ځان متضاد مفهوم دی.<ref>[http://www.christians.eu/why-jesus/ Why Jesus?] Article stating that Jesus is the saviour and not Mohammed or Buddha—see second part of this article.</ref> د مذهبي کثرت پالنې اعظمي ډولونه ادعا کوي، چې ټول مذهبونه په مساوي توګه ریښتوني دي، یا دا چې یو دین د یوې ډلې لپاره او بل دین د نورو لپاره ریښتیا وي. ډېری عیسویان دا نظر د تضاد له اصولو نه په منطقي توګه ناممکن ګڼي. دوه لویېمسیحي څانګې، کاتولیک کلیسا او د ختیځ ارتودوکس کلیسا، دواړه ادعا کوي چې :«یوه ریښتینې کلیسا» ده او دا چې «د ریښتینې کلیسا نه بهر هیڅ ژغورنه نشته»؛ پروتستانتيزم که څه هم، چې ډېر بېلابېل مذهبونه لري، په دې برخه کې يو شان نظريه نه لري او د مذهبي کثرت پالنې په اړه بېلابېل دريځونه لري.<ref>[http://www.christianministriesintl.org/articles/12.html Defending Salvation Through Christ Alone] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003214003/http://www.christianministriesintl.org/articles/12.html|date=2009-10-03}} By Jason Carlson, Christian Ministries International</ref><ref>p. 168, Timothy Bradshaw (1998), "John Macquarrie," in: Alister E. McGrath (ed). ''[https://books.google.com/books?client=firefox-a&cd=1&id=ZHzZAAAAMAAJ&dq=9780281051458&q=macquarrie#search_anchor The SPCK Handbook of Anglican Theologians]'' (pp. 167-168). London: [[SPCK]]. {{ISBN|978-0-281-05145-8}}</ref><ref name="macmediate">John Macquarrie (1996). ''Mediators between human and divine: From Moses to Muhammad''. New York: Continuum. {{ISBN|0-8264-1170-3}}</ref> == هیندویزم == هندویزم په طبیعي ډول کثرت پالنه ده، ځکه چې « بېلابېل الهي ډولونه او استازي مني، چې دا پوهه ټوله د دوی د ستر ذات برهمن سره په تړاو کې ده». تاریخپوهان استدلال کوي چې: د برصغیر د بېلابېلو هندي مذهبونو تر منځ توپیرونه د دوی د ځانګړي تدوین او جلا کېدو نه مخکې د انګلیس د هڅو په بهیر کې د بېلابېلو هندي فلسفو لیست کولو له مخې روښانه شوي.<ref>{{Cite news|title=Hinduism|language=en|url=https://pluralism.org/hinduism|access-date=2021-08-21}}</ref> سربیره پردې، هندویزم په خپله ترټولو لوی زوړ مذهب دی، چې د ځانګړو مذهبي دودونو پر وړاندې د نسبي ضدیت نشتوالی تشرېح کوي - او له همدې امله هندو مذهب په نورو مذهبونو کې د حقایقو درجې په منلو کې هیڅ الهیاتي ستونزه نه لري.<ref>See Swami Bhaskarananda, ''Essentials of Hinduism'' (Viveka Press 2002) {{ISBN|1-884852-04-1}}</ref><ref>{{cite book|title=An Occult Glossary:A Compendium of Oriental and Theosophical Terms|author=T. Depurucker|date=January 2003|publisher=Kessinger Publishing|page=130|isbn=9780766129757|url=https://books.google.com/books?id=eRztON94euYC&q=paramatman&pg=PA130}}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind Sharma|title=A Guide to Hindu Spirituality|url=https://books.google.com/books?id=VYeAIM0d-KYC|year=2006|publisher=World Wisdom|isbn=978-1-933316-17-8|pages=38–43, 68–75}}</ref><ref>{{cite book|author=Richard King|title=Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and "The Mystic East"|url=https://books.google.com/books?id=eOiDNx_co5wC|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-63234-3|pages=128–132}}</ref> == اسلام == د اسلام د لارښوونې لومړنۍ سرچینې، یعنې قرآن او احادیث، د یوه کس د عقیدې د عملي کولو بنسټیز حق ته وده ورکوي. په اسلام کې د مذهبي کثرت پالنې منل تراوسه د بحث فعاله موضوع ده، په هرحال، د اسلامي پوهانو لوی اکثریت او تاریخي شواهد د اسلام ژمنتیا څرګندوي، چې په دین کې هیڅ ډول جبر یا زور زیاتی نشته او د نسبي زغم په شرایطو کې له کثرت پالنې نه ملاتړ کوي.<ref>Cole & Hammond (1974), Religious pluralism, legal development, and societal complexity: rudimentary forms of civil religion, Journal for the Scientific Study of Religion, Vol. 13, No. 2, pp. 177-189</ref><ref name="mb2">Michael Bonner (2008), Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice, Princeton University Press, {{ISBN|978-0691138381}}, pp. 23-31</ref><ref name="academia.edu">{{cite journal|url=https://www.academia.edu/43891542|title=Hamed Kazemzadeh: Pluralism and Democracy in Islam|journal=Internal Journal of Acpcs|date=January 2017|last1=Kazemzadeh|first1=Hamed|access-date=2022-02-15|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215134627/https://www.academia.edu/43891542|url-status=dead}}</ref> حامد کاظم زاده، یو کثرت پال مستشرق استدلال کوي چې: زموږ کلتوري مطلقیت نن ورځ تر سخت فشار لاندې دی او د امپریالیزم دوه ګونی فشار او د حیرانتیا وړ پیاوړي ګواښونه چې د مسلمانانو ذهنیت یې د کثرت پال هویت خوا ته اړولی دی او بیا یې د اسلامي تمدن په لومړیو کې د نورو ادیانو پر وړاندې د اسلام د پیغمبر د تګلارې طریقه روښانه کړه. === تصوف === صوفیان په یوه ټاکلي وخت کې په اسلام کې د باطني عرفاني دودونو پیروان وو. [[تصوف]] د خلکو په ژبه د صوفی استاد یا پیر (صوفیزم) یا فقیر یا ولي له خوا د نڅا او سندرو ویلو له لارې تعریف شوی او بېلابېلې فلسفې، الهیات، ایډیالوژۍ او مذهبونه سره یوځای کوي (د بیلګې په توګه: عیسویت، یهودیت، بې دیني، اپلاتوني، زرتشتیزم، بودیزم، هندویزم، سیک مذهب او داسې نور د وخت په تېرېدو سره) یوځای کوي. نامتو صوفي ښوونکي دا دي: رومي، شادلي، شيخ فريد، بلي شاه، شاه حسين، شمس تبريزي، وارث شاه، الغزالي، ميا مير، عطار نيشاپوری، امير خسرو، سليم چشتي. صوفیان د ډېرو خلکوله خوا د الهامونو او د سولې د پیغامونو، زغم، مساوات، کثرت پالنې، د ټولو لپاره د مینې او له هیچا سره د کرکې، انسان خوښوونکي، فیلسوفان او ارواپوهان ګڼل کېږي. === احمدیه === احمدیان د نړۍ د مذهبونو ډېری بنسټ ایښودونکي د خدای له خوا پیژني، دوی وايي چې: هغوی ټولو خلکو ته د خدای له خوا تعلیم او لارښوونې راوړې دي. د احمديانو د پوهې له مخې د بشر په تاريخ کې هر قوم ته يو پیغمبر رالېږل شوى دى، لکه قرآن چې فرمايي: او د هر امت لپاره لارښود دى. که څه هم قرآن یوازې د ۲۴ پیغمبرانو د اسلام بنسټ اېښودونکو په توګه یادونه کوي، خو محمد (ص) وايي چې: نړۍ ۱۲۴۰۰۰ پیغمبران لیدلي دي. په دې توګه په قرآن کې په ذکر شویو پیغمبرانو سربیره، احمدیان هم د دیني مطالعاتو په مرسته بودا، کرشنا، د چینایي مذهبونو بنسټ ایښودونکي د الهی ټاکل شویو کسانو په توګه پېژني.<ref name="ReferenceA">"Introduction to the Study of the Holy Qur’an" by Mirza Bashir-ud-Din Mahmood Ahmad. Part 2, Argument 4 Section labeled "A Grand Conception"</ref><ref name="Mirza Ghulam Ahmad pg. 6">"A Message of Peace" by Mirza Ghulam Ahmad, pg. 6</ref> == جینیزم == انکانتاوادا، د نسبي کثرت پالنې اصول، د جینیزم یو له بنسټیزو اصولو نه دی. په دې نظر کې، حقیقت یا رښتیا له بېلابېلو لارو نه په جلا توګه لیدل کیږي او هیڅ یو نظر بشپړ حقیقت نه دی. د جين نظريه وايي چې: يو څيز د وجود او ځانګړتياوو لامحدود ډولونه لري او د انسانانو د ذاتي محدوديتونو له امله، په ټولو اړخونو او څرګندونو کې په بشپړ ډول درک کېدای نه شي.<ref>Dundas (2002) p.231</ref><ref>Koller, John M. (July, 2000) pp.400-7</ref><ref name="hughes">Hughes, Marilynn (2005) p.590-1</ref><ref>Jaini, Padmanabh (1998) p.91</ref><ref name="The Metaphysics of Paradox">{{cite book|last1=Schwartz|first1=Wm. Andrew|title=The Metaphysics of Paradox: Jainism, Absolute Relativity, and Religious Pluralism|date=2018|publisher=Lexington Books|isbn=978-1-4985-6392-5|url=https://rowman.com/ISBN/9781498563925/The-Metaphysics-of-Paradox-Jainism-Absolute-Relativity-and-Religious-Pluralism}}</ref> == سیکیزم == سیکانو د دې نظر ملاتړ کړی چې د ټولو عقایدو پیروان د نیکو او ښو اعمالو په کولو او د رب په یادولو سره په یقیني توګه ژغورل کېدای شي. سیکانو ته ویل کیږي چې د معنوي روښانتیا د ترلاسه کولو لپاره د ممکنه وسایطو په توګه ټولې مخکښې عقیدې دې ومني، د دوی د پیغمبرانو او مشرانو په اړه وفاداره مطالعه، فکر او عمل وکړي. سیک مذهب له تصوف او هندویزم سره ډېرې نږدې اړیکې درلودې، پر هغوی یې هم اغېز وکړ او د دوی تر اغېز لاندې هم راغی. == مذهبي کثرت پالنه او د بشري خدمتونو مسلکونه == د مذهبي کثرت پالنې مفهوم، د بشري خدمتونو مسلکونو سره هم تړاو لري، لکه ارواپوهنه او ټولنیز کار، طب او نرسنګ، چې مسلکي روزل شوي کسان کولای شي، د بېلابېلو عقیدو او دودونو درلودونکو پیرودونکو سره متقابله اړیکه ونیسي. <ref name="p97">Kenneth I. Pargament (1997). ''[https://books.google.com/books?lr=&id=Vn5XObcpnd4C&dq=pargament+pluralistic&q=pluralism#v=snippet&q=pluralism&f=false The psychology of religion and coping: Theory, research, practice]''. New York: Guilford. {{ISBN|978-1-57230-664-6}}</ref><ref name="zp">Brian J. Zinnbauer & Kenneth I. Pargament (2000). [http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=2995869&site=ehost-live Working with the sacred: Four approaches to religious and spiritual issues in counseling]. ''Journal of Counseling & Development'', v78 n2, pp162-171. ISSN 0748-9633</ref><ref name="nf">Nils Friberg (2001). [[iarchive:agingspiritualit00davi/page/177|<!-- quote=pluralism . --> The role of the chaplain in spiritual care]]. In [[David O. Moberg]], ''Aging and spirituality: spiritual dimensions of aging theory, research'' (p. 177-190). Routledge. {{ISBN|978-0-7890-0939-5}} (NB: The quotation is discussing residents in nursing homes)</ref> == سرچینې == c03c1j6gi3dws1v89kl9it5a9uqc758 0 59871 370886 277413 2026-11-08T12:32:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370886 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} لومړۍ الیزابېت (د ۱۵۳۳ ز کال د سپټمبر له ۷ مې – د ۱۶۰۳ز کال د مارچ تر ۲۴ مې) د ۱۵۵۸ ز کال د نومبر له ۱۷مې نه تر ۱۶۰۳ ز کال؛  تر خپلې مړینې پورې د انګلستان او آیرلنډ ملکه وه. الیزابېت چې کله ناکله د بکرې ملکې په نامه هم یادېږي، د تدور د کورنۍ له پنځو پاچایانو وروستۍ  ملکه وه.<ref>{{Cite web|title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor|access-date=31 August 2021|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> الیزابېت د آتم هېنري او د هغه د دویمې مېرمنې، این بولین، چې الیزابېت په دوه نیم کلنۍ کې اعدام شوه، لور وه. د آتم هېنري سره د این واده فسخ شو او الیزابېت د نامشروع ماشوم په توګه اعلان شو. د هغې ناسکه ورور، شپږم اېډوارد په ۱۵۵۳ز کال کې تر خپلې مړینې پورې واکمني وکړه، تاج یې مېرمن جین ګری ته وصیت کړ او د خپلو د دوو ناسکه خویندو، رومي کاتولیک مذهبه ماري او کوچنۍ الیزابېت حق یې له پامه وغورځاوه، سره له دې چې دا کړنه، له قانون سره په ټکر کې وه. د اېډوارد وصیت له پامه و غورځول شو او ماري ملکه شوه، چې مېرمن جین ګری یې ګوښه کړه. الیزابېت د ماري د واکمنۍ په ترڅ کې د پروتستانت یاغیانو د ملاتړ په شک نږدې یو کال بندي شوه.  الیزابېت په ۱۵۵۸ ز کال کې د خپلې ناکسه خور له مړینې وروسته په تخت کېناسته او د غوره سلا او مشورو پر مټ یې واکمني پیل کړه.  نوموړې د مشاروینو په یوه باوري ډله باندې، چې مشري یې لومړی بارون برغلي، ولیم سیسل کوله، ډېره تکیه کوله. د ملکې په توګه د نوموړي لومړنۍ کړنې د انګلیسي پروتستانت کلیسا بنسټ اېښودل وو، چې له امله یې هغه د کلیسا لویه واکمنه شوه. تمه کېده چې د الیزابېتي مذهبي لیدلوری، د انګلستان کلیسا ته وده ورکړي. هیله دا وه چې الیزابېت به واده وکړي او یو وارث به پیدا کړي، خو په زیاتره کوژدو سربېره، هغه هېڅکله بریالۍ نه شوه. په پایله کې د هغې د تره زوی، د سکاتلنډ شپږم جیمز چې دوه ځله محروم شوی و، د نوموړې ځایناستی شو، چې د لویې بریتانیا بنسټ یې کېښود. تر دې وړاندې نوموړې د جیمز مور، د سکاټلنډ د ملکې ماري د بند او اعدام پړه وه.      الیزابېت په حکومت کې د خپل پلار او ناسکه وروڼو په پرتله ډېره منځ لارې وه. د نوموړې له شعارونو نه یو "ویډیو ایت ټیکیو" و چې د ("زه ګورم او چوپ پاتې کېږم") په معنا و. نوموړې له مذهبي اړخه یو څه زغم درلود او له سیستماتیک تعقیب نه یې ډ ډه کوله. کله چې پاپ په ۱۷۵۰ ز کال کې نوموړې نامشروع اعلان کړه او خپل پیروان یې د هغې له اطاعت نه منع کړل، څو دسیسو د هغې ژوند ته ګواښونه را منځ ته کړل چې ټول یې د نوموړې د وزیر د پټو استخباراتو پر مټ شنډ شول. په بهرنیو چارو کې د فرانسې او هسپانیې د لویو قدرتونو ترمنځ په تګ کې الیزابېت له احتیاط نه کار اخیست. هغې زړه نا زړه یوازې په هالنډ، فرانسه او آیرلنډ کې د یو شمېر بې اغېزې او کمزورو ملاتړو نظامي خوځښتونو ملاتړ وکړ. د ۱۸۵۰ ز کلونو په نیمایي کې، انګلستان له هسپانیا سره، نور له جګړې نه ډ ډه نه شوی کولای.  <ref name="starkey5">Starkey ''Elizabeth: Woman'', 5.</ref><ref>Neale, 386.</ref> کله چې الیزابېت د لویېدو په درشل کې وه، د بکرتوب له امله شهرت ته ورسېده. د هغې په شاوخوا کې د شخصیت دود وده وکړه چې د معاصرې انځورګرۍ، جشنونو او ادبياتو پر مټ یې شهرت ترلاسه کړ. د الیزابېت پاچهي د الیزابېت د دورې په نامه یادېږي. دا دوره د انګلیسي تیاتر د ودې له امله، چې د ډرامه لیکونکو ،لکه: ویلیم شکسپیر او کریسټوفر مارلو له خوا یې مشري شوې ده او د انګلیسي سمندري اتلانو، لکه: فرانسیس ډرېک او والټر ریلی د اتلولیو له امله شهرت لري. ځینې ​​تاریخپوهان الیزابېت د یوې قهرجني، کله ناکله دزړه نازړه واکمنې په توګه وړاندې کوي، چې د خپلې عادلانه ونډې له سهم نه یې پورته خوند اخیست. یو لړ اقتصادي او نظامي ستونزو د هغې د واکمنۍ په پای کې د نوموړې شهرت کمزوری کړ، خو الیزابېت په داسې دوره کې چې حکومت لړزېدونکی او محدود و او په ګاونډیو هېوادونو کې پاچایان له کورنیو ستونزو سره مخامخ وو، چې تختونه یې په خطر کې وو، د کاریزماتیکې بېلګې او اووه – ځانه پیشو په څېر پیژندل کېږي. د نوموړې د ناسکه خویندو له لنډې واکمنۍ وروسته، د هغې ۴۴ کلن تخت، د سلطنت لپاره ښه اثبات برابر کړ او د ملي هویت د احساس په رامنځ ته کولو کې یې مرسته وکړه.<ref>Somerset, 729.</ref> == د ژوند لومړي کلونه == الیزابېت په ګرینویچ ماڼۍ کې نړۍ ته سترګې خلاصې کړې او د خپلو اناګانو، د یارک الیزابېت او الیزابېت هاوارډ په نامه ونومول شوه. نوموړې د انګلستان د آتم هېنري دویم بچۍ وه چې په ماشومتوب کې د ژوندۍ پاتې کېدو لپاره مشروع زېږېدلې وه. د هغې مور این بولین، د هنري دویمه ښځه وه. د زېږون پرمهال الیزابېت، د انګلستان د تخت وارثه وه. د هغې مشرې ناسکه خور ماري، د مشروع وارث په توګه خپل درېځ هغه وخت له لاسه ورکړ، چې هنري د هغې له مور، د اراګون له کاترین سره خپل واده لغو کړ، ترڅو له این سره په دې نیت واده وکړي، چې یو نارینه وارث پیدا کړي او د تیودر د کورني ځایناستی تضمین کړي. نوموړې د ۱۵۵۳ ز کال د سپټمبر په ۱۰مه نېټه د تعمید غسل ترلاسه کړ، چې روحاني توماس کرینمر، د ایکسټر مارکویز، د نورفولک دوچېس او د دورسیټ د مارکویز کونډه وارثه د هغې د منل شوو میندو او پلرونو په توګه ولاړ و. په مراسمو کې د هغې د تره ویسکاونت راشفورد، مشر هسي، مشر توماس هاورډ او د افنګهم مشر هاوارډ له خوا د درې ورځني ماشومې پر سر د څادر نیولو مراسم ترسره شول.  <ref>Somerset, 4.</ref><ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref><ref>{{Cite book|last=Stanley, Earl of Derby|first=Edward|title=Correspondence of Edward, Third Earl of Derby, During the Years 24 to 31 Henry VIII.: Preserved in a Ms. in the Possession of Miss Pfarington, of Worden Hall, Volume 19|date=1890|publisher=Chetham Society|page=89}}</ref> الیزابېت دوه کاله او اته میاشتې عمر درلود، چې د ارګون د کیترین له طبیعي مړینې نه څلور میاشتې وروسته یې مور د ۱۵۳۶ ز کال د می په ۱۹مه نېټه د سر په پرې کولو اعدام شوه. الیزابېت نامشروع اعلان شو او د شاهي په ځایناستۍ کې له خپل درېځ نه محرومه شوه. هنري د این بولین له اعدام نه یوولس ورځې وروسته، د جین سیمور سره واده وکړ، چې په ۱۶۳۷ ز کال یې د زوی اېډوارد له زېږون لږ وروسته، له نړۍ سترګې پټې کړې. له زېږون سره سم، اېډواد  د تخت لپاره مسلم وارث شو. الیزابېت د هغه په کورنۍ کې ځای پر ځای شوه او هغه د تعمید غسل پر مهال یې د تعمید جامې لېږدولې.  <ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Loades, 7–8.</ref> د الیزابېت لومړۍ لارښوونکې مارګریټ براین لیکلي چې: هغه "د ماشوم پر وړاندې تر خپل وسه ښه او نرم شرایط  غوره کړي وو". کاترین چمپرنو، چې وروسته له خپل واده نه په کاترین "کت" ایشلي مشهوره شوه، په ۱۵۳۷ ز کال کې د الیزابېت لارښوونکې وټاکل شوه او په ۱۵۶۵ز کال کې تر مړینې پورې، د الیزابېت ملګری پاتې شوه. کله چې په ۱۵۴۴ ز کال ویلیم ګرینډال د هغې ښوونکی شو، الیزابېت کولای شو، په انګلیسي، لاتیني او ایټالوي لیکنې وکړي. د تکړه وړ ښوونکي ګریندل تر لارښوونه لاندې نوموړې په فرانسوي او یوناني ژبو کې هم پرمختګ وکړ. په ۱۲ کلنۍ کې هغه وتوانیده چې د خپلې میرې مور کیترین پارر دیني دعا له انګلیسي نه ایټالوي، لاتیني او فرانسوي ته وژباړي چې هغې خپل پلار ته د نوي کال ډالۍ په توګه وړاندې کړه. له خپل ځوانۍ نه او د خپل ژوند په اوږدو کې هغې په لاتیني او یوناني ژبو د زیاتره کلاسیک لیکوالانو آثار، لکه: د سیسیرو پرو مارسلو، د بویتیو د تسلیت فلسفه، د پلوتارک یوه مقاله او د تاسیتوس تاریخي اسناد وژباړل. د لابېت د ماڼۍ له کتابتون نه د تاسیتوس ژباړه، د لومړۍ معاصرې دورې له څلورو پاتې شویو انګلیسي ژباړو نه یوازې یوه د الیزابت ده، چې په ۲۰۱۹ ز کال کې، د لاس خط د پراخې شننې او د کارول شوي کاغذ پر بنسټ تایید شوې ده.  <ref>Somerset, 11. Jenkins (1957), 13</ref><ref name="L8">Loades, 8–10.</ref><ref name="Seth Sanders">{{Cite news|last=Seth Sanders|date=10 October 2002|title=Book of translations reveals intellectualism of England's powerful Queen Elizabeth I|publisher=University of Chicago Chronicle|url=http://chronicle.uchicago.edu/021010/elizabeth.shtml|url-status=live|access-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228063115/http://chronicle.uchicago.edu/021010/elizabeth.shtml|archive-date=28 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|last=Guy Faulconbridge|date=29 November 2019|title=Elizabeth I revealed as the translator of Tacitus into English|publisher=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/uk-britain-royals-elizabethi/elizabeth-i-revealed-as-the-translator-of-tacitus-into-english-idUKKBN1Y30Y6|url-status=dead|access-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224041110/https://uk.reuters.com/article/uk-britain-royals-elizabethi/elizabeth-i-revealed-as-the-translator-of-tacitus-into-english-idUKKBN1Y30Y6|archive-date=24 December 2019}}</ref> کله چې ګریندل په ۱۵۴۸ ز کال کې له نړۍ سترګې پټې کړې، الیزابېت خپلې زده کړې د شهزاده اېډوارد له ښوونکي راجر اسکام نه ترلاسه کړې، چې یو خواخوږی ښوونکی و او په دې باور و چې زده کړه باید ګډون محوره وي. د الیزابېت د زده کړو او ذکاوت په اړه معلومات تر ډېره حده د اسچام له یادښتونونه جوت کېږي. کله چې د الیزابېت رسمي زده کړې، په ۱۵۵۰ کال کې پای ته ورسېدې، نوموړې د خپل نسل له غورو تعلیم یافته ښځو نه وه. الیزابېت د خپل ژوند په وروستیو کې داسې انګېرل کېده چې د پورته یادو ژبو تر څنګ په ویلزي کارني، سکاتلنډي او آیرلنډي هم خبرې کولای شي. د ایټالیا د ونیس سفیر په ۱۶۰۳ ز کال کې وویل چې: هغې "په دې ژبو دومره غوره وړتیا درلوده چې هر یوه یې د مورنۍ ژبې په څېر ښکارېده". تاریخ لیکونکی مارک سټایل وایي چې: کارني ژبه ښایی هغې ته د ویلیم کیلیګریو له خوا ښوول شوې وي، چې د ځانګړې خونې ساتونکی و او وروسته د خزانې مشر شو. <ref name="L82">Loades, 8–10.</ref><ref>[[Stoyle, Mark]]. ''West Britons, Cornish Identities and the Early Modern British State'', University of Exeter Press, 2002, p. 220.</ref><ref>[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=95577 "Venice: April 1603"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413182850/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=95577|date=13 April 2014}}, ''Calendar of State Papers Relating to English Affairs in the Archives of Venice'', Volume 9: 1592–1603 (1897), 562–570. Retrieved 22 March 2012.</ref><ref>Loades, 21.</ref><ref>Somerset, 25.</ref> == سرچینې == b8aw2ig2vpszvvbmyoapl1rb7dpq26h 0 59886 371108 277417 2026-11-08T17:27:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371108 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} چارلز کورټېس (د ۱۸۶۰زکال د جنوري له ۲۵- د ۱۹۳۶ز کال د فبروري تر ۸) یو امریکایی څارنوال او د کنزاس په استازیتوب جمهوري غوښتونکی سیاستوال و چې د ۱۹۲۹ز کال نه تر ۱۹۳۳ ز کال پورې یې د متحده ایالاتو د یودېرشم مرستیال ولسمشر په توګه خدمت وکړ. نوموړي مخکې هم د ۱۹۲۴ ز کال نه تر ۱۹۲۹ ز کال پورې د سنا د اکثریت مشر په توګه خدمت وکړ.   کورټیس چې د کاو قوم غړی او د کنزاس په خاوره کې زېږېدلی و، لومړنی کس و چې د سورپوستانو د هر نسب او د تصدیق شوي غیر اروپایي نسب په درلودلو سره په فدرال اجرائیوي څانګه کې له دوو ترټولو لوړو چوکیو نه یوه خپله کړه. هغه تر اوسه پورې ترټولو لوړ رتبه سورپوستی غړی دی، چې په فدرال حکومت کې یې خدمت وکړ. نوموړی د اجرائیوي څانګې ترټولو وروستی د مقام څښتن دی چې د ایالت یا فدرالي ناحیې نه بهر په بله خاوره کې زېږېدلی دی.  کورټېس د خپلې شخصي تجربې پربنسټ، باور درلود چې سورپوستان کولای شي د موجوده زده کړې او فرهنګي یوشانوالي نه ګټه واخلي. کله چې کورټېس ۳۲ کلن و، سیاسي ژوند ته دننه شو او د کنزاس په توپیکا کې یې د خپلې ناحیې نه څو دورې وګټلې او په ۱۸۹۲ ز کال کې یې د متحده ایالاتو د استازو په جرګه کې د جمهوري غوښتونکي په توګه کار پیل کړ. کورټېس د استازيتوب د خدمت پرمهال، د ۱۸۹۸ ز کال د کورټېس قانون په تصویب کې مرسته او مالي ملاټر وکړ، چې دې کار د سورپوستانو خاورې پنځو متمدنه قبیلو ته د داوس قانون وغځاوه. په دې توګه یې د دوی ځانواکمنۍ پای ته ورسوله او د قبیلې غړو انفرادي کورنیو ته وروسته له هغه چې په رسمي لېستونو کې ثبت شوې، ګډې ځمکې تخصیص کړې. دې کال د هغوی قبیلوي محکمې او حکومت محدود کړ. کومې ځمکې چې نه وې توزیع شوې، فدرال حکومت اضافي وګڼلې او د ځمکې دا برخې یې په  غیر بومي خلکو وپلورلې. د دې قانون پلي کولو د سورپوستانو په خاوره کې د قبایلي ځمکو د مالکیت سندونه له منځه وړل بشپړ کړل، چې دا لویه خاوره يې برابره کړه ترڅو د اوکلاهوما د ایالت په توګه ومنل شي، چې په ۱۹۰۷ ز کال کې ترسره شو. حکومت هڅه وکړه چې سورپوستان وهڅوي، چې انفرادي تابعیت او ځمکې ومني او  اروپايي-امریکایی کلتور په لاره واچوي. د ۱۹ پېړۍ په پای کې یې د سورپوستو ماشومانو لپاره لیلیه لرونکې ښوونځۍ ،د فرهنګي یوشانته والي د یوې بلې تګلارې په توګه را منځ ته کړ.   کورټېس لومړی په ۱۹۰۶ ز کال کې د کنزاس مقننه قوې له خوا او بیا په ۱۹۱۴، ۱۹۲۰ ز او ۱۹۲۶ ز کلونو کې د خلکو په رایو سره د متحده ایالاتو د سنا مجلس ته وټاکل شو. کورټېس (د مرستیال ولسمشر په توګه له خپلې ټاکنې وروسته) د ۱۹۰۷ ز کال نه تر ۱۹۱۳ کال پورې یوه شپږ کلنه دوره او بیا د ۱۹۱۵ کال څخه تر ۱۹۲۹ کال پورې ډېری دری دورې  خدمت وکړ. په کنزاس کې د کورټېس پراخ شهرت او اړیکو او ولسي سیاست مرسته وکړه ترڅو په سنا مجلس کې پیاوړی مشر شي؛ نوموړي د ۱۹۱۵ کال نه تر ۱۹۲۴ ز کال پورې د مشر د جمهوري غوښتونکي مرستیال په توګه او بیا د ۱۹۲۴ کال نه تر ۱۹۲۹ ز کال پورې د سنا مجلس د اکثریت مشر په توګه د خپل ټاکل کېدو لپاره ملاتړ چمتو کړ. هغه په دې چوکیو کې د قوانینو په اداره کولو او د جمهوري غوښتونکو ملي موخو په سرته رسولو کې ګټور و.  هربرټ هوور د ولسمشر په توګه او کورټېس د مرستیال ولسمشر په توګه په ۱۹۲۸ ز کال کې نوماند شول. دوی په زیات توپیر سره بریا خپله کړه. کله چې دوی د ستر ناورین پرمهال په ۱۹۳۲ ز کال کې بیا نوماند شول، خلکو  د رایو په زیات توپیر سره ډیموکراټان فرانکلین ډي روزولټ او جان نانس ګارنر وټاکل.   == د  ژوند لومړني او زده کړې   == کورټېس د ۱۸۶۰ ز کال د جنورۍ په ۲۵مه، یو کال مخکې له دې چې کنزاس د ایالت په توګه ومنل شي، د کنزاس خاورې په شمالي توپیکا کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، چارلز کورټېس ۳\۸ د سورپوستان او ۵\۸ اروپایی امریکایی اصل او نسب درلود. مور یې، الن پاپن (چې د پاپان په بڼه هم لیکل کیږي)، کاو، اوسیج، پوتاواتومي او فرانسوي وه.  پلار یې، اورن کورټېس، د انګریزانو، سکاتلندیانو او ویلزیانو له نسب نه و. کورټېس د خپلې مور له پلوه، د کاو قوم د مشر وایټ پلم او د اوسیج قوم د مشر پاوهوسکا له اولادې نه و. <ref>"[https://www.newspapers.com/image/649198630/ From a Kansas Log Cabin to Leadership in the Senate]". ''The Kansas City Times'' (Kansas City, Missouri). June 16, 1928. p. 6.</ref><ref>{{Cite web|last=Estes|first=Roberta|date=2013-08-14|title=Charles "Indian Charley" Curtis – 1st Native American in the White House|url=https://nativeheritageproject.com/2013/08/14/charles-indian-charley-curtis-1st-native-american-in-the-white-house/|access-date=2021-12-02|website=Native Heritage Project|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Genealogy of Vice President Charles Curtis|url=http://www.vpcharlescurtis.net/ksstudies/ccfamily.html|url-status=live|access-date=2021-12-02|website=www.vpcharlescurtis.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20020305211630/http://www.vpcharlescurtis.net:80/ksstudies/ccfamily.html|archive-date=March 5, 2002}}</ref><ref>{{cite news|last1=McKie|first1=Scott|title=Charles Curtis: America's Indian Vice President|url=https://theonefeather.com/2014/02/charles-curtis-americas-indian-vice-president/|access-date=20 June 2016|work=Cherokee One Feather|date=4 February 2014|archive-date=June 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630041902/https://theonefeather.com/2014/02/charles-curtis-americas-indian-vice-president/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=January 29 – This Date in History: Kaw Member Charles Curtis Becomes US Senator|url=http://nativenewsonline.net/currents/january-29-date-history-kaw-member-charles-curtis-becomes-us-senator/|access-date=20 June 2016|work=Native News Online|issue=29 January 2014|archive-date=August 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810032315/http://nativenewsonline.net/currents/january-29-date-history-kaw-member-charles-curtis-becomes-us-senator/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Christensen|first=Lee R.|url=https://openlibrary.org/works/OL3592549W|title=The Curtis Peet Ancestry of Charles Curtis Vice-President of the United States 4 March 1929-3 March 1933|access-date=December 26, 2019|archive-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107181919/https://openlibrary.org/works/OL3592549W/The_Curtis_Peet_ancestry_of_Charles_Curtis_Vice-President_of_the_United_States_4_March_1929-3_March_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vpcharlescurtis.net/ksstudies/ccfamily.html|title=Genealogy of Vice President Charles Curtis – Mother's side: Pappans (of Charles Curtis)|publisher=VPCharlesCurtis.net|access-date=July 19, 2010|archive-date=July 23, 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69MVzEhHJ?url=http://www.vpcharlescurtis.net/ksstudies/ccfamily.html|url-status=live}}</ref> د کورټېس د ماشومتوب لومړنۍ خبرې په فرانسوي او کانزا وې، چې دواړه ژبې یې له خپلې مور نه زده کړې وې. نوموړې په ۱۸۶۳ ز کال کې کله چې کورټېس ۳ کلن و، مړه شوه، خو وروسته له هغه د یوې مودې لپاره د کاو په خاوره کې یې د خپلې مورنۍ انا او نیکه سره یو څه وخت ژوند وکړ او په وروستیو کلونو کې دوی ته بېرته راستون شو. هغه د آس ځغلولو سره مينه پیدا کړه، وروسته په چټکه آس ځغاسته کې ډېر بریالی آس ځعلوونکی شو.  <ref name="sho">{{cite web|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/VP_Charles_Curtis.htm|title=Charles Curtis, 31st Vice President (1929–1933)|work=U.S. Senate: Art & History|publisher=US Senate.gov|access-date=December 14, 2011|archive-date=January 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118135359/http://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/VP_Charles_Curtis.htm|url-status=live}}, reprinted from {{cite book|title=Vice Presidents of the United States, 1789–1993|location=Washington, DC|publisher=US Government Printing Office|year=1997}}</ref> وروسته له هغه چې د کورټېس مور په ۱۸۶۳ ز کال کې مړه شوه، پلار یې بیا واده وکړ خو ډېر ژر یې طلاق ورکړ. اورن کورټېس په کورنۍ جګړه کې د خپل خدمت په اوږدو کې ونیول شو او بندي شو. کمکی چارلز د دې مودې په جریان کې د خپلې مورنۍ انا او نیکه له خوا ساتل کېده. همدارنګه هغوی وروسته له ده سره مرسته وکړه چې په شمالي توپیکا کې د خپلې مور د ځمکې ملکیت ترلاسه کړي، چې د کاو قبیلې د مورني سیستم پر پربنسټ له هغې نه په میراث ورته پاتې و. پلار یې د دې ځمکې د کنټرول ترلاسته کولو لپاره ناکامه شو. اورن کورټېس په درېیم ځل واده وکړ او د تریزا پرملیا "ډالي" کورټیس په نوم د یوې لور څښتن شو، چې د جګړې د ختمېدو وروسته په ۱۸۶۶ ز کال کې وزېږېده.  <ref name="sho" /> د ۱۸۶۸ ز کال د جون په لومړۍ نېټه، ۱۰۰ بیزوګیانو جنګیالیو د کاو په ریزرواسیون یرغل وکړ. د کاو نارینه وو خپل مخونه رنګ کړل، رګالیا یې واغوستې او په آسونو سپاره شول، ترڅو د بیزوګیانو سره مقابله وکړي. سیال سورپوستو جنګیالیو غوره آس سپرلي نندارې ته وړاندې کړه، چې د جګړه ییزو نارو او د مرمیو او غشو په وېشتلو سره مل وه. ډار شوو سپین پوستو استعمارګرو هملته نږدې کونسل ګروف ته پناه یووړه. نږدې څلور ساعته وروسته، بیزوګیان د څو غلا شویو آسونو او د کونسل ګروف سوداګرو له لوري د قهوې او بورې د سولې وړاندیز سره شاتګ وکړ. دواړو خواوو ته کوم زیان نه وو اوښتی. د جګړې په اوږدو کې جو جېم چې یو کاو ژباړونکي و، ۶۰ مایله (۹۷ کیلومتره) تېز توپیکا ته ولاړ، ترڅو د والي نه مرسته وغواړي. اته کلن چارلز کورټېس د جېم سره سپور و، چې بیا د "سورپوستی چارلي" په نامه یادېده.<ref>{{cite book|last=Unrau|first=William E.|title=Mixed Bloods and Tribal Dissolution: Curtis and the Quest for Indian Identity|location=Norman, OK|publisher=University of Oklahoma Press|year=1971|pages=72–75}} and {{cite book|last=Crawford|first=Samuel J.|title=Kansas in the Sixties|url=https://archive.org/details/cu31924028875222|location=Chicago, IL|publisher=A.C. McClurg|year=1911|page=[https://archive.org/details/cu31924028875222/page/289 289]}}</ref>    کورټېس چې په ځوانۍ کې له کنزاس نه د سورپوستانو خاورې ته لېږدول شوی و، بېرته د کاو قوم غړی شو. کورټېس د اناګانو او نیکونو دواړو جوړو تر کلک اغېز لاندې لاړ. د سورپوستو لپاره په ټاکل شوې ځمکه کې د خپلې مورنۍ انا او نیکه، ام. پاپن او جولي ګانویل سره د ژوند کولو وروسته، د توپیکا ښار ته راستون شو. هلته یې د خپل پلارنۍ انا او نیکه سره یې ژوند کاوه، په عین حال کې یې د توپیکا عالي لیسه کې زده کړې کولې. دواړه اناګانو نوموړي په زده کړو کې هڅاوه.  <ref>{{Cite web|last=Gershon|first=Livia|date=January 13, 2021|title=Who Was Charles Curtis, the First Vice President of Color?|url=https://www.smithsonianmag.com/history/who-was-charles-curtis-first-non-white-vice-president-180976742/|url-status=live|access-date=2021-12-02|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113163645/https://www.smithsonianmag.com/history/who-was-charles-curtis-first-non-white-vice-president-180976742/|archive-date=January 13, 2021}}</ref> کورټېس په یوه رسمي شرکت کې چې نیم وخت کار یې کاوه، قانون ولوست. په ۱۸۸۱ ز کال کې په وکالت کې ومنل شو او په توپیکا کې یې عملي کار پیل کړ. هغه د ۱۸۸۵ ز کال نه تر ۱۸۸۹ ز کال پورې د کنزاس په شاني ولایت کې د څارنوال په توګه خدمت وکړ. <ref>"[https://www.newspapers.com/image/100500336/ Curtis, Quarter Indian, Began His Ride To Fame as a Jockey; Roamed Plains With Kaws When a Boy; Fought Way Upward]". ''Associated Press''. Cincinnati Enquirer. June 6, 1928. p. 6.</ref><ref>{{Cite web|date=March 2015|title=Charles Curtis|url=https://www.kshs.org/kansapedia/charles-curtis/12029|url-status=live|access-date=2021-12-02|website=www.kshs.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20101217134309/http://kshs.org/kansapedia/charles-curtis/12029|archive-date=December 17, 2010}}</ref> == سرچینې == o4pbxxgduskf8utwkp8aqxzl8h3y1li 0 59944 371142 367185 2026-11-08T17:47:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371142 wikitext text/x-wiki ژاک ریني شېراک (د ۱۹۳۲ ز کال د نومبر له ۲۹ مې نه – د ۲۰۱۹ ز کال د سپټمبر تر ۲۶ مې پورې) یو فرانسوی سیاستوال و چې له ۱۹۹۵ز  کال نه تر ۲۰۰۷ ز کال پورې یې د فرانسې د ولسمشر په توګه خدمت وکړ. له دې وړاندې شېراک له ۱۹۷۴ ز کال نه تر ۱۹۷۶ز کال او له ۱۹۸۶ کال نه تر ۱۹۸۸ ز کال پورې د فرانسې لومړی وزیر و او د ۱۹۷۷ ز کال نه تر ۱۹۹۵ ز کال پورې د پاریس ښاروال و. <ref>{{Cite Oxford Dictionaries|Chirac, Jacques|access-date=22 August 2019}}</ref><ref name="Longman">{{cite web|url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/jacques-chirac|title=Chirac, Jacques|work=[[Longman Dictionary of Contemporary English]]|publisher=[[Longman]]|access-date=22 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822102648/https://www.ldoceonline.com/dictionary/jacques-chirac|archive-date=22 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Chirac|access-date=22 August 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Chirac|access-date=22 August 2019}}</ref><ref>He was ''ex officio'' [[Co-Prince of Andorra]]</ref> شېراک د اداري علومو په ښوونځي کې له ګډون وروسته، د جګپوړي ملکي مامور په توګه خپله دنده پیل کړه، چې لږ وروسته یې په سیاست کې پښه کېښوده. شېراک د کرنې وزارت او د کورنیو چارو د وزارت په ګډون په بېلابېلو جګ پوړو پوستونو کې کار کړی دی. نوموړي په ۱۹۸۱ او ۱۹۸۸ ز کلونو کې، د ولسمشرۍ لپاره د محافظه کار ګولیسټ ګوند د جمهوريت لپاره د خوځښت د مشر په توګه بې پایلې هڅې درلودې. په لومړی سر کې د شېراک په کورنیو سیاستونو کې د مالیاتو ټیټې بیې، د نرخونو د کنټرول لرې کول، د جرم او ترهګرۍ لپاره سخته سزا او د سوداګرۍ خصوصي کول ګډون درلود. په دویمه دوره کې د لومړي وزیر په توګه د دې سیاستونو له تعقیب وروسته، نوموړي خپل نظر بدل کړ. هغه د مختلفو اقتصادي سیاستونو لپاره استدلال وکړ او د ۱۹۹۵ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې په دویم پړاو کې د ۵۲.۶ سلنه رایو په ګټلو سره ولسمشر وټاکل شو، چې سوسیالیست لیونل جوسپین ته یې، وروسته له هغه ماتې ورکړه چې د "ټولنیزو شخړو" (ټولنیز جلاتوب) د حل د تګلارې پر بنسټ یې کمپاین وکړ. د شېراک اقتصادي سیاست، چې د دیریجیزم پر بنسټ ولاړ و، یعنې د دولت په لارښوونه پانګونې ته اجازه، د مارګریټ تاچر او جان میجر په صدارت کې د انګلستان د آزاد بازار د سیاست سره په ټکر کې راغی، چې شېراک هغې ته د "انګلو-سیکسون الترالیبرالیزم" یا نوی لیبرالیزم په سترګه کتل.    <ref>[http://www.iht.com/articles/1997/07/15/chirac.t.php Privatization Is Essential, Chirac Warns Socialists: Resisting Global Currents, France Sticks to Being French] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509043721/http://www.iht.com/articles/1997/07/15/chirac.t.php|date=9 May 2008}}, ''International Herald Tribune''.</ref><ref name="Bonjour">{{cite web|url=http://www.bonjourlafrance.net/france-history/jacques-chirac.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040807162626/http://bonjourlafrance.net/france-history/jacques-chirac.htm|url-status=dead|archive-date=7 August 2004|title=Jacques Chirac President of France from 1995 to 2007|publisher=Bonjourlafrance.net|access-date=20 April 2010}}</ref><ref name="a">{{cite book|last=Giavazzi|first=Francesco|author2=Alberto Alesina|year=2006|title=The Future of Europe: Reform Or Decline|url=https://archive.org/details/futureeuroperefo00ales|url-access=limited|page=[https://archive.org/details/futureeuroperefo00ales/page/n135 125]|isbn=9780262012324}}</ref> نوموړی په عراق باندې د امریکا په مشرۍ د یرغل په وړاندې د خپل درېځ، د یهودانو په شړلو کې د فرانسې د حکومت د همکارۍ د ونډې او په ۲۰۰۰ ز کال کې د ټولپوښتنې له لارې له ۷ کلونو نه ۵ کلونو د ولسمشرۍ دورې د کمولو په برخه کې هم شهرت ترلاسه کړ. نوموړي د ۲۰۰۲ کال کال د فرانسې په ولسمشریزو ټاکنو کې، د ښي اړخه نوماند، ژان ماري لوپین په وړاندې په دویم پړاو کې د ۸۲.۲ سلنه رایو په ګټلو سره بریالی شو، خو نوموړي په خپله دویمه دوره کې، د محبوبیت خورا ټیټه درجه درلوده او د فرانسې په معاصر سیاسي تاریخ کې یو له لږ محبوبو ولسمشرانو نه ګڼل کېده. د پاریس محکمې په ۲۰۱۱ زکال کې، شېراک د عامه پیسو د ضایع کولو او د خلکو باور نه د ناوړه ګټې اخیستنې په برخه کې مجرم و ګڼل شو، هغه ته یې د دوه کاله تعلیقي بند سزا ورکړه.<ref>{{cite web|last=France|first=Connexion|title=Chirac gets 2-year suspended sentence|url=https://www.connexionfrance.com/Archive/Chirac-gets-2-year-suspended-sentence|access-date=2021-06-07|website=www.connexionfrance.com|language=en|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607144910/https://www.connexionfrance.com/Archive/Chirac-gets-2-year-suspended-sentence|url-status=dead}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده کړې == === د کورنۍ مخینه === ژاک ریني شېراک د ۱۹۳۲ز کال د نومبر په  ۲۹ مه نېټه د پاریس په پنځمه ناحیه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. هغه د ابیل فرانسوا ماری شېراک (۱۸۹۸ – ۱۹۶۸ ز)، چې په یو هوایي شرکت کې بریالی اجرائیوي مشر و او ماری لوئیس والیټ (۱۹۰۲ – ۱۹۷۲ز)، چې د کور مېرمن وه، زوی و. د هغه نيکه او انا له سانت-فيريول نه په کوريز کې ښوونکي وو. د نوموړي نيکه او انا دواړو اړخونو د کورېز په کليوالي سويل لوېديځه سيمه کې بزګران وو. <ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/4190491/Deces_2019.zip|title=Fichier des décès – année 2019|trans-title=Death file – year 2019|publisher=National Institute of Statistics and Economic Studies|access-date=26 January 2021|language=fr|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101003654/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/4190491/Deces_2019.zip|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Jacques Chirac, French president, 1932-2019|url=https://www.ft.com/content/8f1ec868-7e60-11e6-bc52-0c7211ef3198|newspaper=Financial Times|date=26 September 2019|access-date=1 January 2020|last1=Graham|first1=Robert|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001121712/https://www.ft.com/content/8f1ec868-7e60-11e6-bc52-0c7211ef3198/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The last true Gaullist: how Jacques Chirac charmed France|url=https://www.newstatesman.com/world/europe/2019/10/last-true-gaullist-how-jacques-chirac-charmed-france|website=www.newstatesman.com|access-date=1 January 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004032425/https://www.newstatesman.com/world/europe/2019/10/last-true-gaullist-how-jacques-chirac-charmed-france|archive-date=4 October 2019|url-status=dead}}</ref> د شېراک په وینا: د هغه نوم د اکسیتان ژبې د منځنیوو پېړیو د یوه شاعر له نامه نه سرچینه اخلي، نو له همدې امله شاعرانه دی". نوموړی کاتولیک مذهبه عیسوي و. <ref>{{cite web|title=Jacques Chirac Fast Facts|url=https://edition.cnn.com/2013/01/21/world/europe/jacques-chirac-fast-facts/index.html|website=CNN|access-date=30 December 2019|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001121716/https://edition.cnn.com/2013/01/21/world/europe/jacques-chirac-fast-facts/index.html/|url-status=live}}</ref> شېراک یوازینی ماشوم و (مشره خور یې جیکولین، د زېږون نه وړاندې په ماشومتوب کې مړه شوه). هغه په پاریس کې د کورس هټمر په یوه خصوصي ښوونځي کې زده کړې وکړې. نوموړی بیا د کرنات په لېسه او د لویز لي ګړنډ لېسه کې خپلې زده کړې پر مخ یووړې. د بکلوریا د سند له لاس ته راوړلو وروسته، نوموړي درې میاشتې د ډبرو سکرو په ټرانسپورټ کې د ماڼو په توګه کار وکړ. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/dec/15/jacques-chirac-verdict-corruption-french|title=Jacques Chirac verdict welcomed by anti-corruption campaigners|last=Willsher|first=Kim|date=15 December 2011|work=The Guardian|access-date=28 September 2019|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001121722/https://www.theguardian.com/world/2011/dec/15/jacques-chirac-verdict-corruption-french/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|ref={{harvid|Quelques Anciens Celebres – Hattemar}}|url=http://www.hattemer.fr/fr/l-ecole/association-des-anciens-eleves/#|title=Quelques Anciens Celebres|publisher=Hattemer|access-date=30 June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618133955/http://www.hattemer.fr/fr/l-ecole/association-des-anciens-eleves/|archive-date=18 June 2015}}</ref><ref>{{Cite book|title=My Life in Politics|url=https://archive.org/details/mylifeinpolitics0000chir_b4y7|last=Chirac|first=Jacques|publisher=St Martin's Press|year=2012|isbn=978-1137088031|page=[https://archive.org/details/mylifeinpolitics0000chir_b4y7/page/11 11]}}</ref> شېراک د بریو د ځوانانو په ټیم کې د رګبي لوبه کوله او د پوهنتون په کچه هم لوبیدلی دی. نوموړي په لوبو کې ۸ شمېره او دویمه لیکه کې لوبه کوله. <ref name="Famous">[http://wesclark.com/rrr/famous.html Famous Ruggers by Wes Clark and others] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819010827/http://wesclark.com/rrr/famous.html|date=19 August 2009}}. Retrieved 19 August 2009.</ref> === زده کړې او پخوانۍ تجربه === شېراک چې له شارل ډو ګول نه اغېزمن شوی و، په ۱۹۵۰ ز کلونو کې یې د ملکي خدمتونو مسلک تعقیب کړ. نوموړی په دې وخت کې، د فرانسې له کمونست ګوند سره يو ځای شو او د بشریت (L'Humanité) ورځپاڼې نسخې يې پلورلې او د کمونستي خونې په غونډو کې يې ګډون کاوه. نوموړي په ۱۹۵۰ ز کال کې د اتومي وسلو د له منځه وړلو په اړه د شوروي په نوښت د ستاکهولم غوښتنلیک لاسلیک کړ - چې متحده ایالاتو ته د خپلې لومړۍ ویزې د غوښتنلیک پر مهال تر پوښتنو لاندې راغئ. <ref name="l'Humanité1995">{{cite journal|url=https://www.humanite.fr/1995-05-08_Articles_-Jacques-Chirac-sabre-au-clair|title=Jacques Chirac, sabre au clair|date=8 May 1995|access-date=17 December 2011|journal=L'Humanité|language=Fr|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001121727/https://www.humanite.fr/1995-05-08_Articles_-Jacques-Chirac-sabre-au-clair/|url-status=live}}</ref><ref name="d">''[[France 3]]'', 12 November 1993</ref> هغه په ۱۹۵۳ز کال کې، د سیاسي علومو د مطالعاتو له انستېتیوت نه تر فراغت وروسته، د هارورډ پوهنتون د دوبي په سمستر کې په غیر کریډیټ کورس کې برخه واخیسته. وروسته له هغه یې په ۱۹۵۷ ز کال د اداري علومو په ملي ښوونځي کې ګډون وکړ، چې د فرانسې لوړ پوړي دولتي مامورین روزي. په متحده ایالاتو کې شېراک، د میسوري په سینټ لویز کې د انهیوسر-بوش د بیر په کمپنۍ کې دنده ترسره کوله. <ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2019/09/26/europe/jacques-chirac-former-french-president-died-intl/index.html|title=Jacques Chirac, former French president, is dead at 86|access-date=26 September 2019|publisher=CNN|date=26 September 2019|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001121733/https://www.cnn.com/2019/09/26/europe/jacques-chirac-former-french-president-died-intl/index.html/|url-status=live}}</ref> شېراک په سامور کې د زغره وال پلي ځواک د احتیاط پوځي افسر په توګه وروزل شو. وروسته نوموړي په خپله خوښه د الجزایر په جګړه کې د شخصي اړیکو پر بنسټ ګډون وکړ، که څه هم له هغه جګپوړي کسان لا هم په احتیاط کې پاتې وو. د هغه جګپوړو چارواکو نه غوښتل چې نوموړی د افسر په توګه وټاکي، ځکه چې دوی شک درلود چې هغه کمونیستي لیدلوری لري. نوموړی په ۱۹۶۵ز کال کې د پلټونکو په محکمه کې پلټونکی شو. <ref>{{cite book|language=fr|first1=Pierre|last1=Péan|title=L'inconnu de l'Elysée|url=https://archive.org/details/linconnudelelyse0000panp|location=Paris|publisher=Fayard|year=2007|isbn=978-2213631493}}</ref><ref name="g">Emmanuel Hecht and François Vey ''Chirac de A à Z, dictionnaire critique et impertinent'', A. Michel, 1995, {{ISBN|2-226-07664-6}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cvce.eu/en/obj/jacques_chirac-en-13bdfc92-f83f-4e62-aba8-2800aa9bde2f.html|title=Jacques Chirac|website=CVCE.eu|date=30 September 2019|access-date=17 January 2020|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001121738/https://www.cvce.eu/en/obj/jacques_chirac-en-13bdfc92-f83f-4e62-aba8-2800aa9bde2f.html/|url-status=live}}</ref> == سرچینې == gb5yl941dyprys58jgm4txi9e7y2m97 0 59993 371062 369324 2026-11-08T16:44:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371062 wikitext text/x-wiki افغان ډیاسپورا ؛ هغو افغان وګړو ته ویل کېږي چې له افغانستان څخه بهر ژوند او کار کوي. په دغو کې هغه افغان وګړي شاملېږي چې نورو هېوادونو ته کډوال شوي. د دغو ډیاسپورا ډېره کچه په ۱۹۷۹ ز کال کې د افغان ـ شوروي جګړې له پیل وروسته، د افغان کډوالو د شمېر په زیاتوالي رامنځته شوه، چې ګڼ شمېر یې د لنډ مهال لپاره په پاکستان او ایران کې مېشت شول. <ref>See generally * {{uscsub|8|1157|c|3}} * {{uscsub|8|1181|c}} * {{uscsub|8|1231|b|3|A}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2012/08/14/3127.pdf|title=Matter of Izatula, 20 I&N Dec. 149|page=154|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=February 6, 1990}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3251.pdf|title=Matter of B, 21 I&N Dec. 66|page=72|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=May 19, 1995}}</ref><ref>See generally * {{uscsub|8|1157|c|3}} * {{uscsub|8|1181|c}} * {{uscsub|8|1231|b|3|A}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2012/08/14/3127.pdf|title=Matter of Izatula, 20 I&N Dec. 149|page=154|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=February 6, 1990}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3251.pdf|title=Matter of B, 21 I&N Dec. 66|page=72|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=May 19, 1995}}</ref><ref name="Child Citizenship Act">* {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|title=Gomez-Diaz v. Ashcroft, 324 F.3d 913|page=915|work=U.S. Court of Appeals for the Seventh Circuit|date=April 7, 2003|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Child Citizenship Act of 2000]], Pub.L. No. 106-395, 114 Stat. 1631, revised the manner in which children of non-citizens born outside the United States are eligible to become U.S. citizens.|خونديځ نېټه=2023-05-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|title=Belleri v. United States, 712 F.3d 543|page=545|work=U.S. Court of Appeals for the 11th Circuit|date=March 14, 2013|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A child acquires derivative citizenship by operation of law, not by adjudication.|خونديځ نېټه=2023-04-05|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545}} * {{Cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3316.pdf|title=In re Fuentes-Martinez, 21 I&N Dec. 893|page=896 n.4|work=Board of Immigration Appeals|date=April 25, 1997|publisher=U.S. Dept. of Justice|access-date=2021-08-02|quote=A person who claims to have derived United States citizenship by naturalization of a parent may apply to the [[United States Attorney General|Attorney General]] for a certificate, but a certificate is not required.}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|title=Robertson-Dewar v. Mukasey, 599 F. Supp. 2d 772|page=779 n.3|work=U.S. District Court for the Western District of Texas|date=February 25, 2009|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Immigration and Nationality Act of 1952|Immigration and Nationality Act]] defines naturalization as 'conferring of nationality of a state upon a person after birth, by any means whatsoever.'|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528000000/https://web.archive.org/web/20230528111302/https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp/559/2/#p3|title=Petition for Naturalization of Tubig ex rel. Tubig, 559 F. Supp. 2|page=3|work=U.S. District Court for the Northern District of California|date=October 7, 1981|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A person naturalized under § 1433(a) need not meet many of the requirements for naturalization—such as language, residence, and physical presence requirements—imposed upon those who seek naturalization under other provisions.... Thus, qualifying for naturalization under § 1433(a) can be of substantial importance to applicants for naturalization.|خونديځ نېټه=2021-11-12|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3}}</ref> افغانستان ته د نږدې سیمو څخه هاخوا، د افغان وګړو لویې او پخوانۍ ټولنې په جرمني کې شتون لري، نورې لویې ټولنې یې په متحده ایالاتو، عربي متحده اماراتو، روسیې، ترکیې، کاناډا، بریتانیا، سویډن، هالنډ، اسټرالیا او اطریش کې هم شته. یو شمېر یې ان د هغو هېوادونو وګړي ګرځېدلي، چېرې چې دوی مېشت دي، په ځانګړې توګه په متحده ایالاتو، کاناډا، جرمني، اسټرالیا او نیوزلنډ کې. په متحده ایالاتو کې هغه افغانان چې لا د متحده ایالاتو وګړي شوي نه دي (تابعیت نه لري)، د متحده ایالاتو د وګړو سره یوشان قانوني خونديتوب لري. <ref name="Khan v. Barber">{{Cite web|url=https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548|title=Khan v. Barber, 253 F.2d 547|page=548|work=U.S. Court of Appeals for the Ninth Circuit|date=March 11, 1958|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-01|خونديځ نېټه=2021-12-19|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211219140719/https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219140719/https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548}}</ref><ref name="In the Matter of K">{{Cite web|url=https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27|title=In the Matter of K, 2 I&N Dec. 253|work=Board of Immigration Appeals|date=May 26, 1945|publisher=Casetext.com|access-date=2021-08-01|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019190042/https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27|url-status=dead}}</ref><ref name="Child Citizenship Act2">* {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|title=Gomez-Diaz v. Ashcroft, 324 F.3d 913|page=915|work=U.S. Court of Appeals for the Seventh Circuit|date=April 7, 2003|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Child Citizenship Act of 2000]], Pub.L. No. 106-395, 114 Stat. 1631, revised the manner in which children of non-citizens born outside the United States are eligible to become U.S. citizens.|خونديځ نېټه=2023-05-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|title=Belleri v. United States, 712 F.3d 543|page=545|work=U.S. Court of Appeals for the 11th Circuit|date=March 14, 2013|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A child acquires derivative citizenship by operation of law, not by adjudication.|خونديځ نېټه=2023-04-05|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545}} * {{Cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3316.pdf|title=In re Fuentes-Martinez, 21 I&N Dec. 893|page=896 n.4|work=Board of Immigration Appeals|date=April 25, 1997|publisher=U.S. Dept. of Justice|access-date=2021-08-02|quote=A person who claims to have derived United States citizenship by naturalization of a parent may apply to the [[United States Attorney General|Attorney General]] for a certificate, but a certificate is not required.}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|title=Robertson-Dewar v. Mukasey, 599 F. Supp. 2d 772|page=779 n.3|work=U.S. District Court for the Western District of Texas|date=February 25, 2009|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Immigration and Nationality Act of 1952|Immigration and Nationality Act]] defines naturalization as 'conferring of nationality of a state upon a person after birth, by any means whatsoever.'|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528000000/https://web.archive.org/web/20230528111302/https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp/559/2/#p3|title=Petition for Naturalization of Tubig ex rel. Tubig, 559 F. Supp. 2|page=3|work=U.S. District Court for the Northern District of California|date=October 7, 1981|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A person naturalized under § 1433(a) need not meet many of the requirements for naturalization—such as language, residence, and physical presence requirements—imposed upon those who seek naturalization under other provisions.... Thus, qualifying for naturalization under § 1433(a) can be of substantial importance to applicants for naturalization.|خونديځ نېټه=2021-11-12|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3}}</ref><ref>See, e.g., * {{Cite web|url=https://cite.case.law/us/507/292/#p306|title=Reno v. Flores, 507 U.S. 292|page=306|work=Supreme Court of the United States|date=March 23, 1993|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=It is well established that the [[Fifth Amendment to the United States Constitution|Fifth Amendment]] entitles [[Alien (law)|aliens]] to due process of law in deportation proceedings.|خونديځ نېټه=2023-05-12|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230512180041/https://cite.case.law/us/507/292/#p306|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512180041/https://cite.case.law/us/507/292/#p306}} * {{Cite web|url=https://casetext.com/case/calderon-rosas-v-attorney-gen#p385|title=Calderon-Rosas v. Attorney General, 957 F.3d 378|page=385|work=U.S. Court of Appeals for the Third Circuit|date=April 20, 2020|publisher=Casetext.com|access-date=2021-08-02|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005030836/https://casetext.com/case/calderon-rosas-v-attorney-gen/#p385|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bu.edu/aias/reports/durand_conference.pdf|title=The Durand line: History, Consequences, and Future|access-date=4 June 2014|archive-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609085233/https://www.bu.edu/aias/reports/durand_conference.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2013/05/07/181823814/afghan-pakistani-forces-exchange-fire-along-shared-border|title=Afghan-Pakistani Forces Exchange Fire Along Shared Border|publisher=NPR|date=May 7, 2013|access-date=2021-08-01}}</ref> == تاریخ == په ۱۹۷۹ ز کال کې په افغانستان باندې د شوروي اتحاد له برید وروسته، افغان ملکي وګړو ګاونډیو هېوادونو پاکستان او ایران ته مخه کړه، چېرې چې د هغو هېوادونو د دولتونو له خوا یې هرکلی وشو. له دغه ځایه ډېر یې شمالي امریکا، اروپا او اقیانوسیې ته ولاړل. ډېر لږ شمېر یې شمال لوري ته ولاړل او د شوروي اتحاد په یو شمېر ښارونو کې یې ژوند پیل کړ. یو شمېر هند، سعودي عربستان او د آسیا لویې وچې نورو برخو ته ولاړل.<ref name="Bose">{{cite web|last=Bose|first=Nayana|date=March 10, 2006|url=https://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/news/opendoc.htm?tbl=NEWS&id=441190254&page=news|title=Afghan refugees in India become Indian, at last|publisher=UNHCR|access-date=2013-11-07}}</ref> د ۱۹۸۹ ز کال د فبروري په میاشت کې د شوروي اتحاد د ځواکونو له وتلو وروسته ګڼ شمېر افغانانو بېرته خپل وطن ته په راګرځېدو پیل وکړ، خو وروسته له هغه چې مجاهدینو په ۱۹۹۲ ز کال کې واک خپل کړ، دوی بېرته ګاونډیو هېوادونو ته کډه شول. <ref>{{Cite web|title=Refugees From Afghanistan: The world's largest single refugee group|url=https://www.refworld.org/pdfid/3ae6a9d110.pdf|url-status=live|access-date=December 11, 2021|website=www.refworld.org|date=November 16, 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214654/https://www.refworld.org/pdfid/3ae6a9d110.pdf|archive-date=2020-11-11}}</ref><ref name="Over 1.1m Afghans repatriated from Iran, Pakistan last year">{{cite news|title=Over 1.1m Afghans repatriated from Iran, Pakistan last year|url=https://pajhwok.com/2022/01/03/over-1-1-million-afghans-repatriated-from-iran-pakistan-last-year/|agency=Pajhwok Afghan News|date=January 3, 2022|access-date=2022-01-07}}</ref><ref name="IOM Afghanistan Highlights">{{cite news|title=IOM Afghanistan Highlights|url=https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/situation_reports/file/iom-afghanistan-highlights-november-2021.pdf|agency=International Organization for Migration|date=January 5, 2022|access-date=2022-01-07}}</ref><ref name="UNHCR in Pakistan">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/pk/unhcr-in-pakistan|title=UNHCR in Pakistan|access-date=2021-07-30|quote=Since 2002, in what has become the world's largest assisted return programme, UNHCR has been facilitating voluntary repatriation of millions of Afghan refugees from Pakistan. Ten years after programme began, UNHCR has directly helped around 4.4 million Afghans to return home.}}</ref><ref name="data2.unhcr.org">{{Cite web|url=https://data2.unhcr.org/en/country/pak|title=Registered Afghan Refugees in Pakistan|work=UNHCR|date=December 31, 2020|access-date=2021-07-30}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees">{{cite news|title=UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees|url=https://www.dawn.com/news/1667682|date=January 5, 2022|agency=Dawn News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees2">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees2">{{cite news|title=UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees|url=https://www.dawn.com/news/1667682|date=January 5, 2022|agency=Dawn News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref>{{cite news|last=Strochlic|first=Nina|date=December 15, 2021|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/afghan-refugees-are-finding-a-warm-welcome-in-small-town-america|title=Afghan refugees are finding a warm welcome in small-town America|work=National Geographic|access-date=January 7, 2022|archive-date=December 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215140511/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/afghan-refugees-are-finding-a-warm-welcome-in-small-town-america|url-status=dead}}</ref><ref name="US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement">{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/us-expands-eligibility-afghan-refugee-resettlement|title=US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement|publisher=Voice of America|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref><ref name="US Announces New Refugee Program for Afghans">{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-173921|title=US Announces New Refugee Program for Afghans|publisher=TOLOnews|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-02}}</ref><ref name="Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees">{{cite news|url=https://www.khaama.com/joe-biden-approves-300-million-for-afghan-refugees-78678/|title=Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees|publisher=Khaama Press|date=July 24, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2021-08-05/first-resettled-afghan-refugees-and-families-arrive-in-canada|title=First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada|publisher=U.S. News & World Report|date=August 5, 2021|access-date=2021-08-05}}</ref><ref name="Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out">{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/356586-italy-warns-of-afghan-immigrant-wave-after-troop-pull-out|title=Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out|work=Geo News|date=June 23, 2021|access-date=2021-08-06|quote=Italy has agreed to take in 270 people who worked with its soldiers and may accept another 400, the defence ministry said last week.}}</ref><ref>{{cite web|last=Stainburn|first=Samantha|date=May 22, 2013|url=https://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/asia-pacific/afghanistan/130522/uk-denmark-give-afghan-interpreters-visas#1|title=UK, Denmark to give Afghan interpreters visas|work=GlobalPost|access-date=November 5, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-57990020|title=Let more Afghan interpreters resettle in UK, say ex-military chiefs|publisher=BBC|date=July 29, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="Afghans who worked for France get a chance at asylum">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210630-afghans-who-worked-for-france-get-a-chance-at-asylum-%E2%80%93-and-spark-an-exodus|title=Afghans who worked for France get a chance at asylum – and spark an exodus|publisher=France 24|date=June 30, 2021|access-date=2021-07-31}}</ref><ref name="New Statesman">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref><ref name="NYT022315">{{cite news|first=Joseph|last=Goldstein|title=Refugees Are Pushed to Exits in Pakistan|url=https://www.nytimes.com/2015/02/24/world/asia/refugees-are-pushed-to-exits-in-pakistan.html|access-date=February 24, 2015|work=The New York Times|date=February 23, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|title=Feature: Afghan refugees regard Pakistan as home|publisher=Xinhua|website=www.xinhuanet.com|date=June 21, 2019|access-date=2019-09-14|تاريخ الأرشيف=2019-06-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-06-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm}}</ref><ref name="For $14.50, Afghan Refugees Make a Desperate Bet on a Way Out">{{cite news|first=Joseph|last=Goldstein|title=For $14.50, Afghan Refugees Make a Desperate Bet on a Way Out|url=https://www.nytimes.com/2015/09/14/world/asia/for-14-50-a-desperate-bet-by-afghan-refugees-on-a-way-out.html?_r=0|access-date=September 15, 2015|work=The New York Times|date=September 13, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/europe/2021/07/31/afghan-refugees-are-reaching-turkey-in-greater-numbers|title=Afghan refugees are reaching Turkey in greater numbers|publisher=The Economist|date=July 31, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.arabnews.com/node/1902351/middle-east|title=Turkey accelerates security wall construction along Iranian border amid migrants' flow|publisher=Arab News|date=July 29, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref> == په ټوله نړۍ کې تیت او پرک افغان == په ټوله نړۍ کې ګڼ شمېر داسې ځایونه شته چې په کې د ګڼ شمېر افغانانو د مېشت والي له امله د «کوچني کابل» په نوم یادېږي؛ په دغو ځایونو کې د متحده ایالاتو د کلیفورنیا ایالات په فرمونټ کې سنټرویل سیمه، د جرمني په هامبورګ کې سټینډام، د هند په ډهلي کې لاچپت نګر او د روسیې په مسکو کې سواستپوپل هوټل سیمه شاملېږي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/06/05/us/05intel.html|title=Little Kabul|newspaper=The New York Times|date=4 June 2011|last1=Curiel|first1=Jonathan}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|title=How does Europe's largest Afghan diaspora view the crisis back home?|date=20 September 2021|access-date=24 February 2022|تاريخ الأرشيف=1 November 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|url-status=dead|خونديځ نېټه=1 November 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhis-little-kabul-a-culinary-reminder-of-home-for-afghans-in-the-capital/articleshow/85606640.cms|title=Delhi's Little Kabul: A culinary reminder of home for Afghans in the capital &#124; Delhi News - Times of India|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-afghan-community/28926962.html|title=Moscow's 'Little Kabul'}}</ref> === لوېدیځه آسیا === د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ تر ملاتړ لاندې نږدې۰۰۰ ۷۸۰ ثبت شوي افغان وګړي، د لنډ مهال لپاره په ایران کې مېشت دي. دغه کمیشنري په ۲۰۲۰ ز کال کې څرګنده کړه چې، نږدې څه باندې دوه میلیونه بې سندونو افغان وګړي، د دغه هېواد په ګڼ شمېر برخو کې ژوند کوي.<ref name="BBC News">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58283177|title=Afghanistan: How many refugees are there and where will they go?|date=31 August 2021|agency=BBC News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref name="New Statesman2">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees3">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Refugees in Iran">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/ir/refugees-in-iran/|title=Refugees in Iran|publisher=UNHCR|date=October 2020|access-date=2021-07-28}}</ref><ref name="CIAWFIR">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|title=Refugees and internally displaced persons|publisher=The World Factbook|access-date=2021-07-29|quote='''refugees (country of origin):''' 2.6 million undocumented Afghans, 780,000 Afghan refugee card holders|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110162554/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref><ref name="Refugees in Iran2">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/ir/refugees-in-iran/|title=Refugees in Iran|publisher=UNHCR|date=October 2020|access-date=2021-07-28}}</ref><ref name="CIAWFIR2">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|title=Refugees and internally displaced persons|publisher=The World Factbook|access-date=2021-07-29|quote='''refugees (country of origin):''' 2.6 million undocumented Afghans, 780,000 Afghan refugee card holders|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110162554/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref> په پام وړ کچه افغان وګړي په ترکیه او عربي متحده اماراتو کې ژوند کوي. د راپورونو له مخې: نږدې ۳۰۰۰۰۰ افغان وګړي، په متحده عربي اماراتو کې ژوند کوي، چې ډېری یې په ساختماني او کرنیزو برخو کې کار کوي او یو شمېر نور یې هم په دوبۍ او ابوظبۍ کې په سوداګرۍ بوخت دي. یو شمېر له دغو هم ایرانیان او پاکستانیان دي، چې په جعلي ډول له افغان پاسپورت ګټنه کوي. نږدې ۱۰۰۰۰ افغان وګړي په اسرائیلو کې ژوند کوي او دوی د اسرائیلو تابعیت لري. له ۳۵۰۰ څخه تر ۴۰۰۰ افغان وګړي په قطر کې مېشت دي.<ref name="Onward Movements of Afghan Refugees4">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="The Afghan refugee crisis brewing on Turkey's eastern border">{{cite news|url=https://www.thenewhumanitarian.org/news-feature/2021/8/4/the-afghan-refugee-crisis-brewing-on-turkeys-eastern-border|title=The Afghan refugee crisis brewing on Turkey's eastern border|publisher=The New Humanitarian|date=August 3, 2021|access-date=2021-08-13}}</ref><ref name="Afghans fleeing the Taliban sparks renewed anti-migrant sentiment in Turkey">{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/07/29/xenophobia-rising-as-thousands-of-afghan-refugees-reach-turkey/|title=Afghans fleeing the Taliban sparks renewed anti-migrant sentiment in Turkey|publisher=The National (Abu Dhabi)|date=July 28, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{citation|url=https://reliefweb.int/report/turkey/destination-unknown-afghans-move-turkey-middle-east-research-report-june-2020|title=Destination Unknown: Afghans on the move in Turkey|date=June 23, 2020|publisher=ReliefWeb}}</ref><ref name="Afghans take hope from UAE's achievements">{{cite web|last=Shahbandari|first=Shafaat|date=November 30, 2012|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/society/afghans-take-hope-from-uae-s-achievements-1.1112640|title=Afghans take hope from UAE's achievements|publisher=Gulf News|access-date=November 5, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/uae-is-our-haven-the-afghan-community|title=UAE is our haven: The Afghan community|date=December 16, 2016|publisher=Khaleej Times|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan/fraud-passport-office-revealed-after-iranian-national-got-afghan-passport|title=Fraud in Passport Office Revealed After Iranian National Got Afghan Passport|publisher=TOLOnews|date=August 22, 2015|access-date=2021-07-28|quote=It is now said many Iranians and Pakistanis seek out Afghan passports in order to get easier access to the [[United Arab Emirates|UAE]].}}</ref><ref name="The story of the Afghan Jews is one of remarkable tolerance">{{cite news|last1=Arbabzadah|first1=Nushin|title=The story of the Afghan Jews is one of remarkable tolerance|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/feb/28/afghan-jews-tolerance|access-date=2017-04-12|work=The Guardian|date=28 February 2012}}</ref><ref name="Population of Qatar by nationality">{{cite web|url=https://www.bq-magazine.com/economy/2013/12/population-qatar-nationality|title=Population of Qatar by nationality|first=Jure|last=Snoj|work=bq magazine|date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212101043/https://www.bq-magazine.com/economy/2013/12/population-qatar-nationality|archive-date=12 February 2017|url-status=dead}}</ref> === سویلي آسیا === څه باندې ۱.۴ میلیونه افغان ثبت شوي وګړي، په لنډ مهالي ډول په پاکستان کې ژوند کوي. له دغو څخه ۵۸.۱٪ یې په خیبر پښتونخوا، ۲۲.۸٪ په بلوچستان، ۱۱.۷٪ په پنجاب، ۴.۶٪ په سند، ۲.۴٪ په پلازمېنه اسلام آباد او ۰.۳٪ هم په آزاد کشمیر کې مېشت دي.<ref name="UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees3">{{cite news|title=UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees|url=https://www.dawn.com/news/1667682|date=January 5, 2022|agency=Dawn News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees5">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="data2.unhcr.org2">{{Cite web|url=https://data2.unhcr.org/en/country/pak|title=Registered Afghan Refugees in Pakistan|work=UNHCR|date=December 31, 2020|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/pakistan/75000-afghan-refugee-families-impacted-covid-19-received-emergency-cash|title=75,000 Afghan refugee families impacted by COVID-19 received emergency cash|publisher=ReliefWeb|date=29 Jan 2021|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unhcr.org/pk/asylum-system-in-pakistan|title=Asylum system in Pakistan|publisher=UNHCR|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1599341|title=200,000 CNICs fraudulently obtained by Afghans cancelled|publisher=Dawn News|date=January 3, 2021|access-date=2021-07-28|location=Pakistan}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2021/01/03/pakistan-scraps-200000-id-cards-issued-to-afghans/|title=Pakistan scraps 200,000 ID cards issued to Afghans|publisher=Pajhwok Afghan News|date=January 3, 2021|access-date=2021-07-28|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829113741/https://pajhwok.com/2021/01/03/pakistan-scraps-200000-id-cards-issued-to-afghans/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/pakistan-cancels-200000-fake-citizen-id-cards-held-by-afghan-refugees/article33486026.ece|title=Pakistan cancels 200,000 fake citizen ID cards held by Afghan refugees|work=The Hindu|date=January 3, 2021|access-date=2021-07-28}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1513157|title=Nadra cancels ex-senator Hamdullah's citizenship|publisher=Dawn News|date=October 27, 2019|access-date=2021-07-28|location=Pakistan}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/families-afghan-taliban-live-pakistan-interior-minister-says|title=Families of Afghan Taliban Live in Pakistan, Interior Minister Says|publisher=Voice of America|date=June 27, 2021|access-date=2021-07-28|quote=Pakistan's interior minister said Sunday that the families of Afghanistan's Taliban reside in his country, including in areas around the capital, Islamabad, and the insurgent group's members receive some medical treatment in local hospitals.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/#transnational-issues|title=Transnational Issues: Refugees and internally displaced persons|publisher=The World Factbook|date=August 16, 2021|access-date=2021-08-20|quote='''refugees (country of origin):''' 2.58-2.68 million (1.4 million registered, 1.18-1.28 million undocumented) (Afghanistan) (2017)|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/#transnational-issues|url-status=dead}}</ref> نږدې ۱۵،۸۰۶ تنه افغان وګړي، په هند تر ډېره د دغه هېواد په پلازمېنه ډیلي کې میشت دي. په دې سربېره، په دغه هېواد کې ۳.۲ میلیونه په خټه پښتانه وګړي ژوند کوي چې رېښه یې افغانستان او معاصر پاکستان ته اړوندېږي. دغه وګړي تر ډېره د اتراپردیش په روهیلکنډ او ممبۍ او کلکتې ښارونو کې مېشت دي. دوی نه هم د افغانستان او نه هم د پاکستان وګړي دي. په دغه هېواد کې یو شمېر مخکښې څېرې، لکه: عامر خان، سلمان خان، سیف علي خان، فیروز خان، قادر خان، مدهوبالا، ذاکر حسین او محمد یونس، دغې هندي ډلې ته اړونديږي.<ref name="Onward Movements of Afghan Refugees6">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Afghan refugees in India cast adrift amid coronavirus pandemic">{{cite news|url=https://www.dw.com/en/afghan-refugees-in-india-hit-by-covid-19/a-55160916|title=Afghan refugees in India cast adrift amid coronavirus pandemic|publisher=DW News|date=May 10, 2020|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Afghan refugees in search of Indian identity|url=https://www.unhcr.org/news/latest/2005/5/428c967e4/afghan-refugees-search-indian-identity.html|publisher=UNHCR|date=May 19, 2005|access-date=2019-05-01}}</ref><ref>{{cite web|agency=Associated Press|date=July 24, 2013|url=https://www.indianexpress.com/news/tough-times-follow-afghan-refugees-fleeing-taliban-to-delhi/1146123/|title=Tough times follow Afghan refugees fleeing Taliban to Delhi|work=The Indian Express|access-date=2013-11-07}}</ref><ref name="auto">{{cite news|last1=Ali|first1=Arshad|title=Khan Abdul Gaffar Khan's great granddaughter seeks citizenship for 'Phastoons' in India|url=https://www.dnaindia.com/india/report-khan-abdul-gaffar-khan-s-great-granddaughter-seeks-citizenship-for-phastoons-in-india-2584887|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|access-date=21 February 2019|date=15 February 2018|quote=Interacting with mediapersons on Wednesday, Yasmin, the president of All India Pakhtoon Jirga-e-Hind, said that there were 32 lakh Phastoons in the country who were living and working in India but were yet to get citizenship.}} * {{cite web|title=Frontier Gandhi's granddaughter urges Centre to grant citizenship to Pathans|url=https://www.thenews.com.pk/print/281681-protect-islamabad|work=The News International|access-date=28 May 2020|date=February 16, 2018}}</ref> === مرکزي آسیا === په ۱۹۹۹ ز کال کې نږدې ۱۰۰۰۰ افغان وګړي، په اوزبیکستان کې مېشت وو. ګڼ شمېر یې بېرته افغانستان او یا هم نورو هېوادونو ته ولاړل. په ۲۰۰۵ ز کال کې یې ټولیز شمېر ۲۵۰۰ تنه وو. په ۲۰۱۷ ز کال کې په تاشکند کې د افغان وګړو شمېر ۱۰۰۰ کسه وو. په ۲۰۲۱ ز کال کې په تاجیکستان کې د افغان وګړو شمېر، نږدې ۶۷۷۵ تنه ښوول شوی. په سلګونو نورهم په نورو برخو کې اوسېږي. باور دا دی چې له ۲۵۰۰ څخه تر ۳۰۰۰ افغان وګړي په قزاقستان کې مېشت دي.<ref>{{citation|url=https://iwpr.net/global-voices/uzbekistan-gives-afghans-no-reason-stay|title=Uzbekistan Gives Afghans No Reason to Stay|publisher=IWRP|date=November 20, 2005}}</ref><ref name="Eurasianet">{{citation|url=https://eurasianet.org/afghanistans-ghani-visits-uzbekistan-on-mission-to-plug-into-central-asia|title=Afghanistan's Ghani Visits Uzbekistan on Mission to Plug Into Central Asia|publisher=Eurasianet|date=December 5, 2017}}</ref><ref name="Afghanistan Situation">{{cite news|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/afghanistan#_ga=2.50735596.454016482.1641847996-2034345174.1627464944|title=Afghanistan Situation|publisher=UNHCR|date=August 31, 2021|access-date=2022-01-10}}</ref><ref name="CentralAsia">{{citation|url=https://voicesoncentralasia.org/refugees-from-%D1%81entral-asia-and-in-central-asia/|title=Refugees from Central Asia and in Central Asia|publisher=Voices on Central Asia|date=May 27, 2020}}</ref> === ختیځه او سوېل ختیځه آسیا === د ۲۰۲۰ ز کال تر ډسمبر میاشتې پورې، د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د کمیشنرۍ تر ملاتړ لاندې ۷۶۲۹ تنه ثبت شوي افغان کډوال په اندونیزیا کې مېشت دي. د جاپاني دولت د راپور له مخې، ۳۵۰۹ کسه اصلي افغان وګړي، په دغه هېواد کې ژوند کوي. په مالیزیا کې نږدې ۱۱۰۰ افغان وګړي مېشت دي. د چین په نړیوال سوداګریز ښار ییوو کې هم نامعلوم شمېر افغان سوداګر اوسېږي. په کم شمېر افغان وګړي، په تایلنډ، سویلي کوریا، هانګ کانګ او فلیپین کې ژوند کوي. <ref name="Onward Movements of Afghan Refugees7">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UNHCR-Indonesia">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR%20Indonesia%20fact%20sheet%20-%20December%202020.pdf|title=Indonesia fact sheet|work=UNHCR|date=December 2020|access-date=2021-07-30|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819051512/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR%20Indonesia%20fact%20sheet%20-%20December%202020.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56834217|title=The 'forgotten' Afghan refugees taking their own lives|publisher=BBC News|date=April 29, 2021|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50149239|title=A Taliban escapee, an English baby - and the dramatic story that followed|publisher=BBC News|date=November 13, 2019|access-date=2021-07-30}}</ref><ref name="Immigration Services of Japan">{{citation|url=https://www.isa.go.jp/en/policies/statistics/toukei_ichiran_touroku.html|title=Statistics on foreign residents in Japan (formerly registered alien statistics) - statistics table|work=Immigration Services of Japan|language=Japanese}}</ref><ref name="Afghan refugees in Malaysia find hope in Theatre of the Oppressed">{{cite news|url=https://www.trtworld.com/magazine/afghan-refugees-in-malaysia-find-hope-in-theatre-of-the-oppressed-10068|title=Afghan refugees in Malaysia find hope in Theatre of the Oppressed|publisher=TRT World|date=September 4, 2017|access-date=2021-07-29|location=Turkey|archive-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250219143207/https://www.trtworld.com/magazine/afghan-refugees-in-malaysia-find-hope-in-theatre-of-the-oppressed-10068|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/glob.12272|doi=10.1111/glob.12272|title=Commodities, merchants, and refugees: Inter‐Asian circulations and Afghan mobility|year=2020|last1=Marsden|first1=Magnus|journal=Global Networks|volume=20|issue=4|pages=746–765|s2cid=211461831}}</ref> === اروپا === د افغانستان اصلي وګړي، په ټوله اروپا کې شته. په دغه لویه وچه کې د افغانانو تر ټولو لویې ټولنې په جرمني کې دي. د ۲۰۲۰ ز کال په وروستیو کې د شمېرو له مخې، په ټولیز ډول ۲۷۱۸۰۵ تنه افغان وګړي، چې کډوال او پناه غوښتونکي دي په جرمني کې ژوند کوي. په هامبورګ کې افغانان له هالنډیانو او ترکانو وروسته، د بهرنیو وګړو درېیمه لویه ډله جوړوي، چې په دغه ښار کې ژوند او کار کوي.<ref>{{cite news|title=Afghan Nationals Remain the Second Top Nation With Most EU+ Asylum Applications, EASO Reports|url=https://www.schengenvisainfo.com/news/afghan-nationals-remain-the-second-top-nation-with-most-eu-asylum-applications-easo-reports/|publisher=|date=June 25, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="Afghan Dutch or Dutch Afghan?">{{citation|url=http://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=121603|title=Afghan Dutch or Dutch Afghan?|publisher=University of Tilburg|author=Aurin Fouraschen|date=August 2011}}</ref><ref name="Foreign population by place of birth and selected citizenships">{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Migration-Integration/Tables/foreigner-place-of-birth.html|title=Foreign population by place of birth and selected citizenships|work=Statistisches Bundesamt|date=March 29, 2021|access-date=2021-03-29}}</ref> څه باندې ۱۵۰۰۰۰ افغان کډوال، په روسیه کې مېشت دي، چې د دغو دریمه برخه یې په مسکو کې ژوند او کار کوي.<ref>{{citation|url=https://www.rferl.org/a/russia-afghan-community/28926962.html|title=Moscow's 'Little Kabul'|publisher=RFE/RL|date=December 25, 2017}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.voanews.com/archive/thousands-afghan-refugees-still-russia|title=Thousands of Afghan Refugees Still In Russia|publisher=Voice of America|date=October 29, 2009|access-date=2021-08-20}}</ref> د اروپا په نورو هېوادونو، لکه:  بریتانیا، سویډن، اطریش، هالنډ، ډنمارک، ناروې، بلجیم، سویس، فرانسې، یونان، ایټالیا، فنلنډ، آیرلنډ او نورو کې په بېلابېلو کچو افغان ټولنې شتون لري. یو شمېر یې د دغو هېوادونو وګړي شوي او یو شمېر نورو یې هم په هغو هېوادونو کې پناه غوښتې ده. هغه کسان چې له دغه ډول ملاتړ بې برخې کېږي، هغوی بېرته افغانستان ته لېږل کېږي. په ۲۰۰۱ ز کال کې راپور ورکړل شوی دی چې، نږدې ۲۰۰۰۰ افغان وګړي په اوکراین کې ژوند کوي. له دغو څخه ۱۵۰۰۰ یې کیف او پاتې نور دنیپر کې مېشت دي.<ref>{{citation|url=https://www.vidc.org/fileadmin/michael/studien/a_guide_to_afghan_diaspora_engagement_in_europe_.pdf|title=A Guide to Afghan Diaspora Engagement in Europe|publisher=VIDC Global Dialogue|date=March 2020}}</ref><ref name="Afghans who worked for France get a chance at asylum2">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210630-afghans-who-worked-for-france-get-a-chance-at-asylum-%E2%80%93-and-spark-an-exodus|title=Afghans who worked for France get a chance at asylum – and spark an exodus|publisher=France 24|date=June 30, 2021|access-date=2021-07-31}}</ref><ref name="Afghans in Antwerp">{{cite news|url=https://www.mo.be/en/report/afghans-antwerp-journey-begins-once-we-reach-our-destination|title=Afghans in Antwerp: 'The journey begins once we reach our destination'|publisher=Mondiaal Nieuws|date=March 2, 2021|access-date=2021-08-05|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805094025/https://www.mo.be/en/report/afghans-antwerp-journey-begins-once-we-reach-our-destination|url-status=dead}}</ref><ref name="Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out2">{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/356586-italy-warns-of-afghan-immigrant-wave-after-troop-pull-out|title=Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out|work=Geo News|date=June 23, 2021|access-date=2021-08-06|quote=Italy has agreed to take in 270 people who worked with its soldiers and may accept another 400, the defence ministry said last week.}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Afghan writer who made Dublin home|url=https://www.unhcr.org/news/stories/2016/9/58d0fdd34/the-afghan-writer-who-made-dublin-home.html|publisher=UNHCR|date=September 22, 2016|access-date=2021-07-31|quote=Nasruddin Saljuqi had to flee from Afghanistan when war broke out. Now he lives in [[Ireland]] and is a writer and an advocate for integration of asylum seekers and refugees.}}</ref><ref>{{cite news|title=Switzerland: 23% Decrease in Number of Asylum Applications in 2020 Due to COVID-19|url=https://www.schengenvisainfo.com/news/switzerland-23-decrease-in-number-of-asylum-applications-in-2020-due-to-covid-19/|publisher=schengenvisainfo.com|date=February 3, 2021|access-date=2021-07-31|quote=Eritrean citizens (1,917), accounted for the majority number of citizenships who sought international protection in [[Switzerland]] during last year, followed by citizens of Afghanistan, Algeria as well as Syria.}}</ref><ref>{{cite news|title=Switzerland to return rejected asylum-seekers to Afghanistan|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-to-return-rejected-asylum-seekers-to-afghanistan/46722754|publisher=Swissinfo|date=June 21, 2021|access-date=2021-08-06}}</ref><ref name="Afghans in Ukraine">{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/881540.html|title=Афганська громада України|date=October 8, 2001|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{citation|url=https://tolonews.com/node/12210|title=Migrants Protest Kabul, Stockholm Move To Deport Failed Asylum Seekers|date=5 December 2015}}</ref> === د امریکا لویه وچه === په امریکا لویه وچه کې متحده ایالات له اوږد مهال څخه د تر ټولو زیاتې کچې افغان وګړو کوربه دی، چې په ۲۰۲۲ ز کال کې په دغه هېواد کې د مېشتو افغان وګړو شمېر نږدې ۲۵۰۰۰۰ تنو ته رسېږي. دوی د متحده ایالاتو په ټولو ایالتونو، لکه: کالیفورنیا، نیویارک، اریزونا، تکزاس، جورجیا، مشیګان، ایداهو، میسوري، ایلینوی، پنسلوانیا، فلوریډا، شمالي کارولینا، ماساچوستس، واشنګټن، مریلنډ، کانتیکات، کولراډو، اوهایو، یوتا، نیومکسیکو، اوریګان او تنیسیس کې مېشت او کار کوي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/12/19/us/politics/afghan-war-refugees.html|title=At Every Step, Afghans Coming to America Encounter Stumbling Blocks|work=New York Times|date=December 19, 2021|access-date=2022-01-03}}</ref><ref name="ACS">{{cite web|title=2019 American Community Survey 1-Year Estimates: Afghan|url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Ancestry&t=Ancestry&tid=ACSDT1Y2019.B04006|work=United States Census Bureau|access-date=2021-03-02}}</ref><ref name="US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement2">{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/us-expands-eligibility-afghan-refugee-resettlement|title=US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement|publisher=Voice of America|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref><ref name="US Announces New Refugee Program for Afghans2">{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-173921|title=US Announces New Refugee Program for Afghans|publisher=TOLOnews|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-02}}</ref><ref name="First Group of Evacuated Afghan Interpreters Arrive in US">{{cite news|url=https://www.nbcchicago.com/news/national-international/welcome-home-first-group-of-evacuated-afghan-interpreters-arrive-in-us/2572291/|title='Welcome Home': First Group of Evacuated Afghan Interpreters Arrive in US|publisher=WMAQ-TV|date=July 30, 2021|access-date=2021-07-30|quote=The interpreters and their family members are being resettled under a visa program for those who worked with U.S. troops and now face retaliation from the Taliban amid America's withdrawal}}</ref><ref name="Afghan who aided U.S. arrive at Virginia base, but many others remain in peril">{{cite news|url=https://www.latimes.com/politics/story/2021-07-30/afghan-contractors-who-aided-us-arrive-at-virginia-base-but-thousands-still-in-peril|title=Afghan who aided U.S. arrive at Virginia base, but many others remain in peril|work=Los Angeles Times|date=July 30, 2021|access-date=2021-07-30}}</ref><ref name="Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees2">{{cite news|url=https://www.khaama.com/joe-biden-approves-300-million-for-afghan-refugees-78678/|title=Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees|publisher=Khaama Press|date=July 24, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="House votes to expand and speed up visa process for Afghans who helped the U.S. during war">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2021/07/22/house-votes-to-expand-speed-up-visa-process-for-afghans-who-helped-the-us-during-war.html|title=House votes to expand and speed up visa process for Afghans who helped the U.S. during war|publisher=CNBC|date=July 22, 2021|access-date=2021-07-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-bill/3985/text|title=H.R.3985 - Averting Loss of Life and Injury by Expediting SIVs Act of 2021|date=22 July 2021|publisher=U.S. Congress|access-date=2021-07-23}}</ref><ref name="Great Falls Tribune">{{Cite web|url=https://data.greatfallstribune.com/refugee/all/afghanistan/all/|title=Country of origin: Afghanistan|publisher=Great Falls Tribune|access-date=2021-08-13}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-58020494|title=From Afghan interpreter to US homeless - the long road to the American dream|publisher=BBC News|date=July 30, 2021|access-date=2021-08-01}}</ref> په شمالي امریکا کې افغان کاناډایان، له افغان امریکایانو وروسته دویمه لویه افغان ټولنه جوړوي. څه باندې ۸۳۹۹۵ افغان وګړي، په کاناډا کې مېشت دي او د دغه هېواد وګړي شوي. د دغو افغانانو ډېری په ټورنټو ښار او د هغه په شاوخوا کې میشت دي. پاتې نور هم په ونکوور، اوتاوا، مونټریال، وینیپګ، ادمنټون، کلګری او نورو کې ژوند کوي.<ref name="Afghan-Canadians-2016">{{cite web|title=Ethnic origin population|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|website=statcan|publisher=Statistics Canada|year=2016|access-date=2018-10-04}}</ref><ref name="First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada2">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2021-08-05/first-resettled-afghan-refugees-and-families-arrive-in-canada|title=First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada|publisher=U.S. News & World Report|date=August 5, 2021|access-date=2021-08-05}}</ref> په اکوادور، برازیل، کیوبا، چلي، ارجنټاین، ونزویلا، کلمبیا، دومنیکن جمهوریت، یوروګوای، پاناما، کوستاریکا، مکسیکو، کیمن ټاپوګانو او ترینداد او توباګو هېوادونو کې په لږ کچه افغان وګړو د ژوند او کار کولو راپورونه ورکړل شوي دي.<ref name="New Statesman3">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref> === اقیانوسیه === افغانانو د ۱۹ مې پېړۍ له نیمايي څخه اسټرالیا ته کډه کړې. په سويل کې له ادلاید څخه د شمال تر داروین پورې د غان په نامه مسافر وړوونکی رېل پټلۍ هم د افغانانو په نوم نومول شوې.  په اسټرالیا کې ۴۷۴۸۴ افغان اسټرالیایان ژوند کوي چې تر ډېره په ملبرون، سیډني، ادلاید، پرث او برزبن کې ژوند کوي. نږدې ۳۴۱۴ افغانان هم په نیوزلنډ کې ژوند کوي. ه د پاپونیوګینه، نائورو او فیجي په ټاپوګانو کې هم په لږ کچه، د افغانانو د ژوند او کار کولو راپور ورکړل شوی.<ref name="New Statesman5">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.id.com.au/s_greater-brisbane/afghan-population|title=Greater Brisbane Afghan population|website=profile.id.com.au|access-date=2021-08-02}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="2016birth">{{Cite web|url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|title=2016 QuickStats Country of Birth|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au|language=en|access-date=2019-09-01|تاريخ الأرشيف=2021-08-24|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-08-24|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036}}</ref><ref name="2013 Census ethnic group profiles: Afghani">{{Cite web|url=https://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|title=2013 Census ethnic group profiles|website=archive.stats.govt.nz|access-date=2022-02-24|تاريخ الأرشيف=2020-10-14|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-10-14|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx}}</ref> === افریقا === په مصر، کینیا، ماداګاسکار، سویلي افریقا، موراکو، الجزایر، چاد، ایتوپیا او نایجریا کې په لږ شمېر اصلي افغانانو د ژوند کولو او کار کولو راپور ورکړل شوی دی. د ۲۰۲۱ ز کال له اګست میاشتې وروسته، یوګاناډا ۲۰۰۰ او روانډا هم ۲۵۰ افغان کډوال منلي.<ref>{{Cite web|url=https://www.csis.org/analysis/why-african-governments-are-accepting-afghan-refugees|title=Why African Governments Are Accepting Afghan Refugees}}</ref> == سرچینې == jo4hdsfw4d62xnide4j2rlaazvfehcg 0 60144 370892 369275 2026-11-08T12:36:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370892 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} لینډن بینس جانسن (د ۱۹۰۸ز کال د اګسټ له ۲۷مې تر د۱۹۷۳ زکال د جنورۍ ۲۲مې) ډېری وختونه د خپل نامه د لومړیو تورو (LBJ) په نوم پېژندلی کېږي، چې یو امریکایي ښوونکی او سیاستوال و. نوموړې له ۱۹۶۳ز کال نه تر ۱۹۶۹ز کال پورې د متحده ایالاتو د ۳۶م ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې. هغه له ولسمشرۍ مخکې، له ۱۹۶۱ز کال نه تر ۱۹۶۳ز کال پورې د ولسمشر جان ایف کینیډي ۳۷م مرستیال ولسمشر هم پاتې شوی دی. جانسن له ټیکساس ایالت نه د ډیموکرات ګوند غړي په توګه د متحده ایالاتو د استازي، سناتور او د سنا د اکثریت مشر په توګه هم دنده ترسره کړې. جانسن د ټیکساس ایالت په سټون وال سیمه کې، په یوې محلي سیاسي کورنۍ کې زېږېدلی. جانسن په ۱۹۳۷ز کال کې د ولسي جرګې د ټاکنو له ګټلو دمخه د عالي لیسې د ښوونکي او د کانګرس د همکار په توګه کار کاوه. هغه په ​​​​۱۹۴۸ز کال کې د متحده ایالاتو د مشرانو جرګې ټاکنې وګټلې او په ورته مهال د ډیموکرات ګوند مشرې ته هم نوماند شو. هغه په ​​۱۹۵۳ز کال کې په مشرانو جرګه کې د ډیموکرات ګوند مشر او په ۱۹۵۴ز کال کې بیاد اکثریت مشر په توګه وټاکل شو. په ۱۹۶۰ز کال کې جانسن له ډیموکرات ګوند نه د ولسمشري ټاکنو کې برخه واخیسته، چې د کمپاین په لړ کې هغه د ډیموکرات ګوند مخکښ نوماند سناتور جان ایف کینیډي سره په شخړه شو، چې وروسته یې له یو بل سره جوړجاړی وکړ او په دې توګه د کینیډي جانسن ټکټ د ۱۹۶۰ز کال ولسمشریزو ټاکنې وګټلې. مرستیال ولسمشر جانسن په ۱۹۶۳ز کال د نومبر په۲۲ مه د ولسمشر کینیډي له وژل کېدو وروسته د ولسمشر ځایناستی وټاکل شو. په راتلونکی کال کې جانسن په ولسمشریزو ټاکنو کې برخه واخیسته، چې د اریزونا سناتور بیري ګولډ واټر په وړاندې یې په لوی توپیر سره وګټله. جانسن د ۱۹۶۴ز کال د ولسمشرۍ په ټولټاکنو کې ۶۱.۱ سلنه رایې ترلاسه کړې وې. <ref>{{cite web|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/VP_Lyndon_Johnson.htm|title=Lyndon Baines Johnson, 37th Vice President (1961-1963)|website=US Senate|access-date=October 5, 2019}}</ref> د جانسن د کورنۍ تګلارې موخه دا وه، چې داسې پروګرامونه رامنځته کړي، چې مدني حقونه، عامه نشرات، زده کړې او هنرونو سره مرسته، ښاري او کلیوالي پراختیا او عامه چوپړتیاوې پراخې او تضمین کړي. پر دې سربېره، هغه د «غربت پر وړاندې د جګړې» په نامه د غیر رسمي کمپاین په لاره اچولو سره د ټیټ عاید لرونکو امریکایانو لپاره د ښه ژوند شرایط رامنځته کولو هڅه وکړه، د قوي اقتصاد په مرسته د نوموړي دغو هڅو له میلیونونو امریکایانو سره مرسته وکړه، چې د فقر له کرښې پورته شي.<ref name="Califano">{{cite web|url=http://www.washingtonmonthly.com/features/1999/9910.califano.html|title=What Was Really Great About The Great Society: The truth behind the conservative myths|first=Joseph A.|last=Califano Jr.|work=[[Washington Monthly]]|date=October 1999|access-date=May 21, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326175845/http://www.washingtonmonthly.com/features/1999/9910.califano.html|archive-date=March 26, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=George Wallace and the 1968 Election|url=http://umich.edu/~lawrace/votetour10.htm|access-date=May 27, 2021|website=umich.edu}}</ref> د جانسون د ولسمشرۍ پرمهال، د ناسا هڅې یو له ملي لومړیتوبونو نه وګڼل شوې او د اپولو پروګرام د پام وړ پراختیا ومونده. هغه د ۱۹۶۵ز کال د لوړو زده کړو قانون نافذ کړ، چې د زده کوونکو لپاره ېې د داسې پورونو اسانتیا رامنځ ته کړه چې بیمه یې فډرال په غاړه درلوده. جانسن د ۱۹۶۵ز کال د کډوالۍ او تابعیت قانون لاسلیک کړ، چې تر نن ورځې پورې د متحده ایالاتو د کډوالۍ تګلارې د بنسټ حیثیت لري. د مدني حقونو په مسئله کې جانسن له نورو سپین پوستو سویلي دیموکراتانو سره د نظر اختلاف درلود. د هغه د ولسمشرۍ په لړ کې، د امریکا سیاسي منظره د پام وړ بدله شوه، هغه داسې چې سویلي سپین پوسته ډیموکراټان په تدریجي ډول جمهوري غوښتونکي ګوند ته ولاړل او تور پوستي بیا د ډیموکرات ګوند پر لور رامات شول. داسې انګېرل کېږي چې د جانسن دوره، د نوموړي دکورني سیاست له پلوه د عصري لیبرالیزم اوج و.<ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Frank|date=2004|title=Nixon's "Southern Strategy" and Forces against Brown|url=https://www.jstor.org/stable/4129605|journal=The Journal of Negro Education|volume=73|issue=3|pages=191–208|doi=10.2307/4129605|jstor=4129605|issn=0022-2984}}</ref><ref>{{cite web|title=Biographies of Presidents – Lyndon Johnson|url=https://presidenstory.com/bios.php?pres=36|access-date=February 26, 2021|website=The Presidents of the USA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020082318/https://presidenstory.com/bios.php?pres=36|archivedate=October 20, 2021|url-status=dead}}</ref> جانسن د سړې جګړې پر مهال واک ته ورسېد او د مارکسیست او لینینیسټ حکومتونو د پراختیا مخنیوي ته ېې لومړیتوب ورکړ. له ۱۹۶۴ز کال دمخه متحده ایالاتو په ویتنام کې د پام وړ حضور درلود، چې په سیمه کې یې د کمونیستي غورځنګ د مخنیوي لپاره سویلي ویتنام ته وسلې، روزنې او مرستې چمتو کولې. په ۱۹۶۴ز کال کې له سمندري نښتې وروسته کانګرس د ټونکین خلیج پریکړه لیک تصویب کړ؛ دغه پریکړه لیک جانسن ته واک ورکړ، چې په سویل ختیځه اسیا کې بشپړ پوځي عملیات پیل کړي، چې د ویتنام په جګړه کې د امریکا د ښکېلتیا زیاتوالی په ډاګه کوي. په ویتنام کې د امریکایی پوځي پرسونل شمېر په ډراماتیک ډول لوړ شو، د جګړې په پراخېدو سره د ویتنام د ملکي وګړو او امریکایانو تلفات هم لوړ شول. تاریخپوهان او څېړونکي، جانسن د هغه د کورنیو تګلارو له اړخه په لوړ پوړ کې ډلبندي کوي. د جانسن د ولسمشرۍ پر مهال ډېری لوی قوانین تصویب شول، چې د مدني حقونو، روغتیايي پاملرنې او د خلکو د هوساینې په برخه کې یې جدي پرمختګونو ته لاره هواره کړه. په هر حال، هغه د ویتنام د جګړې په زیاتولو او د دغې جګړې د پایلو، لکه د ۵۸۲۲۲امریکایي سرتیرو وژل، په ویتنام کې د ۷.۵میلیونه ټنه چاودیدونکو توکو کارول او د نباتاتو د وژونکو ایجنټ کارولو له امله په پراخه کچه وغندل شو.<ref>{{Cite web|last=Inc|first=Gallup|date=May 11, 2006|title=Medicare|url=https://news.gallup.com/poll/14596/Medicare.aspx|access-date=May 28, 2021|website=Gallup.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bombing Missions of the Vietnam War|url=https://storymaps.esri.com/stories/2017/vietnam-bombing/|access-date=May 28, 2021|website=storymaps.esri.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=August 15, 2016|title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics|url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics|access-date=May 28, 2021|website=National Archives|language=en}}</ref><ref name="histeval">{{cite web|last=Dallek|first=Robert|url=http://hnn.us/articles/439.html|title=Presidency: How Do Historians Evaluate the Administration of Lyndon Johnson?|publisher=History News Network|access-date=June 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109080351/http://hnn.us/articles/439.html|archive-date=January 9, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://legacy.c-span.org/PresidentialSurvey/president/Lyndon_Johnson.aspx|title=Survey of Presidential Leadership&nbsp;– Lyndon Johnson|publisher=[[C-SPAN]]|access-date=June 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209101510/http://legacy.c-span.org/PresidentialSurvey/president/Lyndon_Johnson.aspx|archive-date=February 9, 2011}}</ref> == ژوند == لینډن بینس جانسن د ۱۹۰۸ز کال د اګسټ په ۲۷مه د ټیکساس په سټون وال سیمې کې زېږېدلی دی. د هغه پلار سمویل ایلي جانسن جونیر او مور یې ریبیکا بینز وه. جانسون پینځه ماشومان، د سام هوسټن جانسن په نامه یو ورور او درې خویندې ربیکا، جوزفا او لوسیا درلودې.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/lyjo/planyourvisit/upload/Locator2008-nobus.pdf|title=Lyndon B. Johnson National Historical Park: LBJ Ranch District|website=[[National Park Service]]|access-date=June 5, 2017|archive-date=June 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601151958/http://www.nps.gov/lyjo/planyourvisit/upload/Locator2008-nobus.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tshaonline.org/handbook/online/articles/fjo22|title=JOHNSON, REBEKAH BAINES|date=June 15, 2010|website=[[Texas State Historical Association]]|access-date=June 5, 2017}}</ref><ref>{{cite book|title=A Family Album|url=https://archive.org/details/familyalbum0000rebe|last=Johnson|first=Rebekah Baines|publisher=McGraw Hill|year=1965}}</ref><ref>{{cite book|title=L. B. J., the man from Johnson City|last=Newlon|first=Clarke|publisher=Dodd, Mead|year=1970|isbn=978-0-396-04983-8|page=[https://archive.org/details/lbjmanfromjohnso00newl/page/224 224]|url=https://archive.org/details/lbjmanfromjohnso00newl/page/224}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=26610|title=Profile for Johnson City, Texas, TX|website=[[ePodunk]]|access-date=June 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703050250/http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=26610|archive-date=July 3, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>Dallek 1991, p. 19.</ref><ref>Woods 2007, pp. 8–9</ref><ref>{{cite web|url=http://hoover.archives.gov/exhibits/cottages/middleclass/johnson.html|title=Lyndon B. Johnson|publisher=The Herbert Hoover Presidential Library and Museum|access-date=July 15, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113124726/http://hoover.archives.gov/exhibits/cottages/middleclass/johnson.html|archive-date=November 13, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.baylor.edu/lib/index.php?id=78056|title=George Washington Baines|website=[[Baylor University]]|access-date=June 5, 2017}}</ref> جانسون په ۱۹۲۴ز کال کې د جانسن ښارعالي لیسې نه فارغ شوی. د مور او پلار له خوا پر جانسن فشار نوموړی اړ کړ، تر څو کالج ته ولاړ شي. هغه د ۱۹۲۴ز کال په دوبي کې د سویل لوېدیځ ټیکساس ایالت په«فرعي کالج» کې نوم لیکنه وکړه ، خو له راتګ نه یې یوازې څو اونۍ وروسته کالج پرېښود او پریکړه یې وکړه چې سویلي کالیفورنیا ته ولاړ شې. هغه ټیکساس ته له راستنېدو دمخه د خپل د تره زوی په حقوقي دفتر او په بیلابېلو عجیبو دندو، لکه د ورځې کارګر په توګه کار کاوه.<ref>{{cite web|url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20001205141900/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|url-status=dead|archive-date=December 5, 2000|title=Religion and President Johnson|publisher=[[Lyndon Baines Johnson Library and Museum]]|access-date=December 4, 2013}}</ref><ref>{{cite journal|last=Banta|first=Joseph|title=President Lyndon B. Johnson|journal=The Christadelphian|volume=101|page=26|date=January 1964}}</ref><ref>"Page 149 of ''Killing Kennedy: The End of Camelot'' by Bill O'Reilly & Martin Dugard</ref> == د لینډن جانسن ولسمشري له (۱۹۶۳ ز کال نه تر۱۹۶۹ز کال پورې) == جانسن په یوه سالمه اقتصادي فضا کې چې د ودې پرمختګ ثابت او د بېکارۍ کچه ټیټه وه، واک ته ورسېد. د نورې نړۍ په اړه، له ځواکمنو هېوادونو سره یې کومه جدي شخړه هم نه درلوده. له همدې امله ېې ډېر تمرکز پرکورنیو تګلارو او له ۱۹۶۶ز کال وروسته د ویتنام پر جګړې وو. === د لینډن جانسن لومړنۍ لوړه === جانسن د ۱۹۶۳ز کال د نومبر په ۲۲مه د جان ایف کینیډي له وژل کېدو یوازې دوه ساعته او اته دقیقې وروسته په دالاس کې د هوايي ځواک په یوه الوتکه کې د متحده ایالاتو د ولسوالۍ قاضي سارا ټي هیوز له خوا د ولسمشر په توګه لوړه وکړه. جانسن د کینیډی له وژنې وروسته د واک د سملاسي اړین وګاڼه، دا ځکه چې جانسن او د نوموړي استخبارات اندېښمن وو، چې کېدای شي، هغه هم د دسیسې موخه وګرځي. د نوموړي دې عمل ته ځینو خلکو ښه راغلاست وويه، خو ځینو یې بیا ادعا لرله، چې د جانسن دا ډول چټک ګامونه د واک د ترلاسه کولو په موخه وو.<ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1963/Lyndon-B.-Johnson-Sworn-in/12386108698633-4/|title=JFK Assassination Coverage – Part 2: Lyndon B. Johnson Sworn in|publisher=UPI|date=November 22, 1963|access-date=December 21, 2011}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|p=74}}</ref><ref>Transcript, Lawrence F. O'Brien Oral History Interview XIII, 9/10/86, by Michael L. Gillette, Internet Copy, Johnson Library. See: Page 23 at {{cite web|title=Lyndon Baines Johnson Library Oral History Collection|url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/oralhistory.hom/OBrienL/OBRIEN13.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624190806/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/oralhistory.hom/OBrienL/OBRIEN13.PDF|archive-date=June 24, 2008|access-date=July 5, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=December 5, 2000|title=Religion and President Johnson|url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|access-date=September 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20001205141900/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|archive-date=December 5, 2000}}</ref><ref>{{cite web|date=November 16, 2013|title=The LBJ missal: Why a prayer book given to John F Kennedy was used to|url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/the-lbj-missal-why-a-prayer-book-given-to-john-f-kennedy-was-used-to-swear-in-the-36th-us-president-8940643.html|access-date=September 14, 2020|website=The Independent}}</ref><ref>{{cite book|last1=terHorst|first1=Jerald F.|last2=Albertazzie|first2=Col. Ralph|author-link=Jerald terHorst|title=The Flying White House: the story of Air Force One|publisher=Coward, McCann & Geoghegan|year=1979|isbn=978-0-698-10930-8|url=https://archive.org/details/flyingwhitehouse00ter_evv}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|pp=73–78}}</ref><ref name="Hardesty">{{cite book|last=Hardesty|first=Von|title=Air Force One: The Aircraft that Shaped the Modern Presidency|publisher=Tehabi Books|location=San Diego, CA|year=2003|pages=76–77}}</ref><ref>{{harvnb|Dallek|1998|pp=49–51}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|p=78}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Archives/Audio/Events-of-1963/Transition-to-Johnson/|title=1963 Year in Review – Transition to Johnson|publisher=UPI|date=November 19, 1966|access-date=December 21, 2011}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|pages=xv, 2, 17, 73–78}}</ref> د۱۹۶۳ز کال د نومبر په ۲۹مه د کینیډي له وژنې یوازې یوه اونۍ وروسته، جانسن یو اجرائیوي امر صادر کړ، چې د ناسا د اپولو لانچ عملیاتي مرکز او د (NASA/Air Force Cape Canaveral) د لانچ تاسیسات د جان اف کینیډي فضايي مرکز په توګه ونوموي. کیپ کاناورال په رسمي ډول له ۱۹۶۳نه تر ۱۹۷۳پورې د کیپ کینیډي په نامه یاداوه.<ref>{{cite web|title=The National Archives, Lyndon B. Johnson Executive Order 11129|url=https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1963-johnson.html|access-date=April 26, 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Adams|first=Cecil|author-link=Cecil Adams|date=July 26, 1985|title=Why did they change the name of Cape Kennedy back to Cape Canaveral?|url=http://www.straightdope.com/columns/read/613/why-did-they-change-the-name-of-cape-kennedy-back-to-cape-canaveral|newspaper=The Straight Dope|access-date=July 20, 2014}}</ref><ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Canaveral Now Cape Kennedy; Johnson Announces Memorial Decision|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19631129&id=KAJPAAAAIBAJ&pg=4120,2689933|newspaper=The Blade|location=Toledo, OH|agency=AP|page=1|date=November 29, 1963|access-date=July 20, 2014}}</ref> د نومبر په ۲۹مه جانسن د کینیډي د وژنې او شاوخوا دسیسو د څېړلو لپاره د اجرائیوي کار له لارې د مشر قاضي ارل وارن په مشرۍ یو پلاوی جوړ کړ، چې د وارن کمیسیون په نامه پیژندل کېده. کمیسیون پراخې څېړنې ترسره کړې او په متفقه توګه دې نتیجې ته ورسېدل، چې لی هاروي سوالډ دکینیډي وژنه کې لاس درلود.<ref>{{cite journal|first=Robert D.|last=Chapman|s2cid=153516704|title=The Kennedy Assassination 50 Years Later|journal=International Journal of Intelligence and CounterIntelligence|year=2014|volume=27|number=3|pages=615–619|doi=10.1080/08850607.2014.900300|bibcode=2014AmJPh..82....5J}}</ref> == مرګ او جنازه == جانسن د ۱۹۷۳ز کال د جنورۍ په ۱۲مه په خپل فارم کې له خبریال والټر کرونکایټ سره یو ساعت اوږده تلویزیوني مرکه ثبت کړه، په کوم کې چې هغه د خپل میراث په اړه، په ځانګړې توګه د مدني حقونو د غورځنګ په اړه خبرې وکړې. نوموړي په ​​​​دغه وخت کې هم ډېر سګرټ څکول او خبریال کرونکایټ ته یې وویل: « د هغه د زړه لپاره تر خپګان سګرټ څکول غوره دي».<ref>{{cite news|title=In His Final Days, LBJ Agonized Over His Legacy|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/lbjs-last-interview|access-date=April 25, 2019|work=PBS NewsHour|date=December 4, 2012|language=en-us}}</ref> لس ورځې وروسته، د۱۹۷۳ز کال د جنوري په ۲۲مه د ماسپښین په ۳:۳۹بجوجانسن په خپله خوب خونه کې د زړه له حملې سره مخامخ شو. جانسن په یوه الوتکه کې سان انتونیو ته یووړل شو او د بروک پوځ طبي مرکز ته انتقال شو، چیرې چې نوموړی د زړه د ناروغیو د ډاکټر جورج مک ګراناهان له خوا مړ اعلان شو. د مرګ پر مهال، هغه ۶۴کلن و او د پای مراسم یې هم د جنورۍ په ۲۵مه ترسره شول. جنازه یې د واشنګټن ډي سي په ملي ښار مسیحي کلیسا کې ترسره شوه، چیرې چې هغه ډېری وخت د ولسمشر په توګه عبادت کاوه.<ref>''[[The Age]]'', January 23, 1973, p. 1.</ref> == سرچینې == 4bm0tttlqxv7zji5bnyycwt05j44icc 0 60150 371121 359555 2026-11-08T17:34:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371121 wikitext text/x-wiki د ستورو فزيک هغه پوهه ده، چې د ستوريزو شيانو او ښکارندو په څېړلو کې د فزيک او کيميا مېتودونه او اصول کاروي. لکه څرنګه چې د دې سمون يو بنسټګر وايي: د ستورو فزيک په فضا کې د اسماني جسمونو د درکونو يا حرکتونو په پرتله د هغوی ماهيت کره کولو غوښتنه کوي؛ يعې دا چې دوی څه شی دی نه چې چېرته دي. د څېړل شویو موضوعګانو له ډلې لمر، نور ستوري، کهکشانونه، له لمر څخه سترې سيارې، د ستورو تر منځ وسط او د دنيايي کوچنۍ څپې شاليد دي. له دې شيانو څخه د ګازونو توليد د الکترومقناطيس طيف په ټولو برخو کې ازمايل شوي دي او د ازمايل شوې ځانګړنې روښانتيا، غلظت، د تودوخې درجه او کيمياوي ترکيب دي. دا چې د ستورو فزيک يو پراخ مضمون دی، د ستورو فزيکپوهان د لرغوني ميخانيک، الکترومقناطيسيت، احصائيوي ميخانيک، ترموډيناميک، د انرژي د اساسي واحد ميخانيک، نسبيت، هستوي او ذروي فزيک او اتومي او ماليکولي فزيک په ګډون د فزيک او کيميا له زياتره کړنلارو څخه مفهومونه او مېتودونه پلي کوي. <ref>{{cite book|title=Astrophysics in a Nutshell|first=Dan|last=Maoz|publisher=Princeton University Press|pages=272|url=https://www.google.com/books/edition/Astrophysics_in_a_Nutshell/bmBeCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22astrophysics+is%22&pg=PA1&printsec=frontcover}}</ref><ref>{{cite web|title=astrophysics|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics|access-date=2011-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610085146/http://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics|archive-date=10 June 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation|last=Keeler|first=James E.|author-link=James E. Keeler|title=The Importance of Astrophysical Research and the Relation of Astrophysics to the Other Physical Sciences|journal=The Astrophysical Journal|volume=6|issue=4|pages=271–288|date=November 1897|bibcode=1897ApJ.....6..271K|doi=10.1086/140401|pmid=17796068}}</ref><ref name="nasa.gov">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/|title=Focus Areas – NASA Science|work=nasa.gov|لاسرسي نېټه=2022-03-04|خونديځ نېټه=2017-05-16|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170516154030/https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170516154030/https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516154030/https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40047/astronomy|title=astronomy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> په عمل کې د ستورو معاصره څېړنه، د نظرياتي او مشاهداتي فزيک په برخو کې د کار اړينه اندازه رانغاړي. د ستورو فزيک د څېړلو په ځينو برخو کې د تياره مادې، تياره انرژي، تور سوري او نورو اسماني جسمونو د ځانګړتياوو او د نړۍ اصلي او وروستنی برخليک معلومولو په موخه د دوی هڅې رانغاړي. د ستورو د نظرياتي فزيکپوهانو له لوري څېړل شوې موضوعګانې د لمريز نظام جوړښت او بشپړتيا، ستورو ته ورته جسمونو محرکې قوې او بشپړتيا، د کهکشان جوړښت او بشپړتيا، magnetohydrodynamics، په نړۍ کې د لويې مادې جوړښت، د دنيايي وړانګو پيل، عمومي نسبيت، ځانګړی يا خاص نسبيت، د انرژي بنسټيز واحد يا کوانټم او د تار يا لړۍ (string) نړۍ پېژندنې او د ستورو ذروي فزيک (astroparticle physics) په ګډون فزيکي کیهان پېژندنه دي. <ref name="nasa.gov" /> == تاريخ == د ستورو پېژندنه يوه لرغونې پوهه ده، چې د ځمکني فزيک له څېړنې څخه بېله شوې ده. د ارستو نړۍ ليد له مخې په اسمان کې جسمونه بدلون نه کوونکي کُرې ښکاري، چې يوازې حرکت يې په يوه کړۍ کې ورته حرکت و، په داسې حال کې چې ځمکنۍ نړۍ هغه سيمه وه چې وده او له منځه تلنه [خوسا کېدنه] يې وزغمله او طبيعي حرکت په کې په سيده ليکه کې و او هغه وخت پای ته ورسېد، چې خوځنده جسم خپلې موخې ته ورسېد. په پای کې په پام کې ونيول شول، چې اسماني سيمه په بنسټيز ډول د مادې له بېل ډول (هغه چې په ځمکنۍ کره کې وموندل شو) څخه جوړه شوې وه، چې ياده ماده د اپلاتون د نظر له مخې اور او د ارستو د نظر له مخې ايتر و. د ۱۷ مې پېړۍ پر مهال د ګاليله، ديکارت او نيوټن په شان د طبيعي علومو فيلسوفانو دې ته پام شو، چې اسماني او ځمکنۍ سيمې د مادې له ورته ډول څخه جوړ شوي وو او د ورته طبيعي قوانينو تابع وو. د دوی ګواښ دا وو چې، هغه توکي تر اوسه اختراع نه شول، چې پر مټ يې دا انګېرنې ثابتې شي. <ref>{{Citation|last=Galilei|first=Galileo|author-link=Galileo Galilei|editor-last=Van Helden|editor-first=Albert|publication-date=1989|title=Sidereus Nuncius or The Sidereal Messenger|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|pages=21, 47|isbn=978-0-226-27903-9|date=1989-04-15}}</ref><ref>{{cite book|last=Lloyd|first=G. E. R.|author-link=G. E. R. Lloyd|title=Aristotle: The Growth and Structure of His Thought|publisher=Cambridge University Press|year=1968|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/aristotlegrowths0000lloy/page/134 134–135]|url=https://archive.org/details/aristotlegrowths0000lloy|url-access=registration|isbn=978-0-521-09456-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Cornford|first=Francis MacDonald|author-link=F. M. Cornford|title=Plato's Cosmology: The ''Timaeus'' of Plato translated, with a running commentary|publisher=Bobbs Merrill Co|date=c. 1957|orig-year=1937|location=Indianapolis|page=118}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|author=Edward Slowik|title=Descartes' Physics|url=http://plato.stanford.edu/entries/descartes-physics/|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|date=2013|orig-year=2005|access-date=2015-07-18}}</ref><ref>{{Citation|last=Westfall|first=Richard S.|author-link=Richard S. Westfall|publication-date=1980|title=Never at Rest: A Biography of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west/page/731 731–732]|isbn=978-0-521-27435-7|date=1983-04-29|url-access=registration|url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west/page/731}}</ref><ref name="Burtt">{{Citation|last=Burtt|first=Edwin Arthur|author-link=Edwin Arthur Burtt|publication-date=2003|orig-year=First published 1924|title=The Metaphysical Foundations of Modern Science|edition=second revised|publisher=Dover Publications|location=Mineola, NY|pages=30, 41, 241–2|isbn=978-0-486-42551-1|url=https://books.google.com/books?id=G9WBMa1Rz_kC|year=2003}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ladislav Kvasz|title=Galileo, Descartes, and Newton – Founders of the Language of Physics|url=http://www.physics.sk/aps/pubs/2012/aps-12-06/aps-12-06.pdf|publisher=Institute of Philosophy, [[Academy of Sciences of the Czech Republic]]|date=2013|access-date=2015-07-18|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811200845/http://physics.sk/aps/pubs/2012/aps-12-06/aps-12-06.pdf|url-status=dead}}</ref> د ۱۹ مې پېړۍ د ډېرې مودې لپاره نجومي څېړنه د ستوريزو شيانو درکونو او حرکتونو د محاسبې د اندازې اخيستلو پر ورځني کار باندې متمرکز وه. د ستورو يوه نوې پوهه چې ډېر ژر يې د ستورو فزيک ونوموله، هغه وخت راښکاره کېدل پيل کړل، چې William Hyde Wollaston او Joseph von Fraunhofer په خپلواک ډول وموندل چې له لمر څخه د رڼا د بېلولو پر مهال په طيف کې ګڼې تياره ليکې (په هغه سيمو کې چې لږه يا هيڅ رڼا په کې نه وه) کتل شوې وې. په ۱۸۶۰ ز لسيزه کې فزيکپوه Gustav Kirchhoff او کيمياپوه Robert Bunsen څرګنده کړې ده، چې په لمريز طيف کې تياره ليکې د معلومو ګازونو په طيفونو کې روښانه ليکو ته او ځانګړي ليکې بې ساري کيمياوي عناصرو ته ځواب ويونکې وې. Kirchhoff دا نتیجه تر لاسه کړه چې په لمريز طيف کې تيارې ليکې په لمريزه فضا کې د کيمياوي عناصرو له لوري د زغم (جذب) له امله دي. <ref>{{Citation|last=Case|first=Stephen|date=2015|title='Land-marks of the universe': John Herschel against the background of positional astronomy|journal=Annals of Science|volume=72|issue=4|pages=417–434|doi=10.1080/00033790.2015.1034588|pmid=26221834|quote=The great majority of astronomers working in the early nineteenth century were not interested in stars as physical objects. Far from being bodies with physical properties to be investigated, the stars were seen as markers measured in order to construct an accurate, detailed and precise background against which solar, lunar and planetary motions could be charted, primarily for terrestrial applications.|bibcode=2015AnSci..72..417C|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last=Donnelly|first=Kevin|date=September 2014|title=On the boredom of science: positional astronomy in the nineteenth century|journal=The British Journal for the History of Science|volume=47|issue=3|pages=479–503|doi=10.1017/S0007087413000915|s2cid=146382057|url=https://zenodo.org/record/999531}}</ref><ref>{{cite book|last=Hearnshaw|first=J.B.|title=The analysis of starlight|url=https://archive.org/details/analysisofstarli0000hear|date=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-39916-6|pages=[https://archive.org/details/analysisofstarli0000hear/page/23 23]–29}}</ref><ref>{{citation|last=Kirchhoff|first=Gustav|author-link=Gustav Kirchhoff|title=Ueber die Fraunhofer'schen Linien|journal=Annalen der Physik|volume=185|issue=1|pages=148–150|date=1860|bibcode=1860AnP...185..148K|doi=10.1002/andp.18601850115|url=https://zenodo.org/record/1423666}}</ref><ref>{{citation|last=Kirchhoff|first=Gustav|author-link=Gustav Kirchhoff|title=Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme und Licht|journal=Annalen der Physik|volume=185|issue=2|pages=275–301|date=1860|bibcode=1860AnP...185..275K|doi=10.1002/andp.18601850205|url=https://zenodo.org/record/1423668|doi-access=free}}</ref> Norman Lockyer د لمريز او ستورو طيفونو څېړنې ته د پراختيا ورکوونکو پوهانو له ډلې څخه و، چې په ۱۸۶۸ ز کې يې په لمريزو طيفونو کې روښانه او تياره ليکې وموندلې. نوموړي په ډول ډول حرارت درجو او فشار کې د عناصرو د طيفونو پلټلو په موخه له کيمياپوه Edward Frankland سره په کار کولو سره ونه شول کولی، په لمريز طيف کې له نورو هرو پېژندل شویو عناصرو سره يو ژيړ رنګه ليکه مل کړي. نوموړي داسې ادعا وکړه، چې يادې ليکې د يوه نوي عنصر استازولي وکړه، چې وروسته هيليم ونومول شو. <ref>{{citation|last=Cortie|first=A. L.|title=Sir Norman Lockyer, 1836 – 1920|journal=The Astrophysical Journal|year=1921|volume=53|pages=233–248|bibcode=1921ApJ....53..233C|doi=10.1086/142602}}</ref><ref>{{Citation|last=Jensen|first=William B.|author1-link=William B. Jensen|title=Why Helium Ends in "-ium"|journal=Journal of Chemical Education|volume=81|issue=7|pages=944–945|year=2004|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/115.%20Helium.pdf|doi=10.1021/ed081p944|bibcode=2004JChEd..81..944J}}</ref> په ۱۸۸۵ز کې Edward C. Pickering د ستورو طيفي ډبلندۍ يو هيله بخښونکی خپرونه جوړه کړه، چې په کې د ښځينه محاسبه کوونکو يوې ډلې چې Williamina Fleming, Antonia Maury او Annie Jump Cannon يې زيات د يادونې وړ دي، پر انځوريزو پاڼو باندې ثبت شوي طيفونه ډلبندي کړل. په ۱۸۹۰ ز کې له ۱۰۰۰۰ څخه د زیاتو ستورو يو بنسټيز لښتليک چمتو شو، چې دوی يې په ۱۳ طيفي ډولونو باندې ووېشل. د Pickering له نسخې څخه وروسته په ۱۹۲۴ ز کې Cannon د Harvard Classification Scheme په رامنځته کولو سره ياد لښتليک نهه حجمونو او د يو ميليون ستورو څلورمې برخې ته پراخ کړ، چې په ۱۹۲۲ ز کې د نړيوالې کارونې لپاره ومنل شو. <ref>{{Citation|last1=Hetherington|first1=Norriss S.|last2=McCray|first2=W. Patrick|author2-link=W. Patrick McCray|editor-last=Weart|editor-first=Spencer R.|editor-link=Spencer R. Weart|title=Spectroscopy and the Birth of Astrophysics|publisher=American Institute of Physics, Center for the History of Physics|url=https://www.aip.org/history/cosmology/tools/tools-spectroscopy.htm|access-date=July 19, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907133751/https://www.aip.org/history/cosmology/tools/tools-spectroscopy.htm|archive-date=September 7, 2015}}</ref> په ۱۸۹۵ ز کې George Ellery Hale او James E. Keeler له اروپا او متحده ايالتونو څخه د لس کسيزې ډلې په ملتيا د «ستورو فزيکي ژورنال: د ليدلو طيف او ستورو فزيک يوه نړيواله کتنه: ''The Astrophysical Journal: An International Review of Spectroscopy and Astronomical Physics''» خپره کړه. اراده وه چې ياد ژورنال به د ليدلو طيف د نجومي کاريالونو په اړه د مقالو خپرولو لپاره د يو venue په برابرولو سره د ستورو فزیک سره د نږدې يو ځای (متحد) لابراتواري څېړنې په اړه د وړانګې اچونې او جذب، د لمر د نظرياتو، سپوږمۍ، سيارو، اسماني تيږو، لکۍ لرونکو ستورو او نيبولا او د دوربينونو او لابراتوارونو لپاره د وسايلو په اړه د فلزي او ګازي طیفونو او ازمېښتونو د څپې اوږدوالي د ارادو په ګډون د فزيک او ستورپېژندنې تر منځ درز ډک کړي.<ref name="Hale1895">{{Citation|last=Hale|first=George Ellery|title=The Astrophysical Journal|author-link=George Ellery Hale|journal=The Astrophysical Journal|volume=1|issue=1|pages=80–84|bibcode=1895ApJ.....1...80H|doi=10.1086/140011|year=1895}}</ref><ref>{{List journal|journal=The Astrophysical Journal|volume=1|issue=1}}</ref> نږدې  په  ۱۹۲۰ز کال کې د Hertzsprung-Russel طرحې له موندلو وروسته چې اوس هم د ستورو د ډلبندي کولو او د هغوی د بشپړتيا لپاره کارول کېږي، Arthur Eddington د «د ستورو دنننی جوړښت» تر سرليک لاندې خپله مقاله کې په ستورو کې د ذروي چاودنې د پړاوونو د موندنې او ميکانيزم اټکل وکړ. په هغه وخت کې د ستورو انرژي سرچينه يو بشپړ راز و، Eddington په سم ډول وانګېرل چې ياده چاودنه په هيليم د هايدروجن وه چې د انسټاين معادلې (''E = mc²'') له مخې يې پراخه انرژي ازادوله. دا په ځانګړې ډول د پام وړ يو پرمختګ ځکه و، چې په هغه وخت کې چاودنه، ترمونيوکلير (حرارتي ذروي) انرژي او ان دا تر اوسه نه وو موندل شوي، چې ستوري په پراخه ډول له هايدروجن څخه ترکيب شوي دي. <ref name="eddington">{{Citation|last=Eddington|first=A. S.|author-link=Arthur Eddington|date=October 1920|title=The Internal Constitution of the Stars|journal=The Scientific Monthly|volume=11|issue=4|pages=297–303|doi=10.1126/science.52.1341.233|jstor=6491|pmid=17747682|bibcode=1920Sci....52..233E|url=https://zenodo.org/record/1429642}}</ref><ref name="eddington2">{{cite journal|bibcode=1916MNRAS..77...16E|title=On the radiative equilibrium of the stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=77|pages=16–35|last1=Eddington|first1=A. S.|author-link=Arthur Eddington|year=1916|doi=10.1093/mnras/77.1.16|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Fusion|language=en|quote=Eddington had realized that there would be a mass loss if four hydrogen atoms combined to form a single helium atom. Einstein’s equivalence of mass and energy led directly to the suggestion that this could be the long-sought process that produces the energy in the stars! It was an inspired guess, all the more remarkable because the structure of the nucleus and the mechanisms of these reactions were not fully understood.|publisher=Academic Press|date=2013-01-01|location=Boston|isbn=978-0-12-384656-3|pages=13|doi=10.1016/b978-0-12-384656-3.00002-7|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123846563000027|last1=McCracken|first1=Garry|first2=Peter|last2=Stott|editor-first=Garry|editor-last=McCracken|editor-first2=Peter|editor-last2=Stott|edition=Second}}</ref> په ۱۹۲۵ ز کې Cecilia Helena Payne (چې وروسته Cecilia Payne-Gaposchkin ونومول شوه) په Radcliffe College کې د دوکتورا يو اغېزناک تيزس وليکه، چې نوموړې په کې د ستورو حرارت درجې سره د طيفي ټولګو تړلو په پار د ستورو فضاګانو باندې د ايوني کولو نظریه پلې کړه. هغې په خورا اغېزناک ډول وموندل چې هايدروجن او هيلیم د ستورو بنسټيزې برخې وې. د Eddington د وړانديز تر څنګ دا موندنه دومره د تمې خلاف وه، چې د نوموړې د تيزس لوستونکو هغه د تيزس له چاپولو وړاندې د پايلې مشخص کولو ته وهڅوله. که څه هم وروستۍ څېړنې د هغې موندنه تاييد کړه. <ref>{{citation|last=Payne|first=C. H.|year=1925|title=Stellar Atmospheres; A Contribution to the Observational Study of High Temperature in the Reversing Layers of Stars|type=PhD Thesis|publisher=[[Radcliffe College]]|location=Cambridge, Massachusetts|publication-date=1925|bibcode=1925PhDT.........1P}}</ref><ref>{{citation|last=Haramundanis|chapter=Payne-Gaposchkin [Payne], Cecilia Helena|location=New York|publisher=Springer|pages=876–878|chapter-url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|year=2007|access-date=July 19, 2015|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|first=Katherine|editor3-first=Thomas R.|editor3-last=Williams|editor2-link=Virginia Louise Trimble|editor2-first=Virginia|editor2-last=Trimble|editor-first=Thomas|editor-last=Hockey|isbn=978-0-387-30400-7}}</ref> د ۲۰ مې پېړۍ په پای کې د ستورو طيفي څېړنې له بې سيم څپو څخه د طيفي، ايکس وړانګې او ګاما څپې اندازو څخه د څپې اندازو د پراخوالی پوښلو په موخه پراخه شوې وې. په ۲۱ مه پېړۍ کې يادې څېړنې د جاذبي څپو بر بنسټ د کتنو رانغاړلو په موخه لا زياتې وغوړېدلې.<ref>{{cite conference|mode=cs2|book-title=Fundamental particles and interactions: Frontiers in contemporary physics an international lecture and workshop series. AIP Conference Proceedings|doi=10.1063/1.55085|bibcode=1998AIPC..423..236B|isbn=1-56396-725-1|pages=236–248|publisher=American Institute of Physics|volume=423|title=Frontiers of Astrophysics: Workshop Summary|date=1998|last1=Biermann|editor2-first=Thomas J.|editor2-last=Weiler|editor-first=Robert S.|editor-last=Panvini|author2-link=Heino Falcke|first2=Heino|last2=Falcke|first1=Peter L.|arxiv=astro-ph/9711066}}</ref> == سرچینې == a3xormz6kgcw744melnf38uroxhp07c 0 60171 371164 365712 2026-11-08T18:06:22Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371164 wikitext text/x-wiki د حجرې بيولوژي ته حجروي بيولوژي سايتولوژي هم وايي، چې د بيولوژي يوه څانګه ده او د حجرو جوړښت، دنده او کړه وړه څېړي. ټول ژوندي موجودات له حجرو څخه جوړ شوي دي. يوه حجره د ژوند بنسټيز واحد دی او د ژونديو موجوداتو د ژوند او دندې تر سره کولو ځواب ويونکې ده. حجروي بيولوژي د حجرو د جوړښتي او وظيفوي واحدونو څېړل دي، چې يو حجروي او څو حجروي حجرې  رانغاړي. د بيولوژي دا څانګه زياتې فرعي موضوعګانې لري، چې کېدای شي د حجرې مېتابولیزم، حجروي اړيکې، حجروي دوران، حياتي کيميا او د حجرې ترکيب رانغاړي. د حجرو څېړل د مايکروسکوپيک، حجروې کرنې او حجروي ټوټه کېدنې د يو شمېر تخنيکونو په کارونې سره تر سره کېږي. يادو تخنيکونو موندنو او څېړنو ته لاره هواره کړې ده او په وروستي ډول د سترو ژونديو موجوداتو ادراک ته د بصيرت يا ځیرکۍ په ورکولو سره، اوس هم د حجرو د دندو څرنګوالي په اړه د موندنو او څېړنې لپاره کارول کېږي. د حجرو په ترکيب او د کار د څرنګوالي په اړه يې پوهېدل د ټولو بيولوژيکي پوهو بنسټ دی، په داسې حال کې چې چې، لکه: د سرطان، وراثت، ماليکولي وراثت، ماليکولي بيولوژي، طبي مايکروبيولوژي، د بدن د دفاعي سيستم پوهه او حجروي کيميا په biomedical څانګو کې د څېړنې لپاره اړين دي. <ref name="alberts2017a">{{cite book|last1=Alberts|first6=Peter|pages=[https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe/page/n40 1]–42|location=New York, NY|date=2015|edition=6th|publisher=Garland Science|title=Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe|chapter=Cells and genomes|last6=Walter|first1=Bruce|first5=Keith|last5=Roberts|first4=Martin|last4=Raff|first3=David|last3=Morgan|first2=Alexander D.|last2=Johnson|isbn=978-0815344322}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/scitable/topic/cell-biology-13906536|title=Cell Biology|website=Scitable|publisher=www.nature.com|first=Nick|last=Bisceglia}}</ref> == تاريخچه == حجري په لومړي ځل په ۱۷ مه پېړۍ اروپا کې د مرکب مايکروسکوپ په اختراع سره وليدل شوې. په ۱۶۶۵ ز کې Robert Hooke د کارک کاغذ يوې ټوټې ته له کتلو او په کې حجرې ته ورته جوړښت له ليدلو څخه وروسته  حجره د ټولو ژونديو موجوداتو د جوړښت واحد ونوموله (په Micrographia کې چاپ شوی)، که څه هم يادې حجرې مړې وې او د حجرې ټولې رښتينې برخې يې په ګوته نه کړې. يو څو کلونه وروسته په ۱۶۷۴ ز کال کې Anton Van Leeuwenhoek لومړنی شخص و، چې د الجي په اړه خپل ازمېښت کې يې ژوندۍ حجرې تحليل کړې. دې ټولو د حجرې نظريه پرمخ  یووړه، چې له مخې يې ټول ژوندي موجودات له حجرو څخه جوړ شوي دي او حجرې د ژونديو موجوداتو جوړښتي او وظيفوي واحدونه دي. له يادې نظريې څخه نبات پوه Matthias Schleiden او د ژويو پوه Theodor Schwann په ۱۸۳۸ ز کې په وروستي ډول پايله واخيستله او ژوندۍ حجرې يې په ترتيب سره په نباتي او حيواني نسج کې وکتلې. ۱۹ کلونه وروسته Rudolf Virchow د حجرې نظريې وده کې په دې زياتونې سره نوره مرسته هم وکړه، چې ټولې حجرې وار له مخه د شته حجرو له وېش څخه منځته راځي. ويروسونه په حجروي بيولوژي کې په پام کې نه نيول کېږي، دوی د ژوندۍ حجرې ځانګړنې نه لري [لږې لري] او پر ځای يې د virology په فرعي ټولګي په مايکروبيولوژي کې څېړل کېږي. <ref>{{cite book|title=Micrographia|url=https://archive.org/details/bim_early-english-books-1641-1700_micrographia-or-some-_hooke-robert_1665_0|last1=Hooke|first1=Robert|date=September 1665}}</ref><ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle=Cytology|volume=7|page=710|first=Gilbert Charles|last=Chubb}}</ref><ref name="Cell and Molecular Biology2">{{cite book|title=Cell and Molecular Biology|url=https://archive.org/details/cellmolecularbio0000pkgu|last1=Gupta|first1=P.|date=Dec 1, 2005|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-8171338177|page=[https://archive.org/details/cellmolecularbio0000pkgu/page/11 11]}}</ref><ref name="Nature">{{cite journal|vauthors=Paez-Espino D, Eloe-Fadrosh EA, Pavlopoulos GA, Thomas AD, Huntemann M, Mikhailova N, Rubin E, Ivanova NN, Kyrpides NC|title=Uncovering Earth's virome|journal=Nature|volume=536|issue=7617|pages=425–30|date=August 2016|pmid=27533034|doi=10.1038/nature19094|bibcode=2016Natur.536..425P|s2cid=4466854|url=https://escholarship.org/uc/item/4zh090xt}}</ref> == تخنيکونه == د حجروي بيولوژي څېړنه په انساني اناتومي او فزيالوژي کې د زياتې څېړنې او د درملو د تر لاسه کولو په موخه له يوه ژوندي جسم څخه د باندې د حجرو د کرنې او ادراه کولو يا په ښه ډول کارولو لپاره له بېلابېلو لارو څخه کار اخلي. هغو تخنيکونو تکامل کړی دی [رامنځته شوي دي]، چې په واسطه يې حجرې څېړل کېږي. په مايکروسکوپي کې د ودې له امله تخنيکونو او ټيکنالوژي پوهانو ته لاره هواره کړېده، چې د حجرو د جوړښت او دندې په اړه غوره پوهاوی تر لاسه کړي. ځيني هغه تخنيکونه چې د حجروي بيولوژي په څېړنه کې په عام ډول کارول کېږي، په لاندې ډول لېست شوي دي: <ref>{{cite book|title=Cell and Molecular Biology|url=https://archive.org/details/cellmolecularbio0000pkgu|last1=Lavanya|first1=P.|date=Dec 1, 2005|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-8171338177|page=[https://archive.org/details/cellmolecularbio0000pkgu/page/11 11]}}</ref> * د حجرې کښت: په کار اچونې په تېزۍ سره پر media باندې حجرې کري، چې د حجرې د يو معلوم ډول زياتې اندازې لپاره لاره هواروي او د حجرو د څېړلو په موخه يوه ګټوره لاره ده. حجروي کرنه يو له سترو توکو څخه ده، چې د حجرې د عادي فزيالوژي او حياتي کيميا د څېړلو لپاره (لکه ميتابوليک څېړنې، د عمر معلومول) د غوره نمونې سيستمونو په رامنځته کولو سره په حجروي او ماليکولي بيولوژي، پر حجرو باندې د درملو او زهري مرکباتو د اغېزو او mutagenesis او carcinogenesis کې کارول کېږي. د حجرې کښت د درملو په انځور اخېستنه يا سکريننګ او پرمختګ او د پراخې کچې توليدي بيولوژيکي مرکبونو، (لکه: واکسين او معالجوي پروټين) کې هم کارل کېږي. <ref name=":12">{{Cite journal|last=Cooper|first=Geoffrey M.|date=2000|title=Tools of Cell Biology|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9941/|journal=The Cell: A Molecular Approach. 2nd Edition}}</ref> * Fluorescence microscopy (د وړانګو د خپرېدنې ځانګړتيا ذره بيني چې له نورو سرچينو څخه جذب شوې وي): روښانه يا فلوريسنټ په نښه کوونکي لکه GFP د حجرې د يوې معلومې برخې په نښه کولو لپاره کارول کېږي. له دې څخه وروسته د روښانه نښه کوونکي د هڅولو په موخه د يوې معلومې رڼا د څپې اوږدوالی کارول کېږی، چې له دې وروسته د ليدلو وړ ګرځي [حجره]. <ref name=":12" /> * Phase-contrast microscopy: د روښنايۍ د توپيرونو په توګه د جامد، مايع و ګاز دورې يا پړاو بدلونونو د استازولۍ په موخه د رڼا بصري [د ليدلو] اړخ کاروي. <ref name=":12" /> * Confocal microscopy: د درې اړخيز انځور جوړولو په موخه د رڼا او فوري انځور اخيستنې بېلګو باندې د تمرکز کولو له مخې fluorescence مايکروسکوپي له انځور اخيستلو سره يو ځای کوي. <ref name=":12" /> * Transmission electron microscopy: (د الکترون د لېږد مايکروسکوپي)؛ فلزي رنګ يا داغ او له حجرو څخه د الکترونونو تېرېدل رانغاړي، چې له فلز سره د تعامل په واسطه به منعکس شي. دا په وروستي ډول د څېړل کېدونکو برخو يو انځور جوړوي. <ref name=":12" /> * Cytometry: حجرې په هغو ماشينونو کې ځای پر ځای کېږی، چې د بېلابېلو اړخونو پر بنسټ د حجرو خپرولو يا شین په موخه يوه ميله کاروي او د همدې له امله يې د اندازې او محتوا پر بنسټ بېلوي. حجرې د GFP-fluorescence سره هم نښتې (تړلې) اوسېدلی او په همدې ډول بېلېدلی شي. <ref>{{Cite journal|last=McKinnon|first=Katherine M.|date=2018-02-21|title=Flow Cytometry: An Overview|journal=Current Protocols in Immunology|volume=120|pages=5.1.1–5.1.11|doi=10.1002/cpim.40|issn=1934-3671|pmc=5939936|pmid=29512141}}</ref> * Cell Fractionation يا حجروي تجزيه: دا پړاو د لوړې تودوخې يا sonificaiton? په کارولو سره د حجرې د ټوټه کولو غوښتنه کوي، چې د سنټريفيوژ په واسطه به اداره کېږي. له دې څخه موخه دا ده چې د حجرې د هرې برخې په بېل ډول د څېړلو په موخه حجره په خپلو ټولو ترکيبي برخو باندې ووېشل شي. <ref name=":12" /> == د حجرې ډولونه == د حجرو دوه بنسټيزې ډلبندۍ دي: يو حجروي او څو حجروي. څو حجروي حجرې له يو حجروي څخه د حجروي هستې يا د پردې په واسطه د چاپېره شوې organelle د نه لرلو له مخې بېلېږي. يو حجروي حجرې د يو حجروي په پرتله خورا کوچنۍ دي، چې له امله يې دوی د ژوند تر ټولو کوچنۍ بڼه بلل کېږي. په يو حجروي کې باکتريا او archaea شاملېږي او ګردچاپيره حجروي غشا نه لري. څو حجروي په نباتاتو، حيواناتو، فنجي او protists کې موندل کېږي. دوی په قطر کې (10–100 μm) پورې تنظيمېږي او DNA يې له پردې په واسطه د احاطه شوې هستې په دننه کې دی. څو حجروي هغه ژوندي موجودات دي، چې له يو څخه زياتې حجرې لري. څلور څو حجروي عالمونه ژوي Animalia، نباتات Plantae، فنجي Fungi او Protista دي. <ref>{{cite book|title=Biochemical Engineering|last1=Doble|first1=Mukesh|last2=Gummadi|first2=Sathyanarayana N.|date=August 5, 2010|publisher=Prentice-Hall of India Pvt.Ltd|isbn=978-8120330528|location=New Delhi}}</ref><ref>{{cite book|title=Cell Physiology Sourcebook: A Molecular Approach|url=https://archive.org/details/cellphysiologyso0000unse_b8h1|last1=Kaneshiro|first1=Edna|date=May 2, 2001|publisher=Academic Press|isbn=978-0123877383|edition=3rd}}</ref> دوی دواړه د دويال يا جفتي ټوټه کېدنې له مخې بيا توليدېږي. تر ټولو څرګند ډول بکتريا څو بېلابېلې بڼې لري، که څه هم زياتره يې کروي يا راډ ته ورته بڼه لري. بکتريا د حجروي دېوال د ترکيب له مخې ګرام مثبت او ګرام منفي په توګه هم ډلبندي کېدلی شي. ګرام مثبت بکتریا د ګرام منفي بکتريا په خلاف يوه ډبل peptidoglycan پوړ لري. بکتريايي جوړښتي بڼې يو متروکه [قمچينه] لري، چې له حجرې سره په حرکت کې مرسته کوي، ريبوزمونه يې پر پروټين باندې د RNA بدلولو دنده لري او nucleoid ټول ارثي مواد په دايروي جوړښت کې ساتي. د يو حجروي د ژوندي پاتې کېدلو په موخه، د دې حجرو په دننه کې زيات پړاوونه تر سره کېږي. په يو حجروي کې د mRNA ترکيب د DNA نمونې په اړه په يو پرمخ تلونکې لړۍ کې پيل شوی دی او دوه هغه پراخه لړۍ رانغاړي، چې RNA پوليمير استخداموي. د پروکاريوتيک يا يو حجروي پوليمير د څلورو پروټينونو د فرعي برخو او يو (σ) پروټين د يو هستوي انزايم لرونکی دی، چې يوازې په پيل کې مرسته کوي. د بېلګې په ډول: د conjugation يا جوړه کېدنې په نامه يو پړاو کې د القاح عامل بکتريا ته اجازه ورکوي، چې يو pilus پروسس کړي، چې د F عامل نه لرونکي يوې بلې بکتريا ته د DNA لېږد لپاره ياد pilus ته لاره هواروي او په ټاکلو چاپيريالونو کې د ژوندي پاتې کېدلو په موخه په اجازې ورکولو سره د مخنيوي لېږد ته اجازه ورکوي. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Nelson|first=Daniel|date=2018-06-22|title=The Difference Between Eukaryotic And Prokaryotic Cells|journal=Science Trends|doi=10.31988/scitrends.20655|s2cid=91382191}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Griffiths|first1=Anthony J.F.|last2=Miller|first2=Jeffrey H.|last3=Suzuki|first3=David T.|last4=Lewontin|first4=Richard C.|last5=Gelbart|first5=William M.|date=2000|title=Bacterial conjugation|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21942/|journal=An Introduction to Genetic Analysis. 7th Edition}}</ref> == سرچینې == 7ax45as57it13ca4347bjq766jpxtwg 0 60213 371197 366114 2026-11-08T18:23:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371197 wikitext text/x-wiki د ډبرې دوره، له تاریخ وړاندې یوه اوږده دوره وه، چې له ډبرو څخه په پراخه کچه د وسایلو د جوړېدو په برخه کې ګټنه کېدله. دغې دورې نږدې ۳.۴ میلیونه کاله دوام وکړ چې له میلاد څخه د وړاندې ۴۰۰۰ کلونو او ۲۰۰۰ کلونو ترمنځ هغه مهال چې له فلزاتو څخه کار اخیستل رامنځته شول، پای ته ورسېده. په داسې حال کې چې د ډبرو په دوره کې هم له یو شمېر چکش خوړونکو فلزاتو، په ځانګړې توګه له طلا او مسو څخه د تزئیني چارو په موخه ګټنه کېدله، خو دا د فلزاتو او د مسو ویلي کېدل و چې د ډبرو د دورې پای یې څرګند کړ. په لویدیځه آسیا کې دغه چاره له میلاد وړاندې نږدې ۳۰۰۰ کاله پخوا هغه مهال رامنځته شوه، کله چې له برنزو ګټنې پراختیا ومونده. د برونزو د دورې اصطلاح د ډبرو د دورې وروسته دورې د تشرېح لپاره کارول کېږي، همدارنګه هغه کلتورونه تشریح کوي چې د مسو د الیاژ (برونز: په اصل کې مس او ارسنیک، وروسته مس او قلعي) د تخنیکونو او تکنالوژي څخه یې ډبرو پر ځای د وسایلو په جوړولو او نورو مواردو کې ګټنه کوله.<ref name="nhm.ac.uk">{{Cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2010/august/oldest-tool-use-and-meat-eating-revealed75831.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818123718/http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2010/august/oldest-tool-use-and-meat-eating-revealed75831.html|url-status=dead|archive-date=18 August 2010|title=Oldest tool use and meat-eating revealed &#124; Natural History Museum|date=18 August 2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=Stone Age|url=https://www.history.com/topics/pre-history/stone-age|website=HISTORY|language=en|access-date=2020-05-31}}</ref><ref>{{cite book|last=Goody|first=Jack|title=Metals, Culture, and Capitalism|url=https://archive.org/details/metalsculturecap0000good|date=2012}}</ref> د ډبرو دوره د درې دوره یي سیسټم لومړۍ دوره ده چې په لرغون پوهنه کې په مکرر ډول کارول کېږي او له تاریخ وړاندې انساني تکنالوژیکي تاریخ په ځانګړو دورو ویشي، له دغې دورې وروسته دوه نورې دورې په ترتیب سره د برونزو دوره او د اوسپنې دوره ده. == مادي کلتور == === وسایل === ډبرین وسایل له بېلابېلو ډولونو تېږو جوړېدل. لکه اورلګوونکې او چرت ډبرې به یې د وسلې یا غوڅوونکې وسیلې په موخه تېرې کولې، په داسې حال کې چې بازالت او رسوبي ډبرې په سطح باندې د کارول کېدونو ډبرینو توکو لکه د میچنې د ډبرې د جوړولو په موخه کارول کېدلې. همدارنګه لرګی، هډوکی، د یو شمېر ژوندیو موجوداتو بیرونی اسکلیټ او نور دغه ډول توکي په پراخه کچه کارول کېدل. د دغې دورې په وروستیو کې له یو شمېر رسوباتو (چیني خاورې/مټې) څخه د خټینو لوښو د جوړولو لپاره کار اخیستل کېده. کرنې وده وکړه او یو شمېر ځانګړي حیوانات هم اهلي کړای شول.<ref>{{harvnb|Barham|Mitchell|2008|p=74}}</ref><ref>{{harvnb|Barham|Mitchell|2008|p=108}}</ref> === خوراک او څښاک === دپالوئیتیک دورې د ښکار کوونکو راغونډونکو خوراکي سرچینې بوټي او وحشي حیوانات و چې له خپل چاپېریال یې راغونډول. هغوی د ینې، ګردو او مغزو په ګډون د حیواناتو غوښه خوښوله. لوی دانه لرونکي حبوبات له کرنیز انقلاب وړاندې د انساني غذايي رژیم برخه و، هماغه ډول چې په اسرائیلو کې د کیبارا غار د موسترین طبقو د لرغون پېژندنې په شواهدو کې څرګندېږي. له دې سربېره وروستي شواهد ښيي انسانانو۰۰۰ ۲۳ کاله وړاندې د پالوئتیک لرغونې دورې پر مهال د وحشي غلاتو دانې راټولولې او له هغو یې ګټنه کوله.<ref name="doi10.1016/j.jas.2004.11.006">{{cite journal|author=Efraim Lev|author2=Mordechai E. Kislev|author3=Ofer Bar-Yosef|title=Mousterian vegetal food in Kebara Cave, Mt. Carmel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=32|issue=3|pages=475–484|date=March 2005|doi=10.1016/j.jas.2004.11.006}}</ref><ref name="pmid15295598">{{cite journal|author=Dolores R. Piperno|pmid=15295598|bibcode=2004Natur.430..670P|archive-date=4 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504082225/http://anthropology.si.edu/archaeobio/Ohalo%20II%20Nature.pdf|url-status=dead|url=http://anthropology.si.edu/archaeobio/Ohalo%20II%20Nature.pdf|doi=10.1038/nature02734|date=5 August 2004|author2=Ehud Weiss|pages=670–673|issue=7000|volume=430|journal=Nature|title=Processing of wild cereal grains in the Upper Palaeolithic revealed by starch grain analysis|author4=Dani Nadel|author3=Irene Holst|s2cid=4431395}}</ref> له ۱۵۰۰۰ کلونو څخه تر ۹۰۰۰ کلونو پورې وړاندې د ویسکناسین یخبندان د مهال پای ته نږدې په آسیا، اروپا، شمالي امریکا او اسټرالیا کې د لوی بدن لرونکو حیواناتو لکه ماموت فیلانو ټولیز انقراض رامنځته شو. دا د هولسن انقراض لومړنۍ پېښه وه. چې په ډېر احتمال سره یې په هماغه دوره کې د انسانانو په خوراکي عادتونو کې اجباري اصلاحات له ځان سره لرل، همدارنګه د کرنیزو لارو چارو په رامنځته کېدو سره نباتي خوراکي توکي د غذايي رژیم په منظمه برخه واوښتل. له کچې زیات ښکار کول او همدارنګه ځنګل وهنه او اقلیمي بدلونونه د انقراض د لاملونو په توګه ښوول شوي. د دغو عواملو خالص اغېز دا و چې دغو حیواناتو ته د اړتیا وړ پراخه محدوده یې له منځه یووړه او هغوی یې په جلا جلا ډول په بېلابېلو برخو کې له منځه یووړل.<ref>{{Cite book|editor-first=Samuel T.|editor-last=Turvey|first=Samuel T.|last=Turvey|title=Holocene Extinctions|contribution=Chapter 2: In the shadow of the megafauna: prehistoric mammal and bird extinctions across the Holocene|series=Oxford Biology|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2009|pages=16–17}}</ref> === د استوګنې او ژوند کولو ځای === باور په دې دی، چې نږدې ۲ میلیونه کاله وړاندې، هوموهابیلیس انسانانو/ ماهر انسانانو د انسان په لاس جوړ لومړنی جوړښت/استوګن ځای په ختیځه افریقا کې جوړ کړی، چې د ډبرو د ساده تنظیم کولو څخه په کې د ونو د شاخونو د ساتلو په موخه کار اخیستل شوی. همدغه ډول ډبرین جوړښت چې ګمان کېږي نږدې ۳۸۰ زره کلونه مخینه لري د فرانسي نایسي ته څېرمه په تیرا اماتا کې کشف شوی. په ټوله نړۍ کې ګن شمېر انساني استوګن ځایونه چې ګمان کېږي د ډبرو دورې ته اړوند دي کشف شوي، چې لاندې استوګن ځایونه په کې شاملېږي: * د فرانسي په نایسي کې Grotte du Lazaret ته څېرمه په یو غار کې د خیمې په څېر جوړښت. * د چک جمهوریت په Dolni Vestonice کې کشف شوی هغه جوړښت چې په چت کې یې له لرګیو کار اخیستل شوی، او له میلاد څخه وړاندې نږدې ۲۳۰۰۰ کاله وړاندې مهال ته اړوندېږي. دیوالونه یې له خټینو بلوکونو او ډبرو جوړ شوي. * په ختیځه اروپا او سایبریا کې د ماموت له هډوکو جوړ ګڼ شمېر استوګن ځایونه کشف شوي. هغو کسانو چې دغه ځایونه جوړ کړي، ښکاري چې د ماموتونو د ښکار متخصصین دي. د دغه ډول جوړښتونو نورې نمونې د اوکراین د ډینیپر سیند درې په اوږدو کې له دې ډلې Chernihiv او Moravia ته څېرمه، په چک جمهوریت او د پولنډ په سویلي برخو کې موندل شوې. * د څارویو ساتلو یو خیمه چې له میلاد څخه نږدې ۱۵۰۰۰ څخه تر ۱۰ زره کلونو وړاندې مګدلانین کلتور ته اړوندېږي، د فرانسې په پلازمینه پاریس ښار کې موندل شوې. === هنر === په هنري اثارو کې له تاریخ وړاندې هنر څرګند دی. له تاریخ وړاندې موسیقي هم له موندل شویو سازونو څخه استنباط کېږي، په داسې حال کې چې په ډبرو باندې د لیکلو هنر کېدلای شي په هر ډول ډبرو کې وموندل شي. دویمي ډول یې هم په ډبرو انځورونه او نقاشۍ دي. امکان لري چې له دغو هنرونو څخه د آن مذهبي ګټنه هم شوې وي او یا هم نه وې شوي.<ref name="Ranger1976">{{cite book|last1=Ranger|first1=Terence O.|last2=Kimambo|first2=Isaria N.|title=The Historical Study of African Religion|date=1976|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-03179-1|page=30|url=https://books.google.com/books?id=KPcGrcVAlowC&pg=PA30|access-date=25 September 2017|language=en}}</ref> ==== په ډبرو نقاشۍ ==== په پالوئتیک مهال کې، تر ډېره څاروي نقاشي کېدل، له تیوریکي پلوه دا یا د غذايي موادو او یا هم د هغو د پیاوړتیا د څرګندولو په موخه و، لکه کرکډن او یا هم لویې پشکې (لکه د شووه په غار کې). کله هم د ټکو په څېر نښانې رسم کېدلی. په نادرو انساني نقاشیو کې د هغوی د لاسونو نښانې او یا هم د نیمايي انسان/ نیمايي حیوان نقاشۍ شاملېږي. د فرانسې په Ardèche ''département'' سیمه کې د شووه غار د پالوئتیک دورې ته اړوندې په غارونو کې د ننه تر ټولو مهمې نقاشۍ لري، چې لرغونتیا یې له میلاد څخه نږدې ۳۶۰۰۰ کلونو پخوا ته اړوندېږي. په هسپانیا کې د التمیرا غار نقاشۍ له میلاد څخه نږدې ۱۴۰۰۰ څخه تر ۱۲۰۰۰ کلونو وړاندې ته اړوندېږي چې د نورو شیانو په خوا کې سمندري غویان هم په کې نقاشي شوي. د فرانسې په دوردون کې د لاسکو غارونو ټولګه له میلاد څخه ۱۵۰۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰ کلونو وړاندې ته اړوندېږي. <ref>{{cite web|date=12 February 2017|first=Emma|last=Groeneveld|title=Chauvet Cave|url=https://www.worldhistory.org/Chauvet_Cave/|website=[[World History Encyclopedia]]|access-date=24 July 2019}}</ref><ref>Anita Quiles, Hélène Valladas, Hervé Bocherens, Emmanuelle Delqué-Kolic, Evelyne Kaltnecker, Johannes van der Plicht, Jean-Jacques Delannoy, Valérie Feruglio, Carole Fritz, Julien Monney, Michel Philippe, Gilles Tosello, Jean Clottes, and Jean-Michel Geneste "A high-precision chronological model for the decorated Upper Paleolithic cave of Chauvet-Pont d'Arc, Ardèche, France" PNAS 2016 113 (17) 4670–4675; published ahead of print 11 April 2016, doi:10.1073/pnas.1523158113 [http://www.pnas.org/content/113/17/4670.full]</ref><ref name="Netburn">{{cite news|last1=Netburn|first1=Deborah|title=Chauvet cave: The most accurate timeline yet of who used the cave and when|url=http://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-chauvet-caves-timeline-20160412-story.html|access-date=22 December 2016|work=Los Angeles Times|date=December 2016}}</ref> د ګڼ شمېر دغو نقاشیو معنی ناڅرګنده پاتې ده. کېدای شي هغه به د موسمي رواجونو لپاره کارول شوي وي. له حیواناتو سره داسې علایم کارول شوي چې د هغو د جاوديي ګټنې د احتمال څرګندويي کوي. په لاسکوس کې غشي ته ورته نښانونه ځینې مهال د جنتري او یا هم د کلنۍ دورې د څرګندولو په موخه تفسیر کېږي، خو تر اوسه دغه شواهد بې تفسیره پاتې دي.<ref>{{cite book|first=Amir D.|last=Aczel|title=The Cave and the Cathedral: How a Real-Life Indiana Jones and a Research Scholar Decoded the Ancient Art of Man|place=Hoboken|publisher=John Wiley & Sons Inc.|pages=157–158|year=2000}}</ref> ورته مهال د میزولیتیک مهال یو شمېر شواهد کېدلای شي ټایپ شي، له همدې امله د هغو د مختلفو بدلونونو اړوند قضاوت نسبتا واضح دی. یو له دغو څخه د غشي لرونکو د منظمو ډلو ترمنځ د جګړې صحنه ده. د بېلګې په توګه، «لاریون کوونکي جنګیالي»، د هسپانیې د کاستلین ښار په Cingle de la Mola کې په ډبرو نقاشي ده چې لرغونتیا یې له میلاد څخه ۷۰۰۰-۴۰۰۰ کلونو پخوا ته اړوندېږي چې ښيي ۵۰ تنه غشي لرونکي په دوه ډلو کې یو بل ته مخامخ روان دي، هر سړی په یو لاس کې کمان او په بل کې غشي له ځان سره لري. له پنځو کسانو څخه جوړه یوه ډله هم د یوې ډلې مشري کوي چې یو له هغو «لویه تاج لرونکې خولۍ» په خپل سر لري. په بله صحنه کې نارینه له سر څخه تر زنګنو زیورات اغوستي خو له یو بربنډ سړي سره جګړه کوي. یو شمېرو نور صحنو کې وژل شوي او ټپیان انځور شوي چې په تیزو غشو ویشتل شوي. په یوه بله کې هم د مسو د دوران مومیايي شوی اوتزي یخي سړی ښوول کېږي، چې په شا کې د غشي لګېدلو وروسته د ډېری وینې په له لاسو ورکولو غورځي ، هغه چې په الپ کې د طبیعي یخچال د ویلي کېدو پر مهال را څرګند شو.  <ref>{{cite book|pages=[https://archive.org/details/rockartofspanish0000belt/page/48 48]–51|title=Rock art of the Spanish Levant|url=https://archive.org/details/rockartofspanish0000belt|first=Antonio Beltrán|last=Martínez|series=The Imprint of Man|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1982|orig-year=1979}}</ref> == سرچینې == nvbylhtlesnr6lfpeekjwubc8e5xyag 0 60373 371012 329813 2026-11-08T16:02:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371012 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}ټولنيزه انسان پېژندنه يا Social Anthropology په انساني ټولنو او کلتورونو کې د کړو وړو فردي ځانګړتياوې څخه بحث کوي. دا پوهه په ټول انګليسان او عامه شتمنۍ او د اروپا ډېره برخه کې د انسان پېژندنې ستره جوړونکې برخه ده، چې په يادو سيمو کې له کلتوري انسان پېژندنې څخه يوه بېله څانګه ده. ټولنيزه انسان پېژندنه په متحده ايالتونو کې په کلتوري انسان پېژندنه يا ټولنيز-کلتوري انسان پېژندنه کې په عام ډول ډلبندي شوې ده. <ref>[http://cairn-int.info/abstract-E_ANSO_121_0093--cultural-anthropology-or-social-anthropo.htm#anchor_cite Dianteill, Erwan, "Cultural Anthropology or Social Anthropology? A Transatlantic Argument", L’Année sociologique 1/2012 (Vol. 62), p. 93-122] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043047/http://www.cairn-int.info/abstract-E_ANSO_121_0093--cultural-anthropology-or-social-anthropo.htm|date=2016-03-04}}.</ref><ref name="UKAnthroBench">{{cite web|url=http://www.qaa.ac.uk/Publications/InformationAndGuidance/Documents/Anthropology07.pdf|title=Benchmark Statement Anthropology (UK)|publisher=QAA (UK)|access-date=2012-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921091757/http://www.qaa.ac.uk/Publications/InformationAndGuidance/Documents/Anthropology07.pdf|archive-date=2013-09-21}}</ref> == له کلتوري انسان پېژندنې سره پرتله == د کلتوري انسان پېژندنې اصطلاح په عمومي ډول د توکم پالنې فعاليتونو باندې پلې کېږي، چې په معنا کې جامع دي، هغو لارو چارو ته متمايل دي چې کلتور په کې فردي تجربې اغېزمنوي يا د پوهې، دودونو او د يو قوم د بنسټونو د يو روڼ نظر چمتو کول په نښه کوي. ټولنيزه انسان پېژندنه د توکم پالنې پر هغو فعاليتونو باندې پلې کېدونکې اصطلاح ده، چې د ټولنيزو اړيکو د يو ځانګړي نظام څنډې يا ګوښې ته کولو هڅه کوي. لکه: هغه نظامونه چې کورنی ژوند، اقتصاد، قانون، سياست يا دين رانغاړي، د ټولنيز ژوند جوړښتي بنسټونو ته د شننې لومړيتوب ورکوي او کلتوري ښکارندو ته د ټولنيزې علمي پلټنې د اصلي مسئلو اړوند دويمې يا ثانوې کچه ورکوي. <ref>{{cite web|title=Anthropology for beginners: Social and cultural anthropology|url=http://sumananthromaterials.blogspot.com/2010/06/social-and-cultural-anthropology.html|access-date=18 March 2014}} Academic blog post explaining the similarities/differences between social and cultural anthropology.</ref> د ټولنيز انسان پېژندونکو لپاره د پام وړ موضوعګانې دودونه، اقتصاد او سياسي تنظيم يا اداره، قانون او په کې د ټکر حل لارې، د مصرف او تبادلې نمونې، خپلوي او کورنی جوړښت، جنسيتي اړيکې، زېږون او ټولنيز کول او دين دي، په داسې حال کې چې د ټولنيزې انسان پېژندنې اوسني پوهان له نړيوال پلوۍ، توکميز تاوتريخوالي، جنسيتي څېړنو، څو مليتي اصالت او سيمه ايزې تجربې او د سايبري فضا کلتورونو راڅرګندېدل سره سروکار لري او له اقتصادي پرمختګونو سره د چاپيريالي اندېښنو د ټکر پر مهال د مخالفانو په يو ځای کولو کې هم مرسته کولی شي. د Gillian Tett او Karen Ho په ګډون برتانوي او امريکايي انسان پېژندونکو، چې Wall Street [پېښه] يې وڅېړله؛ له ۲۰۰۷-۲۰۱۰ مالي کړکېچ لپاره په اقتصادي او سياسي نظريه کې د نغښتې تخنيکې تشرېحاتو يوه ځايناستې تشرېح چمتو کړه. <ref>{{cite web|url=http://www.fas.harvard.edu/~anthro/grad_social.htm|title=The Department of Anthropology at Harvard University|publisher=Fas.harvard.edu|access-date=2011-03-27|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110408193458/http://www.fas.harvard.edu/~anthro/grad_social.htm|archive-date=2011-04-08}}</ref><ref>Hendry, Joy.1999. An Introduction to Social Anthropology: Other People's Worlds. London: Macmillan Press Ltd</ref><ref>Ho, Karen (2009): "Disciplining Investment Bankers, Disciplining the Economy: Wall Street’s Institutional Culture of Crisis and the Downsizing of American Corporations." American Anthropologist, Vol. 111, No. 2.</ref> د انګليستان، فرانسې او امريکا د ټولنيزې کلتوري انسان پېژندنو تر منځ توپيرونه په زياتېدونکو خبرو اترو او د دواړو نظريې او تګلارو په رانيولو سره لږ شوي دي. ټولنيز او کلتوري انسان پوهان او ځيني هغه پوهان چې دا دواړه سره يو ځای کوي، د انسان پېژندنې په زياتره بنسټونو کې موندل کېږي. په دې ډول د بنسټيزو واحدونو رسمي نومونه نور د روزنو يا سمونونو د دې پوښښ محتوا په بشپړ او اړين ډول نه راغبرګوي. لکه د ټولنيزې او کلتوري انسان پېژندنې بنسټ Institute of Social and Cultural Anthropolgy (اکسفورډ)، په جوړښت کې د بدلون منعکس کولو په موخه خپل نوم بدل کړ. ځيني نور لکه د Kent پوهنتون کې ټولنيزه انسان پېژندنه؛ په ساده ډول انسان پېژندنه شوه. زياتره يې هغه نوم ساتي، چې پر بنسټ يې رامنځته شوي دي. <ref>{{cite web|title=School of Anthropology and Conservation|url=http://www.kent.ac.uk/sac/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214185219/http://www.kent.ac.uk/sac/|archive-date=2012-02-14}}</ref><ref>{{cite web|title=Institute of Social and Cultural Anthropology|url=http://www.isca.ox.ac.uk/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224111512/http://www.isca.ox.ac.uk/|archive-date=2012-02-24}}</ref> د متمرکز ساحوي څېړنو (د ګډونوال د کتنې مېتودونو باندې ټينګار کولو سره) په ګډون په ټولنيزه انسان پېژندنه کې اوږدمهاله کيفيتي څېړنه په دوديز ډول د اند ټولونو، پوښتنليکونو او لنډو ساحوي کتنو د کميتې څېړنې په پرتله هڅول شوې ده، چې کميتي څېړنه په نمونه يې ډول د اقتصادپوهانو، سياستپوهانو او زياتره ټولنپوهانو له لوري کارول کېږي. <ref>Bernard, R. 2006. Research Methods in Anthropology. Lanham: Alta Mira Press</ref> == تمرکز او پرله پسې عمل کول == ټولنيزه انسان پېژندنه د خپلې پراخه لړۍ، په ټوله نړۍ کې د ټولنو او کلتورونو پرتليز توپير ته د پاملرنې او د اروپايي الاصل امريکايانو د انګېرنو د بيا ازمايلو په موخه يو سمون يا روزنې ته د دې پوهې له لوري د ورکول کېدونکې وړتيا له مخې له ځينو مضامينو لکه اقتصاد او سياسي پوهې څخه بېله شوې ده. ياده پوهه له ټولنپوهنې څخه د خپلو اصلي لارو چارو (د ګډونوال د اوږد مهاله کتنې او د ژبپوهنې وړتيا پر بنسټ) او د مايکرو څېړنو له لارې د چمتو شوي مناسبتوب او روښنايۍ په اړه د ژمنتيا له مخې بېله شوې ده. ټولنيزه انسان پېژندنه کلتور، هنر، شخصيت او ادراک ته د رسېدلو لپاره د سختو ټولنيزو ښکارندو تر شا پراختيا کوي. د ټولنيزې انسان پېژندنې زيات پوهان کميتي مېتودونه هم کاروي، په ځانګړي ډول هغوی چې څېړنه يې له سيمه ايز اقتصاد، احصايې، انساني ايکولوژي، د پوهې ځواک يا روغتيا او ناروغتيا ته ورته موضوعګانو سره اړيکه لري. <ref>"Nanjunda, D.C.(2010) Contemporary Studies in Anthropology: a reading. Mittal Publications: New Delhi, India. p.8"></ref><ref>Ingold, T. (1985) Who Studies Humanity? The Scope of Anthropology. Anthropology Today, 1:6:15-16</ref> === کاري ځانګړتياوې === په ټولنيزه انسان پېژندنه کې کاري ځانګړتياوې ځکه بدلېږي، چې د څېړنې شيانو بڼه بدله کړې او نوې معنوي نمونې رامنځته کېږي. موسيقي پېژندنه او طبي انسان پېژندنه د اوسنيو په ښه ډول راپېژندلو شويو ځانګړتياوو بېلګې دي. يو څه وروستی او د اوسمهال ادراکي پرمختګ له ډلې د غېر عادي ټيکنالوژيو ټولنيز او توکميزې پوهېدنې، د کورنۍ راپورته شوې بڼې او د خپلوۍ په اړه نمونه شوي نوي ټولنيزتوبونه، د دولتي ټولنپالنې د برم داوم لرونکې غورځېدنه، د بيا راپورته کېدونکي مذهبي تعصب سياست او د Audit کلتورونو او ځواب وينې وړتيا شننې يادولی شو. ياد مضمون ته له ځينو نورو پوهو څخه ژوند ورکول شوی او لکه د فلسفې (اخلاق، ښکارندپوهنه، منطق)، د پوهې تاريخچې، رواني شننې او ژبپوهنې له لارو چارو سره يې مرسته کړې ده. === مضمون اخلاقي === ياد مضمون اخلاقي او انعکاسي دواړه اړخونه لري. په دې برخه کې کار کوونکو د هغه حس يو پوهاوی رامنځته کړی دی، چې پوهان په کې د خپلې څېړنې شيان او هغه لارې چارې جوړوي، چې کېدای شی انسان پېژندونکي په خپله په کې د دوی له لوري څېړل کېدونکو ټولنو کې د بدلون پړاوونو سره مرسته وکړي. د دې يوه بېلګه د Hawthorne [اصل کې يو ډول غرنۍ ونه ده، چې ابي خوشبويه ګلان نيسي] اغېزه ده، چې په واسطه يې څېړل کېدونکي شيان کېدای شي هغه پوهې ته په ځواب ويلو کې خپل کړه وړه بدل کړي، چې کتل کېږي او څېړل کېږي. == سرچینې == ar14xjh2xsgpah2br8b0vk4gfdcctto 0 60376 370940 336171 2026-11-08T14:13:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370940 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} مټيلډا ميري هايس (۸ سيپتمبر ۱۸۲۰ – ۳ جولای ز کال) د نولسمې پېړۍ انګريزه ليکواله، ژورنالسته او د نیمه وخت لوبغاړې وه. له «اليزابت اشورسټ» سره يو ځای «هايس» د «جورج سينډ» ګڼ آثار انګليسي ته وژباړل. هغه د انګليسي ښځو ژورنال شريکه بنسټګره ده. د هغې په مينه والو کې لوبغاړې «چارلوټ کوشمن»، له چا سره چې هغې لس کاله اړیکه لرله او شاعره «اډيلايډي ان پروکټر» دي.  == د ژوند لومړي کلونه == هايس د ۱۸۲۰ز کال د سپتمبر په اتمه نېټه په لندن کې زېږېدلې وه، پلار يې د غلو دانو سوداګرو چې جان هايس نومېده، مور يې «اليزابت ميري اټکينسن» نومېده. د مور لومړی مېړه يې «جيکب بريس» نومېده چې په ۱۸۰۷ز کال کې مړ شوی و. له هغه څخه یې دوه مشرانې لوڼې درلودلې چې يوه «اميا ماريني» او بله «کلاره» نومېدې. کلارا په ۱۸۳۰ز کال کې له «فريډريک سالمون» سره واده کړی و. د مټيلډا سکنۍ خوېندې اليزابيت او سوزانا او ورور يې البرټ و.<ref name="Orlando">{{cite web|url=http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=haysm2|title=Matilda Hays|work=The Orlando Project|publisher=Cambridge, Oxford University|access-date=11 December 2013|تاريخ الأرشيف=7 March 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180307151109/http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=haysm2|url-status=dead|خونديځ نېټه=7 March 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180307151109/http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=haysm2|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180307151109/http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=haysm2|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307151109/http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=haysm2}}</ref><ref name="Haggard829">{{cite book|author=John Haggard|title=Reports of Cases Argued and Determined in the Ecclesiastical Courts at Doctors' Commons, and in the High Court of Delegates: 1831-1833|url=https://books.google.com/books?id=U2oDAAAAQAAJ&pg=PA382|year=1829|publisher=W. Benning|pages=382–383}}</ref><ref>{{cite book|title=The Publications of the Harleian Society: Registers|url=https://books.google.com/books?id=5TUEAAAAIAAJ&pg=PA243|year=1904|publisher=The Society|page=243}}</ref> هايس د «کريول» يا د «جوزف پارکس» په وينا: نيمه «کريول» په توګه پېژندل شوې ده (کريول د هغه نسل اړوند چې اصلاً له اروپا څخه وي، خو په غرب الهند يا امريکا کې زېږېدلی وي). که چېرې دا نسب رښتيا وي، نو بیا به يې د مور اړخ ته کتل شوي وي، ځکه چې لږ تر لږه له درې نسلونو څخه يې د پلار کورنۍ له لندن څخه وه <ref name="McKie p. 168">{{cite book|author=David McKie|title=Bright Particular Stars: A Gallery of Glorious British Eccentrics|url=https://books.google.com/books?id=CIJaVT9bEVQC&pg=PA168|date=13 August 2013|publisher=Atlantic Books, Limited|isbn=978-0-85789-310-9|page=168}}</ref><ref>{{cite web|url=http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=EAD%2FGBR%2F0271%2FGCPP%20Parkes%202%2F75|title=Personal Papers of Bessie Rayner Parkes|work=University of Cambridge|publisher=JANUS|access-date=12 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230417222531/https://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=EAD/GBR/0271/GCPP%20Parkes%202/75|archivedate=17 April 2023|url-status=dead}}</ref><ref name="Oxford DNB article">{{Cite ODNB|author=Lisa Merrill|title=Hays, Matilda Mary (1820?–1897)|date=October 2005|doi=10.1093/ref:odnb/57829|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/57829|access-date=11 December 2013}}</ref> == مسلک == هغې د مهالنيو نشريو لپاره لیکنې کولې، ډېر ځله دا ليکنې د ښځو د مسائلو په اړه وې چې د ليکنو پيل يې له ۱۸۳۸ز کال څخه کړی و. په دې مهالنيو کې «دي ميرور» او «اينسورتس ميګزين» شاملې وې.<ref name="Merrill pp. 156-157">{{cite book|author=Lisa Merrill|title=When Romeo Was a Woman: Charlotte Cushman and Her Circle of Female Spectators|url=https://books.google.com/books?id=IXL7iOeM77QC&pg=PA156|date=1 November 2000|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08749-5|pages=156–157}}</ref> هايس چې له «جورج سانډ» څخه متاثره شوې وه، يوه ژورنالسته او ناول ليکونکې وه، هغې پرېکړه کړې وه چې د خپلو لیکنو له لارې به د ښځو حالت ته سموي، د «هيلين سټينلي» په نوم ناول کې هايس ليکلي چې تر هغه وخته چې «ښځې خپلو لورګانو ته په ودونو د خپل ځان او زړه د خرڅولو پر ځای دا ورزده نه کړل چې د خپل ځان احترام وکړي...د خپل ورځني خوراک لپاره کار وکړي، تر هغه وخته به ښځې له مالي او ټولنيز اړخه خپل راتلونکی خوندي نه کړای شي». === د جورج سينډ ژباړې === په داسې حال کې چې د «جورج سينډ» ازاده مينه او د ژوند خپلواکه طريقه په نولسمه پېړۍ کې د ښځو لپاره غېر عادي وو، هايس او د هغې ملګرې «اليزابت اشورسټ» پراخ ذهن درلود او د سينډ د کتابونو  سياسي او ټولنيزو پیغامونو د ځان په لور راکاږلې وې. هايس له «ویليام چارليس ميکريډي» او «جورج هينري ليويس» هڅولې او هغوی يې ملاتړ کړی و، تر څو د سينډ ناولونه انګليسي ته وژباړي. دواړو سينډ ته ليکونه استولي و، هغه يې هڅولې وه چې د دې کار لپاره اقدام وکړي او د هايس يو ملګری پادري «ايډمونډ لارکين» د دې کار لپاره بوديجه برابره کړه. <ref name="Merrill2000">{{cite book|author=Lisa Merrill|title=When Romeo Was a Woman: Charlotte Cushman and Her Circle of Female Spectators|url=https://books.google.com/books?id=IXL7iOeM77QC&pg=PA157|date=1 November 2000|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08749-5|pages=157–158}}</ref> د سينډ د آثارو د لومړۍ ژباړې مسئوليت «هايس، اشورسټ او لارکين. لي ډيرنير الډيني» په غاړه واخيست، لومړی ټوک يې هايس وژباړه. اشورسټ يې د « ''Les Maîtres mosaïstes'' » برخه وژباړله او په ۱۸۴۴ز کال کې خپره شوه. د هايس ايټالوي انقلابي ملګري « Giuseppe Mazzini» د اشورست د « Lettres d'un voyageur» ژباړې لپاره سريزه وليکله. د « Mazzini» په هڅونه سينډ اشورسټ په «نوهان» کې خپل کور ته راوبلله. «اولايو کلاس» راپور ورکړ چې «سينډ د هغې له خوا د ښځمنپالنې د سرسري ښودلو څخه ناراضه وه، څوک چې تر اوسه ناواده شوې شاګرده وه او هغه يې يوه بې حيا ځانغوښتونکې بلله». <ref name="Classe2000">{{cite book|author=Olive Classe|title=Encyclopedia of Literary Translation into English|chapter-url=https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&pg=PA1226|year=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|isbn=978-1-884964-36-7|page=1226|chapter=George Sand}}</ref> «جورج هينري ليوز» هايس ته وړانديز وکړ چې په انګليسي ژبه کې ژباړه د انګليسي کلتور په وړاندې ځينې حساس اندونه هم کموي. مازيني چې هايس ته د لويز له سپارښتنې څخه خبر و، د هايس په اړه يې سينډ ته وليکل: «زه او زما ملګري په دې اړوند فکر هم نه شو کولای چې ته يو داسې چا ته د دې کار اجازې ورکولو ته چمتو شې، چې افکار يې تاته معلوم نه دي».<ref name="Classe2000" /> هاس او اشروسټ د سينډ د آثارو درې جلدونه ژباړه او خپاره کړي وو، خو له ناکامۍ سره مخامخ شول. د مازيني په وينا د سينډ د اندونو د بې معنا کولو په هڅه کې، ژباړل شويو کتابونو «د هغې پياوړتيا له منځه يووړه». درې مياشتينۍ «ريويو» راپور وکړ چې دا ژباړې «د يو قاچاقچي له خوا د خپل ناسم شهرت د اصلي څرنګوالي د پټولو هڅه وه». هايس او اشورسټ له دې امله کمې مالي ګټې هم تر لاسه کړې چې دوی د «ناسمو سوداګريزو خپروونکو» سره جوړجاړی کړی و. اشورسټ او هايس په دې اړوند کار کړی و چې د سينډ د آثارو د ژباړو او سمونونو لپاره خپرونکي پیدا کړي. له هايس او اشورسټ سره د «لارکين» کار، په ۱۸۴۷ز کال کې پای ته ورسېد.<ref>{{citation|title=Matilda Hays letters from 1841 to Elizabeth Neall Gay|work=James Gay Manuscript Collection|publisher=Columbia University, New York}}</ref> د هايس له خوا د «فاډيټ» ژباړه، په ۱۸۵۱ز کال کې له اشورسټ څخه جلا خپره شوه.<ref>{{cite web|url=http://people.hofstra.edu/david_a_powell/gsa/GSS_biblio_translate_1845-1961.htm|publisher=George Sand Association|title=Bibliography of Works in Translation|access-date=10 December 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208102449/http://people.hofstra.edu/david_a_powell/gsa/GSS_biblio_translate_1845-1961.htm|archive-date=8 February 2012}}</ref><ref name="Ashton">{{cite book|author=Rosemary Ashton|title=G. H. Lewes: An unconventional Victorian|year=2000|pages=[https://archive.org/details/ghlewesunconvent0000asht/page/88 88–9]|publisher=Pimlico|isbn=0712666893|url=https://archive.org/details/ghlewesunconvent0000asht/page/88}}</ref><ref name="Oxford DNB article2">{{Cite ODNB|author=Lisa Merrill|title=Hays, Matilda Mary (1820?–1897)|date=October 2005|doi=10.1093/ref:odnb/57829|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/57829|access-date=11 December 2013}}</ref> === د ښځو ژورنال (مجله) === ==== لومړۍ هڅه ==== په ۱۸۴۷ز کال کې، هايس د ښځو د مجلې د جوړولو په لټه کې وه چې د امريکايي «ګوډيز ليډيز بوک» په بڼه وه، تر څو ښځينه ليکوالو ته يو ځای پیدا کړي او د غوره زده کړه ييزو او کاري موکو په ګډون د ښځود حقوقو د بحث لپاره يو دريځ برابر کړي. د هغې موخه په «يوې داسې موضوع ازاد بحث کول و چې هغه مهال د رسنيو د عامو لارو څخه د دې موضوع اورېدل ناشوني و». «شارلټ کشمين» اود هغې ملګرې «ميري هووټ» له هغې سره د دې مجلې د جوړولو د فرصتونو په موندلو کې مرسته وکړه، خو هغوی وليدل چې دا د مجلې د پيلولو وخت نه دی او هغې پرېکړه وکړه چې اوسمهال خپله ټوله توانايي پر وکالت متمرکزه کړي.<ref name="Oxford DNB article3">{{Cite ODNB|author=Lisa Merrill|title=Hays, Matilda Mary (1820?–1897)|date=October 2005|doi=10.1093/ref:odnb/57829|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/57829|access-date=11 December 2013}}</ref><ref name="Merrill pp. 158-159">{{cite book|author=Lisa Merrill|title=When Romeo Was a Woman: Charlotte Cushman and Her Circle of Female Spectators|url=https://books.google.com/books?id=IXL7iOeM77QC&pg=PA157|date=1 November 2000|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08749-5|pages=158–159}}</ref> ==== اليزا کوک جورنال ==== د هايس له ناکامې هڅې لږ وروسته، شاعرې «اليزا کوک» په خپل نوم يوه مجله پيل کړه او هايس له دې مجلې سره د ژونالیزم په برخه کې مرسته کوله. په دې مجله کې لیکنې، شاعري، کره کتنې او خيالي نکلونه شامل وو چې د ځانګړو مسائلو په اړه يې بحث کاوه، لکه د ښځو زده کړه، د لباس سمون، د نشه يې توکو د کارولو مخنيوی، د خواريکښې طبقې او په کورونو کې د کار کوونکو خادمانو ستونزې.<ref name="Oxford DNB article3" /> ==== د انګريزو ښځو ژورنال ==== هايس په ۱۸۵۸ز کال کې د انګريزو ښځو د ژورنال له بنسټګرو او مديرانو يوه وه. د دې مجلې بنسټ په ۱۸۵۸ز کال کې باربرا بوډيشان او «بيسي راينر پارکس» او نورو ايښی و، تر ټولو زياته برخه په کې د بوډيشان و.<ref>{{ODNBweb|id=57829|title=Hays, Matilda Mary|first=Lisa|last=Merrill}}</ref><ref name="Crawford2013">{{cite book|author=Elizabeth Crawford|title=Women's Suffrage Movement|url=https://books.google.com/books?id=a2EK9P7-ZMsC&pg=PA133|date=13 May 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-43402-1|pages=527}}</ref><ref>{{ODNBweb|id=2755|title=Bodichon, Barbara Leigh Smith|first=Pam|last=Hirsch}}</ref> د «ښځو استخدام ته د ودې ورکولو ټولنې» او «ويکټوريا پريس» چې هايس يې په بنسټ اېښودلو کې مرسته کړې وه، د مجلې په «لينګم پليس» دفترونو کې سره وليدل. دا ځايونه د هغې نژدې ملګري «تيوډوسيا بليکر، ليډي مونسون» د هغې لپاره تر لاسه کړی و. «مونسون» د دفترونو او د لوستلو د خونو چاره هم وکړه او دا ځای په عملي ډول د ښځو په يو مرکز بدل شو، په کوم کې به چې خوراکونه، څښاکونه، مهاليزې مجلې او اخبارونه وړاندې کېدل. په ۱۸۶۰ز کال کې يې «مورټن» رئيسه شوه او هغې يې په اداره کې مرسته وکړه. مونسون په ۱۸۶۳ز کال کې د دې ودانۍ د بيا جوړولو لپاره لګښتونه هم ورکړل.<ref>{{Cite ODNB|title=Monson, Theodosia, Lady Monson (1803–1891), dilettante and promoter of women's rights|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-59337|access-date=2021-01-01|year=2004|language=en|doi=10.1093/ref:odnb/59337|last1=Waddington|first1=Patrick}}</ref> هايس په ۱۸۶۴ز کال کې دا مجله پرېښوده، د مشهورې وينا پر بنسټ: لامل يې د هغې سخته چلند و. هغې به ډېر ځله له خپلې شريکې مدېرې «پارکس) سره د مجلې د لوري په اړوند مخالفت کاوه. === تمثیل === په ۱۸۴۸ز کال کې، مالي اړتياوې زیاتې شوې، هغه «کم مالي عايد» چې هايس تر لاسه کړی و، د خپل پلار د ناوړه مالي حالت له امله له لاسه ورکړ، د «شارلټ کشمين» خور د دريځ د پرېښودو په حال کې وه چې د اداکارۍ فرصتونه يي وپنځول. د شارلټ خور، «سوسن ويب کشمين» چې د «شارلټ» د «روميو» لپاره يې د «جوليټ» د کرکټر رول تر سره کړی و، دريځ له دې امله خوشې کړ چې د «لیور پول» له يوه بريالي ساينسپوه «جيمز شيريډن مسپراټ» سره واده وکړي.<ref name="Oxford DNB article4">{{Cite ODNB|author=Lisa Merrill|title=Hays, Matilda Mary (1820?–1897)|date=October 2005|doi=10.1093/ref:odnb/57829|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/57829|access-date=11 December 2013}}</ref><ref name="Merrill pp. 158-1592">{{cite book|author=Lisa Merrill|title=When Romeo Was a Woman: Charlotte Cushman and Her Circle of Female Spectators|url=https://books.google.com/books?id=IXL7iOeM77QC&pg=PA157|date=1 November 2000|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08749-5|pages=158–159}}</ref> دې ښځو د ۱۸۴۸ز کال د اکتوبر په شپږمه نېټه په «بات» کې په پيلېدونکي د «ډيوک اف ډيون شاير» په «يارک شايرايسټيټ» کې يو ځای تمرين وکړ. هايس له «کشمين» سره يواځې د څو مياشتو لپاره کار وکړ، ځکه چې کشمين په تېزۍ سره په يو ستورې د بدليدو لور ته روانه وه.<ref name="Merrill p. 160">{{cite book|author=Lisa Merrill|title=When Romeo Was a Woman: Charlotte Cushman and Her Circle of Female Spectators|url=https://books.google.com/books?id=IXL7iOeM77QC&pg=PA157|date=1 November 2000|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08749-5|pages=160}}</ref> == سرچینې == 078bz3a2ammcwlvo430on16c0rgi4lu 0 60407 371002 366534 2026-11-08T15:50:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371002 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ویکتور سټیپانویچ چرنومایردین (د ۱۹۳۸ز کال د اپرېل ۹مه –۲۰۱۰ز مال د نومبر ۳مه) یو روسي سیاستوال، سوداګر، د ګازپروم انرژي شرکت لومړنی رئیس او د روسیې دویم ترټولو اوږد خدمت کوونکی لومړی وزیر (۱۹۹۲ز کال-۱۹۹۸ز کال) و. هغه په ​​۱۹۹۰ یمو کلونو کې د روسیې په سیاست کې کلیدي شخصیت او له مرکزي پلان شوي اقتصاد نه د بازار اقتصاد ته د لېږد په بهیر کې یو له مخکښو ګډون کوونکو نه و. نوموړی له ۲۰۰۱ز کال نه تر ۲۰۰۹ز کال پورې په ​​اوکراین کې د روسیې سفیراو وروسته د ولسمشر سلاکار وټاکل شو.<ref name="kremlin110609">{{cite news|url=http://www.kremlin.ru/eng/sdocs/news.shtml?month=06&day=11&year=2009&Submit.x=3&Submit.y=6&prefix=&value_from=&value_to=&date=&stype=&dayRequired=no&day_enable=true#|title=Dmitry Medvedev appointed Viktor Chernomyrdin presidential adviser on economic cooperation with CIS member countries and relieved him of his previous duties|date=11 June 2009|publisher=[[Presidential Press and Information Office]]|access-date=12 June 2009}}{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> چرنومایردین په روسیه او روسي ژبو هېوادونو کې د خپلې ژبې د طرز له امله چې ډېرې ګډې وډې او د محتوا له پلوه غلطې خبرې یې کولې، پېژندل شوی و. د هغه ډیری ویناوې په روسي ژبه کې په لڼډیزونو او تکیه کلامونو بدلې شوې وې. چرنومایردین له یوې اوږدې ناروغۍ وروسته د ۲۰۱۰ز کال د نومبر په ۳مه مړ شو. هغه د نومبر په ۵مه د نوودوویچي په هدیره کې د خپلې میرمنې تر څنګ ښخ او د جنازې مراسم یې د روسیې له فدرالي تلویزیوني چینلونو نه په ژوندۍ بڼه خپرېدل.<ref name="dosuga.net">{{cite web|url=https://dosuga.net/interesnoe/44100-aforizmy-i-vyskazyvanija-viktora-chernomyrdina.html|title=Collection of Chernomyrdin's quotes at a Russian humour website (in Russian)|publisher=Dosuga|date=25 August 1998|access-date=3 November 2010|url-status=dead|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310180054/https://dosuga.net/interesnoe/44100-aforizmy-i-vyskazyvanija-viktora-chernomyrdina.html}}</ref><ref name="dushenko.ru">[http://www.dushenko.ru/quotation_date/121221/ Мы хотели как лучше...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106091824/http://www.dushenko.ru/quotation_date/121221/|date=6 November 2014}}, a story of the main Chernomyrdin's proverb by [[Konstantin Dushenko]], an aphorism collector (in Russian)]</ref><ref name="rbc">[http://top.rbc.ru/society/03/11/2010/493021.shtml Chernomyrdin's funeral will be live broadcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402100550/http://top.rbc.ru/society/03/11/2010/493021.shtml|date=2 April 2015}} rbc.ru {{in lang|ru}}</ref> == لومړنی ژوند او زده کړې == چرنومایردین د شوروي اتحاد په چیرنی اوټروګ سیمه کې زېږېدلی. د هغه پلار یو کارګر و او چرنومایردین یې یو له پنځو اولادونو نه و. چرنومایردین په ۱۹۵۷ز کال کې ښوونځي بشپړ کړاو په اورسک کې د تېلو په یوه کارخانه کې د میخانیک په توګه وګومارل شو، چې تر ۱۹۶۲ز کال پورې يې پرته د پوځي خدمت له مودې نه چې له ۱۹۵۷ز کال نه  تر ۱۹۶۰ز کال پورې و، په همدې کارخانه کې په کار بوخت و. پدې دوره کې نوموړي د فابریکې په نورو څانګو لکه ماشین کار او د تخنیکي تاسیساتو د مشر په توګه هم دندې تر سره کړې دي. هغه په ​​۱۹۶۱ز کال کې د (CPSU)غړی وټاکل شو او په ۱۹۶۲ز کال کې د کوبیشیف صنعتي انسټیټیوټ ته (چې وروسته یې نوم سمارا پولی تخنیک انسټیټیوټ ته واوښت) داخل شو، خو د انسټیټوټ په لومړۍ ازموینه کې یې ښې پایلې نه درلودې. په ۱۹۶۶ز کال کې له یاد انسټیټیوټ نه فارغ او په ۱۹۷۲ز کال کې یې له پولی تخنیک انسټیټیوټ نه په اقتصادي علومو کې نورې زده کړې هم بشپړې کړې. == روسیې د لومړی وزیر په توګه د == د ۱۹۹۲ز کال مې په میاشت کې چرنومایردین د بوریس ییلسین لخوا د تیلو او انرژۍ په برخه کې د لومړي وزیر د مرستیال په توګه او د ۱۹۹۲ز کال د ډسمبر په ۱۴مه د روسیې د خلکو د استازو د اووم کانګرس له خوا د لومړي وزیر په توګه وګومارل شو. د فیلیپ تورور چوډینوف په وینا، چې د (KGB) د بهرنیو استخباراتو د ریاست یو لوړ پوړی استخباراتي افسر و، چرنومایردین په پټه توګه د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې پریکړه کړې وه، چې روسیه به د مخدره توکو د قاچاق په نړیوال مرکز بدلوي، په دې توګه چې له جنوبي امریکا نه کوکاین او هیرویین او له منځنۍ او سویل ختیځې اسیا نه به هیرویین واردوي او وروسته به یې اروپا، شمالي امریکا، متحده ایالاتو، کاناډا، چین او ارام سمندر ته صادروي.<ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/04/world/europe/04chernomyrdin.html|title=Viktor Chernomyrdin, Ex-Russian Premier, Dies|author1=Barry, Ellen|author2=Schwirtz, Michael|name-list-style=amp|date=3 November 2010|work=The New York Times|access-date=3 November 2010}}</ref><ref name="Lurie19991229">{{Cite news|last=Лурье|first=Олег (Lurie, Oleg)|author-link=:ru:Олег Лурье Анатольевич|date=27 December 1999|title=Список Туровера|trans-title=Turover List|work=[[Novaya Gazeta]]|url=http://www.novayagazeta.ru/article.phmtl?article_id=2257|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117175045/https://novayagazeta.ru/article.phmtl?article_id=2257|archive-date=17 January 2022|language=ru|access-date=18 March 2022|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lurye|first=Oleg|date=27 December 1999|title=Turover List|work=[[Novaya Gazeta]]|url=http://www.russialist.org/archives/4023.html#8|access-date=13 April 2021|via=[[Johnson's Russia List|Russialist.org]]|archive-date=28 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128220337/http://www.russialist.org/archives/4023.html#8|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Yablokova|first=Oksana|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/skuratov-turover-list-is-real/268363html|title=Skuratov: 'Turover List' Is Real|work=[[The Moscow Times]]|date=29 December 1999|access-date=13 April 2021|archive-date=23 February 2021|archive-url=https://archive.today/20210223222942/http://russialist.org/archives/4001.html|url-status=dead}}</ref> پداسې حال کې چې هغه پر ګیډر (روسي اقتصاد پوه) پراخې نیوکې لرلې، خو بیا یې هم په لویه کچه د ګیډر پالیسیو ته دوام ورکړ. د ۱۹۹۵زکال په اپریل کې یې «زموږ کور – روسیه» په نامه یو سیاسي بلاک جوړ کړ، چې د ۱۰ سلنه رایو او ۵۵ څوکیو په ګټلو سره يې د روسیې د ۱۹۹۵ز کال په پارلماني ټاکنو کې دریم ځای خپل کړ. په ۱۹۹۵ز کال کې، چرنومایردین یو فرمان لاسلیک کړ چې د پړانګانو د ساتنې لپاره یې د ملي ستراتیژۍ د پراختیا غوښتنه کوله. د ۱۹۹۵ز کال د جون په ۱۸مه، د شمیل باسایف په مشرۍ ترهګرو په بودیونوفسک کې له ۱۵۰۰ څخه زیات کسان یرغمل کړل، د چرنومایردین او باسایف ترمنځ خبرې اترې یو جوړجاړي ته ورسېدې، چې د چیچنیا د لومړۍ جګړې لپاره د عطف ټکی وګرځیده. د یرغمل شویو په بدل کې، د روسیې حکومت موافقه وکړه چې په چیچنیا کې به پوځي عملیات دروي او د خبرو اترو لړۍ به پیلوي. کله چې د ۱۹۹۶ کال د نومبر په ۶مه د بوریس یلسین د زړه عملیات روان و، چرنومایردین د ۲۳ ساعتونو لپاره  سرپرست ولسمشر و.<ref name="authoritarian">{{cite book|last=Gel'man|first=Vladimir|title=Authoritarian Russia|url=https://archive.org/details/authoritarianrus0000gelm|publisher=University of Pittsburgh Press|year=2015|location=Pittsburgh|author-link=Vladimir Gelman}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia's Tough Tigers – National Zoo{{!}} FONZ|url=http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/2008/1/Amur_tigers.cfm|website=nationalzoo.si.edu|access-date=2016-02-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220033557/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/2008/1/amur_tigers.cfm|archive-date=20 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/07/01/world/facing-threat-in-parliament-yeltsin-removes-3-ministers.html?pagewanted=all|work=The New York Times|title=Facing Threat in Parliament, Yeltsin Removes 3 Ministers|first=Steven|last=Erlanger|date=1 July 1995|access-date=27 May 2010}}</ref><ref name="HoffmanWashingtonPost">{{cite news|last=Hoffman|first=David|title=Yeltsin Heart Operation Called a Success|work=The Washington Post|date=6 November 1996|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/stories/success110696.htm|access-date=10 April 2008}}</ref><ref>Decree of President of Russian Federation No. 1378 of 19 September 1996; [http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_49072.html Temporary discharge of duty of President of Russian Federation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717183246/http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_49072.html|date=17 July 2011}}</ref> چرنومایردین د ۱۹۹۸ز کال د مارچ په ۲۳مه د هغه تر ناڅاپي ګوښه کیدو پورې لومړی وزیر پاتې شو. د ۱۹۹۸ز کال د اګست په میاشت کې د روسیې له مالي بحران وروسته، ییلسین چرنومایردین بیا د لومړي وزیر په توګه وټاکه، او هڅه یې وکړه چې هغه خپل ځای ناستي کړي. خو، دوما دوه ځله د حکومت د مشر په توګه د چرنومایردین تایید کول رد کړل. ددې لپاره چې د دریم ځل ردېدلو له خطر سره مخامخ نشي، دولتي دوما منحل او سیاسي بحران ته لاره هواره نشي، چرنومایردین خپله نوماندي بیرته واخیسته او ولسمشر له نامتو یوګیني پریماکوف څخه وغوښتل چې نوې کابینه جوړه کړي. == ډیپلوماتیک مسلک == چرنومایردین په ۱۹۹۹ ز کال کې پر یوګوسلاویا د ناټو د بمبارۍ پر مهال په یوګوسلاویا کې د روسیې ځانګړی استازی و. د ۱۹۹۹ز کال په ډیسمبر کې چرنومایردین د دوما غړی او د ۲۰۰۱ز کال په مې میاشت کې د ولادیمیر پوتین له خوا په اوکراین کې د روسیې د سفیر په توګه وټاکل شو، چې د ځینو رسنیو لخوا د روسیې له سیاست څخه د چرنومایردین د لرې کولو په توګه تعبیر شو. په ۲۰۰۳ ز کال کې، هغه د شوروي اتحاد لخوا د هالوډومور قحطۍ لپاره د بخښنې خبرې رد کړې. چرنومایردین د ۲۰۰۹ کال په فبرورۍ کې یو ځل بیا د اوکراین او روسیې تر منځ اړیکې ترینګلې کړې او په یوه مرکه کې یې وویل «دا ناشونې ده چې د اوکراین له مشرتابه سره په هر څه باندې یوې موافقې ته ورسېږي. که مختلف کسان راشي، موږ به وګورو». د اوکرایین د بهرنیو چارو وزارت په ځواب کې وویل چې کیدای شي چرنومایردین د دې کړکېچ په اړه "شخصي نان ګراټا" اعلان کړي.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4471256.stm|publisher=BBC|title=Ukraine demands 'genocide' marked|date=25 November 2005|access-date=27 May 2010}}</ref> د ۲۰۰۹ ز کال د جون په ۱۱مه، د روسیې ولسمشر دیمتري میدویدیف چرنومایردین په کییف کې د روسیې د سفیر په توګه له دندې ګوښه کړ او هغه یې د CIS غړو هیوادونو سره د اقتصادي همکاریو په برخه کې د ولسمشر سلاکار او ځانګړي استازی وټاکه. چرنومایردین اوکرایین ته په ښکاره ټکو وویل چې روسیه به له اوکراین څخه د دې شک په اړه چې اوکراین د طبیعي ګازو د ورکولو توان نلري، بخښنه ونه غواړي، او دا یې هم وویل چې روسیه غواړي اوکرایین ته د هغه ګاز لپاره پیسې ورکړي چې دا یې مصرفوي. او د اوکراین د دولت د حل په اړه د روسیې اندیښنه پرځای ده.<ref>{{cite news|url=http://www.unian.net/eng/news/news-301448.html|title=Russia warns it will hit back if Ukraine expels envoy – reports|publisher=[[Ukrainian Independent Information Agency]]|date=18 January 2009|access-date=21 February 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.itar-tass.com/eng/prnt.html?NewsID=14043153|title=No reason why Russia should apologize to Ukraine – Chernomyrdin|date=12 June 2009|location=[[Kyiv]]|publisher=[[ITAR-TASS]]|access-date=12 June 2009}}{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://en.rian.ru/world/20090611/155230948.html|title=Chernomyrdin dismissed as Russian ambassador to Ukraine|date=11 June 2009|location=Moscow|publisher=[[RIA Novosti]]|access-date=12 June 2009}}</ref> == اوږدې == چرنومایردین له اوږدې ناروغۍ وروسته د ۲۰۱۰ز کال د نومبر په ۳مه سهار مړ شو. چرنومیردین ته د نږدې کسانو لکه سندرغاړی لیو لیشینکو په وینا: «پخوانی لومړی وزیر اوه نیمې میاشتې مخکې د خپلې مېرمنې ویلنتینا د مړینې له امله په ژور خفګان اخته شوی و».<ref name="NYT2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/04/world/europe/04chernomyrdin.html|title=Viktor Chernomyrdin, Ex-Russian Premier, Dies|author1=Barry, Ellen|author2=Schwirtz, Michael|name-list-style=amp|date=3 November 2010|work=The New York Times|access-date=3 November 2010}}</ref><ref name="rbc2">[http://top.rbc.ru/society/03/11/2010/493021.shtml Chernomyrdin's funeral will be live broadcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402100550/http://top.rbc.ru/society/03/11/2010/493021.shtml|date=2 April 2015}} rbc.ru {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://news.mail.ru/society/4715958/ Chernomurdin couldn't cope with the death of his wife] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105220329/http://news.mail.ru/society/4715958|date=5 November 2010}} news.mail.ru {{in lang|ru}}</ref> چرنومایردین د ۲۰۱۰ز کال د نومبر په ۵مه نیټه د نوودیویچي په هدیره کې د خپلې میرمنې تر څنګ ښخ شو. د نومبر په۳مه د روسیې ولسمشر دیمیتري میدویدیف د روسیې له فدرالي تلویزیوني چینلونو څخه په ژوندۍ بڼه د چرنومیردین د جنازې ښودلو امر لاسلیک کړ. او د روسیې د ولسمشرۍ د ادارې مشر سرګي ناریشکین د جنازې د مراسمو څارنه کوله.<ref>{{cite web|url=http://en.rian.ru/russia/20101103/161194459.html|title=Former Russian PM Chernomyrdin to be buried in elite cemetery|date=3 November 2010|work=[[RIA Novosti]]|access-date=3 November 2010}}</ref> د ۲۰۱۰ز کال د نومبر په ۳مه د روسیې د ولسمشر دیمتري میدویدیف، د روسیې لومړي وزیر ولادیمیر پوتین، په روسیه کې د نورو دولتي شخصیتونو او د اوکراین د ولسمشر ویکتور یانوکوویچ لخوا د چرنومیردین په مړینه خواشیني څرګنده شوه. == سرچینې == 2inxwbth65hapw276x6ob9dylnqtrz2 0 60476 371163 367420 2026-11-08T18:06:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371163 wikitext text/x-wiki '''ترموډینامیک''' د فزیک یوه څانګه ده چې له حرارت، کار او تودوخې سره سروکار لري او له انرژۍ، انټروپي او د مادې او وړانګې له فزیکي خواصو سره یې اړیکې څېړي. د دغو کمیتونو چلند د ترموډینامیک د څلورو قوانینو له لارې کنترولېږي چې کمي تشرېحات د اندازه کولو وړ مایکروسکوپي فزیکي کمیتونو په کارولو سره وړاندې کوي، خو دا هم کېدای شي چې د احصایوي میخانیک له لارې د مایکروسکوپي اجزاوو پر بنسټ تشرېح شي. ترموډینامیک په ساینس او انجنیرۍ په ځانګړي ډول په فزیک، بیو کیمیا، فزیکي کیمیا او میخانیکي انجنیرۍ او نورو پېچلو برخو لکه هوا پوهنه کې د بېلابېلو موضوعاتو لپاره کارول کېږي. له تاریخي پلوه ترموډینامیک د بخار د لومړنیو ماشینونو د اغېزناکتیا ډېرولو ته د لېوالتیا په دلیل رامنځته شو، په ځانګړي ډول د فرانسوي فزیک‌پوه «نیکولاس لیونارډ ساډي کارنو» د څېړنو له لارې یې وده وکړه، ښاغلی نیکولاس په دې باور و چې د ماشین اغېزناکتیا هغه کیلي ده چې د ناپلیون په جګړو کې د فرانسې له بریالیتوب سره مرسته کولی شي. سکاټلنډي الاصله ایرلنډی فزیک‌پوه «لارډ کلوین» لومړنی کس و چې په ۱۸۵۴ کال کې یې د ترموډینامیک یو لنډ تعریف وکړ او ویې ویل: "ترموډینامیک د حرارت او هغو ځواکونو تر منځ د اړیکې موضوع ده چې د اجسامو د پیوستو برخو او د برېښنايي عامل او حرارت تر منځ عمل کوي."<ref>{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat|publisher=Poggendorff's Annalen der Physik, LXXIX (Dover Reprint)|year=1850|isbn=978-0-486-59065-3}}</ref><ref name="kelvin1854">{{cite book|title=Mathematical and Physical Papers|author=William Thomson, LL.D. D.C.L., F.R.S.|location=London, Cambridge|year=1882|volume=1|page=232|publisher=C.J. Clay, M.A. & Son, Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ&q=On+an+Absolute+Thermometric+Scale+Founded+on+Carnot%E2%80%99s+Theory&pg=PA100|access-date=2 November 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418220146/https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ&q=On+an+Absolute+Thermometric+Scale+Founded+on+Carnot%E2%80%99s+Theory&pg=PA100|url-status=live}}</ref> ترموډینامیک لومړی په حرارتي میخانیکي ماشینونو کې کارېده چې ډېر ژر د کیمیايي ترکیباتو او کیمیایي غبرګونونو څېړنې ته پراخ شو. کیمایي ترموډینامیک د کیمایي غبرګونونو په پروسه کې د انټروپي د رول ماهیت څېړي او د دغې څانګې له علم او پراختیا سره یې ډېره مرسته کړې ده. احصایوي ترموډینامیک له مایکروسکوپي چلند څخه د ذراتو د جمعي حرکت پر احصایوي وړاندوېینو تمرکز لري. په ۱۹۰۹ کال کې «کنسټانټین کاراټیوډوري» یوه بشپړه ریاضیکي تګلاره په یوه اکسیومي فورمول کې وړاندې کړه چې تر ډېره د هندسي ترموډینامیک په نامه یادېږي.<ref name="Gibbs 1876">{{cite book|author=Gibbs, Willard, J.|title=Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences|volume=III|pages=[https://archive.org/details/transactions03conn/page/108 108]–248, 343–524|year=1874–1878|url=https://archive.org/details/transactions03conn|publisher=New Haven}}</ref><ref name="Duhem 1886">Duhem, P.M.M. (1886). ''Le Potential Thermodynamique et ses Applications'', Hermann, Paris.</ref><ref name="Lewis Randall 1923">{{cite book|last1=Lewis|first1=Gilbert N.|last2=Randall|first2=Merle|title=Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances|url=https://archive.org/details/thermodynamicsfr00gnle|publisher=McGraw-Hill Book Co. Inc.|year=1923}}</ref><ref name="Guggenheim 1933">Guggenheim, E.A. (1933). ''Modern Thermodynamics by the Methods of J.W. Gibbs'', Methuen, London.</ref><ref name="Guggenheim 1949/1967">Guggenheim, E.A. (1949/1967). ''Thermodynamics. An Advanced Treatment for Chemists and Physicists'', 1st edition 1949, 5th edition 1967, North-Holland, Amsterdam.</ref><ref>{{cite book|author=Ilya Prigogine, I. & Defay, R., translated by D.H. Everett|title=Chemical Thermodynamics|year=1954|publisher=Longmans, Green & Co., London. Includes classical non-equilibrium thermodynamics.}}</ref><ref name="Fermi">{{cite book|title=Thermodynamics|author=Enrico Fermi|url=https://books.google.com/books?id=VEZ1ljsT3IwC&q=thermodynamics|isbn=978-0486603612|publisher=Courier Dover Publications|year=1956|page=ix|oclc=230763036|access-date=2 November 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418162402/https://books.google.com/books?id=VEZ1ljsT3IwC&q=thermodynamics|url-status=live}}</ref><ref name="Perrot">{{cite book|author=Perrot, Pierre|title=A to Z of Thermodynamics|url=https://archive.org/details/tozofthermodynam0000perr_o6t1|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-856552-9|oclc=123283342}}</ref><ref>{{cite book|author=Clark, John, O.E.|title=The Essential Dictionary of Science|url=https://archive.org/details/essentialdiction0000unse|publisher=Barnes & Noble Books|year=2004|isbn=978-0-7607-4616-5|oclc=58732844}}</ref> == پېژندنه == د هر ترموډینامیکي سیستم تشرېح د ترموډینامیک له څلورو قوانینو څخه کار اخلي چې اکسیومي بنسټ جوړوي. لومړی قانون وايي چې انرژي کولای شي د فزیکي سیستمونو تر منځ د حرارت، کار او ماده‌يي انتقال په توګه ولېږدي. دویم قانون د انټروپي په نامه د یوه داسې کمیت شتون تعریفوي چې لوری یا ډایرېکشن له ترموډینامیکي پلوه تشرېح کوي، یعنې دا چې یو سیستم تکامل کولی شي او د یوه سیستم ارام حالت کمي کولی شي او د هغه ګټور کار د کمي کولو لپاره کارېدای شي چې له یوه سیستم څخه یې استخراجولی شو.<ref>{{cite book|author=Dugdale, J.S.|title=Entropy and its Physical Meaning|url=https://archive.org/details/entropyitsphysic0000dugd|publisher=Taylor and Francis|year=1998|isbn=978-0-7484-0569-5|oclc=36457809}}</ref><ref>{{cite book|author=Van Ness, H.C.|title=Understanding Thermodynamics|publisher=Dover Publications, Inc.|year=1983|orig-year=1969|isbn=9780486632773|oclc=8846081|url-access=registration|url=https://archive.org/details/understandingthe00vann}}</ref> == تاریخچه == د یوې علمي څانګې په توګه د ترموډینامیک تاریخچه په ټولیز ډول له «اوټو وان ګوریکه» سره پیلېږي چې په ۱۶۵۰ کال کې یې په نړۍ کې د خلا لومړنی پمپ جوړ کړ او خلا یې د خپلو «ماګډبورګ نیمکرو» په مرسته وښوده. ګوریکه د ارسطو د هغې پخوانۍ فرضیې د ردولو لپاره چې ویلي یې وو "طبیعت له خلا څخه کرکه لري"، وهڅېد چې خلا رامنځته کړي. تر ګوریکه لږ وروسته انګرېزي الاصله ایرلنډي فزیک‌پوه او کیمیاپوه «رابرټ بویل» د ګوریکه پر طرحو خبر شو او په ۱۶۵۶ کال کې یې له انګرېز ساینس‌پوه «رابرټ هوک» سره په همغږۍ د هوا یو پمپ جوړ کړ. بویل او هوک د دغه پمپ په مرسته د فشار، تودوخې او حجم تر منځ پیوستون ته متوجه شول. د وخت په تېرېدو سره د بویل قانون پر فورمول بدل شو چې ښوده یې فشار او حجم له یو بل سره معکوسه اړیکه لري. وروسته په ۱۶۷۹ کال کې د دغو مفاهیمو پر بنسټ د بویل یوه همکار «ډنیس پاپین» یو بخار هضموونکی جوړ کړ چې یو سرپټی لوښی و او بخار یې تر هغه وخته محدوداوه چې لوړ فشار رامنځته شي.<ref>{{cite book|author=Partington, J.R.|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000part_q6h4|url-access=registration|publisher=Dover|year=1989|oclc=19353301|author-link=J. R. Partington}}</ref> د ترموډینامیک لومړنی درسي کتاب په ۱۸۵۹ کال کې «ویلیم رانکېن» ولیکه چې په «ګلاسکو پوهنتون» کې د میخانیکي او سېول انجنیرۍ د استاد او فزیک‌پوه په توګه روزل شوی و. د ترموډینامیک لومړی او دویم قانون په هم‌مهاله ډول په ۱۸۵۰مه لسیزه کې رامنځته شول چې تر ډېره د ویلیم رانکېن، روډولف کلازیوس او ویلیم ټامسون (لارډ کلوین) له اثارو څخه واخیستل شول. د احصایوي ترموډینامیک بنسټونه د جېمز کلارک مکسوېل، لوډویک بولټزمن، ماکس پلانک، روډولف کلازیوس او ویلارډ ګیبس په څېر فزیک‌پوهانو له‌خوا کېښودل شول. د ۱۸۷۳-۱۸۷۶ کلونو په جریان کې امریکايي فزیک‌پوه «جوزیا ویلارډ ګیبز» د درېیو مقالو ټولګه خپره کړه چې تر ټولو مشهوره یوه یې د نامتجانسو توکو د تعادل په اړه وه، په دې مقاله کې یې وښوده چې د کیمیايي غبرګون په څېر ترموډینامیکي پروسې څه ډول د ګرافیکي څېړنې په ډول تحلیلولی شو. د ترموډینامیکي سیستم انرژي، انټروپي، حجم، تودوخه او فشار په داسې ډول دي چې کولای شو مشخصه کړو چې ایا یوه پروسه په خپله رامنځته کېدای شي که نه. د دې تر څنګ «پیر دوهېم» هم په نولسمه پېړۍ کې د کیمیايي ترموډینامیک په اړه لیکل وکړل. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د «ګیلبرټ لوئیس»، «مرل رانډل» او «ګوګنهایم» په څېر کیمیاپوهانو د کیمیايي پروسو د تحلیلولو لپاره د ګیبس ریاضيکي مېتودونه وکارول.<ref>The Newcomen engine was improved from 1711 until Watt's work, making the efficiency comparison subject to qualification, but the increase from the 1865 version was on the order of 100%.</ref><ref name="Perrot2">{{cite book|author=Perrot, Pierre|title=A to Z of Thermodynamics|url=https://archive.org/details/tozofthermodynam0000perr_o6t1|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-856552-9|oclc=123283342}}</ref><ref>{{cite book|author=Gibbs, Willard|title=The Scientific Papers of J. Willard Gibbs, Volume One: Thermodynamics|publisher=Ox Bow Press|year=1993|isbn=978-0-918024-77-0|oclc=27974820}}</ref><ref name="Gibbs 18762">{{cite book|author=Gibbs, Willard, J.|title=Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences|volume=III|pages=[https://archive.org/details/transactions03conn/page/108 108]–248, 343–524|year=1874–1878|url=https://archive.org/details/transactions03conn|publisher=New Haven}}</ref><ref name="Duhem 18862">Duhem, P.M.M. (1886). ''Le Potential Thermodynamique et ses Applications'', Hermann, Paris.</ref><ref name="Lewis Randall 19232">{{cite book|last1=Lewis|first1=Gilbert N.|last2=Randall|first2=Merle|title=Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances|url=https://archive.org/details/thermodynamicsfr00gnle|publisher=McGraw-Hill Book Co. Inc.|year=1923}}</ref><ref name="Guggenheim 19332">Guggenheim, E.A. (1933). ''Modern Thermodynamics by the Methods of J.W. Gibbs'', Methuen, London.</ref><ref name="Guggenheim 1949/19672">Guggenheim, E.A. (1949/1967). ''Thermodynamics. An Advanced Treatment for Chemists and Physicists'', 1st edition 1949, 5th edition 1967, North-Holland, Amsterdam.</ref> == د ترموډینامیک څانګې == === احصایوي میخانیک === احصایوي میخانیک چې د احصایوي ترموډینامیک په نامه هم پېژندل کېږي، د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د اتومي او مالیکولي تیوریو په رامنځته کېدو سره را څرګند شو او کلاسیک ترموډینامیک یې د کوانټومي میخانیکي حالتونو په تشرېح کولو سره بشپړ کړ. دا برخه د هر اتوم او هر مالیکول مایکروسکوپي ځانګړنې  د توکو له هغو مایکروسکوپي ځانګړنو سره اړوندوي چې انسانانو ته د لیدو وړ نه دي؛ بالاخره کلاسیک ترموډینامیک د طبیعي احصایو، کلاسیک میخانیک او کوانټومي تیورۍ د پایلې په توګه په مایکروسکوپي کچه تشرېح کوي. === تعادلي ترموډینامیک === تعادلي ترموډینامیک په هغو سیستمونو یا اجسامو کې د مادې او انرژۍ د انتقال څېړنه ده چې د خپلو شاوخوا مرکزونو په مرسته د یوه ترموډینامیکي تعادل له حالت څخه بل حالت ته هدایت کېدای شي. د «ترموډینامیکي تعادل» اصطلاح د تعادل هغه حالت ښيي چې په هغه کې ټول مایکروسکوپي جریانونه صفر دي. د ډېرو ساده سیستمونو یا اجسامو متمرکز خواص متجانس دي او فشار یې پر پولو عمود دی. د تعادل په حالت کې د سیستم د بېلابېلو مایکروسکوپي برخو تر منځ هېڅ نامتعادل پتانشیل یا محرکه قوه نه‌شته. === غیر تعادلي ترموډینامیک === غیر تعادلي ترموډینامیک د ترموډینامیک یوه څانګه ده او پر هغو سیستمونو تمرکز کوي چې ترموډینامیکي تعادل نه‌لري. ډېری هغه سیستمونه چې په طبیعت کې موندل کېږی، په ترموډینامیکي تعادل کې نه دي، ځکه چې په ساکن حالت کې نه دي او په پیوسته او ناپیوسته ډول د مادې او انرژۍ په جریان کې ښکېل دي. د غیر تعادلي سیستمونو ترموډینامیکي څېړنه د تعادلي ترموډینامیک په نسبت لږ څه پراخو مفاهیمو ته اړتیا لري. ډېری طبیعي سیستمونه لا هم د پېژندل شویو مایکروسکوپي ترموډینامیکي مېتودونو تر محدودې پورته پاتې دي.<ref>{{Cite book|url=|title=Thermodynamics of Complex Systems: Principles and applications.|last=Pokrovskii|first=Vladimir|language=English|publisher=IOP Publishing, Bristol, UK.|year=2020|isbn=|pages=}}</ref> == سرچينې == eyuybvlmvexrbdw6jvqxduq54gc1o4i 0 60541 371023 278567 2026-11-08T16:10:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371023 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} پترو اولکسیویچ پروشنکو (زېږون ۲۶ ډسمبر ز کال) اوکراینی سوداګر او سیاستوال دی چې له ۲۰۱۴ زکال څخه یې تر ۲۰۱۹ زکال پورې د اوکراین د پنځم ولسمشر په توګه خدمت وکړ. پروشنکو له ۲۰۰۹ څخه ۲۰۱۰ زکال پورې د اوکراین د بهرنیو چارو د وزیر او په ۲۰۱۲ زکال یې د سوداګرۍ او اقتصادي پراختیا د وزیر په توګه دنده ترسره کړې. له ۲۰۰۷ زکال څخه تر ۲۰۱۲ زکال پورې هغه د اوکراین د ملي بانک د شورا مشري هم پر غاړه لرله. هغه د ۲۰۱۴ زکال د مۍ د ۲۵ نیټې په ولسمشریزو ټاکنو کې د ۵۴.۷٪ رایو په خپلولو سره د ټاکنو په لومړي پړاو کې په اکثریث ټاکنې وګټلې او دویم پړاو ته د ټاکنو له تلو یې مخه ونیوله. پروشنکو د خپلې ولسمشرۍ پر مهال، هېواد د روسیې – اوکراین د جګړې د لومړي پړاو پر لور هدایت کړ او یاغي ځواکونه یې د دونباس سیمې ته وشړل. هغه له اروپايي اتحادیې سره د یوځای کېدو بهیر د اروپايي اتحادیې – اوکراین د هوکړې په لاسلیکولو پیل کړ. د پروشنکو داخلي سیاست اوکرایني ژبه، ملت پالنه، په پراخه کچه کپیټلېزم، د کمونېزم له منځه وړل او او اداري غیرمتمرکزیت دود کړل. په ۲۰۱۸ زکال کې پروشنکو د اوکراین د خپلواکې ارتدوکس کلیسا له جوړېدو سره مرسته وکړه او اوکرایني کلیساوې یې د مسکو له پاتریاسالارۍ (اغېز) لرې کړې. د هغه ولسمشري په دریو ټکو کې راغونډېده چې هم یې ملاتړو او هم یې مخالفینو ترې ګټنه کوله: پوځ، ژبه، ایمان (اوکرایني کې: ''armiia, mova, vira'' ).<ref>{{cite web|author=Nathan Hodge|url=https://www.cnn.com/2019/03/30/europe/ukraine-elections-putin-intl/index.html|title=Ukraine election: Country's president is running against - Vladimir Putin|publisher=CNN|date=2019-03-31|access-date=2022-02-16}}</ref> پروشنکو د خپلې دویمې دورې لپاره د ۲۰۱۹ زکال د ولسمشریزو ټاکنو په دویم پړاو کې د ۲۴،۵٪ رایو په خپلولو؛ له خپل سیال ولادمیر زیلنسکي څخه ماته وخوړه. په ټولنه کې د کارپوهانو ترمنځ هېح داسې یو واقعي واحد نظر شتون نه درلود چې ولې پروشنکو ماته وخوړه؛ بېلابېلو نظریاتو شتون درلود چې د هغه د ولسمشرۍ پر مهال؛ د ملت پالنې تشدید، د فساد په له منځه وړو کې پاتې راتلل، د روسي ژب ویونکو سیمو نه په پام کې نیول او همدارنګه د لویدیځ پلوه سیاستوالو لکه اندری سادووی او د ګرجستان د پخواني ولسمشر میخایل ساکاشویلي (چې وروسته له اوکراین وویستل شو) سره د هغه ستونزې او د روسیې د ملاتړي وکتور مدودچوک رامخته کېدل په کې شاملېدل.  د آزادې اروپا راډیو یا راډیو آزادي او د فساد ضد فعال دنیس بیهوس پروشنکو او مدودچوک دواړه له یوبل سره «په مخفیانه چارو» تورن کړل.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/how-volodymyr-zelenskiy-beat-petro-poroshenko-in-ukraine/a-48437457|title=How Volodymyr Zelenskiy beat Petro Poroshenko in Ukraine &#124; Europe &#124; News and current affairs from around the continent|publisher=Deutsche Welle|date=2019-04-22|access-date=2022-02-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/why-poroshenko-lost/|title=Why Poroshenko lost|publisher=Atlantic Council|date=2019-04-23|access-date=2022-02-16}}</ref><ref name="chagaev-isaac-bout">{{cite web|url=https://boxrec.com/en/event/161146/305083|title=Event: Ruslan Chagaev vs. Chris Isaac|access-date=17 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/sadoviy-zvinuvativ-poroshenka-v-tisku-novini-ukrajini-50142657.html|title=«Петро Олексійович вирішив, що можна нас нагинати». Садовий заявив про прямий тиск Порошенка в роки його президентства|access-date=2 February 2022|language=Ukrainian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/михаил-саакашвили-в-моем-конфликте-с-порошенко-нет-ничего-личного/a-42319554|title=Михаил Саакашвили: В моем конфликте с Порошенко нет ничего личного|access-date=2 February 2022|language=Russian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.volynnews.com/news/all/zmova-chomu-dlia-poroshenka-vazhlyve-povernennia-medvedchuka/|title=ЗМОВА: ЧОМУ ДЛЯ ПОРОШЕНКА ВАЖЛИВЕ ПОВЕРНЕННЯ МЕДВЕДЧУКА|access-date=2 February 2022|language=Ukrainian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/schemes/29615621.html|title=Порошенко та Медведчук. Спільники? (розслідування)|access-date=2 February 2022|language=Ukrainian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-57434553|title=Бігус, Медведчук і Порошенко: про що плівки Bihus.Info|newspaper=BBC News Україна|access-date=2 February 2022|language=Ukrainian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hromadske.ua/posts/medvedchuk-ye-revanshu-nema-yak-kum-putina-povertayetsya-do-vladi|title=Медведчук є, реваншу нема — як кум Путіна повертається до влади|access-date=2 February 2022|language=Ukrainian}}</ref> پروشنکو اوس مهال د ورخونا راډا (Verkhovna Rada) یا د اوکراین د پارلمان ولسي مرستیال او د اروپايي همبستګۍ د ګوند مشر دی. له دولت بهر، پروشنکو یو مخکښ اوکرایني الیګارش (پانګوال) دی چې له خپل کار او کسب څخه پریمانه عواید ترلاسه کوي. د هغه تر ټولو پېژندل شوي سوداګریز برنډونه روشن (Roshen) چې د ۲۰۲۱ ز کال په نومبر میاشت کې یې د هغو د پلورلو تر مهاله هغه ته د «چاکلېټو د پاچا» مستعار نوم ګټلی و؛ او د ''5 kanal'' کانال په نوم خبري تلویزیوني چینل دی. <ref>{{Cite news|date=2021-05-21|title=Zelensky v oligarchs: Ukraine president targets super-rich|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57198736|access-date=2021-12-18}}</ref> == لومړۍ سیاسي چارې == پروشنکو د لومړي ځل لپاره په ۱۹۹۸ زکال کې د اوکراین له ۱۲ مې ټاکنیزې حوزې څخه د اوکراین د پارلمان (ورخونا راډا) چوکۍ وګټله. هغه په پیل کې د اوکراین د متحد سوسیال دیموکراتیک ګوند (SDPU) غړی و، هغه ګوند چې د ویکتور مدودچوک له خوا اداره کېده او د وخت ولسمشر لیونډ کوچما ته ژمن و. پروشنکو په ۲۰۰۰ زکال کې ګوند خوشي کړی، څو یوه خپلواکه مرکزي کیڼ اړخه څانګه رامنځته او وروسته ترې ګوند جوړ کړي چې نوم یې هم پرې د اوکراین د یووالي ګوند (Party of Ukraine's Solidarity) کېښود. په ۲۰۰۱ زکال کې پروشنکو د سیمه ئیز ګوند (Party of Regions) په جوړولو کې چې کوچما ته ژمن و اساسي رول درلود، د اوکراین د یووالي ګوند هم له سیمه يیز ګوند سره یوځای شو او پرشنکو خپل نوی ګوند په ورته نامه یعنې د یووالي ګوند په نوم رامنځته کړ.<ref>{{cite web|url=https://vinbazar.com/news/nshe/mati-ta-starshii-brat-petra-porosa-trokhi-sa-na-nevidomi-storinki-biografiyi|script-title=uk:Матір та старший брат Петра Порошенка – білі плями біографії майбутнього Президента|language=uk|date=5 June 2014|publisher=Vinbazar|access-date=9 November 2017|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214235412/https://vinbazar.com/news/nshe/mati-ta-starshii-brat-petra-porosa-trokhi-sa-na-nevidomi-storinki-biografiyi|url-status=live}}</ref><ref name="7255862Poroshenkofather">{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/16/7255862/ Poroshenko's father died] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214235421/https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/16/7255862/|date=14 February 2021}}, [[Ukrayinska Pravda]] (16 June 2020)</ref><ref name="KPp71016">[https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/540626.html All In The Family: The Sequel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129115129/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/540626.html|date=29 November 2016}}, [[Kyiv Post]] (7 October 2016)</ref><ref>{{cite web|author=Marcin Kosienkowski|url=https://www.academia.edu/1918412|title=Continuity and Change in Transnistria's Foreign Policy after the 2011 Presidential Elections|publisher=[[Academia.edu]]|date=2012|page=38|access-date=2 December 2017|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214235430/https://www.academia.edu/1918412/Continuity_and_Change_in_Transnistria_s_Foreign_Policy_after_the_2011_Presidential_Elections|url-status=live}}</ref><ref name="PoroWP2">{{cite news|url=http://www.pravda.com.ua/rus/articles/2014/06/6/7028205/view_print/|script-title=uk:Петро Порошенко виходить на роботу|trans-title=Poroshenko goes to work|work=[[Ukrayinska Pravda]]|date=6 June 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230000/http://www.pravda.com.ua/rus/articles/2014/06/6/7028205/view_print/|archive-date=3 March 2016|language=uk}}</ref><ref name="TKSolPor">{{cite web|author-link1=Taras Kuzio|author1=Kuzio, Taras|author2=Frishberg, Alex|url=http://www.taraskuzio.net/legal_files/Frishberg_Feb.08.pdf|title=Ukrainian Political Update|date=21 February 2008|work=Frishberg & Partners, Attorneys at Law|page=22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303173602/http://www.taraskuzio.net/legal_files/Frishberg_Feb.08.pdf|archive-date=3 March 2016}}</ref><ref name="Poroshenko family">{{cite web|author1=Tadeusz A. Olszański|author2=Agata Wierzbowska-Miazga|url=http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2014-05-28/poroshenko-president-ukraine|title=Poroshenko, President of Ukraine|publisher=OSW, Poland|date=28 May 2014|access-date=10 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308061143/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2014-05-28/poroshenko-president-ukraine|archive-date=8 March 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.gandul.ro/international/petro-porosenko-vorbeste-in-limba-romana-13462563|title=Petro Poroșenko VORBEȘTE în LIMBA ROMÂNĂ|first=Silviu|last=Bănilă|newspaper=[[Gândul]]|date=26 October 2014|language=ro}}</ref> == ولسمشري == هغه مهال چې د ټاکنو د ورځې پر ماښام (۲۵ مۍ ۲۰۱۴ زکال) معلومه شوه چې ده ټاکنې ګتلې دي؛ اعلان یې وکړ چې د ولسمشرۍ پر مهال لومړی سفر به یې دونباس ته وي، چېرې چې روسیې پلوه وسله والو یاغیانو د دونتسک د خلکو او د لوهانسک د خلکو د جلا جمهوریتونو اعلان کړی و او د سیمې یو شمېر برخې یې هم تر ولکې لاندې راوستې وې. پروشنکو ژمنه وکړه چې د اوکراین دولتي ځواکونه باید دغو وسله والو یاغیتوبونو ته د پای ټکی کېږدي. ده زیاته کړه: «د ترهګرۍ ضد دغه عملیات نه شي کولای او نه باید هم دوه یا درې میاشتې دوام وکړي. دا مسئله باید په څو ساعتونو کې حل کړي.»<ref name="HP">{{cite news|date=25 May 2014|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304811904579583413180447156|title=Poroshenko Declares Victory in Ukraine Presidential Election|newspaper=The Wall Street Journal|access-date=29 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528033721/http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304811904579583413180447156|archive-date=28 May 2014}}</ref><ref name="Ukraine crisis timeline BBC">{{cite news|title=Ukraine crisis timeline|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275|work=BBC News|access-date=29 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530112656/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="G26514P">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/26/poroshenko-peace-donetsk-airport-air-strike-separatists|title=Poroshenko promises calm 'in hours' amid battle to control Donetsk airport|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 May 2014|access-date=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529072943/http://www.theguardian.com/world/2014/may/26/poroshenko-peace-donetsk-airport-air-strike-separatists|archive-date=29 May 2014|url-status=dead}}</ref> هغه د روسیې ملاتړي وسله وال یاغیان له سومالیايي سمندري غلو سره ورته وبلل. پروشنکو همدارنګه د نړیوالو منځګړو په شتون سره له روسیې سره د مذاکرې غوښتنه وکړه. روسیې د دغې غوښتنې په ځواب کې وویل چې له اوکراین سره په دوه اړخیزه اړیکو کې هېڅ منځګړي ته اړتیا نه شته. د ټاکل شوي ولسمشر په توګه پروشنکو ژمنه وکړه چې د ۲۰۱۴ زکال په مارچ میاشت کې روسیې ته الحاق شوې کریمه به بېرته د اوکراین برخه وګرځوي. هغه همدارنګه ژمنه وکړه چې نوې پارلماني ټاکنې به په ۲۰۱۴ زکال کې ترسره کړي. <ref>{{cite news|date=25 May 2014|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/ukrainians-head-to-the-polls-to-elect-a-new-president-except-in-the-restive-east/2014/05/25/2680fad4-e9f7-4118-923e-852b01351b39_story.html|title=In Ukrainian election, chocolate tycoon Poroshenko claims victory|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904072819/http://www.washingtonpost.com/world/ukrainians-head-to-the-polls-to-elect-a-new-president-except-in-the-restive-east/2014/05/25/2680fad4-e9f7-4118-923e-852b01351b39_story.html|archive-date=4 September 2014}}</ref><ref name="Ukraine crisis timeline BBC2">{{cite news|title=Ukraine crisis timeline|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275|work=BBC News|access-date=29 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530112656/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="EU & Ukraine 17 April 2014 FACT SHEET">{{cite web|url=http://eeas.europa.eu/statements/docs/2014/140417_03_en.pdf|title=EU & Ukraine 17 April 2014 FACT SHEET|publisher=[[European External Action Service]]|date=17 April 2014|access-date=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514174415/http://eeas.europa.eu/statements/docs/2014/140417_03_en.pdf|archive-date=14 May 2014|url-status=dead}}</ref> === بهرنۍ پالیسي === ==== متحده ایالات ==== د ۲۰۱۵ زکال د ډسمبر په ۷ مه نېټه پروشنکو او د متحده ایالاتو مرستیال ولسمشر جوبایډن په کیف کې د اوکراین او امریکا د همکاریو په اړه سره ولیدل. هغه د ۲۰۱۷ زکال په جون میاشت کې له امریکايي ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره هم ولیدل؛ بي بي سي په درواغو هغه تورن کړ چې د ټرمپ وکیل مایکل کوهن ته یې۰۰۰ ۴۰۰ یا ۶۰۰۰۰۰ امریکايي ډالر ورکړي څو دغه لیدنه برابره کړي. په پایله کې بي بي سي اړ شوه څو څرګنده کړې چي ادعا یې ناسمه وه، له پروشنکو یې بخښنه وغوښته، له خپلې ویب پاڼې یې یاده مقاله لرې کړه، قانوني تاوان یې ورکړ او د پروشنکو ځایګي ته یې د اړولي زیان تاوان هم ورکړ. <ref>{{cite web|url=http://nv.ua/ukr/ukraine/politics/zustrich-poroshenka-i-bajdena-osnovni-pidsumki-84433.html|title=Meeting Poroshenko and Biden: main results|publisher=nv.ua|date=8 December 2015|access-date=8 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151209032739/http://nv.ua/ukr/ukraine/politics/zustrich-poroshenka-i-bajdena-osnovni-pidsumki-84433.html|archive-date=9 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-44215656|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110191349/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-44215656|url-status=dead|archive-date=10 January 2019|title=Ukraine 'paid Trump lawyer for talks'|first=Paul|last=Wood|date=23 May 2018|access-date=26 November 2018|via=www.bbc.com}}</ref><ref>{{cite news|last1=Paul Wood|title=Trump lawyer 'paid by Ukraine' to arrange White House talks|url=http://www.bbc.com/news/world-us-canada-44215656|access-date=29 March 2019|work=BBC|date=23 May 2018|archive-url=https://archive.today/20180524044242/http://www.bbc.com/news/world-us-canada-44215656|archive-date=24 May 2018|quote=Donald Trump's personal lawyer, Michael Cohen, received a secret payment of at least $400,000 (£300,000) to fix talks between the Ukrainian president and President Trump|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=BBC pays damages to Ukraine President Petro Poroshenko over report|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-47719166|access-date=29 March 2019|work=BBC|date=28 March 2019|quote="We apologise to Mr Poroshenko for any distress caused and have agreed to pay him damages, legal costs and have participated in a joint statement in open court," the broadcaster said.}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/bbc-ukraine-poroshenko-trump-michael-cohen-defamation-a8844061.html|title=BBC to pay 'substantial' damages to Ukrainian president over false allegations he authorised corrupt payment to meet Trump|date=2 March 2019|website=The Independent|language=en|access-date=6 June 2019|quote=Jane Phillips, counsel for the BBC, said: 'The BBC is happy to acknowledge that these claims about the claimant are completely untrue, and it is here, through me, to apologise to the claimant for any distress and embarrassment caused to him by the article and the broadcast'.}}</ref> ==== روسیه ==== د ۲۰۱۴ زکال په جون میاشت کې پروشنکو له روسیې سره هر ډول پوځي همکارۍ منع اعلان کړې. پروشنکو د اروپايي شورا په پارلماني ناسته کې د ۲۰۱۴ زکال د جون په ۲۶ مه څرګنده کړه چې له روسیې سره د دوه اړخیزو اړیکو عادي کول تر هغه مهاله شوني نه دي تر هغه چې روسیه د کریمه یو اړخیز الحاق لغو کړي او د هغو واک بېرته اوکراین ته وه نه سپاري. <ref>{{cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/06/16/7029263/|script-title=uk:Порошенко заборонив будь-яку співпрацю з Росією у військовій сфері|trans-title=Poroshenko forbade any cooperation with Russia in the military sphere|newspaper=[[Ukrayinska Pravda]]|date=16 June 2014|access-date=16 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140617023142/http://www.pravda.com.ua/news/2014/06/16/7029263/|archive-date=17 June 2014|language=uk|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/211091.html|title=Ukraine cannot normalize relations with Russia without return of Crimea, says Poroshenko|agency=[[Interfax-Ukraine]]|date=26 June 2014|access-date=26 June 2014|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627221848/http://en.interfax.com.ua/news/general/211091.html|url-status=dead}}</ref> د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګی لاوروف د ختیځ اوکراین لپاره د پروشنکو د ۲۰۱۴ زکال د جون میاشتې د سولې پلان په اړه وویل «دا د ضرب الاجل/الټیماټوم په څېر دی». <ref name="Plan B">{{cite news|url=http://www.aljazeerah.info/News/2014/June/22%20n/Poroshenko%20Warns%20of%20Detailed%20Plan%20B%20If%20Ukraine%20Ceasefire%20Fails,%20Gets%20Limited%20Support%20from%20Putin,%20June%2022,%202014.htm|title=Poroshenko warns of 'detailed Plan B' if Ukraine ceasefire fails|publisher=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2014|url-status=live|archive-date=1 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701211805/http://www.aljazeerah.info/News/2014/June/22%20n/Poroshenko%20Warns%20of%20Detailed%20Plan%20B%20If%20Ukraine%20Ceasefire%20Fails%2C%20Gets%20Limited%20Support%20from%20Putin%2C%20June%2022%2C%202014.htm}}</ref> د ۲۰۱۴ زکال د اګست په ۲۶ مه نېټه پروشنکو د روسیې له ولسمشر ولادمیر پوتین سره په منسک کې ولیدل او پوتین له اوکراین وغوښتل خپل بریدونه راکم کړي. پروشنکو په ځواب کې له روسیې وغوښتل چې یاغیانو ته د وسلو لېږل ودروي. هغه وویل چې هېواد یې د یو سیاسي جوړجاړي غوښتنه لري او ژمنه یې وکړه چې په ختیځ اوکراین کې به د روسي ژب ویونکو وګړو ګټې هم په پام کې ونیسي. <ref name="PutinPoroshenko">{{cite news|title=Eastern Ukraine tensions figure in Putin and Poroshenko talks|url=http://www.moscownews.net/index.php/sid/225119533|date=26 August 2014|access-date=28 August 2014|publisher=Moscow News|url-status=dead|archive-date=3 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903063542/http://www.moscownews.net/index.php/sid/225119533}}</ref> ==== اروپايي اتحادیه ==== اروپايي اتحادیې او اوکراین د اوکراین-اروپايي اتحادیې د یووالي د هوکړې اقتصادي برخه د ۲۰۱۴ زکال د جون په ۲۷ مه لاسلیک کړه. پروشنکو څرګنده کړه چې دغه ورځ «د اوکراین لپاره په ۱۹۹۱ زکال کې د خپلواکۍ ورځې وروسته تر ټولو تاریخي ورځ ده» او هغه یې د «باور او نه ماتېدو د نښې په توګه» توصیف کړه. هغه دغه لاسلیک په اروپايي اتحادیه کې د اوکراین د غړیتوب پیلامه بلله. <ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645|title=EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova|work=BBC News|date=27 June 2014|access-date=27 June 2014|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627210422/http://www.bbc.com/news/world-europe-28052645|url-status=live}}</ref> ==== ناټو ==== د ۲۰۱۴ زکال د نومبر په ۲۷ مه پروشنکو د نوي پارلمان په افتتاحیه غونډه کې د خپلې وینا پر مهال وویل:  «موږپرېکړه کړې چې له ناټو سره د یوځای کېدو بهیر پیل کړو» له دې امله چې «په ۲۰۱۰ زکال کې د اوکراین د بې پلویتوب اعلان نه شي کولای زموږ امنیت او ملي حاکمیت تضمین کړي». د اوکراین پارلمان د ۲۰۱۴ زکال د ډسمبر په ۲۳مه نېټه د ۳۰۳ موافقو او ۸ مخالفو رایو په ورکولو سره د ۲۰۱۰ زکال د اوکراین د بې پلویتوب پریکړه لیک د پروشنکو له خوا د نوي وړاندې شوي پرېکړه لیک له مخې لغو کړ. <ref>[https://www.nytimes.com/2014/11/28/world/europe/a-tilt-toward-nato-in-ukraine-as-parliament-meets.html?action=click&contentCollection=Europe&module=RelatedCoverage&region=Marginalia&pgtype=article A Tilt Toward NATO in Ukraine as Parliament Meets] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322074839/https://www.nytimes.com/2014/11/28/world/europe/a-tilt-toward-nato-in-ukraine-as-parliament-meets.html?action=click&contentCollection=Europe&module=RelatedCoverage&region=Marginalia&pgtype=article|date=22 March 2017}}, [[The Wall Street Journal]] (27 November 2014)</ref><ref name="result of Russia PP">{{cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/241388.html|title=Ukraine has no alternative to Euro-Atlantic integration – Poroshenko|work=[[Interfax-Ukraine]]|date=23 December 2014|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060210/http://en.interfax.com.ua/news/general/241388.html|archive-date=4 March 2016}}{{cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/241359.html|title=Ukraine abolishes its non-aligned status – law|work=Interfax-Ukraine|date=23 December 2014|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224003612/http://en.interfax.com.ua/news/general/241359.html|archive-date=24 December 2014}}{{cite news|url=http://www.euronews.com/2014/12/23/ukraine-s-complicated-path-to-nato-membership/|title=Ukraine's complicated path to NATO membership|work=[[Euronews]]|date=23 December 2014|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070543/http://www.euronews.com/2014/12/23/ukraine-s-complicated-path-to-nato-membership/|archive-date=4 March 2016}}{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/12/24/world/europe/ukraine-parliament-nato-vote.html?_r=2|title=Ukraine Takes Step Toward Joining NATO|work=[[New York Times]]|date=23 December 2014|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322075205/https://www.nytimes.com/2014/12/24/world/europe/ukraine-parliament-nato-vote.html?_r=2|archive-date=22 March 2017}}{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-ends-nonaligned-status-earning-quick-rebuke-from-russia-1419339226|title=Ukraine Ends 'Nonaligned' Status, Earning Quick Rebuke From Russia|work=[[The Wall Street journal]]|date=23 December 2014|access-date=30 March 2016|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222433/http://www.wsj.com/articles/ukraine-ends-nonaligned-status-earning-quick-rebuke-from-russia-1419339226|archive-date=4 March 2016}}</ref> د ۲۰۱۴ زکال په ډسمبر میاشت کې هغه ژمنه وکړه چې له ناټو سره به د یوځای کېدو په موخه ټول پوښتنه ترسره کړي. د ۲۰۱۵ زکال د سپټمبر په ۲۲ مه هغه ادعا وکړه چې د «روسیې تهاجمي چارې» د ناټو پراختیا ته اړتیا ثابتوي او د ناټو سره د یوځای کېدو په موخه ټول پوښتنه به «د ناټو د غړیتوب لپاره د هغو په ټولو شرایطو باندې له برابرېدو او په هېواد کې د اصلاحاتو له رامنځته کولو» وروسته ترسره کړي.<ref>{{cite news|url=http://www.euronews.com/2014/12/30/new-year-new-hope-as-ukraine-paves-way-for-nato-membership/|title=New Year, new hope as Ukraine paves way for NATO membership|work=[[Euronews]]|date=30 December 2014|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075515/http://www.euronews.com/2014/12/30/new-year-new-hope-as-ukraine-paves-way-for-nato-membership/|archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/291713.html|title=Russia's actions prove need for NATO expansion – Poroshenko|work=Interfax-Ukraine|date=22 September 2015|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408080426/http://en.interfax.com.ua/news/general/291713.html|archive-date=8 April 2016}}{{cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/291691.html|title=Decision on referendum regarding Ukraine's membership in NATO to be made after reforms – Poroshenko|work=Interfax-Ukraine|date=22 September 2015|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408100326/http://en.interfax.com.ua/news/general/291691.html|archive-date=8 April 2016}}{{cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/291686.html|title=Ukraine-NATO cooperation is crucially important for global security due to Russian aggression – Poroshenko|work=Interfax-Ukraine|date=22 September 2015|access-date=30 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408105433/http://en.interfax.com.ua/news/general/291686.html|archive-date=8 April 2016}}</ref><ref name="AJ2217B">[http://www.aljazeera.com/news/2017/02/nato-calls-russia-stop-violence-ukraine-170202054257166.html NATO calls on Russia to stop violence in Ukraine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224221639/http://www.aljazeera.com/news/2017/02/nato-calls-russia-stop-violence-ukraine-170202054257166.html|date=24 February 2017}}, [[Al Jazeera]] (2 February 2017)</ref> == سرچينې == 3nwgwk8uvp6ntepnffx2j1y3zdx5j46 0 60549 371173 278632 2026-11-08T18:11:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371173 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} امیلیانو زاپاتا سالازار (۸ اګست ۱۸۷۹ – ۱۰ اپرېل ۱۹۱۹ زکال) مکسیکويي انقلابي و. هغه د ۱۹۱۰ زکال څخه تر ۱۹۲۰ زکال پورې د مکسیکو د انقلاب یو له مخکښو څېرو، د مکسیکو د مورلوس ایالت د خلکو د انقلاب اصلي رهبر او د زاپاتیسمو په نامه کرنیز خوځښت الهام بخښونکی و. زاپاتا د مورلوس ایالت په Anenecuilco کلیوالي سیمه کې داسې مهال وزېږېد چې د بزګرانو ټولنې د هغو ځمکو لرونکو د کوچنیو طبقو د پر مخ په زیاتېدوني ډول فشار سره مخ وې چې د دیکتاتور پورفیریو دیاز (له ۱۸۷۷- ۱۸۸۰ او له ۱۸۸۴- ۱۹۱۱ زکال پورې ولسمشر و) په ملاتړ یې ځمکه او د اوبو سرچینې د نیشکر (ګنیو) د تولید په موخه په انحصار کې لرلې. په پیل کې زاپاتا د دیاز او هسندادو ځمکې لرونکو پر وړاندې سیاسي خوځښتونو کې ونډه واخیسته، خو هغه مهال چې د ۱۹۱۰ زکال انقلاب پیل شو، په مورلوس کې د بزګرانو په مرکزي رهبر واوښت. هغه د یو شمېر نورو بزګرو رهبرانو په همکارۍ د سوېل آزادي غوښتونکی پوځ رامنځته او ډېر ژر د هغو رهبر شو. د زاپاتا ځواکونو په کواتلا جګړه کې (مۍ ۱۹۱۱ زکال) فدرال ځواکونو ته په ماتې ورکولو سره د دیاز د واکمنۍ په سقوط کې ونډه لرله، خو هغه مهال چې د انقلاب رهبر فرانسیسکو مادرو ولسمشر شو، د زاپاتایانو رول یې رد کړ او هغوی یې د یوه ساده لارنیونکو په توګه وغندل. د ۱۹۱۱ زکال په نومبر میاشت کې زاپاتا ایالا پلان وړاندې کړ، چې د ځمکې په برخه کې د جدي اصلاحاتو او بزګرانو ته یې بیاځلي د هغو د ویش غوښتنه کوله. مادرو په مورلوس کې د زاپاتایانو د ځپلو او له منځه وړو په موخه فدرال ځواکونه ولېږل.مادرو د سوزېدلې ځمکې له سیاست کار واخیست، کلي یې وسوزول او د هغوی اوسېدونکي یې په زور ترې وویستل، ډېری نارینه یې پوځ ته ترې راوستل او ډېری نور یې د مکسیکو په سویل کې د اجباري کار کمپونو ته ولېږل. دغو چارو د بزګرانو ترمنځ د زاپاتا ځایګی لا پیاوړی کړ او زاپاتا وتوانېد د ویکټوریانو هئورتا په مشرۍ د مادرو ځواکونه له مورلوس وباسي. د ۱۹۱۳ زکال په فبروري میاشت کې د مادرو پر خلاف کودتاه کې هئورتا د مکسیکو واک په لاس کې واخیست، خو په شمالي مکسیکو کې د ونوستاینو کارانزا، الورا اوبرګون او فرانسیسکو «پانچو» ویلا په مشری محافظه کارو ځواکونو د زاپاتا د ځواکونو په ملاتړ هغه د ۱۹۱۴ زکال په جولای میاشت کې له واکه لرې کړ. زاپاتا هغه اداره چې کارانزا یې د انقلابي خوځښت رهبر معرفي کاوه په رسمیت وه نه پېژنده او په خپل ایالا پلان کلک ودرېد. په هئورتا باندې د انقلابیونو له بریا وروسته دوی هڅه وکړه په اګواسکالینتس کنوانسیون کې (د ۱۹۱۴ زکال له اکتوبر څخه تر نومبر پورې) د بریالیو ځواکونو اړیکې جوړې کړي. زاپاتا او ویلا له کارنزا سره خلاف شول او مکسیکو د بریالیو کسانو ترمنځ د کورنۍ جګړې په ډګر واوښته. زاپاتا چې له ویلا سره له اتحاد څخه ناهیلی شوی و، خپله انرژي یې په مورلوس کې (چې تر واکمنۍ لاندې یې و) د ټولنې په بیارغونې ولګوله او د ایالا پلان له مخې یې ځمکني اصلاحات رامنځته کړل. هغه مهال چې کارنزا خپل ځواک ثابت کړ او په ۱۹۱۵ زکال کې یې ویلا ته ماته ورکړه، زاپاتا د کارنچیستایانو (د کارنزا ملاتړي وو) پر وړاندې چریکي جګړه پیل کړه؛ هغوی هم په غبرګون کې په مورلوس برید وکړ او یوځل بیا یې د زاپیستا یاغیانو د شړلو په موخه د سوزیدلې ځمکې له سیاست کار واخیست. زاپاتا یوځل بیا مورلوس په ۱۹۱۷ زکال کې ونیو او د کارنزا د ځواکونو پر وړاندې یې ګڼ شمېر ایالتونه له ځان سره تر هغه مهاله وساتل کله چې د ۱۹۱۹ زکال په اپرېل میاشت کې په یو کمین کې ووژل شو. په ۱۹۱۷ زکال کې د مکسیکو د اساسي قانون ۲۷ مه ماده د زاپاتا کرنیزو غوښتونو ته د ځواب ویلو په موخه تدوین شوه.<ref>{{Cite journal|last=Centeno|first=Ramón I.|date=2018|title=Zapata reactivado: Una visión žižekiana del Centenario de la Constitución|journal=Mexican Studies/Estudios Mexicanos|language=en|volume=34|issue=1|pages=36–62|doi=10.1525/msem.2018.34.1.36|url=https://muse.jhu.edu/article/737687}}</ref> د هغه له مړینې وروسته زاپتیستا جنرالان د کارنزا پر وړاندې له اوبریګون سره یوځای شول او په ۱۹۲۰ زکال کې یې له واک څخه د هغه په راپرځولو کې مرسته وکړه. د کارنزا له سقوط وروسته په ۱۹۲۰ زکال کې زاپتیستان وتوانېدل د مورلوس په حکومت کې پیاوړې څوکۍ ترلاسه کړي. دوی ډېری هغه ځمکني اصلاحات چې زاپاتا په پام کې لرل په مورلوس کې اجرا کړل. زاپاتا د یوې بېلګې په توګه په مکسیکو کې پاتې شوی چې هم د ملت پالنې د سمبول او هم د نوي زاپتیستا خوځښت د سمبول په توګه یادول کېږي. == له انقلاب مخکې کلونه == ایمیلیانو زاپاتا د مورلوس د آننکویلکو سیمې د ګابریل زاپاتا او کلئوفاس جرترودیز سالازار په مخکښه سیمه ئیزه کورنۍ کې وزېږېد. د امیلیانو پالونکی پلار د یو سیمه یئز لوی باغ مدیر او پالونکې مور یې هم د دغه مدیر مېرمن وه. په ډېر امکان سره د زاپاتا کورنۍ مستیزو وه، هغه مکسیکویان چې دواړه هسپانوي او ناهوا اجداد لري. ایمیلیانو د خپلو کورنۍ له لسو ماشومانو نهم و؛ هغه شپږ خویندې: سلسا، رامونا، ماریا د ژسوس، ماریا د لا لوز، جویتا او ماتیلد او همدارنګه درې وروڼه د پدرو، اوفمیو زاپاتا او لورتو په نومونو لرل. د زاپاتا کورنۍ د ماپازتلان د زپاتا له نسل څخه ده. د هغه مورنی نیکه خوزه سالازار د خوزه ماریا مورلوس او پاوون په پوځ کې د کواتالا د محاصرې پر مهال خدمت کاوه؛ د هغه ترونو کریسټیانو او خوزه زاپاتا د اصلاحاتو په جګړه او د فرانسې د برید پر وړاندې جګړه کې جنګېدلي و. له بزګرې کورنۍ څخه ایمیلیانو زاپاتا د خپل ښار د ستونزو او د خپل کلي د وګړو د ستونزو په اړه چې په مخ پر زیاتېدوني ډول یې د خپلو غصب شوو ځمکو د بېرته ترلاسه کولو هڅه کوله ښه پوهېده. په داسې حال کې چې په معمول ډول په مکسیکويي آیکنوګرافي کې زاپاتا د یو بومي او بې ځمکو کروندګر په توګه انځور کېږي، خو داسې نه وه هغه له نژادي پلوه بومي و، خو بې ځمکو نه و او نه یې هم په ناهوايي ژبه خبرې کوله. هغوی مناسب مالي وضعیت درلود، هېڅکله له بېوزلۍ نه دي ځورېدلي او له یو شمېر چارو لکه د غویانو له جګړې، چرګانو جنګولو او په غویانو باندې د سورلۍ له مسابقې څخه یې خوند اخیست.<ref>{{cite book|title=The Indian in Latin American History: Resistance, Resilience, and Acculturation|first=John E.|last=Kicza|publisher=Scholarly Resources|page=[https://archive.org/details/indianinlatiname0000unse/page/203 203]|year=1993|isbn=978-0-8420-2421-1|url=https://archive.org/details/indianinlatiname0000unse/page/203}}</ref><ref>[https://www.mexicodesconocido.com.mx/quien-fue-emiliano-zapata-conoce-su-biografia.html ¿Quién fue Emiliano Zapata? Conoce su biografía] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731000947/https://www.mexicodesconocido.com.mx/quien-fue-emiliano-zapata-conoce-su-biografia.html|date=July 31, 2020}}</ref><ref>{{cite book|title=Diccionario Porrúa de Historia, Biografía y Geografía de México|year=1995|url=https://archive.org/details/diccionarioporru0004unse|publisher=[[Librería Hermanos Porrúa (Porrúa Brothers Bookstore)|Editorial Porrúa]]}}</ref>{{sfn|Knight|1986|p=190}} هغه د خپل ښوونکي ایمیلیو وارا سره محدودې زده کړې وکړې چې په کې کتاب ساتنه هم شاملېدله. زاپاتا ۱۶ کلن یا اوولس کلن و چې پلار یې مړ شو، له همدې امله اړ و څو له خپلې کورنۍ ساتنه وکړي. امیلیانو د کاري زمینې برابرونکی و، هغه یو شمېر قچر له کلي څخه ښار ته د جوارو د لېږدولو په موخه اخیستي و؛ هغه همدارنګه پیاوړی بزګر و او هندواڼې یې د نغدي تولیداتو په توګه کرلې. هغه پیاوړی آس زغلونکی و او د غویانو جنګولو او د آس پر شا د ځان ساتلو په سیالیو کې به یې ونډه اخیسته. په آس زغلونې کې د نوموړي مهارت هغه د پروفیرو دیاز د زوم Ignacio de la Torre y Mier روزونکی کړ چې همدلته نږدې یې د بورې جوړولو کارخونه لرله او له زاپاتا سره یې د یو انقلابي رهبر په توګه د جوړېدو په برخه کې ډېره مرسته وکړه. هغه پام وړ څېره او غټ بریتونه لرل چې ویاړ به یې ورباندې کاوه، تل به یې ښه کیفیت لرونکي کالي اغوښتل لکه څرنګه چې د هغه وفادار منشي څرګنده کړې: «جنرال زاپاتا تر خپلې مړینې پورې ''charro'' outfit اغوستل: تنګ کشمیري کالي چې نقره یي تڼۍ یې لرلې، لویه چارو خولۍ، د ظریف کتان یخن قاق یا جاکټ، په غاړه کې دسمال، د یوې ټوټې چرم څخه موزې او په ملا کې به یې تفنګچه لرله».{{sfn|Krauze|1997|p=279}}{{sfn|Krauze|1997|p=278}} == سرچينې == e0hm6qrpfin8jswxrc34n2evh1uwchh 0 60574 371028 354549 2026-11-08T16:11:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371028 wikitext text/x-wiki یرغل، له دویمې نړیوالې جګړې راهیسې دا پر یو اروپايي هېواد تر ټولو لوی برید دی. دا یرغل له هغه مهال راهیسې په اروپا کې د پناغوښتونکو د تر ټولو لوی کړکېچ لامل شوی، چې له ۳.۴ میلیونه څخه زیات اوکراینان له خپل هېواد څخه تښتېدلي. <ref>{{cite news|title=UN resolution against Ukraine invasion: Full text|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|access-date=25 March 2022|publisher=[[Al Jazeera]]|date=2 March 2022|quote=The General Assembly ... [d]eplores in the strongest terms the aggression by the Russian Federation against Ukraine in violation of Article 2 (4) of the Charter}}</ref><ref>{{cite web|last=Scheffer|first=David J.|date=17 March 2022|title=Can Russia Be Held Accountable for War Crimes in Ukraine?|url=https://www.cfr.org/article/can-russia-be-held-accountable-war-crimes-ukraine|access-date=18 March 2022|website=[[Council on Foreign Relations]]|quote=Russia's invasion of Ukraine constitutes the crime of aggression under international law.}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Clayton|first6=Tess|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318175715/https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/18/russia-ukraine-war-latest-news-biden-to-warn-xi-against-backing-putin-as-russian-military-offensives-falter-live|archive-date=18 March 2022|issn=0261-3077|access-date=19 March 2022|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/18/russia-ukraine-war-latest-news-biden-to-warn-xi-against-backing-putin-as-russian-military-offensives-falter-live|work=The Guardian|title=Biden outlines 'consequences' if China aids Russia – as it happened|date=19 March 2022|last6=McClure|first1=Rebecca Ratcliffe (now); Abené|first5=Tom|last5=Ambrose (earlier)|first4=Samantha|last4=Lock|first3=Léonie|last3=Chao-Fong|first2=Adam|last2=Gabbatt|url-status=live}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|last=Blake|first=Daniel Keane, Elly|date=15 March 2022|title=What is the Homes for Ukraine refugees scheme and how do you apply?|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/host-ukraine-refugee-scheme-uk-london-russia-war-apply-b987910.html|access-date=15 March 2022|website=[[Evening Standard]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Ukrainian exodus could be Europe's biggest refugee crisis since World War II|newspaper=[[El Pais]]|date=3 March 2022|url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html}}</ref><ref name=":2">{{cite web|title=Situation Ukraine Refugee Situation|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|access-date=15 March 2022|website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Hirsch|first=Francine|author-link=Francine Hirsch|date=28 February 2022|title=Putin's Memory Laws Set the Stage for His War in Ukraine|url=https://www.lawfareblog.com/putins-memory-laws-set-stage-his-war-ukraine|access-date=18 March 2022|website=[[Lawfare (blog)|Lawfare]]|quote=Putin, like Stalin, has launched a war of aggression while calling it a special operation aimed at aiding civilians and 'restoring the peace.'|تاريخ الأرشيف=23 March 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220323191203/https://www.lawfareblog.com/putins-memory-laws-set-stage-his-war-ukraine|url-status=dead|خونديځ نېټه=23 March 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220323191203/https://www.lawfareblog.com/putins-memory-laws-set-stage-his-war-ukraine|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220323191203/https://www.lawfareblog.com/putins-memory-laws-set-stage-his-war-ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323191203/https://www.lawfareblog.com/putins-memory-laws-set-stage-his-war-ukraine}}</ref> د ۲۰۱۴ کال په فبرورۍ کې د اوکراین د حیثیت/پېژندګلوۍ تر انقلاب وروسته روسیې کریمیه د خپلې خاورې ضمیمه کړه او روسي پلوه جلاغوښتونکو د اوکراین د سویل ختیځ يوه برخه ولکه کړه او په دونباس کې يې جګړه پيل کړه. په ۲۰۲۱ ز کال کې روسیې له اوکراین سره پر پوله یو لوی پوځي تجهیز پيل کړ. د روسیې ولسمشر ولاديمیر پوتین، له انحرافي پاله لیدلورو څخه ملاتړ کاوه (دا چې د روسیې تر سترواکۍ لاندې سیمې باید بېرته روسیې ته وروګرځول شي) د یو هېواد په توګه يې د اوکراین حق تر پوښتنې لاندې راوړ او په دروغو یې اوکراین په دې تورن کړ چې د هغو نویو نازیانو تر ولکې لاندې دی چې روسي ژبی اقلیت ځوروي. پوتین وویل چې د شمالي اتلاتیک تړون (ناټو) یو لویديځ پوځی ائتلاف دی چې د  ز۲۰۰۰ ز لسیزې له لومړیو څخه یې د ختيځ لور ته له پراخېدو سره د روسیې امنیت ګواښلی و – هغه ادعا چې ناټو پرې منکره شوه او له دغه اتحاد سره یې د اوکراین د يوځای کېدلو د مخنیوي غوښتنه وکړه. متحده ایالاتو (US) او نورو څو څو ځله روسیه پر اوکراین د برید کولو لپاره د پلان په جوړولو تورنه کړه، چې روسي چارواکو د ۲۰۲۲ ز کال د فبرورۍ د ۲۳ مې تر وروستیو پورې څو څو ځلې دا رد کړه.  <ref>{{cite web|last=Kirby|first=Jen|date=28 February 2022|title=Putin's invasion of Ukraine, explained|url=https://www.vox.com/2022/2/23/22948534/russia-ukraine-war-putin-explosions-invasion-explained|access-date=28 February 2022|website=[[Vox (website)|Vox]]}}</ref><ref>{{cite web|date=28 February 2022|title=Conflict in Ukraine|url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine|access-date=28 February 2022|website=Global Conflict Tracker|publisher=[[Council on Foreign Relations]]}}</ref><ref>{{cite news|date=26 February 2022|title=Russia's invasion of Ukraine|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/briefing/2022/02/26/russias-invasion-of-ukraine|url-status=live|url-access=subscription|access-date=26 February 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.economist.com/briefing/2022/02/26/russias-invasion-of-ukraine|archive-date=26 February 2022|issn=0013-0613|quote=Though the target of Mr. Putin's tirade on February 21st was Ukraine, the former Soviet republics now in NATO, Estonia, Latvia and Lithuania, have cause for alarm over his irredentism.}}</ref><ref name="Putin Ukraine statehood">{{cite magazine|last=Perrigo|first=Billy|date=22 February 2022|title=How Putin's Denial of Ukraine's Statehood Rewrites History|url=https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=28 February 2022|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200708/https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=22 February 2022|title=Putin Says He Does Not Plan to 'Restore Empire'|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/22/putin-says-he-does-not-plan-to-restore-empire-a76519|access-date=2 March 2022|website=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref name="Abbruzzese 2022">{{cite news|last=Abbruzzese|first=Jason|date=24 February 2022|title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true.|publisher=[[NBC News]]|url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224112830/https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/live-blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655/ncrd1289673|archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=27 January 2022|title=NATO-Russia relations: the facts|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_111767.htm|access-date=1 March 2022|publisher=[[NATO]]|quote=NATO is a defensive alliance. Our purpose is to protect our member states. Every country that joins NATO undertakes to uphold its principles and policies. This includes the commitment that 'NATO does not seek confrontation and poses no threat to Russia,' as reaffirmed at the Brussels Summit this year. NATO enlargement is not directed against Russia. Every sovereign nation has the right to choose its own security arrangements. This is a fundamental principle of European security, one that Russia has also subscribed to and should respect. In fact, after the end of the Cold War, Russia committed to building an inclusive European security architecture, including through the Charter of Paris, the establishment of the OSCE, the creation of the Euro-Atlantic Partnership Council, and the NATO-Russia Founding Act.}}</ref><ref name="Wiegrefe 2022">{{cite news|last=Wiegrefe|first=Klaus|date=15 February 2022|title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right?|work=[[Der Spiegel]]|url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d|access-date=28 February 2022|issn=2195-1349}}</ref>{{refn|<ref name="Deny" /><ref name="denials" /><ref name="Czech" />|name=23FebD}} روسیې د ۲۰۲۲ ز کال د فبرورۍ په ۲۱ مه د ډونېتسک د خلق جمهوریت (DPR) او د لوهانسک د خلق جمهوریت دواړه ایالتونه چې خپل جمهوریتونه يې اعلام کړي وو او د روسي پلوه جلاغوښتونکو له خوا کنترول کېدل، په رسمیت وپېژندل. په ورپسې  ورځ د روسیې د فدراسیون شورا له هېواده بهر له پوځي ځواکونو څخه د کار اخیستلو جواز صادر کړ او روسي پوځیان دواړو خاورو ته د ننه شول. د فبرورۍ په ۲۴ مه شاوخوا د ختیځې اروپا په وخت  ۵:۰۰ (UTC+2) بجې پوتین د اوکراین د بې پوځه کولو او بې وسلې کولو لپاره ځانګړي پوځی عملیات اعلام کړل. شېبې وروسته په تول اوکراین په ځانګړي ډول پلازمېنې کیف کې هوايي او توغنديز بریدونه پیل شول، له ځنډ وروسته له بېلابېلو اړخونو څخه له لوی ځمکني برید سره مل شول. د اوکراین ولسمشر ولودیمیر زېلېنسکي په ځواب کې عمومي تیارسئ او پوځي حکومت اعلام کړ.   <ref>{{cite web|last=Hernandez|first=Joe|date=23 February 2022|orig-date=22 February 2022|others=Photograph by Aleksey Filippov ([[Agence-France Presse]]) via [[Getty Images]]|title=Why Luhansk and Donetsk are key to understanding the latest escalation in Ukraine|url=https://www.npr.org/2022/02/22/1082345068/why-luhansk-and-donetsk-are-key-to-understanding-the-latest-escalation-in-ukrain|access-date=28 February 2022|publisher=[[NPR]]}}</ref><ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/|url-status=live|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/|archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Interfax 2022">{{cite web|date=25 February 2022|title=Zelensky signs decree declaring general mobilization|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html|access-date=25 February 2022|website=[[Interfax-Ukraine]]|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225113724/https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_ec5f24d5accb8f8503aabdc63e3fd22d|title=Russia attacks Ukraine|publisher=[[CNN]]|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224073725/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_ec5f24d5accb8f8503aabdc63e3fd22d|url-status=live}}</ref><ref name="kirbyBBC">{{cite news|last=Kirby|first=Paul|date=9 March 2022|title=Why is Russia invading Ukraine and what does Putin want?|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|access-date=9 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Grunau|first1=Andrea|last2=von Hein|first2=Matthias|last3=Theise|first3=Eugen|last4=Weber|first4=Joscha|date=25 February 2022|title=Fact check: Do Vladimir Putin's justifications for going to war against Ukraine add up?|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/en/fact-check-do-vladimir-putins-justifications-for-going-to-war-against-ukraine-add-up/a-60917168|access-date=7 March 2022}}</ref><ref name="Waxman 2022">{{cite magazine|last=Waxman|first=Olivia B.|date=3 March 2022|title=Historians on What Putin Gets Wrong About 'Denazification' in Ukraine|url=https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|access-date=6 March 2022|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303211420/https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|url-status=dead}}</ref><ref name="Hodge 2022">{{cite web|last=Hodge|first=Nathan|date=26 February 2022|title=Russia's Federation Council gives consent to Putin on use of armed forces abroad, Russian agencies report|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22/h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22/h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|publisher=[[CNN]]|location=Moscow}}</ref><ref>{{cite news|last1=Nikolskaya|first1=Polina|last2=Osborn|first2=Andrew|title=Russia's Putin authorises 'special military operation' against Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|work=[[Reuters]]|date=24 February 2022|access-date=4 March 2022}}</ref> څو اړخیز بریدونه له روسیې، بېلاروس او د اوکراین د دوو اشغال شویو سیمو (کریمیې او دونباس) څخه پیل شول. د جګړې څلورو اصلي ډګرونو پراختیا ومونده: د کیف برید، د اوکراین پر شمال ختيځ یرغل، د ختیځ اوکراین یرغل او پر سویلي اوکراین برید. د روسیې پوځ د اوکراین پر لویديځو سیمو هوايي او د توغندیو بریدونه هم ترسره کړي. روسي پوځيان کلیدي ښارګوټو لکه: چرنیهف، خارکوف، خرسون، کیف، مارپول او صامي ته نږدې شوي یا يې محاصره کړي دي، خو د اوکراینیانوله سخت مقاومت سره مخامخ شول چې له لوجستیکي او عملیاتي ګواښونو سره مخامخ دي او د دوی د پرمختګ مخنیوی یې وکړ. د یرغل تر پيل درې اونۍ وروسته، روسي پوځ په سويل کې ډېر بریالي وو، حال دا چې په نورو سیمو کې زیاتېدونکو لاسته راوړنو هغوی د یوې ستومانوونکې ستراتېژۍ خپلولو ته اړ کړل چې د ملکي وګړو د تلفاتو د زیاتوالي لامل شوه. <ref>{{cite news|last=Beaumont|first=Peter|date=8 March 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/08/kyiv-deadlock-contrasts-russia-worrying-south-ukraine-war-progress|title=Focus on Kyiv deadlock obscures Russia's success in south Ukraine|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=10 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Sabbagh|first=Dan|date=8 March 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/08/russia-solving-logistics-problems-and-could-attack-kyiv-within-days-experts|title=Russia 'solving logistics problems' and could attack Kyiv within days – experts|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=10 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jones|first1=Sam|last2=Rathbone|first2=John Paul|last3=Sevastopulo|first3=Demetri|title='A serious failure': scale of Russia's military blunders becomes clear|url=https://www.ft.com/content/90421972-2f1e-4871-a4c6-0a9e9257e9b0|access-date=15 March 2022|work=[[Financial Times]]|date=12 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Ukraine war in maps: Tracking the Russian invasion|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682|access-date=20 March 2022|work=[[BBC News]]|date=20 March 2022}}</ref> دا تېری په پراخ ډول په نړیواله کچه محکوم شو. د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې يو پرېکړه لیک تصویب کړ چې هغه يې محکوم او د بشپړ خروج غوښتنه يې وکړه. د عدالت نړیوال محکمې روسیې ته امر وکړ چې عملیات ودروي او د اروپا شورا روسیه له واکه لرې کړه. ډېری هېوادونو نوي بندیزونه ولګول چې د روسیې او نړۍ اقتصاد یې اغېزمن کړی دی. بېلابېلو هېوادونو اوکراین ته لومړنۍ پوځي او انساني مرستې برابرې کړې. په ټوله نړۍ کې لاریونونه وشول؛ هغه کسان چې په روسیه کې دي، له ډله‌ییزو نیولو او د رسنیز سانسور له زیاتوالي سره مخامخ دي، لکه: د « جګړې » او «یرغل» اصطلاحاتو له کارولو څخه مخنیوی. ګڼو شرکتونو له روسیې او بېلاروس څخه خپل خدمتونه  او محصولات بهر کړل. د نړیوالو جرمونو محکمې په اوکراین کې د روسي پوځ د جنګي جنایاتو د تورونو په اړه څېړنې پیل کړې دي. <ref>{{cite news|last1=Chernova|first1=Anna|last2=Cotovio|first2=Vasco|last3=Thompson|first3=Mark|date=28 February 2022|title=Sanctions slams Russian economy|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|access-date=4 March 2022}}</ref><ref name="Al-Jazeera-2022-02-28">{{cite news|date=25 February 2022|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine|publisher=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says|access-date=26 February 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/nato-allies-to-provide-more-weapons-to-ukraine-stoltenberg-says|archive-date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Morin|date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224110055/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/02/24/russia-ukraine-invasion/6920609001/|access-date=24 February 2022|url-status=live|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/02/24/russia-ukraine-invasion/6920609001/|work=[[USA Today]]|title=World leaders condemn Russian invasion of Ukraine; EU promises 'harshest' sanctions – live updates|first5=Maureen|first1=Rebecca|last5=Groppe|first4=Joey|last4=Garrison|first3=Michael|last3=Collins|first2=Courtney|last2=Subramanian|issn=0734-7456}}</ref><ref>{{cite news|last1=Stewart|first1=Briar|last2=Seminoff|first2=Corinne|last3=Kozlov|first3=Dmitry|date=24 February 2022|title=More than 1,700 people detained in widespread Russian protests against Ukraine invasion|url=https://www.cbc.ca/news/world/russia-protest-arrests-1.6362938|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224193201/https://www.cbc.ca/news/world/russia-protest-arrests-1.6362938|archive-date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|publisher=[[CBC News]]|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Corder|first=Mike|title=ICC prosecutor launches Ukraine war crimes investigation|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-genocides-crime-war-crimes-europe-499d7b6a9e955f659284b2edc6f1c508|work=Associated Press|date=3 March 2022|access-date=19 March 2022}}</ref> == مخینه == === نارنجي انقلاب او تر شوروي وروسته حالت === په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي اتحاد له منځه تللو څخه وروسته، اوکراین او روسیې خپلې نږدې اړیکې خوندي کړې. په ۱۹۹۴ ز کال کې اوکراین د اتومي وسلې د نه لرونکي هېواد په توګه د اتومي وسلو له خپرولو څخه د مخنیوي له تړون سره یو ځای شو. په اوکراین کې د پخواني شوروي اتومي وسلې راټولې او روسیې ته ولېږدول شوې. په بدل کې روسیې، بریتانیا (UK) او متحده ایالاتو (US) توافق وکړ چې د امنیتي تضمینونو په اړه د اوکراین له سیاسي خپلواکۍ او ځمکنۍ بشپړتیا څخه د بوداپست یادښتونو له لارې ملاتړ وکړي. روسیه په ۱۹۹۹ ز کال کې د اروپا د امنیت د منشور له لاسلیک کوونکو څخه وه، چې د خپلواکۍ یا د خپلو امنیتي ترتیباتو د بدلون لپاره يې د هر یو ګډون کوونکي هېواد ذاتي حق د تکامل پر مهال تایيد کړ، چې د اتحاد تړونونه په کې شامل وو. د شوروي اتحاد تر انحلال وروسته تر یوې کچې د سیمه‌ییزو امنیتي ګواښونو په ځواب کې، لکه په روسیه کې په ۱۹۹۳ ز کال کې د روسیې د اساسي قانون کړکېچ، په ابخازیا جګړه (۱۹۹۲-۱۹۹۳ ز کلونه) او د چیچن لومړۍ جګړه (۱۹۹۴-۱۹۹۶ ز کلونه ) چې روسیه په کې ښکېله وه، د پخواني ختیځ بلوک څو هېوادونه له ناټو سره یوځای شول. روسي چارواکو دا پراخېدل، د ختيځ لور ته د ناټو د نه خپرېدو په اړه د لویدیځو ځواکونو د غیر رسمي تضمینونو تر پښو لاندې کول وبلل.      <ref>{{cite web|last=Budjeryn|first=Mariana|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf|title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum|publisher=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]|access-date=6 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Vasylenko|first=Volodymyr|date=15 December 2009|url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document|title=On assurances without guarantees in a 'shelved document'|newspaper=The Day|access-date=7 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Harahan|first=Joseph P.|year=2014|url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893|title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs|work=DTRA History Series|publisher=Defense Threat Reduction Agency|asin=B01LYEJ56H|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893|archive-date=28 February 2022|access-date=7 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999|url=https://www.osce.org/node/39569|publisher=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]]|date=19 November 1999|access-date=21 July 2015|archive-date=1 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Hall|first=Gavin E. L.|title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east|url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|access-date=14 March 2022|date=14 February 2022}}</ref> په ۲۰۰۴ ز کال کې د اوکراین ولسمشریزې ټاکنې بحث پاروونکې وې. د ټاکنیزو مبارزاتو په بهیر کې مخالف نوماند وېکتور یوشچنکو له تترا کلورو هېګزیدين دای اوکسین TCDD)) سره مسموم شو، هغه وروسته دعوه وکړه چې روسیه په دې کار کې لا س لري. په نومبر کې لومړی وزیر ویکتور یانو کوويچ د ټاکنو د ناظرانو له خوا په رایو کې له درغلۍ سره سره  ګټونکی اعلام شو. د یوې دوه میاشتینۍ دورې په بهیر کې چې د نارنجي انقلاب په نوم پېژندل کېږي، لویو سوله‌ییزو لاریونونو په بریالتوب سره پايلې له ګواښ سره مخامخ کړې. وروسته له دې چې د اوکراین سترې محکمې په ټاکنو کې د پراخې درغلۍ له امله ټاکنې باطلې اعلام کړې، بیاځلي د ټاکنو دویم پړاو ترسره شو چې یوشچنکو د ولسمشر او یولیا تیموشنکو د لومړي وزیر په توګه واک ته ورسېدل او یانو کووېچ په اپوزسیون کې پاتې شو.<ref>{{cite news|last=Leung|first=Rebecca|date=11 February 2009|title=Yushchenko: 'Live And Carry On'|publisher=[[CBS News]]|url=https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml|access-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml|archive-date=25 October 2012}}</ref><ref>{{cite news|date=5 August 2009|title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab|url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html|archive-date=31 January 2022|access-date=29 January 2022|newspaper=[[Kyiv Post]]|publisher=Businessgroup|location=London|issn=1563-6429|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite news|date=28 October 2009|title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses|newspaper=[[Kyiv Post]]|publisher=Businessgroup|url=https://www.kyivpost.com/nation/49610|url-status=live|access-date=11 February 2010|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.kyivpost.com/nation/49610|archive-date=26 February 2022|issn=1563-6429}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|date=15 January 2008|title=Ukraine-Independent Ukraine|url=https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine|archive-date=15 January 2008|access-date=14 January 2008|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html|title=The Supreme Court findings|access-date=7 July 2008|publisher=[[Supreme Court of Ukraine]]|date=3 December 2004|language=uk|archive-date=22 June 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6HZ9wqN35?url=https://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html|url-status=dead}}</ref> د يوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې نارنجي انقلاب تر ډېره د ګڼو نورو اعتراضي غورځنګونوسره په ځانګړې توګه د پخواني شوري اتحاد سره په یو ګروپ کې راځي چې د رنګین انقلاب په نوم پېژندل کېږي. د انتوني کوردزمن په وینا: د روسي پوځ افسرانو به دا ډول انقلابونه د ګاونډیو هېوادونو د بې ثباته کولو او د روسیې د ملي امنیت د کمزوري کولو لپاره د متحده ایالاتو او اورپايي هېوادونو له خوا یوه هڅه بلله. د روسیې ولسمشر ولادي میر پوتین د ۲۰۱۱ ـ ۲۰۱۳ ز کلونو د لاریونونو تنظیموونکي د یوشچنکو پخواني سلاکاران یاد کړل او دا لاریونونه یې روسیې ته د نارنجي انقلاب د لېږد هڅه وبلله. په دې دوره کې د پوتین په ګټه لاریونونه «د نارنجي ضد لاریونونو» په نوم یادیږي. <ref>{{cite news|date=4 February 2012|title=Антиоранжевый митинг проходит на Поклонной горе|trans-title=Anti-orange rally takes place on Poklonnaya Hill|url=https://ria.ru/20120204/556495673.html|access-date=4 March 2022|agency=[[RIA Novosti]]|language=ru}}</ref><ref>{{cite news|title=Putin calls 'color revolutions' an instrument of destabilization – Dec. 15, 2011|url=https://www.kyivpost.com/article/content/eastern-europe/putin-calls-color-revolutions-an-instrument-of-des-118993.html|agency=[[Interfax Ukraine]]|date=15 December 2011|access-date=4 March 2022|work=[[Kyiv Post]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Cordesman|first=Anthony H.|title=Russia and the 'Color Revolution'|url=https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D|date=28 May 2014|access-date=4 March 2022|publisher=Center for Strategic and International Studies}}</ref> په ۲۰۰۸ز کال کې د بوکارېسټ په ناسته کې اوکراین او ګرجستان له ناټو سره د یو ځای کېدلو په لټه کې وو. ځواب د ناټو غړو تر منځ ووېشل شو. اروپايي هېوادونو له روسیې سره د دښمنۍ د مخنیوي په موخه د غړیتوب د اقدام پلان (MAP) له وړاندې کولو سره مخالفت وکړ، حال دا چې د متحده ایالاتو ولسمشر جورج ډبلیو بوش یې د منلو لپاره ټینګار کاوه. په پای کې ناټو د اوکراین او ګرجستان د غړیتوب د اقدام پلانونه رد کړل، خو موافقه یې وکړه چې «دا هېوادونه باید د ناټو غړیتوب ترلاسه کړي». پوتین د ناټو د غړیتوب لپاره د اوکراین او ګرجستان له غوښتنلیک سره سخت مخالفت څرګند کړ. د ۲۰۲۲ ز کال تر جنوري پورې له ناټو سره د اوکراین د يوځای کېدلو امکان ډېر لرې پاتې شو. <ref>{{cite news|last1=Wong|first1=Edward|last2=Jakes|first2=Lara|title=NATO Won't Let Ukraine Join Soon. Here's Why.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html|access-date=12 March 2022|work=[[The New York Times]]|date=13 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html|title=Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO|website=unian.info|agency=[[Ukrainian Independent Information Agency]]|access-date=7 February 2019}}</ref><ref>{{cite news|last=Evans|first=Michael|title=President tells summit he wants security and friendship|work=[[The Times]]|date=5 April 2008|page=46|quote=President Putin, in a bravura performance before the world's media at the end of the Nato summit, warned President Bush and other alliance leaders that their plan to expand eastwards to Ukraine and Georgia "didn't contribute to trust and predictability in our relations.}}</ref><ref>{{cite news|last=Brown|first=Colin|title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine|work=[[The Independent]]|date=3 April 2008|page=24}}</ref> == سرچينې == fcvpbgsv3m9s39pz8gqvrd9v5c1schd 0 60623 371024 337892 2026-11-08T16:10:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371024 wikitext text/x-wiki د ۲۰۲۱ ز کال په مارچ او اپرېل کې روسي ولسمشر ولاديمير پوتين (Vladimir Putin) روسي پوځ ته امر وکړ، چې له اوکراين سره په خپله نږدې پوله او کريميا کې د زرګونو نظامي پرسونل او تجهيزاتو راټولول پيل کړي، چې دا په ۲۰۱۴ ز کال کې د کريميا له تړلتيا راهيسې د تر ټولو پراخه سمبالونې استازولي کوي. دې چارې د يو شوني بريد په اړه د اندېښنو له امله يو نړيوال کړکېچ پر مخ یووړ.. د سپوږمکۍ انځورونو د زغره والو، راکټونو او درندې وسلو لېږدونې وښودلې. ياد ځواکونه د ۲۰۲۱ز کال  په جون کې يوه برخه کې بېرته اېستل شوي وو، که څه  هم، بنسټ يا جوړښت يې لا تر اوسه پر ځای پاتې و. د پوځي ځواک دويم ځل زياتېدل د ۲۰۲۱ ز کال په اکتوبر کې پيل شول، چې دا ځل يې د سرتېرو شمېر پراخ  و او په نويو جبهو کې خپاره شول. په ډسمبر کې له ۱۰۰۰۰۰ څخه زيات روسي ځواکونه د اوکراين شا او خوا درې اړخونو ته راټول شوي وو. د روسيې د نظامي ځواک د زياتېدلو تر څنګ روسي چارواکو د ۲۰۲۱ ز کال  له نومبر څخه د ۲۰۲۲ز کال  تر فبروري پورې په پرله پسې ډول رده کړه، چې روسيه پر اوکراين باندې د بريد پلانونه لرل. <ref>{{cite news|last1=Holland|work=[[Reuters]]|url-access=registration|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3|editor-first=Franklin; Dunham, Will|editor-last=Paul|location=[[Washington D.C.]]|publisher=[[Thomson Corporation]]|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says|first1=Steve|date=8 April 2021|others=File photo by Kevin Lamarque|first3=Jonathan|last3=Landay|first2=Andrea|last2=Shalal|access-date=8 February 2022}}</ref><ref name=":9">{{cite news|last=Kramer|first=Andrew E.|others=Article updated 30 April 2021|date=9 April 2021|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine|work=[[The New York Times]]|location=[[Moscow]]|url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html|url-access=subscription|access-date=8 February 2022|issn=0362-4331|quote=Russia has amassed more troops on the Ukrainian border than at any time since 2014.}}</ref><ref>{{cite news|quote=Photographs by Maxar Technologies|date=20 April 2021|title=Satellite images show Russian military buildup along Ukraine border|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Corporation]]|url=https://www.reuters.com/news/picture/satellite-images-show-russian-military-b-idUSRTXBN4Y0|access-date=19 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=21 April 2021|title=Satellite Images Show Military Buildup In Russia, Ukraine|url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-buildup-satellite-images/31214867.html|access-date=19 February 2022|website=rferl.org|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Bielieskov|first=Mykola|date=21 September 2021|others=Photo by Dimitar Dilkoff|title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare|url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|archive-date=25 November 2021|access-date=22 January 2022|website=csis.org|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|quote=Ukrainian estimates provided to the OSCE in June 2021 show that only 12,000 Russian forces were removed from the border, and the rest remain in place.}}</ref><ref>{{cite news|last1=Troianovski|first1=Anton|author-link1=Anton Troianovski|last2=Sanger|first2=David E.|author-link2=David E. Sanger|others=Photo by [[Associated Press]]|date=16 January 2022|title=Russia Issues Subtle Threats More Far-Reaching Than a Ukraine Invasion|work=[[The New York Times]]|location=[[Vienna]]|url=https://www.nytimes.com/2022/01/16/world/europe/russia-ukraine-invasion.html|url-access=subscription|access-date=27 January 2022|issn=0362-4331|quote=No one expected much progress from this past week's diplomatic marathon to defuse the security crisis Russia has ignited in Eastern Europe by surrounding Ukraine on three sides with 100,000 troops and then, by the White House's accounting, sending in saboteurs to create a pretext for invasion.}}</ref><ref name="Deny">{{cite news|last1=Kiely|first1=Eugene|last2=Farley|first2=Robert|title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead|url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/|access-date=27 February 2022|work=[[FactCheck.org]]|date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news|last=Taylor|first=Adam|title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/|access-date=27 February 2022|newspaper=[[The Washington Post]]|date=24 February 2022|archive-url=https://archive.today/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/|archive-date=24 February 2022|url-status=live}}</ref> ياد کړکېچ په Donabs کې د روانې جګړې (اوسنۍ – ۲۰۱۴ز کال) سره تړلی دی، چې په خپل وار د روسيې او اوکراين تر منځ د جګړې برخه ده. د ۲۰۲۱ ز په ډسمبر کې روسيې د دوه تړونونو مسوده وړاندې کړه، چې د هغه څه غوښتنه په کې وه چې «امنيتي ضمانتونه» يې باله. يادونو تړونونو په قانوني ډول د شمالي اتلانتيک د تړون سازمان (NATO) سره د اوکراين نه يو ځای کېدل او همدارنګه په ختيځه اروپا کې د ناټو په ځواکونو او دېره تجهيزاتو کې کمښت رانغاړه. په بشپړ ډول د غوښتنو د نه پوره کولو په حالت کې روسيې د نامعلومه نظامي ځواب ګواښ وکړ. ناټو يادې غوښتنې رد کړل او روسيې ته يې پر اکراين د يرغل زياتولو په حالت کې، د چټکو او سختو اقتصادي بنديزونو خبرداری ورکړ. دا کړکېچ د زياتو روښانفکرانو له لورې د سړې جګړې څخه راوروسته په اروپا کې يو له تر ټولو پياوړو کړکېچونو په توګه بيان شو. د نړيوالو چارو شنونکي Fiona Hill د ۲۰۲۲ ز کال  د فبروري په ۲۸ مه يادونه وکړه، چې پر اوکراين دا بريد يوه بله نښه ده چې درېيمه نړيواله جګړه دوام لري. <ref name=":3">{{cite news|last1=Crowley|first1=Michael|last2=Wong|first2=Edward|date=29 January 2022|title=U.S. Sanctions Aimed at Russia Could Take a Wide Toll|work=The New York Times|location=[[Washington D.C.]]|url=https://www.nytimes.com/2022/01/29/us/politics/russia-sanctions-economy.html|url-access=subscription|access-date=15 February 2022|quote=And the "swift and severe" response that U.S. officials have promised could roil major economies, particularly those in Europe, and even threaten the stability of the global financial system, analysts say.}}</ref><ref>{{cite news|last=Sanger|first=David E.|date=10 January 2022|title=In U.S.-Russia Talks, How Far Can Putin Turn Back the Clock?|work=[[The New York Times]]|location=[[Washington D.C.]]|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/world/europe/us-russia-cold-war-ukraine.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119091924/https://www.nytimes.com/2022/01/10/world/europe/us-russia-cold-war-ukraine.html|archive-date=19 January 2022|issn=0362-4331|quote=The lesson of the past year may be that while the Cold War is long over, Cold War-like behavior lives on. And in the three decades since the dissolution of the Soviet Union, the tension between the world's two principal nuclear adversaries has never been worse — making the pathway to a peaceful de-escalation harder to discern.}}</ref><ref>{{cite web|last=Isachenkov|first=Vladimir|date=26 December 2021|title=Putin to mull options if West refuses guarantees on Ukraine|url=https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-moscow-1f80249ac893d533fb6fcfdecb3d1ad3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122112459/https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-moscow-1f80249ac893d533fb6fcfdecb3d1ad3|archive-date=22 January 2022|access-date=22 January 2022|work=[[AP News]]|publisher=[[Associated Press]]|publication-place=[[Moscow]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Mark|first=Gongloff|date=13 January 2022|title=Putin Launches an Unwelcome Cold War Reboot|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-13/putin-s-ukraine-threat-is-an-unwelcome-cold-war-reboot|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121073243/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-13/putin-s-ukraine-threat-is-an-unwelcome-cold-war-reboot|archive-date=21 January 2022|access-date=21 January 2022|website=[[Bloomberg News]]|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|quote=This practice lost favor, perhaps not coincidentally, right around the time the Soviet Union's sphere popped like a balloon in a [[Chuck E. Cheese]] brawl. That left the United States alone with a world-sized balloon, at which point everybody agreed spheres of influence were passé. Now, with the growing shakiness of the [[Pax Americana]] as Chinese and Russian powers grow, this ugly game is rebooting yet again, Andreas warns.}}</ref><ref>{{cite news|last=Reynolds|first=Maura|date=28 February 2022|title='Yes, He Would': Fiona Hill on Putin and Nukes|url=https://www.politico.com/news/magazine/2022/02/28/world-war-iii-already-there-00012340|work=[[Politico]]|access-date=5 March 2022}}</ref> د ۲۰۲۲ ز کال د فبروري پر ۲۱ مه روسيې د ډونيټسک د خلکو جمهوريت او لوهانسک د خلکو جمهوريت په نومونو ختيځ اکراين کې دوه بېلې شوې سيمې په رسمي ډول د خپلواکو دولتونو په توګه وپېژندلې او «له Minsk Protocol څخه د روسيې د اغېزناکې وتنې» په توګه په تعبير شوي حرکت کې يې؛ Donbas ته ځواکونه خپاره کړل. بېل شوي جمهوريتونه د خپل اړوند Ukrainian oblasts په پولو کې په رسميت وپېژندل شول، چې د تماس له کرښې څخه خورا هاخوا يې وغځول. د فبروري پر ۲۲ پوتين وويل چې: د Minsk تړونونه نور د باور وړ نه وو. په همدې ورځ د فدراسيون شورا (Federation Council) د رايو په يووالي په يادو سيمو کې د نظامي ځواک کارونې ته اجازه ورکړه. <ref>{{cite web|last=Hernandez|first=Joe|date=22 February 2022|title=Why Luhansk and Donetsk are key to understanding the latest escalation in Ukraine|url=https://www.npr.org/2022/02/22/1082345068/why-luhansk-and-donetsk-are-key-to-understanding-the-latest-escalation-in-ukrain|access-date=28 February 2022|publisher=NPR}}</ref><ref>{{cite web|date=21 February 2022|title=Ukraine: Putin orders troops into Donetsk and Luhansk on 'peacekeeping duties'|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/ukraine-putin-decide-recognition-breakaway-states-today|access-date=21 February 2022|website=[[The Guardian]]|first1=Andrew|last1=Roth|first2=Julian|last2=Borger}}</ref><ref>{{cite web|date=21 February 2022|title=Russia recognizes Ukraine separatist regions as independent states|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60468237|access-date=21 February 2022|website=[[BBC]]|first=Sarah|last=Rainford}}</ref><ref>{{cite web|title=Путин: Россия признала "ДНР" и "ЛНР" в границах, закрепленных в их конституциях|trans-title=Putin: Russia has recognized "DPR" and "LPR" within the boundaries enshrined in their constitutions|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/22/putin-rossiia-priznala-dnr-i-lnr-v-granitsakh-zakreplennykh-v-ikh-konstitutsiiakh-news|website=[[Novaya Gazeta]]|access-date=23 February 2022|language=ru|date=22 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20220222/soglasheniya-1774440324.html|title=Минских соглашений теперь не существует, заявил Путин|trans-title=Minsk agreements no longer exist, Putin says|date=22 February 2022|publisher=[[RIA Novosti]]|language=Russian|access-date=22 February 2022}}</ref><ref name=":5">{{cite web|url=https://ria.ru/20220222/soglasie-1774434602.html|title=Совфед дал согласие на использование ВС за пределами страны|trans-title=The Federation Council agreed to the use of aircraft outside the country|date=22 February 2022|publisher=[[RIA Novosti]]|language=Russian|access-date=22 February 2022}}</ref> د فبروري د ۲۴ مې په سهار پوتين اعلان وکړ، چې روسيې په Donabs کې «ځانګړی نظامي عمليات» پيل کړ او پر اوکراين يې هر اړخيزه بريد پيل کړ. <ref>{{cite web|last=Kirby|first=Jen|date=28 February 2022|title=Putin's invasion of Ukraine, explained|url=https://www.vox.com/2022/2/23/22948534/russia-ukraine-war-putin-explosions-invasion-explained|access-date=28 February 2022|website=Vox}}</ref><ref>{{cite web|date=28 February 2022|title=Conflict in Ukraine|url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine|access-date=28 February 2022|website=Global Conflict Tracker|publisher=Council on Foreign Relations}}</ref> == مخینه == په ۱۹۹۱ز کال کې د شوروي اتحاد له منحل کېدلو څخه وروسته اکراين او روسيې د نږدې اړيکو ساتلو ته دوام ورکړ. په ۱۹۹۴ ز کال کې اوکراين د خپلو هستوي وسلو د پرېښودلو هوکړه وکړه او د امنيتي ډاډ په اړه يې د بوداپيسټ ياداښت (Budapest Memorandum on security Asssurance) په دې شرط لاسليک کړ، چې روسيه، بريتانيا او متحده ايالتونه به د اکراين د ځمکۍ بشپړتيا يا سياسي خپلواکۍ پر وړاندې د ځواک کارونې يا ګواښونو يو ډاډ خپروي. پينځه کالونه وروسته روسيه د اروپايي امنيت لپاره منشور (Charter for European Security) له لاسليک کوونکو دولتونو څخه و، چې دې منشور يو ځل بيا د هر يو غړي دولت ذاتي حق تاييد کړ، چې د اتحاد د تړونونو په ګډون (لکه څرنګه يې چې وده کړې ده) د خپلو امنيتي ترتيباتو په غوره کولو يا بدلولو کې خپلواک وي. <ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999|url=http://www.osce.org/node/39569|publisher=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]]|date=19 November 1999|access-date=21 July 2015}}</ref> له ۱۹۹۱ ز کال راهيسې د خپلواک هېواد په توګه د رسمي پېژندنې سره سره د شوروي اتحاد د سوسياليست جمهوريت د پخواني جموريت د يو جوړونکي په توګه؛ اکراين د روسيې د مشرتابه له لوري د خپل نفوذ د سيمې په توګه ګڼل شوې وه. په ۲۰۰۸ ز کال  کې روسي ولسمشر ولاديمير پوتين په ناټو کې د اکراين د غړيتوب پر وړاندې وينا وکړه. په ۲۰۰۹ ز کال کې روماني شنونکي lulian Chifu او مرستندويه ليکوالانو يې نظر ورکړ، چې د روسيې د اوکراين په اړه د بريژنيف د اصولو (Brezhnev Doctrine) يوې تازه نسخې ته دوام ورکړی دی. ياده نسخه په ګوته کوي چې د اوکراين حاکميت د ۱۹۹۰ز لسيزې په لومړيو او د ۱۹۸۰ ز لسيزې د وروستيو پر مهال د شوروي د نفوذ سيمې له ړنګېدلو څخه مخکې، د وارسا تړون د غړو دولتونو له حاکميت څخه نه شي زياتېدلی. دا نظريه د هغې منطق پر بنسټ جوړه شوې ده، چې د ۱۹۹۰ز  لسيزې په لومړيو کې د لويديځ د پخلا کولو په موخه د روسيې عملونه بايد د لوېديځ له لورې، د روسيې پر پوله د ناټو له پراختيا څخه پرته، له غبرګون سره مخامخ شوي وی. <ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Luke|last2=Borger|first2=Julian|last3=Chrisafis|first3=Angelique|date=2 April 2008|title=Bush-Putin row grows as pact pushes east|work=[[The Guardian]]|location=[[Moscow]]; [[Bucharest]]; [[Paris]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Dawar|first=Anil|date=4 April 2008|title=Putin warns Nato over expansion|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia|access-date=15 February 2022|quote=The Russian president, Vladimir Putin, today repeated his warning that Moscow would view any attempt to expand NATO to its borders as a 'direct threat'.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Chifu|location=[[Bucharest]]|archive-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930233012/http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|chapter-url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|access-date=21 February 2016|quote=Conceptually, Russia sees Ukraine within the sphere of own 'privileged interests'; in fact, it means a modernized version of Brezhnev's doctrine of 'limited sovereignty', realized after the occupation of Czechoslovakia in 1968.|chapter=Russia–Georgia War of August 2008: Ukrainian Approach|page=181|isbn=978-973-1983-19-6|first1=Iulian|year=2009|publisher=Editura Curtea Veche|first3=Oleksandr|last3=Sushko|first2=Oazu|last2=Nantoi|title=The Russian Georgian War: A trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision-making process|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Wiegrefe|first=Klaus|date=15 February 2022|url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d|title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right?|work=[[Der Spiegel]]|issn=2195-1349|access-date=28 February 2022}}</ref><ref>Remarks concerning Ukraine by [[Vladimir Putin]]. {{YouTube|GjMnTo85S4A|Putin makes a statement following the Security Council meeting on Donbass recognition|t=3023s}}. [[RT (TV network)|RT]]. 21 February 2022. Minutes 41:17–42:58. "Because of the openness and goodwill, our goodwill, relations between Russia and the West were at a high level. Russia fulfilled all its obligations, we withdrew troops from Germany, from the central and European countries, and it made a huge contribution in overcoming the legacy of the Cold War. We consistently suggested all kinds of cooperation, including in the form of the NATO council and [[OECD]]. ... [When I asked], how would America see Russia joining NATO? ... How did Americans really look at this possibility? You can see it in their practical steps, in regard for a country: Open support of the terrorists in North Caucasus; Ignoring our demands and our concerns in the security area; Withdrawing from the arms treaties, and so on and so forth. It still begs the question, why? Why did they do that? What for? Okay, you don't want to see a friend in us, an ally in us. But why do you want to make an enemy out of us?"</ref> په (۲۰۱۴-۲۰۱۳ز کلونو)کې د Euromaidan خوځښت د برخې په توګه د اونيو لاريونونو څخه وروسته، روسي پلوي اوکرايني ولسمشر Victor Yanukovych او د اوکراين د پارلماني مخالفت (اپوزيسيون) مشرانو د ۲۰۱۴ ز کال د فبروري پر ۲۱ مه د ځای پر ځای کېدنې يو تړون لاسليک کړ، چې له وخته مخکې د ټاکنو غوښتنه يې وکړه. په سبا ورځ يې Yanukovych د استيضاح له رايې څخه مخکې له کيف څخه وتښتېد، چې د ولسمشر په توګه يې د نوموړي واکونه واخيستل. د اکريان د ختيځو سيمو د روسي ژبې مشرانو Yanukovych ته خپله تل پاتې ژمنتيا اعلان کړه، چې همدا په اکراين کې د ۲۰۱۴ ز کال روسي پلوې ګډوډۍ لامل شو. دا ګډوډي د روسيې له لورې د اکراين پر وړاندې د ګډې ترتيب شوې سياسي او نظامي مبارزې د برخې په توګه وهڅول شوه، چې په پای کې روسيې بريد وکړ او د ۲۰۱۴ ز کال په مارچ کې يې کريميا په خپلې خاورې پورې وتړله. د کريميا ياده تړلتيا په Donbas کې له جګړې څخه وروسته پېښه شوه، چې د ډونيتسک او لوهانسک د خلکو جمهوريتونو په نوم د روسيې له لورې د جوړو شويو نيمه دولتونو په رامنځته کېدنې سره د ۲۰۱۴ ز کال په اپرېل کې پيل شوه. د Minsk تړونونو جګړې ته اجازه ورکړه، چې په Donbas کې ښکته شي [پاتې شي يا رسوب وکړي] او د سيمې نږدې درېيمه برخه يې د بېلتون غوښتونکو په واک کې پرېښوده. دا کړکېچ جګړې ته د «کنګل شوې شخړې» د نوم ورکولو لامل شو.  <ref>{{cite news|date=24 February 2014|title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25|agency=[[Interfax-Ukraine]]|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|url-status=live|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|archive-date=10 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|last=Sindelar|first=Daisy|date=23 February 2014|title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional?|url=http://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|archive-date=29 July 2020|access-date=25 February 2014|website=rferl.org|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Feffer|first=John|date=14 March 2014|title=Who Are These 'People,' Anyway?|work=[[HuffPost]]|publisher=[[BuzzFeed]]|url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html|url-status=live|access-date=17 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318044043/http://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html|archive-date=18 March 2014|quote=At that point, his own party abandoned him and called for a vote to take place. Parliament then voted to remove Yanukovych from office by a margin of 328 to 0.}}</ref><ref>{{cite news|last1=Polityuk|title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup"|archive-date=9 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222|access-date=18 November 2020|url-status=dead|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222|editor-first=Andrew|editor-last=Roche|location=Kyiv|publisher=Thomson Corporation|work=[[Reuters]]|date=22 February 2014|first1=Pavel|first6=Giles|last6=Elgood|first5=Peter|last5=Graff|first4=Marcin|last4=Goettig|first3=Gabriela|last3=Baczynska|first2=Matt|last2=Robinson|quote=Underscoring Ukraine's regional divisions, leaders of Russian-speaking eastern provinces loyal to Yanukovich voted to challenge anti-Yanukovich steps by the central parliament.}}</ref><ref>{{cite web|last=Fisher|first=Max|date=3 September 2014|title=Everything you need to know about the Ukraine crisis|url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archive-date=22 January 2022|access-date=24 January 2022|website=[[Vox (website)|Vox]]|publisher=[[Vox Media]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Mitrokhin|first=Nikolay|date=2015|title=Infiltration, Instruction, Invasion: Russia's War in the Donbass|url=https://spps-jspps.autorenbetreuung.de/files/07-mitrokhin.pdf|journal=Journal of Soviet and Post-Soviet Politics and Society|volume=1|issue=1|pages=220–221|access-date=2022-04-02|archivedate=2021-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210611213218/https://spps-jspps.autorenbetreuung.de/files/07-mitrokhin.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wilson|first=Andrew|date=20 April 2016|title=The Donbas in 2014: Explaining Civil Conflict Perhaps, but not Civil War|url=https://doi.org/10.1080/09668136.2016.1176994|journal=Europe-Asia Studies|volume=68|issue=4|pages=631–652|doi=10.1080/09668136.2016.1176994|issn=0966-8136}}</ref><ref>{{cite news|last=Pomerantsev|first=Peter|date=7 August 2019|title=The Counteroffensive Against Conspiracy Theories Has Begun|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/08/evolution-protests-conspiracy-theories-disinformation/595639/|work=[[The Antlantic]]|access-date=26 June 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Remembering Ukraine's Revolution of Dignity|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/remembering-ukraines-revolution-of-dignity/|access-date=26 June 2020|website=openDemocracy}}</ref><ref>{{cite book|last=Kuzio|first=Taras|url=https://www.worldcat.org/oclc/982267595|title=Putin's war against Ukraine : revolution, nationalism, and crime|date=2017|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2017|isbn=978-1-5432-8586-4|location=North Charleston, South Carolina|pages=90|oclc=982267595}}</ref><ref>{{cite news|last1=Grytsenko|first1=Oksana|last2=Vlasova|first2=Anastasia|date=12 April 2014|title=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid|work=[[Kyiv Post]]|publisher=Businessgroup LLC|location=Luhansk|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|access-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014|quote=... their top aim is federalization of the country through all-Ukrainian referendum, one step from secession from the nation. 'It should be a federation in the borders of Ukraine, but with the right to separate if people demand this,' Kariakin said, confident that 85 percent of people in Luhansk Oblast, Ukraine's seventh most populous with 2.2 million people, support him.}}</ref><ref>{{cite web|last=Ragozin|first=Leonid|date=16 March 2019|title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html|archive-date=8 May 2020|access-date=24 January 2022|website=aljazeera.com|publisher=[[Al Jazeera]]|location=[[Riga]]|quote=Putin framed the invasion and eventual annexation of Crimea as an act of salvation rather than a clear violation of international law and turned a revolution which could have marked the end of his rule into a much-needed popularity booster ...}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/eastern-europe/ukraine/war-europe-responding-russias-invasion-ukraine|title=War in Europe: Responding to Russia's Invasion of Ukraine|date=24 February 2022|publisher=www.crisisgroup.org}}</ref><ref>{{cite news|last=Tsvetkova|first=Maria|date=21 July 2015|title=Ceasefire brings limited respite for east Ukrainians|work=Euronews|agency=Reuters|url=http://www.euronews.com/newswires/3041823-ceasefire-brings-limited-respite-for-east-ukrainians/|access-date=26 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725132924/http://www.euronews.com/newswires/3041823-ceasefire-brings-limited-respite-for-east-ukrainians/|archive-date=25 July 2015}}</ref> له ۲۰۱۹ ز کال راهيسې روسيې د يو ناتاييد شوي ټول نفوس له منځه له ۶۵۰۰۰۰ څخه زيات کورني روسي پاسپورتونه خپاره کړي دي، چې اوکرايني حکومت د سيمې د تړلتيا پر لور يو ګام وګڼه. د ۲۰۲۰ ز کال د سپټمبر په ۱۴ مه اوکرايني ولسمشر ولاديمير زيلينسکي (Volodymyr Zelenskyy د اوکراين د امنيت نوې ملې تګلاره (National Security Strategy) تصويب کړه، چې په ناټو کې د غړيتوب په نښه کولو سره، NATO سره د څرګندې ملګرتيا د پرمختګ لپاره اصول برابروي. زيلينسکي د کريميا د خپلواکه جمهوريت او د Sevastopol ښار په لنډ مهالي ډول د نيول شوې سيمې د ..... او بيا بشپړونې په تصويبولو سره؛ د ۲۰۲۱ ز کال مارچ په ۲۴ مه نېټه ۲۰۲۱/۱۱۷ ګڼه فرمان لاسليک کړ، چې ياد فرمان د کريميا د منشور يا دريځ (Crimean Platform) د فعاليتونو بشپړونکی دی. <ref>{{cite news|date=9 April 2021|title=Kremlin defends Russian military buildup on Ukraine border|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/09/kremlin-officials-say-russia-will-not-stand-aside-if-kyiv-launches-assault}}</ref><ref>{{cite news|date=20 May 2021|title=Zelenskiy: Russian passports in Donbass are a step towards 'annexation'|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/}}</ref><ref>{{cite news|last=Duggal|first=Hanna|date=25 January 2022|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|work=aljazeera.com|publisher=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|access-date=15 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|date=11 January 2020|title=Relations with Ukraine|work=[[NATO]]|publisher=NATO|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|access-date=15 February 2022|quote=In September 2020, President Volodymyr Zelenskyy approved Ukraine's new National Security Strategy, which provides for the development of the distinctive partnership with NATO with the aim of membership in NATO.}}</ref><ref>{{cite news|last=Getmanchuk|first=Alyona|date=30 September 2020|title=Russia as aggressor, NATO as objective: Ukraine's new National Security Strategy|work=atlanticcouncil.org|publisher=[[Atlantic Council]]|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-as-aggressor-nato-as-objective-ukraines-new-national-security-strategy/|access-date=15 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|date=24 March 2021|title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea|work=[[Ukrinform]]|publisher=[[Government of Ukraine]]|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|access-date=15 February 2022|quote=''Decree No. 117/2021'' of March 24 on enactment of the relevant decision of the National Security and Defense Council was published on the website of the Head of State.}}</ref> د ۲۰۲۱ ز کال په جولای کې پوټين د «د روسانو او اکراينيانو د تاريخي يووالي په اړه: On the Historical Unity of Russians and Ukrainians) تر سرليک لاندې يوه مقاله خپره کړه، چې نوموړي په کې خپل هغه نظر يو ځل بيا تاييد کړ، چې روسان او اوکراينيان «يو ولس» دی. امريکايي تاريخپوه Timothy Snyder د پوټين نظريه د امپرياليزم په توګه بيان کړه. بریتانوي ژورنالېست Edward Lucas ياده نظريه د تاريخي بياکتنې اصالت په توګه بيان کړه. نورو کتونکو يادونه کړې ده، چې روسي مشرتابه د معاصر اوکراين او تاريخ په اړه يې يو بل ډول [بې ډوله] نظر لري. <ref>{{cite web|last=Putin|first=Vladimir|author-link=Vladimir Putin|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 January 2021|access-date=1 February 2022|website=The Kremlin|publisher=[[Government of Russia]]|quote=During the recent Direct Line, when I was asked about Russian-Ukrainian relations, I said that Russians and Ukrainians were one people – a single whole.}}</ref><ref>{{cite web|last=Lucas|first=Edward|date=15 September 2020|title=Why Putin's history essay requires a rewrite|url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|work=[[The Times]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Snyder|first=Timothy D.|author-link=Timothy D. Snyder|date=18 January 2022|title=How to think about war in Ukraine|url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine|archive-date=19 January 2022|access-date=25 January 2021|website=Thinking about... (newsletter)|publisher=[[Substack]]|quote=Historically speaking, the idea that a dictator in another country decides who is a nation and who is not is known as imperialism.}}</ref><ref>{{cite web|last=Roth|first=Andrew|date=7 December 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbor|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour|archive-date=7 December 2021|access-date=25 January 2021|work=[[The Guardian]]|publication-place=Moscow|quote=But that fear has gone hand-in-hand with chauvinistic bluster that indicates Moscow has a distorted view of modern Ukraine and the goals it wants to achieve there.}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson|last8=Bonner|publisher=[[Atlantic Council]]|access-date=25 January 2021|archive-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/|url-status=live|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/|title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions|date=15 July 2021|first9=Taras|last9=Kuzio|first8=Brian|first7=Yevhen|first1=Peter|last7=Fedchenko|first6=Oleksiy|last6=Goncharenko|first5=Brian|last5=Whitmore|first4=Alexander|last4=Motyl|first3=Danylo|last3=Lubkivsky|first2=Melinda|last2=Haring|quote=Vladimir Putin's inaccurate and distorted claims are neither new nor surprising. They are just the latest example of gaslighting by the Kremlin leader.}}</ref><ref>{{cite web|last=Wilson|first=Andrew|date=23 December 2021|title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims?|url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archive-date=24 January 2022|access-date=25 January 2022|publisher=[[Royal United Services Institute]]|quote=Putin's key trope is that Ukrainians and Russians are 'one people', and he calls them both 'Russian'. He starts with a myth of common origin: 'Russians, Ukrainians and Belarusians are all descendants of Ancient Rus', which was the largest state in Europe' from the 9th–13th centuries AD.}}</ref> روسيې ويلي دي چې: ناټو ته شونی اوکرايني لاسرسي او په ټوله کې د ناټو پراختيا د دوی ملي امنيت ګواښلی دی. پر وړاندې يې اوکراين او د روسيې ګاونډ نورو اروپايي هېوادونو پوتين په دې تورن کړی دی، چې د روسي سترواکۍ يا شوروي اتحاد د بيا جوړولو هڅه کوي او يرغليز نظامي سياستونه پلي کوي. <ref>{{cite news|last=Taylor|first=Paul|date=23 November 2021|title=Ukraine: NATO's original sin|work=[[Politico]]|publisher=[[Axel Springer SE]]|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/|access-date=1 February 2022|quote=The result heightened Kremlin's fears of encirclement and of losing the strategic depth that enabled Russia to prevail over Western invaders twice ... no amount of assurances that NATO is not a threat to Russia, that its purpose is purely defensive or that none of its weapons would ever be used except in response to an attack could assuage Moscow.}}</ref><ref>{{cite news|last=Guyer|first=Jonathan|date=27 January 2022|title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis|work=Vox|publisher=[[Vox Media]]|url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|access-date=20 February 2022|quote=To the West, it's a statement of autonomy; to Russia, it's a threat.}}</ref><ref>{{cite web|last1=Lee|first1=Matthew|last2=Cook|first2=Lorne|date=7 January 2022|title=US, NATO rule out halt to expansion, reject Russian demands|url=https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-emmanuel-macron-4b0815a24bb98ca7e3b81aa0dc6b1838|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124151428/https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-emmanuel-macron-4b0815a24bb98ca7e3b81aa0dc6b1838|archive-date=24 January 2022|access-date=24 January 2022|website=[[AP News]]|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite web|author=Agencies|date=13 September 2014|title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Bullough|first=Oliver|date=28 March 2014|title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481|archive-date=24 January 2022|access-date=25 January 2022|publisher=[[BBC]]|quote='He does not understand that the collapse of the Soviet system was predetermined, therefore he believes his mission is to restore the Soviet system as soon as possible,' he (Vladimir Bukovsky) says.}}</ref><ref>{{cite web|last=Rubin|first=Trudy|date=11 January 2022|title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war?|url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|work=[[The Philadelphia Inquirer]]|publisher=[[Interstate General Media]]|quote=He wants to rebuild the former Soviet sphere of influence that extended from Central Europe through Central Asia, and views this effort as a restoration of Russian greatness.}}</ref><ref>{{cite web|date=20 December 2021|quote=Photograph by Office of the Lithuanian President|title=Lithuanian president: Russia's attempts to create 'zones of influence' will not be tolerated|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1568409/lithuanian-president-russia-s-attempts-to-create-zones-of-influence-will-not-be-tolerated|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1568409/lithuanian-president-russia-s-attempts-to-create-zones-of-influence-will-not-be-tolerated|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|website=LRT English|publisher=[[Lithuanian National Radio and Television]]|agency=[[Baltic News Service]]}}</ref><ref>{{cite web|last1=Wiktor|editor-last=Boulton|publisher=Thomson Corporation|work=[[Reuters]]|access-date=25 January 2022|archive-date=25 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154850/https://www.reuters.com/article/us-nato-poland-suwalki-idUSKCN0Z61XH|url-status=live|url-access=registration|url=https://www.reuters.com/article/us-nato-poland-suwalki-idUSKCN0Z61XH|title=In push for equal NATO status, Poland asks for flashpoint troops|editor-first=Ralph|date=20 June 2016|first1=Szary|first6=Joachim|last6=Dagenborg|first5=Robert|last5=Muller|first4=Andrius|last4=Sytas|first3=Robin|last3=Emmott|first2=Pawel|last2=Sobczak|location=[[Brussels]], [[Prague]], [[Vilnius]], [[Trondheim]]}}</ref> == سرچينې == 28hqj70iscogfp48rnhn7w2zdibd3ll 0 60630 371104 370705 2026-11-08T17:26:20Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371104 wikitext text/x-wiki له ۱۹۴۵ څخه تر ۱۹۸۹ ز کال پورې د پولينډ تاريخچه د دويمې نړيوالې له پای ته رسېدلو څخه وروسته پر پولينډ باندې د کمونيست حکومت تپل شوې دوره رانغاړي. دا کالونه په داسې حال کې چې د ژوند په معيارونو کې د عمومي صنعتي کوونې، ښارې کوونې او زياتو پرمختګونه سره ښودل کېږي، د سټالين پلوۍ لومړنيو فشارونو، ټولنيزې ناارامۍ، سياسي نښتې او سختو اقتصادي ستونزو په واسطه بدرنګه يا ژوبل شول. د دويمې نړيوالې جګړې پای ته نږدې د شوروي پر مخ تلونکي سور لښکر په ختيځ کې د پولينډي وسله والو ځواکونو تر څنګ له نيول شوي [اشغال شوي] پولينډ څخه د نازي [[المان]] ځواکونه واېستل. د ۱۹۴۵ز کال فبروري کې د Yalta ناستې د روغې جوړې له يوه يووالي څخه له جګړې نه وروسته تر ټاکنو پورې د پولينډ د يو لنډمهالي حکومت جوړښت تصويب کړ. د [[شوروي اتحاد]] مشر Joseph Stalin د ياد حکومت پلي کول په ښه ډول اداره کړل. په وارسا کې په عملي ډول د کمونيستانو تر واک لاندې د ملي يووالي يو لنډ مهاله حکومت دې ته په نه پاملرنې سره جوړ شو، چې د پولينډ حکومت د ۱۹۴۰ز کال راهيسې لندن ته تبعيد شوی و. د ۱۹۴۵ ز کال جولای – اګسټ کې د Potsdam ناستې د پای پر مهال درې سترو متحدينو لويديځ لور ته د لويې پولينډي پولې اوښتل ومنل او د Oder_Neisse کرښې او Crzone Line تر منځ يې د دې هېواد سيمه تصويب کړه، چې پايله يې د پولينډي پولو راټولېدل او لکه د پخوانۍ Piast کورنۍ دورې له پولو سره يو شان کېدل شوه. په اور وژنه (عام وژنه) کې د پولينډي الاصل يهودي وګړو له تباهۍ، لويديځ کې د جرمنيانو د جګړې او ماتېدنې، ختيځ کې د اوکراينيانو بيا مېشت کېدنې او له ختیځو سرحدي ځمکو (Kresy) څخه د قطبونو له ماتېدنې او بيا مېشت کېدنې څخه وروسته، پولينډ په خپل تاريخ کې د لومړي ځل لپاره له څرګندو لږه کيو څخه پرته، په توکميز ډول يو متجانس [سره ورته] دولت شو. نوي حکومت خپل سياسي ځواک کلک کړ، په داسې حال کې چې د پولينډ د متحده کارکوونکو ګوند (PZPR) د Boleslaw Bierut تر مشرۍ لاندې پر هېواد باندې ټينګه اداره [کنترول] تر لاسه کړه، چې د شوروي د نفوذ سيمه کې به د يو خپلواک دولت په توګه پاتې شي. د جولای اساسي قانون (July Constitution) د ۱۹۵۲ ز کال د جولای پر ۲۲ مه باندې په رسمي ډول خپور شو او پولينډ په رسمي ډول د پولينډي خلکو جمهوريت (Polish People’s Republic: PRL) شو. په ۱۹۵۳ ز کال کې د سټالين له مړينې څخه وروسته يوې سياسي «وېلې کېدنې» د Wladyslaw Gmulka په مشرۍ د پولينډي کمونيستانو يو څه زياتې ليبرالي ډلې ته د ځواک تر لاسه کولو اجازه ورکړه. د ۱۹۶۰ ز لسيزې په نيمايي کې پولينډ د زياتېدونکو اقتصادي او سياسي ستونزو ازمويل پيل کړل. يادې ستونزې په ۱۹۶۸ ز کال کې  پولينډي سياسي کړکېچ او ۱۹۷۰ ز کال کې پولينډي لاريون کوونکو [پېښو] کې هغه مهال تر ټولو لوړ ټکي ته ورسېدل، چې د يوه مصرف کوونکي [مستهلک] د بيې حالت د اعتصابونو يوې څپې ته لاره هواره کړه. حکومت له لويديځو امتياز ورکوونکو څخه د هر اړخېزه پورونو پر بنسټ یوه نوې اقتصادي خپرونه وړاندې کړه، چې د ژوند معيارونو او هيلو په لوړوالي کې يې اغېز وکړ، مګر د خپرونې موخه په نړيوال اقتصاد سره د پولينډ د اقتصاد مخ پر وده بشپړونه وه او د ۱۹۷۳ ز کال د تېلو له کړکېچ څخه وروسته ولړزېده. په ۱۹۷۶ ز کال کې د Edward Gierek حکومت يو ځل د بيو لوړولو ته اړ شو، چې د ۱۹۷۶ ز کال د جون لاريونونو لامل شو. فشار، سمون ، اقتصادي او سياسي هڅې  د دې دوران د Pope John Paul II په توګه د Karol Wojtyle د ۱۹۷۸ زکال په ټاکنو سره د نويو ځانګړتياوو غوښتنه وکړه. د Wojtyla د تمې خلاف پورته کېدنې [ترفېع] د اقتدار خوښوونکو او د Nomenklatura د نظريې له مخې ادراه کېدونکي سوسياليست پلوي دولتي نظام د نه ګټورتوب پر وړاندې مخالفت، په ځانګړې ډول په ۱۹۷۹ ز کال کې له پولينډ څخه د Pope په لومړۍ ليدنې سره پياوړی کړ. د ۱۹۸۰ ز کال اګسټ په لومړي کې د اعتصابونو يوې نوې څپې په پايله کې د «يووالي» په نوم د سوداګرۍ خپلواکه اتحاديه رامنځته شوه، چې مشري يې Lech Walesa کوله. د مخالفت مخ پر وده پياوړتيا او فعاليت د Wojciech Jaruzelski حکومت اړ کړ، چې د ۱۹۸۱ ز کال په ډسمبر کې جنګي قانون اعلان کړي. که څه هم په شوروي اتحاد کې د ميخايل ګربچوف (Mikhail Gorbachev) په حکومتي سمونونو، د لويديځ له لوري زياتېدونکي او بې کفايته اقتصاد له امله نظام له خپلو سيالانو سره خبرو اترو کولو ته اړ و. د ۱۹۸۹ ز کال ګردي مېز خبرو (Round Table Talks) د ۱۹۸۹ز کال  ټاکنو کې د يووالي [د سوداګرۍ خپلواکه اتحاديه] ګډون ته لاره هواره کړه. د دې اتحاديې د نوماندانو سترې بريا په مرکزي او ختيځه [[اروپا]] کې له کمونيستي حکومت څخه د بدلونو لومړی پرله پسې والی راپورته کړ. Jaruzelski په ۱۹۹۰ ز کال کې هغه مهال له ولسمشرۍ څخه استعفا وکړه، چې د ولسمشريزې ټاکنې ترې نه Wales وګټلې. == د کمونيستي حکومت پولينډ رامنځته کېدل (۱۹۴۸ – ز کلونه) == له دويمې نړيوالې جګړې څخه مخکې د پولينډ د نفوسو درېيمه برخه له توکميز لږه کيو څخه ترکيب شوې وه. پولينډ په ۱۹۳۹ ز کال کې نږدې ۳۵ ميليونه اوسېدونکي لرل، مګر په ۱۹۴۶ز کال کې يې نفوس د بېلابېلو پولو دننه له ۲۴ ميليونو تنو څخه لږ و. د پاتې نفوس له درې ميليونو څخه زيات يې توکميز لږه کي، لکه: جرمنيان، اوکراينيان او يهودان وو، چې ډېری دا لږه کي به په نږدې راتلونکي کې له پوليند څخه وتلی وی. پوليند د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال د خپل نفوس له ۱۶ تر ۱۷ سلنې له لاسه ورکړ، چې سخت يې وځوراوه. اټکل شوې ده چې د ۱۹۳۹ او ۱۹۴۵ ز کلونو تر منځ د جګړې اړوند سببونو له امله تر ۶ ميليونو پورې پولينډي وګړي و وژل شول. په اټکل شوي شمېر کې د ټولې پورتنۍ وژنې د برخه په توګه ۳ ميليونه يهود الاصل پولينډي قربانيان شامل وو. په توکميز ډول د پولينډي قربانيانو شمېر ښايي ۲ ميليونه و. <ref>{{cite web|author=Robert A. Guisepi|work=World War Two|year=2001|url=http://history-world.org/world_war_two_casualties.htm|title=World War Two Casualties. Killed, wounded, prisoners, and/or missing|publisher=World History Project, USA|access-date=9 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507144329/http://history-world.org/world_war_two_casualties.htm|archive-date=7 May 2015|url-status=dead}}</ref> په پولينډ کې تاريخي لږه کي په خورا څرګند ډول اغېزمن شول، په داسې حال کې چې د نظريو په مخکينيو موافقو کې د پولينډ منعکس شوی ګڼ توکميز توپير بس و، مګر له جګړې څخه وروسته په څو کلونو کې دود و. د پولينډ لوست پوړ [ټولګی] زيات وځورېد. د هېواد له جګړې څخه مخکې ګڼ شمېر سياسي او ټولنيز روښانفکران يا ووژل شول او يا تيت او پرک شول. د بيارغونې د ستر کار په پلي کولو سره د متمرکز واک د غوښتلو په موخه، د نوي حکومت هڅې د هېواد [پولينډ] ملګرتيا وکړه، چې د نوي نظام لپاره د ټولنې د پام وړ غوره شوې برخې د نه باور او له جګړې څخه وروسته د پولينډ د پولو پر سر د نښتو له امله (چې د ۱۹۴۵ ز کال تر نيمايي پورې په ټينګ ډول رامنځته نه شوې) ياده هڅه لا پېچلې شوه. په هغه وخت کې د شوروي شته ځواکونه، د جرمني د هغو پخوانيو ختيځو سيمو په لوټلو کې بوخت شول، چې پولينډ ته سپارل کېدلې، ورڅخه يې ارزښتناک صنعتي توکي، جوړښتونه او کارخونې لوټلې او شوروي اتحاد ته يې استولې. له شوروي سره د Cruzon Line په ختيځ کې د Kresy سيمو له نښلولو څخه وروسته نږدې دوه ميليونه قطبي وګړي له دې سيمو څخه د Oder-Neisse کرښې ختيځ کې لويديځ او شمالي سيمو ته لاړل، ولېږدول شول او يا وشړل شول. ذکر شوې سيمې د Potsdam تړون له مخې له جرمني څخه پوليند ته ورکړل شوې وې. نور په هغه څه [ځای] کې پاتې شول چې شوروي اتحاد شوی و او زيات خلک له ۱۹۵۶ ز کال څخه وروسته پولينډ ته لاړل. د پولينډ د مرکزي برخو د خلکو نورې استوګنې په هغه ځای کې د پولينډيانو شمېر په ۱۹۵۰ ز کال کې تر ۵ ميليونه پورې ورساوه، چې حکومت ورته د بيارغول شويو سيمو (Recovered Territories) نوم ورکړ. د پخواني جرمني له ۱۰ ميليونه څخه زيات وګړي په ۱۹۵۰ ز کال کې يا وتښتېدل او يا له جګړې څخه وروسته جرمني ته وشړل شول. نږدې ۴،۴ ميليونه وګړي د جګړې په وروستيو پړاوونو کې وتښتېدل او ۳،۵ ميليونه يې د ۱۹۴۵ او ۱۹۵۹ کاونو تر منځ د پولينډي چارواکو له لوري له مخې لرې [ووژل] شول. د جرمنيانو ايستنه [اخراج] په Potsdam ناسته کې د نهايي شويو متحدو پرېکړو پايله وه. <ref>The Politics of Retribution in Postwar Warsaw: In the Honor Court of the Central Committee of. Polish Jews. Gabriel N. Finder in ''Warsaw. The Jewish Metropolis Essays in Honor of the 75th Birthday of Professor Antony Polonsky'' Series: IJS Studies in Judaica, Volume: 15, 2015 page 558</ref> == سرچينې == {{Reflist|30em|refs=<ref name="Bagley">{{cite book | url=https://archive.org/details/spywarsmolesmyst00bagl | url-access=registration | title=Spy wars: moles, mysteries, and deadly games | publisher=[[Yale University Press]] | year=2007 | access-date=24 May 2011 | author=Tennent H. Bagley | pages=[https://archive.org/details/spywarsmolesmyst00bagl/page/120 120] | isbn=978-0-300-12198-8 }}</ref> <ref name="Balcerowicz nie mógł">Krzysztof Pilawski, ''Balcerowicz nie mógł odejść - rozmowa z prof. Zdzisławem Sadowskim'' [Balcerowicz could not leave - a conversation with Professor Zdzisław Sadowski]. Przegląd 47/2013, 18 November 2013. [https://www.tygodnikprzeglad.pl/balcerowicz-nie-mogl-odejsc-rozmowa-prof-zdzislawem-sadowskim/ Balcerowicz nie mógł odejść] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018192001/https://www.tygodnikprzeglad.pl/balcerowicz-nie-mogl-odejsc-rozmowa-prof-zdzislawem-sadowskim/ |date=18 October 2017 }}. [[Przegląd|przeglad-tygodnik.pl]]. Retrieved 18 October 2017.</ref> <ref name="Brzoza Sowa Historia Polski 1918–1945 619">Czesław Brzoza, Andrzej Leon Sowa, ''Historia Polski 1918–1945'' [History of Poland: 1918–1945], page 619.</ref> <ref name="Brzoza Sowa Historia Polski 1918–1945 695–696">Czesław Brzoza, Andrzej Leon Sowa, ''Historia Polski 1918–1945'' [History of Poland: 1918–1945], pages 695–696. Kraków 2009, [[Wydawnictwo Literackie]], {{ISBN|978-83-08-04125-3}}.</ref> <ref name="Daszczyński Po wojnie">Roman Daszczyński, ''Po wojnie światowej wojna domowa'' [The civil war that followed the world war]. 20 December 2013. [http://wyborcza.pl/alehistoria/1,134751,15172780,Po_wojnie_swiatowej_wojna_domowa.html Po wojnie światowej wojna domowa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228105252/http://wyborcza.pl/alehistoria/1,134751,15172780,Po_wojnie_swiatowej_wojna_domowa.html |date=28 December 2013 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 08 January 2014.</ref> <ref name="Encyklopedia_WIEM">{{cite web | url=http://portalwiedzy.onet.pl/15919,,,,referendum_ludowe,haslo.html | title=Referendum ludowe | publisher=[[WIEM Encyklopedia]] | date=1996–2012 | access-date=9 June 2012 | author=Popularna Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Fogra | language=pl | archive-date=5 October 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121005152316/http://portalwiedzy.onet.pl/15919,,,,referendum_ludowe,haslo.html | url-status=dead }}</ref> <ref name="Helsinki Foundation 8 mitów">Helsińska Fundacja Praw Człowieka [Helsinki Foundation for Human Rights], ''8 mitów w dyskusji na temat Trybunału Konstytucyjnego'' [8 myths in the discussion concerning the Constitutional Tribunal]. [http://www.hfhr.pl/8-mitow-w-dyskusji-na-temat-trybunalu-konstytucyjnego/ 8 mitów w dyskusji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226035451/http://www.hfhr.pl/8-mitow-w-dyskusji-na-temat-trybunalu-konstytucyjnego/ |date=26 December 2015 }} (December 2015). Retrieved on 2015-01-05</ref> <ref name="Kwasniewski Okragly Stol">Paweł Smoleński, ''Aleksander Kwaśniewski o Okrągłym Stole: Gdybyśmy się nie dogadali, byłoby po nas. Gen. Jaruzelski musiałby odejść'' [Aleksander Kwaśniewski about the Round Table: If we had not arrived at a solution, we would be gone. General Jaruzelski would have to leave]. 04 February 2019. [http://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,24417309,aleksander-kwasniewski-o-okraglym-stole-gdybysmy-sie-nie.html Aleksander Kwaśniewski o Okrągłym Stole] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501002949/http://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,24417309,aleksander-kwasniewski-o-okraglym-stole-gdybysmy-sie-nie.html |date=1 May 2019 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 30 April 2019.</ref> <ref name="LIFE">[https://books.google.com/books?id=wkEEAAAAMBAJ&pg=PA172&dq=%22Roman+Romkowski%22&cd=3#v=onepage&q=%22Roman%20Romkowski%22&f=false "Poland's New Chief", LIFE Magazine, 26 November 1956. Pages: 173–182.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206181419/https://books.google.com/books?id=wkEEAAAAMBAJ&pg=PA172&dq=%22Roman+Romkowski%22&cd=3#v=onepage&q=%22Roman%20Romkowski%22&f=false |date=6 December 2019 }} [[Google Books]] preview.</ref> <ref name="Memoirs">Nikita Sergeevich Khrushchev, Sergeĭ Khrushchev, George Shriver, Stephen Shenfield, [https://books.google.com/books?id=nR0f25dmbn0C&pg=PT653&dq=%22Gomulka+was+kept+under+house+arrest+from+1951+to+1954+or+1955%22&hl=en&ei=-6XAToP2OvPWiAKHkIS4Cw&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=1&ved=0CDYQuwUwAA#v=onepage&q=%22Gomulka%20was%20kept%20under%20house%20arrest%20from%201951%20to%201954%20or%201955%22&f=false ''Memoirs of Nikita Khrushchev: Statesman, 1953–1964.'' Page 643.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222092748/https://books.google.com/books?id=nR0f25dmbn0C&pg=PT653&dq=%22Gomulka+was+kept+under+house+arrest+from+1951+to+1954+or+1955%22&hl=en&ei=-6XAToP2OvPWiAKHkIS4Cw&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=1&ved=0CDYQuwUwAA#v=onepage&q=%22Gomulka%20was%20kept%20under%20house%20arrest%20from%201951%20to%201954%20or%201955%22&f=false |date=22 December 2019 }} Penn State Press, 2007. {{ISBN|0-271-02935-8}}. 1126 pages.</ref> <ref name="Paczkowski">{{cite book | title=Pół wieku dziejów Polski 1939–1989 (Half a Century of the History of Poland 1939–1989) | publisher=Wydawnictwo Naukowe PWN | author=Prof. [[Andrzej Paczkowski]], [[Institute of National Remembrance]] | year=2000 | location=[[Warsaw]] | isbn= 978-83-01-14487-6 }}</ref> <ref name="ipn-418">[http://www.ipn.gov.pl/palm/pl/2/418/ ''Wielkie procesy pokazowe w Krakowie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113004613/http://www.ipn.gov.pl/palm/pl/2/418/ |date=13 January 2012 }} ('The great show trials in Kraków'). [[Institute of National Remembrance]]. Kraków, 29 January 2004. {{in lang|pl}}</ref> <ref name="ipn.gov.pl">[https://web.archive.org/web/20120112173643/http://www.ipn.gov.pl/ftp/wystawy/proces_kurii_krakowskiej/html/wystawa.html ''Kościół w Polsce po tzw. procesie kurii krakowskiej''] ('The Church in Poland after the so-called Trial of the Kraków Curia'). Photo-exhibit. [[Institute of National Remembrance]]. Retrieved from the [[Internet Archive]] on 15 February 2013.</ref> <ref name="IPN-Ś">{{cite web|url=http://www.ipn.gov.pl/biuletyn/4/biuletyn4_51.html|title=ARMIA CZERWONA NA DOLNYM ŚLĄSKU|publisher=[[Institute of National Remembrance]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20050321233124/http://www.ipn.gov.pl/biuletyn/4/biuletyn4_51.html|archive-date=2005-03-21|language=pl}}</ref> <ref name="gnauck1">Krystyna Kersten, Szacunek strat osobowych w Polsce Wschodniej. Dzieje Najnowsze Rocznik XXI- 1994, p. 46 & 47</ref> <ref name="gnauck2">Stanisław Ciesielski et al., ''Przesiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich do Polski 1944–1947. Wybór dokumentów''. Wydawnictwo NERITON, Warszawa 2000''. {{in lang|pl}}</ref> <ref name="gnauck3">''[http://cadmus.eui.eu//handle/1814/2599 The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011133454/http://cadmus.eui.eu//handle/1814/2599 |date=11 October 2018 }}'', European University Institute, Florense. EUI Working Paper HEC No. 2004/1, Edited by Steffen Prauser and Arfon Rees</ref> <ref name="gnauck4">''To Resolve the Ukrainian Question Once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947.'' [[Timothy D. Snyder|Timothy Snyder]], Journal of Cold War Studies, Spring 1999.</ref> <ref name="gnauck6">ZBIGNIEW WOLAK, [https://web.archive.org/web/20080804123729/http://www.polskaludowa.com/wydarzenia/Fieldorf3.htm "Inkwizytor Wolińska"], 1998, Tygodnik SOLIDARNOŚĆ, No.50, Internetowe Muzeum Polski Ludowej</ref> <!-- <ref name="gnauck7">"Poland May Just be the Beginning," Fortune magazine, 1 December 1980</ref>--> <ref name = "Int Soc">{{cite web |title = The rise of Solidarnosc |author = Barker, Colin |author-link = Colin Barker |work = International Socialism, Issue: 108 |url = http://www.isj.org.uk/index.php4?id=136&issue=108 |access-date = 2006-07-10 |archive-date = 15 September 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140915030739/http://www.isj.org.uk/index.php4?id=136&issue=108 |url-status = live }}</ref> <ref name="70 Jahre nach Kriegsbeginn zählt Polen seine Opfer">{{cite web|first=Gerhard|last=Gnauck|title=70 Jahre nach Kriegsbeginn zählt Polen seine Opfer|publisher=[[Die Welt]]|url=https://www.welt.de/die-welt/article3932797/70-Jahre-nach-Kriegsbeginn-zaehlt-Polen-seine-Opfer.html|access-date=2009-08-28|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119073900/http://www.welt.de/die-welt/article3932797/70-Jahre-nach-Kriegsbeginn-zaehlt-Polen-seine-Opfer.html|url-status=live}} Direct link to the program: [http://www.straty.pl/ http://www.straty.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119073900/http://www.welt.de/die-welt/article3932797/70-Jahre-nach-Kriegsbeginn-zaehlt-Polen-seine-Opfer.html |date=19 January 2012 }}</ref> <ref name="BZH">{{cite book| author = [[Andrzej Friszke]] | editor1 = Jerzy W. Borejsza | editor2 = Klaus Ziemer | chapter = Poland 1956–1989: the Transformation of the 'Developed Socialist' State | title = Totalitarian and authoritarian regimes in Europe| year = 2006| publisher = Berghahn Books| isbn = 978-1-57181-641-2| page = 277 }}</ref> <ref name="Billstein">{{cite book| author = Reinhold Billstein|author2=Karola Fings |author3=Anita Kugler | title = Working for the enemy| date = October 2004| publisher = Berghahn Books| isbn = 978-1-84545-013-7| page = 230 }}</ref> <ref name="Britannica">[https://web.archive.org/web/20070417162338/http://www.britannica.com/eb/article-28216/Poland "Poland."] Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. Retrieved on 17 October 2018. Archived from the [http://www.britannica.com/eb/article-28216 original] on 17 April 2007.</ref> <ref name="Buchanan">{{cite book| author = Tom Buchanan| title = Europe's troubled peace, 1945–2000| url = https://archive.org/details/europestroubledp0000buch| year = 2006| publisher = Wiley-Blackwell| isbn = 978-0-631-22163-0| page = [https://archive.org/details/europestroubledp0000buch/page/84 84] }}</ref> <ref name="Czubinski 235–236">[[Antoni Czubiński]], ''Historia Polski XX wieku'' [The History of 20th Century Poland], Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań 2012, {{ISBN|978-83-63795-01-6}}, pp. 235–236</ref> <ref name="Davies Victory 272–274">Norman Davies, ''[[Europe at War 1939–1945: No Simple Victory]]'', pp. 272–274. [[Penguin Books]], New York 2006, {{ISBN|978-0-14-311409-3}}</ref> <ref name="DSM">{{cite book | author = Mason, David S | title = Revolution and Transition in East-Central Europe | page = [https://archive.org/details/revolutiontransi00maso/page/53 53] | publisher = Westview Press | year = 1997 | isbn = 0-8133-2835-7 | url = https://archive.org/details/revolutiontransi00maso/page/53 }}</ref> <ref name="Dudek: 13 grudnia">Cezary Michalski, ''Dudek: 13 grudnia to najgorsza okazja do partyjnych marszów'' [Dudek: March 13 is the worst occasion for politicized marches], a conversation with Antoni Dudek. 13 December 2012. [http://krytykapolityczna.pl/kraj/dudek-13-grudnia-to-najgorsza-okazja-do-partyjnych-marszow/ Dudek: 13 grudnia to najgorsza okazja do partyjnych marszów] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215222725/http://krytykapolityczna.pl/kraj/dudek-13-grudnia-to-najgorsza-okazja-do-partyjnych-marszow/ |date=15 December 2018 }}. [[Krytyka Polityczna]] www.krytykapolityczna.pl. Retrieved 12 December 2018.</ref> <ref name="Dudek Historia polityczna 69-72">Antoni Dudek, ''Historia polityczna Polski 1989–2015'' [The Political History of Poland: 1989–2015], pp. 69–72. Kraków 2016, Wydawnictwo Znak Horyzont, {{ISBN|978-83-240-3468-0}}.</ref> <ref name="Dudek: Nie wierzę">Andrzej Godlewski, ''Dudek: Nie wierzę, że Jaruzelski obronił nas przed Armią Czerwoną'' [Dudek: I don't believe that Jaruzelski protected us from the Red Army], a conversation with Antoni Dudek. 13 December 2010. [http://www.polskatimes.pl/artykul/344632,dudek-nie-wierze-ze-jaruzelski-obronil-nas-przed-armia-czerwona,id,t.html Dudek: Nie wierzę, że Jaruzelski obronił nas przed Armią Czerwoną] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518112627/http://www.polskatimes.pl/artykul/344632,dudek-nie-wierze-ze-jaruzelski-obronil-nas-przed-armia-czerwona,id,t.html |date=18 May 2015 }}. Polska daily www.polskatimes.pl. Retrieved 08 May 2015.</ref> <ref name="Dudek: Pierwsza Solidarność">''Prof. A. Dudek: pierwsza Solidarność nie była antypezetpeerowska'' [Professor A. Dudek: First Solidarity was not anti-PZPR]. 26 November 2010. [https://dzieje.pl/aktualnosci/prof-dudek-pierwsza-solidarnosc-nie-byla-antypezetpeerowska Prof. A. Dudek: pierwsza Solidarność] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205060850/https://dzieje.pl/aktualnosci/prof-dudek-pierwsza-solidarnosc-nie-byla-antypezetpeerowska |date=5 December 2018 }}. Dzieje.pl. Retrieved 04 November 2018.</ref> <ref name="Dudek Wzlot i upadek">Antoni Dudek, ''Wzlot i upadek "drugiej Polski" – jaka naprawdę była dekada Edwarda Gierka'' [The rise and fall of the "second Poland": how Edward Gierek's decade really was?]. 19 December 2013. [http://historia.wp.pl/opage,50,title,Wzlot-i-upadek-drugiej-Polski-jaka-naprawde-byla-dekada-Edwarda-Gierka,wid,16275615,wiadomosc.html?ticaid=11609d&_ticrsn=3 Wzlot i upadek]. WP historia historia.wp.pl. Retrieved 30 November 2015.</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 70">[[Jerzy Eisler]], ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], Wydawnictwo Czerwone i Czarne, Warszawa 2014, {{ISBN|978-83-7700-042-7}}, p. 70</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 79–81">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 79–81</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 87–88">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 87–88</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 115–116">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 115–116</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 123–125">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 123–125</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 214–215">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 214–215</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 218–219">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 218–219</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 224">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 224</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 227">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 227</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 232">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 232</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 236–238">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 236–238</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 238–240">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 238–240</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 246">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 246</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 258–259">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 258–259</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 260–262">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 260–262</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 268–272">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 268–272</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 282">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 282</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 286">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 286</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 290–296">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], pp. 290–296</ref> <ref name="Eisler Siedmiu 362">Jerzy Eisler, ''Siedmiu wspaniałych poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR'' [The Magnificent Seven: First Secretaries of KC PZPR], p. 362</ref> <ref name="EKP-Econ">{{cite book | author = Jackson, John E |author2=Jacek Klich |author3=Krystyna Poznanska | title = The Political Economy of Poland's Transition: New Firms and Reform Governments | publisher = Cambridge University Press | year = 2005 | isbn = 0-521-83895-9 | pages = [https://books.google.com/books?id=PfptbHVD20UC&pg=PA21&lpg=PA21&sig=L2ZFypSPKyVA23BrkjLx6UtK–D4 p. 21] }}</ref> <ref name=Friszke>Andrzej Friszke, {{cite web |url=http://www.columbia.edu/cu/ece/research/intermarium/vol1no1/friszke.html |title=The March 1968 Protest Movement in Light of Ministry of Interior Reports to the Party Leadership |access-date=2014-12-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060922133211/http://sipa.columbia.edu/REGIONAL/ECE/friszke.html |archive-date=22 September 2006 }}, Intermarium, Volume 1, Number 1, 1997; translated from Polish. Original published in Wiez (March 1994).</ref> <ref name="Gawin Michnik">Maciej Gdula, ''Gdula: Gawin w cieniu Michnika'' [Gdula: Gawin in the shadow of Michnik]. 9 December 2013. [http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/opinie/20131209/gdula-gawin-w-cieniu-michnika ''Gdula: Gawin w cieniu Michnika''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227155131/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/opinie/20131209/gdula-gawin-w-cieniu-michnika |date=27 December 2015 }}. Krytyka Polityczna. Retrieved 26 December 2015.</ref> <ref name="Gibianskii">{{cite report | author = Leonid Gibianskii | author2 = [[Norman Naimark]] | title = The Soviet Union and the establishment of communist regimes in Eastern Europe, 1944–1954: a documentary collection | publisher = National Council for Eurasian and East European Research | date = 2004| page = 10}}</ref> <ref name="GP 380-398">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/380 380–398] }}</ref> <ref name="GP 401-410">{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present |year=2005 |pages=401–410 |isbn=9780199253401 |url=https://books.google.com/books?id=9Tbed6iMNLEC&q=PPS+Cyrankiewicz&pg=PA408 |access-date=28 November 2020 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213103520/https://books.google.com/books?id=9Tbed6iMNLEC&q=PPS%20Cyrankiewicz&pg=PA408 |url-status=live }}</ref> <ref name="GP 410-411">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 |pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/410 410–411] }}</ref> <ref name="GP 411-413">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/411 411–413] }}</ref> <ref name="GP 413">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/413 413] }}</ref> <ref name="GP 414">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/414 414] }}</ref> <ref name="GP 415">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/415 415] }}</ref> <ref name="GP 416">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/416 416] }}</ref> <ref name="GP 417">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 |page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/417 417] }}</ref> <ref name="GP 417, 424">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/417 417], 424 }}</ref> <ref name="GP 419-424">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 |publisher = [[Columbia University Press]]| isbn = 978-0-231-12819-3 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/419 419–424] }}</ref> <ref name="GP 424">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/424 424] }}</ref> <ref name="GP 425">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/425 425] }}</ref> <ref name="GP 426">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/426 426] }}</ref> <ref name="GP 426-427">{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present |year=2005 |pages=426–427 |isbn=9780199253401 |url=https://books.google.com/books?id=9Tbed6iMNLEC&q=PPS+Cyrankiewicz&pg=PA427 |access-date=28 November 2020 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213103522/https://books.google.com/books?id=9Tbed6iMNLEC&q=PPS+Cyrankiewicz&pg=PA427 |url-status=live }}</ref> <ref name="GP 427-428">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/427 427]–428 }}</ref> <ref name="GP 428-430">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/428 428]–430}}</ref> <ref name="GP 428">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/428 428] }}</ref> <ref name="GP 431">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/431 431] }}</ref> <ref name="GP 434">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/434 434] }}</ref> <ref name="GP 434-435">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/434 434]–435 }}</ref> <ref name="GP 435">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/435 435] }}</ref> <ref name="GP 435-436">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/435 435]–436 }}</ref> <ref name="GP 436-438">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/436 436]–438 }}</ref> <ref name="GP 438">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/438 438] }}</ref> <ref name="GP 439-440">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/439 439]–440 }}</ref> <ref name="GP 441">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n474 441] }}</ref> <ref name="GP 441-442">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n474 441]–442 }}</ref> <ref name="GP 442-443">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n475 442]–443 }}</ref> <ref name="GP 444-445">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n477 444]–445 }}</ref> <ref name="GP 470-474">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n503 470]–474 }}</ref> <ref name="GP 481">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n514 481] }}</ref> <ref name="GP 482-491">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n515 482]–491}}</ref> <ref name="GP 496-501">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n529 496]–501}}</ref> <ref name="GP 501-508">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: 1795 to the Present|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n534 501]–508}}</ref> <ref name="GP I 15-17">{{cite book |last=Davies |first=Norman | title = God's Playground, a History of Poland: The Origins to 1795|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0 |url-access=registration | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0/page/n40 15]–17 }}</ref> <ref name="HSE">{{cite book | author = Hufbauer, Gary Clyde |author2=Jeffrey J. Schott |author3=Kimberly Ann Elliott | title = Economic Sanctions Reconsidered: History and Current Policy | publisher = Institute for International Economics | year = 1990 | isbn = 0-88132-136-2 | page = [https://archive.org/details/economi_huf_1990_2s_4313/page/193 193]| url=https://archive.org/details/economi_huf_1990_2s_4313 | url-access = registration }}</ref> <ref name="Hannaford">{{cite book | author = Hannaford, Peter D | title = Remembering Reagan | publisher = Regnery Publishing | year = 2000 | isbn = 0-89526-514-1 | pages = [https://books.google.com/books?id=8HJf1be87bgC&pg=PA70&lpg=PA70&sig=HVl-NLDpy1bBNMUn6PNz0wzV–Hw p. 170, [https://books.google.com/books?id=8HJf1be87bgC&pg=PA71&lpg=PA70&sig=CJijLi-Efn41LmokPWGpWhQoR8Q p. 171] | url = https://archive.org/details/isbn_9780895265142 }}</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 4–7">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 4–7</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 12–13">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 12–13</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 13–18">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 13–18, 2009 London, [[Pluto Press]], {{ISBN|978 0 7453 2456 2}}</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 19–20">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 19–20</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 20–21">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 20–21</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 22–23">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 22–23</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 23–25">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 23–25</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 26–27">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 26–27</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 27–30">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 27–30</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 69–73">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 69–73</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 77–79">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 77–79</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 79–81">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 79–81</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 95">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', p.95</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 99–100">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 99–100</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 115–116">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 115–116</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 118–119">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 118–119</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 129–132">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 129–132</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 143–145">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 143–145</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 155–156">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 155–156</ref> <ref name="Hardy New Capitalism 184–185">Jane Hardy, ''Poland's New Capitalism'', pp. 184–185</ref> <ref name="Harvey">{{cite book| author = Robert Harvey| title = A short history of communism| url = https://archive.org/details/shorthistoryofco0000harv| date = 2004-10-26| publisher = Macmillan| isbn = 978-0-312-32909-9| page = [https://archive.org/details/shorthistoryofco0000harv/page/273 273] }}</ref> <ref name="Herausforderung Bevölkerung Part 6">{{cite book|first=Ingo|last=Haar|editor3-first=Jürgen|editor3-last=Reulecke|editor2-first=Ursula|editor2-last=Ferdinand|editor1-first=Josef|editor1-last=Ehmer|author-link=Ingo Haar|chapter="Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste"|title=Herausforderung Bevölkerung Part 6|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|doi=10.1007/978-3-531-90653-9|year=2007|isbn=978-3-531-15556-2|page=267}} See [https://translate.google.com/translate?prev=hp&hl=en&js=y&u=http%3A%2F%2Fwww.welt.de%2Fdie-welt%2Farticle3932797%2F70-Jahre-nach-Kriegsbeginn-zaehlt-Polen-seine-Opfer.html&sl=de&tl=en&history_state0= Google translation from German] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515053445/http://translate.google.com/translate?prev=hp&hl=en&js=y&u=http%3A%2F%2Fwww.welt.de%2Fdie-welt%2Farticle3932797%2F70-Jahre-nach-Kriegsbeginn-zaehlt-Polen-seine-Opfer.html&sl=de&tl=en&history_state0= |date=15 May 2015 }} for a brief overview.</ref> <ref name="IPN-MM">{{cite web|url=http://www.ipn.gov.pl/biuletyn/13/biuletyn02_2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050321165047/http://www.ipn.gov.pl/biuletyn/13/biuletyn02_2.html |title=MIĘDZY MODERNIZACJĄ A MARNOTRAWSTWEM |archive-date=2005-03-21 |publisher=[[Institute of National Remembrance]] |language=pl }} See also [http://www.niniwa2.cba.pl/komunizm_gospodarka_prl_ipn.htm other copy online] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426011453/http://www.niniwa2.cba.pl/komunizm_gospodarka_prl_ipn.htm |date=2007-04-26 }}</ref> <ref name="Jak narod nie obalil komuny">Magdalena Błędowska, ''Jak naród nie obalił komuny'' [How the nation did not overthrow the commies]. 13 June 2014. [http://wyborcza.pl/magazyn/1,124059,16151162,Jak_narod_nie_obalil_komuny.html Jak naród nie obalił komuny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115072714/http://wyborcza.pl/magazyn/1,124059,16151162,Jak_narod_nie_obalil_komuny.html |date=15 November 2018 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 14 November 2018.</ref> <ref name="Jaruzelski tchorzem nie bylem">Adam Michnik, Paweł Smoleński, ''Jaruzelski: Niech mówią o mnie sukinsyn. Ale tchórzem nie byłem.'' [Jaruzelski: They can call me a son of a bitch. But I was not a coward]. 30 May 2014. [http://wyborcza.pl/magazyn/1,137948,16063372,Jaruzelski__Niech_mowia_o_mnie_sukinsyn__Ale_tchorzem.html Jaruzelski: Niech mówią o mnie sukinsyn. Ale tchórzem nie byłem.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150324222035/http://wyborcza.pl/magazyn/1,137948,16063372,Jaruzelski__Niech_mowia_o_mnie_sukinsyn__Ale_tchorzem.html |date=24 March 2015 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 25 March 2015.</ref> <ref name="Kapitalizm przegra">Michał A. Zieliński, ''Kapitalizm przegra z komunizmem. Wyobraźcie to sobie'' [Capitalism will lose to communism. Imagine that], a conversation with Jan Sowa. 2 May 2015. [http://wyborcza.pl/magazyn/1,144511,17841525,Kapitalizm_przegra_z_komunizmem__Wyobrazcie_to_sobie.html Kapitalizm przegra z komunizmem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529195841/http://wyborcza.pl/magazyn/1,144511,17841525,Kapitalizm_przegra_z_komunizmem__Wyobrazcie_to_sobie.html |date=29 May 2015 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 29 May 2015.</ref> <ref name="Kemp-Welch 8">A. Kemp-Welch, ''Poland under Communism: a Cold War history''. Page 8. [[Cambridge University Press]], 2008. {{ISBN|978-0-521-71117-3}}.</ref> <ref name="Kemp-Welch 66–68">A. Kemp-Welch, ''Poland under Communism: a Cold War history''. Pages 66–68. [[Cambridge University Press]], 2008. {{ISBN|978-0-521-71117-3}}.</ref> <ref name="Kemp-Welch 157–163">A. Kemp-Welch, ''Poland under Communism: a Cold War history''. Pages 157–163. [[Cambridge University Press]], 2008. {{ISBN|978-0-521-71117-3}}.</ref> <ref name="Kemp-Welch 180–188">A. Kemp-Welch, ''Poland under Communism: a Cold War history''. Pages 180–188. [[Cambridge University Press]], 2008. {{ISBN|978-0-521-71117-3}}.</ref> <ref name="KJL">{{cite book| author = Keith John Lepak| title = Prelude to Solidarity| url = https://books.google.com/books?id=YQRcqE5Kht4C&q=%22the+postwar+Communist+regime+found+itself+dealing+with+a+more+purely+Polish+population%22&pg=PA23| year = 1988| publisher = [[Columbia University Press]]| isbn = 978-0-231-06608-2| pages = 21–28| access-date = 28 November 2020| archive-date = 13 December 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211213103523/https://books.google.com/books?id=YQRcqE5Kht4C&q=%22the+postwar+Communist+regime+found+itself+dealing+with+a+more+purely+Polish+population%22&pg=PA23| url-status = live}}</ref> <ref name="Kenney-Carnival-2">{{cite book |author= Kenney, Padraic |title= A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |page= 2 |publisher= Princeton University Press |year= 2002 |isbn= 0-691-05028-7 |url= https://books.google.com/books?id=hELsX6c3hcYC&q=Solidarity+fall+of+communism&pg=PA2 |access-date= 28 November 2020 |archive-date= 13 December 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211213103521/https://books.google.com/books?id=hELsX6c3hcYC&q=Solidarity+fall+of+communism&pg=PA2 |url-status= live }}</ref> <ref name="Kochanski 340">[[Halik Kochanski]] (2012). The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War, p. 340. Cambridge, MA: Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-06814-8}}.</ref> <ref name="Kochanski 569–577">Halik Kochanski (2012). The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War, pp. 569–577.</ref> <ref name="Kowalik Tribunal">Tadeusz Kowalik, ''Państwo i sprawiedliwość'' [State and justice], a presentation before the [[Constitutional Tribunal (Poland)|Constitutional Tribunal of Poland]], 2010. [http://nowyobywatel.pl/2011/01/27/panstwo-i-sprawiedliwosc/ Tadeusz Kowalik before the Constitutional Tribunal 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074555/http://nowyobywatel.pl/2011/01/27/panstwo-i-sprawiedliwosc/ |date=4 March 2016 }}. NowyObywatel.pl. Retrieved 26 February 2016.</ref> <ref name="Krasowski Po południu 32–33">Robert Krasowski, ''Po południu. Upadek elit solidarnościowych po zdobyciu władzy'' [In the afternoon: The fall of Solidarity elites after gaining power], Wydawnictwo Czerwone i Czarne, Warszawa 2012, {{ISBN|978-83-7700-031-1}}, pp. 32–33</ref> <ref name="Leder Obywatelu">Sławomir Sierakowski, ''Obywatelu, czyście oszaleli?! [Sierakowski rozmawia z Lederem]'' [Citizen, are you crazy?: Sierakowski's conversation with Leder, part 2]. 20 April 2018. [http://krytykapolityczna.pl/kraj/sierakowski-leder-rozmowa-czesc-2/ Obywatelu, czyście oszaleli?!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010095415/http://krytykapolityczna.pl/kraj/sierakowski-leder-rozmowa-czesc-2/ |date=10 October 2018 }}. [[Krytyka Polityczna]] www.krytykapolityczna.pl. Retrieved 9 October 2018.</ref> <ref name="Leder Pustka">Michał Sutowski, ''Leder: pustka po lewicy [rozmowa]'' [Leder: the vacuum after the Left], a conversation with Andrzej Leder. 19 December 2015. [http://krytykapolityczna.pl/kraj/pustka-po-lewicy/2015/ Leder: pustka po lewicy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119092030/http://krytykapolityczna.pl/kraj/pustka-po-lewicy/2015/ |date=19 November 2018 }}. [[Krytyka Polityczna]] www.krytykapolityczna.pl. Retrieved 12 January 2016.</ref> <ref name="Leder Rewolucja 7">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], Wydawnictwo [[Krytyka Polityczna]], Warszawa 2014, {{ISBN|978-83-63855-61-1}}, p. 7</ref> <ref name="Leder Rewolucja 97">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], p. 97</ref> <ref name="Leder Rewolucja 141–143">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 141–143</ref> <ref name="Leder Rewolucja 158–159">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 158–159</ref> <ref name="Leder Rewolucja 170–171">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 170–171</ref> <ref name="Leder Rewolucja 173–174">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 173–173</ref> <ref name="Leder Rewolucja 182–183">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 182–183</ref> <ref name="Leder Rewolucja 185–187">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 185–187</ref> <ref name="Leder Rewolucja 192–194">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 192–194</ref> <ref name="Leder Rewolucja 194–197">Andrzej Leder, ''Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej'' [The dreamed revolution: An exercise in historical logic], pp. 194–197</ref> <ref name="Leszczyński Kościół">Adam Leszczyński, ''Kościół, lewica, dialog. Dlaczego III RP dała Kościołowi tak dużo, a dostała od niego tak niewiele'' [The Church, the Left, the dialogue. Why the 3rd Republic gave the Church so much, and received from it so little]. 16 June 2018. [http://krytykapolityczna.pl/kraj/kosciol-lewica-dialog-dlaczego-iii-rp-dala-kosciolowi-tak-duzo-a-dostala-od-niego-tak-niewiele/ Kościół, lewica, dialog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622111515/http://krytykapolityczna.pl/kraj/kosciol-lewica-dialog-dlaczego-iii-rp-dala-kosciolowi-tak-duzo-a-dostala-od-niego-tak-niewiele/ |date=22 June 2018 }}. [[Krytyka Polityczna]] www.krytykapolityczna.pl. Retrieved 22 June 2018.</ref> <ref name="Leszczyński March 68">Adam Leszczyński, ''Marzec '68'' [March 68]. 7 March 2014. [http://wyborcza.pl/1,75968,15587788,Marzec__68.html Marzec '68] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107054245/http://wyborcza.pl/1,75968,15587788,Marzec__68.html |date=7 November 2018 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 6 November 2018.</ref> <ref name="Leszczyński Najsłynniejszy list Peerelu">Adam Leszczyński, ''Najsłynniejszy list Peerelu'' [People's Poland's most famous letter]. 17 March 2014. [http://wyborcza.pl/alehistoria/1,136805,15622627,Najslynniejszy_list_Peerelu.html Najsłynniejszy list Peerelu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330192836/http://wyborcza.pl/alehistoria/1,136805,15622627,Najslynniejszy_list_Peerelu.html |date=30 March 2014 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 30 March 2014.</ref> <ref name="Leszczyński Wokol ksiazki">Adam Leszczyński, ''Wokół książki Marcina Króla "Byliśmy głupi"'' [Concerning the book of Marcin Król ''We were stupid''], a conversation with Marcin Król. 30 May 2015. [http://wyborcza.pl/magazyn/1,145247,18019310,Wokol_ksiazki_Marcina_Krola__Bylismy_glupi_.html Byliśmy głupi]. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 06 June 2015.</ref> <ref name="Leszczyński Zdobycie władzy">Adam Leszczyński, ''Zdobycie władzy'' [The attainment of power], a conversation with [[Jerzy Eisler]]. 20 December 2013. [http://wyborcza.pl/alehistoria/1,134751,15171315,Zdobycie_wladzy.html Zdobycie władzy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227103923/http://wyborcza.pl/alehistoria/1,134751,15171315,Zdobycie_wladzy.html |date=27 December 2013 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 08 January 2014.</ref> <ref name="Lukowski 260, 281">{{cite book|author=Jerzy Lukowski|author-link=Jerzy Lukowski|author2=Hubert Zawadzki|title=A Concise History of Poland|pages=[https://archive.org/details/concisehistoryof00luko/page/260 260, 281]|year=2006|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=978-0-521-61857-1|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00luko/page/260}}</ref> <ref name="Marshall">{{cite book| author = Martin Schain| title = The Marshall plan| url = https://archive.org/details/marshallplanfift0000unse| year = 2001| publisher = Palgrave Macmillan| isbn = 978-0-312-22962-7| page = [https://archive.org/details/marshallplanfift0000unse/page/132 132] }}</ref> <ref name="Mastny">[[Vojtech Mastny (historian)|Mastny, Vojtech]]. ''The Soviet Non-Invasion of Poland in 1980–1981 and the End of the Cold War'', [[Europe-Asia Studies]], Vol. 51, No. 2 (March 1999), pp. 189–211, [http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/ACFB35.PDF Online (PDF)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215144038/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/ACFB35.PDF |date=2006-12-15 }}, Retrieved on 2007-04-07</ref> <ref name="Mażewski Liberalna ciągłość">Lech Mażewski, ''Liberalna ciągłość'' [The liberal continuity]. ''[[Przegląd]]'' 46/2004.</ref> <ref name="Modzelewski grozba">Maciej Stasiński, ''Karol Modzelewski: Cały czas czuliśmy sowiecką groźbę'' [Karol Modzelewski: At all times we felt the Soviet threat]. 22 December 2008. [[Gazeta Wyborcza]].</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 40–41">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 40–41.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 53">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], p. 53.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 59–65">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 59–65.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 66–67">[[Karol Modzelewski]], ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 66–67. Warszawa 2013, Iskry, {{ISBN|978-83-244-0335-6}}.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 81–84">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 81–84.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 86">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], p. 86.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 92–93">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 92–93.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 119–120">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 119–120.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 141–142">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 141–142.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 206–207">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 206–207.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 209–211">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 209–211.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 224–226">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 224–226.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 227">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], p. 227.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 234–236">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 234–236.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 239–240">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 239–240.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 242">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], p. 242.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 250–258">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 250–258.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 268–276">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 268–276.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 320–327">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 320–327.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 329–341">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 329–341.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 357–363">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 357–363.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 368–374">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 368–374.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 375–380">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 375–380.</ref> <ref name="Modzelewski kobyla historii 392–405">Karol Modzelewski, ''Zajeździmy kobyłę historii'' [We'll Founder the Mare of History], pp. 392–405.</ref> <ref name="Modzelewski Rewolucjonista">Donata Subbotko, ''Karol Modzelewski. Rewolucjonista'' [Karol Modzelewski. A revolutionary], a conversation with [[Karol Modzelewski]]. 22 November 2014. [http://wyborcza.pl/magazyn/1,142071,17009667,Karol_Modzelewski__Rano_pierwsze_slowa_wymawiam_po.html Karol Modzelewski. Rewolucjonista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525162029/http://wyborcza.pl/magazyn/1,142071,17009667,Karol_Modzelewski__Rano_pierwsze_slowa_wymawiam_po.html |date=25 May 2015 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 25 May 2015.</ref> <ref name="Wkurzyl sie pan">Sroczyński, Grzegorz (13 September 2013). [http://wyborcza.pl/magazyn/1,133679,14601270,Wkurzyl_sie_pan__Swietnie_.html Wkurzył się pan? Świetnie!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402102439/http://wyborcza.pl/magazyn/1,133679,14601270,Wkurzyl_sie_pan__Swietnie_.html |date=2 April 2015 }} [You got pissed off? Great!]. (A conversation with Karol Modzelewski). [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 19 March 2015.</ref> <ref name="Neoliberalizm boli i slono kosztuje">Pilawski, Krzysztof (1 December 2014). [https://www.tygodnikprzeglad.pl/neoliberalizm-boli-slono-kosztuje/ Neoliberalizm boli i słono kosztuje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328215234/http://www.tygodnikprzeglad.pl/neoliberalizm-boli-slono-kosztuje/ |date=28 March 2015 }} [Neoliberalism hurts and costs a lot]. (A conversation with Rafał Woś). [[Przegląd]] tygodnikprzeglad.pl. Retrieved 8 March 2015.</ref> <ref name="Od rządu do nierządu">MS, ''Od rządu do nierządu. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej a Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego'' [From a government to a regime. Government of the Republic of Poland and the Polish Committee of National Liberation]. 2011. [http://ioh.pl/artykuly/pokaz/od-rzdu-do-nierzdu-rzd-rzeczypospolitej-polskiej-a-polski-komitet-wyzwolenia-narodowego,1077/ Od rządu do nierządu. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej a Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130911113241/http://ioh.pl/artykuly/pokaz/od-rzdu-do-nierzdu-rzd-rzeczypospolitej-polskiej-a-polski-komitet-wyzwolenia-narodowego,1077/ |date=11 September 2013 }}. ''Inne Oblicza Historii'' magazine www.ioh.pl. Retrieved 12 February 2014.</ref> <ref name="Ost Regime Change">David Ost, ''Regime Change in Poland, Carried Out From Within''. 08 January 2016. [http://www.thenation.com/article/regime-change-in-poland-carried-out-from-within/ Regime Change in Poland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115063859/http://www.thenation.com/article/regime-change-in-poland-carried-out-from-within/ |date=15 January 2016 }}. [[The Nation]]. Retrieved 18 January 2016.</ref> <ref name="Ost Solidarity vii–ix">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. vii–ix</ref> <ref name="Ost Solidarity 1–6">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 1–6</ref> <ref name="Ost Solidarity 6–14">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 6–14</ref> <ref name="Ost Solidarity 34–38">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 34–38, 1990 Philadelphia, [[Temple University Press]], {{ISBN|0-87722-655-5}}</ref> <ref name="Ost Solidarity 38–49">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 38–49</ref> <ref name="Ost Solidarity 49–53">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 49–53</ref> <ref name="Ost Solidarity 55–58">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 55–58</ref> <ref name="Ost Solidarity 58–64">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 58–64</ref> <ref name="Ost Solidarity 67–70">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 67–70</ref> <ref name="Ost Solidarity 70–74">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 70–74</ref> <ref name="Ost Solidarity 75–79">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 75–79</ref> <ref name="Ost Solidarity 79–81">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 79–81</ref> <ref name="Ost Solidarity 81–85">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 81–85</ref> <ref name="Ost Solidarity 85–93">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 85–93</ref> <ref name="Ost Solidarity 93–97">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 93–97</ref> <ref name="Ost Solidarity 100–111">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 100–111</ref> <ref name="Ost Solidarity 126–133">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 126–133</ref> <ref name="Ost Solidarity 137–141">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 137–141</ref> <ref name="Ost Solidarity 141–146">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 141–146</ref> <ref name="Ost Solidarity 149–156">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 149–156</ref> <ref name="Ost Solidarity 160–165, 187–191">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 160–165, 187–191</ref> <ref name="Ost Solidarity 165–172">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 165–172</ref> <ref name="Ost Solidarity 179–185">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 179–185</ref> <ref name="Ost Solidarity 205–215">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 205–215</ref> <ref name="Ost Solidarity 217–222">David Ost, ''Solidarity and the Politics of Anti-Politics'', pp. 217–222</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 13–19">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 13–19</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 37–41">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 37–41</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 41–43">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 41–43</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 43–49">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 43–49</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 49–55">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 49–55</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 57–59">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 57–59</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 65–68">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 65–68</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 94–99">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 94–99</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 99–106">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 99–106</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 106–119">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 106–119</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 125–131">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 125–131, 2005 Ithaca, [[Cornell University Press]], {{ISBN|978-0-8014-4318-3}}</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 131–134">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 131–134</ref> <ref name="Ost Solidarity Defeat 134–137">David Ost, ''The Defeat of Solidarity'', pp. 134–137</ref> <ref name="PWN_historia">[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/4575049/polska-historia-polska-rzeczpospolita-ludowa.html Polska. Historia. Polska Rzeczpospolita Ludowa. (Poland. History. People's Republic of Poland.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509235124/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/4575049/polska-historia-polska-rzeczpospolita-ludowa.html |date=9 May 2012 }} [[Internetowa encyklopedia PWN|PWN Encyklopedia]], [[Polish Scientific Publishers PWN]], 2010. Retrieved 28 February 2014.</ref> <ref name="Perdue">{{cite book | last = Perdue | first = William D | title = Paradox of Change: The Rise and Fall of Solidarity in the New Poland | url = https://books.google.com/books?id=6WnLe3_hhgUC&pg=PA9 | format = ebook | access-date = 2006-07-10 | date = October 1995 | publisher = Praeger/Greenwood | isbn = 0-275-95295-9 | page = 9 | archive-date = 13 December 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211213103516/https://books.google.com/books?id=6WnLe3_hhgUC&pg=PA9 | url-status = live }}</ref> <ref name="Piotrowski-1">{{cite book | author =Piotrowski, Tadeusz | title =Poland's Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide... | year =1997 | publisher =McFarland & Company | isbn =0-7864-0371-3 | url =https://books.google.com/books?id=A4FlatJCro4C&q=1939+Soviet+citizenship+Poland&pg=PA295 | page =1 | author-link =Tadeusz Piotrowski (sociologist) | access-date =28 November 2020 | archive-date =13 December 2021 | archive-url =https://web.archive.org/web/20211213103516/https://books.google.com/books?id=A4FlatJCro4C&q=1939+Soviet+citizenship+Poland&pg=PA295 | url-status =live }}</ref> <ref name="Piotrowski-21">{{cite book | author =Piotrowski, Tadeusz | title =Poland's Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide... | year =1997 | publisher =McFarland & Company | isbn =0-7864-0371-3 | url =https://books.google.com/books?id=A4FlatJCro4C&q=1939+Soviet+citizenship+Poland&pg=PA295 | page =21 | author-link =Tadeusz Piotrowski (sociologist) | access-date =28 November 2020 | archive-date =13 December 2021 | archive-url =https://web.archive.org/web/20211213103516/https://books.google.com/books?id=A4FlatJCro4C&q=1939+Soviet+citizenship+Poland&pg=PA295 | url-status =live }}</ref> <ref name="Piotrowski-88-90">{{cite book| author = Tadeusz Piotrowski| title = Poland's holocaust| year = 1998| publisher = McFarland| isbn = 978-0-7864-0371-4| page = [https://archive.org/details/polandsholocaust00piot/page/88 88]| url = https://archive.org/details/polandsholocaust00piot/page/88}}</ref> <ref name="Pyzik Poor but Sexy 30–31">{{Cite book|author= Pyzik, Agata |year=2014 |title=Poor but Sexy: Culture Clashes in Europe East and West |pages= 30–31 |location=Winchester, England |publisher=Zero Books |isbn= 978-1-78099-394-2}}</ref> <ref name="PlMarx">[https://web.archive.org/web/20080202111618/http://www.fmag.unict.it/~polphil/PolPhil/Marxist/MarxistEngl.html Polish Philosophy Page: The Marxist Trend]. Archived on 2008-02-02. Retrieved on 2007-04-05.</ref> <ref name="Polish victims">{{cite web|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|title=Polish victims|url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005473|access-date=2009-08-28|archive-date=29 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329193633/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005473|url-status=live}}</ref> <ref name="Polsko nie daj sie">Robert Walenciak, ''Polsko, nie daj się naciągać'' [Poland, don't be taken advantage of]. Przegląd 4–10.03.2019. [https://www.tygodnikprzeglad.pl/polsko-nie-daj-sie-naciagac/ Polsko, nie daj się naciągać] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404005521/https://www.tygodnikprzeglad.pl/polsko-nie-daj-sie-naciagac/ |date=4 April 2019 }}. [[Przegląd|tygodnikprzeglad.pl]]. Retrieved 03 April 2019.</ref> <ref name="Prazmowska Gomulka grozil">Anita Prażmowska, ''Prof. Anita Prażmowska dla WP.PL: Władysław Gomułka groził Rosjanom użyciem broni'' [Prof. Anita Prażmowska for WP.PL: Władysław Gomułka threatened the Russians with using arms]. 03 July 2014. [http://historia.wp.pl/title,Prof-Anita-Prazmowska-dla-WPPL-Wladyslaw-Gomulka-grozil-Rosjanom-uzyciem-broni,wid,16730970,wiadomosc.html?ticaid=115fec&_ticrsn=3 Gomułka groził Rosjanom]. Wirtualna Polska wp.pl. Retrieved 23 November 2015.</ref> <ref name="Puto Transformacja">Kaja Puto, [https://www.academia.edu/8125529/Transformacja_ustrojowa_Polski_w_%C5%9Bwietle_neoliberalnej_rz%C4%85domy%C5%9Blno%C5%9Bci_w_uj%C4%99ciu_Michela_Foucaulta._Wst%C4%99pne_rozpoznania Transformacja ustrojowa Polski.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213103515/https://www.academia.edu/8125529/Transformacja_ustrojowa_Polski_w_%C5%9Bwietle_neoliberalnej_rz%C4%85domy%C5%9Blno%C5%9Bci_w_uj%C4%99ciu_Michela_Foucaulta._Wst%C4%99pne_rozpoznania |date=13 December 2021 }} ''Transformacja ustrojowa Polski w świetle neoliberalnej rządomyślności w ujęciu Michela Foucaulta. Wstępne rozpoznania'' [Systemic transformation of Poland in light of neoliberal governmentality as formulated by [[Michel Foucault]]. Initial considerations].</ref> <ref name="Puto Watahy">Kaja Puto, ''Puto: nie dorzynać watah'' [Puto: don't kill off the herds]. 29 October 2015. [http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/opinie/20151029/puto-nie-dorzynac-watah Nie dorzynać watah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151030152602/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/opinie/20151029/puto-nie-dorzynac-watah |date=30 October 2015 }}. [[Krytyka Polityczna]] www.krytykapolityczna.pl. Retrieved 30 October 2015.</ref> <ref name="Questions to be asked">Barbara Polak, [http://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0005/52592/1-13378.pdf Pytania, które należy postawic. O Marcu ’68 z Andrzejem Chojnowskim i Pawłem Tomasikiem rozmawia Barbara Polak.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325221741/http://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0005/52592/1-13378.pdf |date=2014-03-25 }} Pages 1 through 14 of the ''Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej'', nr 3 (86), Marzec 2008. PDF file, direct download 4.79 MB.</ref> <ref name="Reforma nie zaczęła">Krzysztof Pilawski, ''Reforma nie zaczęła się od Balcerowicza - rozmowa z prof. Zdzisławem Sadowskim'' [The reform had not begun with Balcerowicz - a conversation with Professor Zdzisław Sadowski]. Przegląd 46/2013, 12 November 2013. [https://www.tygodnikprzeglad.pl/reforma-nie-zaczela-sie-od-balcerowicza-rozmowa-prof-zdzislawem-sadowskim/ Reforma nie zaczęła się] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023230220/https://www.tygodnikprzeglad.pl/reforma-nie-zaczela-sie-od-balcerowicza-rozmowa-prof-zdzislawem-sadowskim/ |date=23 October 2017 }}. [[Przegląd|przeglad-tygodnik.pl]]. Retrieved 23 October 2017.</ref> <ref name="Rzecz">[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]] (2004-10-02) Nr 232, ''[http://www.rzeczpospolita.pl/specjal_041002/specjal_a_6.html Wielkie polowanie: Prześladowania akowców w Polsce Ludowej] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219051422/http://www.rzeczpospolita.pl/specjal_041002/specjal_a_6.html |date=2007-12-19 }}'' ('Great hunt: the persecutions of AK soldiers in the People's Republic of Poland'). Retrieved on 7 June 2006 {{in lang|pl}}</ref> <ref name="Schweizer">{{cite book | last = Schweizer | first = Peter | author-link = Peter Schweizer | title = Victory: The Reagan Administration's Secret Strategy That Hastened the Collapse of the Soviet... | url = https://books.google.com/books?id=rfia4MnyOykC&q=Solidarity+Poland+left&pg=PA86 | format = ebook | access-date = 2006-07-10 | date = May 1996 | publisher = Atlantic Monthly Press | isbn = 0-87113-633-3 | page = 86 | archive-date = 26 January 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210126071400/https://books.google.com/books?id=rfia4MnyOykC&q=Solidarity+Poland+left&pg=PA86 | url-status = live }}</ref> <ref name="Solidarnosc tak bylo">Jan Skórzyński, ''"Solidarność". Tak było'' ['Solidarity'. The way it was]. 06 June 2015. [http://wyborcza.pl/magazyn/1,145248,18055424,_Solidarnosc___Tak_bylo.html 'Solidarność'. Tak było] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150607010900/http://wyborcza.pl/magazyn/1,145248,18055424,_Solidarnosc___Tak_bylo.html |date=7 June 2015 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 08 June 2015.</ref> <ref name="Solidarnosc zastepcza">Andrzej Friszke, ''"Solidarność" zastępcza. Historia z PRL-u'' [Substitute "Solidarity". A story from the Polish People's Republic]. 14 March 2016. [http://wyborcza.pl/alehistoria/1,151555,19757806,solidarnosc-zastepcza-historia-z-prl-u.html Solidarność zastepcza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328075813/http://wyborcza.pl/alehistoria/1,151555,19757806,solidarnosc-zastepcza-historia-z-prl-u.html |date=28 March 2016 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 05 April 2016.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 91–95, 102">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 91–95, 102. Kraków 2011, [[Wydawnictwo Literackie]], {{ISBN|978-83-08-04769-9}}.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 230–231">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pp. 230–231.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 223, 271–272">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 223, 271–272.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 246–250">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 246–250.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 305–306">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 305–306.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 337">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], page 337.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 342">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], page 342.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 365–375">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 365–375.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 405–407">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 405–407.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 599–600">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], pages 599–600.</ref> <ref name="Sowa Historia polityczna 721">Andrzej Leon Sowa, ''Historia polityczna Polski 1944–1991'' [The Political History of Poland: 1944–1991], page 721.</ref> <ref name="Stelmachowski 33">[[Andrzej Stelmachowski]], ''Kształtowanie się ustroju III Rzeczypospolitej'' [The formation of the Third Republic's system], p. 33, Warszawa 2011, Oficyna Wydawnicza Łośgraf, {{ISBN|978-83-62726-06-6}}.</ref> <ref name="Stelmachowski 53">Andrzej Stelmachowski, ''Kształtowanie się ustroju III Rzeczypospolitej'' [The formation of the Third Republic's system], p. 53.</ref> <ref name="Stelmachowski 58–99">Andrzej Stelmachowski, ''Kształtowanie się ustroju III Rzeczypospolitej'' [The formation of the Third Republic's system], pp. 58–99.</ref> <ref name="Stola Anti-Zionist Campaign">[[Dariusz Stola]]. "[http://web.ceu.hu/jewishstudies/pdf/02_stola.pdf "The Anti-Zionist Campaign in Poland of 1967–1968."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607110657/http://web.ceu.hu/jewishstudies/pdf/02_stola.pdf |date=7 June 2020 }} The American Jewish Committee research grant.</ref> <ref name="Stola 13–27">[[Dariusz Stola]], ''Kampania antysyjonistyczna'' [The Anti-Zionist Campaign], pp. 13–27, Warszawa 2000, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, {{ISBN|83-86759-91-7}}.</ref> <ref name="Sutowski Okragly Stol">Michał Sutowski, ''Okrągły Stół, czyli warto rozmawiać'' [The Round Table, or it pays to talk]. 25 May 2016. [http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kraj/20160525/okragly-stol-czyli-warto-rozmawiac ''Okrągły Stół''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529083033/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kraj/20160525/okragly-stol-czyli-warto-rozmawiac |date=29 May 2016 }}. Krytyka Polityczna. Retrieved 27 May 2016.</ref> <ref name="Szeląg 11–12">Jan Szeląg, ''13 lat i 113 dni'' [13 years and 113 days], pages 11–12. Kraków 1968, published by [[Czytelnik]].</ref> <ref name="Thum">{{cite book | author = Thum, Gregor | title = Die fremde Stadt. Breslau 1945 | publisher = Siedler | year = 2003 | isbn = 3-88680-795-9 | page = 197}}</ref> <ref name="Tismaneanu">{{cite book | author = Vladimir Tismaneanu| title = Stalinism Revisited: The Establishment of Communist Regimes in East-Central Europe | date= 2010 | publisher = Central European University Press | page = 196 | isbn = 978-9-639-77663-0 }}</ref> <ref name="TVN-1">{{cite web | url=http://www.tvn24.pl/raporty/30-rocznica-pierwszej-pielgrzymki-jana-pawla-ii-do-polski,216 | title=30. rocznica pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski | trans-title=The 30th anniversary of the first pilgrimage of John Paul II to Poland | publisher=[[TVN (Poland)]] | access-date=6 June 2012 | author=Łukasz Orłowski | archive-date=26 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160326113341/http://www.tvn24.pl/raporty/30-rocznica-pierwszej-pielgrzymki-jana-pawla-ii-do-polski,216 | url-status=live }}</ref> <ref name="Urbanski Polska exportuje ludzi">Przemysław Witkowski, ''Urbański: Polska eksportuje głównie ludzi'' [Urbański: Poland exports mainly people], a conversation with Jarosław Urbański. 07 February 2016. [http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/gospodarka/20160205/urbanski-polska-eksportuje-glownie-ludzi Urbański: Polska eksportuje głównie ludzi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210644/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/gospodarka/20160205/urbanski-polska-eksportuje-glownie-ludzi |date=4 March 2016 }}. [[Krytyka Polityczna]] www.krytykapolityczna.pl. Retrieved 11 February 2016.</ref> <ref name="Wehr">{{cite book | editor1 = Paul Wehr | editor2 = Guy Burgess | editor3 = Heidi Burgess | title = Justice Without Violence | url = https://books.google.com/books?id=o8ipY9HVHmcC&pg=PA28 | format = ebook | access-date = 2006-07-06 | date = February 1994 | publisher = Lynne Rienner Publishers | isbn = 1-55587-491-6 | page = 28 | archive-date = 26 January 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210126071358/https://books.google.com/books?id=o8ipY9HVHmcC&pg=PA28 | url-status = live }}</ref> <ref name="Weigel-Pope">{{cite book | last = Weigel | first = George | author-link = George Weigel | title = The Final Revolution: The Resistance Church and the Collapse of Communism | url = https://archive.org/details/finalrevolutionr00weig | url-access = registration | format = ebook | access-date = 2006-07-10 |date=May 2003 | publisher = Oxford University Press US | isbn = 0-19-516664-7 | page = [https://archive.org/details/finalrevolutionr00weig/page/136 136]}}</ref> <ref name="Weigel-Witness">{{cite book| first = George| last = Weigel| author-link = George Weigel| title = Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II| publisher = HarperCollins| year = 2005| isbn = 0-06-073203-2| url = https://books.google.com/books?id=-mzOGzb2T2UC&pg=PA292| page = 292| access-date = 19 September 2020| archive-date = 18 August 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210818172924/https://books.google.com/books?id=-mzOGzb2T2UC&pg=PA292| url-status = live}}</ref> <ref name="Werblan Szkice 149–150">Andrzej Werblan, ''Szkice i polemiki'' [Sketches and polemics], pp. 149–150. Published in 1970 by [[Książka i Wiedza]], Warsaw.</ref> <ref name="Werblan Szkice 152">Andrzej Werblan, ''Szkice i polemiki'' [Sketches and polemics], p. 152.</ref> <ref name="Wroński Modzelewski Dyktatura">Paweł Wroński, ''Dyktatura nie jest lekarstwem na niesprawiedliwość'' [Dictatorship is not a cure for injustice], a conversation with Karol Modzelewski. 05 January 2016. [http://wyborcza.pl/1,75478,19428297,dyktatura-nie-jest-lekarstwem-na-niesprawiedliwosc.html Dyktatura nie jest lekarstwem na niesprawiedliwość] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106222204/http://wyborcza.pl/1,75478,19428297,dyktatura-nie-jest-lekarstwem-na-niesprawiedliwosc.html |date=6 January 2016 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 06 January 2016.</ref> <ref name="deZ">de Zayas, Alfred-Maurice: A Terrible Revenge: The Ethnic Cleansing of the Eastern European Germans 1944–1950, New York: St. Martin's Press, 1994</ref> <ref name="historybuffalo">[http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist6.html Poland – The Historical Setting: Chapter 6: The Polish People's Republic.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615172355/http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist6.html |date=2009-06-15 }} Polish Academic Information Center, University at Buffalo. Retrieved on 14 March 2007.</ref> <ref name="poloniatodayhistory">[https://web.archive.org/web/20110727171044/http://www.poloniatoday.com/history13.htm A brief history of Poland: Chapter 13: The Post-War Years, 1945–1990]. Polonia Today Online. Retrieved on 28 March 2007.</ref> <ref name="Wykonalismy komende">Robert Walenciak, ''Wykonaliśmy komendę "Równaj w prawo"'' [We obeyed the command 'Even to the right'], a conversation with Karol Modzelewski. Przegląd 2 January 2015. [http://www.tygodnikprzeglad.pl/wykonalismy-komende-rownaj-w-prawo/ Wykonaliśmy komendę] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528184025/http://www.tygodnikprzeglad.pl/wykonalismy-komende-rownaj-w-prawo/ |date=28 May 2015 }}. [[Przegląd|www.tygodnikprzegląd.pl]]. Retrieved 28 May 2015.</ref> <ref name="yivoinstitute">[http://www.yivoinstitute.org/pdf/poland.pdf David Engel, "Poland," YIVO Institute for Jewish Research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107111633/http://www.yivoinstitute.org/pdf/poland.pdf |date=2006-11-07 }}</ref> <ref name="Zakowski Najlepszego">Jacek Żakowski, ''Najlepszego w 2017 roku!'' [Best wishes for 2017]. 04 January 2016. [http://wyborcza.pl/1,75968,19423080,najlepszego-w-2017-roku.html Najlepszego w 2017 roku!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107004618/http://wyborcza.pl/1,75968,19423080,najlepszego-w-2017-roku.html |date=7 January 2016 }}. [[Gazeta Wyborcza|wyborcza.pl]]. Retrieved 07 January 2016.</ref>}} d51qhg2qrx3yq2s48ocax9650jx7mah 0 60667 370902 278760 2026-11-08T12:57:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370902 wikitext text/x-wiki مارګريت لوکاس کاونډيش، د «نيوکاسل اپن ټاين دوشس» (۱۶۲۳-۱۵ ديسمبر ۱۶۷۳ز کلونه) يوه بریتانوۍ فيلسوفه، شاعره، ساينسپوه، د خيالي نکلونو او ډرامو لیکواله وه. له دې امله چې د شاهي کورنۍ سره يې اړه درلوده، د بریتانيې د کورنۍ جګړې پر مهال يې ځينې وخت په فرانسه کې تېر کړ. نوموړې په داسې يو پړاو کې په خپل نوم ليکل کول چې ډېرې ښځینه لیکوالانې نومورکې پاتې وې. == مخینه == د نوموړې مورنی نوم مارګريټ لوکاس و، د شاهي کورنۍ د غړيو هر یو جان لوکاس او سر چارلس لوکاس تر ټولو کشره خور وه، څوک چې په کولچيستر کې د «سينټ جان ابي» د ماڼۍ څښتنان وو. هغه د ملکې «هينريتي ماريا» خادمه شوه او له هغې سره يې د تبعيد پر مهال فرانسې ته سفر وکړ، د يو څه وخت يې د ځوان پاچا «لويس پنځم» په دربار کې تېر کړ. هغه په ۱۶۴۵ز کال کې د نيوکاسل-اپن-ټاين د لومړي ډوک «وليام کاونډيش» دويمه مېرمن شوه، کله چې هغه يو مارکويس و (مارکويس د برتانيې د شاهي کورنۍ په القابو کې له دوک څخه ښکته لقب دی).<ref>N. Goose and J. Cooper (1998), "Tudor and Stuart Colchester", ''Victoria County History of Essex'' ({{ISBN|0 86025 302 3}})</ref><ref name="plato.stanford.edu">David Cunning, "Margaret Lucas Cavendish", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Winter 2015 ed.), Edward N. Zalta, ed., URL=<http://plato.stanford.edu/archives/win2015/entries/margaret-cavendish/>.</ref> == ليکنې == د يوې شاعرې، فيلسوفې، نثري رومان ليکونکې، مقاله ليکونکې او ډرامه ليکوالې په توګه کاونډيش په داسې وخت کې په خپل نوم خپرونې وکړې، کله چې ډېرې ښځینه لیکوالانې نومورکې پاتې وې. د هغې په موضوعاتو کې جنسيت، ځواک، اداب، علمي لارې چارې او فلسفه شامل وو. د هغې خيالي رومان « he Blazing World» (بلېدونکې نړۍ) د لومړيو خيالي علمي ليکنو يوه له لومړيو بېلګو څخه ده. نوموړې په خپل وخت کې په عېر عادي ډول په زیاته کچه د طبيعي فلسفې او لومړيو نويو علومو په اړه خپرونې وکړې، له يو درجن څخه زيات اصلي اثار يې خپاره کړل چې د هغې د بيا کتل شويو اثارو سره د ټولو اثارو شمېر يوويشتو ته رسېږي.<ref name="Khanna">Lee Cullen Khanna, "The Subject of Utopia: Margaret Cavendish and Her Blazing-World", ''Utopian and Science Fiction by Women: World of Difference''. Syracuse: Syracuse UP, 1994, pp. 15–34.</ref><ref>O'Neill.</ref><ref>{{Cite book|last=O'Neill|first=Eileen|title=Margaret Cavendish, Duchess of Newcastle, Observations upon Experimental Philosophy|year=2001|publisher=Cambridge University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0521776752|page=xi}}</ref><ref name="O'Neill 2001 xi">{{Cite book|last=O'Neill|first=Eileen|title=Margaret Cavendish, Duchess of Newcastle, Observations upon Experimental Philosophy|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0521776752|location=Cambridge|page=xi}}</ref> د يوې بې ساري او مخکښې ښځينه لیکوالې په توګه پر کاوننډيش هم نيوکې شوي او هم اتله بلل شوې. نوموړې د اولسمې پېړۍ ارستويي او ميخانيکي فلسفه رد کړه او يو حياتياتي نمونې ته يې ترجيح ورکړه. په ۱۶۶۷ز کال کې، هغه لومړۍ ښځه وه چې د لندن شاهي ټولنې ناسته کې يې ګډون وکړ، په فيلسوفانو هر يو «تاماس هوبس، رينه ډيکارټ، او رابرټ بويال» يې نيوکې کولې، او له هغوی سره يې تعامل درلود. هغه پر څارويو د معايناتو تر سره کولو د لومړۍ مخالفې په توګه پېژندل شوې ده.<ref name="Shevelow">[[Kathryn Shevelow|Shevelow, Kathryn]]. ''For the love of animals: the rise of the animal protection movement'', Henry Holt and Company, 2008, chapter 1.</ref><ref>Nadine Akkerman and Marguérite Corporaal, "Mad science beyond flattery. The correspondence of Margaret Cavendish and Constantijn Huygens", ''Early Modern Literary Studies 14'' May 2004, 2.1–21.</ref><ref name="O'Neill 2001 xi2">{{Cite book|last=O'Neill|first=Eileen|title=Margaret Cavendish, Duchess of Newcastle, Observations upon Experimental Philosophy|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0521776752|location=Cambridge|page=xi}}</ref> د کاونډيش خپرونو هغه مشهوره کړه او د هغه مهال دا باور يې وننګولو چې ښځې له نارينه وو څخه کمې دي. نوموړې دا خپرونې د ښځو د تعليم لپاره وکارولې: ښځې د زده کړې او له زده کړې څخه د ګټې اخستلو وړ دي، هغې ټينګار کاوه که چېرې ښوونځي ته تللې وای نو د خپلو وروڼو په څېر به د هغې فعاليتونه له دې هم دېر ښه وو.<ref>{{Cite journal|last1=Spencer|first1=E Mariah|title=A Duchess "given to contemplation": The Education of Margaret Cavendish|journal=History of Education Quarterly|date=May 2021|volume=61|issue=2|pages=213–239|doi=10.1017/heq.2021.9|doi-access=free}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه == === ماشومتوب === د کاونډيش پلار«تاماس لوکاس» له يوې مخامخ نښتې څخه وروسته چې يو «ښاغلی بروکس» پکې ووژل شو، تبعيد کړای شو، خو پاچا «جيمز» ورته بښنه وکړه. هغه په ۱۶۰۳ز کال کې بېرته انګلستان ته ستون شو. تر ټولو د کشرې په توګه ګاونډيش ډېر وخت له خپلو اتو خوېندو وروڼو سره تېر کړی دی. هغې رسمي زده کړې نه درلودې، خو ښوونکو او کتابتونونو ته يې لاس رسی درلود، که څه هم هغې دې  ته اشاره کړې وه چې کوچنیانو ښوونکو ته کمه پاملرنه کړې وه، چا چې د «ګټې پر ځای تر ډېره بريده رسميت درلود». کاونډيش په کم عمرۍ کې خپل اندونه په پاڼو کاږل، که څه هم هغه مهال له ښځو څخه دا ډېر کم د منلو وړ کار و چې د ځيرکتيا ښودنه وکړي او هغې دا هڅې په خپل کور کې په پټه جاري وساتلې. دې کورنۍ د پام وړ امکانات درلودل او  کاونډيش ويلي چې د هغې کونډې مور غوره بلله چې خپله کورنۍ له هغه وضعيت څخه «په ډېر ښکته» حالت کې ونه ساتي، کوم حالت يې چې د پلار په ژوند کې و؛ کوچنيانو ريښتونو خوښيو او بې زیانه ښاديو ته لاس رسی درلود. د هغې مور يا ډېر کم او يا د نارینه بيخي مرسته نه درلوده.<ref>{{Cite book|last=Bowerbank|first=Sylvia|title=Paper Bodies: A Margaret Cavendish Reader|year=2000|publisher=Broadview Press|location=Orchard Park, NY|isbn=978-1-55111-1735|page=[https://archive.org/details/paperbodiesmarga0000newc/page/41 41]|url=https://archive.org/details/paperbodiesmarga0000newc/page/41}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/archives/win2015/entries/margaret-cavendish/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Cunning|first=David|date=2015-01-01|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Winter 2015}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Cavendish|first=Margaret|title=A True Relation of My Birth, Breeding, and Life|year=1656|location=London, England|editor=Sylvia Bowerbank and Sara Mendelson}}</ref><ref>{{Cite book|last=Cavendish|first=Margaret|title=A True Relation of My Birth, Breeding, and Life|year=1656|location=London, England|pages=46–47|editor=Sylvia Bowerbank and Sara Mendelson}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fitzmaurice|first=James|title=Cavendish, Margaret|url=http://www.oxforddnb.com.prxy4.ursus.maine.edu/view/article/4940?docPos=19|journal=Oxford Dictionary of National Biography|access-date=2022-04-06|archive-date=2020-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123111735/https://login.prxy4.ursus.maine.edu/login?qurl=http://www.oxforddnb.com%2fview%2farticle%2f4940%3fdocPos%3d19|url-status=dead}}</ref> === ښځینه درباري مېرمنه === کله چې ملکه «هنريتي ماريا» په اکسفرډ کې وه، کاونډيش له خپلې مور اجازه تر لاسه کړه چې په دربار کې خادمه شي. هغه فرانسې ته د تبعيد پر مهال هم د ملکې ملګرې وه، دا لومړی ځل و چې له خپلې کورنۍ لرې و اوسي. هغې ولیدل په داسې حال کې چې هغه د خپلو خوېندو وروڼو په ملګرتيا کې ډېره ډاډه وه، د پرديو په منځ کې بیا شرمېندونکې وه، له دې وېره درلوده چې د خپلو خوېندو وروڼو د لارښونې د نه شتون په صورت کې ناسمې خبرې يا کار ونه کړي، په داسې حال کې چې خوښ يې ګڼل هرکلی يې وشي او خوښه شي. هغې يواځې د اړتيا پر مهال خبرې کولې او په همدې سبب ورته د يوې احمقې په سترګه کتل کېدل، کاونډيش ويلي احمق بلل يې له دې غوره بلل چې شخ سترګې يا بې ادبه وبلل شي. په دې پښېمانه وه چې خپل کور يې پرېښود او د دربار خادمه شوه، کاونډيش خپلې مور ته خبر ورکړ چې د دربار پرېښودلو نيت لري، خو د هغې مور قانع کړه چې د دربار په پرېښودلو سره خپل ځان رسوا نه کړي، هغې ته يې مالي مرستې چمتو کړې، کومې پيسې چې کاونډيش له معمول څخه زياتې بللي. هغې دوه کاله نور هم دا دنده تر سره کړه، وروسته يې له ولیام کاونډيش سره واده وکړه چې هغه مهال د نيوکاسل مارکويس و. === له مارکويس سره واده === کاونډيش وکتل چې مېړه يې د هغې شرميندوکی حالت خوښوي؛ هغه يواځيني کس و چې هغې ورسره مينه درولده، د هغه د مقام يا ځواک له امله نه، بلکې د هغه د وړتيا، عدالت، درناوي، دندې او وفادارۍ له امله. نوموړې دا هغه اوصاف بلل چې ان خلک په بدمرغۍ کې هم سره نژدې ساتي او د دوی په وضعيت کې دې حالت له دوی سره مرسته کړه چې د سياسي وفادارۍ پر مهال هم خپل رنځ وزغم. کاونډيش بچيان نه درلودل، سره له دې چې د هغې ډاکټرانو هڅه وکړه چې هغه اميدواره شي. د هغې مېړه له خپل پخواني واده څخه پنځه کوچنيان درلودل، دوه بچيانو يې هر يو جين او اليزابت د « ''The Concealed Fancies» په نوم'' يوه مزاحيه  ډرامه وليکله.<ref name=":03">{{Cite book|last=Cavendish|first=Margaret|title=A True Relation of My Birth, Breeding, and Life|year=1656|location=London, England|editor=Sylvia Bowerbank and Sara Mendelson}}</ref><ref name="oxforddnb.com.prxy4.ursus.maine.edu">{{Cite journal|last=Fitzmaurice|first=James|title=Margaret Cavendish|url=http://www.oxforddnb.com.prxy4.ursus.maine.edu/view/article/4940?docPos=19|via=Oxford Dictionary of National Biography|access-date=2022-04-06|archive-date=2020-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123111735/https://login.prxy4.ursus.maine.edu/login?qurl=http://www.oxforddnb.com%2fview%2farticle%2f4940%3fdocPos%3d19|url-status=dead}}</ref><ref name="oxforddnb.com.prxy4.ursus.maine.edu2">{{Cite journal|last=Fitzmaurice|first=James|title=Margaret Cavendish|url=http://www.oxforddnb.com.prxy4.ursus.maine.edu/view/article/4940?docPos=19|via=Oxford Dictionary of National Biography|access-date=2022-04-06|archive-date=2020-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123111735/https://login.prxy4.ursus.maine.edu/login?qurl=http://www.oxforddnb.com%2fview%2farticle%2f4940%3fdocPos%3d19|url-status=dead}}</ref> کاونډيش وروسته د « ''The Life of the Thrice Noble, High and Puissant Prince William Cavendish''» (د درې ځله شريف، لوړ او پياوړي شهزاده وليام کاونډيش ژوند) په عنوان د خپل مېړه ژوندليک وليکه. په خپله وفادارۍ کې، کاونډيش د هغه وخت يادونه کړې، کله چې اوازې د هغې د اثارو له تصنيف څخه راچاپېره وې: کوم چې د هغې مېړه دوی ته ليکلي وو. کاونډيش وليدل چې د هغې مېړه د دې اوازو په وړاندې له هغې دفاع کړې وه، ان د هغې د ليکوالۍ د ښوونکي په توګه د دواړو په ابتکاري اړيکه اعتراف کوي، کومې چې «د يو داسې مېړه او ښځې انځور وړاندې کوي، څوک چې د چاپ په عامه دايره کې يو پر بل تکيه دي».<ref>{{Cite journal|last=Billing|first=Valerie|date=Fall 2011|title="Treble marriage": Margaret Cavendish, William Newcastle, and Collaborative Authorship|journal=Journal for Early Modern Cultural Studies|volume=11|issue=2|pages=94–122|doi=10.1353/jem.2011.0022|s2cid=142846393}}</ref> == شخصي ژوند == === مالي ستونزې === له واده څو کاله وروسته، هغې او د مېړه ورور يې «سر چارلس کاونډيش» بېرته انګلستان ته ستانه شول. کاونډيش اورېدلي و چې د هغې د مېړه شتمني به وپلورل شي، کومه چې له دې امله ضبط شوې وه چې هغه يو شاهي مجرم و او هغه به وکولای شي چې د دې پلور څخه د نوموړي د مېرمنې په توګه ګټه واخستلای شي، خو هغې کومه ګټه تر لاسه نه کړه. هغې ولیدل، په داسې حال چې ډېرو ښځو د دې شتمنۍ لپاره غوښتنه کړې ده، خو هغې يواځې يوځل داسې کړي او د هغې به رد کولو سره پرېکړه شوې وه چې دا ډول هڅې د ستونزو ګاللو ازښت نه لري. يو نيم کال وروسته هغه بېرته له انګلستان ولاړه تر څو د خپل مېړه سره بيا یو ځای شي. === شخصيت او روغتيا === کاونډيش په خپل کتاب «زما د زېږېدو ريښتېنې اړيکه، پالنه او ژوند» کې ويلي چې د هغې شرميندوکی طبيعيت، کوم چې هغې د «ماليخوليا» په توګه تشريح کړی، هغه اړ کړې وه چې «له کور څخه بهر د نورې نړۍ له ليدلو څخه توبه وکړي». هغې په عامه کچه د خپل کار په اړوند له خبرو سره لېوالتيا نه څرګندوله، خو هغې په خپلو ليکنو کې په دې وضعيت مسخرې وکړې. کاونډيش د خپلې فيزيکي ماليخوليا تعريف او د هغې لپاره په خپله د درملنې هڅه وکړه، په کوم کې چې «سوړ پيکه والی»، د خبرو نه کول او بې ترتيبه اشارې شاملې وې.<ref>{{Cite book|last=Bowerbank|first=Syvia|title=Paper Bodies: A Margaret Cavendish Reader|year=2000|publisher=Broadview Press|location=Orchard Park, NY|isbn=978-1-55111-173-5|pages=[https://archive.org/details/paperbodiesmarga0000newc/page/12 12–14]|url=https://archive.org/details/paperbodiesmarga0000newc/page/12}}</ref><ref name="Paper Bodies">{{Cite book|last=Bowerbank|first=Sylvia|title=Paper Bodies: A Margaret Cavendish Reader|year=2000|publisher=Broadview Press|location=Orchard Park, NY|isbn=978-1-55111-173-5|page=[https://archive.org/details/paperbodiesmarga0000newc/page/13 13]|author2=Sara Mendelsohn|url=https://archive.org/details/paperbodiesmarga0000newc/page/13}}</ref> == سرچينې == msfothjb8ios9w4ugkanxweoukjq9jn 0 60668 370885 367459 2026-11-08T12:32:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370885 wikitext text/x-wiki بدوي کمونیزم د تاریخ په اوږدو کې د ښکار راغونډونکو ټولنو د ډالۍ اقتصاد (gift economies) د تشرېح کولو لار ده، هغه اقتصاد چې له مخې یې مالکیت او ښکار شوي اموال د یوې ډلې د ټولو غړو ترمنځ د فردي اړتیاوو له مخې وېشل کېدل. په سیاسي ټولن پوهنه او انسان پوهنه کې هم دا مفهوم شتون لري (تر ډېره کارل مارکس او فریدریش انګلز ته یې نسبت ورکول کېږي) چې له مخې یې ښکار ټولونکې ټولنې په سنتي ډول د برابري غوښتونکو ټولنیزو اړیکو او عامه مالکیت لرلو پر بنسټ توصیف کېږي. د مارکس او انګلز لپاره لومړنی الهام بخښونکی د لوئیس هنري مورګان «په ژوندانه کې د کمونېزم» توصیف و چې د ایروکوا وګړو له خوا په شمالي امریکا کې عملي کړای شو. د مارکس د اقتصادي ټولنیز جوړښت د ماډل له مخې د بدوي کمونېزم لرونکو ټولنو ترمنځ؛ ټولنیزو سلسه مراتبو او د شتمنۍ غونډولو دود شتون نه درلود. <ref>{{cite book|title=A Dictionary of Sociology|author-last1=Scott|author-first1=John|author-last2=Marshall|author-first2=Gordon|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|location=USA|isbn=978-0-19-860987-2|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author-first=Dino|author-last=Felluga|title=Introductory Guide to Critical Theory - ''Modules on Marx: On the Stages of Economic Development''|date=1 January 2011|publisher=[[Purdue University]]|access-date=3 February 2021|url=http://www.purdue.edu/guidetotheory/marxism/modules/marxstages.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228165407/https://cla.purdue.edu/academic/english/theory/marxism/modules/marxstages.html|archive-date=28 February 2021|url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=The Blackwell Dictionary of Political Science|url=https://archive.org/details/blackwelldiction0000beal|author-first1=Frank|author-last1=Bealey|author-link1=Frank Bealey|date=August 1999|publisher=[[Blackwell Publishers]]|isbn=978-0-631-20695-8|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-last1=Morgan|author-first1=Lewis Henry|date=1881|title=Houses and House-Life of the American Aborigines|location=Chicago and London|publisher=[[University of Chicago Press]]|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=[[Man the Hunter]]|author-last1=Lee|author-first1=Richard|author-link1=Richard Borshay Lee|author-last2=DeVore|author-first2=Irven|author-link2=Irven DeVore|year=1969|publisher=Aldine Transaction|isbn=978-0-202-33032-7|language=en}}</ref> == د نظریې پراختیا == د بدوي کمونېزم اصلي نظریه د ژان ژاک روسو د آثارو د غوره وحشي په نظریه او د مورګان او الي اس. پارکر د انسان پوهنې په لومړیو مطالعاتو کې ریښه لري. انګلز لومړی کس و چې د کورنۍ د اصل، خصوصي مالکیت او دولت په نامه خپل کتاب کې چې په ۱۸۸۴ زکال کې خپور شو د لومړني(بدوي) کمونیزم په اړه په تفصیل سره لیکنه وکړه. انګلز بدوي کمونیستي ټولنې په دوه پړاوونو وویشلې: «وحشي» (ښکار ټولونکی) پړاو چې دایمي بنسټیز جوړښت یې نه درلود او له طبیعي نړۍ سره یې نږدې اړیکې لرلی او «بربر» پړاو چې د روم د سترواکۍ د پولو ترمنځ د لرغوني جرمني نفوس او همدارنګه د اروپایانو له استعمار وړاندې د شمالي امریکا د بومي وګړو په څېر یې بنسټیز جوړښت درلود چې په ټولیز ډول یې په برابري غوښتونکو زېږېدلو ټولنو کې ژوند کاوه. <ref>{{cite book|chapter=Anarchism: A Historical Introduction|author-first=George|author-last=Woodcock|author-link=George Woodcock|title=The Anarchist Reader|edition=4|editor-first=George|editor-last=Woodcock|editor-link=George Woodcock|publisher=Fontana Paperbacks|date=1983|language=en}}</ref><ref name="Family">{{cite book|title=The Origin of the Family, Private Property, and the State, in the Light of the Researches of Lewis H. Morgan|title-link=The Origin of the Family, Private Property and the State|author-last=Engels|author-first=Friedrich|author-link=Friedrich Engels|orig-date=1884|year=1972|publisher=International Publishers|isbn=978-0-7178-0359-0|language=en}}</ref><ref name="Communisme primitif">{{cite book|title=Le Communisme primitif n'est plus ce qu'il était|trans-title=Primitive Communism is not what it used to be|language=fr|author-first=Christophe|author-last=Darmangeat|author-link=Christophe Darmangeat|publisher=Collectif d'édition Smolny|date=2009}}</ref><ref>{{cite book|title=A Concise Oxford Dictionary of Politics and International Relations|url=https://archive.org/details/conciseoxforddic0000unse_n1v3|edition=4|author-first1=Garrett W.|author-last1=Brown|author-first2=Iain|author-last2=McLean|author-first3=Alistair|author-last3=McMillan|publisher=[[Oxford University Press]]|date=2018|isbn=9780199670840|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=The Earth Shall Weep: A history of native America|url=https://archive.org/details/earthshallweephi00wils|author-first=James|author-last=Wilson|date=2000|publisher=Grove Press|location=New York|language=en}}</ref><ref>{{cite book|language=it|title=Storia Dell'Antropologia Culturale|trans-title=History of Cultural Anthropology|author-first=Cecilia|author-last=Gatto Trocchi|author-link=:it:Cecilia Gatto Trocchi}}</ref> مارکس او انګلز دغه اصطلاح له نورو وروستیو مارکسیستانو څخه په پراخه کچه وکاروله، هغوی دغه اصطلاح نه یوازې د ښکار ټولونکو لپاره بلکې د یو شمېر نور هغو ټولنو لپاره چې په تل پاتې کرنې بوخت و وکاروله. همدارنګه د مارکسیستانو په ګډون د وروستیو څېړونکو ترمنځ د لومړني کمونېزم د تاریخي عمر اړوند کوم توافق شتون نه لري. مارکس او انګلز همدارنګه څرګنده کړې چې څه ډول د شتمنۍ کپیټلیسټي راغونډېدو ځان د بدوي کمونېزم له ټولنیزو بنسټونو سره ونښلوه. د بېلګې په توګه په خصوصي مکاتباتو کې چې د کورنۍ د ریښي د کتاب سره په یوکال کې خپور شو، انګلز په اروپايي استعمار برید وکړ، او څرګنده یې کړه چې څه ډول هالنډي رژیم په جاوه ټاپو کې د «لرغونو کلیوالي کمونیستي ټولنو د اساساتو پر بنسټ» کرنیز تولیدات برابرول او له هغو یې ګټه اخیستله. هغه زیاته کړه چې د هالنډي ختیځ هند، بریتانوي هند او روسي سترواکۍ په څېر مواردو وښووله چې «نن ورځ څه ډول بدوي کمونېزم... د استثمار تر ټولو غوره او پراخ بنسټونه رامنځته کړي».<ref>{{cite book|language=it|title=Storia Dell'Antropologia Culturale|trans-title=History of Cultural Anthropology|author-first=Cecilia|author-last=Gatto Trocchi|author-link=:it:Cecilia Gatto Trocchi}}</ref><ref>{{harvp|Casal|2020}}; {{harvp|Knight|June 2021}}; {{harvp|Seagle|1937}}; {{harvp|Kostick|2021}}</ref><ref>{{cite journal|title=On Race, Violence, and So-Called Primitive Accumulation|author-first=Nikhil|author-last=Pal Singh|journal=[[Social Text]]|date=September 2016|volume=34|issue=3|pages=27–50|doi=10.1215/01642472-3607564|url=https://criticaltheory.berkeley.edu/wp-content/uploads/2017/10/Singh_On-Race-Violence-So-Called-Primitive-Accumulation_Social-Text.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010074315/https://criticaltheory.berkeley.edu/wp-content/uploads/2017/10/Singh_On-Race-Violence-So-Called-Primitive-Accumulation_Social-Text.pdf|archive-date=10 October 2021|url-status=dead|language=en|access-date=6 April 2022|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074315/https://criticaltheory.berkeley.edu/wp-content/uploads/2017/10/Singh_On-Race-Violence-So-Called-Primitive-Accumulation_Social-Text.pdf}}</ref><ref>{{cite book|author-first=T. B.|author-last=Bottomore|author-link=Thomas Bottomore|title=A Dictionary of Marxist Thought|location=Oxford|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|date=1991|pages=174|language=en}}</ref> د پیتر کروپوتکین او الیزه رکلوس په ګډون انارشیستانو باور درلود چې هغه ټولنې چې د بدوي کمونېزم بېلګې وې له صنعتي کېدو وړاندې د انارشیستي ټولنو بېلګې هم وې. د انارشیزم او ډالۍ اقتصاد په برخه کې د کروپوتکن د کار بېلګه ''Mutual Aid: A Factor of Evolution'' (ګډه مرسته: د تکامل فکتور) ده چې د سویلي افریقا په سن وګړو باندې یې د خپل تیزس لپاره د څېړنې پایله ده. <ref>{{cite book|chapter=Elisee Reclus: Anarchy (1894)|author-first1=John P.|author-last1=Clark|author-first2=Camille|author-last2=Martin|title=Anarchism: A documentary history of libertarian ideas|volume=1|editor-first=Robert|editor-last=Graham|publisher=[[Black Rose Books]]|date=2005|language=en}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Primitive communism and mutual aid, Kropotkin visits the Bushmen|author-first=Alan|author-last=Barnard|title=Socialism: Ideals, Ideologies, and Local Practice|editor-first=C.M.|editor-last=Hann|editor-link=Chris Hann|publisher=[[Routledge]]|date=17 December 1992|isbn=9780415083225|language=en}}</ref> تر ۲۰ مې او ۲۱ مې پېړۍ پورې هغه مهال چې ارنست مانډېل، روزا لوکزامبورګ، ایاد هوډر، ماریجا ګیمبوتاس او نورو د لومړني/بدوي کمونېزم په اړه خپلې اصلي څېړنې وړاندې کړې د بدوي کمونېزم په اړه د انګلز له څېړنو پرته د نورو مارکسیست پوهانو ترمنځ ډېر لږ پرمختګ شتون درلود. له تاریخ وړاندې او د لومړیو دورو د تاریخ غیر مارکسیستي پوهانو دغه مفهوم ته جدي پام وه نه کړ په داسې حال کې چې کله کله به ورسره مخامخ کېدل او تر ډېره به یې څنګ ته کوله. د لومړي ځل لپاره د بدوي/لومړني کمونېزم اصطلاح د ۱۹ مې پېړۍ په وروستیو کې په لرغوني کرت کې د موجود بدوي کمونېزم اړوند روسي څېړنو کې راڅرګنده شوه، خو اړوند یې د شلمې پېړۍ تر هغه مهاله پورې کومه پراخه څېړنه ترسره نه شوه کله چې ایتنوګرافر دیمتري کنستانتینوویچ زلنین چې په شوروي اتحاد کې یې په غیر ښکاري ټولنو څېړنه کوله په دغو ټولنو کې د بدوي کمونېزم له پاتې شونو سره مخ شو.<ref>{{cite journal|title=Zachodni imperializm przeciwko pierwotnemu komunizmowi - nowe odczytanie pism ekonomicznych Róży Luksemburg|language=pl|trans-title=Western imperialism against primitive communism - a new reading of Rosa Luxemburg's economic writings|author-first=Michael|author-last=Löwy|author-link=Michael Löwy|journal=Dziedzictwo Róży Luksemburg|volume=6|pages=299–310|date=1 January 2012|doi=10.14746/prt.2012.6.16|doi-access=free}}</ref><ref name="Urkommunismus">{{cite book|editor-first=Dieter|editor-last=Reinisch|title=Der Urkommunismus. Auf den Spuren der egalitären Gesellschaft|trans-title=Primitive communism. On the trail of the egalitarian society|language=de|publisher=Promedia|location=[[Vienna]]|date=2012|isbn=978-3-85371-350-1}}</ref><ref name="Luxemburg">{{cite journal|title=Comunismo Primitivo e transição capitalista no pensamento de Rosa Luxemburgo|trans-title=Primitive Communism and Capitalist Transition in Rosa Luxemburg's Thought|author-first=Lucas|author-last=Parreira Álvares|language=pt|journal=Revista Direito e Práxis|volume=8|number=1|date=2017|url=https://www.scielo.br/scielo.php?pid=S2179-89662017000100262&script=sci_arttext|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421171818/http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2179-89662017000100262|archive-date=21 April 2021|url-status=live}}</ref><ref name="after Rosa">{{cite journal|title=Capital Accumulation and Debt Colonialism after Rosa Luxemburg.|author-first=Stephen|author-last=Morton|date=2018|journal=New Formations|volume=94|issue=94|pages=82–99|publisher=Lawrence & Wishart Ltd.|doi=10.3898/NEWF:94.06.2018|s2cid=158517913|language=en}}</ref>{{sfn|McGregor|2021}}<ref>{{cite journal|title=Engels and the Origins of Human Society|author-first=Chris|author-last=Harman|author-link=Chris Harman|journal=International Socialism|date=1994|volume=2|issue=65|url=https://www.marxists.org/archive/harman/1983/xx/phil-rev.html|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.)|language=ru|trans-title=[[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]: in 86 volumes (82 volumes and 4 additional)|author-first=Vasily Vasilievich|author-last=Vodovozov|author-link=:ru:Водовозов, Василий Васильевич|location=[[Saint Petersburg]]|date=1890–1907}}</ref><ref>{{cite journal|title=Имущественные запреты как пережитки первобытного коммунизма|language=ru|trans-title=Property Restrictions as Survivals of Primitive Communism|location=Leningrad|year=1934|author-first=Dmitry Konstantinovich|author-last=Zelenin|author-link=Dmitry Konstantinovich Zelenin|journal=Transactions of the Institute of Anthropology and Ethnography|volume=1|number=1}}</ref> د مورګان د کار پر بنسټ د بدوي کمونېزم باور؛ له ایروکوايي وګړو څخه د مورګان د ناسم درک او د هغې د ټولنیز تکامل د نظریې له مخې چې هغه مهال ثابته شوې، وه ناسم دی. وروستیو کره څېړنو په ښکار ټولونکو ټولنو کې د ځمکې په مالکیت، ګډ مالکیت، جنایت او عدالت تمرکز درلود. د لومړني/بدوي کمونېزم نوی تعریف کولای شو د هغه ټولنو اړوند را لنډ کړو چې د خپلې ټولنې د غړو ترمنځ یې اقتصادي همکاري لرله او د ټولنې نږدې ټولو غړو په ټولنه کې خپله ونډه لرله او همدارنګه یې له ځمکې او منابعو څخه په سوله ئیز ډول په ګډه توګه ګټنه کوله. <ref name="Communisme primitif2">{{cite book|title=Le Communisme primitif n'est plus ce qu'il était|trans-title=Primitive Communism is not what it used to be|language=fr|author-first=Christophe|author-last=Darmangeat|author-link=Christophe Darmangeat|publisher=Collectif d'édition Smolny|date=2009}}</ref><ref name="Collected citations 1">{{harvp|Morgan|1964}}; {{harvp|Service|11=Makarius|17=Whitecotton|16=Tooker|15=Strathern|14=Skalník|13=Pilling|12=Moore|10=Legros|Barnard|9=Kuper|8=Krader|7=Köcke|6=Harding|5=Fried|4=Fleuret|Bodemann|18=1981}}; {{harvp|Hersey|1993}}; {{harvp|Smith|2009}}; {{harvp|Haller Jr.|1971}}; {{harvp|Hume|2011}}; {{harvp|Yang|2012}}</ref><ref name="Ratner 2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g5WTgR3mN2oC&pg=PA40|author-first=Carl|author-last=Ratner|title=Cooperation, Community, and Co-Ops in a Global Era|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|date=2012|page=40|isbn=9781461458258|language=en}}</ref><ref name="Ratner 20122">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g5WTgR3mN2oC&pg=PA40|author-first=Carl|author-last=Ratner|title=Cooperation, Community, and Co-Ops in a Global Era|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|date=2012|page=40|isbn=9781461458258|language=en}}</ref>{{sfn|Lee|1990}}{{sfn|Lee|1990}}{{sfn|Yang|2012}} له شلمې پېړۍ را وروسته لرغون پېژندونکو او ټولن پوهانو د پالئوتیک دورې له ښکار ټولونکو ټولنو څخه دکالکولیتیک دورې تر زراعتي ټولنو پورې د بدوي کمونېزم اصطلاح ته پام وکړ چې په کې د ارکیاچ دورې د لتیک پړاو پالو امریکايي ټولنې هم شاملېږي. شوروي لرغون پېژندونکي د مورګان او انګلز د اثارو تر اغېز لاندې و، دوی پالئوتیک کلتورونو ته اړوند وینوس بتان  د ۱۹۲۰ مې ز لسیزې او ۱۹۳۰ مې  زلسیزې ترمنځ په شوروي اتحاد کې د بدوي کمونیستي او زن سالارو ټولنو د شواهدو په توګه وموندل. <ref>{{cite book|title=Охотники, собиратели, рыболовы. Проблемы социально-экономических отношений в доземледельческом обществе|language=ru|trans-title=Hunters, Gatherers, Fishermen: Problems of Socioeconomic Relations in Pre-Agrarian Society|author-first=A. M.|author-last=Reshetov|date=1972}}</ref><ref>{{cite journal|title="Первобытно-коммунистическое общество и его распад": доисторическое прошлое территории Беларуси согласно концепции В. К. Щербакова|language=ru|trans-title="Primitive communist society and its disintegration": the prehistoric past of the territory of Belarus according to the concept of V. K. Shcherbakov|author-first1=Alexandra Vladimirovna|author-last1=Vaitovich|author-first2=Polina Sergeevna|author-last2=Kurlovich|journal=Journal of the Belarusian State University. History|volume=4|issue=3|date=2020|doi=10.33581/2520-6338-2020-3-54-63|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Fehlmann|author-first=Meret|date=2011|title=Die Rede vom Matriarchat: Zur Gebrauchsgeschichte eines Arguments|trans-title=Talk of matriarchy. To the history of use of an argument|language=de|publisher=Chronos|location=[[Zurich]]|isbn=978-3-0340-1067-2|type=Thesis|url=http://www.research-projects.uzh.ch/p6758.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235306/http://www.research-projects.uzh.ch/p6758.htm|archive-date=6 December 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=Marxism, Prehistory, and Primitive Communism|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08935698808657836|author-first=Dean J.|author-last=Saitta|journal=Rethinking Marxism: A Journal of Economics, Culture & Society|volume=1|issue=4|pages=145–168|date=1988|doi=10.1080/08935698808657836|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Primitive communism: life before class and oppression|url=https://socialistworker.co.uk/art/33429/Primitive+communism%3A+life+before+class+and+oppression|date=28 May 2013|work=[[Socialist Worker]]|access-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314033302/https://socialistworker.co.uk/art/33429/Primitive+communism:+life+before+class+and+oppression|archive-date=14 March 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Cambridge Native Peoples 1.1">{{cite book|title=The Cambridge history of the Native Peoples of the Americas|volume=1: North America, Part 1|editor-first1=Bruce G.|editor-last1=Trigger|editor-link1=Bruce Trigger|editor-first2=Wilcomb E.|editor-last2=Washburn|editor-link2=Wilcomb E. Washburn|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=1996|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Der Einbruch der Sexualmoral. Zur Geschichte der sexuellen Ökonomie|trans-title=[[The Invasion of Compulsory Sex Morality]]. On the history of the sexual economy|author-first=Wilhelm|author-last=Reich|author-link=Wilhelm Reich|publisher=[[International Psychoanalytic University]]|location=[[Berlin]]|edition=2nd|date=1936|url=https://archive.org/details/EinbruchDerSexualmoral.ZurGeschichteDerSexuellenkonomie.2./page/n7/mode/2up|language=de}}</ref><ref name="Sex-Pol">{{cite book|title=SEX-POL: Essays 1929-1934|date=1972|url-status=live|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418141848/http://freudians.org/wp-content/uploads/2014/09/wilhelm-reich-sex-pol-essays-1929-1934.pdf|url=http://freudians.org/wp-content/uploads/2014/09/wilhelm-reich-sex-pol-essays-1929-1934.pdf|location=New York|publisher=Vintage Books New York|translator-last=Bostock|author-first=Wilhelm|translator-first=Anna|editor-link=Lee Baxandall|editor-last=Baxandall|editor-first=Lee|author-link=Wilhelm Reich|author-last=Reich|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji|trans-title=[[The Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia]]|language=pl|author-first=Bronisław|author-last=Malinowski|author-link=Bronisław Malinowski|date=1929}}</ref><ref>{{cite book|author-first=Erich|author-last=Fromm|author-link=Erich Fromm|chapter=Rezension zu Wilhelm Reich "Der Einbruch der Sexualmoral"|trans-chapter=Review of Wilhelm Reich's "The Invasion of Compulsory Sex Morality"|title=Erich Fromm: Gesamtausgabe in zwölf Bänden|trans-title=Erich Fromm: Complete edition in twelve volumes|volume=8|location=[[Munich]]|date=1999|pages=93–96|language=de|isbn=3421052808}}</ref><ref>{{cite book|title=Das Patriarchat|trans-title=The Patriarchy|author-first=Ernest|author-last=Borneman|author-link=Ernest Borneman|date=1975|language=de}}</ref><ref>{{cite journal|title=Marxist Reappraisal of the Matriarchate|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1979-06_20_2/page/341|author-first=Carolyn|author-last=Fluehr-Lobban|author-link=Carolyn Fluehr-Lobban|journal=[[Current Anthropology]]|volume=20|date=1979|pages=341–359|doi=10.1086/202272|s2cid=146605850|language=en}}</ref> == لومړنۍ(بدوي) کمونیستي ټولنې == === ځانګړنې === په یوې بدوي کمونیسي ټولنه کې تولیدي ځواک له هغو وړتیا لرونکو کسانو جوړ و چې د خوړو او د ځمکو د سرچینو په راغونډولو بوخت و او ټول کسان په ښکار او راغونډو شوو توکو کې شریک و. له دې امله چې دغو ټولنو هېڅ اضافي ارزښت نه تولید کاوه هېڅ خصوصي مالکیت هم شتون نه درلود هغه چې له شخصي توکو توپیر لري لکه کالي او یو شمېر نور ورته شخصي وسایل. هغه څه چې تولید کېدل په چټکۍ سره بېرته مصرف کېدل او دا هم له دې امله و چې د کار ویش شتون نه درلود، له همدې امله هم دوی اړ و چې له یو بل سره اوږه په اوږه کار وکړي. یو شمېر هغه محدود توکي چې هر وخت یې شتون درلود – د تولید وسایل (وسایل او ځمکه، کورونه – په اشتراکي ډول ساتل کېدل. د انګلز له نظره د مورنۍ سیمې او مورني نسب اړوند د تولید کار مشترک و او دولت شتون نه درلود. <ref>{{cite book|title=Diccionario de Economía Política|trans-title=Dictionary of Political Economy|author-first1=Evgeniĭ Filippovich|author-last1=Borisov|author-first2=Vitaliĭ Alekseevich|author-last2=Zhamin|author-first3=M.F.|author-last3=Makarova|translator=|language=es|publisher=Akal|location=[[Madrid]]|date=1975|isbn=9788473390606}}</ref><ref name="eight">{{cite web|url=http://www.pslweb.org/party/marxism-101/eight-myths-about-socialism.html|title=Eight myths about socialism—and their answers|publisher=[[Party for Socialism and Liberation]]|access-date=30 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025001338/http://www.pslweb.org/party/marxism-101/eight-myths-about-socialism.html|archive-date=25 October 2013|language=en}}</ref><ref>{{harvp|Ward Gailey|2016}}; {{harvp|Stearns|Adas|Schwartz|Gilbert|2004}}; {{harvp|Svizzero|Tisdell|2016}}; {{harvp|Tomba|2012}}</ref><ref>{{cite book|author-first=Chris|editor-link3=Robin Dunbar|url-status=live|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021190232/http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2007/09/Early-Human-Kinship-Was-Matrilineal.pdf|pages=61–82|publisher=[[Blackwell Publishing|Blackwell]]|location=Oxford|title=Early Human Kinship|editor-last4=James|editor-first4=Wendy|editor-last3=Dunbar|author-last=Knight|editor-first3=Robin|editor-last2=Callan|editor-first2=Hilary|editor-link1=Nicholas Allen (anthropologist)|editor-last1=Allen|editor-first1=Nicholas J.|chapter=Early Human Kinship Was Matrilineal|url=http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2007/09/Early-Human-Kinship-Was-Matrilineal.pdf|date=2008|author-link=Chris Knight (anthropologist)|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Digital Economy of the Sourdough: Housewifisation in the Time of COVID-19|author-first1=Julianna|author-last1=Faludi|author-first2=Michelle|author-last2=Crosby|journal=[[tripleC]]|date=2021|volume=19|number=1|publisher=tripleC|url=https://triple-c.at/index.php/tripleC/article/view/1222|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513062408/https://www.triple-c.at/index.php/tripleC/article/view/1222|archive-date=13 May 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine|date=9 February 2012|title=Primitive communism, barbarism and the origins of class society|url=https://weeklyworker.co.uk/worker/900/primitive-communism-barbarism-and-the-origins-of-c/|author-first=Lionel|author-last=Sims|magazine=[[Weekly Worker]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007005859/https://weeklyworker.co.uk/worker/900/primitive-communism-barbarism-and-the-origins-of-c/|archive-date=7 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref>{{sfn|Diamond|1979}} له نیولتیک انقلاب وروسته د حیواناتو او بوټو اهلي کول، د رمو ساتنې او کرنې له لارې او ورپسې ښاري انقلاب له بدوي کمونېزم څخه طبقاتي ټولنې ته د عطف د ټکي په توګه ګڼل کېږي ځکه دغه تېرېدونکی پړاو د خصوصي مالکیت او غلامۍ د راڅرګندېدو سره مل و، چې له ځانه سره یې نابرابري لرله. په دې سربېره د وګړو یو شمېر ډلو یو شمېر نورو فعالیتونو لکه تولید، کلتور، فلسفې او په علم کې تخصص ته مخه کړه چې دغه چاره تر یوه بریده د ټولنیزې ډلبندۍ او د ټولنیزو طبقو د ودې لامل وګرځېده. {{sfn|Stearns|Adas|Schwartz|Gilbert|2004}}<ref>{{cite journal|url=https://hraf.yale.edu/ehc/summaries/hunter-gatherers|title=Hunter-Gatherers (Foragers)|author-first=Carol R.|author-last=Ember|author-link=Carol R. Ember|date=1 June 2020|website=[[Human Relations Area Files]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011021229/https://hraf.yale.edu/ehc/summaries/hunter-gatherers|archive-date=11 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref>{{sfn|Stearns|Adas|Schwartz|Gilbert|2004}}<ref name="Sex-Pol2">{{cite book|title=SEX-POL: Essays 1929-1934|date=1972|url-status=live|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418141848/http://freudians.org/wp-content/uploads/2014/09/wilhelm-reich-sex-pol-essays-1929-1934.pdf|url=http://freudians.org/wp-content/uploads/2014/09/wilhelm-reich-sex-pol-essays-1929-1934.pdf|location=New York|publisher=Vintage Books New York|translator-last=Bostock|author-first=Wilhelm|translator-first=Anna|editor-link=Lee Baxandall|editor-last=Baxandall|editor-first=Lee|author-link=Wilhelm Reich|author-last=Reich|language=en}}</ref><ref>{{cite book|chapter=The Revolutionary Theory of Karl Marx|editor-first2=Mateusz|url-status=dead|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418141848/https://spot.colorado.edu/~gyoung/home/Revolution.pdf|url=https://spot.colorado.edu/~gyoung/home/Revolution.pdf|date=2020|publisher=[[University of Colorado, Boulder]]|editor-last2=Leszczcynski|editor-last1=Young|author-first1=Noah|editor-first1=Gregory D.|title=Revolution: Theorists, Theories & Practice|author-last3=O'loughlin|author-first3=Daniel|author-last2=Ford|author-first2=Peter|author-last1=Cadigan-Deutsch|language=en}}</ref> == سرچينې == r3k0een59xd6punynwl8naea8g5l3b2 0 60670 370882 366768 2026-11-08T12:24:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370882 wikitext text/x-wiki په داسې حال کې چې کارل مارکس او فریدریک انګلس کمونیزم د یو سیاسي خوځښت په توګه تعریف کړ، له هغه وړاندې داسې ورته نظریاتو شتون درلود چې کولای شو هغه کمونیستي تجربیات وبولو. خپله مارکس بدوي کمونېزم د بشریت د لومړۍ ښکار ټولونکې ډلې حالت باله. مارکس دغه نظریه مطرح کړه چې یوازې هغه مهال چې انسانانو اضافي ارزښت تولید کړ خصوصي مالکیت وده وکړه. <ref>{{cite book|title=Trailblazers in Politics|url=https://archive.org/details/trailblazersinpo0000perk|author-last=Perkins|author-first=Anne|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc.|year=2014|isbn=9781477781449|location=New York|pages=[https://archive.org/details/trailblazersinpo0000perk/page/88 88]|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Manifesto of the Communist Party|chapter=Chapter II. Proletarians and Communists|author-first=Karl|author-last=Marx|author-link=Karl Marx|editor-first=Andy|editor-last=Blunden|editor-link=Andy Blunden|date=2004|publisher=|url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch02.htm|language=en}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Marxism/Analysis-of-society|encyclopedia=Britannica|date=24 March 2020|author-last1=Chambre|author-first1=Henri|author-last2=McLellan|author-first2=David T.|author-link2=David McLellan (political scientist)|publisher=Britannica.com Inc.|url=https://www.britannica.com/topic/Marxism/Analysis-of-society|access-date=20 August 2021|language=en}}</ref> == له تاریخ وړاندې == کارل مارکس او نورو لومړنیو کمونیستي نظریه ورکوونکو باور درلود چې ښکار ټولوونکې ټولنې چې له پالوئتیک دورې څخه یې د کالکولیتیک دورې د کرنیزو ټولنو تر مهاله ژوند کاوه په اساسي ډول برابري غوښتونکې وې.  او له همدې امله هغه د هغوی آیدیالوژي بدوي/لومړنی کمونېزم باله. له مارکس را وروسته سوسیالیستانو او لرغون پوهانو دغې نظریې ته وده ورکړه او د لومړني کمونېزم په اړه یې څېړنه ترسره کړه. د هري ډبلیو.لیدلر په خبره؛ یو له هغو لیکوالانو څخه چې په لومړني کمونېزم یې باور درلود د رومي رواقي فلسفې لرونکی سنکا و چې څرګنده کړې یې وه: «لومړنۍ/بدوي دوره څومره خوشاله دوره وه ځکه د طبیعت ټول نعمتونه مشترک و... دوی طبیعت ټولو ته اړوند باله او دغه لیدلوري عامه شتمني د دوی لپاره په خوندي مالکیت اړولې وه». له همدې امله هغه باور درلود چې دغه ډول لومړنۍ ټولنې تر ټولو بډایه ټولنې وې ځکه بې وزلۍ شتون نه درلود. <ref name="Cambridge Native Peoples 1.1">{{cite book|title=The Cambridge history of the Native Peoples of the Americas|volume=1: North America, Part 1|editor-first1=Bruce|editor-last1=Trigger|editor-link1=Bruce Trigger|editor-first2=Wilcomb E.|editor-last2=Washburn|editor-link2=Wilcomb E. Washburn|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=1996|isbn=9781139055550|doi=10.1017/CHOL9780521573924|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas: Vol. 2: Mesoamerica, Part 1.; The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas: Vol. 2: Mesoamerica, Part 2.|author-first=Gary M.|author-last=Feinman|author-link=Gary M. Feinman|journal=[[American Anthropologist]]|volume=105|number=2|date=June 2003|pages=380|doi=10.1525/aa.2003.105.2.380|url=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/aa.2003.105.2.380|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author-first=Dino|author-last=Felluga|title=Introductory Guide to Critical Theory - ''Modules on Marx: On the Stages of Economic Development''|date=1 January 2011|publisher=[[Purdue University]]|access-date=3 February 2021|url=http://www.purdue.edu/guidetotheory/marxism/modules/marxstages.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228165407/https://cla.purdue.edu/academic/english/theory/marxism/modules/marxstages.html|archive-date=28 February 2021|url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Marxism, Prehistory, and Primitive Communism|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08935698808657836|author-first=Dean J.|author-last=Saitta|journal=Rethinking Marxism: A Journal of Economics, Culture & Society|volume=1|issue=4|pages=145–168|date=1988|doi=10.1080/08935698808657836|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Primitive communism: life before class and oppression|url=https://socialistworker.co.uk/art/33429/Primitive+communism%3A+life+before+class+and+oppression|date=28 May 2013|work=[[Socialist Worker]]|access-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314033302/https://socialistworker.co.uk/art/33429/Primitive+communism:+life+before+class+and+oppression|archive-date=14 March 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Laidler">{{cite book|author-first=Harry W.|author-last=Laidler|author-link=Harry W. Laidler|title=History of Socialism: An Historical Comparative Study of Socialism, Communism, Utopia|url=https://books.google.com/books?id=F3qQXS_FjZkC|date=4 July 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-23143-8|pages=17|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Rise of Urbanisation and Decline of Citizenship|url=https://archive.org/details/riseofurbanizati0000book_y0w0|author-last1=Bookchin|author-first1=Murray|author-link1=Murray Bookchin|date=1987|pages=[https://archive.org/details/riseofurbanizati0000book_y0w0/page/18 18]–22|isbn=978-0087156067|language=en}}</ref> == د مسو دوره == دا استدلال شوی چې په سند دره کې د شخړو او ټولنیزو سلسله مراتبو د نشتوالي له امله د سند درې تمدن د یوې لومړۍ کمونیستي ټولنې بېلګه ده. یو شمېر نور بیا استدلال کوي چې د سند درې د تمدن دغه ډول ارزونه ناسمه ده. <ref>{{cite web|url=https://www.marxist.com/essence-of-the-legacy-of-mohenjo-daro.htm|title=The Essence of the Legacy of Mohenjo-daro|author-first=Lal|author-last=Khan|author-link=Lal Khan|website=marxist.com|date=18 February 2014|access-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313165322/http://www.marxist.com/essence-of-the-legacy-of-mohenjo-daro.htm|archive-date=13 March 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v3922/pdfs/miller.pdf|title=Ideology and the Harappan Civilzation|journal=[[Journal of Anthropological Archaeology]]|author-link=Daniel Miller (anthropologist)|author-first=Daniel|author-last=Miller|date=1985|volume=4|issue=4|pages=34–71|doi=10.1016/0278-4165(85)90013-3|access-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011101532/http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v3922/pdfs/miller.pdf|archive-date=11 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Peaceful Harappans? Reviewing the evidence for the absence of warfare in the Indus Civilisation of north-west India and Pakistan (c. 2500-1900 BC)|url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2005-06_79_304/page/411|journal=Antiquity|author-first=Edward|author-last=Cork|date=2005|volume=79|issue=304|pages=411–423|doi=10.1017/S0003598X0011419X|s2cid=160617108|language=en}}</ref> == له کلاسیکې دورې وروسته تاریخ == پیتر کروپوتکین استدلال کوي چې د ګډې مرستې او ګډې دفاع عناصر چې د منځنیو پېړیو د منځني کمون پر مهال څرګند شوي او همدارنګه د هغو صنفي نظام په معاصر انارشېزم، کمونېزم او سوسیالیزم کې له ځان څخه د دفاع ټولیزو احساساتو ته ورته دي. په اروپا کې د دویمو منځنیو پېړیو وروسته، د مسیحي کمونیستي او کمونالیستي نظریاتو ملاتړ کوونکې بېلابېلې ډلې ځینې مهال د اصلاح غوښتونکو عیسویانو له خوا منل کېدلې. د ۱۲ مې پېړۍ په لومړیو کې یوه پروتستانت ډله چې له لیون څخه یې سرچینه اخیستله او د والدنسي یانو په نوم پېژندل کېدله د خپلې شتمنۍ مالکیت یې د خپل قانون د کتاب له مخې برابروه، خو د کاتولیک کلیسا له خوا له ځورونې سره مخ وه او اړ شوه څو پیمونت ته په شاه شي. <ref>{{cite book|author-last1=Kropotkin|author-first1=Peter|author-link=Peter Kropotkin|title=Mutual Aid: A Factor of Evolution|url=https://archive.org/details/mutualaid01krop|date=1902|language=en}}</ref><ref name="Boer2019">{{cite book|author-first=Roland|author-last=Boer|title=Red Theology: On the Christian Communist Tradition|url=https://books.google.com/books?id=L8KODwAAQBAJ&pg=PA15|date=7 March 2019|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-39477-3|pages=15–16|language=en}}</ref><ref name="Brown2009">{{cite book|author-link=Archie Brown|author-first=Archie|author-last=Brown|title=The Rise and Fall of Communism|url=https://books.google.com/books?id=SjgGDYoPapMC&pg=PA12|date=9 June 2009|publisher=HarperCollins e-books|isbn=978-0-06-188548-8|page=12|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Communism in Furs: A Dream of Prehistory in William Morris's John Ball|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2005-03_87_1/page/n93|author-link=Stephen F. Eisenman|author-first=Stephen F.|author-last=Eisenman|journal=The Art Bulletin|volume=87|issue=1|pages=92–110|date=2005|doi=10.1080/00043079.2005.10786230|s2cid=153319221|language=en}}</ref> === سویلي امریکا === د چاچاپویا کلتور د لرغون پېژندنې او د واک څرګندونکې معمارۍ د شواهدو نه لرلو له امله، هغه شواهد چې د ټولنې د مشرانو لکه پاچایانو او یا هم اشرافو څخه یې تمه کېده؛ د یوې مساوات غوښتونکې او د سلسله مراتبو د نه لرونکې ټولنې په توګه ښوول شوی.<ref>{{cite AV media|people=Dr [[Jago Cooper]] (Presenter)|date=2013|title=Lost Kingdoms of South America - People of the Clouds|medium=video|language=en|url=https://www.youtube.com/watch?v=GvGf0JIat0s|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211220/GvGf0JIat0s|archive-date=20 December 2021|url-status=live|time=39 minutes|location=Peru|publisher=[[BBC]]}}{{cbignore}}</ref> === آسیا === څېړونکو د هغې ټولنې د کمونیستي طبیعت اړوند چې له نهمې پېړۍ څخه تر ۱۲ مې پېړۍ پورې د الاحسا په چاپېر کې د قرمطیانو له خوا رامنځته شوې وه، څرګندونې کړي دي. <ref>{{cite thesis|type=MA|author-first=Fadi A.|author-last=Fahes|title=Social Utopia in Tenth Century Islam: The Qarmatian Experiment|date=2018|publisher=[[California State University]]|url=https://scholarworks.calstate.edu/downloads/4t64gn939|access-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006134258/https://scholarworks.calstate.edu/downloads/4t64gn939|archive-date=6 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|author-first=I.|author-last=Hirszowicz|title=Review: Der arabische Sozialismus und der zeitgenössische Islam: Dargestellt am Beispiel Agyptens und des Iraks by Wolfgang Ule|journal=Middle Eastern Studies|volume=10|number=3|date=October 1974|pages=354–357|publisher=[[Taylor & Francis]]|jstor=4282544|url=https://www.jstor.org/stable/4282544|access-date=13 September 2021|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|author-first=Jacques|publisher=[[Cairn.info]]|url-status=live|archive-date=7 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007023217/https://www.cairn-int.info/article.php?ID_ARTICLE=E_AMX_048_0089|access-date=13 September 2021|doi=10.3917/amx.048.0089|url=https://www.cairn-int.info/article.php?ID_ARTICLE=E_AMX_048_0089|pages=89–104|author-last=Bidet|date=2010|number=2|volume=48|journal=Actuel Marx|title=Communism: Between Philosophy, Prophecy, and Theory|author-link=Jacques Bidet|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Communalism: From Its Origins to the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/isbn_9780816492046|date=1974|author-first=Kenneth|author-last=Rexroth|author-link=Kenneth Rexroth|publisher=Seabury|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816492046/page/159 159]–162|isbn=978-0816492046|language=en}}</ref> == د عصري دورې پیل == === اروپا === توماس مونتزر د آلمان د بزګرانو د پراخو شخړو پر مهال لوی اناباپتیست کمونیستي خوځښت رهبري کړ. د جرمني د بزرګرانو په پراخو شخړو کې د توماس مونتزر له کار څخه د انګلز تحلیل دې پایلې ته ورسېد چې هغه مهال چې کمونیستي انقلاب رامنځته شو، د یو ښاري پرولتاریا له خوا یې مشري کېدله، نه د یو بزګري پوځ له خوا.<ref>{{cite book|author-link=Thomas Müntzer|author-last=Müntzer|author-first=Thomas|year=1988|editor-last=Matheson|editor-first=Peter|title=The Collected Works of Thomas Müntzer|url=https://archive.org/details/collectedworksof0000mnze|location=Edinburgh|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-29252-0|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Blickle|author-first=Peter|author-link=Peter Blickle (historian)|year=1981|title=The Revolution of 1525: The German Peasants' War from a New Perspective|url=https://archive.org/details/revolutionof15250000blic|location=Baltimore, Maryland|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-2472-2|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Engels|author-first=Friedrich|author-link=Friedrich Engels|year=1969|orig-year=1850|title=The Peasant War in Germany|translator-last=Schneierson|translator-first=Vic|location=Moscow|publisher=Progress Publishers|isbn=978-0-85315-205-7|title-link=The Peasant War in Germany|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|author-first=Eric R.|author-last=Wolf|author-link=Eric Wolf|title=The Peasant War in Germany: Friedrich Engels as Social Historian|url=https://archive.org/details/sim_science-society_spring-1987_51_1/page/82|journal=Science and Society|date=1987|volume=51|issue=1|pages=82–92|language=en}}</ref> په ۱۶ مه پېړۍ کې انګلیسي لیکوال توماس مور د ګډ مالکیت پر بنسټ ټولنه په خپله کتاب ''Utopia'' کې انځور کړه چې رهبرانو یې د عقل څخه په کار اخیستو اداره کوله. د انګلستان په کورنۍ جګړو کې ګڼ شمېر ډلو له دغې نظریې ملاتړ وکړ. خو یو شمېر نورو په ځانګړي ډول Diggers ډلې له کمونیستي او د زارعت پالنې د نظریې له آرمانونو ملاتړ وکړ. د دغو ډلو پر وړاندې د اولیور کراموېل او ګراندیانو چلن په سم حالت کې مخالف او تر ډېره دښمني ډوله و. انګلز د انګلیس په کورنۍ جګړې د برابرونکو (Levellers) سیاسي خوځښت د پرولتاریايي ډلې په توګه په پام کې نیولی و چې د یوې تخیلي سوسیالیستي ټولنې لپاره یې جګړه کوله. په داسې حال کې چې له هغه وروستو مفسرینو دغه ډله د یوې بورژوازي ډلې په توګه چې د سوسیالیستي ټولنې په لټه کې نه وه؛ بللې ده.<ref name="Davis1983">{{cite book|author-link=J. C. Davis|author-first=J. C.|author-last=Davis|title=Utopia and the Ideal Society: A Study of English Utopian Writing 1516–1700|url=https://books.google.com/books?id=P5T-LVB-6tIC&pg=PA58|date=28 July 1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-27551-4|pages=58|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=International Socialism|title=A common treasury for all: Gerrard Winstanley's vision of utopia|issue=154|date=5 April 2017|author-first=Martin|author-last=Empson|url=https://isj.org.uk/a-common-treasury-for-all/|access-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007013718/https://isj.org.uk/a-common-treasury-for-all/|archive-date=7 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite book|editor-first=Heather M|editor-last=Campbell|year=2009|title=The Britannica Guide to Political Science and Social Movements That Changed the Modern World|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-062-4|pages=[https://books.google.com/books?id=kL_FviFwCCIC&pg=PA129 127–129]|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/handle/1794/863|title=The True Levellers Standard ADVANCED: or, The State of Community opened, and Presented to the Sons of Men|year=2002|publisher=R.S. Bear|quote=That we may work in righteousness, and lay the Foundation of making the Earth a Common Treasury for All, both Rich and Poor, That every one that is born in the Land, may be fed by the Earth his Mother that brought him forth, according to the Reason that rules in the Creation. Not Inclosing any part into any particular hand, but all as one man, working together, and feeding together as Sons of one Father, members of one Family; not one Lording over another, but all looking upon each other, as equals in the Creation.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|editor-first1=Peter|editor-last6=Radcliff|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofeu03stea/page/290 290]|isbn=0-684-80577-4|publisher=Charles Scribner's Sons|title=Encyclopedia of European Social History: From 1350 to 2000 - Volume 3|url=https://archive.org/details/encyclopediaofeu03stea|year=2001|editor-link7=Guido Ruggiero|editor-last7=Ruggiero|editor-first7=Guido|editor-link6=Pamela Radcliff|editor-first6=Pamela|editor-last1=Stearns|editor-link5=Roy Porter|editor-last5=Porter|editor-first5=Roy|editor-last4=Maynes|editor-first4=Mary Jo|editor-last3=Lindenmeyr|editor-first3=Adele|editor-last2=Fairchilds|editor-first2=Cissie|editor-link1=Peter Stearns|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Winstanley's Ecology: The English Diggers Today|author-first=Daniel|author-last=Johnson|magazine=[[Monthly Review]]|date=1 December 2013|url=https://monthlyreview.org/2013/12/01/winstanleys-ecology/|access-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006232739/https://monthlyreview.org/2013/12/01/winstanleys-ecology/|archive-date=6 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.marxists.org/reference/archive/bernstein/works/1895/cromwell/|author-first=Eduard|author-last=Bernstein|author-link=Eduard Bernstein|title=Cromwell and Communism|date=1930|access-date=12 December 2019|language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Socialism: Utopian and Scientific|author-last=Engels|author-first=Friedrich|author-link=Friedrich Engels|publisher=Progress Publishers|date=1970|orig-date=1880|website=Marxist Internet Archive|url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1880/soc-utop/ch01.htm|chapter=I: The Development of Utopian Socialism|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine|title=The English Civil War and the Levellers|magazine=[[Socialist Appeal (UK, 1992)|Socialist Appeal]]|first=David|last=Brandon|date=5 June 2020|access-date=12 September 2021|url=https://www.socialist.net/the-english-civil-war-and-the-levellers.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410055427/https://www.socialist.net/the-english-civil-war-and-the-levellers.htm|archive-date=10 April 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Remembering the Diggers|author-first=Ed|author-last=Simon|magazine=[[Jacobin (magazine)|Jacobin]]|date=22 August 2019|access-date=12 September 2021|url=https://www.jacobinmag.com/2019/08/diggers-levellers-english-revolution-civil-war|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006202641/https://jacobinmag.com/2019/08/diggers-levellers-english-revolution-civil-war|archive-date=6 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref> په ۱۸ مه پېړۍ کې د روڼ آندۍ دورې پر مهال په فرانسه کې یو شمېر لیبرال لیکوالانو په مخ پر زیاتېدوني ډول د خصوصي مالکیت پر بنسټ نیوکې پیل کړې چې آن دغه نیوکې د هغو د لغو کولو تر غوښتنې ورسېدې. دغه ډول لیکنې د یو شمېر مفکرینو لکه پیاوړي دیني فیلسوف ژان ژاک روسو له خوا وشوې. روسو د ټولنیز قرارداد (''The Social Contract)'' تر نامه لاندې  په خپل اغېزمن کتاب کې (۱۷۶۲ زکال) د پاچایانو د حکومت پر ځای د وګړیز حاکمیت پر بنسټ سیاسي نظام انځور کړ او د نابرابرۍ په اړه یې په خپلو څرګندونو کې (۱۷۵۵ زکال) د خصوصي مالکیت د زیان منوونکو اغېزو په اړه ادعا وکړه چې د خصوصي مالکیت اختراع د «جرم، جګړې، وژنو او ځورونو» لامل ګرځي او تمدن له ستونزو سره مخ کوي. روسو چې د یو کالونیست په توګه را لوی شوی و د روم کاتولیک کلیسا د یانسنیست (Jansenist) خوځښت تر اغېز لاندې و. یانسنیست خوځښت د رومن کاتولیک له ارتودوکس ترینو سقفانو سرچینه اخیسته چې په اوولسمه پېړۍ کې یې د رومن کاتولیک کلیسا د اصلاح په موخه د سکولاریزاسیون او پروتستانېزم د درولو هڅه کوله. د یانسنیزم یو له اصلي موخو څخه د کلیسا په سلسله مراتبو کې له اشرافي فساد څخه مخه نیول و.<ref name="FriedSanders1992">{{cite book|author-first1=Albert|author-last1=Fried|author-first2=Ronald|author-last2=Sanders|author-link2=Ronald Sanders (writer)|title=Socialist Thought: A Documentary History|url=https://books.google.com/books?id=9ucdcMyq5KsC|year=1992|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-08265-5|pages=14–15|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/24540217|date=July 2014|hdl-access=free|s2cid=154831080|hdl=2286/R.I.27321|jstor=24540217|access-date=4 June 2021|doi=10.1057/pol.2014.13|publisher=The University of Chicago Press|pages=381–406|title=Principle and Prudence: Rousseau on Private Property and Inequality|number=3|volume=46|author-first2=Hans-Jörg|author-last2=Sigwart|author-first1=David S.|author-last1=Siroky|journal=Polity|language=en}}</ref>{{sfn|Fried and Sanders|1992|p=31-33}}<ref>{{cite book|author-first=David|author-last=Priestland|author-link=David Priestland|year=2010|title=The Red Flag: Communism and the Making of the Modern World|publisher=Penguin|pages=5–7|isbn=978-0140295207|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-first=Daniel|author-last=Roche|title=La France des Lumières (1715-1789)|language=fr|trans-title=France of the Enlightenment (1715-1789)|date=1993|author-link=Daniel Roche (historian)|isbn=978-2701133652}}</ref><ref name="Billington">{{cite book|author-first=James H.|author-last=Billington|author-link=James H. Billington|title=Fire in the Minds of Men: Origins of the Revolutionary Faith|url=https://books.google.com/books?id=saTynFUNPD8C|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1401-0|pages=79–80|language=en}}</ref><ref name="Linebaugh2014">{{cite book|author-first=Peter|author-last=Linebaugh|author-link=Peter Linebaugh|title=Stop, Thief!: The Commons, Enclosures, and Resistance|url=https://books.google.com/books?id=Cd4EAwAAQBAJ&pg=PA205|date=1 March 2014|publisher=PM Press|isbn=978-1-60486-747-3|pages=205–206|language=en}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === شمالي امریکا === په «ژواندانه کې له کمونیزم» څخه د لئویس هنري مورګان توصیف، چې د شمالي امریکا د ایرکوا وګړو له خوا عملي کړای شو د یو شمېر څېړنو له مخې چې د Ely S. Parker او د هغوی په همکاری ترسره شو له مارکسیزم څخه د وړاندې کمونېزم د ډول په توګه په پام کې ونیول شو. د مورګان آثار د لومړني(بدوي) کمونېزم په اړه د مارکس او انګلز توصیف ته الهام بخښونکي و آن د دې لامل وګرځېدل چې دا باور رامنځته کړي چې کمونېستانو ته ورته لومړۍ ټولنې له اروپا بهر په لویدیځې نیمې کرې کې د امریکايي بومي وګړو او له استعمار وړاندې ټولنو ترمنځ شتون درلود. <ref>{{cite book|author-first=Lewis Henry|author-last=Morgan|author-link=Lewis H. Morgan|date=1881|title=Houses and House-Life of the American Aborigines|location=Chicago and London|publisher=University of Chicago Press|language=en}}</ref><ref name="Family">{{cite book|title=The Origin of the Family, Private Property, and the State, in the Light of the Researches of Lewis H. Morgan|title-link=The Origin of the Family, Private Property and the State|author-last=Engels|author-first=Friedrich|author-link=Friedrich Engels|orig-date=First published 1884|year=1972|publisher=International Publishers|isbn=978-0-7178-0359-0|language=en}}</ref><ref name="Communisme primitif">{{cite book|title=Le Communisme primitif n'est plus ce qu'il était|trans-title=Primitive Communism is not what it used to be|language=fr|author-first=Christophe|author-last=Darmangeat|author-link=Christophe Darmangeat|publisher=Collectif d'édition Smolny|date=2009}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Mind of Lewis H. Morgan|author-first14=Peter|author-link9=Adam Kuper|author-first10=Dominique|author-last10=Legros|author-first11=Raoul|author-last11=Makarius|author-first12=John H.|author-last12=Moore|author-link12=John H. Moore|author-first13=Arnold R.|author-last13=Pilling|author-last14=Skalník|author-first9=Adam|author-first15=Andrew|author-last15=Strathern|author15-link=Andrew|author-first16=Elisabeth|author-last16=Tooker|author-first17=Joseph|author-last17=Whitecotton|author-link17=Joseph Whitecotton|doi=10.1086/202601|jstor=2742415|s2cid=163464337|author-last9=Kuper|author-link8=Lawrence Krader|url=https://www.jstor.org/stable/2742415|author-first3=Y. Michal|journal=[[Current Anthropology]]|volume=22|issue=1|date=February 1981|pages=25–43|author-first1=Elman|author-last1=Service|author-link1=Elman Service|author-first2=Alan|author-last2=Barnard|author-last3=Bodemann|author-last8=Krader|author-link3=Y. Michal Bodemann|author-first4=Patrick|author-last4=Fleuret|author-first5=Morton|author-last5=Fried|author-link5=Morton Fried|author-first6=Thomas G.|author-last6=Harding|author-first7=Jasper|author-last7=Köcke|author-first8=Lawrence|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Lewis Henry Morgan and the Anthropological Critique of Civilization|url=https://www.jstor.org/stable/29790527|journal=[[Dialectical Anthropology]]|date=1993|volume=18|issue=1|pages=53–70|author-first1=Mason|author-last1=Hersey|publisher=Springer|doi=10.1007/BF01301671|jstor=29790527|s2cid=144701125|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Lewis Henry Morgan|url=http://stsmith.faculty.anth.ucsb.edu/classes/anth3/courseware/History/Morgan.html|date=2009|website=University of California, Santa Barbara|access-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413205040/http://stsmith.faculty.anth.ucsb.edu/classes/anth3/courseware/History/Morgan.html|archive-date=13 April 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Race and the Concept of Progress in Nineteenth Century American Ethnology|journal=[[American Anthropologist]]|volume=73|date=1971|author-first=John S.|author-last=Haller Jr.|issue=3|doi=10.1525/aa.1971.73.3.02a00120|pages=710–724|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Evolutionisms: Lewis Henry Morgan, Time, and the Question of Sociocultural Evolutionary Theory|url=https://www.researchgate.net/publication/236744114|journal=Histories of Anthropology Annual|date=January 2011|volume=7|issue=1|pages=91–126|author-first=Brad D.|author-last=Hume|doi=10.1353/haa.2011.0009|s2cid=170478166|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028134635/https://www.researchgate.net/publication/236744114_Evolutionisms_Lewis_Henry_Morgan_Time_and_the_Question_of_Sociocultural_Evolutionary_Theory|archive-date=28 October 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Yang 2012">{{cite journal|title=Specter of the commons: Karl Marx, Lewis Henry Morgan, and nineteenth-century European stadialism|author-first=Manuel|author-last=Yang|date=September 2012|journal=Borderlands|volume=11|number=2|publisher=Gale Academic OneFile|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=An Anarchist Study of the Iroquois|url=https://www.anarkismo.net/article/4907|author-first=Stephen|author-last=Arthur|date=7 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413205306/https://www.anarkismo.net/article/4907|archive-date=13 April 2021|url-status=dead|language=en}}</ref><ref name="Yang 20122">{{cite journal|title=Specter of the commons: Karl Marx, Lewis Henry Morgan, and nineteenth-century European stadialism|author-first=Manuel|author-last=Yang|date=September 2012|journal=Borderlands|volume=11|number=2|publisher=Gale Academic OneFile|language=en}}</ref><ref name="Speck">{{cite book|author-first1=Frank G.|author-last1=Speck|author-link1=Frank Speck|title=Iroquois|location=Bloomfield Hills, Michigan|publisher=Cranbrook Press|year=1945|language=en}}</ref><ref name="Stites">{{cite book|author-first1=Sara Henry|author-last1=Stites|title=Economics of the Iroquois|location=Lancaster, Pennsylvania|publisher=The New Era Printing Company|year=1905|url=https://archive.org/details/economicsiroquoi00stitrich|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-first1=Anthony F.C.|author-last1=Wallace|author-link1=Anthony F. C. Wallace|title=The Death and Rebirth of the Seneca|url=https://archive.org/details/deathrebirthofse0000unse|year=1972|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|author-last1=Graeber|author-first1=David|author-link1=David Graeber|year=2010|title=Les fondements moraux des relations économiques. Une approche maussienne|trans-title=On the Moral Grounds of Economic Relations: A Maussian Approach|journal=La Revue du MAUSS semestrielle|language=fr|location=Paris|url=http://openanthcoop.net/press/http:/openanthcoop.net/press/wp-content/uploads/2010/11/Graeber-On-the-Moral-Grounds-of-Economic-Relations4.pdf|date=October 2010|doi=10.3917/rdm.036.0051|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011002828/http://openanthcoop.net/press/http:/openanthcoop.net/press/wp-content/uploads/2010/11/Graeber-On-the-Moral-Grounds-of-Economic-Relations4.pdf|archive-date=11 October 2021|url-status=live|access-date=6 April 2022|archivedate=11 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211011002828/http://openanthcoop.net/press/http:/openanthcoop.net/press/wp-content/uploads/2010/11/Graeber-On-the-Moral-Grounds-of-Economic-Relations4.pdf}}</ref><ref>{{cite book|title=Native Americans: An Encyclopedia of History, Culture, and Peoples|url=https://products.abc-clio.com/abc-cliocorporate/product.aspx?pc=A1076C|volume=1|author-first1=Barry M.|author-last1=Pritzker|date=October 1998|publisher=ABC-CLIO|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420222815/https://products.abc-clio.com/abc-cliocorporate/product.aspx?pc=A1076C|archive-date=20 April 2021|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g5WTgR3mN2oC&pg=PA40|author-first1=Carl|author-last1=Ratner|author-link1=Carl Ratner|title=Cooperation, Community, and Co-Ops in a Global Era|publisher=Springer Science & Business Media|date=2012|page=40|isbn=9781461458258|language=en}}</ref> == د انقلاب دوره == د جوزف میخام تر مشرۍ لاندې د اتلسمې پېړۍ Shakers ډلې وده وکړه او د مذهبي کمونېزم د ډول په توګه یې خپل کمونالېزم پلی کړ چې  له مخې یې په هرې شېکر ټولنې کې ملکیت د "consecrated whole" (سپیڅلې ټولګې) په توګه شتون درلود. <ref>{{cite book|author-first1=Stephen|author-last1=Stein|title=The Shaker Experience in America: A History of the United Society of Believers|pages=42–44|date=1994|language=en}}</ref> د ۱۸ مې پېړۍ له وروستیو څخه د ۱۹ مې پېړۍ تر نیمايي پورې دوره کې له مارکس وړاندې ګڼ شمېر سوسیالیستانو ژوند کاوه، خپلې نظریې یې نشر کړې او هغو ته یې وده ورکړه. په دغو سوسیالیستانو کې چارلز فوریه، لوئي بلانکی، پیر جوزف پرودون، پیرلروکس، توماس هاجسکین، کلود هنری دوسن سیمون، ویلهلم وایتلینګ او آتین کابه همدارنګه یو شېر آرمان پلوي سوسیالیست لیکولان لکه رابرت اوون چې ځینې مهال د کمونیست په توګه بلل کېده؛ شاملېدل.<ref name="Corcoran">{{cite book|title=Before Marx: Socialism and Communism in France, 1830-48|url=https://archive.org/details/beforemarxsocial0000unse|author-first=Paul E.|author-last=Corcoran|date=1983|publisher=The MacMillan Press Ltd|language=en}}</ref><ref name="Weisbord">{{cite book|title=The Conquest of Power: Liberalism, Anarchism, Syndicalism, Socialism, Fascism, Communism|url=https://archive.org/details/conquestofpower0000albe|author-first=Albert|author-last=Weisbord|author-link=Albert Weisbord|date=1937|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Braudel|author-first=Fernand|author-link=Fernand Braudel|date=1979|title=The Wheels of Commerce: Civilization and Capitalism 15th–18th Century|publisher=Harper and Row|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Hodgson|author-first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Hodgson|date=2015|title=Conceptualizing Capitalism: Institutions, Evolution, Future|publisher=University of Chicago Press|url=https://books.google.com/books?id=S5XICQAAQBAJ&q=what+i+call+%27capitalism%27+that+is+to+say+the+appropriation+of+capital+by+some+to+the+exclusion+of+others&pg=PA252|pages=252|isbn=978-0-226168-00-5|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/heavenonearth/synopsis.html|title=Heaven on Earth: The Rise and Fall of Socialism|publisher=Public Broadcasting System|access-date=15 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030224057/http://www.pbs.org/program/heaven-earth/|archive-date=30 October 2014|url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/utopian-socialism|title=Utopian socialism|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=12 July 2020}}</ref><ref>{{cite book|title=[[Socialism: Utopian and Scientific]]|author-last=Engels|author-first=Friedrich|author-link=Friedrich Engels|orig-date=March, April, and May issues of Revue Socialiste in 1880|year=1970|publisher=Progress Publishers|language=en}}</ref><ref name="Muravchik2003">{{cite book|author-first=Joshua|author-last=Muravchik|title=Heaven on Earth: The Rise and Fall of Socialism|url=https://books.google.com/books?id=ZMzCiGyHpScC|year=2003|publisher=Encounter Books|isbn=978-1-893554-78-8}}</ref> د روڼ آندۍ په دوره کې د فرانسوي فلسفې فکري جریانونه له روسو او د ۱۷۸۹ زکال د فرانسې د انقلاب پر مهال له d'Hupay څخه اغېزمن و، چېرې چې د پاچاهۍ مخالفینو په ځانګړې توګه د ژان پل مارات او فرانسوا بابوف په ګډون د ژاکوبین سیاسي خوځښت د وګړو ترمنځ د شتمنۍ د بیاځلي ویش له نظریې ملاتړ وکړ.<ref>{{Cite book|author-first=David|author-last=Priestland|author-link=David Priestland|url=http://worldcat.org/oclc/762107381|title=The red flag: communism and the making of the modern world|date=2010|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-029520-7|pages=18–19|oclc=762107381|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Socialism of Gracchus Babeuf on the Eve of the French Revolution|url=https://archive.org/details/sim_science-society_winter-1990-1991_54_4/page/427|author-first=James|author-last=Harkins|journal=[[Science & Society]]|volume=54|issue=4|date=Winter 1990|pages=427–441|publisher=Guilford Press|jstor=40403100|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Cult of Rousseau and the French Revolution|author-first=Gordon|author-last=H. McNeil|journal=Journal of the History of Ideas|volume=6|number=2|date=April 1945|pages=197–212|publisher=University of Pennsylvania Press|doi=10.2307/2707363|jstor=2707363|access-date=18 October 2021|url=https://www.jstor.org/stable/2707363|language=en}}</ref> == کارل مارکس او معاصره دوره == مارکس کمونېزم د بشریت لومړی حالت باله چې له هغو وروسته کلاسیکه ټولنه، فئوډالېزم او د کپېټلیزم اوسنی حالت رامنځته شو. هغه وړاندیز وکړ چې په ټولنیز تکامل کې بل ګام باید کمونېزم ته بېرته تګ وي. <ref>{{cite web|title=В.И. Ленин. О национальном вопросе и национальной политике|url=http://leninism.su/works/115-conspect/4248-v-i-lenin-o-natsionalnom-voprose-i-natsionalnoj-politike.html|language=ru|trans-title=VI Lenin. On the national question and national policy|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823002801/https://leninism.su/works/115-conspect/4248-v-i-lenin-o-natsionalnom-voprose-i-natsionalnoj-politike.html|archive-date=23 August 2021|url-status=live}}</ref><ref name="The Communist Manifesto">{{cite book|author-last1=Marx|author-first1=Karl|author-link1=Karl Marx|title=The Communist Manifesto|date=1848|location=London|url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm#007|access-date=12 March 2019|language=en}}</ref> په معاصر ډول کې کمونیزم په ۱۹ مه پېړۍ کې د اروپا په کارګري خوځښتونو کې وده وکړه. د صنعتي انقلاب په پرمختګ سره سوسیالیستي منتقدینو د کارخونو د بې وزله کارګرانو د طبقې د رامنځته کولو له امله چې په سختو شرایطو کې به یې کار کاوه او همدارنګه د شتمن او بې وزله ترمنځ د فاصلې د زیاتوالي له امله په کپېټلیزم نیوکې کولې.<ref name="The Communist Manifesto2">{{cite book|author-last1=Marx|author-first1=Karl|author-link1=Karl Marx|title=The Communist Manifesto|date=1848|location=London|url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm#007|access-date=12 March 2019|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|author-last1=Geary|author-first1=Dick|author-link1=Dick Geary|title=Socialism, Revolution and the European Labour Movement, 1848-1918|journal=The Historical Journal|volume=15|issue=4|date=1972|jstor=2638044|pages=794–803|doi=10.1017/S0018246X00003563|url=https://www.jstor.org/stable/2638044|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author-last1=Eatwell|author-first1=Roger|author-link1=Roger Eatwell|author-last2=Wright|author-first2=Anthony|title=Contemporary Political Ideologies: Second Edition|publisher=Bloomsbury Academic|date=1 March 1999|isbn=978-0826451736|language=en}}</ref> == سرچينې == ldvhpa0vtqx1aeyxwhf4xlyuz14b8j6 0 60785 371200 368918 2026-11-08T18:24:10Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371200 wikitext text/x-wiki غربي کلتور چې د لويديځ تمدن، اقليمي کلتور، يا غربي ټولنې په نوم هم ياديږي، د لويديځې نړۍ د ټولنيزو نورمونو، اخلاقي ارزښتونو، عنعنوي دودونو، عقيدوي یا سياسي نظامونو، هنري آثارو او تکنالوژۍ ميراث دی. غربي ارزښتونه د غربي ټولنو د کلتور لپاره چې د واک له لارې د غالب ذهنیت سمبول ګرځي. دا اصطلاح د اروپا څخه بهر په هغو هیوادونو او کلتورونو باندې هم تطبیق کیږي چې تاریخونه یې د کډوالۍ، استعمار، یا نفوذ له لارې په کلکه له اروپا سره تړلي دي. د بېلګې په توګه:غربی کلتور د امریکا او اوشینیا هېوادونو کې شامل دي. لويديځ کلتور تر ډېره د يوناني فلسفې، روم قانون او عيسوي کلتور تر اغېز لاندې دی.<ref>{{Cite web|title=Westernization {{!}} Definition, Overview, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Westernization|access-date=2022-02-17|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref name="PerryChase2012">{{cite book|author=Marvin Perry, Myrna Chase, James Jacob, Margaret Jacob, Theodore H. Von Laue|title=Western Civilization: Since 1400|url=https://books.google.com/books?id=N6jytVCocwMC|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-83169-1|page=XXIX}}</ref> د ختیځې مدیترانې په هیلنیسټیک نړۍ کې د یوناني کلتور پراختیا، د یونان او نږدې ختیځ کلتورونو تر مینځ د ترکیب لامل شوه او په ادبیاتو ، انجینرۍ او ساینس کې لوی پرمختګونه  او د لومړني مسیحیت پراختیا او کلتور ته وده ورکړه. د یونان نوې عهد نامه په دې دوره کې له روم سره یوځای روانه وه او تعقیب شوه، کوم چې د قانون، حکومت، انجینرۍ او سیاسي سازمان په برخه کې مهمې مرستې کړې.<ref name="Green">Green, Peter. ''Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age''. Berkeley: University of California Press, 1990.</ref><ref>{{cite book|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why It Had To Be Reborn|url=https://archive.org/details/forgottenrevolut0000russ|last=Russo|first=Lucio|publisher=Springer|year=2004|isbn=3-540-20396-6|location=Berlin|author-link=Lucio Russo}}</ref><ref name="eb">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age|title=Hellenistic Age|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|access-date=8 September 2012}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|url=https://archive.org/details/alexandergreathe0000pete|page=xiii|last=Green|first=P|isbn=978-0-7538-2413-9|year=2008}}</ref><ref name="Daly2013">{{cite book|author=Jonathan Daly|title=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ|date=19 December 2013|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-1851-6|pages=7–9}}</ref> د لوېدځې نړی کلتور، د يو لړهنري، فلسفي، ادبي او حقوقي موضوعاتو او دودونو له مخې پېژندل شوى دى. د یهودیت په څېر عیسویت هم په لومړي سر کې د روم کاتولیک کلیسا او وروسته پروتستانتزم لږ تر لږه د څلورمې پیړۍ راهیسې د لویدیځ تمدن په جوړښت کې مهم رول لوبولی دی. د غربي آند بنسټ ډبره، په لرغوني یونان کې پیل او د منځني پیړیو او عصری کولو سره جوغت روان دی، د ژوند په مختلفو برخو کې د عقلیت مفکوره ده چې د هیلنیسټیک فلسفې، سکالستیزم او انسانیت له خوا رامینځته شوې. تجربې وروسته ساینسي تګلارې، ساینسي بدلون او روښانه عصر ته وده ورکړه.<ref>{{cite book|last=Spielvogel|first=Jackson J.|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1715|url=https://archive.org/details/westerncivilizat0000spie_q0c7|year=2016|isbn=978-1-305-63347-6|edition=Cengage Learning|page=[https://archive.org/details/westerncivilizat0000spie_q0c7/page/156 156]}}</ref><ref>{{cite book|last=Neill|first=Thomas Patrick|title=Readings in the History of Western Civilization, Volume 2|year=1957|edition=Newman Press|page=224}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Gerald O'Collins|last1=O'Collins|first1=Gerald|title=Catholicism: The Story of Catholic Christianity|url=https://archive.org/details/isbn_2900199259952|year=2003|isbn=978-0-19-925995-3|publisher=Oxford University Press|last2=Farrugia|first2=Maria|page=v (preface)}}</ref><ref>Karl Heussi, ''Kompendium der Kirchengeschichte'', 11. Auflage (1956), Tübingen (Germany), pp. 317–319, 325–326</ref><ref>[https://www.britannica.com/topic/The-Protestant-Heritage-1354359/Protestantisms-influence-in-the-modern-world The Protestant Heritage], Britannica</ref><ref>{{cite book|last=McNeill|first=William H.|title=History of Western Civilization: A Handbook|year=2010|isbn=978-0-226-56162-2|edition=University of Chicago Press|page=204}}</ref><ref>{{cite book|last=Faltin|first=Lucia|title=The Religious Roots of Contemporary European Identity|url=https://archive.org/details/religiousrootsco00falt|url-access=limited|year=2007|isbn=978-0-8264-9482-5|edition=A&C Black|author2=Melanie J. Wright|page=[https://archive.org/details/religiousrootsco00falt/page/n99 83]}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism Roman Catholicism], "Roman Catholicism, Christian church that has been the decisive spiritual force in the history of Western civilization". [[Encyclopædia Britannica]]</ref><ref name="Caltron J.H Hayas">Caltron J.H Hayas, ''Christianity and Western Civilization'' (1953), Stanford University Press, p. 2: That certain distinctive features of our Western civilization—the civilization of western Europe and of America—have been shaped chiefly by Judaeo–Christianity, Catholic and Protestant.</ref><ref name="Orlandis">Jose Orlandis, 1993, "A Short History of the Catholic Church," 2nd edn. (Michael Adams, Trans.), Dublin:Four Courts Press, {{ISBN|1851821252}}, preface, see [https://books.google.com/books?id=KYdbpwAACAAJ], accessed 8 December 2014. p. (preface)</ref><ref name="How The Catholic Church Built Western Civilization">[[Thomas E. Woods]] and Antonio Canizares, 2012, "How the Catholic Church Built Western Civilization," Reprint edn., Washington, D.C.: Regnery History, {{ISBN|1596983280}}, see [https://books.google.com/books?id=jYvmAgAAQBAJ, accessed 8 December 2014. p. 1: "Western civilization owes far more to Catholic Church than most people—Catholic included—often realize. The Church in fact built Western civilization."]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Perry2012">{{cite book|author=Marvin Perry|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1789|url=https://books.google.com/books?id=U2pnv0Aoh2EC&pg=PA33|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-83720-4|pages=33–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Western civilization : beyond boundaries|url=https://archive.org/details/westerncivilizat0000nobl_u9l2|last=Noble|first=Thomas F. X.|isbn=978-1-133-60271-2|edition=7th|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/westerncivilizat0000nobl_u9l2/page/107 107]|oclc=858610469|date=1 January 2013}}</ref><ref>{{Cite book|title=Western Civilization: Ideas, Politics, and Society, Volume I: To 1789|author=Marvin Perry|author2=Myrna Chase|author3=James Jacob|author4=Margaret Jacob|author5=Jonathan W Daly|publisher=Cengage Learning|year=2015|isbn=978-1-305-44548-2|pages=105}}</ref><ref>{{Cite book|title=Judaism and Hellenism : studies in their encounter in Palestine during the early Hellenistic period|url=https://archive.org/details/judaismhellenism0000mart_e8n1|first=Martin|last=Hengel|date=2003|publisher=Wipf & Stock Publishers|isbn=978-1-59244-186-0|location=Eugene, OR|oclc=52605048}}</ref><ref>{{Cite book|title=Early Christianity in its Hellenistic context. Volume 2, Christian origins and Hellenistic Judaism : social and literary contexts for the New Testament|url=https://archive.org/details/christianorigins0000unse_b8b9|date=2013|publisher=Brill|last=Porter|first=Stanley E.|isbn=978-9004234765|location=Leiden|oclc=851653645}}</ref> لوېدیځ کلتور د منځنیو پیړیو په اوږدو کې په اروپایی ټولنه کې د عیسویت پراختیا ته دوام ورکړ، هغه اصلاحات چې د دولسمې او دیارلسمې پیړۍ د رینسانس "د منځنۍ دورې څخه عصري دورې ته د لیږد" له لارې د الاندلس او سیسلي له لارې د اسلامي نړۍ تر اغېز لاندې راغلل (د ټیکنالوژۍ لېږد په شمول. د ساینس او فلسفې په اړه د عربي متنونو ختیځ، او لاتیني ژباړې) او د ایټالوي رینسانس په توګه یوناني پوهان چې د قسطنطنیې د مسلمانانو له فتحې وروسته د بیزانتینی سترواکۍ له سقوط څخه وتښتېدل کلاسیک دودونه اوفلسفې را وړې. دا لوی بدلون د لویدیځو هېوادو پرته، نورو هیوادونو او د هغوی د استوګنو لپاره د عصري کولو په برخه کې د پرمختګ ښکارندوی دی. د منځنیو پیړیو عیسویت ته د عصري پوهنتون، عصري روغتیایي سیسټم، ساینسي اقتصاد او طبیعي قانون (چې وروسته به د نړیوال قانون په جوړولو اغېزه وکړي) د جوړولو اعتبار ورکړل شوی دی. عیسویت په کافرو ټولنو کې د عامو رواجونو په پای ته رسولو، لکه: د انسان قرباني، غلامۍ، ماشوم وژنې "سقط جنین" او څو ګونو ودونو کې رول لوبولی دی. اروپایی کلتور د منځنیو پېړیو د فلسفې، پوهې پالنې "پوهاویزم"، تصوف او عیسوی او سیکولر انسان پالنې پېچلې لړۍ ته وده ورکړه. هغه نظریات چې دعصري لویدیځو ټولنو د تعریف لپاره راغلي دي، د سیاسي ټولنې مفهوم، انفرادیت، د مهمو فرعي یا ضد کلتورونو (لکه د نوي عصر حرکتونه) او د نړیوال کېدو او بشري مهاجرت په پایله کې د کلتوري همغږۍ زیاتوالی دي.<ref name="Haskins">{{Citation|last=Haskins|first=Charles Homer|title=The Renaissance of the Twelfth Century|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|year=1927|isbn=978-0-6747-6075-2|url=https://archive.org/details/renaissanceoftw00char}}</ref><ref name="Sarton">[[iarchive:guidetohistoryof00sart|George Sarton: ''A Guide to the History of Science'']] Waltham Mass. U.S.A. 1952</ref><ref name="Burnett">Burnett, Charles. "The Coherence of the Arabic-Latin Translation Program in Toledo in the Twelfth Century," ''Science in Context'', 14 (2001): 249–288.</ref><ref name="Geanakoplos 1989">{{Cite book|last=Geanakoplos|first=Deno John|url=https://www.worldcat.org/oclc/19353503|title=Constantinople and the West : essays on the late Byzantine (Palaeologan) and Italian Renaissances and the Byzantine and Roman churches|date=1989|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=0-299-11880-0|location=Madison, Wis.|oclc=19353503}}</ref><ref>{{Cite web|title=Western Civilization: Roots, History and Culture|url=https://www.timemaps.com/civilizations/western-civilization/|access-date=2022-02-17|website=TimeMaps|language=en-US}}</ref><ref name="Rüegg, Walter 1992">Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. xix–xx</ref><ref name="harnvb|Verger|1999">{{harnvb|Verger|1999}}</ref><ref name="Risse 59">{{cite book|title=Mending Bodies, Saving Souls: A History of Hospitals|url=https://archive.org/details/mendingbodiessav00riss|url-access=limited|last=Risse|first=Guenter B.|date=April 1999|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/mendingbodiessav00riss/page/n79 59]|isbn=978-0-19-505523-8}}</ref><ref name="Schumpeter 1954">{{cite book|title=History of Economic Analysis|url=https://archive.org/details/historyofeconomi0000schu_e7y6|last=Schumpeter|first=Joseph|year=1954|publisher=Allen & Unwin|location=London}}</ref><ref name="National Review Book Service">{{cite web|title=Review of ''How the Catholic Church Built Western Civilization'' by Thomas Woods, Jr.|url=http://www.nrbookservice.com/products/bookpage.asp?prod_cd=c6664|work=National Review Book Service|accessdate=16 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822150152/http://www.nrbookservice.com/products/BookPage.asp?prod_cd=c6664|archive-date=22 August 2006|url-status=dead}}</ref><ref>Cf. [[Jeremy Waldron]] (2002), ''God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought'', Cambridge University Press, Cambridge (UK), {{ISBN|978-0-521-89057-1}}, pp. 189, 208</ref><ref name="Chadwick, Owen p. 242">Chadwick, Owen p. 242.</ref><ref name="Hastings, p. 309">Hastings, p. 309.</ref><ref>Sailen Debnath, 2010, "Secularism: Western and Indian," New Delhi, India:Atlantic Publishers & Distributors, {{ISBN|8126913665}}.{{page needed|date=February 2015}}</ref> == اصطلاح پېژندنه == لويديځ د يوې جغرافيايي سيمې په توګه په څرګنده توګه نه دی تعريف شوى. ډېری وختونه د یو دولت د اوسیدونکو نظریه هغه څه دي چې د لویدیځې ټولنې د ډلبندۍ لپاره کارول کیږي. د قومونو د ډلبندۍ په اړه اختلاف شته. د ختیځ روم (بیزانتینی) سترواکۍ ډېری برخې د ډیرو پوهانو لخوا د لویدیځ او ختیځ څخه جلا ګڼل کېږی، دا چې د بیزانتین سترواکي په لمړنیو کې د ایران او عربستان سره د نږدېوالي او کلتوري ورته والي له امله د ختیځ له دودونو څخه اغیزمنه وه. د افلاتون، ارستو او یونانی ریاضی پوه (ایوکلید) په شاوخوا کې د پوهاوي دودونه په لویدیځ کې هیر شوي او د ایټالویانو له خوا د رینسانس په جریان کې د ختیځ روم (بیزانتینی) سترواکۍ له سقوط څخه د تښتېدلو پوهانو لخوا بیا کشف شوي. په دې توګه، د ختیځ او لویدیځ له لوری پیژندل شوی کلتور په خپله د وخت او ځای سره له پخوانۍ نړۍ څخه عصری نړۍ ته اوړی په ننۍ جغرافیه کې لویدیځ (په ځانګړې توګه هغه هیوادونه چې په ټولیز ډول اروپایي اتحادیه جوړوي)، انګلستان، ناروې، او سویس په ګډه د انګلیسي ژبې نړۍ او په پراخه کچه  هسپانیداد، لوسسفیراو فرانکوفوني داروپا اضافي سیمې دی. څرنګه چې شرایط خورا متعصب او په حالاتو پورې تړلي دي، د "لویدیځ" لپاره کوم ځانګړي تعریف شتون نه لري.<ref name="Geanakoplos 19892">{{Cite book|last=Geanakoplos|first=Deno John|url=https://www.worldcat.org/oclc/19353503|title=Constantinople and the West : essays on the late Byzantine (Palaeologan) and Italian Renaissances and the Byzantine and Roman churches|date=1989|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=0-299-11880-0|location=Madison, Wis.|oclc=19353503}}</ref> == سرچينې == c61tckqa75rybx564kbfy436hoz1n8l 0 60884 371158 365794 2026-11-08T18:04:31Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371158 wikitext text/x-wiki '''ایروډینامیک''' د هوا د حرکت څېړنه ده، په ځانګړي ډول هغه مهال چې د الوتکې د وزر په څېر د یوه جامد جسم تر اغېز لاندې راشي. په ایروډینامیک کې په ټولیز ډول د مایع ډینامیک او د ګازونو د ډینامیک موضوعات شاملېږي. ایروډینامیک اصطلاح تر ډېره د ګاز له ډینامیک سره په مترادفه معنا کارول کېږي، خو توپیر یې دا دی چې «د ګاز ډینامیک» د ټولو ګازونو حرکت څېړي او تر هوا پورې محدود نه دی. په اوسنۍ معنا د ایروډینامیک رسمي څېړنه په اتلسمه پېړۍ کې پیل شوه، که څه هم د ایروډینامیک د کشش په څېر بنسټیزو مفاهیمو مشاهدات تر هغه هم مخکې ثبت شوي وو. په ایروډینامیک کې ډېری لومړنۍ هڅې تر هوا د درنې الوتنې اړوندې وې چې دا چاره په لومړي ځل په ۱۸۹۱ ز کال کې اوټو لیلینتال ثابته کړه.<ref>{{cite web|title=How the Stork Inspired Human Flight|url=http://www.flyingmag.com/how-stork-inspired-human-flight.html|publisher=flyingmag.com}}{{Dead link|date=June 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == تاریخچه == د اوسني ایروډينامیک تاریخ یوازې اوولسمې پېړۍ ته رسېږي، خو زرګونه کاله کېږي چې د ایروډینامیک قوې د انسانانو له‌خوا په بادبان لرونکو بېړیو او بادي ژرندو کې کارول شوې دي او په ثبت شوي تاریخ کې د الوت انځورونه او کیسې هم موجودې دي، لکه د لرغوني یونان د ایکاروس او ډایډالوس افسانې. د پیوستو محیطونو، کشش او د فشار د ګراډیان بنسټیز مفاهیم د ارسطو او ارشمیډس په اثارو کې څرګند دي.<ref>{{cite web|title=Wind Power's Beginnings (1000 BC – 1300 AD) Illustrated History of Wind Power Development|url=http://telosnet.com/wind/early.html|publisher=Telosnet.com|access-date=2011-08-24|archive-date=2010-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202073417/http://telosnet.com/wind/early.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|first=Don|last=Berliner|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=Efr2Ll1OdqMC&pg=PA128|title=Aviation: Reaching for the Sky|publisher=The Oliver Press, Inc.|page=128|isbn=1-881508-33-1}}</ref><ref>{{cite book|author1=Ovid|author2=Gregory, H.|title=The Metamorphoses|url=https://archive.org/details/metamorphoses0000ovid_h8v0|publisher=Signet Classics|year=2001|isbn=0-451-52793-3|oclc=45393471}}</ref><ref name="andersonhist">{{cite book|last=Anderson|first=John David|title=A History of Aerodynamics and its Impact on Flying Machines|url=https://archive.org/details/historyofaerodyn0000ande|publisher=Cambridge University Press|year=1997|location=New York, NY|isbn=0-521-45435-2}}</ref> په ۱۷۲۶ ز کال کې «سر ایزاک نیوټن» لومړنی کس و چې د هوا د مقاومت تیوري یې وړاندې کړه او په دې توګه د ایروډینامیک د لومړنیو پوهانو له ډلې شو. هالنډي الاصله سویسي ریاضي‌پوه «ډانیل برنولي» په ۱۷۳۸ زکال کې «هیډرونامیکا» کتاب خپور کړ. په دې کتاب کې یې د تراکم نه منونکي جریان لپاره د جریان د سرعت، فشار او کثافت تر منځ یوه بنسټیزه اړیکه تشرېح کړه چې دا مهال د برنولي اصل بلل کېږي او د ایروډینامیکي پورته وړونکي د محاسبې مېتود وړاندې کوي. په ۱۷۵۷ زکال کې «لیونارډ اویلر» څه ناڅه کلي معادلات خپاره کړل چې «د اویلر معادلات» بلل کېږي. دا معادلات پر تراکم منونکو او تراکم نه منونکو دواړو جریانونو عملي کېدای شي. د اویلر معادلات د ویسکوسېټي (غلظتي) اغېزو د متحدولو لپاره د ۱۸۰۰مې لسیزې په لومړۍ نیمايي کې پراخ شول چې پایله یې د ناویر-سټوکس معادلات وو. ناویر-سټوکس معادلات د سیال یا بهاند جریان تر ټولو کلي معادلات دي، خو حل یې د ټول شاوخوا جریان لپاره ستونزمن دی.<ref>{{cite book|author=Newton, I.|title=Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, Book II|year=1726}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/658890/Hydrodynamica#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hydrodynamica%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|title=Hydrodynamica|access-date=2008-10-30|publisher=Britannica Online Encyclopedia}}</ref><ref>{{cite journal|author=Navier, C. L. M. H.|title=Memoire Sur les Lois du Mouvement des fluides|journal=Mémoires de l'Académie des Sciences|volume=6|pages=389–440|year=1827}}</ref><ref>{{cite journal|author=Stokes, G.|title=On the Theories of the Internal Friction of Fluids in Motion|url=https://archive.org/details/cbarchive_39179_onthetheoriesoftheinternalfric1849|journal=Transactions of the Cambridge Philosophical Society|volume=8|pages=287–305|year=1845}}</ref> په ۱۷۹۹ ز کال کې «سر جورج کیلي» لومړنی کس و چې د الوت څلور ایروډینامیکي قوې (وزن، پورته کول، کشول او فشار یا ټېله کول) او د هغوی تر منځ اړیکې یې وپېژندې، د دې کار په کولو سره یې په راتلونکې پېړۍ کې تر هوا درانه الوت ته د رسېدو مسیر طرحه کړ. په ۱۸۷۱ ز کال کې «فرانسېس هربرټ ونهام» د باد لومړنی تونل جوړ کړ چې د ایروډینامیکي قوو د دقیقې اندازه اخیستنې شونتیا یې رامنځته کړه. د دې تر څنګ «جین لو رونډ ډالمبر»، «ګوسټاو کیرشهوف» او «لارډ ریلي» د کشش یا کشولو تیورۍ وړاندې کړې. په ۱۸۸۹ ز کال کې د هوانوردۍ فرانسوی انجنیر «چارلز رنار» لومړنی کس و چې د پایدارې الوتنې لپاره یې د اړین ځواک منطقي وړاندوېینه وکړه. اوټو لیلینتال لومړنی کس و چې د ګلایډر په مرسته له الوت سره ډېر بریالی شو، د دې تر څنګ لومړنی کس و چې د نازکو او منحني ایرفولونو [باد وړونکو پاڼو] وړاندیز یې وکړ چې د ډېر پورته وړلو او کم کشش لامل کېږي. رایټ وروڼو د دغو پرمختګونو او خپل بادي تونل د څېړنو په تکیه د ۱۹۰۳ ز کال د ډسمبر په ۱۷مه نېټه لومړنۍ برېښنايي الوتکه والوزوله.  <ref>{{cite web|title=U.S Centennial of Flight Commission – Sir George Cayley.|url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Prehistory/Cayley/PH2.htm|access-date=2008-09-10|quote=Sir George Cayley, born in 1773, is sometimes called the Father of Aviation. A pioneer in his field, he was the first to identify the four aerodynamic forces of flight – weight, lift, drag, and thrust and their relationship. He was also the first to build a successful human-carrying glider. Cayley described many of the concepts and elements of the modern airplane and was the first to understand and explain in engineering terms the concepts of lift and thrust.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920052758/http://centennialofflight.gov/essay/Prehistory/Cayley/PH2.htm|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="AerNav123">''Cayley, George''. "On Aerial Navigation" [http://www.aeronautics.nasa.gov/fap/OnAerialNavigationPt1.pdf Part 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511071413/http://www.aeronautics.nasa.gov/fap/OnAerialNavigationPt1.pdf|date=2013-05-11}}, [http://www.aeronautics.nasa.gov/fap/OnAerialNavigationPt2.pdf Part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511041814/http://www.aeronautics.nasa.gov/fap/OnAerialNavigationPt2.pdf|date=2013-05-11}}, [http://www.aeronautics.nasa.gov/fap/OnAerialNavigationPt3.pdf Part 3] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511052409/http://www.aeronautics.nasa.gov/fap/OnAerialNavigationPt3.pdf|date=2013-05-11}} ''Nicholson's Journal of Natural Philosophy'', 1809–1810. (Via [[NASA]]). [http://invention.psychology.msstate.edu/i/Cayley/Cayley.html Raw text]. Retrieved: 30 May 2010.</ref><ref>{{cite book|author=d'Alembert, J.|title=Essai d'une nouvelle theorie de la resistance des fluides|url=https://archive.org/details/b30524271|year=1752}}</ref><ref>{{cite journal|author=Kirchhoff, G.|title=Zur Theorie freier Flussigkeitsstrahlen|journal=Journal für die reine und angewandte Mathematik|volume=1869|issue=70|pages=289–298|year=1869|doi=10.1515/crll.1869.70.289|s2cid=120541431|url=https://zenodo.org/record/1448898}}</ref><ref>{{cite journal|author=Rayleigh, Lord|title=On the Resistance of Fluids|journal=Philosophical Magazine|volume=2|issue=13|pages=430–441|doi=10.1080/14786447608639132|year=1876|url=https://zenodo.org/record/1431123}}</ref><ref>{{cite journal|author=Renard, C.|title=Nouvelles experiences sur la resistance de l'air|journal=L'Aéronaute|volume=22|pages=73–81|year=1889}}</ref> د لومړنیو الوتنو په جریان کې «فرډریک لانچسټر»، «مارټین کوټا» او «نیکولای ژوکوفسکي» په خپلواک ډول ځینې داسې تیورۍ وړاندې کړې چې د یوه سیال یا بهاند جریان انتشار یې له پورته کېدو یا لوړېدو سره وصلاوه. کوټا او ژوکوفسکي د دوه‌اړخیز وزر تیوري رامنځته کړه. د لانچسټر د کار په پراخېدو سره «لوډویګ پرانټل» ته د ریاضیاتو په مرسته د نازکې هوا او پورته وړونکې کرښې د تیوریو او له مرزي طبقو سره د کار نسبت کېږي.<ref>{{cite book|author=Lanchester, F. W.|title=Aerodynamics|url=https://archive.org/details/aerodynamicscons00lanc|year=1907}}</ref><ref>{{cite book|author=Prandtl, L.|title=Tragflügeltheorie|publisher=Göttinger Nachrichten, mathematischphysikalische Klasse, 451–477|year=1919}}</ref> د الوتکې د سرعت له ډېرېدو سره طراحان د غږ سرعت ته په نږدې سرعتونو کې د هوا د تراکم له اړوندو ننګونو سره مخ شول. په دغسې شرایطو کې د هوا په جریان کې توپیر د الوتکې په کنترول کې ستونزې رامنځته کوي، د ضربه‌يي څپو له امله کشش زیاتېږي او د ایرولاسټیک لړزې له امله د الوتکې د ساختمان د ماتېدو خطر پېښېږي. د غږ په سرعت د جریان د سرعت نسبت د «ارنسټ ماخ» په ویاړ د ماخ عدد نومول شوی. ارنسټ ماخ د لومړنیو هغو کسانو له ډلې و چې د غږ د مافوق جریان خواص یې وڅېړل. «مک‌کارن رانکین» او «پیر هانري هوګونیو» تر ضربه‌يي څپې مخکې او وروسته د جریان د خصوصیاتو تیوري په خپلواک ډول پراخه کړه. «تیوډور وون کارمان» او «هیو لاټیمر ډرایډن» د ماخ د عدد او ماخ ۱ تر منځ د جریان د سرعت تشرېح کولو لپاره «ټراسونیک» یا فراصوتي اصطلاح رامخې ته کړه چې کشش په چټکتیا سره په کې ډېرېږي. د دغه کشش د چټک ډېرښت له امله د ایروډینامیک پوهان او هوانوردان مافوق صوت الوتنې ته د رسېدو د شونتیا په اړه سره یوه خوله نه وو، تر هغه چې په ۱۹۴۷ زکال کې د بېل X-۱ الوتکې په مرسته غږیز دېوال مات شو.<ref>{{cite journal|author=Ackeret, J.|title=Luftkrafte auf Flugel, die mit der grosser also Schallgeschwindigkeit bewegt werden|journal=Zeitschrift für Flugtechnik und Motorluftschiffahrt|volume=16|pages=72–74|year=1925}}</ref> کله چې غږیز دېوال مات شو، د سب‌سونیک او ټیټ سوپر سونیک جریان په اړه د ایروډینامیک د پوهانو علم بشپړ شوی و. سړه جګړه د خطي الوتکو د طراحۍ لامل شوه. د محاسباتي سیالاتو ډینامیک د اجسامو په شاوخوا کې د جریان د ځانګړنو د حل لپاره د یوې هڅې په توګه پیل شو او ډېر ژر داسې ځای ته ورسېد چې ټوله الوتکه د کمپیوټري سافټویر په مرسته طراحي کېدای شوای. د سوپرسونیک او هایپرسونیک ایروډینامیک پوهه له ۱۹۶۰مې لسیزې راهیسې بشپړه شوې ده او د ایروډینامیک موخې له سیال یا بهاند جریان څخه د نقلیه وسایلو پر انجنیرۍ بدلې شوې دي، په داسې ډول چې له سیال جریان سره په تعامل کې دي. د سوپرسونیک او هایپرسونیک شرایطو لپاره د الوتکې طراحي او د الوتکو د ایروډینامیکي اغېزناکتیا ډېروالي ته تمایل په ایروډینامیک کې د لا ډېرو څېړنو انګېزه رامنځته کوي، که څه هم د ایروډینامیک په بنسټیزه تیورۍ کې د جریان د ګډوډۍ او د ناویر-سټوکس معادلاتو د تحلیلي حل‌لارو د شتون او بې‌ساريتوب پر اړوندو ستونزو هم کار دوام لري. == د ایروډینامیک څانګې == د ایروډینامیک ستونزې د جریان د محیط یا د جریان د خواصو پر بنسټ ډلبندي کېږي چې د جریان سرعت، تراکم او غلظت په کې شامل دي. بیرونی ایروډینامیک د بېلابېلو شکلونو د جامدو اجسامو په شاوخوا کې د جریان څېړنه ده. د الوتکې د پورته وړونکي او کشوونکي او یا هم د هغو ضربه‌يي څپو ارزونه چې د راکټ په مخنۍ پوزه کې رامنځته کېږي، د بیروني ایروډینامیک بېلګې دي. داخلي ایروډینامیک په جامدو اجسامو کې د عبوري جریان څېړنه ده. د بېلګې په توګه په داخلي ایروډینامیک کې د یوه جټ د موتور یا د ایرکنډېشن د پایپ له لارې د هوا د جریان څېړنه شاملېږي. == سرچينې == 26vmhqqoomw1y19yvjujryufk8egjpq 0 61012 370875 279316 2026-11-08T12:13:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370875 wikitext text/x-wiki '''لمریزه جیو انجنیري''' یا '''د لمریزو وړانګو بدلون''' د اقلیم د انجنیرۍ یو وړاندیز شوی ډول دی چې د لمر وړانګې بېرته په کې فضا ته ور ګرځول کېږي، تر څو د انسانانو له امله بدل شوی اقلیم محدود یا معکوس کړي. دا د ډېرې تودوخې د محدودلو لپاره یو احتمالي بيړنی اقدام دی، په داسې حال کې چې ګلخانه‌يي ګازونه اوس مهال په اتوموسفیر کې فاسد شوي یا له منځه تللي او دغه ګازونه د انتشار د کمولو بدیل نه دی. ډېری مېتودونه سیاره‌يي البېډو (انعکاس) ډېروي چې د سټراټوسفیر ایروزول ترزیق یې د بېلګې په توګه یادولی شو. که څه هم ډېری تخنیکونه نړیوالې اغېزې لري، خو په دې برخه کې حفاظتي یا ترمیمي مېتودونه هم وړاندیز شوي دي تر څو د طبیعي تودوخې انعکاسات لکه د سمندر کنګل، واورې او طبیعي کنګلونه خوندي کړي.<ref name="Arctic Ice Management3">{{cite journal|last1=Desch|first1=Steven J.|display-authors=etal|date=19 December 2016|title=Arctic Ice Management|journal=Earth's Future|volume=5|issue=1|pages=107–127|bibcode=2017EaFut...5..107D|doi=10.1002/2016EF000410|doi-access=free}}</ref><ref name="One big reflective band-aid3">{{cite news|last1=McGlynn|first1=Daniel|date=17 January 2017|title=One big reflective band-aid|work=Berkeley Engineering|publisher=[[University of California, Berkeley]]|url=https://engineering.berkeley.edu/2017/01/one-big-reflective-band-aid|access-date=2 January 2018|archive-date=31 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831123610/https://engineering.berkeley.edu/2017/01/one-big-reflective-band-aid|url-status=live}}</ref><ref name="The Atlantic3">{{cite news|last1=Meyer|first1=Robinson|date=8 January 2018|title=A Radical New Scheme to Prevent Catastrophic Sea-Level Rise|work=[[The Atlantic]]|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/01/a-new-geo-engineering-proposal-to-stop-sea-level-rise/550214|access-date=12 January 2018|archive-date=1 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001141908/https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/01/a-new-geo-engineering-proposal-to-stop-sea-level-rise/550214/|url-status=live}}</ref> داسې ښکاري چې لمریزه جیو انجنیري د اقلیمي بدلون یو څه یا ډېره مخه نیولی شي. اقلیمي ماډلونه په دوامدار ډول دا څرګندوي چې تودوخې او نړیوال، سیمه‌ییز او ځايي ورښت له صنعتي کېدو وړاندې کچو ته بېرته ورګرځولی شي. د لمریزې جیو انجنیرۍ اصلي ګټې د استقرار چټکتیا، فعالېدل او د اقلیم د مستقیمو اغېزو بېرته راګرځېدل دي. د سټراټوسفیر ایروزول ترزیق په پراخه کچه څېړل شوی مېتود دی چې د مستقیمو مالي لګښتونو او تخنیکي پلوه ممکن او ارزانه ښکاري. که د اقلیم د بدلونونو اغېزې د تمې خلاف ډېرې وي یا د یوه لنډمهالي او بشپړوونکي اقدام په ډول وي، په داسې حال کې چې د اتوموسفیر د ګلخانه‌يي ګازونو غلظت د انتشار د کمښت او د کاربن ډای اکساید د له منځه تلو له لارې کم شوی وي، لمریزه جیو انجنیري د یوه ځواب په توګه کار کولی شي. لمریزه جیو انجنیري په مستقیم ډول په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکساید غلظت نه راکموي، له همدې امله د سمندرونو اسیدي کېدو ته په کې پاملرنه نه کېږي. د لمریزې جیو انجنیرۍ ډېره یا نامناسبه استفاده او یا ناڅاپي پای ته رسېدل ښايي جدي چاپېریالي ګواښونه رامنځته کړي. نورې منفې اغېزې ممکنې دي خو څرګندې نه دي، ځکه چې په دې اړه کمې څېړنې شوې دي. د لمریزې جیو انجنیرۍ مدیریت د بېلابېلو دلایلو له مخې ننګونې زیږوي چې ویلی شو کم شمېر هېوادونه په یوازې ځان د دغې انجنیرۍ مدیریت کولی شي.<ref name="Irvine 295–299">{{Cite journal|last1=Irvine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312221820/https://www.nature.com/articles/s41558-019-0398-8|archive-date=12 March 2019|access-date=13 March 2019|hdl-access=free|issn=1758-6798|s2cid=84833420|hdl=1721.1/126780|bibcode=2019NatCC...9..295I|doi=10.1038/s41558-019-0398-8|pages=295–299|issue=4|volume=9|journal=Nature Climate Change|first1=Peter|url=https://www.nature.com/articles/s41558-019-0398-8|title=Halving warming with idealized solar geoengineering moderates key climate hazards|date=April 2019|first6=David|last6=Keith|first5=Gabriel|last5=Vecchi|first4=Larry W.|last4=Horowitz|first3=Jie|last3=He|first2=Kerry|last2=Emanuel|url-status=live}}</ref><ref name="wagner">{{Cite book|author=Gernot Wagner|url=https://gwagner.com/books/geoengineering-the-gamble/|title=Geoengineering: the Gamble|year=2021}}</ref> == عمومي کتنه == === د عملیاتو وسایل === په اوسط ډول د کال او ځای له مخې، د ځمکې اتوموسفیر له لمر څخه ۳۴۰  واټ متر مربع (W/m²) لمریزې وړانګې ترلاسه کوي. په اتوموسفیر کې د ګلخانه‌یي ګازونو د غلظت لوړېدو له امله ځمکې ته د لمر د جذب اندازه او فضا ته د بېرته ګرځېدونکې انرژۍ د اندازې تر منځ خالص توپیر په ۱۹۸۰ کال کې له ۱.۷ واټ متر مربع څخه په ۲۰۱۹ زکال کې ۳.۱ واټ متر مربع ته لوړ شوی دی. دغه نا انډولي چې وړانګیز اجبار بلل کېږي، په دې معنا ده چې ځمکه د انرژۍ د ازادولو په پرتله ډېره اندازه جذبوي او په ډې توګه د نړیوالې تودوخې د لوړېدو لامل کېږي. د لمریزې جیو انجنیرۍ موخه د ځمکې د انعکاس په لوړولو سره د وړانګیز اجبار کمول دي. د ټکر په شکل د لمریزو وړانګو شاوخوا یو سلنه ډېروالی د اوسني وړانګیز اجبار د له منځه وړلو لپاره او په پایله کې د ځمکې د کرې د ګرمېدو لپاره بسنه کوي، په داسې حال کې چې د انعکاس دوه سلنه ډېرېدل په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د غلظت د نږدې دوه چنده ډېرېدلو اغېز نیمايي ته را ښکته کوي. دا چې د ګلخانه‌يي ګازونو له امله ګرمېدل او د لمریزې جیو انجنیرۍ له امله سړېدل په جغرافیايي عرض‌البلدونو او موسمونو کې بېلابېل چلند کوي، دا متقابل اغېز ښايي ناسم وي.<ref>{{cite journal|last1=Coddington|date=22 August 2016|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|bibcode=2016BAMS...97.1265C|pages=1265–1282|issue=7|volume=97|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|first5=D.|first1=O.|last5=Lindholm|first4=M.|last4=Snow|first3=P.|last3=Pilewskie|first2=J. L.|last2=Lean|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|last=US Department of Commerce|first=NOAA|title=NOAA/ESRL Global Monitoring Laboratory - THE NOAA ANNUAL GREENHOUSE GAS INDEX (AGGI)|url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/aggi/aggi.html|access-date=2020-10-28|website=www.esrl.noaa.gov|language=EN-US|archive-date=22 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922035917/https://www.esrl.noaa.gov/gmd/aggi/aggi.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Royal Society|url=https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/policy/publications/2009/8693.pdf|website=royalsociety.org|access-date=20 October 2015|archive-date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721043235/https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/policy/publications/2009/8693.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=NASA|title=The Causes of Climate Change|url=https://climate.nasa.gov/causes|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508000022/https://climate.nasa.gov/causes/|archive-date=8 May 2019|access-date=8 May 2019|website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> === بالقوه رولونه === لمریزه جیو انجنیري په نړیواله کچه د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار کمولو، د کاربن ډای اکسایډ د لرې کولو (دا دواړه یو ځای د «کمولو» په نامه یادېږي) او د انطباقي هڅو لپاره په پام کې نیول شوې ده. د بېلګې په توګه سلطنتي ټولنې [د طبیعي پوهې د لوړولو لپاره د لندن سلطنتي ټولنه] د ۲۰۰۹ زکال په خپل تاریخي راپور کې وویل: "د جیو انجنیرۍ مېتودونه د اقلیمي بدلون د کمولو لپاره بدیل نه دی او باید یوازې د اقلیمي بدلونونو د اداره کولو یو انتخاب وګڼل شي". دا ډول څرګندونې د لمریزې جیو انجنیرۍ په نشریاتو یا خپرونو کې ډېرې عامې دي. <ref name="The Royal Society">{{Cite web|title=The Royal Society|url=https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/policy/publications/2009/8693.pdf|access-date=11 September 2015|website=royalsociety.org|archive-date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721043235/https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/policy/publications/2009/8693.pdf|url-status=live}}</ref> لمریزه جیو انجنیري د سیمه‌ییز اقلیم د ثبات لپاره د یوې وسیلې په توګه وړاندیز شوې ده چې د تودوخې د څپو محدودول یې بېلګه بللی شو، خو د اغېز پر جغرافیايي حدودو کنترول ډېر ستونزمن ښکاري.<ref>{{Cite journal|last1=Bernstein|title=Could aerosol emissions be used for regional heat wave mitigation?|doi=10.5194/acp-13-6373-2013|bibcode=2013ACP....13.6373B|pages=6373|issue=13|volume=13|journal=Atmospheric Chemistry and Physics|year=2013|first1=D. N.|first4=D.|last4=Chen|first3=Q. B.|last3=Li|first2=J. D.|last2=Neelin|author2-link=J. David Neelin|doi-access=free}}</ref> === تاریخچه === د امریکا د ولسمشر «لینډون بي جانسون» علمي مشورتي کمېټې د ۱۹۶۵ ز کال په مهم راپور «زموږ د چاپېریالي کیفیت بیارغونه» کې له فوسیلي سون‌توکو څخه د کاربن ډای اکسایډ د انتشار د مضرو اغېزو په اړه خبرداری ورکړ او «د متعادلوونکو اقلیمي بدلونونو رامنځته کولو» ته یې اشاره وکړه. د ۱۹۷۴ ز کال په لومړیو کې روسي اقلیم‌پوه «میخایل بوډیکو» وړاندیز وکړ چې که د ځمکې د کرې ګرمېدل پر یوه جدي ګواښ بدل شي، نو په سټراټوسفیر کې د الوتکې د پرواز مرسته له دې ستونزې سره په داسې ډول مبارزه کولی شو چې په هوا کې د سلفرو په سوځولو سره ایروزول [معلق ذرات] جوړ شي او هغه د لمر وړانګې منعکسې کړي. دا موضوع په اصل کې د اقلیم او پالیسۍ په ټولنو کې منعه وه، تر هغه پورې چې د نوبل جایزې ګټونکي «پاول کرټزین» په ۲۰۰۶ ز کال کې یوه ګټوره علمي مقاله خپره کړه. ورپسې په (۲۰۰۹ز کال) کې د سلطنتي ټولنې او په (۲۰۱۵، ۲۰۲۱ز) کلونو کې د متحدو ایالتونو د ملي اکاډمیو مهم راپورونه خپاره شول. په نړیواله کچه د څېړنې د تمویل بودیجه په کال کې تر ۱۰ میلیون ډالرو کمه ده. د لمریزې جیو انجنیرۍ په برخه کې تر دې دمه نږدې په ټولو څېړنو کې کمپیوټري ماډل جوړونه یا لابراتواري ازمایښتونه شامل وو او د لا ډېرو څېړنو د تمویل لپاره غوښتنې ډېرې دي، ځکه له دغه علم په اړه کمزوری درک موجود دی. یوازې څو بېروني ازمایښتونه او تجربې شوې دي. په وروستیو کلونو کې د متحدو ایالتونو ولسمشرۍ ته نوماند «انډریو یانګ» د اقلیم په اړه په خپله پالیسۍ کې د لمریزې جیو انجنیرۍ د څېړنو لپاره بودیجه شامله کړه او د یوه بيړني انتخاب په توګه یې د احتمالي کارولو وړاندیز وکړ. د هاروارډ پوهنتون په ګډون لویو اکاډمیکو انستېتیوتونو د لمریزې جیو انجنیرۍ په برخه کې څېړنې پيل کړې. په ۲۰۲۱ زکال کې د متحدو ایالتونو د علومو، انجنیرۍ او طب د ملي اکاډمۍ راپور د لمریزې جیو انجنیرۍ په برخه کې د پنځو کلونو لپاره د څېړنو ابتدايي پانګونه له ۱۰۰ تر ۲۰۰ میلیون ډالرو پورې وړاندیز کړې ده.<ref>{{cite web|year=2013|title=Geoengineering: A Short History|url=https://foreignpolicy.com/2013/09/03/geoengineering-a-short-history/|publisher=Foreign Policy|access-date=7 June 2021|archive-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522072545/https://foreignpolicy.com/2013/09/03/geoengineering-a-short-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rasch|date=2008-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102171923/https://royalsocietypublishing.org/doi/full/10.1098/rsta.2008.0131|archive-date=2 November 2020|access-date=28 October 2020|s2cid=9869660|bibcode=2008RSPTA.366.4007R|pmid=18757276|doi=10.1098/rsta.2008.0131|pages=4007–4037|issue=1882|volume=366|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/full/10.1098/rsta.2008.0131|title=An overview of geoengineering of climate using stratospheric sulphate aerosols|first8=Rolando R|first1=Philip J|last8=Garcia|first7=Georgiy L|last7=Stenchikov|first6=Chih-Chieh (Jack)|last6=Chen|first5=Luke|last5=Oman|first4=Alan|last4=Robock|first3=Richard P|last3=Turco|first2=Simone|last2=Tilmes|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/1605|title=Policy Implications of Greenhouse Warming: Mitigation, Adaptation, and the Science Base|date=1992-01-01|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-04386-1|location=Washington, D.C.|doi=10.17226/1605|access-date=6 June 2021|archive-date=21 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121231625/https://www.nap.edu/catalog/1605/policy-implications-of-greenhouse-warming-mitigation-adaptation-and-the-science|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Crutzen|first=Paul J.|date=2006-07-25|title=Albedo Enhancement by Stratospheric Sulfur Injections: A Contribution to Resolve a Policy Dilemma?|journal=Climatic Change|language=en|volume=77|issue=3|pages=211–220|doi=10.1007/s10584-006-9101-y|bibcode=2006ClCh...77..211C|s2cid=154081541|issn=1573-1480|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/436232805|title=Geoengineering the climate : science, governance and uncertainty|date=2009|publisher=Royal Society|others=Royal Society|isbn=9780854037735|location=London|oclc=436232805|access-date=6 June 2021|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607212213/https://www.worldcat.org/title/geoengineering-the-climate-science-governance-and-uncertainty/oclc/436232805|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Council|first=National Research|url=https://www.nap.edu/catalog/18988/climate-intervention-reflecting-sunlight-to-cool-earth|title=Climate Intervention: Reflecting Sunlight to Cool Earth|date=2015-02-10|isbn=978-0-309-31482-4|language=en|doi=10.17226/18988|access-date=6 June 2021|archive-date=14 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214192318/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=18988|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=National Academies of Sciences|first=Engineering|url=https://www.nap.edu/catalog/25762/reflecting-sunlight-recommendations-for-solar-geoengineering-research-and-research-governance|title=Reflecting Sunlight: Recommendations for Solar Geoengineering Research and Research Governance|date=2021-03-25|isbn=978-0-309-67605-2|language=en|doi=10.17226/25762|s2cid=234327299|access-date=14 April 2021|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417055338/https://www.nap.edu/catalog/25762/reflecting-sunlight-recommendations-for-solar-geoengineering-research-and-research-governance|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Funding for Solar Geoengineering from 2008 to 2018|url=https://geoengineering.environment.harvard.edu/blog/funding-solar-geoengineering|access-date=2021-06-06|website=geoengineering.environment.harvard.edu|language=en|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606113344/https://geoengineering.environment.harvard.edu/blog/funding-solar-geoengineering|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|first=Kevin|last=Loria|date=20 July 2017|title=A last-resort 'planet-hacking' plan could make Earth habitable for longer{{Snd}} but scientists warn it could have dramatic consequences|url=https://www.businessinsider.com/geoengineering-technology-could-cool-the-planet-2017-7|access-date=7 August 2017|website=[[Business Insider]]|archive-date=12 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112003130/https://www.businessinsider.com/geoengineering-technology-could-cool-the-planet-2017-7|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2021-05-12|title=Give research into solar geoengineering a chance|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-01243-0|journal=Nature|language=en|volume=593|issue=7858|pages=167|doi=10.1038/d41586-021-01243-0|pmid=33981056|bibcode=2021Natur.593..167.|access-date=7 June 2021|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513032314/https://www.nature.com/articles/d41586-021-01243-0|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Yang|first=Andrew|title=It's Worse Than You Think – Lower Emissions, Higher Ground|url=https://www.yang2020.com/blog/climate-change/|access-date=2020-10-28|website=Yang2020 - Andrew Yang for President|language=en-US|archive-date=27 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827000023/https://www.yang2020.com/blog/climate-change/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Geoengineering|url=https://geoengineering.environment.harvard.edu/geoengineering|website=geoengineering.environment.harvard.edu|access-date=7 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606123905/https://geoengineering.environment.harvard.edu/geoengineering|url-status=live}}</ref><ref name="naprec2">{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/25762/chapter/2#17|title=Reflecting Sunlight: Recommendations for Solar Geoengineering Research and Research Governance|date=2021-03-25|publisher=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine|isbn=978-0-309-67605-2|pages=17|doi=10.17226/25762|s2cid=234327299|access-date=7 June 2021|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419060526/https://www.nap.edu/read/25762/chapter/2#17|url-status=live}}</ref> == د اغېزناکتیا او اغېزو شواهد == د متحدو ایالتونو د علومو، انجنیرۍ او طب د ملي اکاډمۍ د ۲۰۲۱ زکال راپور وايي: "موجودې څېړنې ښيي چې لمریزه جیو انجنیري ښايي د سطحې تودوخه راکمه کړي او په احتمالي ډول هغه خطرونه زیات کړي چې د اقلیمي بدلون له امله رامنځته شوي دي (مثلاً د اقلیم د اوج له ټکو څخه د تېرېدو مخنیوی کول، تر څو د اقلیم مضرې اغېزې راکمې کړي)."<ref name="Irvine 295–2992">{{Cite journal|last1=Irvine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312221820/https://www.nature.com/articles/s41558-019-0398-8|archive-date=12 March 2019|access-date=13 March 2019|hdl-access=free|issn=1758-6798|s2cid=84833420|hdl=1721.1/126780|bibcode=2019NatCC...9..295I|doi=10.1038/s41558-019-0398-8|pages=295–299|issue=4|volume=9|journal=Nature Climate Change|first1=Peter|url=https://www.nature.com/articles/s41558-019-0398-8|title=Halving warming with idealized solar geoengineering moderates key climate hazards|date=April 2019|first6=David|last6=Keith|first5=Gabriel|last5=Vecchi|first4=Larry W.|last4=Horowitz|first3=Jie|last3=He|first2=Kerry|last2=Emanuel|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|chapter=Technical Summary|last1=Arias|first1=Paola A.|last2=Bellouin|first2=Nicolas|last3=Coppola|first3=Erika|last4=Jones|first4=Richard G.|last5=Krinner|first5=Gerhard|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_TS.pdf|year=2021|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis|pages=}}</ref> په ټولیز ډول ګلخانه‌يي ګازونه ټوله سیاره ګرموي او تمه کېږي چې د ورښت نمونې په متغیر ډول هم له ځايي نظره او هم له زماني نظره د ورښت له ډېرېدو سره بدلې شي. ماډلونه څرګندوي چې لمریزه جیو انجنیري دغه دواړه بدلونونه جبرانوي، خو د تودوخې لپاره تر ورښت اغېزناک دي. تر صنعت وړاندې کچې ته په بشپړ ډول د نړیوالې متوسطې تودوخې د بېرته راګرځولو لپاره د لمریزې جیو انجنیرۍ کارول د ورښت بدلونونه تر اندازې ډېر اصلاح کوي. دا کار د سیارې د وچېدو یا وچکالۍ د ادعاوو لامل کېږي، خو دا کار د لمریزې برېښنا د انجنیرۍ په شدت (یعنې وړانګیز اجبار) پورې تړاو لري. سربېره پر دې د خاورې رطوبت د اوسط کلني ورښت په پرتله د نباتاتو لپاره ډېر مهم دی. دا چې لمریزه جیو انجنیري تبخیر را کموي، د خاورې د رطوبت بدلونونه د اوسط کلني ورښت په پرتله په ډېر دقت سره جبرانوي. د اقلیم له بدلونونو سره سم د تودو سیمو د موسمي بادونو شدت ډېرېږي او له لمریزې جیو انجنیرۍ سره کمېږي. د تودو سیمو د موسمي بادونو په شدت کې خالص کمښت ښايي د لمریزې جیو انجنیرۍ په متوسطه استفاده کې څرګند شي، که څه هم تر یوې اندازې پورې یې پر انسانانو او ایکو سیستمونو باندې اغېزې د موسمي باد له سیستم څخه بهر تر ډېره په خالص ورښت سره کمېږي. دا کار د هغو ادعاوو لامل شوی چې د لمریزې جیو انجنیرۍ «د اسیا او افریقا د اوړي موسمي بادونه ګډوډوي» خو اغېز یې په ځانګړي اجرايي رژيم پورې اړه لري.<ref>{{Cite journal|last1=Cheng|first8=Isla R.|s2cid=203137017|bibcode=2019JGRD..12412773C|doi=10.1029/2018JD030237|pages=12773–12793|issue=23|volume=124|language=en|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2018JD030237|title=Soil Moisture and Other Hydrological Changes in a Stratospheric Aerosol Geoengineering Large Ensemble|date=2019-12-16|last8=Simpson|first1=Wei|first7=Michael J.|last7=Mills|first6=Jadwiga H.|last6=Richter|first5=Simone|last5=Tilmes|first4=Ben|last4=Kravitz|first3=Katherine|last3=Dagon|first2=Douglas G.|last2=MacMartin|issn=2169-897X}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bhowmick|journal=Scientific Reports|pmid=33963266|pmc=8105343|issn=2045-2322|doi=10.1038/s41598-021-89249-6|pages=9791|issue=1|volume=11|language=en|title=Response of the Indian summer monsoon to global warming, solar geoengineering and its termination|first1=Mansi|date=December 2021|first5=Popat|last5=Salunke|first4=Sandeep|last4=Sahany|first3=Ben|last3=Kravitz|first2=Saroj Kanta|last2=Mishra|bibcode=2021NatSR..11.9791B}}</ref> == سرچينې == hnw8nfq6uyquj0fb048boq2ebdtrmmb 0 61062 370942 302167 2026-11-08T14:14:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370942 wikitext text/x-wiki '''میتان''' یو کیمیاوي مرکب دی چې کیمیاوي فورمول یې CH4 دی (یو کاربن اتوم له څلور اتومه هایدروجن سره وصل دی). دا د هایډرایډ ۱۴ ګروپ تر ټولو ساده الکان او د طبیعي ګار اصلي ترکیب دی. په ځمکه کې میتان نسبتاً ډېر دی او په همدې دلیل له اقتصادي پلوه پر یوه جذاب سون‌توکي بدل شوی، که څه هم د ګازي حالت له امله یې په عادي شرایطو کې د تودوخې او فشار لپاره جذب او ذخیره تخنیکي ننګونې لري. په طبیعي ډول میتان هم تر ځمکه او هم تر سمندر لاندې موندل کېږي چې د جیولوژیکي او بیولوژیکي پروسو په مرسته جوړېږي. د میتان تر ټولو لویه زېرمه د میتان کلاټراټ په شکل تر سمندر لاندې ده. کله چې میتان سطحې او اتوموسفیر ته ورسېږي، بیا د اتوموسفیر د میتان په نامه پېژندل کېږي. د ځمکې په اتوموسفیر کې د میتان غلظت له ۱۷۵۰ کال راهیسې ۱۵۰ سلنه ډېر شوی او د ټولو اوږدمهالو او نړیوالو ګلخانه‌يي ګازونو ۲۰ سلنه جوړوي. دا ګاز د مریخ په ګډون په نورو سیارو کې هم لیدل شوی دی چې د اسټرو بیولوژي څېړنو ته اړتیا لري.<ref name=":15">{{Cite journal|last1=Etiope|first1=Giuseppe|last2=Lollar|first2=Barbara Sherwood|date=2013|title=Abiotic Methane on Earth|journal=Reviews of Geophysics|volume=51|issue=2|pages=276–299|doi=10.1002/rog.20011|bibcode=2013RvGeo..51..276E}}</ref><ref name="Technical summary2">{{cite web|title=Climate Change 2021. The Physical Science Basis. Summary for Policymakers. Working Group I contribution to the WGI Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|url=https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822165901/https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/|archive-date=August 22, 2021|website=IPCC|publisher=The Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=August 22, 2021}}</ref><ref name=":17">{{Cite journal|last1=Khalil|first1=M. A. K.|year=1999|title=Non-Co2 Greenhouse Gases in the Atmosphere|journal=[[Annual Review of Energy and the Environment]]|volume=24|pages=645–661|doi=10.1146/annurev.energy.24.1.645|doi-access=free}}</ref> == د کارېدو موارد == میتان په صنعتي کیمیاوي پروسو کې کارول کېږي او ښايي د چټکې سړوونکې مایع (طبیعي مایع ګاز یا LNG) په توګه انتقال شي. په داسې حال کې چې د کنګل شوي مایع له لوښي څخه لیکۍ تر هوا د ساړه ګاز د غلظت د ډېروالي له امله دي، په محیطي تودوخه کې ګاز د هوا په پرتله سپک دی. د ګاز پایپ‌لاینونه ډېره اندازه طبیعي ګاز توزېع کوي چې اصلي برخه یې میتان دی. === سون‌توکي === میتان د سون‌توکي په توګه په داشونو، کورونو، اوبو ګرموونکو سیستمونو، بټیو، موټرونو او توربینونو کې کارول کېږي. فعال کاربن د میتان د ذخیره کولو لپاره کارول کېږي. تصفیه شوی مایع میتان د توغندي/راکټ د سون‌توکي په توګه هغه وخت کارول کېږي چې له مایع اکسیجن سره ترکیب شي، لکه BE-4 او راپټور انجنونه.<ref>{{Cite web|url=http://www.energymanagertoday.com/lumber-company-locates-kilns-at-landfill-to-use-methane-0115981/|title=Lumber Company Locates Kilns at Landfill to Use Methane – Energy Manager Today|website=Energy Manager Today|date=September 23, 2015|access-date=March 11, 2016|archive-date=July 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709181604/https://www.energymanagertoday.com/lumber-company-locates-kilns-at-landfill-to-use-methane-0115981/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{cite news|quote=Compressed natural gas is touted as the 'cleanest burning' alternative fuel available, since the simplicity of the methane molecule reduces tailpipe emissions of different pollutants by 35 to 97%. Not quite as dramatic is the reduction in net greenhouse-gas emissions, which is about the same as corn-grain ethanol at about a 20% reduction over gasoline|url=http://www.gas2.org/2008/04/29/natural-gas-cars-cng-fuel-almost-free-in-some-parts-of-the-country/|title=Natural Gas Cars: CNG Fuel Almost Free in Some Parts of the Country|date=April 29, 2008|author=Cornell, Clayton B.|access-date=July 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120033852/http://gas2.org/2008/04/29/natural-gas-cars-cng-fuel-almost-free-in-some-parts-of-the-country/|archive-date=January 20, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blueorigin.com/engines/be-4|title=Blue Origin BE-4 Engine|quote=We chose LNG because it is highly efficient, low cost and widely available. Unlike kerosene, LNG can be used to self-pressurize its tank. Known as autogenous repressurization, this eliminates the need for costly and complex systems that draw on Earth’s scarce helium reserves. LNG also possesses clean combustion characteristics even at low throttle, simplifying engine reuse compared to kerosene fuels.|access-date=June 14, 2019|archive-date=October 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032523/https://www.blueorigin.com/engines/be-4|url-status=dead}}</ref><ref name="aiaa2004">{{cite journal|last=Thunnissen|first=Daniel P.|author2=Guernsey, C. S.|author3=Baker, R. S.|author4=Miyake, R. N.|title=Advanced Space Storable Propellants for Outer Planet Exploration|journal=American Institute of Aeronautics and Astronautics|year=2004|issue=4–0799|pages=28|url=https://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/37950/1/04-0799.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310001026/https://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/37950/1/04-0799.pdf|archive-date=March 10, 2016|url-status=dead|access-date=April 27, 2022|archivedate=March 10, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310001026/https://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/37950/1/04-0799.pdf}}</ref> میتان د طبیعي ګازونو د جوړوونکې برخې په توګه د ګاز په توربین یا د بخار په تولیدوونکي کې د سون په توګه له سوځېدو سره د برېښنا د تولید لپاره ډېر مهم دی. د نورو هایدروکاربوني سون‌توکو په پرتله میتان د تودوخې د هر واحد ازادولو لپاره لږ کاربن ډای اکسایډ تولیدوي. په ۸۹۱ کیلوژول پر مول د میتان د سوځېدو تودوخه تر بل هر هایدروکاربن ټيټه ده. دا د هایدروجن د نسبتاً ډېرې محتوا له امله د هر بل عضوي مالیکول په پرتله ډېره تودوخه تولیدوي (۵۵.۷ کیلوژول پر ګرام) چې ۵۵ سلنه د سوځېدو تودوخه جوړوي خو د میتان په مالیکولي وزن کې یوازې ۲۵ سلنه ونډه اخلي. په ډېری ښارونو کې میتان ګاز د کورونو د ګرمولو او پخلي لپاره کورونو ته د نل له لارې انتقالېږي. په دې برخه کې دا معمولاً د طبیعي ګاز په توګه پېژندل کېږي چې په هر متر مکعب کې د ۳۹ مېګاجول یا ۱۰۰۰ BTU په معیاري متر مکعب فوټ کې د انرژۍ د محتوا په توګه په پام کې نیول کېږي. مایع طبیعي ګاز (LNG) یا میتان (CH4) د ساتلو د اسانتیا یا لېږد را لېږد لپاره پر مایع بدلېږي.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/acs.jchemed.5b00333|title=Why Combustions Are Always Exothermic, Yielding About 418 kJ per Mole of O2|journal=Journal of Chemical Education|volume=92|issue=12|pages=2094–2099|year=2015|last1=Schmidt-Rohr|first1=Klaus|bibcode=2015JChEd..92.2094S|doi-access=free}}</ref> == نسل == === جیولوژيکي لارې === د میتان د تولید لپاره دوې اصلي لارې دي: لومړۍ عضوي (د تودوخې په مرسته تولید شوي یا ترموجینیک) او دویم غیر عضوي (مړه). ترموجینیک میتان په ژورو رسوبي طبقو کې د تودوخې په لوړه درجه او فشار کې د عضوي موادو له تجزیې څخه رامنځته کېږي. د میتان ډېره برخه د ترموجینیک په رسوبي ډنډونو کې ده؛ ځکه نو ترموجینیک میتان د طبیعي ګاز تر ټولو مهمه سرچینه ده. د ترموجینیک میتان برخې معمولاً د (پخوانیو وختونو) پاتې شوني بلل کېږي. په ټولیز ډول ترموجینیک میتان (په ژورو کې) ښايي د عضوي موادو د تجزیې یا عضوي سنتېز له لارې رامنځته شي. په دواړو لارو کې یې ښايي مایکرو ارګانېزمونه ښکېل شي، خو په غیر عضوي ډول هم واقع کېدای شي. <ref name=":152">{{Cite journal|last1=Etiope|first1=Giuseppe|last2=Lollar|first2=Barbara Sherwood|date=2013|title=Abiotic Methane on Earth|journal=Reviews of Geophysics|volume=51|issue=2|pages=276–299|doi=10.1002/rog.20011|bibcode=2013RvGeo..51..276E}}</ref> په ژورو برخو کې د میتان تر ټولو مهمه سرچینه مړې (کرېسټالي ډبرې) دي. مړوالی یې په دې معنا دی چې د میتان له غیر عضوي مرکباتو څخه جوړېږي او پرته له بیولوژیکي فعالیت څخه یا د مقناطیسي پروسو له لارې یا د اوبو د ډبرو د هغو غبرګونونو له لارې رامنځته کېږي چې په ټيټه تودوخه او فشار کې پېښېږي، لکه سېرپېنټېټ ډبرې.<ref name=":4">{{cite journal|author=Kietäväinen and Purkamo|year=2015|title=The origin, source, and cycling of methane in deep crystalline rock biosphere|journal=Front. Microbiol.|volume=6|page=725|doi=10.3389/fmicb.2015.00725|pmc=4505394|pmid=26236303|doi-access=free}}</ref><ref name=":5">{{cite journal|author=Cramer and Franke|year=2005|title=Indications for an active petroleum system in the Laptev Sea, NE Siberia|url=https://www.researchgate.net/publication/227744258|journal=Journal of Petroleum Geology|volume=28|issue=4|pages=369–384|bibcode=2005JPetG..28..369C|doi=10.1111/j.1747-5457.2005.tb00088.x|doi-access=free|access-date=May 23, 2017|archive-date=October 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032525/https://www.researchgate.net/publication/227744258_Indications_for_an_active_petroleum_system_in_the_Laptev_Sea_NE_Siberia|url-status=live}}</ref> == تاریخچه == د ۱۷۷۶ کال په نومبر میاشت کې میتان په لومړي ځل د ایټالوي فزیک‌پوه «الساندرو ولټا» له‌خوا د ایټالیا او سویس تر منځ د «ماګیوره» جهیل د ولاړو اوبو په شنو شویو نباتاتو کې وپېژندل شو. ولټا چې کله «د سوځېدو وړ هوا» په نامه د بنجامېن فرانکلېن مقاله ولوسته، دا الهام یې ترلاسه کړ چې د دې مادې په لټه کې شي. ولټا د ولاړو اوبو له دغو شنو نباتاتو څخه ګاز راټول کړ او تر ۱۷۷۸ کال پورې یې خالص میتان جلا کړ. ده وښوده چې ګاز د برېښنايي شارټۍ په مرسته بلېدلی شي.<ref name="Volta">Volta, Alessandro (1777) [https://www.europeana.eu/portal/en/record/9200332/BibliographicResource_3000123618397.html ''Lettere del Signor Don Alessandro Volta ... Sull' Aria Inflammable Nativa Delle Paludi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106200036/https://www.europeana.eu/portal/en/record/9200332/BibliographicResource_3000123618397.html|date=November 6, 2018}} [Letters of Signor Don Alessandro Volta ... on the flammable native air of the marshes], Milan, Italy: Giuseppe Marelli.</ref><ref name="bookrags">{{cite book|url=http://www.bookrags.com/research/methane-woc/|title=Methane|publisher=BookRags|access-date=January 26, 2012|archive-date=March 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193828/http://www.bookrags.com/research/methane-woc/|url-status=live}}</ref> د ۱۸۱۲ کال د فیلینګ کان له پېښې وروسته چې ۹۲ کسان په کې ووژل شول، ښاغلي «همفري ډېوي» ثابته کړه چې د دې ډاروونکې اور لګېدنې ډېره برخه میتان و. <ref>{{Cite book|publisher=London, Whittaker and Co.|last=Holland|first=John|title=The history and description of fossil fuel, the collieries, and coal trade of Great Britain|accessdate=May 16, 2021|date=1841|url=http://archive.org/details/historyanddescr01hollgoog|pages=271–272}}</ref> د «میتان» نوم په ۱۸۶۶ کال کې جرمني کیمیاپوه «اګسټ ویلیلم ون هوفمن» اېښی دی. دا نوم له میتانول څخه اخیستل شوی دی.<ref>{{cite journal|jstor=112588|author=Hofmann, A. W.|year=1866|url=http://rspl.royalsocietypublishing.org/content/15/54.full.pdf+html|title=On the action of trichloride of phosphorus on the salts of the aromatic monoamines|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=15|pages=55–62|access-date=June 14, 2016|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503142331/http://rspl.royalsocietypublishing.org/content/15/54.full.pdf+html|url-status=dead}}; see footnote on pp. 57–58</ref><ref>McBride, James Michael (1999) [https://webspace.yale.edu/chem125/125/history99/5Valence/Nomenclature/alkanenames.html "Development of systematic names for the simple alkanes"]. Chemistry Department, Yale University (New Haven, Connecticut). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316080546/https://webspace.yale.edu/chem125/125/history99/5Valence/Nomenclature/alkanenames.html|date=March 16, 2012}}</ref> == ایتمولوژي (ريښه پېژندنه) == د ریښې پېژندنې له نظره د «میتان» کلمه له کیمیاوي وروستاړي «ane» څخه جوړه شوې ده چې د الکان له کورنۍ سره تړاو لري او د «methyl» کلمه چې له جرمني «methyl» یا په مستقیم ډول له فرانسوي کلمې «méthyle» څخه اخیستل شوې چې له فرانسوي «''méthylène''» (د انګلیسي له «methylene» سره اړوند) څخه یوه نوې جوړه شوې کلمه ده او ریښه یې د جین باپټېسټ ډوماس او یوجین پیلګوټ له‌خوا په ۱۸۳۴ کال کې له یوناني کلمې «methy» (شراب) (انګلیسي پورې اړوند «میډ») او «''hyle''» (د «لرګي» په معنا) څخه جوړه شوه. دا راډيکال ځکه په دغه نوم نومول شوی چې دا لومړی ځل په میتانول کې هغه الکول و چې د لرګي په تقطیر سره جلا شو. کیمیاوي وروستاړی «''ane''» له کیمیاوي همغږي کوونکي وروستاړي «''ine''» څخه چې له لاتیني ښځينه وروستاړي «''ina''» څخه اخستل شوی دی او د لنډیز د بیانولو لپاره کارول کېږي. د «ane»، «ene»، «one» او نورو همغږي په ۱۸۶۶ کال کې د جرمني کیمیاپوه اګوسټ ویلهلم وان هوفمن (۱۸۱۸-۱۸۹۲) له‌خوا وړاندیز شوه.<ref>{{OEtymD|methane}}</ref> === لنډونونه === د CH4-C لنډون د میتان په وزن کې د موجود کاربن د وزن په معنا دی او د میتان وزن تل له CH4-C ۱.۳۳ سره برابر دی. CH4-C ښايي د کاربن - میتان د تناسب معنا هم ولري، چې ۱.۳۳ وزن دی. میتان د اتوموسفیر په اندازو کې معمولاً په ټيراګرام (Tg CH4) یا میلیون میټریک ټن (MMT CH4) کې اندازه کېږي چې ورته معنا لري. نور معیاري واحدونه لکه نانومول (nmol، د یوه مول میلیاردمه برخه)، مول (mol)، کیلوګرام او ګرام هم کارېږي.<ref name="mcratio">{{Cite web|title=What does CH4-C mean? – Definition of CH4-C – CH4-C stands for Methane-carbon ratio|url=http://acronymsandslang.com/definition/7726964/CH4_C-meaning.html|access-date=August 26, 2020|website=acronymsandslang.com|archive-date=April 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411192614/http://acronymsandslang.com/definition/7726964/CH4_C-meaning.html|url-status=live}}</ref><ref name="methane-c">{{Cite web|last=Jayasundara|first=Susantha|date=December 3, 2014|title=Is there is any difference in expressing greenhouse gases as CH4Kg/ha and CH4-C Kg/ha?|url=https://www.researchgate.net/post/Is_there_is_any_difference_in_expressing_greenhouse_gases_as_CH4Kg_ha_and_CH4-C_Kg_ha|access-date=August 26, 2020|website=ResearchGate|archive-date=October 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032525/https://www.researchgate.net/post/Is_there_is_any_difference_in_expressing_greenhouse_gases_as_CH4Kg_ha_and_CH4-C_Kg_ha|url-status=live}}</ref><ref name="epa-ag">{{Cite web|date=November 26, 2019|title=User's Guide For Estimating Carbon Dioxide, Methane, And Nitrous Oxide Emissions From Agriculture Using The State Inventory Tool|url=https://www.epa.gov/sites/production/files/2017-12/documents/ag_module_users_guide.pdf|access-date=August 26, 2020|website=US EPA|archive-date=October 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032523/https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-12/documents/ag_module_users_guide.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="epa90-20">{{Cite web|last=Office of Air and Radiation, US EPA|date=October 7, 1999|title=U.S. Methane Emissions 1990–2020: Inventories, Projections, and Opportunities for Reductions (EPA 430-R-99-013)|url=https://www.ourenergypolicy.org/wp-content/uploads/2013/07/EPA-Methane-Emissions-1990-2020.pdf|access-date=August 26, 2020|website=ourenergypolicy.org|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026213938/https://www.ourenergypolicy.org/wp-content/uploads/2013/07/EPA-Methane-Emissions-1990-2020.pdf|url-status=live}}</ref> == خوندیتوب == میتان زهرجن ګاز نه دی، خو ډېر زر اور اخلي او له هوا سره یوځای چاودېدونکي ترکیبات جوړولی شي. که د بېځایه کېدو له لارې د اکسیجن غلظت شاوخوا ۱۶ سلنې ته راټيټ شي، میتان هم یو ساه بندوونکی ګاز دی. ځکه ډېری خلک له ۲۱ سلنې څخه تر ۱۶ سلنې پورې د اکسیجن د کمښت له جانبي عوارضو پرته تحمل کولی شي. د میتان هغه غلظت چې په د ساه بندېدو خطر په کې ډېر وي، د اور  اخیستو یا چاودېدو وړ یوه ترکیب کې له ۵ تر ۱۵ سلنې غلظت څخه ډېر لوړ دی. میتان ګاز ډېرانونو ته نږدې ودانیو ته ننوتلی شي او د هغو ځایونو اوسېدونکي د میتان ګاز له ډېر خطر سره مخامخ کولی شي. ځينې ودانۍ په زېرزمینیو کې داسې ځانګړي انجنیري سیستمونه لري چې دا ګاز په فعال ډول ونیسي او له ودانۍ یې بهر کړي. د میتان ګاز چاودنې په ډېرو کان کیندنو کې د وژونکو پېښو لامل شوې دي. د میتان ګاز یوه چاودنه چې د ۲۰۱۰ کال د اپرېل په ۵مه نېټه د ویرجینیا په لوېدیځ کې د ډبرو د سکرو په کان کې وشوه، ۲۹ کسان يې ووژل.<ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/s/ap/us_mine_explosion|author1=Messina, Lawrence|author2=Bluestein, Greg|name-list-style=amp|title=Fed official: Still too soon for W.Va. mine rescue|publisher=News.yahoo.com|date=April 8, 2010|access-date=April 8, 2010|archive-date=April 8, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408145839/http://news.yahoo.com/s/ap/us_mine_explosion|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mining.about.com/od/Accidents/a/Common-Mining-Accidents.htm|title=Common Mining Accidents|author=Dozolme, Philippe|publisher=About.com|access-date=November 7, 2012|archive-date=November 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111173049/http://mining.about.com/od/Accidents/a/Common-Mining-Accidents.htm|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 5t3ahzh982ofqjeyl6574sbo1dcj7j7 0 61174 370983 279603 2026-11-08T15:26:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370983 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} واسل لیوسیکي (په بلغاریایي:  Васил Левски، په زاړه بلغاریايي لیکدود کې داسې Василъ Лѣвскій لیکل کېده، چې تلفظ یې [وي اېس آی اېل اېف سکي/ vɐˈsiɫ ˈlɛfski] دی. د ۱۸۳۷ ز کال د جولای په ۱۸ په واسل ايوانېف کنچي/ Васил Иванов Кунчев کې زېږېدلی او د ۱۸۷۳ ز کال د فبرورۍ په ۱۸ مه په همدې ښار کې مړ شوی)، یو بلغاریایی انقلابي و چې نن ورځ د بلغاریا ملي اتل دی. هغه د ازادۍ د غورځنګ د مشر لقب ترلاسه کړ، لیویسکي له عثماني واکمنۍ څخه د بلغارستان د آزادولو لپاره یو ايډیولوژيک او انقلابي غورځنګ رامنځته کړ. ليويسکي د داخلي انقلاب سازمان رامنځته کړ او د پټو کمېټو د يوې شبکې له لارې يې د عمومي پاڅون د راپورته کولو هڅه وکړه. <ref>First name also [[Romanization of Bulgarian|transliterated]] as ''Vassil'', alias archaically written as ''Levsky'' in English (cf. MacDermott).</ref><ref>{{harvnb|Унджиев|1980|p=53}}</ref><ref>Family name also transliterated as ''Kunčev'', ''Kountchev'', ''Kuntchev'', etc.</ref> ليویسکي د بالکان  په سویل کې د کارولو په ښار کې په يوه متوسطه کورنۍ کې زېږېدلی، مخکې له دې چې په صربستان کې له دوه بلغاریايي پوځي غونډونو سره د یو ځای کېدو په موخه مهاجرت وکړي، اورتدوکس راهب شو. په بهر کې هغه د لیویسکي «زمري ته ورته» مستعار نوم خپل کړ. د بلغارستان په خاوره کې يې د ښوونکي په توګه تر دندې وروسته د خپل لید لوري تبلیغات پیل کړل او په بلغارستان کې يې د خپل انقلابي سازمان مفهوم ته پراختیا ورکړه، یوه نوښت‌ګره نظریه چې د تېر مهال د بېلوالي الي د واکمنې ستراتېژۍ ځای ناستې شوه. لیویسکي په رومانیا کې له بلغاریایي کډوالو څخه د جوړې شوې بلغارستانۍ انقلابي کمېټې په رامنځته کولو کې مرسته وکړه. لیویسکي بلغارستان ته د خپل سفر په بهیرکې د تبلیغي کمېټو پراخه شبکه رامنځته کړه. خو عثماني چارواکو لوېچ ته څېرمه په یوه مسافرخانه کې ونیوه او په صوفیه کې يې په دار وځړاوه. لیویسکي د لېبرالیزم له قانون څخه بره کتل او د قومي او مذهبي برابرۍ سره سم یې د بلغاریايي جمهوریت تصور درلود، چې تر ډېره د معاصرې لویديځې ټولنې او د فرانسې انقلاب د لېبرال نظریې منعکسوونکې وه. هغه وویل: «موږ به په بشپړه خپلواکۍ کې ژوند کوو، هر چېرې چې بلغاریایان ژوند کوي او په بلغارستان، مقدونیه او تارچیا کې چې له هر قوم څخه خلک زموږ په دې جنت کې ژوند کوي، له حقوقي پلوه به په ټولو برخو کې له بلغاریایانو سره برابر وي.» لیویسکي باوري و چې ټولې قومي او مذهبي ډلې چې په ازاد بلغارستان کې ژوند کوي له برابرو حقونو څخه برخمندې دي. د هغه تلین په بلغارستان او صربستان کې له تاریخي ودانیو سره نمانځل کېږي او بېلابېل ملي مؤسسات د هغه له نوم څخه کار اخلي. هغه په ۲۰۱۷ ز کال کې د يوې تلويزیوني نظرپوښتنې له مخې په ټول هېواد کې تر ټولو غوره بلغاریایی شو. <ref name="idei">{{cite web|url=http://www.aba.government.bg/levski/VL_idei.htm|title=Идеи за свободна България|access-date=11 April 2009|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411112718/http://www.aba.government.bg/levski/VL_idei.htm|archive-date=11 April 2009}}, ''170 години''.</ref><ref name="manova">{{harvnb|Manova|Zhelev|Mitev|2007}}</ref><ref name="Crampton 2007 422">{{harvnb|Crampton|2007|p=422}}</ref><ref name="Poll">{{cite news|url=http://www.velikite.bg/index.php?p=4&id=58|archive-url=https://web.archive.org/web/20070317134803/http://www.velikite.bg/index.php?p=4&id=58|url-status=dead|archive-date=17 March 2007|title=Васил Левски беше избран за най-великия българин на всички времена|date=18 February 2007|publisher=Великите българи|language=bg|access-date=24 October 2008}}</ref> == تاریخي مخینه == په ۱۹ پېړۍ کې د عثمانيسترواکۍ اقتصادي ستونزې د دې لامل شوې چې دا امپراتوري د "[[واسل لیویسکي#%20ftn1|[1]]]اروپا د ناروغ سړي" په نوم وپېژندل شي. د واکمنانو له خوا پلان شوې سمونې د نه حل کېدونکو ستونزو سره مخ شوې. بلغاریایي ناسوسیالیزم ورو ورو د ۱۹ پېړۍ په منځنۍ برخه کې د بلغاریي صنعتګرانو او سوداګرو د چټکې اقتصادي ودې، د بلغارستان د عمومي بودیجې د زده کړې له پراختیا، د یوې خپلواکې بلغاریایي کلیسا او د بلغاریا د جلا دولت د رامنځته کولو په برخه کې له سیاسي اقداماتو سره څرګند شو. د صربستان لومړیو او دویمو پاڅونونو د ۱۸۱۰ز لسیزې په وروستیو کې د خپلواک صربستان پایه او بنسټ کېښود او په ۱۸۳۲ ز کال کې د یونان د خپلواکۍ د جګړې په بهیر کې یونان د یو خپلواک هېواد په توګه رامنځته شو، خو له دې سره له عثمانیانو څخه د وسله والې مبارزې له لارې د خپلواکۍ ترلاسه کول نړیوال نه و. انقلابي احساسات تر ډېره د سیمې په لوستو او ښاري سیمو کې متمرکز وو. بزګرانو، تجارانو او شتمنو سوداګرو له سازمان شوي بغاوت څخه لږ ملاتړ کاوه او دا وېره ورسره وه چې د عثمانیانو د غچ اخیستلو حس به د کلیوالو ځمکو پراخ ملکیت او اقتصادي ثبات له ګواښ سره مخامخ کړي.<ref>{{cite news|url=http://www.nybooks.com/articles/14331|title=The Sick Man of Europe|last=De Bellaigue|first=Christopher|date=5 July 2001|work=The New York Review of Books|access-date=24 October 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930072643/http://www.nybooks.com/articles/14331|archive-date=30 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Castellan|1999|pp=221–222}}</ref><ref>{{harvnb|Castellan|1999|pp=315–317}}</ref><ref>{{harvnb|Castellan|1999|p=258}}</ref><ref>{{harvnb|Castellan|1999|p=272}}</ref><ref>{{harvnb|Roudometof|2001|p=136}}</ref> == ژوندلیک == === لومړنی ژوند زده کړې او روحانیت === واسل لیویسکي د ۱۸۳۸ زکال د جولای په ۱۸ [د تاریخ لیکلو په پخواني سیستم/ O.S.  د جولای ۶] د واسل ایوانوف کنچیف د کارلوف ښار د عثماني  امپراتورۍ په اروپایي ولایت رومېلیا کې زېږېدلی. هغه د خپل ماما ارچيمندرېت ( غوره راهب) واسل ( Василий واسل) هم نومی و. د لیویسکي مور او پلار ایوان کنچیف او جېنا کنچیف چې کورنی نوم یې کاریاوانوفا و او د رامنځته کېدونکي بلغارستان له یوې صنعتګرې، روحاني او له منځنۍ کچې کورنۍ څخه وو. ایوان کنچوف یو وتلی سیمه‌ییز صنعتګر او مبارز و چې په ۱۸۴۴ ز کال کې مړ شو. لیویسکي د هرېټو او پیټر په نوم دوه کوچني وروڼه او  د یانا په نوم یوه مشره خور لرله او د ماریا په نوم یې بله خور په کوچني والي کې مړه شوې وه.<ref name="brit">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/338046/Vasil-Levski|title=Vasil Levski|year=2008|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=24 October 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090312011346/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/338046/Vasil-Levski|archive-date=12 March 2009}}</ref><ref>{{harvnb|Кондарев|1946|p=24}}</ref><ref>{{harvnb|Стоянов|1943|p=37}}</ref><ref>{{harvnb|Кондарев|1946|p=13}}</ref><ref>{{cite book|last=Дойчев|first=Л|title=Сподвижници на Апостола|language=bg|publisher=Отечество|location=София|year=1981|oclc=8553763}}</ref> وروسته د هغه انقلابي همکار پانیوت هېټوف بالغ لیویسکي ،هغه د منځني قد او ځیرک بدن خاوند تشرېح کړ چې روښانه خاکستري ته ورته آبي سترګې، ژېړ ویښتان او کوچني برېتونه یې لرل. هغه زیاته کړه چې لیویسکي له څښاک او سېګرټ څکولو څخه ډ‌ډه کوله. د لیویسکي انقلابي معاصران او لیکوال لیوبن کاراولوف او ښوونکی ایوان فورنادژېف، د لیویسکي د ظاهر په اړه د هېټوف له خاطراتو څخه ملاتړ کوي. یوازې له دې توپیر سره چې کاراولوف ادعا کوي چې لیویسکي لوړ قد درلود نه متوسط حال، دا چې فورنادژېف څرګندونه وکړه چې د هغه برېتونه روښانه قهویي رنګه او سترګې يې خماري برېښېدې.<ref>"[http://www.aba.government.bg/levski/VL_snimki.htm Външен вид] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218125624/http://www.aba.government.bg/levski/VL_snimki.htm|date=18 February 2010}}", ''170 години''.</ref> لیویسکي خپلې زده کړې په کارولو کې په یوه ښوونځي کې پیل کړې او د یو سیمه‌ییز صنعتګر د زده کوونکي په توګه یې په کورنۍ خیاطۍ کې زده کړې وکړې. په ۱۸۵۵ ز کال کې د لیویسکي ماما ارشماندرېت-باسیل او د هېلنډر د رهبانګاه استازي هغه سټارا زاګورا ته بوتله او هلته یې ښوونځی پیل کړ. همدارنګه یې د باسیل د خدمتکار په توګه دنده ترلاسه کړه. لیویسکي تر هغه وروسته د روحاني زده‌کړو له یو ښوونیز بهیر سره یوځای شو. د ۱۸۵۸ز کال د ډېسمبر په ۷ مه د ایګاناتیوس  (Игнатий, اېګاناتي) له مذهبي نوم سره د سپوت په رهبانګاه کې په یو راهب بدل شو او په ۱۹۵۹ ز کال کې يې هېرودایسک ته ارتقا وکړه چې وروسته د لیویسکي غیر رسمي لقب دیکان/ دکلیسا مرستیال (دیاکونا، Дякона)  ورڅخه الهام واخیست. <ref name="cramptonbulgaria89">{{harvnb|Crampton|2007|pp=89–90}}</ref><ref>{{harvnb|Кондарев|1946|pp=27–28}}</ref><ref name="crampton79">{{harvnb|Crampton|1997|p=79}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.pravoslavie.bg/content/view/9198/162/|title=Левски|date=20 February 2008|work=Православие БГ|language=bg|access-date=25 October 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112203833/http://www.pravoslavie.bg/content/view/9198/162/|archive-date=12 January 2009}}</ref><ref name="bakalov">{{harvnb|Бакалов|Куманов|2003}}</ref> === لومړنی بلغاریایي عسکري غونډ او تعلیمي کار === لیویسکي د ۱۸۶۲ زکال په پسرلي کې د جورجي ساوا راکوفسکي له انقلابي افکارو څخه په الهام اخیستلو د صربستان پلازمینې بلګراد ته ولاړ. راکوفسکي په بلګراد کې د بلګراد د لومړني عسکري غونډ په راټولولو بوخت و، دا د بلغاریایي رضاکارانو او انقلابي کارکوونکو څخه جوړه شوې یوه پوځي قطعه وه چې د عثمانیانو له واکمنۍ څخه د خلاصون  په لټه کې وه. لویسکي د راهب په توګه خپل خدمت پرېښود او د رضاکار په توګه یې نوم لیکنه وکړه. هغه مهال د صربیانو او د هغوی د عثماني اتباع تر منځ اړیکې کړکېچنې وې. د بلګراد د جګړې په بهیر کې کله چې ترکي پوځیان ښار ته د ننه شول لیویسکي او لښکر یې د هغوی په شا تنبولو کې ځانونه ثابت کړل. په پای کې په بلګراد کې نورې پوځي نښتې له دیپلوماتیکې لارې حل شوې او د بلغارستان لومړنی پوځي غونډ د ۱۸۶۲ ز کال د سپټمبر په ۱۲ د عثمانیانو له فشار سره منحل شو. د تمرین او مبارزې په بهیر کې د هغه زړوړتیا د دې لامل شوه چې هغه ته لیویسکي (زمري ته ورته) ووایي. لیویسکي د عسکري غونډ تر انحلال وروسته، په کراګویواچ کې د اېلیو وویودا له ډلې سره یو ځای شو، خو وروسته له دې چې وپوهېده چې پر بلغارستان د حملې کولو لپاره د اېلیو پلانونو ماته وخوړه، بېرته په بلګراد کې راکوفسکي ته راوګرځېد.<ref>Seasons in this article are to be understood as seasons in the [[Northern Hemisphere]], i.e. spring is in the beginning of the year.</ref><ref>{{harvnb|Стоянов|1943|pp=45–48}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aba.government.bg/levski/VL_avtob.htm|title=Автобиография|access-date=15 April 2009|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415063436/http://aba.government.bg/levski/VL_avtob.htm|archive-date=15 April 2009}}, ''170 години''.</ref><ref>{{harvnb|Дойнов|Джевезов|1996|p=11}}</ref><ref>{{harvnb|Кондарев|1946|pp=36–39}}</ref><ref>Trotsky, Pearce, Weissman & Williams 1980, p.487.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vagabond-bg.com/features/item/1964-who-was-vasil-levski.html|title=WHO WAS VASIL LEVSKI?|publisher=Vagabond|author=Trankova, Dimana|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924072455/http://www.vagabond-bg.com/features/item/1964-who-was-vasil-levski.html|archive-date=24 September 2016}} 24 February 2012</ref><ref>{{cite book|last=Trotsky|author-link=Leon Trotsky|first=Leon|author2=Brian Pearce|author3=George Weissman|author4=Duncan Williams|title=The War Correspondence of Leon Trotsky. The Balkan Wars, 1912-13|publisher=Resistance Books|year=1980|isbn=0-909196-08-7|page=487}}</ref> د ۱۸۶۳ ز کال په پسرلي کې په رومانیا کې د لنډمهال لپاره مېشت شو او وروسته د بلغارستان خاورې ته راستون شو. د هغه ماما باسیل نومړی عثمانیانو ته د یو یاغي په توګه وروپېژانده او لویسکي د درېيو میاشتو لپاره په پلوودیو کې زنداني شو خو د ډاکتر ار. پېتروف او روسي مرستیال قنصل نایدن ګېروف په مرسته ازاد کړل شو. لویسکي د ۱۸۶۴ز کال  په سپېڅلي اختر کې په رسمي ډول خپل مذهبي منصب پرېښود. د ۱۸۶۴ ز کال له مې میاشتې څخه د ۱۸۶۶ ز کال تر مارچ پورې، هغه کارلوو ته څېرمه په واني یاګووا کې د ښوونکي په توګه کار وکړ. هغه هلته د خلکو په منځ د هېوادپالو ډلو تر څار او سازمان لاندې له بلغاریایانو څخه ملاتړ وکړ او هغوی ته یې پناه ورکړه. د هغه فعالیتونه د عثماني چارواکو د شک لامل شول او دی ته اړ شو چې کډه وکړي. هغه د ۱۸۶۶ ز کال له پسرلي څخه د ۱۸۶۷ ز کال تر پسرلي پورې تالچیا ته څېرمه د ډوبروجا په دوو شمالي کلیو اېنکیوي او کانګاس کې تدریس وکړ.<ref>{{harvnb|Стоянов|1943|pp=67–68}}</ref><ref>{{harvnb|Унджиев|1980|pp=63–64}}</ref><ref>{{harvnb|Унджиев|1980|p=60}}</ref><ref name="bio">{{cite web|url=http://www.aba.government.bg/levski/VL_bio.htm|title=Живот и дело|access-date=23 October 2008|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213074055/http://www.aba.government.bg/levski/VL_bio.htm|archive-date=13 February 2010}}, ''170 години''.</ref> == سرچينې == ----[[واسل لیویسکي#%20ftnref1|[1]]] د اروپا په ځينو برخو کې د مېشت ملت نښان دی چې اقتصادي ستونزې او بې وزلۍ ښيي. (ژباړن) 53decdon6kzqmb2zjwifon5wqgptwzb 0 61306 370896 366031 2026-11-08T12:40:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370896 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ماري جي. هریس جونز ( ۱۸۳۷زکال (تعمید شوې) – ۳۰ نومبر ۱۹۳۰ زکال) چې له ۱۸۹۷ زکال وروسته په مادر جونز پېژندل کېده، په ایرلنډ کې زېږېدلې امریکايي ښوونکې او درزي(خیاطه) وه چې په مخکښې فعالې او د اتحادیې او ټولنې په سازمان کوونکې واوښته. هغې د لویو اعتصابونو په همغږي کولو کې مرسته وکړه او د نړۍ د صنعتي کارګرانو د ټولنې بنسټ یې کېښود. وروسته له هغې چې د جونز مېړه او څلور ماشومان په ۱۸۶۷ زکال کې د زېړې تبې د وبا له امله مړه شول، په ۱۸۷۱ زکال کې یې د جامو پلورنځۍ د شیکاګو د لویې اورلګېدنې پر مهال له منځه لاړ، هغې د Knights of Labor او د کانونو د کارګرانو د متحدې ټولنې مدیریت پر غاړه واخیست. په ۱۹۰۲ زکال کې هغه مهال چې نوموړې په بریالیتوب سره د کانونو کارګران او د هغو کورنۍ د کانونو د صاحبانو پر ضد مدیریت کړل، هغه د «متحده ایالاتو د خطرناکې مېرمنې» په نوم ونومول شوه. په ۱۹۰۳ زکال کې یې د پنسلوانیا په کانونو او د ورېښمو په کارخونو کې د ماشومانو د کار کولو اړوند قوانینو د کمزورې اجرا په اعتراض کې له فیلادلفیا څخه په نیویارک د ولسمشر تئودور روزولت تر کوره د ماشومانو لاریون مدیریت کړ. == لومړی ژوند == ماري جي. هریس جونز د رومن کاتولیک اجاره کوونکي بزګر ریچارډ هریس او ایلن هریس (کورنی نوم یې کارتر) په کورنۍ کې د کورک په شمالي څنډه کې وزېږېده. د هغې د زیږون کره نېټه نه ده معلومه، خو د تعمید غسل ورته د ۱۸۳۷ زکال د اګست په لومړی نېټه ورکړل شو. هریس او کورنۍ یې د ګڼ شمېر ایرلنډي کورنیو په څېر د لویې قحطۍ قرباني شول. دغې قحطۍ د هریس د کورنۍ په ګډون چې هغه مهال هریس ۱۰ کلنه وه؛ له یو میلیون څخه زیاتې کورنۍ شمالي امریکا ته کډې کولو ته اړ کړې.<ref name="cork">''Day by Day in Cork'', Sean Beecher, Collins Press, Cork, 1992{{ISBN?}}{{page?|date=October 2021}}</ref><ref name="plaque">{{cite web|url=http://motherjonescork.com/about|title=Mary Harris Jones|date=March 7, 2012|access-date=November 30, 2012|quote=... This plaque will be erected near the famous Cork Butter Market and will be unveiled on 1st August 2012 which is the 175th Anniversary of her baptism in the North Cathedral [St. Mary's Cathedral] (we have not been able to ascertain her actual date of birth but it would most likely have been a few days before this date). Her parents were Ellen Cotter, a native of [[Inchigeela]] and Richard Harris from Cork city. Few details of her life in Cork have been uncovered to date, though it is thought by some that she was born on Blarney Street and may have attended the North Presentation Schools nearby. She and her family emigrated to Canada soon after the Famine, probably in the early 1850s. ...|publisher=Mother Jones Commemorative committee}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aflcio.org/About/Our-History/Key-People-in-Labor-History/Mother-Jones-1837-1930|title=Mother Jones (1837–1930)|access-date=November 30, 2012|publisher=[[AFL–CIO]]}}</ref><ref name="Risjord, Norman K">{{Cite book|title=Populists and progressives|url=https://archive.org/details/populistsprogres0000risj|author=Risjord, Norman K.|date=2005|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=0742521702|oclc=494143478}}</ref> == د بدلون کلونه == ماري هغه مهال چې کورنۍ یې کاناډا ته کډه شوه، نوې ځوانه و. په کاناډا (او وروسته په متحده ایالاتو کې) د هریس کورنۍ د دوی د کډوالۍ د وضعیت، کاتولیکې عقیدې او ایرلنډي میراث له امله د تبعیض قرباني شوه. ماري په تورنټو کې د تورنټو په عادي ښوونځي کې زده کړې وکړې چې فیس یې نه اخیست او ان د هر سمستر په پوره کېدو به یې د اونۍ په حساب له زده کوونکي سره یو ډالر مرسته کوله. ماري له دغه ښوونځي فارغه نشوه، خو وه یې کولای شو د ۱۸۵۹ زکال د اګست په ۳۱ مه د ۲۳ کلونو په عمر د کافي زده کړو کولو د ترلاسه کولو پر بنسټ د میشیګان په مونرو کې تدریس وکړی. هغې د میاشتې اته ډالر معاش اخیست، خو دغه ښوونځي د یو «ستړي کوونکي ځای» په توګه توصیف شو. له خپل مسلک څخه په ستړي کېډو هغې لومړی شیکاګو او بیا یې ممفیس ته کډه وکړه چېرې چې یې بیا په ۱۸۶۱ زکال کې د وسپنې ویلې کولو د ملي اتحادیې له غړي او سازمان کوونکي جورج اې جونز سره واده وکړ؛ هغه اتحادیه چې وروسته په شمالي امریکا کې د اوسپنې د قالب کوونکو او ویلې کوونکو په نړیواله اتحادیه واوښته او د هغو کارګرانو استازولي یې کوله چې د بخار د ماشینونو، ژرندو او نورو ټولو تولیدي توکو په جوړولو او بېرته رغولو کې یې تخصص درلود. دې ته په پام چې د هغه مېړه د کور د لګښتونو د پوره کولو په موخه په کافي کچه عاید درلود، هغې خپل کار د کور په کار واړاوه.<ref name="Religion and Radical">''Religion and Radical Politics: An Alternative Christian Tradition in the United States'', Robert H. Craig, Temple University Press, Philadelphia, 1992{{ISBN?}}{{page?|date=October 2021}}</ref><ref name="Russell E. Smith 1967">Russell E. Smith, "March of the Mill Children", ''The Social Service Review'' 41, no. 3 (1967): 299</ref><ref name="Risjord, Norman K2">{{Cite book|title=Populists and progressives|url=https://archive.org/details/populistsprogres0000risj|author=Risjord, Norman K.|date=2005|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=0742521702|oclc=494143478}}</ref><ref name="Eric Arnesen 2002">Arnesen, Eric. "A Tarnished Icon", ''Reviews in American History'' 30, no. 1 (2002): 89</ref> په ۱۸۶۷ زکال کې د ژېړې تبې د وبا له امله په ممفیس کې د خپل مېړه او درې لوڼو او یو زوی له لاسه ورکول (ټول له پنځه کلنۍ نه کوچنیان و) د هغې په ژوند کې د عطف نقطه وه. له دغې غمیزې وروسته هغه شیکاګو ته راوګرځېده څو د خیاطۍ نوې سوداګري پیل کړي. د ۱۸۷۰ مې او ۱۸۸۰ مې لسیزې پر مهال هغې د شیکاګو د لوړې کچې کسانو ته کار کوه. له دې څلور کاله وروسته هغې خپل کور، هټۍ او خپله شتمني په ۱۸۷۱ زکال کې د شیکاګو په لویه اور لګېدنه کې له لاسه ورکړل. دغې لویې اورلګېدنې ګڼ شمېر کورونه او هټۍ له منځه یووړې. جونز د ډېر کسانو په څېر د ښار په بېرته رغونه کې مرسته کړه. د هغې ژوند لیک ته په پام دغې چارې هغه په Knights of Labor ډله کې شامله کړه. هغې د اعتصبانو په طراحۍ لاس پورې کړ. په پیل کې د هغې اعتصابونه او اعتراضونه له ناکامۍ سره مخ شول چې حتي ځینې مهال به دغه اعتصابونه او اعتراضونه د پولیسو په ډزو او د اعتراض کوونکو په وژنې پای ته رسېدل. Knights of Labor تر ډېره نارینه کسان جذب کول چې د لسیزې په نیمايي کې یې د غړو شمېر له یو میلیون څخه زیاتو کسانو ته ورسېد او په نړۍ کې په لوی کارګري سازمان واوښت.{{sfn|Gorn|2002|p=45}} په ۱۸۸۶ زکال کې د های مارکېټ پېښې، له انارشېزم څخه ویره او هغه ټولنیز بدلونونه چې د اتحادیه یي بنسټونو څخه یې سرچینه اخیسته هغه مهال د Knights of Labor د زوال لامل وګرځېدل چې یو نامعلوم کس د شیکاګو د پولیسو او اعتصابي کارکوونکو ترمنځ په شخړه کې لاسي بم وغورځاوه. هغه مهال چې نور یادې ډلې شتون نه درلود، ماري جونز تر ډېره د کانونکو د کارګرانو له متحدې ټولنې سره ښکېل شوه. هغه څو ځله د یادې ټولنې اعتصابونه رهبري کړل او اعتصابي کارګران یې هڅول تر هغه مهاله خپل اعتصاب پای ته وه نه رسوي؛ څو چې مدیریت؛ اعتصاب ماتوونکي او ملیشه ډلې اعتصاب ته نه وي دننه کړې. هغې باور درلود چې «نارینه کارګران د دومره معاش مستحق دي څو خپلو مېرمنو ته اجازه ورکړي په کور کې پاتې شي او له خپلو ماشومانو پالنه وکړي». ورته مهال د اعتصابونو تنظیم هم ښه کېده چې کارګرانو ته یې د ښه معاش ورکولو په څېر لوی نتایج یې له ځانه سره لرل.<ref>[[Rod Dreher|Dreher, Rod]] (June 5, 2006) [http://www.amconmag.com/article/2006/jun/05/00029/ All-American Anarchists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429053252/http://www.amconmag.com/article/2006/jun/05/00029/|date=April 29, 2011}}, ''[[The American Conservative]]''</ref><ref name="Russell E. Smith 19672">Russell E. Smith, "March of the Mill Children", ''The Social Service Review'' 41, no. 3 (1967): 299</ref>{{sfn|Gorn|2002|p=97}} د بیوګرافي لیکونکي الیوت ګورن په خبره، په یو سازمان کوونکي باندې د هغې د اوښتو بله سرچینه د هغې رومن کاتولېزم باور او همدارنګه یې له خپل ورور، فادر ویلیام ریچارډ هریس سره اړیکه وه.  ورور یې رومن کاتولیک ښوونکی، لیکوال، کشیش او د تورنټو د سقف مېشتو ترمنځ د نیګارا د ټاپووزمې (د انتاریو په سنت کانترینس کې) کشیش او د رومن کاتولیک مشر و، «هغه چې په ټوله انتاریو کې یو له مشهورو روحانیونو څخه  و»، خو د راپورنو له مخې له ترې پردی شوی و. کېدای شي سیاسي نظریات یې په ۱۸۷۷ زکال کې د وسپنۍ پتلې د اعتصاب، د شیکاګو کارګري خوځښت، های مارکېټ له جنجالونو او په ۱۸۶۶ زکال د اقتصادي ناورین تر اغېز لاندې راغلي وي. <ref name="Eric Arnesen 20022">Arnesen, Eric. "A Tarnished Icon", ''Reviews in American History'' 30, no. 1 (2002): 89</ref>{{sfn|Gorn|2002}} نوموړې هغه مهال چې په ټول هېواد کې د اعتصابونو فعاله سازمان کوونکې او لارښوونکې وه په ځانګړي توګه له UMW او د امریکا د سوسیالیست ګوند سره ښکېل وه. د اتحادیې د سازمان کوونکې په توګه، په لاریونونو کې یې د اعتصابي کارګرانو د مېرمنو او بچیانو په سازمان کولو سره شهرت وموند. په ۱۹۰۲ زکال کې د لویدیځې ویرجینیا په محکمه کې  لوی څارنوال، ریس بلیزارد، د کانونو د اعتصابي کارګرانو د راغونډېدو په اړه ممنوعیتونه ته په نه پام هغه «د امریکا خطرناکه مېرمن» وبلله. بلیزارد وویل: «د امریکا خطرناکه مېرمن هلته ناسته ده». «هغه داسې حالت ته رسېدلې چې سوله او آرامښت ټینګ دی... خو کله یې چې خپله ګوته وښوروله ۲۰ زره داوطلبه کسان خپل کاري وسایل په ځمکه اېږدي او بیرون ته راوځي».<ref name="BallardHudson2013">{{cite book|author1=Sandra L. Ballard|author2=Patricia L. Hudson|title=Listen Here: Women Writing in Appalachia|url=https://books.google.com/books?id=zUkQxWDhriQC|access-date=September 26, 2013|year=2013|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0813143583}}</ref> == مړینه == ماري هریس جونز د ۱۹۳۰ زکال د نومبر په ۳۰ مه نېټه د مریلینډ د سېلور سپرېنګ سیمې په برګریس کروندې کې چې اوس د مریلنډ اډلفی ته اړونده ده مړه شوه. د هغې د جنازې مراسم د واشنګټن ډی سي په په سنت ګابریل کې ترسره شول.<ref>Obituary for Mother Mary Jones, ''The Washington Post'', December 2, 1930, p. 3.</ref><ref>{{cite news|agency=Associated Press|title=Mother Jones Dies. Led Mine Workers|url=https://www.nytimes.com/1930/12/01/archives/mother-jones-dies-led-mine-workers-100yearold-crusader-in-her-time.html|quote=100-Year-Old [sic] Crusader in Her Time Had Headed Many All Night Marches of Strikers. Often Went To President. Lost All Her Family in Memphis Epidemic of 1867. Miners Became Her "Children." Idolized by Workers. Celebrates 100th [sic] Birthday. Mary (Mother) Jones, militant crusader for the rights of the laboring man, died at 11:55 last night at her home in near-by Maryland. She was 100 [sic] years old....|newspaper=[[New York Times]]|date=December 1, 1930|access-date=November 30, 2012}}</ref><ref name="sidebar2">{{cite web|url=https://blog.historian4hire.net/2019/01/03/mother-jones/|title=Mother Jones in Suburban Maryland: Folklore and History|website=Historian 4 Hire|date=January 3, 2019|access-date=May 30, 2021}}</ref> نوموړې د ایلینوی په اولیو غره کې د متحده کان ویستونکو په هدیره کې د هغو کان ویستونکو په خوا کې چې د ۱۸۹۸ زکال په ویرډن جګړه که یې ژوند له لاسه ورکړی و خښه شوه. هغې دغه کان ویستونکي چې له اعتصاب څخه د سرچینې اخیستونکو تاوتریخوالو له امله وژل شوي و «خپل زامن» بلل. په ۱۹۳۲ زکال کې د ایلینوی ایالت نږدې ۱۵۰۰۰ کان ویستونکي په اولیو غره کې راغونډ شول، څو د متحدو کان اېستونکو پر وړاندې اعتراض وکړي، چې بیا ډېر ژر د امریکا د کانونو په مترقي کارګرانو واوښتل. هغه کان ویستونکي چې متقاعد شوي و د مادر جونز په ارواح عمل وکړي، پرېکړه یې وکړه چې یوه مناسبه د قبر ډبره د هغې پر قبر کېږدي. تر ۱۹۳۶ زکال پورې دغو کان ویستونکو نږدې ۱۶۰۰۰ امریکايي ډالر راغونډ کړي و او وه یې کولای شول «یوه اتیا ټنه مینسوتايي ګرانیست ډبره او د دوه کان ویستونکو برونزي مجسمې چې په منځ کې یې د ډبرو ۲۰ فوټي ستون شتون لري او د هغو په مرکز کې د مادر جونز انځور راغلی وپیري». د ۱۹۳۶ زکال د اکتوبر په ۱۱ مه چې د کان ویستونکو د ورځې په توګه پېژندل کېږي، نږدې ۵۰۰۰۰ تنه د مادر جونز د زیارت او د هغې د قبر د ډبرې لیدو لپاره راغلي و. له دې نیټې وروسته ۱۱ اکتوبر نه یوازې چې د کان ویستونکو د ورځې په توګه پېژندل کږي بلکې د «مادر جونز» د ورځې په نوم هم یادېږي او په اولیو غره کې لمانځل کېږي. <ref name="sidebar">{{cite web|url=https://blog.historian4hire.net/2019/01/03/mother-jones/|title=Mother Jones in Suburban Maryland: Folklore and History|website=Historian 4 Hire|date=January 3, 2019|access-date=May 30, 2021}}</ref><ref>"Service Tomorrow for Mother Jones," ''The Washington Post'', December 2, 1930, p. 12.</ref><ref>Gravesite: {{coord|39.080686|-89.733286|type:landmark|format=dms|display=inline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zinnedproject.org/news/tdih/battle-of-virden/|title=Battle of Virden|last=Biggers|first=Jeff|website=Zinn Education Project|access-date=July 8, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201105061823/https://www.zinnedproject.org/news/tdih/battle-of-virden/|archivedate=November 5, 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dol.gov/oasam/programs/laborhall/1992_jones.htm|title=United States Department of Labor – Labor Hall of Fame: Mary Harris "Mother" Jones|publisher=Dol.gov|access-date=September 6, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217010105/http://www.dol.gov/oasam/programs/laborhall/1992_jones.htm|archive-date=February 17, 2011}}</ref>{{sfn|Gorn|2002|p=297}} == سرچينې == 6c6hxp822dmjep8bvgpqba5v3boiy64 0 61316 370906 302077 2026-11-08T13:06:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370906 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} یوهان کاسپار شمیت (۲۵ اکتوبر ۱۸۰۶ – ۲۶ جون ۱۸۵۶ زکال) چې تر ډېره د ماکس شتیرنر په نوم پېژندل کېږي، له هیګل وروسته جرمنی فیلسوف و چې تر ډېره یې له ځانه د ټولنیز پردي توب (social alienation) او ځان پېژندنې (self-consciousness) له هیګلي مفاهیمو سره سروکار درلود. شتیرنر تر ډېره د نیهلېزم (nihilism) (هېڅ پالنې)، اګزیستانسیالېزم (existentialism)، رواني زیان پوهنې د تیوري (psychoanalytic theory)، پوسټ مډرنېزم (postmodernism) او فرد پالونکي انارشېزم (individualist anarchism) د مخکښانو په توګه پېژندل کېږي.<ref>{{cite journal|last=Stepelevich|first=Lawrence|date=1985|title=Max Stirner as Hegelian|url=https://consciousegoism.6te.net/pdfs/academia/StirnerAsHegelian.pdf|access-date=2 October 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027162935/http://consciousegoism.6te.net/pdfs/academia/StirnerAsHegelian.pdf|url-status=dead|journal=Journal of the History of Ideas|volume=46|issue=4|pages=597–614|doi=10.2307/2709548|jstor=2709548|archivedate=27 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027162935/http://consciousegoism.6te.net/pdfs/academia/StirnerAsHegelian.pdf}}</ref><ref name="SEP-Stirner">{{cite SEP|url-id=max-stirner|title=Max Stirner|last=Leopold|first=David|date=4 August 2006}}</ref><ref name="Goodway, David 2006, p. 99">Goodway, David. [[Anarchist Seeds Beneath the Snow]]. Liverpool University Press, 2006, p. 99.</ref> د شتیرنر مهم اثر زه '' او هغه څه چې زما دي (په جرمني ژبه: Der Einzige und sein Eigentum)'' دی چې د لومړي ځل لپاره په ۱۸۴۴ زکال کې په لایپزیګ کې چاپ شو او له هغو وروسته څو ځله په څو ژباړو چاپ شوی. <ref>[https://books.google.com/books?id=34cjS0M1rFIC&pg=PA88&lpg=PA88&dq=%22the+individual+and+his+property%22+stirner&source=bl&ots=ysWNPk51wR&sig=v7xrZOygfQAYZ9l2QSHROmGumyk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjDgLHUopLRAhXDSyYKHfsPCaQQ6AEIMTAD#v=onepage&q=%22the%20individual%20and%20his%20property%22%20stirner&f=false ''A Ready Reference to Philosophy East and West''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230222119/https://books.google.com/books?id=34cjS0M1rFIC&pg=PA88&lpg=PA88&dq=%22the+individual+and+his+property%22+stirner&source=bl&ots=ysWNPk51wR&sig=v7xrZOygfQAYZ9l2QSHROmGumyk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjDgLHUopLRAhXDSyYKHfsPCaQQ6AEIMTAD#v=onepage&q=%22the%20individual%20and%20his%20property%22%20stirner&f=false|date=30 December 2019}}.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=rB0XAAAAYAAJ&pg=PA85&lpg=PA85&dq=%22the+individual+and+his+property%22+stirner&source=bl&ots=UQyJnGjV3O&sig=PLocaJE6MPrd2bOmoLucxkPPHcY&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjDgLHUopLRAhXDSyYKHfsPCaQQ6AEINDAE#v=onepage&q=%22the%20individual%20and%20his%20property%22%20stirner&f=false ''Anarchism: A Criticism and History of the Anarchist Theory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229172353/https://books.google.com/books?id=rB0XAAAAYAAJ&pg=PA85&lpg=PA85&dq=%22the+individual+and+his+property%22+stirner&source=bl&ots=UQyJnGjV3O&sig=PLocaJE6MPrd2bOmoLucxkPPHcY&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjDgLHUopLRAhXDSyYKHfsPCaQQ6AEINDAE#v=onepage&q=%22the%20individual%20and%20his%20property%22%20stirner&f=false|date=29 December 2019}}.</ref> == ژوند لیک == شتیرنر د بایرن په بایرویت کې وزېږېد. هغه لږ معلومات چې د هغه د ژوند په اړه د لاسرسي وړ دي تر دېره په سکاټلنډ کې د زېږېدلي لیکوال جان هنري مک کي له خوا دي چې د هغه ژوندلیک/بیوګرافي یې د «ماکس شتیرنر – ژوند او د هغه اثر» (په جرمني ژبه: ''Max Stirner – sein Leben und sein Werk)'' په نامه لیکلی چې په ۱۸۹۸ زکال کې په جرمني کې چاپ شو (په ۱۹۱۰، ۱۹۱۴ زکلونو کې پراختیا ورکړل شوه) او په ۲۰۰۵ زکال کې په انګلیسي ژبه وژباړل شو. شتیرنر د آلبرت کریسټین هاینریش شمیت (۱۷۶۹ – ۱۸۰۷ زکال) او سوفیا راینلاین (۱۷۷۸ – ۱۸۳۹ زکال) یوازنی ماشوم و، هغوی دواړه لوتریان و. د هغه پلار د ۱۸۰۷ زکال د اپرېل په ۱۹ مه د ۳۷ کلونو په عمر د تبرکلوز ناروغی له امله ومړ. د هغه مور په ۱۸۰۹ زکال کې د هاینریش بالرشتت په نامه درمل جوړونکي سره واده وکړ او د لویدیځ پروس په کولم (اوس مهال د پولنډ، خلمنو) کې استوګن شول. هغه مهال چې شتیرنر ۲۰ کلن شو، د برلین په پوهنتون کې شامل او هلته یې لغت پوهنه ولوستله. هغه د جورج ویلهلم فریدریش هیګل په لکچرونو کې برخه واخیسته او هغه د نوموړي د تفکر د الهام په سرچینې واوښت. هغه د هېګل د فلسفې د تاریخ، د مذهب د فلسفې، او موضوعي ارواح په لکچرونو کې ګډون وکړ. وروسته له هغه شتیرنر ارلانګن پوهنتون ته لاړ او همالته یې له لودویګ فویر باخ سره هم مهاله په زده کړو پیل وکړ.<ref>{{Cite book|last=Leopold|first=David|url=https://www.google.com/books/edition/Stirner_The_Ego_and_its_Own/wdXLCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=max+stirner+lutheran&pg=PR12&printsec=frontcover=frontcover|title=Stirner: The Ego and Its Own, 1995|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1316583654}}</ref><ref name="seinleben">[http://www.nonserviam.com/stirner/bio/sein_leben/ "John Henry Mackay: Max Stirner – Sein Leben und sein Werk"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109232842/http://www.nonserviam.com/stirner/bio/sein_leben/|date=9 November 2016}}. p. 28.</ref><ref>''The Encyclopedia of Philosophy'', volume 8, The Macmillan Company and The Free Press, New York 1967.</ref>{{sfn|Stepelevich|1985|p=602}} شتیرنر برلین ته راوګرځېد او د تدریس په موخه یې خپله تصدیق پاڼه ترلاسه کړه، خو وه یې نشو کولای د پروس له دولت څخه د بشپړ مهالي ښوونکي څوکۍ ترلاسه کړي. په ۱۸۴۱ زکال کې هغه مهال چې نوموړی په برلین کې و، هغه د ازادو/خپلواکو (''Die Freien)'' په نامه د ځوانو فیلسوفانو د ډلې چې وروسته بیا تاریخ لیکونکو هغوی ځوان هیګلیان بلل په ډله ئیزو بحثونو کې ونډه واخیسته. د نوولسمې پېړۍ د ادبیاتو او فلسفې یو شمېر پیژندل شوو څېرو لکه کارل مارکس، فریدریش انګلز، برونو بائر او آرنولډ رګه د دغې ډلې غړیتوب درلود. په داسې حال کې چې یو شمېر ځوان هګلیانو د دیالکتیکي میتود سره لیوالتیا لرله او هڅه یې کوله د هیګل له نتایجو څخه دیالکتیکي پایلې ومومي، د دغې ډلې کیڼ اړخو غړو له هګل سره خپله اړیکه له منځه یووړه چې له دغو څو لومړني کسان فویر باخ او بائور وو.<ref>{{cite book|last=Marshall|first=Peter|title=Demanding the Impossible|title-link=Demanding the Impossible|year=1992|publisher=Harper Collins|isbn=0002178559|page=221}}</ref> ډېری مهال به دغه بحثونه په فریدریش شتراسه سیمه کې د هیپل په نامه میخانه کې کېدل چې مارکس او انګلز به په کې ګډون درلود او دواړه هم دغه مهال د فویرباخ پلویان و. شتیرنر څو ځله له انګلز سره ناسته لرله آن تر دې کچې چې انګلز به ویل، هغوی «ښه ملګري» و، خو دا نامالومه ده چې مارکس او شتیرنر کله سره کښېناستلي او که نه. داسې ښکاري چې شتیرنر په بحثونو کې ډېر ګډون نه کاوه خو د دغې ډلې له وفاداره غړو او غوره اورېدونکو څخه و. هغه نقاشي چې تر ډېره د شتیرنر په نوم یادېږي، هغه کاریکتور دی چې د شترینر له مړینې وروسته د هغه د ژوند لیک لیکونکي مک کي په غوښتنه د انګلز له خاطراتو څخه ویستل شوی. په ډېر احتمال سره دا او په هیپل کې د ''Die Freien''  ډله ئیزه طرحه د شتیرنر لومړی لاس انځورونه دي. شتیرنر، مېرمن ګرویپوس ته په اړوند ښوونځي کې د ځوانو نجونو د ښوونکي په توګه کار کاوه. هغه مهال چې هغه خپل مهم اثر ''زه او هغه څه چې زما دي (The Ego and Its Own)'' لیکه، ده د ښوونکي په توګه له خپلې دندې څخه استعفا ورکړې وه؛ ځکه په دغه کتاب کې یې تر یوه بریده د فویرباخ او بائر، همدارنګه د یو شمېر کمونېستانو لکه ویلهلم وایټلنګ او انارشېست پیر – ژوزف پرودون په ضد لیکنه کړې وه او له همدې امله د هغو جنجالونو په تمه و، کوم چې د ۱۸۴۴ زکال په اکتوبر میاشت کې د دغه کتاب په چاپېدو رامنځته شول. <ref name="autogenerated2">Lawrence L Stepelevich. ''The Revival of Max Stirner''.</ref><ref>Gide, Charles and Rist, Charles. ''A History of Economic Doctrines from the Time of the Physiocrats to the Present Day''. Harrap 1956, p. 612.</ref><ref>''The Encyclopedia of Philosophy'', vol. 8, The Macmillan Company and The Free Press, New York 1967.</ref> شتیرنر دوه ځله واده وکړ. د هغه لومړۍ مېرمن د هغه د کور د څښتن لور اګنتس بورتس (۱۸۱۵- ۱۸۳۸ زکال) وه چې د ۱۸۳۷ زکال د ډسمبر په ۱۲ مه یې ورسره واده وکړ. هغه په ۱۸۳۸ زکال کې د امېدوارۍ د یو لړ ستونزو له امله مړه شوه. په ۱۸۴۳ زکال کې هغه ماري دنهارت (Marie Dähnhardt) سره چې د آزادو د ډلې یو له روڼ آندو څخه وه واده وکړ. هغې ترې په ۱۸۴۶ زکال کې طلاق واخیست. د هغوی لنډ مهالی واده د شتیرنر په اپارتمان کې ترسره شو، چې ګډون کوونکو معمولي جامې اغوستې وې، دوی له مسي ګوتمیو ګټنه وکړه ځکه له یاده یې وتلي و چې د واده ګوتمۍ وپېري همدارنګه یې ټول خپل ګاونډ د بایبل د موندلو په موخه وکوت ځکه دوی خپل هغه نه درلود. شتیرنر د ماري له میراث څخه په ګټنې د لبنیاتو هټۍ جوړه کړه او له هغو څخه یې په ښار کې د فارم لرونکو شیدې وېشلې، خو وه نه توانېد خپل کار ته د دوام په موخه په پام وړ توګه پېردونکي جلب کړي. د ده دغه کاروبار ډېر ژر سقوط وکړ او دغې چارې د ده او ماري ترمنځ اختلاف جوړ کړ چې په ۱۸۴۷ زکال کې د هغوی د طلاق لامل وګرځېد. هغه خپل اثر '' زه او هغه څه چې زما دي'' خپلې مېرمن ته ډالۍ کړ او وه یې لیکل «زما معشوقې ماري دانهارت ته ډالۍ شو». ماري وروسته کاتولیک مذهب ته واوښته او په ۱۹۰۲ زکال کې په لندن کې مړه شوه. <ref>{{cite book|title=Anarchism in Germany. Volume I: The Early Movement|first=Andrew R.|last=Carlson|chapter=II: Max Stirner (1806-1856)|url=https://libcom.org/history/anarchism-germany-volume-1-early-movement-andrew-r-carlson|chapter-url=https://libcom.org/library/chapter-ii-max-stirner-1806-1856|pages=55–56|year=1972|publisher=[[Rowman & Littlefield|Scarecrow Press]]|location=[[Metuchen, New Jersey]]|isbn=0-8108-0484-0|oclc=490643062}}</ref> شتیرنر له ''زه او هغه څه چې زما دي'' کتاب وروسته ''د شتیرنر نقد'' ولیکه او د آدم سمیت د ملتونو شتمني (''The Wealth of Nations'' ) او د ژان باتیست سي ''Traite d'Economie Politique'' اثر یې جرمني ژبې ته وژباړه چې د هغه لپاره یې لږ ګټه له ځان سره لرله. هغه همدارنګه ''د تاریخ د غبرګون'' په نامه د متونو ټولګه په ۱۸۵۲ زکال کې ولیکه. شتیرنر په ۱۸۵۶ زکال کې په برلین کې د یوې وژونکې حشرې د چیچلو له امله ومړ. ویل کېږي چې برنو بائر یوازنی ځوان هګلي و چې د هغه د جنارې په مراسمو کې یې ګډون کړی و.<ref>{{cite journal|last1=Stepelevich|first1=Lawrence S.|title=Max Stirner and Ludwig Feuerbach|journal=Journal of the History of Ideas|date=1978|volume=39|issue=3|page=452|doi=10.2307/2709388|jstor=2709388|url=http://www.jstor.com/stable/2709388|access-date=1 July 2021|issn=0022-5037|quote=Only Bruno Bauer and Ludwig Buhl represented the Young Hegelians at his funeral.}}</ref><ref name="SEP-Stirner2">{{cite SEP|url-id=max-stirner|title=Max Stirner|last=Leopold|first=David|date=4 August 2006}}</ref> == آثار == === زه او هغه څه چې زما دي (''The Ego and Its Own'') === د شتیرنر مهم اثر زه او هغه څه چې زما دي (''Der Einzige und sein Eigentum'') د ۱۸۴۴ زکال په اکتوبر میاشت کې په لایپزیګ کې چاپ شو او د خپرېدو نېټه یې هم ۱۸۴۵ زکال وښوول شوه. په دغه کتاب کې شتیرنر د پروس په معاصره ټولنه او معاصره لویدیځه ټولنه کې په راډیکال اقتدار ضد او فرد پالونکي لیدلوري نقد وکړ. هغه د انسان د هستۍ لپاره د یوې کړنلارې وړاندېز کوي چې په کې ځان «یوازنی کس» یو «د هېڅ شي نه جوړونکی» چې ژبه یې په بشپړ بیان کې ناتوانه ده، معرفي کوي او وايي چې «که چېرې زه، په دغه یوازني کس ځان مشغول کړم؛ هغه مهال به زما اندېښنه د دغه له منځه تلونکي او فاني خالق اړوند وي چې خپل ځان خوري او کولای شم ووایم: هر شي د ما لپاره هېڅ شی دي».<ref>''The Ego and Its Own'', p. 324.</ref> شتیرنر په خپل دغه کتاب کې ادعا کوي چې ټول مذاهب او ایډیالوژۍ په پوچو مفاهیمو استواردي. دغه ادعا د ټولنې د بنسټونو اړوند چې په فرد باندې د قدرت د پلي کولو وړتیا لري لکه حکومت، کلیسا، قانوني او روزنیز سیسټم لکه په پوهنتونونو کې هم صدق کوي. د شتیرنر استدلال د نقد محدودیتونه هم ارزوي او هغو ته پراختیا ورکوي؛ چې دغه نقد هغه په ځانګړې توګه په خپلو معاصرینو لکه په لودویګ فویرباخ او برونو بائر او همدارنګه د هغه مهال په مطرحو ایډیالوژیو لکه کمونېزم، لیبرالېزم، هیومنېزم او نشنلېزم باندې نقد ته معطوف کوي. == سرچينې == amxrd6txfqb248w57tl27myfn8qj9bi 0 61323 371222 365611 2026-11-08T18:48:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371222 wikitext text/x-wiki نوې محافظه کاري یو سیاسي خوځښت دی چې په ۱۹۶۰مه ز لسیزه کې په آمریکا کې د لېبرالي بازانو ترمنځ وزېږېد، چې د ډېموکراسۍ سوله غوښتونکې مخ په زیاتېدو بهرنۍ پالیسي او په ځانګړې توګه په ۱۹۶۰م کال کې د ویټنام پاڅونونو د نوي کین اړخه او فرهنګ ضد پالیسي ګانو څخه ناراضه وو. ځینو بیا په دې پیل وکړ چې د داخلي سیاستونو په اړه خپل لېبرالي باورونه تر پوښتنې لاندې راولي، لکه لویه ټولنه. نوي محافظه کاران عموماً د ډیموکراسۍ له دودېدو او په نړیوالو چارو کې د مداخلې، لکه د ځواک له لارې سوله، څخه ملاتړ کوي او د کمونیزم او سیاسي راډیکالیزم د ملاتړو په توګه هم پېژندل کېږي. <ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/topic/neoconservatism|title=Neoconservatism|last=Dagger|first=Richard|website=Encyclopædia Britannica|access-date=16 May 2016}}</ref><ref name="merriam-webster">{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/neoconservative|title=Neoconservative|website=Merriam-Webster Dictionary|access-date=11 November 2012}}</ref> د جورج ډبلیو بوش په دولت کې نامتو نوي محافظه کاران عبارت وو له پال ولفوویتز، الیوت آبرامز، ریچارډ پرل او پاول برېمر. لوړپوړو چارواکو لکه د ولسمشر مرستیال ډېک چیني او د دفاع وزیر ډونالډ رامسفلډ، په داسې حال کې چې د نوي محافظه کارانو په توګه نه پېژندل کېدل، د نوي محافظه کارانو مشاورینو ته یې د بهرني سیاست په اړه، په ځانګړې توګه له اسرائیل څخه د دفاع او په منځني ختیځ کې د آمریکا د اغیزې په هکله، له نږدې څخه غوږ ونیو. د دې نظریې دېری پلویان د ۱۹۷۰ز، ۱۹۸۰ز، ۱۹۹۰ز او ۲۰۰۰ز کال جمهوري غوښتونکو په جمهوري دولتونو کې ډېر سیاسي نفوذ پیدا کړ، او د جورج ډبلیو بوش په دولت کې دا نفوذ خپل اوج ته ورسېد، کله چې دوی په ۲۰۰۱م کې په افغانستان د برید او په ۲۰۰۳ز کې په عراق د برید په پلان جوړونې او هڅونې کې رغنده رول ولوبوه.<ref>{{cite book|author=Record, Jeffrey|title=Wanting War: Why the Bush Administration Invaded Iraq|url=https://books.google.com/books?id=7hOlgQUq7FYC&pg=PT47|year=2010|publisher=Potomac Books, Inc.|pages=47–50|access-date=12 June 2016|isbn=9781597975902}}</ref> د نوې محافظه کارۍ منتقدین له دې اصطلاح څخه د بهرني سیاست او جګړه مارانو د توصیف لپاره ګټه اخلي چې له یرغلګرې ملیشې یا نوي – امپریالیزم څخه ملاتړ کوي. له تاریخي پلوه، د نوې محافظه کارۍ اصطلاح هغو کسانو پورې تړل کېده چې د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰مو ز لسیزو په لړ کې یې خپل آیډیولوژیک سفر له کین اړخي استالینیسټي ضد څخه د آمریکایي محافظه کارۍ نظریې ته واړوه. دې حرکت په Commentary مجله کې خپلې ریښې لرلې، چې د نورمن پودهورټز لخوا مدیریت کېده. هغوی د نوي کین اړخو خلاف خبرې وکړې او له دې لارې یې د خپل حرکت د تعریفولو هڅه وکړه.<ref name="Vaïsse">{{cite book|author=Vaïsse, Justin|title=Neoconservatism: The biography of a movement|url=https://archive.org/details/neoconservatismb0000vais|publisher=Harvard University Press|date=2010|pages=[https://archive.org/details/neoconservatismb0000vais/page/6 6]–11}}</ref><ref>{{cite news|author=Balint, Benjamin|title=Running Commentary: The Contentious Magazine that Transformed the Jewish Left Into the Neoconservative Right|url=https://archive.org/details/runningcommentar0000bali|work=PublicAffairs|date=2010}}</ref><ref>{{cite news|author=Beckerman, Gal|title=The Neoconservatism Persuasion|work=The Forward|date=6 January 2006}}</ref><ref>{{cite book|last=Friedman|first=Murray|title=The Neoconservative Revolution Jewish Intellectuals and the Shaping of Public Policy|url=https://archive.org/details/isbn_2900521545012|year=2005|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK}}</ref> == اصطلاح پېژنونه == د نوې محافظه کاري اصطلاح د ۱۹۷۳ز کال په اوږدو کې د سوسیالیسټ رهبر مایکل هرینګټون له خوا نامتو شوه، چا چې له دې اصطلاح څخه د ډانیل بېل، ډانیل پاټرېک مونیهال او ایروینګ کریسټول د تعریفولو لپاره کار واخیست، ځکه د هغوی نظریې د هرینګټون له نظریې څخه توپیر درلود.<ref name="harrington">{{Cite journal|first=Michael|last=Harrington|title=The Welfare State and Its Neoconservative Critics|journal=[[Dissent (American magazine)|Dissent]]|date=Fall 1973|volume=20}} Cited in: {{Cite book|title=The Other American: the life of Michael Harrington|first=Maurice|last=Isserman|location=New York|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-891620-30-0|quote=... reprinted as chapter&nbsp;11 in Harrington's 1976 book ''The Twilight of Capitalism'', pp. 165–272. Earlier during 1973, he had described some of the same ideas in a brief contribution to a symposium on welfare sponsored by ''Commentary'', "[http://www.commentarymagazine.com/viewarticle.cfm/Nixon-the-Great-Society-and-the-Future-of-Social-PolicyA-Symposium-5214 "Nixon, the Great Society, and the Future of Social Policy"], ''Commentary'' 55 (May 1973), p. 39|year=2000|url-access=registration|url=https://archive.org/details/otheramericanlif0000isse|access-date=17 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619023439/http://www.commentarymagazine.com/viewarticle.cfm/nixon-the-great-society-and-the-future-of-social-policya-symposium-5214|archive-date=19 June 2009|url-status=dead}}</ref> د نوې محافظه کارۍ اصطلاح ایروینګ کریستول په ۱۹۷۹ز کال کې «د یوه واقعي او په خپله ژبه اعتراف کوونکي محافظه کار د اعتراف» تر سرلیک لاندې په خپله مقاله کې وکاروله. د هغه نظرونه له ۱۹۵۰مې ز لسیزې څخه اغیزمن وو، کله چې هغه د Encounter مجله مدیریت او په ګډه تاسیس کړه.<ref name="goldberg">{{Cite journal|first=Jonah|last=Goldberg|url=http://www.nationalreview.com/articles/206955/neoconservative-invention/jonah-goldberg|title=The Neoconservative Invention|journal=[[National Review]]|date=20 May 2003|access-date=2 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114100459/http://www.nationalreview.com/articles/206955/neoconservative-invention/jonah-goldberg|archive-date=14 November 2012}}</ref><ref>{{Cite book|first=Irving|last=Kristol|author-link=Irving Kristol|title=Neoconservatism: The Autobiography of an Idea|publisher=Ivan R. Dee|year=1999|isbn=978-1-56663-228-7|url=https://archive.org/details/neoconservatisma00kris}}</ref> بله سرچینه له ۱۹۶۰ز  تر ۱۹۹۵ز کال پورې د Commentary مجلې مدیر، نورمن پودهورتز وو. په ۱۹۸۲م کال کې، پودهورتز د نیویارک ټایمز مجله کې «د رېګان د بهرني سیاست له امله د نوي محافظه کارانو ځورونه» تر سرلیک لاندې مقاله کې، خپل ځان یو نوی محافظه کار ګڼي.<ref name="Gerson_PR">{{Cite journal|first=Mark|last=Gerson|url=http://www.hoover.org/publications/policyreview/3564402.html|title=Norman's Conquest|journal=[[Policy Review]]|date=Fall 1995|access-date=31 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080320065640/http://www.hoover.org/publications/policyreview/3564402.html|archive-date=20 March 2008}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20810FB3D5C0C718CDDAC0894DA484D81|first=Norman|last=Podhoretz|title=The Neoconservative Anguish over Reagan's Foreign Policy|work=[[The New York Times Magazine]]|date=2 May 1982|access-date=30 March 2008}}</ref> د اې جې ډیوني (E. J. Dionne) په وینا: د ۱۹۷۰مې ز لسېزې په وروستیو او د ۱۹۸۰مې  ز لسیزې په لومړیو کې، نوي محافظه کارانو فکر کاوه چې لېبرالیزم ماته خوړلې او «نور نه پوهېږي چې هغه د څه په اړه بحث کوي».<ref name="Dionne">{{Cite book|first=E.J.|last=Dionne|year=1991|author-link=E. J. Dionne|title=Why Americans Hate Politics|url=https://archive.org/details/whyamericanshate00dion|url-access=registration|location=New York|publisher=Simon & Schuster|pages=[https://archive.org/details/whyamericanshate00dion/page/55 55]–61|isbn=978-0-671-68255-2}}</ref> سیمور لېپست ادعا کوي چې د نوې محافظه کارۍ اصطلاح په لومړیو کې د سوسیالیسټانو لخوا د آمریکا متحده ایالتونو د سوسیال یا ټولنیزو ډیموکراټانو (SDUSA) په سیاست باندې د نیوکې لپاره وکارول شوه. جونا ګولډبرګ استدلال کوي چې دا اصطلاح د آمریکایي عصري لېبرالیزم د ملاتړو په وړاندې یوه آیډیولوژیکه نیوکه ده چې لږ څه محافظه کاره شوي وو (دواړه لیپست او ګولډبرګ په مکرر ډول د نوو محافظه کارانو په توګه بیان شوي). تاریخ لیکونکي جاسټین وایس د هاروارډ پوهنتون د انتشاراتو لپاره په یوې اوږدې مطالعې کې لیکي چې، لیپست او ګولډبرګ تېروتي دي، ځکه چې سوسیالیسټ مایکل هرینګټون د «نوي محافظه کار» اصطلاح د هغو درې کسانو د توصیف لپاره– چې پورته ذکر شوي دي – وکاروله چې په SDUSA کې نه وو او نوې محافظه کاري د تعریف وړ یو سیاسي خوځښت دی.<ref name="goldberg2">{{Cite journal|first=Jonah|last=Goldberg|url=http://www.nationalreview.com/articles/206955/neoconservative-invention/jonah-goldberg|title=The Neoconservative Invention|journal=[[National Review]]|date=20 May 2003|access-date=2 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114100459/http://www.nationalreview.com/articles/206955/neoconservative-invention/jonah-goldberg|archive-date=14 November 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kinsley|first=Michael|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A57779-2005Apr15.html|title=The Neocons' Unabashed Reversal|date=17 April 2005|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=30 March 2008|page=B07|author-link=Michael Kinsley}} <!--quote not used here: |quote=When people say that the selection of [[Paul Wolfowitz]]... marks the triumph of neocons... they are generally not indicating pleasure. Cynics say they are indicating [[anti-Semitism]]: A neocon is a Jewish intellectual you disagree with. --></ref><ref name="Lipset39">{{harvtxt|Lipset|1988|p=39}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/06/13/books/review/Gewen-t.html|title=Leave No War Behind|date=13 June 2010|work=The New York Times}}</ref> د «نوې محافظه کاري» اصطلاح د جورج ډبلیو بوش ولسمشرۍ په دوره کې د رسنیو لخوا تر ډېر پوښښ لاندې راغلې موضوع وه، او د بوش ډاکټرین د برخې په توګه، د آمریکا پر بهرني سیاست باندې د نوې محافظه کارۍ د درک شوې اغیزې پرسر ځانګړی ټینګار کېده.<ref>Marshall, J.M. [http://www.foreignaffairs.org/20031101fareviewessay82614/joshua-micah-marshall/remaking-the-world-bush-and-the-neoconservatives.html "Remaking the World: Bush and the Neoconservatives"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211043728/http://www.foreignaffairs.org/20031101fareviewessay82614/joshua-micah-marshall/remaking-the-world-bush-and-the-neoconservatives.html|date=11 December 2008}}. From ''Foreign Affairs'', November/December 2003. Retrieved 1 December 2008.</ref><ref name="Fukuyama">Fukuyama, F. (19 February 2006). [https://www.nytimes.com/2006/02/19/magazine/neo.html?pagewanted=1&_r=1 After Neoconservatism]. ''The New York Times Magazine.'' Retrieved 1 December 2008.</ref><ref>''see'' "[[Neoconservatism#Administration of George W. Bush|Administration of George W. Bush]]".</ref> == تاریخچه == د ۱۹۵۰مې ز لسیزې په لړ کې او د ۱۹۶۰مې ز لسیزې په لومړیو کې، راتلونکو نویو محافظه کارانو د مدني حقونو خوځښت، نژادي ادغام او مارټین لوتر کینګ جونیور تایید کړل. له ۱۹۵۰مې تر ۱۹۶۰مې لسیزې، لېبرالانو عموماً په ویټنام کې د کمونیستانو د بریا د مخنیوي لپاره د پوځي اقدام څخه ملاتړ کړی.<ref>{{Cite journal|url=http://www.leaderu.com/ftissues/ft9605/opinion/thistime.html|first=James|last=Nuechterlein|title=The End of Neoconservatism|journal=[[First Things]]|volume=63|date=May 1996|pages=14–15|access-date=31 March 2008|quote=Neoconservatives differed with traditional conservatives on a number of issues, of which the three most important, in my view, were the [[New Deal]], [[Civil rights movement|civil rights]], and the nature of the [[Communism|Communist]] threat ... On civil rights, all neocons were enthusiastic supporters of [[Martin Luther King Jr.|Martin Luther King, Jr.]] and the [[Civil Rights Act of 1964|Civil Rights Acts of 1964]] and [[Civil Rights Act of 1965|1965]]."}}</ref><ref>Robert R. Tomes, ''Apocalypse Then: American Intellectuals and the Vietnam War, 1954–1975'' (2000), p. 112.</ref> نوې محافظه کاري د سړې جګړې څخه په انکار او د امریکایي کین اړخي «نوي سیاست» سره پیل شوه، چې نورمان پودهورتز وویل چې د فرهنګ ضد سره یې ډېره خواخوږي لرله او د نفوذ له ډېری برخې څخه بېګانه وه. د تور ځواک پلویانو، چې سپین پوستي لېبرالان او شمالي یهودیان یې ادغام کې په منافقت تورنول او همدارنګه هغوی یې د اسرائیل او فلسطین په جګړه کې د استعماري استبدادکوونکو په ملاتړ، او «د کمونیزم ضد»، چې د ۱۹۶۰مې ز لسیزې په وروستیو کې د مارکسیستي – لنینیسټی سیاست له تایید څخه برخمن وو، تورنول. ډېری نوي محافظه کاران له هغه څخه وېره درلودله چې دوی فکر کاوه د تور ځواک د پلویانو یهودستیزي احساسات دي. ایروینګ کریستول The Public Interest (1965-2005) مجله مدیریت کړه چې په کې اقتصادپوهان او د سیاسي علومو کارپوهانو حضور درلود او په هغه لارو یې ټینګار درلود چې په لېبرال دولت کې د حکومت پلان جوړونې غیر ارادي زیانمنې پایلې رامینځته کړې. د لومړنيو نوي محافظه کارانو ډېری سیاسي څېرې، سیاستوال او روڼ آنده ډېموکراټ کسان مایوسه شوي وو، لکه دانیل پاتریک مونیهان، چې د نیکسون او فورډ ادارو کې یې خدمت کړی وو او جین کیرک پاترېک، چې د رېګان دولت کې یې په ملګرو ملتونو کې د متحده ایالتونو د سفیر په توګه خدمت کاوه. ډېری کین اړخه علمي شخصیتونه لکه فرانک مایر او جیمز برنهام په دې وخت کې بلآخره د محافظه کار خوځښت سره وتړل شول.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cm6UEJCGNJsC&q=running+commentary,+book|title=Benjamin Balint, ''Running Commentary: The Contentious Magazine That Transformed the Jewish Left Into the Neoconservative Right'' (2010), pp. 100–18|date=1 June 2010|access-date=12 June 2016|isbn=9781586488604|last1=Balint|first1=Benjamin}}</ref><ref>Irving Kristol, "Forty good years," ''Public Interest'', Spring 2005, Issue 159, pp. 5–11 is Kristol's retrospective in the final issue.</ref><ref name="auto">{{Cite book|date=2020-07-15|editor-last=Gottfried|editor-first=Paul|title=The Vanishing Tradition|url=http://dx.doi.org/10.7591/cornell/9781501749858.001.0001|doi=10.7591/cornell/9781501749858.001.0001|isbn=9781501749858|s2cid=242603258}}</ref> د نوي محافظه کارانو ډېری شمېره په اصل کې معتدل سوسیالیستان وو چې په اصل کې د آمریکا سوسیالیست ګوند (SP) او د هغه ګوند ځای ناستي، د امریکا متحده ایالتونو ډېموکراټو سوسیالانو (SDUSA)، پورې تړلي وو. ماکس شاختمن، یو پخوانی تروتسکېسټ نظر ورکوونکی چې د نویو کین اړخو په ضد یې جدي احساس درلود، د (SDUSA) په مېنځ کې ډېر شمېر پلویان لرل چې د جورج میاني له AFL-CIO سره یې هم پیاوړی تړاو درلود. له شاختمن او میاني وروسته دې ډلې، د SP یا «د آمریکا سوسیالیست» ګوند د ویټنام له جګړې څخه د سمدستي وتلو مخالفت او د ډېموکراتیکو لومړنیو سیالیو آن په عمومي ټاکنو کې، د جورج مک ګارون مخالفت ته وهڅوه. هغوی همدارنګه پرېکړه وکړه چې خپله ګوند جوړونه ودروي او په ډېموکراټ ګوند کې په کار کولو باندې متمرکز شول او په پایله کې یې د ډېموکراټیکې رهبرۍ شورا لخوا پرې اغیزه وغورځوله. له همدې کبله سوسیالیسټ ګوند په ۱۹۷۲ز کال کې له منځه ولاړ او په هماغه کال کې SDUSA راڅرګند شو. (د ګوند ډېری کین اړخو کسانو د مایکل هرینګټون په مشرۍ سمدستي ګوند پرېښود). د SDUSA مشران چې له نوې محافظه کارۍ سره تړلي دي عبارت دي له: کارل ګېرشمن، پېن کمبل، جوشوا موراوچېک او بایارد رسټېن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z3b7syYOqskC&q=bayard|title=Justin Vaïsse, Neoconservatism: The Biography of a Movement (Harvard University Press, 2010), pp. 71–75|access-date=12 June 2016|isbn=9780674050518|last1=Vaïsse|first1=Justin|year=2010}}</ref><ref>Jack Ross, The Socialist Party of America: A Complete History (University of Nebraska Press, 2015), the entire Chapter 17 entitled "[https://books.google.com/books?id=fud1BwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=jack+ross,+socialist&hl=en&sa=X&ei=E-tdVcnUFc61sQTR2IPoCQ&ved=0CCAQuwUwAA#v=onepage&q=social%20democrats%20usa&f=false Social Democrats USA and the Rise of Neoconservatism]"</ref><ref>{{cite web|last=Matthews|first=Dylan|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/08/28/meet-the-gay-socialist-pacifist-who-planned-the-1963-march-on-washington/|title=Dylan Matthews, "Meet Bayard Rustin" Washingtonpost.com, 28 August 2013|work=Washingtonpost.com|date=28 August 2013|access-date=12 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://neoconservatism.vaisse.net/doku.php?id=start#tablethe_three_ages_of_neoconservatism|title="Table: The three ages of neoconservatism" Neoconservatism: Biography of Movement by Justin Vaisse-official website|publisher=Neoconservatism.vaisse.net|access-date=12 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320161743/http://neoconservatism.vaisse.net/doku.php?id=start#tablethe_three_ages_of_neoconservatism|archive-date=20 March 2016|url-status=dead}}</ref><ref>Justin Vaïsse, Neoconservatism: The Biography of a Movement (Harvard University Press, 2010), pp. 214–19</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uru7tdlv3FgC&q=shachtman,+realignment&pg=PT84|author=Martin Duberman|title=A Saving Remnant: The Radical Lives of Barbara Deming and David McReynolds|publisher=The New Press|date=2013|access-date=12 June 2016|isbn=9781595586971}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ym-qm7i5WHYC&q=shachtman,+sdusa&pg=PA300|author=Maurice Isserman|title=The Other American: The Life of Michael Harrington|agency=Public Affairs|date=2001|page=300 of 290–304|orig-year=8 December 1972|access-date=12 June 2016|isbn=9780786752805}}</ref> د نورمان پودهورتز Commentary مجله، چې په اصل کې یوه لېبرالیسمه مجله وه، د ۱۹۷۰مې ز لسیزې په لړ کې د نوي محافظه کارانو لپاره په یوې اصلي خپرندویه مجله بدله شوه. Commentary مجلې د جین کرېک پاترېک یوه مقاله، چې یو لومړنی او اصلي نوی محافظه کار وو، البته هغه یو نېویارکی نه وو، خپره کړه. == سرچينې == 1al94ueat1c1lpto3qqn4zc1h4mancq 0 61358 371187 367160 2026-11-08T18:18:47Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371187 wikitext text/x-wiki {{ليبراليزم څنګپټه}}آزاد تجارت یو سوداګریز سیاست دی چې واردات او صادرات نه محدودوي. موږکولی شو، هغه ته په نړیوال تجارت کې د آزاد بازار پلې شوې بڼې په توګه وګورو. په دولت کې، آزاد تجارت په عمده توګه د هغو سیاسي ګوندونو له خوا ملاتړ کېږي چې لېبرال اقتصادي موقف لري، په داسې حال کې چې اقتصادي ملي پلوه او کین اړخه سیاسي ګوندونه په ټولیز ډول له محافظت پلوۍ څخه ملاتړ کوي، چې د آزاد تجارت مخالف ده.<ref>{{cite book|title=State Aid for Newspapers: Theories, Cases, Actions|last=Murschetz|first=Paul|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2013|isbn=978-3642356902|pages=64|quote=Parties of the left in government adopt protectionist policies for ideological reasons and because they wish to save worker jobs. Conversely, right-wing parties are predisposed toward free trade policies.}}</ref><ref>{{cite book|title=Globalization and the State: Volume II: Trade Agreements, Inequality, the Environment, Financial Globalization, International Law and Vulnerabilities|url=https://archive.org/details/globalizationsta0002pela|last=Peláez|first=Carlos|publisher=[[Palgrave MacMillan]]|year=2008|isbn=978-0230205314|location=United States|page=[https://archive.org/details/globalizationsta0002pela/page/68 68]|quote=Left-wing parties tend to support more protectionist policies than right-wing parties.}}</ref><ref>{{cite book|title=Votes, Vetoes, and the Political Economy of International Trade Agreements|url=https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans|last=Mansfield|first=Edward|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2012|isbn=978-0691135304|pages=[https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans/page/128 128]|quote=Left-wing governments are considered more likely than others to intervene in the economy and to enact protectionist trade policies.}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of U.S. Campaigns, Elections, and Electoral Behavior: A–M, Volume 1|url=https://archive.org/details/encyclopediaofus0001unse_n5d2|last=Warren|first=Kenneth|publisher=[[SAGE Publications|Sage]]|year=2008|isbn=978-1412954891|pages=680|quote=Yet, certain national interests, regional trading blocks, and left-wing anti-globalization forces still favor protectionist practices, making protectionism a continuing issue for both American political parties.}}</ref> ډېری هېوادونه اوس د سوداګرۍ نړیوال سازمان د څو اړخیزه تجاري تړونونو غړي دي. د برېټانیې یو اړخیز موقف سره آزاد تجارت چې د وارداتو او صادراتو مقررات یې د نولسمې پېړۍ له منځ څخه تر ۱۹۲۰مې لسیزې راښکته کړل، د دې کار ترټولو ښه بېلګه وه. یوه بدیله لاره، د توافق له لارې د هېوادونو په منځ کې د آزاد تجارت سیمو جوړول دي، لکه د اروپا اقتصادي سیمه او د مرکوسور آزاد بازارونه، چې د آزاد بازار هغې سیمې او نورې نړۍ تر منځ یو حفاظتي خنډ جوړوي. ډېری دولتونه تراوسه هم ځینې حفاظتي سیاستونه پلي کوي چې موخه یې د سیمه ییزې کارموندنې څخه ملاتړ دی، لکه پر وارداتو د تعرفې او پر صادراتو د سبسایډي پلي کول. دولتونه کېدای شي آزاد تجارت د طبیعي سرچینو د صادراتو محدودولو لپاره هم محدود کړي. نور خنډونه چې کېدای شي، د آزاد تجارت مخه ونیسي، دا دي: د وارداتو سهمیه، مالیات او غیر تعرفه یي خنډونه، لکه څارنیز قوانین.<ref>{{Cite web|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/tradeindustry/importexport/overview/freetrade/|title=Freetrade|website=Parliament.uk|access-date=2 March 2022}}</ref> له تاریخي اړخه، د آزاد تجارت خلاصون له ۱۸۱۵ز کال څخه د لومړۍ نړیوالې جګړې تر پیل پورې د پام وړ زیاتوالی وموند. د تجارت خلاصون د ۱۹۲۰مې لسیزې په اوږدو کې بیاځلي زیات شو، خو (په ځانګړې توګه اروپا او شمالي آمریکا کې) یې د لوی رکود په لړ کې سقوط وکړ. د تجارت خلاصون بیاځلي له ۱۹۵۰مې لسیزې څخه زیات شو (البته د ۱۹۷۳ز کال د تیلو بحران کې یې ټیټ سرعت درلود). اقتصادپوهان او اقتصادي تاریخ لیکونکي په دې باور دي چې: د تجارت خلاصون اوسنۍ کچه ترټولو لوړه کچه ده چې تر نن پورې لاس ته راغلې ده.<ref>{{Cite journal|last1=Federico|first1=Giovanni|last2=Tena-Junguito|first2=Antonio|date=2019|journal=Revista de Historia Economica – Journal of Iberian and Latin American Economic History|language=en|volume=37|issue=1|pages=9–41|doi=10.1017/S0212610918000216|issn=0212-6109|title=World Trade, 1800–1938: A New Synthesis|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://voxeu.org/article/world-trade-historical-database|title=The World Trade Historical Database|last1=Federico|first1=Giovanni|last2=Tena-Junguito|first2=Antonio|date=2018-07-28|website=VoxEU.org|access-date=2019-10-07}}</ref><ref>{{Citation|last1=Bown|publisher=North-Holland|editor2-last=Staiger|s2cid=204484666|isbn=978-0444632807|doi=10.1016/bs.hescop.2016.04.015|first2=M. A.|last2=Crowley|access-date=2019-10-07|editor-first=Kyle|first1=C. P.|editor-last=Bagwell|pages=3–108|volume=1|journal=Handbook of Commercial Policy|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214312216300151|date=2016-01-01|title=Chapter 1 – The Empirical Landscape of Trade Policy|editor2-first=Robert W.}}</ref> اقتصادپوهان په ټوله کې له آزاد تجارت څخه ملاتړ کوي. یوه پراخه اجماع د اقتصادپوهانو په منځ کې شتون لري چې فکر کوي حفاظت ګرایي د اقتصاد پر ودې او اقتصادي هوساینې منفي اغیزه لري په داسې حال کې چې آزاد تجارت او د تجاري موانع کمېدل د اقتصاد پر ودې او اقتصادي ثبات باندې مثبتې اغیزې لري. په هرحال، په لنډمهال کې، د تجارت آزادونه کولی شي د پام وړ او نابرابره ویشل شویو زیانونو لامل شي او په وارداتي سیالیزو سکټورونو کې د کارکوونکو اقتصادي بې ځایه کېدلو لامل شي.<ref>{{Cite journal|last=Krueger|first=Anne O.|date=2020|title=International Trade: What Everyone Needs to Know|url=http://dx.doi.org/10.1093/wentk/9780190900465.001.0001|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/wentk/9780190900465.001.0001|isbn=978-0190900465}}</ref><ref name="See P 1994">See P.Krugman, «The Narrow and Broad Arguments for Free Trade», American Economic Review, Papers and Proceedings, 83(3), 1993 ; and P. Krugman, Peddling Prosperity: Economic Sense and Nonsense in the Age of Diminished Expectations, New York, W.W. Norton & Company, 1994.</ref><ref name="IGMFreeTrade">{{Cite web|url=http://www.igmchicago.org/surveys/free-trade|title=Free Trade|date=March 13, 2012|publisher=IGM Forum|language=en-US|access-date=May 14, 2022|archive-date=November 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118010600/http://www.igmchicago.org/surveys/free-trade|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.igmchicago.org/surveys/import-duties|title=Import Duties|date=October 4, 2016|publisher=IGM Forum|language=en-US|access-date=May 14, 2022|archive-date=December 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215040002/http://www.igmchicago.org/surveys/import-duties|url-status=dead}}</ref><ref>[[N. Gregory Mankiw]], [https://www.nytimes.com/2015/04/26/upshot/economists-actually-agree-on-this-point-the-wisdom-of-free-trade.html Economists Actually Agree on This: The Wisdom of Free Trade], ''New York Times'' (April 24, 2015): "Economists are famous for disagreeing with one another.... But economists reach near unanimity on some topics, including international trade."</ref><ref>[[William Poole (economist)|William Poole]], [https://core.ac.uk/download/pdf/6958854.pdf Free Trade: Why Are Economists and Noneconomists So Far Apart], ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'', September/October 2004, 86(5), pp. 1: "most observers agree that '[t]he consensus among mainstream economists on the desirability of free trade remains almost universal.'"</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.igmchicago.org/surveys/trade-within-europe|title=Trade Within Europe {{!}} IGM Forum|website=www.igmchicago.org|language=en-US|access-date=2017-06-24|archive-date=2017-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113054534/http://www.igmchicago.org/surveys/trade-within-europe|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tenreyro|first1=Silvana|last2=Lisicky|first2=Milan|last3=Koren|first3=Miklós|last4=Caselli|first4=Francesco|title=Diversification Through Trade|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=135|pages=449–502|language=en|doi=10.1093/qje/qjz028|year=2019|url=http://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1388.pdf}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Oatley|first=Thomas|url=https://books.google.com/books?id=4GJoDwAAQBAJ|title=International Political Economy: Sixth Edition|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1351034647|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-08-20|title=What's Wrong with Protectionism?|url=https://www.mercatus.org/bridge/commentary/whats-wrong-protectionism|access-date=2021-09-24|website=Mercatus Center|language=en}}</ref> == ځانګړنې == د آزاد تجارت پالیسي ګانې کېدای شي، لاندې ځانګړنو ته وده ورکړي: * د توکو تجارت پرته له مالیاتو (د تعرفې په شمول) یا نورو تجاري خنډونو څخه (د بېلګې په توګه: د وارداتو سهمیه یا د تولید کوونکو سبسایډي). * د مالیاتو او نورو تجاري خنډونو پرته د خدماتو تجارت. * د «تجارت تحریف کوونکي» سیاستونو نه شتون (لکه مالیې، سبسایډي ګانې، مقررې یا قوانین) چې ځینې شرکتونو، کورنیزو شرکتونو یا تولیدي فکټورونو ته د نورو په پرتله ښه امتیاز ورکوي. * بازارونو ته غیر منظم لاسرسی. * د بازار معلوماتو ته غیر منظم لاسرسی. * د دولت له لوري د انحصاري یا تحمیلي قدرت په پلي کولو سره په بازارونو کې د انحراف جوړولو کې د شرکتونو ناتواني. * سوداګریز تړونونه چې آزاد تجارت هڅوي. == اقتصاد == === اقتصادي ماډلونه === د آزاد تجارت د وړاندیز شوو ګټو پېژندلو لپاره دوه ساده لارې د ډېوېډ ریکارډو د نسبي ګټې تیوري او د وارداتو د سهمې یا تعرفې د اغیزې تجزیه او تحلیل دي. د عرضې او تقاضا له قانون څخه په ګټې اخیستنې سره اقتصادي تحلیل او د اقتصادي مالیاتو اغیزې کولی شي د آزاد تجارت د نظري ګټو او عیبونو د ښکارولو لپاره وکارول شي.<ref name="landsburg">[[Steven E. Landsburg]]. ''Price Theory and Applications'', Sixth Edition, Chapter 8.</ref><ref name="hartmann">[[Thom Hartmann]], ''Unequal Protection'', Second Edition, Chapter 20. p. 255</ref> ډېری اقتصادپوهان سپارښتنه کوي چې آن مخ پر ودې هېوادونه هم باید د خپلو تعرفو بیې ډېرې ټیټې کړي، خو ها-جون چانګ، اقتصاد‌پوه، د صنعتي سیاست پلوی، باور لري چې مخ پر ودې هېوادونو کې لوړې کچې کېدای شي توجیه شي، ځکه چې اوس د هغوی او پرمختللو هېوادونو ترمنځ د تولید تشه له هغه وخت چې پرمختللي هېوادونه د صنعتي ودې له اړخه په ورته حالت کې ورسره مخ وو، څخه ډېره لوړه ده. چانګ په دې باور دی چې ننني وروسته پاتي هېوادونه، په یو ډېر رقابتي سیسټم کې ضعیفه لوبغاړي دي. د چانګ له لیدلوري سره متضاده استدلالونه دا دي چې مخ پر ودې هېوادونه د هېواد نه بهر ټکنالوژي ګانو د منلو وړ دي، په داسې حال کې چې پرمختللي هېوادونه باید خپله نوې ټکنالوژي جوړه کړي او مخ پر ودې هېوادونه کولی شي خپل محصولات د نولسمې پېړۍ د شته بازارونو په پرتله لا ډېرو غني صادراتي بازارونو کې وپلوري.<ref>{{citation|last1=Chang|first1=Ha-Joon|title=Kicking Away the Ladder: Good Policies and Good Institutions in Historical Perspective|url=http://siteresources.worldbank.org/INTDECINEQ/Resources/KAL-SummaryPaper.doc}}</ref><ref name="autogenerated311">Pugel (2007), ''International Economics'', pp. 311–312.</ref> که د تعرفې اصلي توجیه د نویو صنایعو هڅول وي، باید دومره پورته وي چې د کورني تولید شويو توکو ته له وارداتي توکو سره د سیالۍ اجازه ورکړي ترڅو بریالي شي. دا نظریه چې د وارداتو د بدیلې صنعتي کېدو په توګه پېژندل کېږي، تر ډېره حده مخ پر ودې هېوادونو لپاره غیر موثره ګڼل کېږي.<ref name="autogenerated311" /> === تعرفې === ښي خوا چارټ د وارداتو پر ځینو خیالي توکو د تعرفې پلي کولو اغیز تحلیل کوي. مخکې له تعرفې، د توکو بیه په نړیوال بازار کې او همدارنګه په داخلي بازار کې Pworld دی. تعرفه داخلي بیه Ptariff ته لوړوي. لوړه بیه له QS1 څخه QS2 ته د داخلي تولید د لوړېدو او له QC1 څخه QC2 ته د داخلي مصرف د را ټیټیېدو لامل کېږي.<ref name="stockman">Alan C. Stockman, ''Introduction to Economics'', Second Edition, Chapter 9.</ref><ref name="Mankiw">[[N. Gregory Mankiw]], ''Macroeconomics'', Fifth Edition, Chapter 7.</ref> دا په ټولنیزه هوساینه درې اغېزې لري. مصرف کوونکي لا بدترېږي، ځکه چې د مصرف کوونکي پاتې شونی (زرغونه سیمه) کوچنۍ کېږي. د تولید کوونکو حالت ښه کېږي، ځکه چې د تولیدکوونکي پاتې شونی (ژېړه سیمه) پراخېږي. دولت هم اضافي مالیاتي عاید (آبي سیمه) لرري. په هرحال، د مصرف کوونکو زیان د تولید کوونکو او دولت له ګټې څخه ډېر دی. د دې ټولنیز زیان اندازه دوه ګلابي مثلثونه ښکاروي. د تعرفې لرې کول او آزاد تجارت لرل به ټولنې ته خالصه ګټه رامنځته کړي.<ref name="stockman" /><ref name="Mankiw" /> د یو خالص تولید کوونکي هېواد له نظره له دې تعرفې څخه کابو یوډول تجزیه او تحلیل کول د موازي پایلو لاسته راوړلو لامل کېږي. د هغه هېواد له نظره، تعرفه د تولیدکوونکو حالت خراب او د مصرف کوونکو حالت ښه کوي، خو د تولید کوونکو زیان د مصرف کوونکو له ګټې څخه ډېر دی (په دې مورد کې هیڅ مالیاتي عاید شتون نه لري ځکه هغه هېواد چې د تجزیې او تحلیل لاندې دی تعرفه لاس ته نه راوړي). په ورته تحلیل کې، صادراتي تعرفې، د وارداتو سهمیې او صادراتي سهمیې ټولې کابو یو ډول پایلې لري.<ref name="landsburg2">[[Steven E. Landsburg]]. ''Price Theory and Applications'', Sixth Edition, Chapter 8.</ref> ځینې وختونه د مصرف کوونکو حالت ښه او د تولید کوونکو حالت بد او ځینې وختونه بیا د مصرف کوونکو حالت بد او د تولید کوونکو حالت ښه وي، خو د تجاري محدودیتونو پلي کول د ټولنې د خالص زیان لامل کېږي، ځکه چې د تجاري محدودیتونو زیانونه د تجارتي محدودیتونو د ګټې په پرتله لا ډېر دي. آزاد تجارت ګټونکي او بایلونکي جوړوي، خو تیوري او تجربیز شواهد ښکاروي چې له آزاد تجارت څخه لاس ته راغلې ګټه، د هغه له زیان څخه ډېره ده. په ۲۰۲۱ز کال کې یوه مطالعه ښکاروي چې په ۱۵۱ هېوادونو کې د ۱۹۶۳-۲۰۱۴ز کلونو موده کې،«د تعرفې زیاتوالی په داخلي تولید او ګټې اخیستنې کې د دوامدار، اقتصادي او آماري کمېدو لامل کېږي او د بېکارۍ او نابرابرۍ د زیاتوالي، د اصلي تبادلې نرخ زیاتېدو او د سوداګرۍ توازن پورې اړوند بې ارزښته بدلونونو لامل کېږي».<ref>{{Cite journal|last1=Furceri|first1=Davide|last2=Hannan|first2=Swarnali A|last3=Ostry|first3=Jonathan D|last4=Rose|first4=Andrew K|date=2021|title=The Macroeconomy After Tariffs|url=https://doi.org/10.1093/wber/lhab016|journal=The World Bank Economic Review|doi=10.1093/wber/lhab016|issn=0258-6770}}</ref> == سرچينې == ikg0ks5b1x2z9z1p3qqvv1z9cdy39dn 0 61403 370982 367789 2026-11-08T15:26:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370982 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} وارن اډوارډ '''بفېټ''' (د ۱۹۳۰ز کال د اګست په ۳۰مه زېږېدلی) یو امریکایي سوداګر، پانګه اچوونکی او بشردوست انسان دی. هغه اوسمهال د برکشایر هیتاوي رئیس او اجرائیوي رئیس دی. هغه په ​​نړۍ کې یو له بریالیو پانګوالو نه دی او د ۲۰۲۲ز کال د می تر میاشتې پورې یې خالصه شتمني ۱۱۶ میلیارد ډالرو نه ډېره وه، چې له هغه نه د نړۍ شپږم بډایه شخص جوړوي.<ref name="biography.com">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|title=Warren Buffett Biography|website=Biography.com ([[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&E Networks]])|access-date=January 28, 2016|archive-date=January 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128091059/http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Ten great investors|url=http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|website=Incademy Investor Education|publisher=Harriman House Ltd.|access-date=November 20, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120201106/http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|archive-date=November 20, 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Farrington|first1=Robert|title=The top 10 investors of all time|url=http://thecollegeinvestor.com/972/the-top-10-investors-of-all-time|website=The College Investor|publisher=The College Investor, LLC|access-date=November 20, 2015|date=April 22, 2011|archive-date=November 20, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120150833/http://thecollegeinvestor.com/972/the-top-10-investors-of-all-time/|url-status=live}}</ref><ref name="Bloomberg">{{cite web|title=Bloomberg Billionaires Index: Warren Buffett|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/warren-e-buffett/|access-date=May 5, 2022|publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> '''وارن بفېټ''' د نیبراسکا په اوماها کې وزېږېد. هغه په ​​ځوانۍ کې له سوداګرۍ او پانګونې سره علاقه پیدا کړه، بالاخره په ۱۹۴۷ز کال کې د پنسلوانیا پوهنتون د وارټن ښوونځي ته داخل شو او بیا په ۱۹ کلنۍ کې نیبراسکا پوهنتون ته لاړ او له هغه ځایه فارغ شو. بفېټ د کولمبیا د سوداګرۍ له ښوونځي نه فارغ شو او په ​​​​۱۹۴۷ز کال کې د پنسلوانیا له پوهنتون نه فارغ شو. د ارزښت پانګوونې مفکورې په شاوخوا کې د هغه د پانګونې فلسفه د بنیامین ګراهام له خوا پیل شوې. هغه د خپل اقتصادي شالید د تمرکز کولو لپاره د نیویارک په مالي انسټیټیوټ کې ګډون وکړ او ډېر ژر یې سوداګریزې ملګرتیاوې له ګراهام سره پیل کړې. هغه په ​​۱۹۵۶ز کال کې د '''وارن بفېټ''' شرکت رامنځته کړ او وروسته یې د برکشایر هیتاوي په نوم د ټوکر جوړولو شرکت واخیست، چې نوم یې د توپیري هولډنګ شرکت د رامنځته کولو لپاره وټاکه. په ۱۹۷۸ز کال کې، چارلي مونګر د '''وارن بفېټ''' د مرستیال په توګه دنده پیل کړه. <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/11/us/charlie-munger-fast-facts/index.html|title=Charlie Munger|website=Cnn.com|date=June 11, 2014|access-date=March 11, 2019|archive-date=February 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042637/https://www.cnn.com/2014/06/11/us/charlie-munger-fast-facts/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/02/26/berkshire-hathaways-warren-buffett-remembers-meeting-charlie-munger.html|title=Berkshire Hathaway's Warren Buffett remembers meeting Charlie Munger|last=Clifford|first=Catherine|date=February 26, 2018|website=Cnbc.com|access-date=March 11, 2019|archive-date=June 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220023/https://www.cnbc.com/2018/02/26/berkshire-hathaways-warren-buffett-remembers-meeting-charlie-munger.html|url-status=live}}</ref> بفیټ له ۱۹۷۰ز کال راهیسې د Berkshire Hathaway مشر او تر ټولو لوی ونډه اخیستونکی دی. هغه د نړیوالو رسنیو له خوا د اوماها د «اوریکل» یا «سیج» په نوم یاد شوی دی. هغه د ارزښت پانګې اچونې او د هغه له ډېرې شتمنۍ سره سره هغه بیا هم د شخصي سپما له امله ډېر مشهور شوی دی.<ref>{{cite journal|first=Alex|last=Markels|title=How to Make Money the Buffett Way|journal=[[U.S. News & World Report]]|date=July 29, 2007|url=https://www.usnews.com/usnews/biztech/articles/070729/6intro.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022065118/http://www.usnews.com/usnews/biztech/articles/070729/6intro.htm|archive-date=October 22, 2013}}</ref><ref>{{cite journal|first=Aline|last=Sullivan|title=Buffett, the Sage of Omaha, Makes Value Strategy Seem Simple: Secrets of a High Plains Investor|journal=[[International Herald Tribune]]|date=December 20, 1997|url=https://www.nytimes.com/1997/12/20/your-money/20iht-mbuff.t.html|access-date=February 20, 2017|archive-date=March 7, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307063054/http://www.nytimes.com/1997/12/20/your-money/20iht-mbuff.t.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/18555690|publisher=[[NBC News]]|title=What Warren Buffett might buy|author=Gogoi, Pallavi|date=May 8, 2007|access-date=May 9, 2007|archive-date=March 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320220447/http://www.nbcnews.com/id/18555690/|url-status=live}}</ref><ref name="investopedia">{{cite web|url=http://www.investopedia.com/university/greatest/warrenbuffett.asp|title=The Greatest Investors: Warren Buffett|publisher=[[Investopedia.com]]|access-date=March 6, 2009|archive-date=December 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115415/https://www.investopedia.com/university/greatest/warrenbuffett.asp%20|url-status=live}}</ref> بفیټ انسان دوست دی او ژمنه یې کړې چې د خپلې شتمنۍ ۹۹سلنه به د بل او میلنډا ګیټس بنسټ له لارې خیریه کارونو ته ورکړي. هغه په ​​۲۰۰۹ز کال کې له بیل ګیټس سره Giving Pledge تاسیس کړ، چې په کې میلیاردرانو ژمنه وکړه چې لږ تر لږه به دوی د خپلې شتمنۍ نیمایي برخه بېوزلو ته ورکړي.<ref>{{cite news|url=https://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm|publisher=CNN|title=My philanthropic pledge|first=Warren|last=Buffett|date=June 16, 2010|access-date=August 3, 2020|archive-date=September 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920004620/https://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="bbc">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-10870361|title=US billionaires pledge 50% of their wealth to charity|date=August 4, 2010|publisher=BBC|access-date=September 6, 2010|archive-date=August 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830170602/http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-10870361|url-status=live}}</ref> == ژوند او زده کړې == بفېټ په ۱۹۳۰ز کال کې د نیبراسکا په اوماها کې زېږېدلی. له درېیو اولادونو نه دویم او د لیلا (کورنی نوم سټال) او د کانګرس د غړي هاوارډ '''وارن بفېټ''' یوازینی زوی دی. هغه خپلې زده کړې د روز هیل په لومړني ښوونځي کې پیل کړې. په ۱۹۴۲ز کال کې د هغه پلار د متحده ایالاتو په کانګرس کې د څلورو لومړیو دورو لپاره وټاکل شو او وروسته له هغه چې له خپلې کورنۍ سره واشنګټن ډي سي ته لاړ؛ نو وارن لومړنی ښوونځی پای ته ورساوه، وروسته یې د الیس ډیل جونیر په عالي لیسه کې ګډون وکړ او له ووډرو ویلسن لیسې نه فارغ شو. په ۱۹۴۷ز کال کې د ښوونځي په کلنۍ کې لیکل شوي: «ریاضي خوښوي او راتلونکی ونډه اخیستونکی دی» تر ښوونځي وروسته یې د ډېرې پانګې اچونې له بریاوو وروسته وغوښتل، چې کالج خوشې کړي او په مستقیم ډول سوداګرۍ ته مخه کړي، په دې چاره کې بریالی شو، خو د پلار له خوا یې ونه هڅول شو.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Elliot|url=https://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm|title=Nebraska family clashes over love, money and death|work=USA Today|date=January 29, 2004|access-date=May 23, 2010|archive-date=August 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830080000/http://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url={{google books |plainurl=y |id=xmgzFy71zUkC|page=29}}|page=29|title=The Warren Buffett Way|publisher=Wiley Publishers|access-date=May 6, 2016|author=Robert G. Hagstrom}}</ref><ref>{{cite book|title=The Essential Buffett: Timeless Principles for the New Economy|url=https://archive.org/details/essentialbuffett00hags|publisher=Wiley|author=Hagstrom, Robert|year=2001|pages=[https://archive.org/details/essentialbuffett00hags/page/25 24]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffetts-high-school-yearbook-foreshadowed-his-future-career-2012-6?IR=T|title=Warren Buffett's High School Yearbook Totally Nailed What He Would Be When He Grew Up|work=Business Insider|access-date=May 15, 2017|language=en|archive-date=August 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830144927/http://www.businessinsider.com/warren-buffetts-high-school-yearbook-foreshadowed-his-future-career-2012-6?IR=T|url-status=live}}</ref> '''وارن بفېټ''' په ځوانۍ کې له سوداګرۍ او پانګونې سره علاقه ښودلې. هغه له یو کتاب نه الهام اخیستی و چې هغه په ​​اووه کلنۍ کې له اوماها عامه کتابتون نه په پور اخیستی و، چې نوم یې «د ۱۰۰۰ ډالرو ګټلو لپاره ۱۰۰۰ لارې» و. د '''وارن بفېټ''' د ماشومتوب ډېری کلونه له پانګې اچونې سره پیلېږي. د بفېټ ​​​​لومړي سوداګریز کارونه؛ لکه: آدامس، د کوکا کولا بوتلونه او کور په کور د اونیزو مجلو پلورل وو. هغه د خپل نیکه په پرچون پلورنځي کې کار کاوه. دی لا په ښوونځي کې و، چې د ورځپاڼو رسولو، د ګالف بالونو او سټمپونو پلورلو او د موټرو له پرزو نه یې پیسې ګټلې.<ref>{{cite news|last1=Levere|first1=Jane|title=New HBO Documentary On Warren Buffett Uses Family Photos, Home Movies To Reveal His Life Story|url=https://www.forbes.com/sites/janelevere/2017/01/30/new-hbo-documentary-on-warren-buffett-uses-family-photos-home-movies-to-reveal-his-life-story/|access-date=July 7, 2017|work=Forbes|date=January 30, 2017|quote=A voracious reader his entire life, at age seven he read a book he borrowed from the library, One Thousand Ways to Make $1000, and, inspired by its lessons, began selling Coca-Cola, gum and newspapers.|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908184330/https://www.forbes.com/sites/janelevere/2017/01/30/new-hbo-documentary-on-warren-buffett-uses-family-photos-home-movies-to-reveal-his-life-story/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7280569.stm|title=Buffett 'becomes world's richest'|access-date=May 20, 2008|publisher=BBC|date=March 6, 2008|archive-date=March 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309202609/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7280569.stm|url-status=live}}</ref><ref name="Warren Buffett Timeline">{{cite web|url=http://beginnersinvest.about.com/cs/warrenbuffett/a/aawarrentimeln.htm|title=Warren Buffett Timeline|publisher=About Money|access-date=April 30, 2015|خونديځ نېټه=July 4, 2004|خونديځ-تړی=https://archive.today/20040704091926/http://beginnersinvest.about.com/cs/warrenbuffett/a/aawarrentimeln.htm|url-status=dead|تاريخ الأرشيف=July 4, 2004|مسار الأرشيف=https://archive.today/20040704091926/http://beginnersinvest.about.com/cs/warrenbuffett/a/aawarrentimeln.htm|archive-url=https://archive.today/20040704091926/http://beginnersinvest.about.com/cs/warrenbuffett/a/aawarrentimeln.htm}}</ref> == د سوداګرۍ په لومړيو کې == '''وارن بفېټ''' له ۱۹۵۱ز کال نه تر ۱۹۵۴ز کال پورې په Buffett-Falk & Co کې د پانګونې پلورونکي په توګه کار کړی؛ له ۱۹۵۴ز کال نه تر ۱۹۵۶ز کال پورې په ګراهام نیومن کارپوریشن کې د امنیتي شنونکي په توګه؛ له ۱۹۵۶ز نه تر ۱۹۶۹ز کال پورې په Buffett Partnership, Ltd کې د عمومي شریک په توګه او له ۱۹۷۰ز کال راهیسې د Berkshire Hathaway Inc د رئیس او CEO په توګه یې دنده ترسره کړې ده. په ۱‍۹۵۱ز کال کې '''وارن بفېټ''' وموندله چې ګراهام د GEICO بیمې په بورډ کې و. د شنبې په ورځ واشنګټن ډي سي ته د اورګاډي په وړلو سره، هغه د GEICO د مرکزي دفتر دروازه وټکوله، تر هغه چې یو ساتونکي هغه ته د بللو اجازه ورکړه. هلته یې له GEICO مرستیال، لوریمر ډیویډسن سره ولیدل او دواړو د ساعتونو لپاره د بېمې سوداګرۍ په اړه بحث وکړ. بفیټ غوښتل چې په وال سټریټ کې کار وکړي، خو د هغه پلار او هم بین ګراهام دواړو ترې وغوښتل، چې هغه ونه کړي. هغه د ګراهام لپاره د وړیا کار کولو وړاندیز وکړ، مګر ګراهام انکار وکړ.<ref>{{Cite web|title=GEICO's Story From the Beginning {{!}} GEICO|url=https://www.geico.com/about/corporate/history-the-full-story/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215073831/https://www.geico.com/about/corporate/history-the-full-story/|archive-date=February 15, 2020|access-date=November 16, 2020|website=www.geico.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.intelligentinvestorclub.com/downloads/Warren-Buffett-Florida-Speech.pdf|title=Lecture at the University of Florida School of Business – Transcript (PDF document)|publisher=Intelligent Investor|date=October 15, 1998|access-date=May 7, 2010|archive-date=October 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011074550/http://www.intelligentinvestorclub.com/downloads/Warren-Buffett-Florida-Speech.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Lowenstein, Roger|title=Buffett: The Making of an American Capitalist|year=1996|page=43|isbn=0-385-48491-7}}</ref> == کووېډ ۱۹ وبا == بفېټ له CNBC سره د ۲۰۲۰ز کال د جون میاشتې په مرکه کې وویل چې: د کووېد ۱۹وبا اقتصادي اغېزې او اقتصادي نابرابرۍ زیاتې کړې او په خواشینۍ سره یې وویل چې: ډېری وګړی نه پوهېږي چې «سلګونه یا میلیونونه» کوچنۍ سوداګرۍ تر منفي اغېزې لاندې راغلې. هغه دا هم وویل چې: بازارونه او اقتصاد به له وبا نه وروسته د وړاندوینې خلاف وي، آن د بایډن د ادارې او د متحده ایالاتو د فدرالي ریزرو د پلان په شتون کې به هم د خلاف وړ وي. هغه وویل چې: د کووېد ۱۹ وړاندوینه او اغېزې لا پای ته نه دي رسېدلې.<ref>{{cite news|last=Li|first=Yun|url=https://www.cnbc.com/2021/06/29/warren-buffett-says-the-pandemic-has-had-an-extremely-uneven-impact-and-is-not-yet-over.html|title=Warren Buffett says the pandemic has had an 'extremely uneven' impact and is not yet over|work=[[CNBC]]|date=2021-06-29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630053611/https://www.cnbc.com/2021/06/29/warren-buffett-says-the-pandemic-has-had-an-extremely-uneven-impact-and-is-not-yet-over.html|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30}}</ref> == شخصي ژوند == په ۱۹۴۹ز کال کې، '''وارن بفېټ''' له یوې ځوانې مېرمنې سره مینه درلوده، چې مئین  یې یوکولیل نومېده. د سیالۍ په هڅه کې یې د ساز یوه اله واخیسته، چې تر ننه یې غږوي. که څه هم دا هڅه ناکامه وه، د هغه د موسیقۍ دلچسپي د سوسن تامپسن د ژوند یوه برخه وه او د دوی واده ته یې لار هواره کړه. '''وارن بفېټ''' زیاتره د ونډو اخیستونکو په غونډو او نورو حالتونو کې دا اله غږوي. <ref>{{cite web|last1=Yates|first1=Chelsea|title=The Billionaire and the Ukulele|url=http://hearnebraska.org/feature/the-billionaire-and-the-ukulele-warren-buffetts-lifetime-investment-feature-story/|website=Hear Nebraska|access-date=November 28, 2015|archive-date=November 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130232304/http://hearnebraska.org/feature/the-billionaire-and-the-ukulele-warren-buffetts-lifetime-investment-feature-story/|url-status=live}}</ref> '''وارن بفېټ''' په ۱۹۵۲ز کال کې له سوزان '''وارن بفېټ''' (تامپسن کې زېږېدلې) سره واده وکړ. دوی درې ماشومان درلودل، سوسي، هاوارډ او پیټر. دوی په ۱۹۷۷ز کال کې جلا ژوند پیل کړ، که څه هم د ۲۰۰۴ ز کال په جولای کې یې د سوسن '''وارن بفېټ''' تر مړینې پورې واده کړی و. د دوی لور، سوسي، په اوماها کې ژوند کوي، د Girls, Inc د ملي بورډ غړې ده او د سوسن اې '''وارن بفېټ''' بنسټ له لارې خیریه کارونه کوي.<ref>{{cite web|last1=Callahan|first1=David|title=Who's Who At The Secretive Susan Thompson Buffett Foundation|url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2014/2/4/whos-who-at-the-secretive-susan-thompson-buffett-foundation.html|website=Inside Philanthropy|access-date=December 15, 2017|archive-date=December 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216034629/https://www.insidephilanthropy.com/home/2014/2/4/whos-who-at-the-secretive-susan-thompson-buffett-foundation.html|url-status=live}}</ref> == د سیاسي او عامه تګلارې نظریات == بفېټ د کلونو په اوږدو کې پر سیاسي ونډې سربېره، د بارک اوباما د ولسمشرۍ په کمپاین کې د کمپاینونو ملاتړ وکړ او مرسته یې ورسره وکړه. د ۲۰۰۸ز کال د جولای په ۲مه، '''وارن بفېټ''' په شیکاګو کې د اوباما د کمپاین لپاره د هر پلیټ په 28,500 ډالرو تمویل کوونکي کې برخه اخیستې وه. '''وارن بفېټ''' خبرداری ورکړ، چې د ټولنیز عدالت په اړه د جان مکین نظر له ده نه دومره لرې دی چې مکین د خپلې تاییدۍ د بدلون لپاره «لوبوټومي، یعنې د ماغزو جراحي» ته اړتیا لري. د ۲۰۰۸ز کال د متحده ایالاتو د ولسمشرۍ د دویمې مناظرې په لړ کې، مکین او اوباما د ټام بروکار له خوا وپوښتل شول، دواړو '''وارن بفېټ''' د خزانې د راتلونکي احتمالي وزیر په توګه یاد کړ. وروسته، د ولسمشرۍ په درېیمه او وروستۍ مناظره کې، اوباما له '''وارن بفېټ''' نه د احتمالي اقتصادي سلاکار په توګه یادونه وکړه. '''وارن بفېټ''' د ۲۰۰۳ز کال د کالیفورنیا د ایالتي ټاکنو په لړ کې د جمهوري غوښتونکي نوماند ارنولډ شوارزنیګر مالي سلاکار هم و.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/07/03/us/politics/03donate.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/U/United%20States%20Politics%20and%20Government|title=Obama Picks Up Fund-Raising Pace|work=The Washington Post|author=Michael Luo and Christopher Drew|date=July 3, 2008|access-date=September 24, 2008|archive-date=May 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501054149/http://www.nytimes.com/2008/07/03/us/politics/03donate.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FU%2FUnited%20States%20Politics%20and%20Government|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/id/24469771|title="Squawk Box" Transcript: Becky Quick Sits Down with Billionaire Investor Warren Buffett|date=May 5, 2008|access-date=September 12, 2008|publisher=[[CNBC]]|archive-date=May 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513094457/http://www.cnbc.com/id/24469771|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/07/presidential.debate.transcript/|title=Transcript of second McCain, Obama debate|publisher=CNN|date=October 10, 2008|access-date=October 10, 2008|archive-date=October 9, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009011043/http://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/07/presidential.debate.transcript/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.moneyweb.co.za/mw/view/mw/en/page95?oid=234774&sn=Detail|title=Obama appoints Buffett as economic adviser|date=November 7, 2008|agency=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724100245/http://www.moneyweb.co.za/mw/view/mw/en/page95?oid=234774&sn=Detail|archive-date=July 24, 2013}}</ref><ref>[https://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-13-buffett-calif_x.htm USA Today: Schwarzenegger taps Buffett as finance advisor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910210814/http://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-13-buffett-calif_x.htm|date=September 10, 2012}} August 14, 2003</ref> == فلم او ټلوېزیون == په بېلابېلو خبري خپرونو کې پر بې شمېره ټلوېزیوني څرګندونو سربېره، '''وارن بفېټ''' په ډېری فلمونو او ټلوېزیوني خپرونو کې، په مستندو فلمونو او افسانو کې راڅرګند شوی دی. ځینې لنډ سینمایي او ټلوېزیوني ​​فلمونه، چې هغه جوړ کړي دي دا دي: وال سټریټ: پیسې هېڅکله نه ویدېږي (۲۰۱۰ز)، دفتر (متحده ایالات)، زما ټول ماشومان او ملګري (۲۰۱۵ز). هغه په ​​چارلي روز خپرونه کې ۱۰ ځلې مېلمه شوی دی.<ref>{{Cite web|title=Warren Buffett would like to clarify something about his 'Entourage' cameo|url=http://finance.yahoo.com/news/here-s-why-warren-buffett-says-his-cameo-in-entourage-got-him-all-wrong-191838994.html|access-date=December 15, 2020|website=finance.yahoo.com|language=en-US}}</ref> == سرچينې == j1l1njv1hck5akq99uxebvvlpsbh7k3 0 61496 370979 366463 2026-11-08T15:14:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370979 wikitext text/x-wiki هېلنیسټي(Hellenistic) دوره، په ۳۲۳ م. ز کال کې د لوی سکندر د مړینې او د روم سترواکۍ ظهور تر منځ د مدیترانې تاریخ دوره را نغاړي، چې په ۳۱ م.ز کال کې د اکتیوم د جګړې او یو کال وروسته یې د بطلیموسي مصر له سوبې سره څرګنده شوه. له هېلنیستي  دورې نه مخکې د یونان دوره د کلاسیک یونان په نامه پیژندل کیږي، حال دا چې له هغه وروسته دوره یې د یونان – روم دورې په نامه پیژندل کیږي. د هلاس لرغونې یوناني کلمه (Ἑλλάς, Hellás) په اصل کې د یونان یو پېژندل شوی نوم و، چې د هېلنیستي اصطلاح ترې اخیستل شوې ده. « هېلنیستي » له « هېلنیک» سره په دې برخه کې توپیر لري، چې لومړني یې ټولې هغه سیمې پوښلي، چې په مستقیمه توګه د لرغوني یونان تر مستقیم اغېز لاندې دي، حال دا چې دویمه کلیمه یې خپله یونان ته اشاره کوي. په دې برخه کې په ختیځ کې د لوس اسکندر له فتحې وروسته د هېلنیستي کلیمه هغه څه ته ویل کېږي، چې د یوناني کلتور په وسیله اغېزمن شوی وي.<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition.]Heilbrunn Timeline of Art History, [[Metropolitan Museum of Art]], 2013. Retrieved 27 May 2013.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age Hellenistic Age.][[Encyclopædia Britannica]], 2013. Retrieved 27 May 2013.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.penfield.edu/webpages/jgiotto/onlinetextbook.cfm?subpage=1653418|title=Alexander the Great and the Hellenistic Age|website=www.penfield.edu|access-date=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522033957/https://www.penfield.edu/webpages/jgiotto/onlinetextbook.cfm?subpage=1653418|archivedate=2020-05-22|url-status=dead}}</ref> د هېلنیسټي دورې په لړ کې د یونان کلتوري نفوذ او ځواک د خپلې جغرافیایي پراختیا اوج ته ورسید، چې د مدیترانې نړۍ او د لویدیځې او مرکزي اسیا په ډېریو برخو کې، ان د هند شبه الجزیرې په ځینو برخو کې واکمنه وه او دغه راز د هنرونو او ستورپوهنې، څېړنې، ادبياتو، تياتر، معمارۍ، موسیقۍ، رياضي، فلسفې او ساينس په برخه کې یې د سوکالۍ او پرمختګ تجربه وکړه. پر دې سربېره د روښانتیا په پرتله د یونان لرغونې دوره تر ډېره د لیږد یوې دورې او ځینې وختونه ان د زوال یا انحطاط دورې په توګه ګڼل کېږي. هېلنیسټي دوره د نوې کومیډي، د اسکندریه شعر، رواقي فسلفې، ایپیکوریانیزم او پیرونیزم اړوند فلسفې د ودې او پراختیا شاهده دوره وه. یوناني علم د اقلیدوس او ارشمیدیس او نورو ریاضي پوهانو په وسیله وده وکړه. دیني برخو هم وده وکړه او نوي خدایان په کې پیدا شوو لکه سراپیس په نامه یوناني او مصري خدایان، د اتیس او سیبل په څېر ختیځ خدایان او په باختر او شمال لویدیځ هند کې د هېلنیستي کلتور او بودیزم ترمنځ همغږي په کې شامل و. <ref name="ReferenceA">{{cite book|last=Green|first=Peter|year=2008|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|location=London|publisher=Orion|isbn=978-0-7538-2413-9}}</ref> په ۳۳۰ م.ز کال کې د هخامنشیانو په سترواکۍ باندې د لوی سکندر تر حملې او دغه راز لږ وخت وروسته له دې یادې سترواکۍ تر تجزیه کېدو وروسته، د هېلنیسټيک سلطنتونو په ټولې سویل لویدیځې اسیا (د سلوکیانو سترواکي، د پرګامون سلطنت)، شمال ختیځه افریقا (د بطلیموس سلطنت) او سویلي اسیا (یونانو- باختري سلطنت او هند – یونان سطلنت) کې رامنځته شوو. د هېلنیستي دوره د یوناني استعمار له یوې نوې څپې سره څرګنده شوه، چې په اسیا او افریقا کې یې د یونان ښارونه او سلطنتونه رامنځته کړل. دا هرڅه د دې لامل شو، چې یوناني کلتور او ژبه دې نویو سیمو ته ورسېږي، چې تر ننني هند پورې اړوند برخې په کې شاملې وې. دا نوي سلطنتونه هم د بومي یا کورنیو کلتورونو پر وسیله اغیزمن شو او په هغو مواردو کې یې ځایي یا سیمه ییز دودونه غوره کړل، چې هلته اړین، ګټور یا مناسب و. له همدې امله هېلنیستي کلتور په دې توګه له لویدیځې اسیا، شمال ختیځې افریقا او سویل لویدیځې اسیا سره د لرغوني یوناني نړۍ د همغږۍ او یوځای والي څرګندونکی ده. دا یوځای والی او ترکیب د اتیک پر بنسټ د یوې نوې خبري طریقې یا ګویش د رامنځته کېدو لامل شو، چې په یوناني کوئنه باندې مشهور شوی، چې د کوین یونان په نوم پیژندل کیږي، چې په ټولې هېلنیستي نړۍ کې نړیواله ژبه شوه. <ref name="wilcken">Ulrich Wilcken, ''Griechische Geschichte im Rahmen der Altertumsgeschichte''.</ref><ref>[http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc1/lectures/10hellenism.html Professor Gerhard Rempel, ''Hellenistic Civilization'' (Western New England College)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705195541/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc1/lectures/10hellenism.html|date=2008-07-05}}.</ref><ref>Green, p. xvii.</ref> دا چې کومې پېښې د هېلنیستي دورې د ختمېدو لامل شوې، په دې هکله عالمان او تاریخ پوهان په یو نظر نه دي. کېدای شي هېلینسټي دوره په ۱۴۶ م.ز کال کې د روم په وسیله د یونان اړوند جزایرو په وروستۍ فتحې سره د اکین له جګړې نه وروسته په ۳۱ م.ز کال کې د اکتیوم په جګړه کې د بطلیموس سلطنت په وروستۍ ماتې سره یا ان له میلاد نه وروسته په ۳۳۰ م ز کال کې قسطنطنیې ته د روم سترواکۍ له پلازمینې د لوی کنستانتین سترواک حرکت نه وروسته پای ته ورسېږي. انجلوس چانیوتیس د هېلنیسټي دوره له میلاد څخه وروسته ۱۳۸ م ز کال کې د هادریان په مړینې سره پای ته رسوي، چې یونانیان یې په بشپړه توګه د روم سترواکۍ سره یوځای کړل او دغه راز هېلنیسټي دورې ته له ۳۲۱ م.ز څخه تر ۲۵۶ ز کاله پورې اړوند محدوده هم ورکول کېدای شي. <ref>{{cite book|last1=Chaniotis|first1=Angelos|author-link1=Angelos Chaniotis|title=Age of Conquests: The Greek World from Alexander to Hadrian|date=2018|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=4}}</ref><ref name="eb">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age|title=Hellenistic Age|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|access-date=8 September 2012}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|page=xiii|last=Green|first=P|isbn=978-0-7538-2413-9|year=2008}}</ref><ref name="ChapmanWylie2015">{{Cite encyclopedia|last1=Anderson|first1=Terence J.|last2=Twining|first2=William|editor-last1=Chapman|editor-first1=Robert|editor-last2=Wylie|editor-first2=Alison|title=Law and archaeology: Modified Wigmorean Analysis|encyclopedia=Material Evidence: Learning from Archaeological Practice|url=https://books.google.com/books?id=zky2BQAAQBAJ&pg=PT290|access-date=20 August 2019|year=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon, UK; New York, NY|isbn=978-1-317-57622-8|page=290}}</ref> == رېښه == د هېلینسټي دورې نظریه د ۱۹مې پېړۍ یو مفهوم دی چې په لرغوني یونان کې نه و. که څه هم کلمې د شکل او بڼې له پلوه یا هم معنی له پلوه یو بل سره تړاو لري، د بیلګې په توګه، هېلینسټ (لرغوني یونان کې: Ἑλληνιστής, Hellēnistēs، له لرغونو زمانو راهیسې کارول شوې او تایید شوې ده، جوهان ګوستاو درایسن د ۱۹مې پېړۍ په منځنۍ دوره کې خپل اثر (د هېلینیزم تاریخ - Geschichte des Hellenismus کې یې هېلینسټي اصطلاح ته اشاره وکړه او د سکندر له سوبې وروسته یې په غیر یوناني نړۍ کې د یوناني کلتور د پراختیا دوره تعریف او تشریح کړه. له درایسن څخه وروسته هېلینسټي اصطلاحات لکه هلېنیزم او داسې نور یې په پراخه توګه په بېلابېلو برخو کې کارول شوي دي. دا ډول د پام وړ کارونه د متیو ارنولد فرهنګ او بې نظمۍ په نامه اثر کې ده، چې هلته هیلینیزم، د هیبرایزم دود پر وړاندې کارول کېږي. <ref name="HellenistesLSJ">{{LSJ|*(ellhnisth/s|Ἑλληνιστής|ref}}.</ref><ref name="MatthewArnold">{{cite book|title=Culture and Anarchy|first1=Matthew|last1=Arnold|author1-link=Matthew Arnold|chapter=Chapter IV|page=143|year=1869|publisher=Smith, Elder & Co.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xD5AAAAAYAAJ&pg=PA143|title-link=Culture and Anarchy}} {{cite book|title=Culture and Anarchy|first1=Matthew|last1=Arnold|author1-link=Matthew Arnold|first2=Jane (editor)|last2=Garnett|chapter=Chapter IV|page=[https://archive.org/details/cultureanarchy0000arno_x4c6/page/96 96]|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280511-9|title-link=Culture and Anarchy}}</ref><ref name="DroysenHellenismus">{{cite book|title=Greek History: Hellenistic. Oxford Bibliographies Online Research Guide|first=Angelos|last=[[Angelos Chaniotis|Chaniotis]]|url=https://books.google.com/books?id=fBrSQebTZekC&pg=PA8|page=8|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-980507-5}}</ref> د هېلینسټي کلیمې لویه ستونزه د دې اصطلاح په اسانۍ کې ده، ځکه چې د یوناني کلتور خپریدل هغه عمومي پدیده نه وه، چې دې کلمې بیانوله. د فتحه شوې نړۍ ځینې برخې د نورو په پرتله ډېرې د یوناني نفوذ له خوا اغیزمنې شوې. همدارنګه د هېلینسټي اصطلاح دا هم بیانوي، چې په هغو سیمو کې چې یوناني جمعیت میشت شوی، په هغو کې اکثریت و؛ خو په ډېری مواردو کې، یوناني کډوال په حقیقت کې د اصلي او بومي خلکو په منځ کې اقلیت وو. یوناني خلک او اصلي یا بومي خلک تل له یو بل سره نه یو ځای کېدل؛ یونانیانو حرکت وکړ او خپل کلتور یې راوړ؛ خو هیڅکله تعامل رامنځته نه شو. == سرچینې == په داسې حال کې چې څو بېلابېلې ټوټې شته، خو داسې هیڅ بشپړ تاریخي سند او اثر نشته چې د سکندر له مړینې وروسته سلو کلونو پورې اړوند وي. د اصلي هېلینسټي تاریخ لیکونکو هېرونیموس اثار له کاردیا (چې د سکندر، لومړي انتیګوس او نورو ځایناستو تر نظر لاندې یې کار کاوه)، دوریس، ساموس او فیلارخوس څخه ټول ورک شوي دي، چې د پاتې شویو سرچینو په وسیله کارول شوي و. د هېلینسټي دورې لپاره تر ټولو لومړنۍ او خورا معتبره ژوندۍ سرچینه د میګالوپولیس پولیبیوس (کابو ۱۱۹ – ۲۰۰)، د اخایي ټولنې سیاستوال تر ۱۶۸ م.ز کاله پورې، کله چې دې ته اړ شو، چې د یرغمل په توګه روم ته لاړ شي. په پای کې د هغه تاریخونه څلویښتو کتابونو ته ورسېدل، چې د ۲۲۰ تر ۱۶۷ م.ز کلونو پورې موده یې په کې تر پوښښ لاندې راوستې ده.<ref name="Walbank">F.W. Walbank et al. THE CAMBRIDGE ANCIENT HISTORY, SECOND EDITION, VOLUME VII, PART I: The Hellenistic World, p. 1.</ref> له پولیبیوس نه وروسته تر ټولو مهمه سرچینه دیودورس سیکولس ده، چې د (Bibliotheca history) په نامه خپل اثر یې د ۶۰ تر ۳۰ م.ز کلونو تر منځ ولیکه او یو شمېر اړینې پخوانۍ سرچینې لکه هیرونیموس یې بیا تولید کړې؛ خو د هېلینستي دورې په هکله د هغه راپور د ایپسوس له جګړې (۳۰۱ م.ز کال) وروسته بند شو. بله مهمه سرچینه د پلوتارک د ژوند بېلابېل موازي دورې (کابو ۵۰ کاله مخکې له میلاده تر ۱۲۰ ز کاله)، که څه هم تر ډېره د شخصیت او شخصي اخلاقو اړوند مسایلو کې ښکېل دی، چې د هېلنیسټي دورې مهمو شخصیتونو تاریخچه بیانوي. اپیان اسکندریه (۱۶۵ م.ز کال څخه د لومړۍ میلادي پیړۍ وروستیو پورې) د روم د سترواکۍ تاریخ لیکلی، چې د ځینو هېلینسټي پاچاهیو معلومات په کې شامل دي. په نورو سرچینو کې د جاستین (دویمه زېږدیزه پېړۍ) د (Pompeius Trogus Historiae Philipicae) او له سکندر څخه وروسته د قسطنطنیه د لومړني فوتیوس په وسیله د اریان د پېښو لنډیز شامل دی. په کمې کچې بشپړونکو سرچینو کې کورتیوس روفوس، پاوسانیاس، پلیني، او د بیزانسي سودا دایرة المعارف شامل دي. د فلسفې په برخه کې د نامتو فیلسوفانو لکه دیوژن لائرتیوس ژوند او نظریات یې اصلي سرچینه ده. د سیسرو د (De Natura Deorum) په څېر آثار هم د هېلینسټي دورې اړوند فلسفي مکتبونو په اړه لا ډېرې څرګندونې وړاندې کوي. == سرچينې == 2s8l4k3gdxtymhrkath1qwxs95w4095 371195 370979 2026-11-08T18:22:28Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371195 wikitext text/x-wiki هېلنیسټي(Hellenistic) دوره، په ۳۲۳ م. ز کال کې د لوی سکندر د مړینې او د روم سترواکۍ ظهور تر منځ د مدیترانې تاریخ دوره را نغاړي، چې په ۳۱ م.ز کال کې د اکتیوم د جګړې او یو کال وروسته یې د بطلیموسي مصر له سوبې سره څرګنده شوه. له هېلنیستي  دورې نه مخکې د یونان دوره د کلاسیک یونان په نامه پیژندل کیږي، حال دا چې له هغه وروسته دوره یې د یونان – روم دورې په نامه پیژندل کیږي. د هلاس لرغونې یوناني کلمه (Ἑλλάς, Hellás) په اصل کې د یونان یو پېژندل شوی نوم و، چې د هېلنیستي اصطلاح ترې اخیستل شوې ده. « هېلنیستي » له « هېلنیک» سره په دې برخه کې توپیر لري، چې لومړني یې ټولې هغه سیمې پوښلي، چې په مستقیمه توګه د لرغوني یونان تر مستقیم اغېز لاندې دي، حال دا چې دویمه کلیمه یې خپله یونان ته اشاره کوي. په دې برخه کې په ختیځ کې د لوس اسکندر له فتحې وروسته د هېلنیستي کلیمه هغه څه ته ویل کېږي، چې د یوناني کلتور په وسیله اغېزمن شوی وي.<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition.]Heilbrunn Timeline of Art History, [[Metropolitan Museum of Art]], 2013. Retrieved 27 May 2013.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age Hellenistic Age.][[Encyclopædia Britannica]], 2013. Retrieved 27 May 2013.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.penfield.edu/webpages/jgiotto/onlinetextbook.cfm?subpage=1653418|title=Alexander the Great and the Hellenistic Age|website=www.penfield.edu|access-date=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522033957/https://www.penfield.edu/webpages/jgiotto/onlinetextbook.cfm?subpage=1653418|archivedate=2020-05-22|url-status=dead}}</ref> د هېلنیسټي دورې په لړ کې د یونان کلتوري نفوذ او ځواک د خپلې جغرافیایي پراختیا اوج ته ورسید، چې د مدیترانې نړۍ او د لویدیځې او مرکزي اسیا په ډېریو برخو کې، ان د هند شبه الجزیرې په ځینو برخو کې واکمنه وه او دغه راز د هنرونو او ستورپوهنې، څېړنې، ادبياتو، تياتر، معمارۍ، موسیقۍ، رياضي، فلسفې او ساينس په برخه کې یې د سوکالۍ او پرمختګ تجربه وکړه. پر دې سربېره د روښانتیا په پرتله د یونان لرغونې دوره تر ډېره د لیږد یوې دورې او ځینې وختونه ان د زوال یا انحطاط دورې په توګه ګڼل کېږي. هېلنیسټي دوره د نوې کومیډي، د اسکندریه شعر، رواقي فسلفې، ایپیکوریانیزم او پیرونیزم اړوند فلسفې د ودې او پراختیا شاهده دوره وه. یوناني علم د اقلیدوس او ارشمیدیس او نورو ریاضي پوهانو په وسیله وده وکړه. دیني برخو هم وده وکړه او نوي خدایان په کې پیدا شوو لکه سراپیس په نامه یوناني او مصري خدایان، د اتیس او سیبل په څېر ختیځ خدایان او په باختر او شمال لویدیځ هند کې د هېلنیستي کلتور او بودیزم ترمنځ همغږي په کې شامل و. <ref name="ReferenceA">{{cite book|last=Green|first=Peter|year=2008|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|url=https://archive.org/details/alexandergreathe0000pete|location=London|publisher=Orion|isbn=978-0-7538-2413-9}}</ref> په ۳۳۰ م.ز کال کې د هخامنشیانو په سترواکۍ باندې د لوی سکندر تر حملې او دغه راز لږ وخت وروسته له دې یادې سترواکۍ تر تجزیه کېدو وروسته، د هېلنیسټيک سلطنتونو په ټولې سویل لویدیځې اسیا (د سلوکیانو سترواکي، د پرګامون سلطنت)، شمال ختیځه افریقا (د بطلیموس سلطنت) او سویلي اسیا (یونانو- باختري سلطنت او هند – یونان سطلنت) کې رامنځته شوو. د هېلنیستي دوره د یوناني استعمار له یوې نوې څپې سره څرګنده شوه، چې په اسیا او افریقا کې یې د یونان ښارونه او سلطنتونه رامنځته کړل. دا هرڅه د دې لامل شو، چې یوناني کلتور او ژبه دې نویو سیمو ته ورسېږي، چې تر ننني هند پورې اړوند برخې په کې شاملې وې. دا نوي سلطنتونه هم د بومي یا کورنیو کلتورونو پر وسیله اغیزمن شو او په هغو مواردو کې یې ځایي یا سیمه ییز دودونه غوره کړل، چې هلته اړین، ګټور یا مناسب و. له همدې امله هېلنیستي کلتور په دې توګه له لویدیځې اسیا، شمال ختیځې افریقا او سویل لویدیځې اسیا سره د لرغوني یوناني نړۍ د همغږۍ او یوځای والي څرګندونکی ده. دا یوځای والی او ترکیب د اتیک پر بنسټ د یوې نوې خبري طریقې یا ګویش د رامنځته کېدو لامل شو، چې په یوناني کوئنه باندې مشهور شوی، چې د کوین یونان په نوم پیژندل کیږي، چې په ټولې هېلنیستي نړۍ کې نړیواله ژبه شوه. <ref name="wilcken">Ulrich Wilcken, ''Griechische Geschichte im Rahmen der Altertumsgeschichte''.</ref><ref>[http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc1/lectures/10hellenism.html Professor Gerhard Rempel, ''Hellenistic Civilization'' (Western New England College)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705195541/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc1/lectures/10hellenism.html|date=2008-07-05}}.</ref><ref>Green, p. xvii.</ref> دا چې کومې پېښې د هېلنیستي دورې د ختمېدو لامل شوې، په دې هکله عالمان او تاریخ پوهان په یو نظر نه دي. کېدای شي هېلینسټي دوره په ۱۴۶ م.ز کال کې د روم په وسیله د یونان اړوند جزایرو په وروستۍ فتحې سره د اکین له جګړې نه وروسته په ۳۱ م.ز کال کې د اکتیوم په جګړه کې د بطلیموس سلطنت په وروستۍ ماتې سره یا ان له میلاد نه وروسته په ۳۳۰ م ز کال کې قسطنطنیې ته د روم سترواکۍ له پلازمینې د لوی کنستانتین سترواک حرکت نه وروسته پای ته ورسېږي. انجلوس چانیوتیس د هېلنیسټي دوره له میلاد څخه وروسته ۱۳۸ م ز کال کې د هادریان په مړینې سره پای ته رسوي، چې یونانیان یې په بشپړه توګه د روم سترواکۍ سره یوځای کړل او دغه راز هېلنیسټي دورې ته له ۳۲۱ م.ز څخه تر ۲۵۶ ز کاله پورې اړوند محدوده هم ورکول کېدای شي. <ref>{{cite book|last1=Chaniotis|first1=Angelos|author-link1=Angelos Chaniotis|title=Age of Conquests: The Greek World from Alexander to Hadrian|date=2018|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|page=4}}</ref><ref name="eb">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age|title=Hellenistic Age|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|access-date=8 September 2012}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|url=https://archive.org/details/alexandergreathe0000pete|page=xiii|last=Green|first=P|isbn=978-0-7538-2413-9|year=2008}}</ref><ref name="ChapmanWylie2015">{{Cite encyclopedia|last1=Anderson|first1=Terence J.|last2=Twining|first2=William|editor-last1=Chapman|editor-first1=Robert|editor-last2=Wylie|editor-first2=Alison|title=Law and archaeology: Modified Wigmorean Analysis|encyclopedia=Material Evidence: Learning from Archaeological Practice|url=https://books.google.com/books?id=zky2BQAAQBAJ&pg=PT290|access-date=20 August 2019|year=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon, UK; New York, NY|isbn=978-1-317-57622-8|page=290}}</ref> == رېښه == د هېلینسټي دورې نظریه د ۱۹مې پېړۍ یو مفهوم دی چې په لرغوني یونان کې نه و. که څه هم کلمې د شکل او بڼې له پلوه یا هم معنی له پلوه یو بل سره تړاو لري، د بیلګې په توګه، هېلینسټ (لرغوني یونان کې: Ἑλληνιστής, Hellēnistēs، له لرغونو زمانو راهیسې کارول شوې او تایید شوې ده، جوهان ګوستاو درایسن د ۱۹مې پېړۍ په منځنۍ دوره کې خپل اثر (د هېلینیزم تاریخ - Geschichte des Hellenismus کې یې هېلینسټي اصطلاح ته اشاره وکړه او د سکندر له سوبې وروسته یې په غیر یوناني نړۍ کې د یوناني کلتور د پراختیا دوره تعریف او تشریح کړه. له درایسن څخه وروسته هېلینسټي اصطلاحات لکه هلېنیزم او داسې نور یې په پراخه توګه په بېلابېلو برخو کې کارول شوي دي. دا ډول د پام وړ کارونه د متیو ارنولد فرهنګ او بې نظمۍ په نامه اثر کې ده، چې هلته هیلینیزم، د هیبرایزم دود پر وړاندې کارول کېږي. <ref name="HellenistesLSJ">{{LSJ|*(ellhnisth/s|Ἑλληνιστής|ref}}.</ref><ref name="MatthewArnold">{{cite book|title=Culture and Anarchy|first1=Matthew|last1=Arnold|author1-link=Matthew Arnold|chapter=Chapter IV|page=143|year=1869|publisher=Smith, Elder & Co.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xD5AAAAAYAAJ&pg=PA143|title-link=Culture and Anarchy}} {{cite book|title=Culture and Anarchy|first1=Matthew|last1=Arnold|author1-link=Matthew Arnold|first2=Jane (editor)|last2=Garnett|chapter=Chapter IV|page=[https://archive.org/details/cultureanarchy0000arno_x4c6/page/96 96]|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280511-9|title-link=Culture and Anarchy}}</ref><ref name="DroysenHellenismus">{{cite book|title=Greek History: Hellenistic. Oxford Bibliographies Online Research Guide|first=Angelos|last=[[Angelos Chaniotis|Chaniotis]]|url=https://books.google.com/books?id=fBrSQebTZekC&pg=PA8|page=8|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-980507-5}}</ref> د هېلینسټي کلیمې لویه ستونزه د دې اصطلاح په اسانۍ کې ده، ځکه چې د یوناني کلتور خپریدل هغه عمومي پدیده نه وه، چې دې کلمې بیانوله. د فتحه شوې نړۍ ځینې برخې د نورو په پرتله ډېرې د یوناني نفوذ له خوا اغیزمنې شوې. همدارنګه د هېلینسټي اصطلاح دا هم بیانوي، چې په هغو سیمو کې چې یوناني جمعیت میشت شوی، په هغو کې اکثریت و؛ خو په ډېری مواردو کې، یوناني کډوال په حقیقت کې د اصلي او بومي خلکو په منځ کې اقلیت وو. یوناني خلک او اصلي یا بومي خلک تل له یو بل سره نه یو ځای کېدل؛ یونانیانو حرکت وکړ او خپل کلتور یې راوړ؛ خو هیڅکله تعامل رامنځته نه شو. == سرچینې == په داسې حال کې چې څو بېلابېلې ټوټې شته، خو داسې هیڅ بشپړ تاریخي سند او اثر نشته چې د سکندر له مړینې وروسته سلو کلونو پورې اړوند وي. د اصلي هېلینسټي تاریخ لیکونکو هېرونیموس اثار له کاردیا (چې د سکندر، لومړي انتیګوس او نورو ځایناستو تر نظر لاندې یې کار کاوه)، دوریس، ساموس او فیلارخوس څخه ټول ورک شوي دي، چې د پاتې شویو سرچینو په وسیله کارول شوي و. د هېلینسټي دورې لپاره تر ټولو لومړنۍ او خورا معتبره ژوندۍ سرچینه د میګالوپولیس پولیبیوس (کابو ۱۱۹ – ۲۰۰)، د اخایي ټولنې سیاستوال تر ۱۶۸ م.ز کاله پورې، کله چې دې ته اړ شو، چې د یرغمل په توګه روم ته لاړ شي. په پای کې د هغه تاریخونه څلویښتو کتابونو ته ورسېدل، چې د ۲۲۰ تر ۱۶۷ م.ز کلونو پورې موده یې په کې تر پوښښ لاندې راوستې ده.<ref name="Walbank">F.W. Walbank et al. THE CAMBRIDGE ANCIENT HISTORY, SECOND EDITION, VOLUME VII, PART I: The Hellenistic World, p. 1.</ref> له پولیبیوس نه وروسته تر ټولو مهمه سرچینه دیودورس سیکولس ده، چې د (Bibliotheca history) په نامه خپل اثر یې د ۶۰ تر ۳۰ م.ز کلونو تر منځ ولیکه او یو شمېر اړینې پخوانۍ سرچینې لکه هیرونیموس یې بیا تولید کړې؛ خو د هېلینستي دورې په هکله د هغه راپور د ایپسوس له جګړې (۳۰۱ م.ز کال) وروسته بند شو. بله مهمه سرچینه د پلوتارک د ژوند بېلابېل موازي دورې (کابو ۵۰ کاله مخکې له میلاده تر ۱۲۰ ز کاله)، که څه هم تر ډېره د شخصیت او شخصي اخلاقو اړوند مسایلو کې ښکېل دی، چې د هېلنیسټي دورې مهمو شخصیتونو تاریخچه بیانوي. اپیان اسکندریه (۱۶۵ م.ز کال څخه د لومړۍ میلادي پیړۍ وروستیو پورې) د روم د سترواکۍ تاریخ لیکلی، چې د ځینو هېلینسټي پاچاهیو معلومات په کې شامل دي. په نورو سرچینو کې د جاستین (دویمه زېږدیزه پېړۍ) د (Pompeius Trogus Historiae Philipicae) او له سکندر څخه وروسته د قسطنطنیه د لومړني فوتیوس په وسیله د اریان د پېښو لنډیز شامل دی. په کمې کچې بشپړونکو سرچینو کې کورتیوس روفوس، پاوسانیاس، پلیني، او د بیزانسي سودا دایرة المعارف شامل دي. د فلسفې په برخه کې د نامتو فیلسوفانو لکه دیوژن لائرتیوس ژوند او نظریات یې اصلي سرچینه ده. د سیسرو د (De Natura Deorum) په څېر آثار هم د هېلینسټي دورې اړوند فلسفي مکتبونو په اړه لا ډېرې څرګندونې وړاندې کوي. == سرچينې == qvt25vpnao8pfbd6hb01o4jnge7a42v 0 61510 370989 369776 2026-11-08T15:29:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370989 wikitext text/x-wiki وده ييزه (پرمختيايي) بيالوژي د هغو جرياناتو مطالعه ده د کوم په مټ چې ژوي او بوټي ستريږي او وده کوي. په وده ييزه بيالوژي کې همدا راز د نوې زېږېدنې جغرافيه، جنسي بيا توليد، د شکل بدلون او په بالغو ژونديو موجوداتو کې د اصلي حجرو وده او توپير کول هم شامل دي. == لرليدونه == د ژويو د جنين په وده کې ښکېلې مهمې پروسې دا دي: د نسج جوړېدل (د سيمې د ټاکنې او د جوړو شويو حجرو د توپير له لارې)؛ د نسجونو وده او د نجسونو بڼه خپلول. * سیمه ييزه ځانګړتيا (د جنين په بيلا بيلو برخو کې د حجر د ودې پروسې) هغه پروسه ده چې د لومړي يو شان حجرو په يو غونډاري يا يوه تخته کې ځايي بڼې منځ ته راوړي. عموماً په دې کې د «سيتوپلازمي» ټاکونکي عمل ښکېل وي، کوم چې د زرخېزې هګۍ په برخو او په جنين کې د اشارو له مرکزونو څخه په وتونکو توليدي اشارو کې ځای پر ځای شوي وي. د سيمه ييزې ځانګړتيا لومړي پړاونه فعالې توپير موندلې (چې عامه نه بلکې سره جلا شوې یوه ځانګړې حجره وي) حجرې منځ ته نه راوړي، بلکې د ژوندي موجود په يوه خاصه سيمه يا برخه کې د پراختيا لپاره د ژمنو حجرو يو نفوس دی. د دوی څرګندېدل د لېږد د لاملونو د يو ځانګړي يو ځای والي د ښودلو په مټ تر سره کېږي. * د حجرې توپير په ځآنګړي ډول د فعالې حجرې د ډولونو د جوړېدو سره اړيکه لري، لکه عصب، غړی، ترشحي «ايپيتيليا» (د بدني غړيو او سطحې تر منځ طبقه) او داسې نور. جلا شوې حجرې د حجرې له فعاليت سره تړلي زيات شمېر کې پروټينونه لري. * «مورفوجينيسيس» د درې بعديزې بڼې د جوړېدو پورې اړه لري. عمدتاً په دې کې د حجرو د صفحو او انفرادي حجرو هغږي شوي خوځښتونه ښکېل وي. «مورفوجينيسيس» د لومړي جنين د درې جراثيمو طبقو ( هغه درې طبقې دا دي: ايکټوډرم، ميسوډرم او اينډوډرم) او د غړيو د ودې پر مهال د پېچلو جوړښتونو د جوړېدو لپاره  اهميت لري. * د نسج په وده کې هم د نسج د ودې ټوليز زياتوالی او هم د برخو جلا وده (الوميټري) دواړه ښکېل وي، کوم چې له «مورفوجينيسيس» سره مرسته کوي. وده عموماً د حجرې د زياتېدو له لارې منځ ته راځي، خو تر څنګ يې د حجرې د اندازې د بدلونونو يا له حجرې څخه د باندې د موادو د راټولېدو له لارې. د بوټو وده د ژويو د ودې له پروسې سره يو شان ده. خو د بوټو حجرې عموماً بې خوځښته وي، په همدې بنسټ «مورفوجينيسيس» بې له دې چې حجرې حرکت وکړي، د جلا ودې په مټ تر لاسه کېږي. تر څنګ يې تحريکوونکي سيګنلونه او په دې کې ښکېل جينونه له هغو څخه جلا دي، چې د څاروي وده اداره کوي. == وده ييزې پروسې == === د حجرې توپير منځ ته راتګ === د حجرې توپير هغه پروسه ده، چېرته چې د حجرې جلا جلا فعالې بڼې په وده کې راپورته کېږي. د بېلګې په ډول، عصبي حجره، د غړي پلې او «هيپاتوسايټس» (د ينې حجرې) د توپير موندلو حجرو ښې پېژندل شوې بڼې دي. جلا شوې حجرې عموماً د يو څو پروټينونو زيات شمېر توليدوي، کوم چې د دوی د ځانګړي عمل لپاره اړین دي او همدا دوی ته د ښکاره کېدو خصوصيات ورکوي، کوم چې دوی ته دا وړتيا ورکوي چې د کوچني مايکروسکوپ لاندې وپېژندل شي. هغه جينونه چې دې پروټينونو ته کوډ ورکوي په لوړه کچه فعال دي. په ځانګړي ډول د دوی د «کروماټين» جوړښت ډېر پرانيستی دی، د دوی د تنسيخ (يعنې له يو څخه بل جوړېدل) اينزامونو ته د لاسرسي سره مرسته کوي او د جين د څرګندونو د پيلولو لپاره ځانګړي تنسيخ لاملونه په ډي اين ای کې د تنظيمونکي ترتيب سره اړوند وي. د بېلګې په ډول، « NeuroD» د نيورونل توپير لپاره يو مهم تنسيخي عنصر دی، د عضلاتو د توپير لپاره «مايوجينين» او د «هيپاټوسيټ» د توپير لپاره « HNF4» مهم دی. د حجرې توپير عموماً د ودې وروستی پړاو دی، له دې څخه مخکې د ژمنتيا (د زیاتېدو وړتيا) لپاره يو شمېر پړاونه وي، په کومو کې چې په څرګند ډول کوم توپیر نه وي. يو واحد نسج، کوم چې د يو ډول مخکينۍ حجرې يا د حجرې له يوې څانګې څخه جوړ شوی وي، ډېر ځله د ګڼو جلا جلا حجرو له بڼو منځ ته راغلی وي. د دوی په سمبالښت کې د ګاونډيو مېشتو يوه پروسه ښکېله وي، کومه چې د «نوچ سګنلنګ پات وی» پر ځانګړتياوو ولاړه وي. د بېلګې په ډول، د جنين اعصابي تخته کې دا نظام د نيورونل مخکينيو حجرو د نفوس د پيدا کولو لپاره کار کوي، په کوم کې چې « NeuroD» په ډېره اندازه څرګندېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Li B, Carey M, Workman JL|title=The role of chromatin during transcription|journal=Cell|volume=128|issue=4|pages=707–19|date=February 2007|pmid=17320508|doi=10.1016/j.cell.2007.01.015|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Heintzman ND, Stuart RK, Hon G, Fu Y, Ching CW, Hawkins RD, Barrera LO, Van Calcar S, Qu C, Ching KA, Wang W, Weng Z, Green RD, Crawford GE, Ren B|display-authors=6|title=Distinct and predictive chromatin signatures of transcriptional promoters and enhancers in the human genome|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=3|pages=311–8|date=March 2007|pmid=17277777|doi=10.1038/ng1966|s2cid=1595885}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Meinhardt H, Gierer A|year=2000|title=Pattern formation by local self-activation and lateral inhibition|url=http://www.me.ucsb.edu/~moehlis/APC514/2002_1.pdf|journal=BioEssays|volume=22|issue=8|pages=753–760|doi=10.1002/1521-1878(200008)22:8<753::aid-bies9>3.0.co;2-z|pmid=10918306|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027025156/https://me.ucsb.edu/~moehlis/APC514/2002_1.pdf|archive-date=2017-10-27|citeseerx=10.1.1.477.439}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sprinzak D, Lakhanpal A, Lebon L, Santat LA, Fontes ME, Anderson GA, Garcia-Ojalvo J, Elowitz MB|display-authors=6|title=Cis-interactions between Notch and Delta generate mutually exclusive signalling states|journal=Nature|volume=465|issue=7294|pages=86–90|date=May 2010|pmid=20418862|pmc=2886601|doi=10.1038/nature08959|bibcode=2010Natur.465...86S}}</ref> === بيا توليد === بیا توليد د يوې ورکې شوې برخې بيا ودې وړتيا څرګندوي. دا په بوټو کې زيات موندل کېږی، کوم چې د دوامدارې ودې ښودنه کوي او همدا راز په مستعمراتي (بل چرته په ځای نيونکو) ژويو کې، لکه «هايډرايډونه» او «اسيدي». خو وده ييزو بيالوژي پوهانو ډېره لېوالتيا د ازادو ژونديو ژويو په بيا توليد برخو کې ښودلې ده. په ځانګړي ډول څلور نمونې د زياتې څېړنې موضوع ګرځېدلي دي. دوه يې داسې دي چې د ټول بدن د بيا تولید وړتيا لري چې هغه دا دي: Hydra، کوم چې کولای شي د «پوليپ» هره برخه له يوې کوچنۍ ټوټې څخه هم بیا توليد او جوړه کړي، او «پلاناريا» چينجي، کوم چې عموماً کولای شي سرونه او لکۍ دواړه بيا جوړ کړي. دا دواړه نمونې د پرله پسې حجروي دوران لرونکې دي چې د بنسټيزو حجرو په مټ تغذيه کېږي، لږ تر لږه په «پلاناريا» کې، لږ تر لږه ځينې بنسټيزو حجرو زياته توانمندي ښودلې (يعنې د حجرو بيلا بيلا ډولونه تولیدولای شي). دوه نورو نمونو يې «ډيسټال» (له مرکز څخه په لرې ځای کې)  د ضميمو د بيا توليد ښودنه کړې. دا حشراتي ضمايم (جرړې) دي، عموماً د «ميټابولوس» چينجيو پښې، لکه چورچورکه (يو ډول خځنده) او هم په اوبو او وچه کې اوسېدونکو «urodele» (چرمښکۍ ته ورته ژوی) ژويو غړي. په وچه او اوبو کې د ژوند کوونکو ژويو د غړيو د بيا تولید په اړه د پام وړ معلومات په لاس کې شته او دا معلومه شوې چې هر ډول حجره بيا خپل ځان جوړوي، له نښلونکو نسجونو پرته، چېرته چې د عضروف، «ډرميس» او «ټانډونونو» تر منځ تر ډېره بريده بدلون منځ ته راځي. د جوړښتونو طريقې ته په کتنې سره، دا په جنين کې د فعالو اشارو (سيګنلونو) په بيا فعالېدو سره اداره کېږ. تر اوسه د دې زړې پوښتنې په اړه بحثونه روان دي چې ايا بيا توليد ابتدايي که تطبيقي خاصيت دی. که چېرې حالت لومړی وي (یعنې ابتدايي)، د مخ پر وده پوهې په مټ، موږ کېدای شي دا تمه ولرو چې په انسانانو کې هم د بيا تويد وړتيا پیدا کړو. که چېرې حالت دويم وي (يعنې تطبيقي) نو بيا د بيا توليد هره بېلګه داسې اټکل شوې چې د طبيعي غوراوي څخه په داسې حالاتو کې سرچينه اخلي چې د همدې انواعو پورې ځانګړي دي، په همدې بنسټ بيا د عمومي اصولو تمه نه شي کېدای.<ref>{{cite book|vauthors=Carlson BM|date=2007|title=Principles of Regenerative Biology.|publisher=Academic Press|location=Burlington MA}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bosch TC|title=Why polyps regenerate and we don't: towards a cellular and molecular framework for Hydra regeneration|journal=Developmental Biology|volume=303|issue=2|pages=421–33|date=March 2007|pmid=17234176|doi=10.1016/j.ydbio.2006.12.012|doi-access=free}}</ref><ref name="Reddien P.W., Alvarado A.S. 2004 725–757">{{cite journal|vauthors=Reddien PW, Sánchez Alvarado A|s2cid=1320382|title=Fundamentals of planarian regeneration|journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology|volume=20|pages=725–57|year=2004|pmid=15473858|doi=10.1146/annurev.cellbio.20.010403.095114}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wagner DE, Wang IE, Reddien PW|title=Clonogenic neoblasts are pluripotent adult stem cells that underlie planarian regeneration|journal=Science|volume=332|issue=6031|pages=811–6|date=May 2011|pmid=21566185|pmc=3338249|doi=10.1126/science.1203983|bibcode=2011Sci...332..811W}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Simon A, Tanaka EM|title=Limb regeneration|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews. Developmental Biology|volume=2|issue=2|pages=291–300|year=2013|pmid=24009038|doi=10.1002/wdev.73|s2cid=13158705}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nakamura T, Mito T, Bando T, Ohuchi H, Noji S|title=Dissecting insect leg regeneration through RNA interference|url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-01_65_1/page/64|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=65|issue=1|pages=64–72|date=January 2008|pmid=18030418|doi=10.1007/s00018-007-7432-0}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Slack JM|date=2013|title=Essential Developmental Biology|chapter=Chapter 20|publisher=Wiley-Blackwell|location=Oxford}}</ref> == د ژويو جنيني وده == سپرم او هګۍ د القاح (بلاربېدو) په پروسه کې يو له بل سره نښلي، تر څو زرخېره هګۍ يا «زيګوټ» منځ ته راوړ. دا د وېش له يو پړاو څخه تېرېږي، تر څو د يو شان حجرو غونډاری يا تختې منځ ته راوړي چې «پلاستولا» يا «بلاستودورم» يې بولي. د حجرې دا وېش عموماً ډېر چټک او د ودې نه لرونکی وي، په همدې بنسټ د لور حجرو اندازه د مور حجرې له اندازې نيمايي وي او ټول جنين تقريباً په همدې یوه اندازه پاتې کيږي. دوی ته د درز وېشونه ويل کېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Jungnickel MK, Sutton KA, Florman HM|title=In the beginning: lessons from fertilization in mice and worms|url=https://archive.org/details/cell_2003-08-22_114_4/page/n32|journal=Cell|volume=114|issue=4|pages=401–4|date=August 2003|pmid=12941269|doi=10.1016/s0092-8674(03)00648-2|doi-access=free}}</ref> د موږک د بهرني پوستکي د اصلي جراثيمو حجرې له پراخه «اپي جينيک» بيا طرحه کېدو له بهير څخه تېرېږي. په دې پروسه کې د جنين په سطحه د ډي اين ای «ديميتيلاسيون»، د «کروماتين» بيا منظمېدل او د «اپي جينيتيک» اغېز پاکېدل شامل دي چې د «ټوټي پوټينسي» لامل ګرځي (ټوټي پوټينسي د يوې حجرې وېش او بیا توليد ته ويل کېږی). د ډي اين ای (DNA) «ډي ميتيليشن» د يوې داسې پروسې پر مټ تر سره کېږي، کومه چې د ډي اين ای د بنسټ د پرېکون د بیا جوړولو له لارې څخه کار اخلي.<ref name="pmid23223451">{{cite journal|vauthors=Hackett JA, Sengupta R, Zylicz JJ, Murakami K, Lee C, Down TA, Surani MA|title=Germline DNA demethylation dynamics and imprint erasure through 5-hydroxymethylcytosine|journal=Science|volume=339|issue=6118|pages=448–52|date=January 2013|pmid=23223451|pmc=3847602|doi=10.1126/science.1229277|bibcode=2013Sci...339..448H}}</ref><ref name="pmid20595612">{{cite journal|vauthors=Hajkova P, Jeffries SJ, Lee C, Miller N, Jackson SP, Surani MA|title=Genome-wide reprogramming in the mouse germ line entails the base excision repair pathway|journal=Science|volume=329|issue=5987|pages=78–82|date=July 2010|pmid=20595612|pmc=3863715|doi=10.1126/science.1187945|bibcode=2010Sci...329...78H}}</ref> مورفوجينيک خوځښتونه د حجرې ماده په درې پوړيز جوړښت بدلوي چې له ګڼ حجروي صفحو څخه جوړه وي، کومې چې «ايکټوډرم، ميسوډرم او اينډوډرم» بولي. همدا صفحې د جراثيمو د پوړونو په نوم پېژندل کېږي. دا د معمدې پروسه ده. د درز او ګيسټروليشن (د معدې وېش) پر مهال لومړی سیمه ايز وضاحت پېښې منځ ته راځي. په خپله د جراثيمو د درې بوړيزو طبقو پر جوړېدو سربېره، عموماً په دې کې له جنين ورهاخوا جوړښت جوړيږي، لکه مماليه پراسينټا چې د جنين د ملاتړ او تغذيې لپاره اړين دی، او همدا راز د مخکيني او وروستني محور (سر، تنه او لکۍ) په اوږدو کې د ژمنتياوو ترمنځ توپير  منځ ته راوړي.<ref>{{cite book|veditors=Steven DH|date=1975|title=Comparative Placentation.|url=https://archive.org/details/comparativeplace0000unse|publisher=Academic Press|location=London}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kimelman D, Martin BL|title=Anterior-posterior patterning in early development: three strategies|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews. Developmental Biology|volume=1|issue=2|pages=253–66|year=2012|pmid=23801439|pmc=5560123|doi=10.1002/wdev.25}}</ref> == سرچينې == c07ad7fnckxxtdnlrpml59kuwrkg5mg 0 61642 371006 361828 2026-11-08T15:58:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371006 wikitext text/x-wiki يوراګوای چې رسمي نوم يې د يوراګوای ختيځ جمهوريت دی، په سويلي امريکا کې پروت يو هېواد دی. په لويديځ او سويل لويديځ کې يې پولې له ارجينټاين سره، په شمال او شمال ختيځ کې له برازيل سره پولې شريکې دي، په داسې حال کې چې په سويل کې له «رايو ډي لا پلاټا» سره پوله لري او سويل ختيځ ته يې له اتلانتیک سمندر (اقيانوس بحر) سره پوله شريکه ده. د يوراګوای مساحت ۱۷۶،۰۰۰ کيلو متر مربع (۶۸،۰۰۰ ميل مربع) دی او د اټکل تر مخې نفوس يې ۳،۵۱ ميلیونه دی، د دوی له ډلې دوه ميلیونه يې د ستر ښار او پلازمېنې «مونټي ويډيو» په ښاري سيمه کې ژوند کوي.<ref>{{cite book|title=Longman pronunciation dictionary|first=John C.|last=Wells|publisher=Longman|location=Harlow, England|year=1990|isbn=0-582-05383-8|page=755}} entry "Uruguay"</ref> هغه سيمه چې په يوراګوای بدله شوه په لومړي ځل ۱۳،۰۰۰ کاله مخکې د ښکاريو د ډلو له خوا اباده شوې وه. دې سيمې ته د اروپايانو د رسېدو پر مهال پیاوړې قبيله د «چارا» خلک وو، دا هغه مهال و کله چې پرتګاليانو په ۱۶۸۰ز کال کې « Colónia do Sacramento» جوړ کړ؛ د نږدې ګاونډيو هېوادونو په پرتله يوراګوای لرې پرتو اروپايانو اشغال کړی و. اسپانويانو د اتلسمې پېړۍ په لومړيو کې د دې سيمې لپاره د سياليو د ادعاوو له امله مونټيويډيو د يو پوځي مرکز په توګه جوړ کړ. يوراګوای د ۱۸۱۱ او ۱۸۲۸ز کلونو تر منځ موده کې خپله ازادي تر لاسه کړه، له دې وروسته د پرتګال او اسپانيې او وروسته د ارجينټاين او برازيل تر منځ  څلور اړخيزې هلې ځلې پيل شوې. دا هېواد د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې د بهرني اغېز او لاسوهنې تر اغېز لاندې و، په داسې حال کې چې پوځ په داخلي سياست کې بيا بيا خپله دنده تر سره کړې ده. د ۱۹۶۰ز لسيزې په وروستيو او د ۱۹۷۰ز لسيزې په لومړيو کې، د چپ اړخو چريکي فعاليتونو پر ضد د اقتصادي بحرانونو او سياسي ځپنې د يوې لړۍ په پايله کې جمهوري پړاو پای ته ورسېد، کوم پړاو چې د شلمې پېړۍ په لومړيو کې پيل شوی و او د ۱۹۷۳ز کال د کودتا په پايله کې له منځه ولاړ او يو ملکي-پوځي ديکتاتوري نظام منځ ته راغلو. پوځي حکومت چپ اړخي، سوسياليستان او سياسي مخالفين تعقيب کړل، په پايله کې يې ګڼ خلک ووژل شول او د پوځ له خوا د شکنجې ګڼې پېښې منځ ته راغلې؛ په ۱۹۸۵ز کال کې پوځ يو ملکي حکومت ته واک خوشې کړ. اوس مهال يوراګوای يو ديموکراتيک پر اساسي قانون ولاړ جمهوريت دی، ولسمشر يې هم د دولت او هم د حکومت مشري په غاړه لري.<ref name="archivo.presidencia.gub.uy">{{Cite web|title=Hace 13.000 años cazadores-recolectores exploraron y colonizaron planicie del río Cuareim|url=http://archivo.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/09/2010092601.htm|access-date=17 May 2021|website=archivo.presidencia.gub.uy}}</ref> يوراګوای يو مخ پر وده هېواد دی، د لوړ عايد اقتصاد لري، په ديموکراسۍ، سوله، د فساد په کم تصور او برېښنايي حکومتولۍ کې په لاتيني امریکا کې لومړی درجه مقام لري. د رسنيو د ازادۍ، د منځنۍ طبقې اندازې او خوشالۍ په برخه کې په سويلي امریکا کې لومړی مقام لري. د سړي سر له مخې، يوراګوای د هر بل هېواد په نسبت د ملګرو ملتونو د سوله ساتو ماموريتونو کې تر ټولو زیاته پوځيانو ونډه لري.  د نړيوال تروريزم شاخص له اړخه په سويلي امریکا کې د تر ټولې کمې درجې لرونکی هېواد دی، د اقتصادي ازادۍ، عايد برابرۍ، د سړي سر عايد او د مستقيمې بهرنۍ پانګونې جریان به نظر کې نيولو سره په دې لویه وچه کې دويم ځای لري. د بشري ودې د شاخص، کورني ناخالص عايد ودې، نوښت او زېربناوو له اړخه يوراګوای د دې لويې وچې څلورم غوره هېواد دی. يوراګوای په لاتيني امریکا کې يو له تر ټولو زیات ټولنيزو پرمختګي هېوادونو څخه شمېرل کېږي. د شخصي حقوقو، زغم او شموليتي مسائلو لپاره د نړيوالو اقداماتو په ډلبندۍ کې لوړه درجه لري، په کوم کې چې د LGBT د ټولنې منل هم شامل دي. دې هېواد بنګ، له خپل جنس سره واده کول او د جنین سقط قانوني ګرځولي دي. يوراګوای د ملګرو متلونو، OAS، او مرکوسر بنسټ اېښودونکی غړی دی. <ref name="photos.state.gov">{{cite web|url=https://photos.state.gov/libraries/uruguay/19452/pdfs/UruguaysRankingsJune2013.pdf|title=Uruguay Rankings|access-date=21 April 2017|archive-date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223606/http://photos.state.gov/libraries/uruguay/19452/pdfs/UruguaysRankingsJune2013.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="unpan3.un.org">{{cite web|url=http://unpan3.un.org/egovkb/Data-Center|title=Data Center|publisher=United Nations|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811043035/http://unpan3.un.org/egovkb/Data-Center|archive-date=11 August 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/uruguay/overview|access-date=24 November 2021|website=World Bank|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://photos.state.gov/libraries/uruguay/19452/pdfs/UruguaysRankingsJune2013.pdf|title=From 2005 to 2011|publisher=[[U.S. State Department]]|access-date=25 June 2017|archive-date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223606/http://photos.state.gov/libraries/uruguay/19452/pdfs/UruguaysRankingsJune2013.pdf|url-status=live}}</ref><ref>First in Latin America on two out of three basic dimensions of the [[Social Progress Index]], and second to Costa Rica in Latin America overall, and 26th worldwide, in 2013.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160304102036/http://www.socialprogressimperative.org/en/data/spi/components/com9 The Social Progress Imperative]. socialprogressimperative.org</ref><ref>{{cite web|url=https://spartacus.gayguide.travel/gaytravelindex.pdf|title=Spartacus Gay Travel Index|website=spartacus.gayguide.travel|access-date=3 September 2020|archive-date=14 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914015257/http://www.spartacusworld.com/gaytravelindex.pdf|url-status=live}}</ref> == د نوم رېښې == د يوراګوای هېواد نوم د سيمه ييزې ګراني ژبې له « Río Uruguay» څخه اخیستل شوی دی. ډېر تشریحات شته، «د مرغۍ سمندر» (د اورو سمندر، د چارون له لارې، اورو « urú» د هر ډول ځنګلي مرغۍ عام نوم دی). دا نوم يوروګوا (پموميلا ميګاسټوما) په نوم سمندر کونجکې (حلزون) ته هم اشاره کېږي، کوم چې د دې هېواد په ساحلونو کې ډېر زيات وو.<ref>{{cite book|title=Revista Del Río de La Plata|url=https://books.google.com/books?id=mOexAAAAIAAJ|year=1971|page=285|quote=The word itself, "Uruguay," is clearly derived from the Guaraní, probably by way of the tribal dialect of the [[Charrúa]]s […] from ''uru'' (a generic designation of wild fowl)|access-date=23 October 2015|archive-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203010230/https://books.google.com/books?id=mOexAAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Nordenskiöld|first=Erland|author-link=Erland Nordenskiöld|title=Deductions suggested by the geographical distribution of some post-Columbian words used by the Indians of S. America|url=https://books.google.com/books?id=oaguAAAAYAAJ|year=1979|publisher=AMS Press|isbn=978-0-404-15145-4|page=27|quote=In Paraguay the Guaraní Indians call a fowl ''{{lang|gn|uruguaçú}}''. The [[Cainguá]] in Misiones only say ''{{lang|gn|urú}}''. […] A few Guaraní-speakiug Indians who call a hen ''{{lang|gn|uruguasu}}'' and a cock ''{{lang|gn|tacareo}}''. ''{{lang|gn|Uruguaçu}}'' means "the big ''{{lang|gn|uru}}''".|access-date=23 October 2015|archive-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203010230/https://books.google.com/books?id=oaguAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/|work=[[El País]]|title=Presentan tesis del nombre Uruguay|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314100414/http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/|archive-date=14 March 2012|language=es|access-date=21 November 2014}}</ref> د دې نوم تر ټولو مشهور تفسير يو يې هغه و چې د يوراګوای د يو مشهور شاعر « Juan Zorrilla de San Martín» له خوا وړانديز شوی دی، «د رنګه مرغیو سمندر»، که څه هم په دې تفسير شکونه شته، بيا هم په دې هېواد کې له يو مهم کلتوري اهميت څخه برخمن دی.<ref>{{Cite web|date=14 March 2012|title=Presentan tesis del nombre Uruguay – Diario EL PAIS – Montevideo – Uruguay|url=http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314100414/http://www.elpais.com.uy/101008/pciuda-520474/informe/presentan-tesis-del-nombre-uruguay/|archive-date=14 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Uruguay, el país de los pájaros pintados despierta la pasión por mirar|url=https://www.gub.uy/ministerio-turismo/comunicacion/noticias/uruguay-pais-pajaros-pintados-despierta-pasion-mirar|access-date=17 May 2021|website=Ministerio de Turismo|language=es}}</ref> د اسپانيې دنېواک پر مهال او له هغې وروسته د يو څه وخت لپاره، يوراګوای او ځينو ګانډيو سیمو ته «بانډا اورينټل» نوم اخستل کېدو، (د يوراګوای د سمندر ختيځه غاړه)، له هغې وروسته د څو کلونو لپاره د «ختيځ ايالت» په نوم يادېدو. له خپلواکۍ راهيسې دا هېواد د « República Oriental del Uruguay» په نوم يادېږي، د کوم معنا چې ده «د يوراګوای سمندر ختيځ جمهوريت». خو په انګريزي ژبه کې په عام ډول يا په دې ډول « Oriental Republic of Uruguay» او يا په دې ډول « Eastern Republic of Uruguay» ژباړل کېږي.<ref name="CIA">{{cite web|author=Central Intelligence Agency|title=Uruguay|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|location=Langley, Virginia|year=2016|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uruguay/|access-date=1 January 2017|archive-date=16 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216123435/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uruguay/|url-status=dead}}</ref><ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/620116/Uruguay|title=Uruguay|access-date=2 September 2008|year=2008|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|archive-date=12 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612043021/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/620116/Uruguay|url-status=live}}</ref><ref>"Eastern Republic of Uruguay" is the official name used in many United Nations publications in English, e.g. {{cite book|title=Treaty Series|url=https://books.google.com/books?id=_4bp3hF2DfMC&pg=RA1-PA118|year=1991|publisher=UN Publications|isbn=978-92-1-900187-9|access-date=23 October 2015|archive-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203010230/https://books.google.com/books?id=_4bp3hF2DfMC&pg=RA1-PA118|url-status=live}} & in some formal UK documents, e.g. {{cite book|title=Agreement Between the European Community and the Eastern Republic of Uruguay|url=https://books.google.com/books?id=_34BywAACAAJ|year=1974|publisher=[[H.M. Stationery Office]]|access-date=23 October 2015|archive-date=13 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513050932/https://books.google.com/books?id=_34BywAACAAJ|url-status=live}}</ref> == تاریخ == === له نېواک مخکې === يوراګوای په لومړي ځل ۱۳،۰۰۰ کاله مخکې د ښکاریانو د راټولونکو له خوا اباده شوې سيمه وه. د یو اټکل تر مخې په شپاړسمه پېړۍ کې له اروپايانو سره د لومړۍ اړيکې پر مهال هلته نژدې ۹،۰۰۰ Charrúa او ۶،۰۰۰ Chaná او همدا راز يو شمېر Guaraní وګړي په دې ټاپوګانو کې مېشت وو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/uruguay00jerm|url-access=registration|quote=uruguay by leslie jermyn.|title=Uruguay|first=Leslie|last=Jermyn|date=1 October 1998|publisher=Marshall Cavendish|isbn=9780761408734|via=Internet Archive}}</ref><ref name="archivo.presidencia.gub.uy2">{{Cite web|title=Hace 13.000 años cazadores-recolectores exploraron y colonizaron planicie del río Cuareim|url=http://archivo.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/09/2010092601.htm|access-date=17 May 2021|website=archivo.presidencia.gub.uy}}</ref> د هېواد په ختيځه برخه کې د «پيچيټو پالوما» په نوم مشهور د انسان په لاس جوړ شوي زرګونه هدېرې (قبرونه) شته. د ځينو تاریخ يې تر ۵،۰۰۰ کاله پخوا پورې رسېږي. د هغو خلکو په اړه ډېر کم معلومات په لاس کې دي چې دا يې جوړ کړي دي، ځکه چې هېڅ لیکلی سند يې نه دی پرېیښی، خو د کرنې او پالل شويو سپيو شواهد موندل شوي دي.<ref>{{cite journal|url=https://www.mna.gub.uy/innovaportal/file/20809/1/lopez_mazz_j._m._2001._las_estructuras_tumulares_cerritos_del_litoral_atlantico_uruguayo..pdf|title=Las estructuras tumulares (cerritos) del litoral atlantico uruguayo|first=José M.|last=López Mazz|language=Spanish|journal=Latin American Antiquity|volume=12|number=3|date=2001|pages=231–255|doi=10.2307/971631|jstor=971631|s2cid=163375789|via=JSTOR}}</ref> په ۱۸۳۱ز کال کې، د يوراګوای لومړي ولسمشر « Fructuoso Rivera»، د چاروا د نسل ختمونی وروستی بريد چمتو کړ، د کوم په پايله کې چې د يوراګوای د اصلي اوسېدونکو وروستي پاتې شوني له منځه یوړل شول.<ref>{{cite web|url=http://theprisma.co.uk/2011/03/28/uruguay-and-the-memory-of-the-charrua/|title=Uruguay and the memory of the Charrúa tribe – ThePrisma.co.uk|website=theprisma.co.uk|language=en-US|access-date=5 July 2018|archive-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008025809/http://theprisma.co.uk/2011/03/28/uruguay-and-the-memory-of-the-charrua/|url-status=dead}}</ref> === د اشغال لومړي وختونه === پرتګاليان لومړي اروپايان وو چې په ۱۵۱۲ز کال کې د شته يوراګويانو سيمې ته ننوتلي وو. اسپانويان په ۱۵۱۶ز کال کې اوسني يوراګويا ته ورسېدل. د سيمه ييزو اوسېد ونکو له خوا د اشغال په وړاندې سخت مقاومت، د سپينو او سرو زرو نشتوالی سره يو ځای، په شپاړسمه او اولسمه پېړۍ کې په دې سيمه کې د اروپايانو ميشت کېدل محدود کړل. له دې وروسته يوراګوای د اسپانوي او پرتګالي سترواکيو تر منځ د شخړو مرکز وګرځېد. په ۱۶۰۳ز کال کې، اسپانويانو په دې سيمه کې د څارويو متعارف کول پيل کړل، کوم څه چې په دې سيمه کې د شتمنۍ سرچينه وګرځېده. لومړی دايمي کلی په ۱۶۲۴ز کال کې د ريو نيګرو په سوريانو کې جوړ شو، پرتګاليانو په « Colonia del Sacramento» کې يوه کلا جوړه کړه.<ref name="Spate">{{cite book|author=Oskar Hermann Khristian Spate|title=The Spanish Lake|publisher=Canberra: ANU E Press, 2004|page=37|url=https://books.google.com/books?id=JH9SIogNd3sC&q=San+Matias|isbn=9781920942168|date=1 November 2004|access-date=30 September 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211030451/https://books.google.com/books?id=JH9SIogNd3sC&q=San+Matias|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bethell|first=Leslie|title=The Cambridge History of Latin America, Volume 1, Colonial Latin America|publisher=Cambridge University Press|year=1984|location=Cambridge|page=257|url=https://books.google.com/books?id=_w0kAPYQ5xMC&q=1511|isbn=9780521232234|access-date=7 October 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211002802/https://books.google.com/books?id=_w0kAPYQ5xMC&q=1511|url-status=live}}</ref><ref name="dept-state">{{cite web|author=Bureau of Western Hemisphere Affairs|title=Background Note: Uruguay|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194621/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|archive-date=22 January 2017|access-date=23 February 2011|publisher=US Department of State}}</ref> هسپانيويانو د اتلسمې پېړۍ په لومړيو کې په دې هېواد کې د يو پوځي مرکز په توګه د مونتيويډيو بنسټ کېښود. د دې هېواد طبيعي بندرګاه ډېر ژر په يوه سوداګريزه سيمه بدله شوه، په داسې حال کې چې د ريو ډي لاپلاټا د پلازمېنې بيونس ايرس سره يې سيالي کوله. د يوراګوای د نولسمې پېړۍ د لومړيو تاريخ په پلاټين سيمه کې د واکمنۍ لپاره د روانې جګړې په منځ ته راتلو سره رقم شو، دا جګړې د برتانويانو، اسپانويانو، پرتګالیانو او نورو استعماري ځواکونو تر منځ پېښې شوې. په ۱۸۰۶ او ۱۸۰۷ز کال کې، برتانوي پوځ د ناپليون د جګړو د برخې په توګه د بيونس ايرس او مونټيويډيو د نيولو هڅې وکړې. مونټيويډيو د ۱۸۰۷ز کال د فبرورۍ له مياشتې څخه تر سپتمبر مياشتې پورې د پرتانوي پوځ په واک کې و. === د خپلواکۍ هڅې === په ۱۸۱۱ز کال کې، د يوراګوای ملي اتل « José Gervasio Artigas» د اسپانوي واکمنۍ په وړاندې يو بريالی پاڅون پيل کړ او د مۍ په اتلسمه نېټه يې د لاس پيډراس په جګړه کې هغوی ته ماتې ورکړه.<ref name="dept-state2">{{cite web|author=Bureau of Western Hemisphere Affairs|title=Background Note: Uruguay|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194621/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|archive-date=22 January 2017|access-date=23 February 2011|publisher=US Department of State}}</ref> == سرچينې == 5gi9b0tmr1q94kwtv7g1hu9uvymxpt3 0 61707 370990 367934 2026-11-08T15:29:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370990 wikitext text/x-wiki وراثت (په انګلیسي: Heredity)، چې د بیولوجیکي وراثت په نامه هم یادېږي، له والدینو څخه اولاد ته د صفتونو لېږدېدنه ده؛ د اولاد حجرې یا اورګانیزمونه، یا د زوجي تکثر او یا هم غیرزوجي تکثر له‌لارې، د خپلو والدینو جنتیکي معلومات اخلي. د وراثت له‌لارې، کېدای شي د وګړو ترمنځ تنوع‌ګانې سره غونډې شي او له‌امله یې نوعې د طبیعي انتخاب پر مټ تکامل وکړي. == ټولیزه کتنه == په انسانانو کې، د سترګو رنګ د یوې ارثي ځانګړنې بېلګه ده: کېدای شي یو وګړي ته د «نسواري سترګو صفت» له والدینو څخه په ارث پاتې شي. ارثي صفتونه د جېنونو له‌خوا کنټرولېږي او د یو اورګانیزم په جېنوم کې د جېنونو یوې بشپړې ټولګې ته «جېنوټایپ» ویل کېږي.<ref>{{cite journal|author=Sturm RA|author2=Frudakis TN|title=Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-08_20_8/page/n6|journal=Trends Genet.|volume=20|issue=8|pages=327–332|date=2004|pmid=15262401|doi=10.1016/j.tig.2004.06.010}}</ref><ref name="Pearson_2006">{{cite journal|author=Pearson H|title=Genetics: what is a gene?|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398|journal=Nature|volume=441|issue=7092|pages=398–401|date=2006|pmid=16724031|doi=10.1038/441398a|bibcode=2006Natur.441..398P|s2cid=4420674}}</ref> د یوه اورګانیزم د جوړښت او چلند د مشاهدې وړ صفتونو بشپړه ټوله د «فېنوټایپ» په نامه یادېږي. دغه صفتونه د هغو د جېنوټایپ او چاپېریال له تعامل څخه رامنځ‌ته کېږي. په پایله کې، د یوه اورګانیزم د فېنوټایپ ډېرشمېر اړخونه ارثي نه‌دي. د بېلګې په توګه: د لمر وړانګې له‌امله تور شوی پوستکی د یوه شخص جېنوټایپ او د لمر وړانګې ترمنځ د تعامل له‌امله دی؛ نو، د لمر له وړانګې تورېدل له والدینو څخه اولاد ته په ارث نه‌پاتې کېږي. سره له‌دې، ځیني خلک، د جلا جېنوټایپ لرلو له‌امله، د ځینو په پرتله خورا ژر تورېږي: یوه ښه بېلګه یې د البینیزم (پېس) ارثي صفت لرونکي وګړي دي، چې په ټوله کې، نه‌سوځي او د لمرسوځونې پر وړاندې خورا حساس دي.<ref>{{cite journal|author=Visscher PM|author2=Hill WG|author3=Wray NR|title=Heritability in the genomics era&nbsp;– concepts and misconceptions|journal=Nat. Rev. Genet.|volume=9|issue=4|pages=255–266|date=2008|pmid=18319743|doi=10.1038/nrg2322|s2cid=690431}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.minervamedica.it/en/journals/dermatologia-venereologia/article.php?cod=R23Y2010N01A0037|title=Genetics of pigmentation and melanoma predisposition|author=Pho LN|author2=Leachman SA|journal=G Ital Dermatol Venereol|date=Feb 2010|volume=145|issue=1|pages=37–45|pmid=20197744|access-date=2013-03-26|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328215053/http://www.minervamedica.it/en/journals/dermatologia-venereologia/article.php?cod=R23Y2010N01A0037|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=PGC-1 coactivators regulate MITF and the tanning response|author=Shoag J|journal=Mol Cell|date=Jan 2013|volume=49|issue=1|pages=145–157|doi=10.1016/j.molcel.2012.10.027|pmid=23201126|last2=Haq|first2=Rizwan|last3=Zhang|first3=Mingfeng|last4=Liu|first4=Laura|last5=Rowe|first5=Glenn C.|last6=Jiang|first6=Aihua|last7=Koulisis|first7=Nicole|last8=Farrel|first8=Caitlin|last9=Amos|first9=Christopher I.|display-authors=1|pmc=3753666}}</ref><ref>{{cite journal|author=Oetting WS|author2=Brilliant MH|author3=King RA|title=The clinical spectrum of albinism in humans and by action|journal=Molecular Medicine Today|volume=2|issue=8|pages=330–335|date=1996|pmid=8796918|doi=10.1016/1357-4310(96)81798-9}}</ref> جوته شوې ده چې ارثي صفتونه له یوه نسل څخه راتلونکي نسل ته د DNA (د جنتیکي معلوماتو کوډ کوونکی مالیکول) له‌لارې لېږدول کېږي. DNA یو اوږد پولیمیر دی چې څلور ډوله د تعویض وړ قاعدې لري. د نوکلیک اسید لړۍ (د یوه ځانګړي DNA مالیکول په اوږدو کې د قاعدو لړۍ) جنتیکي معلومات ځانګړوي: دا کېدای شي د یوه متن هجا کوونکو تورو د یوې لړۍ په توګه وانګېرل شي. د میتوسیس له‌لارې د یوې حجرې وېش ترمخه، DNA کاپي کېږي، داسې چې د رامنځ‌ته شویو دوو حجرو له جملې څخه، هرې یوې ته د DNA لړۍ په ارث پاتې کېږي. د یوه منفرد وظیفوي واحد د ځانګړوونکي DNA مالیکول پروټین ته «جېن» ویل کېږي؛ بېلابېل جېنونه د قاعدو بېلابېلې لړۍ لري. د حجرو دننه، د DNA اوږدې څانګې د «کروموزمونو» په نامه متراکم جوړښتونه رامنځ‌ته کوي. اورګانیزمونو ته، د هومولوګي کروموزومونو په بڼه له والدینو څخه جنتیکي مادې په ارث پاتې کېږي، چې دغه هومولوګي کروموزومونه د جېنونو لپاره د کوډ کوونکو DNA لړیو یو ځانتنی ترکیب لري. د کروموزوم دننه د DNA لړۍ یو ځانګړی موقعیت د «کروموزومي موقعیت یا locus» په نامه یادېږي. که چېرې په یوه ځانګړي کروموزومي موقعیت کې د DNA لړۍ د وګړو ترمنځ سره توپیر ولري، د دغې لړۍ توپیر لرونکو بڼو ته «الېلونه» ویل کېږي. د DNA لړۍ د موتېشنونو له‌لارې بدلېدلای او نوي الېلونه رامنځ‌ته کولای شي. که چېرې د یوه جېن دننه موتېشن پېښ شي، کېدای شي د جېن له‌لارې کنټرول کېدونکی صفت له نوي الېل څخه اغېزمن او د اورګانیزم فېنوټایپ بدل شي.<ref name="Futuyma">{{cite book|last=Futuyma|first=Douglas J.|author-link=Douglas J. Futuyma|date=2005|title=Evolution|publisher=Sinauer Associates, Inc.|location=Sunderland, Massachusetts|isbn=978-0-87893-187-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/evolution0000futu}}</ref><ref>{{cite book|last=Griffiths|first=Anthony, J.F.|title=Introduction to Genetic Analysis|date=2012|publisher=W.H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-1-4292-2943-2|page=3|edition=10th|author2=Wessler, Susan R.|author3=Carroll, Sean B.|author4=Doebley J}}</ref> سره له‌دې، په داسې حال کې چې دغه ساده اړیکه د یوه الېل او صفت ترمنځ په ځینو حالاتو کې شتون لري، ډېري صفتونه لا پېچلي دي او د اورګانیزمونو ترمنځ او دننه د څوګونو جېنونو (چې سره په تعامل کې دي) له‌خوا کنټرولېږي. تکاملي بیولوجي‌پوهان وایي چې په جنتیکي شبکو او د حجرو ترمنځ اړیکو کې پېچلي متقابل عملونه د ارثي تنوع‌ګانو لامل ګرځېدلای شي، چې کېدای شي په تکاملي انعطاف او مجرا جوړونه کې د ځینو میخانیکونو لپاره زمینه برابره کړي.<ref>{{cite journal|author=Phillips PC|title=Epistasis – the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems|journal=Nat. Rev. Genet.|volume=9|issue=11|pages=855–867|date=2008|pmid=18852697|doi=10.1038/nrg2452|pmc=2689140}}</ref><ref name="Lin">{{cite journal|author=Wu R|author2=Lin M|title=Functional mapping&nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits|journal=Nat. Rev. Genet.|volume=7|issue=3|pages=229–237|date=2006|pmid=16485021|doi=10.1038/nrg1804|s2cid=24301815}}</ref><ref name="Jablonka02">{{cite journal|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Lamb|first2=M.J.|title=The changing concept of epigenetics|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=981|issue=1|pages=82–96|date=2002|url=http://a-c-elitzur.co.il/uploads/articlesdocs/Jablonka.pdf|doi=10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x|pmid=12547675|bibcode=2002NYASA.981...82J|s2cid=12561900|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511122654/http://a-c-elitzur.co.il/uploads/articlesdocs/Jablonka.pdf|archive-date=2011-05-11|access-date=2022-06-01|archivedate=2011-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511122654/http://a-c-elitzur.co.il/uploads/articlesdocs/Jablonka.pdf}}</ref> وروستیو موندنو د هغو ارثي بدلونونو مهمې بېلګې تایید کړې دي چې د DNA مالیکول د مستقیم عامل له‌لارې بیانېدلای نه‌شي. دغه ښکارندې د اېپي‌جنتیک وراثتي سیسټمونو په توګه ډلبندي کېږي چې په علتي یا مستقله توګه د جېنونو پر سطحه تکامل کوي. د اېپي‌جنتیک موډونو او میکانیزمونو په هکله څېړنه لا تراوسه په خپلو علمي لومړنیو پړاوونو کې ده؛ د دې ترڅنګ، څرنګه چې دغه څېړنیزه موضوع د وراثت‌مننې او تکاملي بیولوجي ډګر لا پراخوي، په وروستیو کې ګڼ‌شمېر فعالیتونه په‌کې ترسره شوي دي. د DNA مېتایلېشن ښودونکی کروماتین، خپل-پایښته مېتابولي کړۍ، د RNA تداخل له‌لارې د جېن غلي کول او د پروټینونو درې‌اړخیز ترکیب (لکه، پریونونه) هغه برخې دي چې اېپي‌جنتیک وراثتي سیسټمونه په‌کې په اورګانیزمي کچه کشف شوي دي. وراثت‌مننه ان په لویو کچو کې هم پېښېدلای شي. د بېلګې په توګه: د مېشت‌ځای جوړونې پروسې له‌لارې اېکولوجیکي وراثت، په اړوند چاپېریال کې د اورګانیزمونو د منظم او تکراري فعالیتونو له‌مخې تعریفېږي. دغه، د اغېزو یو میراث رامنځ‌ته کوي چې د راتلونکو نسلونو انتخابي رژیم اصلاح او هغه ته فیډبک ورکوي. راتلونکی نسل هغه جېنونه او چاپېریالي ځانګړنې په ارث اخلي چې د مخکېني نسل اېکولوجیکي عملونو پر مټ رامنځ‌ته شوې دي. په تکامل کې د وراثت‌مننې نورې بېلګې، چې په مستقیمه توګه د جېنونو له‌خوا نه‌کنټرولېږي، د هڅوبي صفتونو وراثت، ډله‌ییزه وراثت‌مننه، او دننۍ همزیستي ده. د وراثت‌مننې دغه بېلګې چې پر جېن باندې عمل کوي، په پراخه توګه د «څوسطحي یا سلسله‌مراتبي انتخاب» تر سرلیک لاندې مطالعه کېږي، چې نوموړی انتخاب د تکاملي ساینس په تاریخ کې د لانجمنو بحثونو سکالو وه.<ref name="Jablonk09">{{cite journal|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Raz|first2=G.|title=Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms, and implications for the study of heredity and evolution|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=84|issue=2|pages=131–176|date=2009|url=http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf|pmid=19606595|doi=10.1086/598822|citeseerx=10.1.1.617.6333|s2cid=7233550|access-date=2011-02-18|archive-date=2011-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf|url-status=dead|archivedate=2011-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf}}</ref><ref name="Bossdorf10">{{cite journal|last1=Bossdorf|first1=O.|last2=Arcuri|first2=D.|last3=Richards|first3=C.L.|last4=Pigliucci|first4=M.|title=Experimental alteration of DNA methylation affects the phenotypic plasticity of ecologically relevant traits in ''Arabidopsis thaliana''|journal=Evolutionary Ecology|volume=24|issue=3|pages=541–553|date=2010|doi=10.1007/s10682-010-9372-7|s2cid=15763479|url=https://boris.unibe.ch/5317/1/10682_2010_Article_9372.pdf|access-date=2019-08-15|archive-date=2020-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301011727/https://boris.unibe.ch/5317/1/10682_2010_Article_9372.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Jablonka05">{{cite book|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Lamb|first2=M.|title=Evolution in four dimensions: Genetic, epigenetic, behavioural, and symbolic|date=2005|publisher=MIT Press|url=https://books.google.com/books?id=EaCiHFq3MWsC|isbn=978-0-262-10107-3|access-date=2015-06-27|archive-date=2021-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227223526/https://books.google.com/books?id=EaCiHFq3MWsC|url-status=live}}</ref><ref name="Laland06">{{cite journal|title=Perspective: Seven reasons (not) to neglect niche construction|last1=Laland|first1=K.N.|last2=Sterelny|first2=K.|journal=Evolution|volume=60|issue=8|pages=1751–1762|date=2006|doi=10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x|pmid=17089961|doi-access=free}}</ref><ref name="Chapman98">{{cite journal|title=Morphogenesis by symbiogenesis|last1=Chapman|first1=M.J.|last2=Margulis|first2=L.|journal=International Microbiology|volume=1|issue=4|pages=319–326|date=1998|url=http://www.im.microbios.org/04december98/14%20Chapman.pdf|pmid=10943381|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140823062546/http://www.im.microbios.org/04december98/14%20Chapman.pdf|archive-date=2014-08-23}}</ref><ref name="Wilson07">{{cite journal|last1=Wilson|first1=D. S.|last2=Wilson|first2=E.O.|title=Rethinking the theoretical foundation of sociobiology|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=82|issue=4|date=2007|url=http://evolution.binghamton.edu/dswilson/wp-content/uploads/2010/01/Rethinking-sociobiology.pdf|doi=10.1086/522809|pages=327–348|pmid=18217526|s2cid=37774648|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511235639/http://evolution.binghamton.edu/dswilson/wp-content/uploads/2010/01/Rethinking-sociobiology.pdf|archive-date=2011-05-11|access-date=2022-06-01|archivedate=2011-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511235639/http://evolution.binghamton.edu/dswilson/wp-content/uploads/2010/01/Rethinking-sociobiology.pdf}}</ref><ref name="Bijma08">{{cite journal|last1=Bijma|first1=P.|last2=Wade|first2=M.J.|title=The joint effects of kin, multilevel selection and indirect genetic effects on response to genetic selection|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=21|issue=5|pages=1175–1188|date=2008|pmid=18547354|doi=10.1111/j.1420-9101.2008.01550.x|s2cid=7204089}}</ref><ref name="Vrba86">{{cite journal|title=The hierarchical expansion of sorting and selection: Sorting and selection cannot be equated|last1=Vrba|first1=E.S.|last2=Gould|first2=S.J.|journal=Paleobiology|volume=12|issue=2|pages=217–228|date=1986|url=http://www.explorelifeonearth.org/cursos/VrbaGould1986sorting.pdf|doi=10.1017/S0094837300013671|access-date=2011-02-18|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804063711/http://www.explorelifeonearth.org/cursos/VrbaGould1986sorting.pdf|url-status=dead|archivedate=2016-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160804063711/http://www.explorelifeonearth.org/cursos/VrbaGould1986sorting.pdf}}</ref> == ډولونه == د یوه بیولوجیکي وراثت د حالت بیانول له درېیو اصلي ډلو څخه جوړ شوي دي: '''1. د اړوندو کروموزومي موقعیتونو شمېر''' * مونوجنتیک (د «ساده» په نامه هم یادېږي) – یو کروموزومي موقعیت * اولیګوجنتیک – لږشمېر کروموزومي موقعیتونه * پولي‌جنتیک – ګڼ‌شمېر کروموزومي موقعیتونه '''2. اړوند کروموزومونه''' * اتوزومي – کروموزومي موقعیت پر جنسي کروموزوم باندې واقع نه‌دی * ګونوزومي – کروموزومي موقعیت پر جنسي کروموزوم باندې واقع دی ** X-کروموزومي – کروموزومي موقعیت پر X-کروموزوم باندې واقع دی (معمولي حالت) ** Y-کروموزومي – کروموزومي موقعیت پر Y-کروموزوم باندې واقع دی * مایتوکاندریایي – کروموزومي موقعیت پر مایتوکاندریایي DNA باندې واقع دی '''3. جېنوټایپ–فېنوټایپ پیوستون''' * غالب * منځنی («غالب‌ډوله» هم ورته ویل کېږي) * مغلوب * مسلط * تر غالب لاندې دغه درې ډلې، په پورتني ترتیب کې د وراثت د یوه حالت د هر دقیق بیان برخه ده. سربېره پر دې، لا زیاتې ځانګړنې په لاندې توګه اضافه کېدلای شي: '''4. تصادفي او چاپېریالي متقابل عمل''' * نفوذ ** بشپړ ** نیمګړی (د سلنې کچه) * څرګندېدا ** ثابته ** متحوله * وراثت‌مننه (د وراثت په پولي‌جنتیک او ځینې وخت په اولیګوجنتیک حالتونو کې) * مورنۍ یا پلرنۍ اغېزښندنیزه ښکارنده '''5. جنس ته اړوند متقابل عملونه''' * جنس ته اړوند وراثت (ګونوزومي کروموزومي موقعیت) * جنس ته محدود فېنوټایپ څرګندول (د بېلګې په توګه: کرېپتورکیزم) * د مورنۍ لیکې له‌لارې وراثت (د مایتوکاندریایي DNA کروموزومي موقعیت په صورت کې) * د پلرنۍ لیکې له‌لارې وراثت (د Y-کروموزومي، کروموزومي موقعیت په صورت کې) '''6. جنس ته اړوند متقابل عملونه''' * اېپي‌ستاسیس له بل کروموزومي موقعیت سره (د بېلګې په توګه: مسلط) * د جېن جوړه کېدل له بل کروموزومي سره * هوموزایګوټي وژونکي لاملونه * نیمه‌وژونکي لاملونه د وراثت د یوه حالت بیان او تعیین، ډېری د شجرې معلوماتو د احصائیوي تحلیل له‌لارې هم ترسره کېږي. په هغه صورت کې چې اړوند کروموزومي موقعیت معلوم وي، کېدای شي د مالیکولي جنتیک له مېتودونو څخه هم کار واخېستل شي. == سرچينې == q17basbiwcpy3dqd749cbub2vx6tvqw 0 61847 371118 364086 2026-11-08T17:33:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371118 wikitext text/x-wiki چیکوسلواکيا يا چيک او سلواکيا، په منځنۍ اروپا کې یو خپلواک هېواد و، کوم چې په ۱۹۱۸ز کال کې جوړ شوی و، دا هغه مهال و کله چې دې هېواد له اتريش-هنګري څخه خپلواکي اعلان کړه. په ۱۹۳۸ز کال کې، د مونيخ له تړون وروسته، «سوډټنلينډ» د المان برخه وګرځېده، په داسې حال کې چې دې هېواد د هنګري او پولنډ په وړاندې نورې سيمې له لاسه ورکړې. د ۱۹۳۹ او ۱۹۴۵ز کلونو تر منځ د دې دولت شتون له منځه ولاړ، ځکه چې سلواکيا خپلواکي اعلان کړه او د پايلې په توګه په ختيځ کې پاتې سيمې د هنګري برخه شوې، په داسې حال کې چې په پاتې چيک سيمو کې «بوهيميا» او «موراويا» د المان تحت الحمايه اعلان شوې. د ۱۹۳۹ز کال په اکتوبر کې، د دويمې نړیوالې جګړې له پيل سره سم، د پخواني چيکوسلواکيا ولسمشر «ايډوارډ بينيس» په تبعید کې حکومت جوړ کړ او له متحدینو څخه يې د رسميت پېژندلو غوښتنه وکړه. له دويمې نړيوالې جګړې وروسته، د ۱۹۳۸ز کال څخه مخکې چیکوسلواکيا بيا جوړ شو، له «کارپتهين روتهينيا» پرته، کوم چې د شوروي اوکراين برخه وګرځېده (د شوروي اتحاد يو جمهوريت). له ۱۹۴۸ څخه تر ۱۹۸۹ز کال پورې، چيکوسلواکيا د ختيځ بلاک برخه وه چې اقتصاد يې د مرکز په واک کې و. د دې هېواد اقتصادي حيثيت په ۱۹۴۹ز کال کې د «کمنکن» (د دوه اړخيز اقتصادي همکارۍ شورا) په غړيتوب او په ۱۹۵۵ز کال د وارسا تړون کې د هېواد په دفاعي حيثيت سره رسميت پيدا کړ. په ۱۹۶۸ز کال کې د سياسي ازادۍ پړاو، کوم چې د پراګ د پسرلي په نوم پېژندل کېږي، په تاوتریخوالي سره پای ته ورسېد، کله چې شوروي اتحاد د وارسا تړون د ځينو نورو هېوادونو په مرسته پر چیکوسلواکيا بريد وکړ. په ۱۹۸۹ز کال کې، کله چې مارکسيستي-لينني حکومتونه او کمونست په ټوله مرکزي اروپا کې د ختمېدو په لور روان وو، چیکوسلواکيانو د ۱۹۸۹ز کال د نومبر په اولسمه نېټه په «ويلويټ انقلاب» کې خپل سوسيال حکومت په سوله ييز ډول له واکه لرې کړ او د چمتوالي له پړاو وروسته يې د دولت له خوا د نرخونو مديريتونه له منځه يوړل. په ۱۹۹۳ز کال کې، چیکوسلواکيا په دوه خپلواکو هېوادونو ووېشل شو چې يو يې چيک جمهوريت او بل يې سلواکيا شو.<ref name="covenant">{{cite web|title=THE COVENANT OF THE LEAGUE OF NATIONS.|url=http://avalon.law.yale.edu/imt/parti.asp|access-date=12 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520113738/http://avalon.law.yale.edu/imt/parti.asp|archive-date=20 May 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref><ref name="KulturaSlova">{{cite web|url=http://juls.savba.sk/ediela/ks/1990/6/ks1990-6.lq.pdf|title=Ján Kačala: Máme nový názov federatívnej republiky (The New Name of the Federal Republic), In: Kultúra Slova (official publication of the Slovak Academy of Sciences Ľudovít Štúr Institute of Linguistics) 6/1990 pp. 192–197|access-date=5 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110819043026/http://juls.savba.sk/ediela/ks/1990/6/ks1990-6.lq.pdf|archive-date=19 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{IPA-cs|ˈtʃɛskoslovɛnsko}}, {{IPA-sk|ˈtʂeskɔslɔʋenskɔ}}.</ref><ref>{{cite web|title=Milestones: 1961–1968 – Office of the Historian|url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/soviet-invasion-czechoslavkia|website=history.state.gov|access-date=27 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2018-10-30|title=Why did Czechoslovakia break up? - Kafkadesk|url=https://kafkadesk.org/2018/10/30/why-did-czechoslovakia-break-up/|access-date=2021-09-28|website=kafkadesk.org|language=en-GB|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210160835/https://kafkadesk.org/2018/10/30/why-did-czechoslovakia-break-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Engelberg|first=Stephen|date=1993-01-01|title=Czechoslovakia Breaks in Two, To Wide Regret|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1993/01/01/world/czechoslovakia-breaks-in-two-to-wide-regret.html|access-date=2021-09-28|issn=0362-4331}}</ref> == ځانګړتياوې == '''د دولت بڼه''' * ۱۹۱۸-۱۹۳۸: ديموکراتيک جمهوريت چې «توماس ماشاريک» پر مخ وړ.<ref>{{cite web|title=16. Czechoslovakia (1918–1992)|url=https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/czechoslovakia-1918-1992/|website=uca.edu|access-date=27 January 2021|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107172816/https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/czechoslovakia-1918-1992/|url-status=dead}}</ref> * ۱۹۳۸-۱۹۳۹: په ۱۹۳۸ز کال کې د نازي المان له خوا د «سوډيټنلينډ» له تر لاسه کولو وروسته، دا سيمه کرار کرار په يوه دولت بدله شوه، په کوم کې چې چیک، سلواک او روتينياي برخو تر منځ سستې اړيکې موجودې وې. سويلي سلواکيا او «کارپيتين روتينيا» يوه تړانګه خپله کړه او «زاولزي» سيمه پولنډ له ځانه سره ضميمه کړه. * ۱۹۳۹-۱۹۴۵: د دولت پاتې برخه په ټوټو ټوټو ووېشل شوه او د بوهيميا او موراويا او سلواک جمهوريت په تحت الحماية تر منځ ووېشل شوې، په داسې حال کې چې د «کارپتين روتينيا» پاتې برخه هنګري اشغال کړه. په لندن کې په تبعيد کې يو حکومت بيا هم خپل وجود ته دوام ورکړ، انګلستان، متحده ايالاتو او د هغوی متحدانو يې ملاتړ کاوه؛ په شوروي اتحاد د المان له بريد وروسته، شوروي اتحاد هم په رسميت پېژندلی و. چيکوسلواکيا د ملګرو متلونو په اعلان عمل وکړ، او دا هېواد د ملګرو ملتونو بنسټګر غړی و. * ۱۹۴۶-۱۹۴۸: دا هېواد د يو ايتلافي حکومت له خوا اداره کېدو چې د لومړي وزير او کورنيو چارو د وزير په ګډون يې کمونیست وزيران هم درلودل. «کارپتين روتينيا» شوروي اتحاد ته وسپارل شو. * ۱۹۴۸-۱۹۸۹: دا هېواد د شوروي اتحاد تر واکمنۍ لاندې په داسې حال کې چې اقتصادي واک يې له مرکز سره و، يو مارکسستي-لينني هېواد وګرځېد. په ۱۹۶۰ز کال کې، دا هېواد په رسمي ډول يو ټولنپال جمهوريت شو، د چيکوسلواکيه سوسيال (ټولنپال) جمهوریت. دا هېواد خلپواک خو د شوروي اتحاد تر نفوذ لاندې و. * ۱۹۸۹-۱۹۹۰: چيکوسلواکيا په رسمي ډول يو فدرالي جمهوريت شو چې له چيک ټولنپال جمهوريت او سلواک ټولنپال جمهوريت څخه جوړ و. د ۱۹۸۹ز کال په وروستيو کې، د «ويلويټ یا بنفشي» انقلاب پر مهال کمونستي حکومت پای ته ورسېد، له کوم څخه وروسته چې يو ځل بيا ديموکراتيک پارلماني جمهوريت په کې رامنځته شو.<ref name="czechuniversities.com">{{cite web|title=A Brief History of the Czech Republic – Live & Study – Czech Universities|url=https://www.czechuniversities.com/article/a-brief-history-of-the-czech-republic|website=www.czechuniversities.com|access-date=27 January 2021}}</ref> * ۱۹۹۰-۱۹۹۲: له «ويلويټ» انقلاب ډېر ژر وروسته، د دې هېواد نوم چيک او سلواک فدراتيف جمهوريت کېښودل شو چې له چيک جمهوريت او سلواک جمهوريت (سلواکيا) څخه جوړ و، تر دې چې د ۱۹۹۳ز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه په سوله ييز ډول منحل شو.<ref name="czechuniversities.com" /> '''ګاونډيان'''<ref>{{cite web|title=Czechoslovakia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/czechoslovakia|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=27 January 2021}}</ref> * اتريش ۱۹۱۸-۱۹۳۸، ۱۹۴۵-۱۹۹۲ * المان (دواړه پخواني، لويديخ المان او ختيځ المان، د ۱۹۴۹ او ۱۹۹۰ز کلونو تر منځ د دې هېواد ګاونډيان وو) * هنګري * پولنډ * رومانيا ۱۹۱۸-۱۹۳۸ * شوروي اتحاد ۱۹۴۵-۱۹۹۱ * اوکراين ۱۹۹۱-۱۹۹۲ (تر ۱۹۹۱ز کال پورې د شوروي اتحاد غړی) '''جغرافيايي ځانګړتياوې''' دې هېواد په عام ډول غیر منظمې سيمې درلودې. لويديځه سيمه يې د شمال مرکزي اروپايي لوړو ځمکو برخه وه. ختيځه سيمه يې د «کارپيتين» غرونو شمالي برخه او «ډينوب» سمندر د ډنډ په ځمکو مشتمله وه. '''اقليم''' هوا يې يو څه يخه (ژمنۍ) او يو څه توده (دوبي) لرونکې ده. له لويديځ څخه پرې د اتلانتيک بحر، له شمال څخه پرې بالټک سمندر او له سويل څخه پرې د مديترانې بحېره اغېز لري. قاره يي هوا نه لري. == نومونه == * ۱۹۱۸-۱۹۳۸: چيکوسلواک جمهوریت (لنډيز يې په دې ډول و ČSR)، يا په ۱۹۲۰ز کال کې د نوم له رسمي کېدو مخکې چيکوسلواکيا، همدا راز د چيکو سلواکيا يا چيکو-سلواک دولت په نوم هم پېژندل کېدو<ref>{{cite web|url=http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/spellczechoslovakia.html|title=Czecho-Slovakia or Czechoslovakia|access-date=29 March 2009|last=Votruba|first=Martin|work=Slovak Studies Program|publisher=University of Pittsburgh|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015043127/http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/spellczechoslovakia.html|archive-date=15 October 2013}}</ref> * ۱۹۳۸-۱۹۳۹: چيکو سلواک جمهوريت، يا چيکو سلواکيا * ۱۹۴۵-۱۹۶۰: چیکوسلواک جمهوريت (ČSR)، يا چيکوسلواکيا * ۱۹۶۰-۱۹۸۹: چيکو سلواک ټولنپال جمهوريت (ČSSR)، يا چيکوسلواکيا * ۱۹۹۰-۱۹۹۲: چيک او سلواک پدراتيف جمهوريت (ČSFR)، يا چيکو سلواکيا == تاریخ == === منشاً === دا سيمه د اوږدې مودې لپاره د اتريش-هنګري سترواکۍ يوه برخه وه، تر دې چې د لومړۍ نړيوالې جګړې په پای کې دا سترواکي ونړېده. «توماس ګاریک ماساريک» (۱۸۵۰-۱۹۳۷) د نوي دولت بنسټ ايښی و، چا چې د ۱۹۱۸ز کال د نومبر له څوارلسمې نېټې د ۱۹۳۵ز کال د ديسمبر تر څوارلسمې نېټې د ولسمشر په توګه خدمات وړاندې کړل. د هغه نژدې متحد «ايډوارډ بينيس» (۱۸۸۴-۱۹۴۸) د هغه ځای ناستی شو.<ref>{{cite AV media|year=1933|title=Czechs Celebrate Republic's Birth, 1933/11/06 (1933)|url=https://archive.org/details/1933-11-06_Czechs_Celebrate_Republics_Birth|publisher=[[Universal Newsreel]]|access-date=22 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407122843/https://archive.org/details/1933-11-06_Czechs_Celebrate_Republics_Birth|archive-date=7 April 2014}}</ref> د چيک ملتپالنې رېښې تر نولسمې پېړۍ پورې رسېږي، کله چې د فلکياتو او زده کړې پوهان له رومانيت څخه اغېزمن شول، د چيک په خلکو کې يې چيکي ژبې وياړ ته وده ورکوله. د نولسمې پېړۍ په دويمه نيمايي کې ملتپالنه يو ولسي خوځښت وګرځېد.د اتريش واکمنۍ لاندې په سياسي ژوند کې د برخې اخستو څخه د محدودو فرصتونو څخه په ګټې اخستنې سره، د تاريخ پوه «فرانتيشک پالاکي» (۱۷۹۸-۱۸۷۶) په څېر مشرانو د بېلا بېلو هېوادپالو، د خپلې مرستې سازمانونو بنسټ کېښود، ، چا چې له خپلواکۍ مخکې خپلو ډېرو هېوادوالو ته په شریک ژوند کې د ګډون فرصت ورکړ. «پالاکي» د اتريشي-سلواکيت ملاتړ وکړ او د سره بیا منظميدو او فدرالي اتريشي سترواکۍ لپاره يې کار وکړ، کوم به چې د روسي او الماني ګواښونو څخه د مرکزي اروپا هغه خلکو خوندي کړي چې په سلواکي ژبه خبرې کوي. د اتريش-هنګري په داخل کې د جمهوري سمونونو او چيک خپلواکۍ ملاتړ «مساريک» دوه ځله د «ريخسراټ» (د اتريش پارلمان) لپاره وټاکل شو، په لومړي ځل له ۱۸۹۱ څخه تر ۱۸۹۳ پورې د ځوان چيک ګوند لپاره او دويم ځل له ۱۹۰۷ څخه تر ۱۹۱۴ز کال پورې د چيک  ريالسټ ګوند لپاره، د کوم بنسټ چې هغه په ۱۸۸۹ز کال کې له «کيرل کرام» او «جوزف کيزل» سره يو ځای ايښی و. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال يو شمېر چیکيانو او سلواکيانو، د چيکوسلواک عسکري غونډ، په فرانسې او ايټاليه کې له متحدینو سره جنګونه وکړل. په داسې حال کې چې غټ شمېر يې د اتريش سترواکۍ څخه د چيکوسلواکيا د ازادۍ لپاره د هغې د ملاتړ په بدل کې روسيې ته وتښتېدل. د لومړۍ نړيوالې جګړې په پيليدو سره، «مساریک» له سلواکيا سره يو ځای د چيک د ازادۍ لپاره کار پيل کړ. له «ايډوارډ بينيس» او «ميلان راسټيسلاو سټيفانک» سره يو ځای «مساريک» د يو شمېر لويديځو هېوادونو څخه ليدنه وکړه او د اغېزناکو مبلغينو ملاتړ يې تر لاسه کړ. چيکوسلواک ملي شورا يو مهم سازمان و، کوم چې د چیکوسلواک دولت غوښتنې مخ په وړاندې يوړې.<ref>PRECLÍK, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pp. 8 – 52, 57 – 120, 124 – 128, 140 – 148, 184 – 190</ref><ref>Z. A. B. Zeman, ''The Masaryks: The Making of Czechoslovakia'' (1976)</ref><ref>{{Cite journal|last=Fenwick|first=Charles G.|date=1918|title=Recognition of the Czechoslovak Nation|url=https://www.jstor.org/stable/1945847|journal=The American Political Science Review|volume=12|issue=4|pages=715–718|doi=10.2307/1945847|jstor=1945847|issn=0003-0554}}</ref> == سرچينې == 1tyo5jzdq661yf6q1qf488iwoks1tui 0 61880 371076 360296 2026-11-08T16:56:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371076 wikitext text/x-wiki د بشری حقونو خوندیتوب په اساسی قانون او د دې هېواد د حقوقو په قانون (د وګړي پروړاندې جرایم. ۳۸۳) کې ساتل شوی دی. د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون (ICCPR) په هانګ کانګ کې د حقوقو د قانون او د اساسي قانون د ۳۹ مادې پر بنسټ پلي کېږي. هر هغه سیمه ییز قانون چې د اساسي قانون سره په ټکر کې وي د محکمو له لوري لغوه کېدای شي. په دې کې هغه ملي قوانین نه راځي چې په هانګ کانګ کې پلي کېږي، لکه د ملي امنیت قانون، چې حتې که د حقوقو د قانون، ICCPR، یا اساسي قانون سره په ټکر کې وي.<ref>{{Cite journal|last=Chan|first=Johannes|title=Judicial Responses to the National Security Law: HKSAR v Lai Chee Ying|journal=51 HKLJ 1}}</ref><ref>{{Cite web|title=HKSAR v Lai Chi Ying [2021] HKCFA 3, §§30-37|url=https://legalref.judiciary.hk/lrs/common/ju/ju_frame.jsp?DIS=133491|url-status=live|access-date=2021-09-23|website=legalref.judiciary.hk}}</ref> په عموم ډول داسې انګېرل کېږي چې هانګ کانګ په منځنۍ کچه له مدني آزادیو څخه برخمن دی. که څه هم د هانګ کانګ حکومت وایي چې د وګړو بشري حقونو ته درناوی لري، خو د بشري حقونو په اړه په عمل کې، په ځانګړې توګه په سیاسي ډګر او مطبوعاتو کې، پراخې اندیښنې شته. په دې کې د خلکو د آزدیو په اړه اندیښنې دي چې د عامه نظم د قانون له لوري محدودې شوي او همدارنګه د ملي امنیت په قانون باندې سختې کورنۍ او نړیوالې نیوکې شته، چې د زیاترو له خوا داسې انګېرل کېږي چې ګواکي د آزادۍ ځیني حقونه یې محدود کړي دي. ملګرو ملتونو او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کارپوهانو په مکرر ډول خبرداری ورکړی چې د ملي امنیت په قانون کې راوړل شوې سرغړونې مبهمې او پراخې دي چې ناوړه یا خپلسر چلند ته لاره هواروي. ځینې وختونه د لاریون کوونکو پر وړاندې پولیس د سختو تاکتیکونو په کارولو تورن شوي او د پولیسو د پراخو واکونو په اړه اړه یې پوښتنې را پورته کړې دي. د محرمیت د حق، پټې څارنې په لویو اندېښنو بدلې شوې دي. د جنسي لېوالتیا د تبعیض قانون د نشتوالي له امله د همجنسبازانو لپاره خوندیتوب نشته. همدارنګه د کارګرانو د حقونو د نه خوندیتوب په اړه هم تبصرې شته دي.  <ref name="free">{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2009&country=7741|title=Country Report 2009|work=Freedom House|access-date=14 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111023161359/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&country=7741&year=2009|archive-date=23 October 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Freedom in the World 2021|url=https://freedomhouse.org/country/hong-kong/freedom-world/2021|url-status=live|access-date=10 September 2021|publisher=Freedom House}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 January 2021|title=Hong Kong: UN human rights office urges immediate release of arrested activists|url=https://news.un.org/en/story/2021/01/1081552|url-status=dead|access-date=7 June 2022|archive-date=7 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607123501/https://news.un.org/en/story/2021/01/1081552}}</ref><ref name="ps">{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_478501.html|title=Protest against HK rail link|date=17 January 2010|work=The Straits Times|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724024537/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_478501.html|archive-date=24 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name="jt">{{cite web|url=http://www.legco.gov.hk/yr03-04/english/counmtg/hansard/cm0428ti-translate-e.pdf|title=Data|publisher=legco.gov.hk|access-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715024741/http://www.legco.gov.hk/yr03-04/english/counmtg/hansard/cm0428ti-translate-e.pdf|archive-date=15 July 2016|url-status=live}}</ref><ref name="hkp">{{cite web|url=http://hk.news.yahoo.com/article/100225/4/gqsm.html|title=Archived copy|access-date=2011-04-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604225928/http://hk.news.yahoo.com/article/100225/4/gqsm.html|archive-date=4 June 2011}}</ref><ref name="g">{{cite web|url=http://www.hkhrm.org.hk/PR/sexualorientationpaper.htm|title=Sexual Orientation and Human Rights in Hong Kong|work=Hong Kong Human Rights Monitor|access-date=2 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526065222/http://www.hkhrm.org.hk/PR/sexualorientationpaper.htm|archive-date=26 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="con">{{cite web|url=http://hongkong.usconsulate.gov/ushk_hr_2009022501.html|title=2008 Human Rights Report: China (Hong Kong)|work=U.S. Department of State|access-date=2 March 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123204017/http://hongkong.usconsulate.gov/ushk_hr_2009022501.html|archive-date=23 January 2010}}</ref> نړوال ښار د حیثیت د درلودلو له امله، کله ناکله په هانګ کانګ کې بشري حقونه د نړیوالې ټولنې تر نظر لاندې راځي. دا کله ناکله د مبصرینو له لوري د معیار په توګه کارول کېږې چې پر بنسټ یې دوی قضاوت کوي چې ایا د چین ولسي جمهوریت د "یو هېواد، دوه نظامونو" د معاملې اصول چې د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې ته هغې د اوسني کوچني اساسي قانون له خوا، چې د چین او بریتانیې د ګډې اعلامیې پر بنسټ ورکړل شوي دي، پلي کړي او که نه.   <ref>{{cite web|url=http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=1224|title=One Country, Two Systems|author=Denesha Brar|date=27 July 2009|work=The Henry Jackson Society|access-date=13 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722143012/http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=1224|archive-date=22 July 2011}}</ref> == د خوندیتوب چارچوکاټ == === چیني-بریتانوي ګډه اعلامیه === د چین او بریتانیې د ګډې اعلامیې د ضمیمې تر (د یولسمې برخې) لاندې، داسې صراحت لري: د هانکانګ د ځانګړې اداري سيمې حکومت، به د قانون په رڼا کې د هانکانګ د ځانګړې اداري سيمې د اوسېدونکو او نورو وګړو د حقونو او آزادۍ ساتنه کوي. د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې حکومت باید د هغو حقونو او آزادیو وساتنه هم وکړي چې له وړاندې په هانګ کانګ کې د نافذو قوانینو پر بنسټ وړاندې کېدل چې په کې شخص آزادي، د بیان آزادي، د مطبوعاتو آزادي، د غونډو آزادي، د ټولنو آزادي، په سوداګریزو اتحادیو کې ګډون او د هغوی د را منځ ته کولو آزادي، د مکاتباتو او اړیکو آزادي، د سفر آزادي، د خوځښت آزادي، د کاربندیز آزادي، د لاریون آزادي، د مسلک د غوره کولو آزادي، د علمي څېړنو آزادي، د عقیدې آزادي، د کور خوندیتوب او حرمت، د واده کولو آزادي او په آزاده توګه د کورنۍ د را امنځ ته کولو حق ګډون لري. === د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې اساسي قانون === د اساسي قانون، د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې قانوني اسنادو په رڼا کې، د هانګ کانګ د اوسېدونکو (د دایمي اوسېدونکو او لنډمهاله اوسېدونکو په ګډوڼ) ځینې حقونه او آزادۍ د قانون په دریم څپرکي کې تضمين او خوندي شوي دي. دا حقونه او آزادۍ په لاندې ډول ډي: <ref>{{cite web|url=https://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/chapter_3.html|title=Basic Law Full Text – chapter (3)|website=basiclaw.gov.hk|access-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509131159/https://www.basiclaw.gov.hk/en/basiclawtext/chapter_3.html|archive-date=9 May 2020|url-status=dead}}</ref> * د قانون په وړاندې برابري؛ * د دايمي اوسېدونکو د رايې حق او د قانون په ړڼا کې په ټاکنو کې د درېدو حق. * د بیان، مطبوعاتو او خپرونو آزادي؛ * د ټولنو، غونډو، د لاریون او لویو حرکتونو آزادي؛ * د سوداګریزو اتحادیو د را منځ ته کولو او په هغوی کې د ګډون او کاربندیز آزادي؛ * د خپلسري یا غیرقانوني نیولو، توقیف او بند څخه د خوندیتوب حق؛ * د شکنجې او له ژوند نه د ناقانونه محرومیت د خوندیتوب حق؛ * د خپلسري یا ناقانونه تعقیب، یا د استوګنې کور یا نورو ملکیتونو ته د ننوتلو د خوندیتوب حق؛ * د مکالماتو آزادي او محرمیت؛ * په هانګ کانګ کې د خوځښت آزادي، نورو هېوادونو یا سیمو ته د کډوالۍ آزادي، او هانګ کانګ ته د ننوتلو یا وتلو آزادي؛ * فکري آزادي؛ * د دیني عقیدې آزادي او په عامه ډول تبلیغ او په دیني کړنو کې ګډون او په هغوی عمل؛ * د مسلک د ټاکلو آزادي؛ * په علمي څېړنو، ادبي او هنري نوښت او نورو فرهنګي فعالیتونو کې د ښکېلتیا آزادي؛ * د محرمو حقوقي مشورو، محاکمو ته د لاسرسي، د خپلو قانوني حقونو او ګټو د خونديتوب یا په محکمو کې د استازیتوب لپاره د وکیلانو د ټاکنې او له قضایي مراجعو څخه د حق غوښتنې حق؛ * په محکمو کې د اجرایوي چارواکو او د هغوی د پرسونل د کړنو پر وړاندې د قانوني اجراتو د ترسره کولو حق؛ * د قانون په رڼا کې د ټولنیز هوساینې حق؛ * د واده آزادي او په آزاده توګه د کورنۍ د را منځ ته کولو حق؛ او * نور حقونه او آزادۍ چې د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمي د قوانینو له لوري خوندي شوي دي. د قانون ۳۹ ماده دا هم په صرات وایي چې د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون (ICCPR)، د اقتصادي، ټولنیزو او فرهنګي حقونو نړیوال تړون (ICESCR)، او د کار نړیوال کنوانسیونونه چې په هانګ کانګ کې پلي کېږي باید په هانګ کانګ کې تر هغه کچې نافذ وي چې په اساسي قانون کې د خوندي شوو حقونو له احکامو سره په ټکر کې نه وي.   که څه هم دا حقوق په صراحت د هانګ کانګ وکړو ته ورکړل شوي، غیر هانګ کانګي وکړي هم کولای شي د قانون د ۴۱ مادې په رڼا کې له دې حقونو او آزادیو څخه برخمن شي.   د دې هرڅنګ، ۸۷ ماده د هغو حقونو خوندیتوب او ساتنه هم کوي چې پخوا په ټولو جنایي یا مدني محاکمو کې د دعوا اړخونه له هغوی څخه برخمن وو، په ځانګړې توګه په محکمو کې پرته له ځنډه د عادلانه محاکمې حق او په محکمو تر محکوم کېدو پورې یو کس بې ګناه انګېرل کېدل. د قانون ۱۰۵ ماده د ملکیت حقوق او د حقیقي و حقوقي اشخاصو د ملکیت د قانوني سلب لپاره د جبران د حق خوندي کوي. <ref>{{cite web|url=http://www.hku.hk/law/conlawhk/sourcebook/10091.htm|title=CHAPTER 383 HONG KONG BILL OF RIGHTS ORDINANCE 1991|access-date=2 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721092952/http://www0.hku.hk/law/conlawhk/sourcebook/10091.htm|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 169n7pedcvwbxidj5lh3t3j0ahr9id4 0 61923 371085 280841 2026-11-08T17:08:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371085 wikitext text/x-wiki په سنتي یهودي قانون کې د اعدام جزا په یهودي حقوقي ائینونو کې چې لرغونتیا یې منځنیو پېړیو ته اړوندېږي؛ په سپېڅلي کتاب او اورشلیمي تالمود کې د شته شفاهي قوانینو له مخې تعریف شوې چې د دې ټولو اصلي منبع عبري سپېڅلی کتاب دی. د یهودانو په سنتي قوانینو کې څلور ډوله د اعدام جزا شتون لري: الف) سنګسار، ب)د ویلي شوو مسو په خوړولو سره سوزول، ج) خفه کول (د ساه بندول)، د) سر غوڅول؛ دغه جزاوې ځانګړو جرمونو ته اړوندېږي. یوازې په ځانګړو مواردو کې چې پاچا کولای شي د چا د اعدام حکم ورکړي، نور د یهودو د قوانینو له مخې یوازې هغه مهال کېدلای شي د چا د اعدام حکم صادر شي چې د هغه جرم د دوه ذیصلاح شاهدانو له خوا لیدل شوی وي او په محکمه کې پر هغه د شاهدي ورکولو سربېره د مجرم کس په اړه لږ تر لږه ۲۳ قاضیان (سنهدرین) قضاوت وکړي او د رایو په اکثریت هغه ته د اعدام جزا وټاکي. له دې سره د یهودو د قوانینو له مخې تر هغه مهاله د اعدام جزا چاته نه ورکول کېږي تر هغه چې هغه محکمه چې د اړوندې دوسیې په اړه قضاوت کوي د اعدام حکم د اورشلیم ښار په معبد غره کې له ځانګړي ځایګي (مخکې Chamber of Hewn Stone په نامه شورا به دغه پرېکړه کوله) څخه ترلاسه کړي. <ref>[[Jerusalem Talmud]] (''[[Horayot]]'' 2a): "They do not make a person liable until such instruction comes forth from the Chamber of Hewn Stone. Said Rabbi Yohanan: The reason being is that there is a teaching that [explicitly] states, 'From that place which the Lord shall choose' ({{bibleverse|Deuteronomy|17:10|HE}})." Cf. [[Babylonian Talmud]] (''[[Rosh Hashanah (tractate)|Rosh Hashanah]]'' 31a–b; ''[[Avodah Zarah (tractate)|Avodah Zarah]]'' 8b), where the Sanhedrin intentionally removed themselves from the Chamber of Hewn Stone ({{Script/Hebrew|לשכת הגזית}}) on the Temple Mount and sat in the ''Hanuth'', and thence removed themselves to other places (known as the ten migratory journeys of the Sanhedrin) so that the court could not execute an offending Jew, since the 23 judges needed to condemn a man to die would formerly convene in the Temple Mount to decide on capital cases.</ref> == تاریخچه == په یهودیت کې د اعدام جزا او بدني تنبیه پیچلی تاریخ لري چې د پراخو بحثونو موضوع ګرځېدلې. د دوی سپېڅلی کتاب او تلمود د محکمې په واسطه د شدیدو جرایمو لپاره د اعدام جزا «څلور ډوله» - سنګسار، سوزول، سرغوڅول او ساه بندول – او همدارنګه له منفي احکامو (د یهودیت له ۶۱۳ احکامو) څخه د عمدي سرغړونې لپاره چې د اعدام جزا ته اړوند نه بلل کېږي د قمچینې وهلو بدني جزا ټاکلې. د تلمود د قانون له مخې د دویم معبد په له منځه تلو سره د اعدام جزا پلی کوونکی ځواک له منځه لاړ. د میشنا کتاب له مخې د العازر بن آزاریا په خبره هغه سنهدرینان چې یو کس به یې په اوو کلونو – یا اویا کلونو کې اعدام کاوه د وینو تږي بلل شوي. د لرغونې دورې په وروستیو کې په یهودي محاکمو کې د اعدام جزا د نه ورکولو پر لور لیوالتیا زیاته شوه. په عمل کې د منځنیو پېړیو یهودي محاکمو کې چې د اعدام د حکم د صادرلو او اجرا کولو ځواک یې درلود دغې چارې ته یې د شدیدو جرایمو په صورت کې دوام ورکاوه خو د ټولو هغو جرایمو لپاره یې ترې کار نه اخیست چې د دوی قانون تعریف کول. په داسې حال کې چې دا تشخیص شوه چې د دویم معبد له ړنګېدو وروسته له اعدام جزا څخه ګټنه د سپېڅلي کتاب له احکامو څخه سرچینه نه اخلي خو هغو خاخامانو چې له دغې چارې ملاتړ کاوه باور یې درلود چې دغه چاره د نورو یهودي قوانینو له مخې د توجیه وړ ده. <ref name="judaica-cohn">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Judaica|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/capital-punishment|author=Haim Hermann Cohn|title=Capital Punishment. In the Bible & Talmudic Law|year=2008|publisher=The Gale Group}}</ref><ref>"[A]t a time when there is no priest [serving in the Temple], there is no judgment [of capital cases]." [https://www.sefaria.org/Sanhedrin.52b?lang=bi Sanh. 52b].</ref><ref name="judaica-rabinowitz">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Judaica|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/capital-punishment|author=Louis Isaac Rabinowitz|title=Capital Punishment. In Practice in the Talmud|year=2008|publisher=The Gale Group|quote=Similarly, the passage in Mishnah Makkot 1:10: "A Sanhedrin that puts a man to death once in seven years is called a murderous one. R. Eleazar ben Azariah says, 'Or even once in 70 years.' R. Tarfon and R. Akiva said, 'If we had been in the Sanhedrin, no death sentence would ever have been passed'; Rabban Simeon b. Gamaliel said: 'If so, they would have multiplied murderers in Israel.'}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Judaica|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/capital-punishment|author=Menachem Elon|title=Capital Punishment. In the State of Israel|year=2008|publisher=The Gale Group|quote=This refers to the statement in the Mishnah (Mak. 1:10; Mak. 7a) that a Sanhedrin that kills (gives the death penalty) once in seven years (R. Eleazer b. Azariah said: once in 70 years) is called "bloody" (ḥovlanit, the term "ḥovel" generally implying a type of injury in which there is blood).}}</ref><ref>{{cite book|title=Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World|url=https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe/page/400 400]|authors=Glen Warren Bowersock, Peter Brown, Oleg Grabar|publisher=Harvard University Press|year=1999|isbn=9780674511736}}</ref><ref>{{cite book|title=The Biblical Truth about America's Death Penalty|author=Dale S. Recinella|url=https://books.google.com/books?id=QPTwCgAAQBAJ&pg=PA93|page=93|publisher=Northeastern University Press|year=2015|isbn=9781555538620}}</ref><ref name="elon">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Judaica|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/capital-punishment|author=Menachem Elon|title=Capital Punishment. In the State of Israel|year=2008|publisher=The Gale Group}}</ref><ref>{{cite book|author=Jacobs, Jill|title=There Shall Be No Needy: Pursuing Social Justice Through Jewish Law & Tradition|publisher=Woodstock, Vt: Jewish Lights|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=paFDnh1OvK0C&pg=PA200|page=200|isbn=9781580234252}}</ref><ref name="Goldstein(Rabbi.)2006">{{cite book|last=Goldstein|first=Warren|author-link=Warren Goldstein|title=Defending the human spirit: Jewish law's vision for a moral society|url=https://books.google.com/books?id=uuizffmvKqQC&pg=PA269|access-date=22 October 2010|year=2006|publisher=Feldheim Publishers|isbn=978-1-58330-732-8|page=269}}</ref><ref>Moses Maimonides, ''The Commandments, Neg. Comm. 290'', at 269-271 (Charles B. Chavel trans., 1967).</ref> == د جزا ورکولو ډولونه == د یهودانو سپېڅلي کتاب د یو شمېر جرمنو لپاره ټاکلې چې له کوم ډول اعدام څخه ګټنه وشي. د کفري ویناوو، بت پرستۍ، سبت (د یهوادنو ځانګړی دود دی) ماتونې، د نامزاد لرونکې باکرې زنا، مېړه ته په پاک لمنۍ چل ورکول (د تورات دویم کتاب یا Deut. ۲۲:۲۱) او یاغي زوی په سنګسار سره مجازات کېږي؛ د دوه ودونو کولو هغه هم د ښځې له مور سره واده او د کشیش د لور فحشا په سوزولو سره مجازات کېږي؛ جمعي مرتد کېدلو ته بیا په تورې سره د سرغوڅولو جزا ورکول کېږي. نور لویو جرایمو ته په اشارې قانون ټاکلې چې مجرم باید په بې رحمانه ډول ووژل شي، آن ځینې مهال دغه عبارت هم زیاتوي چې: «خون یې پر خپله غاړه دی». دغه عبارت په سنګسار کولو باندې اعدام ته هم صدق کوي. د یهودانو سپېڅلي کتاب همدارنګه د پانسي کولو اړوند هم ویلي (د تورات دویم کتاب. ۲۱:۲۲) خو (د خاخامي تفسیر پر بنسټ) د هغې نوم د اعدام په توګه نه دی راغلی بلکې له وژلو وروسته د راځړولو په معنی دی. <ref>Sanhedrin 6:4, 75b</ref><ref name="JE1906">{{cite encyclopedia|title=Capital punishment|author=Marcus Jastrow, S. Mendelsohn|year=1906|encyclopedia=Jewish Encyclopedia|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/4005-capital-punishment}}</ref> لاندې د ابن میمون له خوا د جرایمو هغه نوملړ راغلی چې هر یو ته د اعدام ځانګړې جزا ورکول کېږي: <ref>[[Mishneh Torah]] [https://www.sefaria.org.il/Mishneh_Torah%2C_The_Sanhedrin_and_the_Penalties_within_their_Jurisdiction.15.10?lang=bi&with=all&lang2=en Hilchot Sanhedrin 15:10]</ref> === سنګسار (په ډبرو د ویشتلو جزا) === په سنګسار باندې د وژنې حکم (סקילה، سکیلا) د اتلسو جرمونو څخه د یوه په ترسره کولو صادرېږي په دغو کې هغه کسان هم شاملېږي چې په قصدي ډول یې د سبت ورځې قوانین تر پښو لاندې کړې وي (هغه کسان په کې نه شاملېږي چې په ناپامۍ سره یې د سبت له قوانینو سرغړونه کړې وي) او هغه نارینه هم په کې شامل دي چې له بل نارینه سره یې د لواط عمل ترسره کړی وي. په دغه ډول سنګسار کې محکوم شوی مجرم تر دیوال لاندې کېږي او په ځمکه باندې د دیوال له راغورځېدو سره خپل ژوند له لاسه ورکوي.<ref name="JewishEncyclopdia1906">[[Marcus Jastrow]], S. Mendelsohn, ''Jewish Encyclopedia'', s.v. Capital Punishment</ref> * د زوی او مور ترمنځ یوځای کېدل یا زنا. * د پلار له ښځې سره د زوی یوځای کېدل یا زنا (لازمه نه ده چې مور یې وي). * له نګور سره د خصر یوځای کېدل یا زنا. * د بل چا له ښځې سره د هغه د واده په لومړیو کې یوځای کېدل. * د دوه نارینه وو ترمنځ لواطت. * له حیواناتو سره جنسي اړیکه. * د خدای په نامه د خدای په نوم لعنت ویل. * بت پرستي. * مولخ ته د نسل ورکول (د مولخ لپاره د اولاد قرباني کول). * نکرومانسي جادو ګري. * پایتونکې جادوګري. * د بتانو عبادت ته د نورو اړو ویستل. * د بتانو عبادت ته د ټولنې تحریک. * جادوګري. * د سبت ورځې څخه سرغړونه. * خپل مور او پلار ته کنځلې کول. * بن سور اومره یا سرکش او بغاوت کوونکی زوی. === په سوزولو سره جزا ورکول === په سوزولو سره د وژنې حکم (שריפה، سیریفه) د ۱۰ جرمونو لپاره صادرېږي چې په کې فحشا او د ښځې له مور سره په یوه وخت کې واده کول په کې شاملېږي. د جرم عاملین په اور نه سوزول کېږي بلکه ویلي شوي سرپ د مجرم په مرۍ کې تویول کېږي. له دې سربېره له سنګسار وروسته د سوزولو مورد هم ترسره شوی چې د اچان د سنګسار په مورد کې رامنځته شو. <ref>{{Cite web|last=Bar|first=Shaul|date=2012|title=The Punishment of Burning in the Hebrew Bible|url=http://www.scielo.org.za/pdf/ote/v25n1/02.pdf|url-status=dead|website=The University of Memphis|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222100708/http://www.scielo.org.za:80/pdf/ote/v25n1/02.pdf|archive-date=2018-12-22}}</ref><ref name="JewishEncyclopdia19062">[[Marcus Jastrow]], S. Mendelsohn, ''Jewish Encyclopedia'', s.v. Capital Punishment</ref> د هلاخا یا د یهودي مذهبي قانون له مخې دغه مجازات د مجرم په ستوني کې د ویلي شوي فلز (سرپ، یا د سرپو او قلعي مخلوط) په تویولو سره ترسره کېږي، نه دا چې هغه خپله اور ته واچول شي.   * د کشیش هغه لور ته چې د واده دویم پړاو یې بشپړ کړی وي او زنا وکړي. * د یو نارینه او د هغه د لور ترمنځ زنا. * د یو نارینه او د هغه د لور له لوري لمسۍ سره زنا. * د یو نارینه او د هغه د زوی له لوري لمسۍ سره زنا. * د ښځې له لور سره زنا (لازمي نه ده چې خپله لور یې وي). * د ښځې د لور له لور سره د نارینه زنا. * د ښځې د زوی له لور سره د نارینه زنا. * د نارینه او د هغه د ښځې د مور سره زنا. * د نارینه او د هغه د خواښې له مور سره زنا. * د نارینه او د هغه د خصر له مور سره زنا. === په تورې سره سرغوڅول === په تورې سره د وژلو حکم (הרג، هېرېګ) په دوه مواردو کې صادرېږي: د عمدي قتل او جمعي ارتداد (بت پرستۍ) لپاره. د دغه جرایمو له عاملینو څخه سرغوڅول کېږي. <ref name="JewishEncyclopdia19063">[[Marcus Jastrow]], S. Mendelsohn, ''Jewish Encyclopedia'', s.v. Capital Punishment</ref> * غیر قانوني عمدي قتل. * د ایرانیداچات وګړتوب، هغه «ښار چې ګمراه شوی و». === په ساه بندولو سره د وژنې حکم === په ساه بندولو سره د وژنې حکم (חנק، چینېک) د شپږو جرمنو د ترسره کولو له امله صادرېږي چې په کې د بل چا له ښځې سره د یو نارینه حرامه اړیکه (زنا) او هغه کس چې خپل والدینو ته یې زیان اړولی وی (کوم ځای یې ورته ژوبل کړی وي) شاملېږي. <ref name="JE19062">{{cite encyclopedia|title=Capital punishment|author=Marcus Jastrow, S. Mendelsohn|year=1906|encyclopedia=Jewish Encyclopedia|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/4005-capital-punishment}}</ref> * د بل چا له ښځې سره د زنا ترسره کول که چېرې په پورته یادو شوو شرایطو برابر نه وي. * د خپلو والدینو ټپي کول. * د یو بل اسرائیلي تښتونه. * ناسمه وړاندوینه کول. * د نورو خدایانو په نوم وړاندوینه کول. * هغه حکیم چې د هون سټون په نامه شورا د لویې محکمې پر وړاندې ګنهګار وي. == سرچينې == iuxp7x3n79m4fa17vt2p8q1lhro3adj 0 61992 370907 369906 2026-11-08T13:06:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370907 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ماکسين مور واټرس چې کورنی نوم يې کار “Carr” دی او د ۱۹۳۸ ز کال د اګسټ پر ۱۵ نېټه زېږېدلې ده، يوه امريکايۍ سياستپوه ده، چې له ۱۹۹۱ ز کال راهيسې د کليفورنيا د ۴۳ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازې په توګه خدمت کوي. ياده سيمه له ۱۹۹۱ څخه تر ۱۹۹۳ ز کال پورې د ۲۹ ټاکنيزې سېمې او له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۱۳ ز کال پورې د ۳۵ ټاکنيزې حوزې يا سيمې په توګه ګڼل کېږي، د د سويلي لاس انجلس زياته برخه او همدارنګه د ګاردينا “Gardena”، انګلووډ “Inglewood” او تورنس “Torrance” ځينې برخې رانغاړي. واټرس د ديموکراتيک ګوند د غړې په توګه په خپله ۱۵ پارلماني دوره کې ده. نوموړې د هغو دولس تور پوستو ښځو تر ټولو مشره ده، چې په کانګرس کې خدمت کوي او له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۹ ز کال پورې يې د کانګرس د تور پوستو ډلې مشري وکړه. هغه له نانسي پلوسي “Nancy Pelosi” څخه وروسته د کليفورنيا د پارلماني استازولۍ دويمه لوړ پوړې غړې ده. ماکسين د جرګې د مالي خدمتونو کمېټې مشري کوي. <ref>{{cite web|title=Membership|url=https://cbc.house.gov/membership/|publisher=Congressional Black Caucus|access-date=7 March 2018}}</ref> واټرس د متحده ايالتونو له استازې کېدلو څخه مخکې د کليفورنيا په ايالتي جرګه “California state Assembly” کې خدمت وکړ، چې په لومړي ځل ورته په ۱۹۷۶ ز کال کې وټاکل شوه. د جرګې د ښځينه غړې په توګه يې د سويلي افريقا له توکمپال نظام څخه د پانګونې د کمښت ګټندويي يا ننګه وکړه. نوموړې په کانګرس کې د عراق جګړې ښکاره مخالفه وه او پر ولسمشر جورج ايچ ډبليو بوش “George H. W. Bush"، جورج ډبليو بوش “George W. Bush” ، بارک اوباما “Barack Obama” او ډونالډ ټرمپ “’Donald Trump” باندې يې سختې نيوکې وکړې. <ref>{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/house/445880-maxine-waters-trump-should-resign-and-free-us-from-impeachment-proceedings|title=Maxine Waters: Trump should resign and 'free us' from impeachment proceedings|last=Gstalter|first=Morgan|date=2019-05-29|website=The Hill|access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="politico.com">Williams, Joseph Williams (October 20, 2011), [http://www.politico.com/story/2011/10/obama-learns-perils-of-roiling-waters-066418 " Obama learns perils of roiling Waters"], ''Politico'', October 20, 2011.</ref> واټرس د ټايم “Time” مجلې د ۲۰۱۸ ز کال د ۱۰۰ تر ټولو اغېزناکو خلکو په لېست کې وه. <ref>{{Cite web|title=Maxine Waters: The World's 100 Most Influential People|url=https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217567/maxine-waters/|access-date=2020-09-23|website=Time|language=en-us|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614101007/https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217567/maxine-waters/|url-status=dead}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه او زده کړې == ماکسين واټرز په ۱۹۳۸ ز کال د ميسوري په سينټ لويس “Saint Louis, Missouri” کې زېږېدلې ده، چې د ريمس کار “Remus Carr” او ويلما لي “Velma Lee” (کورنی نوم: مور “Moore”) لور ده. واټرز د ۱۳ ماشومانو له ډلې پينځمه ماشومه وه، چې د دوه کلنۍ په عمر يې پلار د دوی کورنۍ پرېښوده او يوازينۍ مور يې پالنه وکړه. نوموړې په ۱۹۶۱ ز کال کې لاس انجلس ته د خپل کورنۍ له تګ څخه وړاندې، په سينټ لويس کې له واشون عالي ښوونځي “Vashon High School” څخه فارغه شوه. ماکسين مخکې له دې چې په ۱۹۶۶ ز کال په واټس “Watts” کې له “Head Start” خپرونې سره د مرستيال ښوونکې په توګه وګومارل شي، د جامو په يوه چارځای (فابریکه) کې او د ټيليفون اداره کوونکې په توګه يې کار وکړ. نوموړې وروسته د لاس انجلس په دولتي پوهنځي (چې اوس د لاس انجلس د کليفورنيا دولتي پوهنتون دی) کې شامله شوه، چې په ۱۹۷۱ ز کال يې په ټولنپوهنه کې ترېنه د لېسانس بری ليک تر لاسه کړ. <ref name="Kinloch">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/article_cc2b7804-f3fc-11df-a219-0017a4a78c22.html|title=Next up for House Ethics trial: St. Louis native Maxine Waters|work=stltoday|date=November 19, 2010|access-date=April 2, 2011|archive-date=November 22, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122125940/http://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/article_cc2b7804-f3fc-11df-a219-0017a4a78c22.html|url-status=dead}}</ref><ref name="contemporary black">{{cite web|title=Waters, Maxine|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Maxine_Waters.aspx|website=Contemporary Black Biography|publisher=Encyclopedia.com|access-date=February 7, 2015|date=2008}}</ref><ref name="two worlds">{{cite web|last1=Brownstein|first1=Ronald|title=The Two Worlds of Maxine Waters|url=https://articles.latimes.com/print/1989-03-05/magazine/tm-7_1_maxine-waters-standing|website=Los Angeles Times Magazine|access-date=December 18, 2014|date=March 5, 1989}}</ref><ref name="Cal State LA">{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/univ/ppa/publicat/aawds.htm|title=Public Affairs Office - Who's Who of Cal State L.A. Alumni|date=October 22, 2013|website=Cal State LA}}</ref> == د ښاري جرګې د غړ == واټرس په ۱۹۷۳ ز کال کې د ښاري جرګې د غړي مشر ډيويډ اس کنينګم “David s. Cunningham, Jr” د مرستيال رئيسې په توګه کار کولو ته لاړه. نوموړې په ۱۹۷۶ زکال د کليفورنيا ايالتي جرګې ته وټاکل شوه. په جرګه کې يې په سويلي افريقا کې له هر ډول فعالو سوداګريو څخه د دولتي تقاعد د مالي پانګو د پانګونې د کمښت لپاره کار وکړ او د پانګونې د کمښت مبارزې د سليوان اصولو “Sullivan Principles” په لارښوونو کې يې د قانون په تصويب کې مرسته وکړه. سويلي افريقا هغه هېواد و، چې هغه وخت يې د نژاد يا توکمپالنې سياست پلی کاوه. ماکسين واټرس د جرګې لپاره د ديموکراتيک ګوند د غړو رئيسه شوه. <ref>{{cite news|first=Howard W.|last=French|author-link=Howard W. French|title=Slash Ties, Apartheid Foes Urge|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE1D6143AF93AA35751C0A961948260&sec=&spon=&pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|page=D1|date=February 9, 1987|access-date=March 13, 2009|quote=Maxine Waters, a member of the California Assembly who helped frame her state's pension fund divestment bill, has promised ''to work overtime to insure that our legislation reflects these guidelines and continues to target any and all U.S. companies that are doing business in or with South Africa.''}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.house.gov/waters/bio/|title=About Congresswoman Maxine Waters: Representing the 35th District of California|access-date=March 13, 2009|quote=During 14 years in the California State Assembly, she rose to the powerful position of Democratic Caucus Chair. She was responsible for some of the boldest legislation California has ever seen: the largest divestment of state pension funds from South Africa; landmark affirmative action legislation; the nation's first statewide Child Abuse Prevention Training Program; the prohibition of police strip searches for nonviolent misdemeanors; and the introduction of the nation's first plant closure law.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301092115/http://www.house.gov/waters/bio/|archive-date=March 1, 2009}}</ref> == د متحده ايالتونو د استازو مجلس == === ټاکنې === په ۱۹۹۰ ز کال کې د اګسټس اف هاوکېنس “Augustus F. Hawkins” له تقاعد څخه وروسته ماکسين واټرس له ٪۷۹ څخه د زياتې رايې په درلودلو سره د کليفورنيا د ۲۹ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازو مجلس ته وټاکل شوه. نوموړې د لږ تر لږه ٪۷۰ رايې په درلودلو سره له دې سيمې څخه په پرله پسې ډول د استازې په توګه وټاکل شوه، چې په ۱۹۹۲ ز کال کې د سيمې نوم ۳۵ تاکنيزې حوزې يا سيمې او په ۲۰۱۲ کې ۴۳ ټاکنيزې سيمې ته بدل شو. واټرس د سويلي مرکزي لاس انجلس د لويې برخې او د لاس انجلس د ويستچيسټر “Westchester” او پلايا ډيل ري “Playa Del Rey” ساحلي ټولنو او همدرانګه د ټورنس “Torrance”، ګاردينا “Gardena”، هاوتورن “Hawthorne”، انګلووډ “Inglewood” او لاونډېل “Lawndale” ښارونو استازيتوب کړی دی. === کاري دوره === ماکسين د ۱۹۹۴ ز کال د جولای پر ۲۹ نېټه هغه مهال د خلکو پاملرنه ځانته کړه، چې په پرله پسې ډول يې د استازي پيټر کېنګ “Peter King” وينا پرې کړه. لوړپوړي مشر کاري ميک “Carrie Meek” د نوموړې چلند د «ناقانونه او سرکښه» په توګه ډلبندي کړ او ګواښ يې وکړ، چې د په لښکري خدمت کې ډلګی مشر دې هغه د استازو د جرګې واک ته وړاندې کړي (کټ مټ د لاس اخېستنې په موخه د يوې رسمې خبرتيا غوندې). تر ۲۰۱۷ ز کال پورې دا د استازو جرګې د واک تر ټولو وروستۍ بېلګه ده، چې د انضباطي موخې لپاره ګومارل کېږي. په پای کې د ورځې د پاتې برخې لپاره مجلس ته د واټرس تګ وځنډول شو. له کېنګ سره شخړې له تېرې ورځې څخه راپورته شو. دوی دواړه د مجلس د بانکدارۍ کمېټه کې وو او د وايټ واتر د شخړې “Whitewater controversy” په اړه يې اورېدل. واټرس احساس وکړ چې له کېنګ څخه د ماګي ويليمس “Maggie Williams” (د هيلري کلېنټن د کاري ډلې مشر) په اړه پوښتل خورا سخت وو او وروسته يې د يو بل پر وړاندې دښمنانه الفاظ وکارول. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/07/30/us/sometimes-the-order-of-the-day-is-just-maintaining-order.html?pagewanted=print|title=Sometimes the Order of the Day Is Just Maintaining Order|date=July 30, 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=3 May 2021|first=Catherine S.|last=Manegold}}</ref><ref>Hawthorne, California; C-SPAN [http://www.c-span.org/questions/week155.asp] What is the staff with an eagle on top they keep moving around in the House? What is it used for? March 5, 2000 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093009/http://www.c-span.org/questions/week155.asp|date=May 9, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.c-span.org/video/?59115-1/whitewater-controversy-house-floor|title=Whitewater Controversy House Floor, Jul 29 1994 {{!}} Video {{!}} C-SPAN.org|website=www.c-span.org|language=en-us|access-date=2019-01-22}}</ref> واټرس له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۸ ز کال پورې د کانګرس د تورپوستو استازو د مشرې په توګه خدمت وکړ. نوموړې په ۲۰۱۵ ز کال کې «د ګټې لپاره زده کړو کې د درغلۍ ضد فدرالي قوانينو د پلي کولو:Enforcement of Federal Anti-Fraud Laws in  For-Profit Education» په اړه د زده کړې او کاري ځواک په اړه د متحده ايالتونو د مجلس کمېټې “U. S. House Committee on Education and the Workforce” په ناستو کې ګواهي ورکړه او د طبي ټيکنالوژۍ امريکايي پوهنځی “American College of Medical Technology” يې د خپلې سيمې د «ستونزه ښوونځي» په توګه ياد کړ. ماکسين واټرس په ۲۰۰۶ ز کال کې د پاچا ډريو طبي مرکز “King Drew Medical Center” پر سر بحث کې هم ښکېل وه. نوموړې د روغتون په اړه د رسنۍ پوښښ باندې نيوکه وکړه او د فدرالي اړيکو (مخابراتو) له کمېسېون “Federal Communications Commission “FCC”” څخه يې وغوښتل، چې د صليب ملکيت د بنديز تېرېدنه يا ابراء ليک او په همدې دليل د KTLA تلوېزيوني تمځای يا سټېشن (چې د لاس انجلس ټايمز ملکيت دی) د کاري جواز له نوي کولو څخه ډډه وکړي. نوموړې وويل چې لاس انجلس ټايمز پر عامه نظر باندې نابرابره يا افراطي اغېزه لرلې ده او له همدې څخه يې په ځانګړو بېلګو کې ځايي ټولنې ته د زيان رسولو په موخه ګټه اخېستې ده. هغې وړانديز وکړ، چې “FCC” دې ورځپاڼه اړ کړي، چې خپل تلوېزيوني تمځای وپلوري او يا دې د دوی د خپرونې حق له ګواښ سره مخامخ کړي. د “Broadcasting & Cable” په وينا «يادې ننګونې د سټېشن درلودلو څخه د دفاع په موخه د لوړ بيه حقوقي شخړو بڼه غوره کړه. لږ تر لږه د يو پر وړاندې دفاع به د وکيلانو په مزد يا فيسونو کې لس ګونه زره لګښت ولري او ښايي د جواز نوي کول نږدې درې مياشتې وځنډېږي». د واټرس غوښتنه بريالۍ نه وه. <ref name="forprofit">{{cite web|url=http://archives.republicans.edlabor.house.gov/archive/hearings/109th/fc/60minutes030105/waters.htm|title=Testimony of the Honorable Maxine Waters|website=House|access-date=March 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213191650/http://archives.republicans.edlabor.house.gov/archive/hearings/109th/fc/60minutes030105/waters.htm|archive-date=December 13, 2016|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|title=Station Search Details|access-date=March 13, 2009|publisher=[[Federal Communications Commission]]|quote=Call Sign: KTLA... Channel: 5... Lic Expir: 12/01/2014|تاريخ الأرشيف=April 7, 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 7, 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.broadcastingcable.com/article/CA454236.html|title=Your Money or Your License|date=September 19, 2004|work=[[Broadcasting & Cable]]|access-date=March 13, 2009|first=Bill|last=McConnell}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.house.gov/apps/list/hearing/ca35_waters/CS061101_fcc.html|title=Petition to Deny Request for Renewal of Broadcast License|access-date=March 13, 2009|date=November 1, 2006|first=Maxine|last=Waters|quote=[[Tribune Company|Tribune]] influenced public opinion in the Los Angeles DMA to harm its residents and one of its most critical public health facilities – the Martin Luther King/Drew Medical Center (King/Drew).|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303061254/http://www.house.gov/apps/list/hearing/ca35_waters/CS061101_fcc.html|archive-date=March 3, 2009}}</ref> واټرس په کانګرس کې د ديموکراتيک استازې په توګه د ۲۰۰۸ ز کال د ديموکراتيک ملي کنوانسيون لپاره يوه غوره استازې وه. نوموړې د ۲۰۰۸ ز کال د جنوري په وروستيو کې د ګوند د نوماندۍ لپاره د متحده ايالتونو ديموکرات سناتوره هيلري کلېنټن تاييد کړه او په ملي کچه يې د هغې ملاتړ وکړ، چې ځينو وړانديز وکړ چې «[دا ملاتړ به] لويې څپې جوړې کړي». کله چې د لومړنيو رايو ورکولو پر وروستۍ ورځ د ژمن استازي په شمېر کې د متحده ايالتونو د سناتور بارک اوباما مشري نه لاندې کېدونکې (بريالۍ) شوه، ماکسين واټرس خپل تاييد هغه ته واړوه. <ref>{{cite web|url=http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|title=The endorsements that would make huge waves|date=December 6, 2007|access-date=March 13, 2009|quote=Rep. Maxine Waters (D-Calif.). The outspoken [[Post-September 11 anti-war movement|anti-war]] liberal, who campaigned for [[Ned Lamont]] (D) over U.S. Senator [[Joe Lieberman]] (I) from [[Connecticut]] last year, has not picked a favorite.|تاريخ الأرشيف=December 16, 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081216122446/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2007-12-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|title=Maxine Waters for Clinton – 2008 Presidential Campaign Blog – Political Intelligence|access-date=March 14, 2009|first=Marcella|last=Bombardieri|date=January 29, 2008|work=[[Boston Globe]]|archive-date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627073732/http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|work=The Boston Globe|title=Maxine Waters for Clinton|first=Marcella|last=Bombardieri|date=January 29, 2008|access-date=June 10, 2022|archive-date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627073732/http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/06/03/the-superdelegate-tally/index.html?hp|work=The New York Times|title=The Superdelegate Tally|first=Julie|last=Bosman|date=June 3, 2008|access-date=May 12, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080606003010/http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/06/03/the-superdelegate-tally/index.html?hp|archive-date=June 6, 2008|df=mdy-all}}</ref> واټرس په ۲۰۰۹ ز کال کې د متحده ايالتونو د تخصيص په کمېټه کې د يوې ځانګړې اندازې په اړه له استازي ډېو اوبي “Dave Obey” سره مخالفت درلود. د تمويل غوښتنه په لاس انجلس کې د يو دولتي ښوونځي د ګورمانې روزنيز مرکز لپاره وه، چې د ماکسين واټرس په نوم نومول شوی و. نوموړې په ۲۰۱۱ ز کال کې د ۲۰۱۲ مالي کال لپاره د ملي دفاعي واک ورکولو قانون په خلاف رايه وکاروله. ياد قانون په هغه کړکېچې مقررې پورې اړه درلوده، چې حکومت او فوځ ته له محکمې څخه پرته په نامعلوم ډول د امريکايي اتباعو د نيولو اجازه ورکوي. <ref>{{cite news|first1=Jared|last1=Allen|first2=Mike|last2=Soraghan|title=Obey, Waters in noisy floor fight|url=http://thehill.com/leading-the-news/obey-waters-in-noisy-floor-fight-2009-06-25.html|work=The Hill|date=June 25, 2009|access-date=June 26, 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Sheets|first=Connor|title=NDAA Bill: How Did Your Congress Member Vote?|work=International Business Times|url=http://www.ibtimes.com/ndaa-bill-how-did-your-congress-member-vote-384362?page=1}}</ref> په ۲۰۱۲ ز کال کې له دندې څخه د بارني فرانک “Barney Frank” په لاس اخېستنې سره، واټرس د مجلس د مالي خدمتونو کمېټې د رتبې غړې شوه. د ۲۰۱۳ ز کال د جولای پر ۲۴ نېټه يې د ۲۰۱۴ ز کال د دفاعي تخصيصونو قانون په H.R 2397 څانګه کې د ۱۰۰ سمون يا تعديل په ګټه رايه وکاروله. ياد سمون د کورنۍ څارنې اوړ په ځانګړي ډول هغه فعاليتونه په نښه کړل، چې د ملي امنيت استازولۍ “National Security Agency” اړوند وو او ښايي د متحده ايالتونو د اتباعو په اړه د بنسټيزو يا پراخه معلوماتو په موخه به يې له قانون څخه د ناسا د ژباړې نرمي (د بدلون ځانګړتيا) محدوده کړې وي. ۱۰۰ سمون ۲۰۵ – ۲۱۷ ونه منل شو.<ref>{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/on-the-money/banking-financial-institutions/195645-maxine-waters-in-line-to-take-over-from-frank-on-financial-services|title=Maxine Waters in line to take over from Frank on Financial Services Committee|access-date=December 7, 2011|first1=Bernie|last1=Becker|first2=Peter|last2=Schroeder|date=November 28, 2011|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/on-the-money/banking-financial-institutions/195645-maxine-waters-in-line-to-take-over-from-frank-on-financial-services|title=Maxine Waters to Succeed Barney Frank on Banking Panel|access-date=May 23, 2013|first=Michael R|last=Crittenden|date=December 4, 2012|work=[[The Wall Street Journal|WSJ Blog Washington Wire]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Final Vote Results For Roll Call 412|work=US House of Representatives|url=http://clerk.house.gov/evs/2013/roll412.xml}}</ref><ref>{{cite web|title=Why The NSA and President Bush Got The FISA Court to Reinterpret The Law in Order To Collect Tons Of Data|work=Tech Dirt|url=https://www.techdirt.com/articles/20130617/01163623501/why-nsa-president-bush-got-fisa-court-to-reinterpret-law-order-to-collect-tons-data.shtml}}</ref> == سرچينې == jhnbcs3ubkp2mw28o5bwwidlc3do84t 0 62107 370894 281157 2026-11-08T12:37:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370894 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} لیډیا ماریا چایلډ (د زیږون نوم فرانسېس؛ د ۱۸۰۲ ز کال د فبروري له ۱۱ – د ۱۸۸۰ ز کال د اوکټوبر تر ۲۰)، د غلامۍ ضد یوه امریکایۍ، د ښځو د حقونو فعاله، د سورپوستانو د حقونو فعاله، ناول لیکونکې، خبریاله او د امریکا د پراختیاپالنې مخالفه وه.   جورنالونو یې چې هم نکلونه او کورنۍ لارښودنې وې، له ۱۸۲۰ ز کال څخه تر ۱۸۵۰ ز کال پورې زیات لیدونکي خپل کړل. کله کله یې خپل لیدونکي حیران کول، ځکه چې هغې هڅه کوله چې په ځینو کیسو کې د نارینه واکمنۍ او د سپین پوستان برترۍ مسائل په پام کې ونیسي.   چایلډ د دې ننګونو تر څنګ، ښایي د خپل شعر "د سیند په سر او د جنګل په منځ کې" یا "Over the River and Through the Wood" له امله ډېر شهرت ولري. د خپل نیکه او انا کور چې هغې یې د لیدنې په اړه لیکلي، په ۱۹۷۶ ز کال کې د ټافټس پوهنتون له خوا ورغول شو او د ماساچوسټ د میډفورډ په سویلي سړک کې د میسټیک سیند ته نږدې پروت دی.   == لومړنی ژوند او تعلیم    == لیډیا ماریا فرانسېس د ۱۸۰۲ ز کال  د فبرورۍ په ۱۱ د ماساچوسټ په میډفورډ کې د سوزانا (چې پلرنی نوم یې راند ؤ) او کانوزس فرانسېس کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. هغه په خپل منځني نوم سره پېژندل کېده او هغه یې Ma-RYE-a تلفظ کاوه. مشر ورور یې کانورس فرانسېس، په هاروارډ کالج او دیني علومو مکتب کې زده کړې وکړې او توحیدپاله پادري شو. چایلډ خپلې زده کړې په یوه سیمه ییزه ښځینه ښوونځۍ او وروسته د ښځو په یوه دیني مدرسه کې ترلاسه کړې. د مور له مړینې وروسته یې لاړه ترڅو په مېن (Maine) کې له خپلې مشرې خور سره ژوند وکړي او هلته یې د معلمې لپاره زده کړه وکړې. په دې موده کې، د هغې ورور کانورس چې هغه وخت توحیدپاله پادری ؤ، د خپلې کوچنۍ خور تعلیم یې د ادبي استادانو لکه هومر او میلټن تر نظر لاندې په پام کې ونیو. فرانېس خپلې ۲۰ کلنې په لومړیو کې خپل ورور سره ژوند کاوه او د هغه له لارې د هغه وخت ګڼ شمېر لیکوالانو او مفکرینو سره آشنا شوه. هغه هم توحیدپالنې ته واوښته.   <ref name="Lydia Maria Child">{{cite web|title=Lydia Maria Child|url=http://staging.nyhistory.org/sites/default/files/newfiles/cwh-curriculum/Module%202/Life%20Stories/Lydia%20Marie%20Child%20Life%20Story.pdf?_ga=2.195030565.962624527.1533043200-405908906.1500492903|website=Center for Women's History|publisher=New-York Historical Society|access-date=July 31, 2018|archive-date=July 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731213319/http://staging.nyhistory.org/sites/default/files/newfiles/cwh-curriculum/Module%202/Life%20Stories/Lydia%20Marie%20Child%20Life%20Story.pdf?_ga=2.195030565.962624527.1533043200-405908906.1500492903|url-status=live}}</ref> فرانسېس په تصادفي ډول د شمالي امریکا بیاکتنه (''North American Review'') مجله کې یوه مقاله ولوسته، چې د نوي انګلستان لومړني تاریخ له خوا ناول لیکونکي ته د وړاندیز شوې ساحې په اړه یې بحث کاوه. که څه هم نوموړې هېڅکله فکر نه کاوه چې لیکواله د شي، هغې سمدستي د خپل ناول هوبوموک لومړی څپرکی ولیک. د خپل ورور ستاینو وهڅوه، ترڅو ناول په شپږو اونیو کې پای ته ورسوي او خپور یې کړي. له دې وخت څخه تر خپلې مړینې پورې یې په دوامداره توګه لیکنې کولې.   <ref name="appletons">{{Cite Appletons'|wstitle=Child, David Lee|year=1900}}</ref> فرانسېس د میډفورډ په یوه دیني مدرسه کې یو کال درس ورکړ او په ۱۸۲۴ ز کال کې یې د ماساچوسټ په واټرټاون کې یوه خصوصي ښوونځۍ پرانیسته. هغې په ۱۸۲۶ ز کال کې د ماشومانو لپاره متنوع مطالبو (''Juvenile Miscellany'') مجله رامنځته کړه، چې په متحده ایالاتو کې د ماشومانو لپاره لومړنۍ میاشتنۍ مجله وه او د اته کلونه یې د خپرونې څارنه وکړه. د نورو آثارو له خپرېدو وروسته چې د غلامۍ په وړاندې یې د مخالفت غږ پورته کړ، زیاتره مخاطبان یې په ځانګړې توګه په سویل کې پر وړاندې شول. د کتاب پلور او ګډون مبلغ له کمېدو وروسته، د ماشومانو لپاره متنوع مطالبو مجله وتړل شوه.   <ref name="Lydia Maria Child" /><ref name="appletons" /> هغې د ډیویډ لی چایلډ سره په ۱۸۲۸ ز کال کې واده وکړ او بوسټن ته یې کډه وکړه.  == مسلک   == === لومړنۍ لیکنې   === چایلډ د هوبوموک له بریالي کېدو وروسته ګڼ شمېر ناولونه، شعرونه او د میندو لپاره د لارښونې کتاب، د مور کتاب (''The Mothers Book'') ولیکل، خو ترټولو بریالی اثر یې د کور سپموونکې مېرمن (''The Frugal Housewife'') ؤ. دا کتاب یې هغه چا ته وړاندې کړ، چې په اقتصاد نه شرمیږي. په دې کتاب کې زیاتره لارښودونه شامل دي، خو د ځوانو مېرمنو لپاره دا مشوره هم په کې شته، "که تاسو غواړئ چې کور مو سمبال کړئ، خپلې ټولې پیسې مه مصرفوئ.... په تواضع سره یې پیل کړئ."  دا کتاب چې په لومړی ځل په ۱۸۲۹ ز کال کې خپور شو، نو وده یې وکړه او په ۲۵ کلونو کې ۳۳ ځله چاپ شو. چایلډ لیکلي چې  کتاب یې " د بې وزلو لپاره لیکل شوی ... څوک چې د اپیکور (epicures) اوسېدو توان لري د الیزا لیسلي په اوه پنځوس لارښودونو (''Seventy-five Receipts'') کې غوره معلومات پیدا کولی شي".   <ref name="Lydia Maria Child" /><ref>{{cite web|title=Lydia Maria Child|url=http://digital.lib.msu.edu/projects/cookbooks/html/books/book_06.cfm|website=Feeding America|access-date=July 5, 2015|archive-date=August 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819130126/http://digital.lib.msu.edu/projects/cookbooks/html/books/book_06.cfm|url-status=dead}}</ref><ref name="The American Frugal Housewife">{{cite web|title=The American Frugal Housewife|url=https://books.google.com/books?id=D3AEAAAAYAAJ&q=intitle:The+intitle:American+intitle:Frugal+intitle:Housewife|access-date=July 5, 2015|last1=Child|first1=Lydia Maria|year=1841}}</ref> چایلډ په ۱۸۳۲ ز کال کې د کتاب عنوان د کور امریکایۍ سپموونکې مېرمن (''The American Frugal Housewife'' ) ته بدل کړ، ترڅو د برېتانوۍ لیکوالې سوزانا کارټر کتاب د (''The Frugal Housewife'') سره چې لومړی په ۱۷۶۵ ز کال کې خپور شو او بیا په ۱۷۷۲ ز کال کې په امریکا کې چاپ شو، مغالطه پای ته ورسوي. چایلډ لیکلي چې د کارټر کتاب "د دې هېواد د خلکو غوښتنو سره برابر نه ؤ ". د چایلډ نسخه د ۱۸۳۲ ز کال څخه تر ۱۸۳۴ ز کال پورې په لندن او ګالسکو کې چاپ شوه، دې  کار نوره مغالطه اضافه کړه. <ref name="The American Frugal Housewife" /> == سرچينې == 2vjorzubqe7u47e0qd1pkw876ppx1d5 0 62141 371199 366759 2026-11-08T18:24:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371199 wikitext text/x-wiki '''ګالیله‌يي سپوږمۍ''' یا '''ګالیله‌يي سپوږمکۍ''' د مشتري څلور لویې سپوږمۍ دي چې «ایو»، «اروپا»، «ګانیمډ» او «کالیسټو» نومېږي. دغه سپوږمۍ د لومړي ځل لپاره د ۱۶۰۹ کال په ډسمبر میاشت کې او یا هم د ۱۶۱۰ کال په جنورۍ میاشت کې د ګالیلیو ګالیله له‌خوا ولیدل شوې او د ۱۶۱۰ کال په مارچ میاشت کې د همده له‌خوا د مشتري د سپوږمکیو په توګه وپېژندل شوې. دا لومړني هغه اجرام وو چې تر ځمکې پرته د بلې سیارې پر شاوخوا څرخېدل.<ref>{{OED|Galilean}}</ref><ref>Drake, Stillman (1978). Galileo At Work. Chicago: University of Chicago Press. {{ISBN|0-226-16226-5}}.</ref> دغه سپوږمۍ په لمریزه منظومه کې له لمر او اتو سیارو پرته تر ټولو لوی اجرام دي او شعاع یې د هرې کوچنۍ سیارې تر شعاع زیاته ده. ګانیمډ د لمریزې منظومې تر ټولو لویه سپوږمۍ ده او حتا تر عطارد سیارې هم لویه ده، که څه هم چې حجم یې نیمايي دی. درې داخلي سپوږمۍ – ایو، اروپا او ګانیمډ – له یو بل سره په ۱:۲:۴ مداري روزونانس کې واقع دي. که څه هم ټولې ګالیله‌يي سپوږمۍ ګردې یا کروي دي، خو د مشتري نورې کوچنۍ سپوږمۍ ګانې د کمزورې جاذبې له امله نامنظمې بڼې لري. ګالیله‌يي سپوږمۍ په ۱۶۰۹ یا ۱۶۱۰ کال کې ولیدل شوې. دا هغه مهال و چې ګالیله په خپل تلسکوپ کې ځینې داسې پرمختګونه رامنځته کړل چې له ده سره یې مرسته وکړه تر څو اسماني اجرام په لا څرګند ډول وویني. د ګالیله مشاهداتو د ستور پوهانو لپاره د تلسکوپ اهمیت په فضا کې د داسې اجسامو په لیدلو سره وښود چې په عادي سترګو د لیدلو وړ نه وو. د داسې اسماني اجرامو کشف چې له ځمکې پرته د بل څه پر شاوخوا څرخېږي، هغه نړیوال بطلمیوسي سیستم ته کلکه ضربه ورکړه چې هغه مهال منل شوی و او دا د جیومرکزیت هغه نظریه وه چې ګواکي هر څه د ځمکې پر شاوخوا څرخېږي.<ref name="Galileo89">Galilei, Galileo, ''[[Sidereus Nuncius]]''. Translated and prefaced by Albert Van Helden. Chicago & London: University of Chicago Press 1989, 14–16</ref> ګالیله په لومړیو کې خپل کشف ته د (Cosmica Sidera) یعنې «کوزیمو ستور» نوم ورکړ، خو هغه نومونه چې بالاخره نهايي شول هغه «سیمون ماریوس» انتخاب کړل. ماریوس له ګالیله سره په کابو هم‌مهاله ډول د ۱۶۱۰ کال د جنورۍ میاشتې په ۸مه نېټه سپوږمۍ ګانې په مستقل ډول کشف کړې او د دغو سپوږمیو اوسني نومونه یې د «زیوس» له پلویانو څخه اخیستي وو چې «یوهانس کپلر» په خپل کتاب (Mundus Jovialis) کې راوړي وو او دا کتاب په ۱۶۱۴ کال کې خپور شو.<ref>{{cite journal|author=Pasachoff, Jay M.|title=Simon Marius's Mundus Iovialis: 400th Anniversary in Galileo's Shadow|journal=Journal for the History of Astronomy|date=2015|volume=46|issue=2|pages=218–234|bibcode=2015AAS...22521505P|doi=10.1177/0021828615585493|s2cid=120470649}}</ref> د ګالیله څلور سپوږمۍ په ۱۸۹۲ کال کې د «امالټیا» تر کشف پورې د مشتري یوازنۍ پېژندل شوې سپوږمۍ ګانې وې.<ref>{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/amalthea/in-depth|title=In Depth {{!}} Amalthea|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825223006/https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/amalthea/in-depth/|url-status=dead}}</ref> == تاریخچه == === کشف === د هغو پرمختګونو په پایله کې چې ګالیلیو ګالیله په تلسکوپ کې وکړل، ویې کولای شول اسماني اجرام د 20× لویوالي په وړتیا سره تر هغه ډېر څرګند وویني چې پخوا وو. دغه کار له ګالیله سره مرسته وکړه چې د ۱۶۰۹ کال په ډسمبر یا هم د ۱۶۱۰ کال په جنورۍ میاشت کې ګالیله‌يي سپوږمي ګانې وویني.<ref>{{cite journal|first=Albert|last=Van Helden|title=The Telescope in the Seventeenth Century|journal=Isis|volume=65|issue=1|date=March 1974|pages=38–58|jstor=228880|doi=10.1086/351216}}</ref><ref>{{cite book|title=The Starry Messenger|last=Galilei|first=Galileo|date=1610|location=Venice|url=https://archive.org/details/starrymessengerb00sisp|quote=On the seventh day of January in this present date 1610....|isbn=978-0-374-37191-3|url-access=registration}}</ref><ref name="Galileo892">Galilei, Galileo, ''[[Sidereus Nuncius]]''. Translated and prefaced by Albert Van Helden. Chicago & London: University of Chicago Press 1989, 14–16</ref> د ۱۶۱۰ کال د جنورۍ میاشتې په ۷مه نېټه ګالیله یو لیک ولیکه چې د مشتري د سپوږمیو لومړنۍ یادونه په کې شوې وه. هغه مهال ده یوازې درې سپوږمۍ ولیدلې او په دې باور و چې دا مشتري ته نږدې ثابت ستوري دي. ده د ۱۶۱۰ کال د جنورۍ میاشتې له ۸مې نېټې څخه د مارچ میاشتې تر ۲یمې نېټې پورې د دغو اسماني مدارونو کتنې ته دوام ورکړ. په دغو مشاهداتو کې یې څلورم جسم کشف کړ او دا یې هم ولیدل چې دا څلور ثابت ستوري نه دي، بلکې د مشتري پر شاوخوا د څرخېدو په حال کې دي. د ګالیله کشف د تلسکوپ اهمیت ستور پوهانو ته د یوې داسې وسیلې په توګه ثابت کړ چې ویې ښوده په فضا کې داسې اجرام شته چې باید کشف شي او دا اجرام تر هغه مهال پورې په عادي سترګو د لیدلو وړ نه وو. تر دې مهمه خبره د داسې اجرامو کشف و چې تر ځمکې پرته د یوه بل شي پر شاوخوا څرخېدل. دغه کشف هغه بطلمیوسي نړیوال سیستم ته کلکه ضربه ورکړه چې هغه مهال منل شوی و. په دې سیستم کې باور دا و چې ځمکه د نړۍ په مرکز کې ده او نور ټول اسماني اجرام یې پر شاوخوا څرخېږي. ګالیله د ۱۶۱۰ کال د مارچ په ۱۳مه نېټه (Sidereus Nuncius) کتاب خپور کړ چې د تلسکوپ له لارې یې د اسماني کتنو څرګندونې په کې کړې وې. په دې کتاب کې یې د کوپرنیک د «هلیوسنټرېزم» یا مرکزیت نظریې ته کومه څرګنده اشاره نه وه کړې، دا هغه نظریه وه چې لمر یې د نړۍ په مرکز کې واقع باله. ګالیله د کوپرنیک د مرکزیت دغه نظریه ومنله.<ref name="Galileo892" /> د ستور پوهنې یوه چینایي تاریخ‌لیکوال «شي ززونګ» ادعا کړې ده چې هغه «سوربخن کوچنی ستوری» چې تر میلاد مخکې په ۳۶۴ کال کې د چینايي ستور پېژندونکي «ګان ډي» له‌خوا مشتري ته نږدې لیدل شوی و، احتمالاً «ګانیمډ» و. که دا خبره سمه وي، ښايي د ګالیله تر کشف دوه زره کاله وړاندې وي.<ref name="Galileo892" /><ref>{{cite web|url=https://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html|title=Satellites of Jupiter|access-date=9 August 2007|work=The Galileo Project|publisher=[[Rice University]]|date=1995|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211140650/https://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html|archive-date=11 February 2012}}</ref><ref>Zezong, Xi, "[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0275106281900394 The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan De 2000 years Before Galileo]", ''Chinese Astronomy and Astrophysics'', '''5''' (1981), 242–243 [= ''Acta Astrophysica Sinica'', '''1''' (1981), 85–88].</ref> د «سیمون ماریوس» مشاهدات د کتنو یوه بله ډېره مشهوره بېلګه ده چې ده یې په ۱۶۰۹ کال کې د کتنې راپورونه ورکړل. دا چې ښاغلي ماریوس خپلې موندنې تر ګالیله مخکې خپرې نه کړې، د سوابقو په اړه یې بې باوري موجوده ده.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://solarviews.com/eng/galdisc.htm|title=The Discovery of the Galilean Satellites|website=solarviews.com|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119090237/http://solarviews.com/eng/galdisc.htm|url-status=live}}</ref> === د جغرافیايي اوږدوالي ټاکنه === ګالیله وکولای شول چې د ګالیه‌يي سپوږمیو د مداري زمان‌بندۍ له مخې د جغرافیايي طول یا اوږدوالي ټاکنه رامنځته کړي. د سپوږمیو د کسوف وختونه تر پخوا دقیق محاسبه کولی شو او پر وچه یا پر کښتۍ یې له ځايي مشاهداتو سره پرتله کولی شو تر څو ځايي وخت او جغرافيايي اوږدوالی مشخص شي. د دغه تخنیک لویه ستونزه دا وه چې د خوځنده بېړۍ پر مخ د تلسکوپ له لارې د ګالیله‌يي سپوږمیو کتنه سخته وه، ګالیله هڅه وکړه چې دا ستونزه د «سلاتون» په مرسته حل کړي. دا طریقه د «جوواني ډومنیکو کاسیني» او «جین پیکارډ» له‌خوا د فرانسې د نقشې د بیا کښنې لپاره وکارول شوه.<ref name="Galileo893">Galilei, Galileo, ''[[Sidereus Nuncius]]''. Translated and prefaced by Albert Van Helden. Chicago & London: University of Chicago Press 1989, 14–16</ref> == غړي == === ایو === ایو (Jupiter I) د څلورو ګالیله‌يي سپوږمیو په ډله کې تر ټولو دننه سپوږمۍ ده. دا سپوږمۍ ۳۶۴۲ کیلومتره قطر لري چې د لمریزې منظومې څلورمه لویه سپوږمۍ کېږي او د ځمکې تر سپوږمۍ لږ څه لویه ده. دغه نوم له «ایو» څخه اخیستل شوی دی چې ایو د «زیوس» له عاشقانو څخه و. د شلمې پېړۍ تر منځنیو کلونو پورې دغه سپوږمۍ (Jupiter I) یا «د مشتري لومړۍ سپوږمۍ» بلل کېده.<ref name="marazzini">{{cite journal|last=Marazzini|first=C.|date=2005|title=The names of the satellites of Jupiter: from Galileo to Simon Marius|journal=Lettere Italiana|volume=57|issue=3|pages=391–407}}</ref> ایو څه باندې ۴۰۰ فعال اتشفشانونه لري چې له جیولوژيکي پلوه په لمریزه منظومه کې تر ټولو فعال جسم دی. سطحه یې په څه باندې ۱۰۰ غرونو ډکه شوې ده چې ځینې یې د ځمکې د «اورېست» تر څوکې هم لوړ دي. د لمریزې منظومې د اکثرو بیرونیو سپوږمکیو پر خلاف (چې د کنګل ډبل پوښ لري)، ایو تر ډېره له سیلیکاټ ډبرې څخه جوړه شوې ده چې یوه ویلې اوسپنه یا د اوسپنې د سولفېډ هسته یې چاپېره کړې ده.<ref name="Lopes2004">{{cite journal|doi=10.1016/j.icarus.2003.11.013|title=Lava lakes on Io: Observations of Io's volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys|journal=Icarus|volume=169|issue=1|pages=140–74|year=2004|last1=Lopes|first1=Rosaly M.C|last2=Kamp|first2=Lucas W|last3=Smythe|first3=William D|last4=Mouginis-Mark|first4=Peter|last5=Kargel|first5=Jeff|last6=Radebaugh|first6=Jani|last7=Turtle|first7=Elizabeth P|last8=Perry|first8=Jason|last9=Williams|first9=David A|last10=Carlson|first10=R.W|last11=Douté|first11=S.|bibcode=2004Icar..169..140L|author12=the Galileo NIMS|author13=SSI Teams}}</ref><ref name="Schenk2001">{{cite journal|doi=10.1029/2000JE001408|title=The mountains of Io: Global and geological perspectives from Voyager and Galileo|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=106|issue=E12|pages=33201–22|year=2001|last1=Schenk|first1=Paul|last2=Hargitai|first2=Henrik|last3=Wilson|first3=Ronda|last4=McEwen|first4=Alfred|last5=Thomas|first5=Peter|bibcode=2001JGR...10633201S|doi-access=free}}</ref><ref name="Anderson1996">{{cite journal|last=Anderson|first=J. D.|display-authors=etal|title=Galileo Gravity Results and the Internal Structure of Io|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-05-03_272_5262/page/709|journal=Science|volume=272|issue=5262|pages=709–712|date=1996|doi=10.1126/science.272.5262.709|pmid=8662566|bibcode=1996Sci...272..709A|s2cid=24373080}}</ref> === اروپا === اروپا (Jupiter II) د ګالیله د څلورو سپوږمیو په ډله کې دویمه سپوږمۍ ده، مشتري ته دویمه تر ټولو نږدې سپوږمۍ هم ده او تر ټولو کوچنۍ هم ده چې ۳۱۲۱.۶ کیلومتره قطر لري چې د ځمکې تر سپوږمۍ څه ناڅه کوچنۍ ده. دا نوم د اروپا په نامه اسطورې له یوې اشرافي فنیقي ښځې څخه اخیستل شوی دی چې له زیوس سره یې مینه لرله او د «کرټ» ملکه شوه، که څه هم دغه نوم د شلمې پېړۍ تر منځنیو کلونو پورې ډېر ونه کارول شو.<ref name="marazzini2">{{cite journal|last=Marazzini|first=C.|date=2005|title=The names of the satellites of Jupiter: from Galileo to Simon Marius|journal=Lettere Italiana|volume=57|issue=3|pages=391–407}}</ref> دا سپوږمۍ رڼه او روښانه سطحه لري. د اوبو یوه لایه لري چې د سیارې پوښ یې احاطه کړی دی او فکر کېږي چې ۱۰۰ کیلومتره ډبلوالی لري. په رڼه سطحه کې د کنګل یوه لایه شاملېږي، خو تیورۍ ښيي چې د کنګل تل به مایع اوبه وي. د ظاهري ځوان‌والي او د سطحې د روڼ‌والي له امله یې دا فرضیه رامنځته شوې ده چې ترې لاندې د اوبو یو سمندر دی چې ښايي د ځمک‌باندې ژوند د ځای په توګه عمل وکړي. له مد او جزري کږلون څخه ترلاسه کېدونکې انرژي ډاډمنوي چې سمندر مایع پاتې کېږي او جیولوژيکي فعالیتونه پر مخ بیايي. ښايي د اروپا تر کنګل لاندې په سمندر کې ژوند موجود وي. تر دې مهاله په دې سپوږمۍ یعنې اروپا کې د ژوند د شتون په اړه هېڅ ډول سند نه‌شته، خو د مایع اوبو احتمالي شتون دغه ځای ته د یوې څېړونکې وسیلې د لېږلو خبرې را پورته کړې دي. <ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/europa/indepth|title=Europa: In Depth|last=Hefler|first=Michael|date=2001|publisher=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory|access-date=9 August 2007|work=NASA, Solar system Exploration|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114055431/https://solarsystem.nasa.gov/planets/europa/indepth|archive-date=14 November 2015}}</ref><ref>Schenk, P. M.; Chapman, C. R.; Zahnle, K.; Moore, J. M.; ''Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites'', in Bagenal, Fran; Dowling, Timothy E.; and McKinnon, William B., editors; ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref><ref name="EuropaAlbedo">{{cite web|url=https://www.solarviews.com/eng/europa.htm|author=Hamilton, C. J.|title=Jupiter's Moon Europa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124013342/https://www.solarviews.com/eng/europa.htm|archive-date=2012-01-24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|title=Possibility of Life on Europa|last=Tritt|first=Charles S.|access-date=10 August 2007|publisher=Milwaukee School of Engineering|date=2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150109/https://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|archive-date=9 June 2007}}</ref><ref name="geology">{{cite web|url=https://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm|title=Tidal Heating|access-date=2007-10-20|work=geology.asu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20060329000051/https://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm|archive-date=2006-03-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Phillips|first=Cynthia|url=https://www.space.com/2954-time-europa.html|title=Time for Europa|publisher=Space.com|date=28 September 2006|access-date=5 January 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111211091904/https://www.space.com/2954-time-europa.html|archive-date=11 December 2011}}</ref> === ګانیمډ === ګانیمډ (Jupiter III) درېیمه ګالیله‌يي سپوږمۍ ده او نوم یې له اساطیري ګانیمډ څخه اخیستل شوی چې د زیوس له دوستانو څخه و. ګانیمډ د لمریزې منظومې تر ټولو لویه طبیعي سپوږمکۍ ده چې ۵۲۶۲.۴ کیلومتره قطر لري او په دې توګه تر عطارد لویېږي – که څه هم نیم حجم یې دی، ځکه چې ګانیمډ یوه کنګلیزه نړۍ ده. دا په لمریزه منظومه کې یوازنۍ سپوږمکۍ ده چې مګنټوسفیر لري او احتمالاً د مایع اوسپنې په هسته کې د ځای پر ځای کېدو له لارې رامنځته شوی دی.<ref>{{cite web|url=https://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html|title=Satellites of Jupiter|work=The Galileo Project|access-date=2007-11-24|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211140650/https://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html|archive-date=2012-02-11}}</ref><ref name="nineplanets.org-Ganymede">{{cite web|publisher=nineplanets.org|title=Ganymede|date=October 31, 1997|url=https://www.nineplanets.org/ganymede.html|access-date=2008-02-27|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208061056/https://nineplanets.org/ganymede.html|archive-date=February 8, 2012}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1006/icar.2002.6834|title=The Permanent and Inductive Magnetic Moments of Ganymede|journal=Icarus|volume=157|issue=2|pages=507–22|year=2002|last1=Kivelson|first1=M.G.|last2=Khurana|first2=K.K.|last3=Volwerk|first3=M.|bibcode=2002Icar..157..507K|hdl=2060/20020044825|s2cid=7482644|url=https://pdfs.semanticscholar.org/7c21/9bca2f2a0e98f1ee870903ef563c8c5d20ca.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412144652/https://pdfs.semanticscholar.org/7c21/9bca2f2a0e98f1ee870903ef563c8c5d20ca.pdf|url-status=dead|archive-date=2020-04-12|hdl-access=free}}</ref> === کالیسټو === کالیسټو (Jupiter IV) د ګالیله څلورمه او وروستۍ سپوږمۍ ده چې د څلورو سپوږمیو په ډله کې دویمه تر ټولو لویه سپوږمۍ کېږي، قطر یې ۴۸۲۰.۶ کیلومتره دی چې د لمریزې منظومې درېیمه لویه سپوږمۍ ده او تر عطارد لږ څه کوچنۍ ده. <ref>{{cite journal|doi=10.1006/icar.2002.6939|title=Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites|journal=Icarus|volume=159|issue=2|pages=500–4|year=2002|last1=Musotto|first1=S|last2=Varadi|first2=Ferenc|last3=Moore|first3=William|last4=Schubert|first4=Gerald|bibcode=2002Icar..159..500M}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec13.html|title=Galilean Satellites|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220235547/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec13.html|url-status=live}}</ref> == سرچينې == otmq44yx9oc8w2oj8dfe5tfqvysqm2g 0 62164 370936 352733 2026-11-08T13:59:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370936 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[مولوي]] '''مهدي مجاهد''' (١٩٨٨–٢٠٢٢) د ملي مقاومت جبهه [[هزاره گان|هزاره]] قوماندان دی او هغه له [[طالبان|طالبانو]] څخه وتلی وه. هغه د شاوخوا لس زره هزاره ګانو د لښکر مشري کوي. == لومړنی ژوند == مهدي د افغانستان په شمال کې د بلخاب ولسوالۍ د هوش په نوم په یوه کوچني کلي کې په یوه شیعه مذهبه کورنۍ کې زیږیدلی چې په هزاره توکم پورې اړه لري. مهدي اته کلن و چې طالبانو په لومړي ځل په ۱۹۹۶ کال کې د افغانستان واک تر لاسه کړ او درې کاله وروسته طالبانو د بلخاب ولسوالي ونیوله. هغه له خپلې کورنۍ سره ایران ته وتښتید او د سپټمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته د طالبانو له واکه وشړل شو. د بیرته راستنیدو وروسته، مهدي ښوونځي ته لاړ او داسې بریښي چې د کورنۍ فارم په غاړه واخلي. خو د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یو فاسد امریکایی ملاتړی هزاره جنګسالار د دوی د کورنۍ ځمکې غصب کړې. په غچ کې، مهدي او څو ملګرو یې د جنګسالار زوی وتښتاوه او یرغمل یې کړ، یوازې هغه یې بیرته راستانه کړ کله چې جنګسالار ځمکې بیرته ترلاسه کړې. په هغه شپه د جنګ سالار ځواکونو د مهدي کور محاصره کړ، او کله چې هغه د تیښتې هڅه کوله نښتې پیل شوې. مهدي په روغتون کې بستر شو او بیا د تښتونې په تور په اوه کاله بند محکوم شو. هغه په ​​زندان کې ډېر مذهبي شو او په زندان کې يې د طالبانو له غړو سره وکتل.<ref>{{Cite news |title=The Taliban is trying to win over Afghanistan’s Shiites with a 33-year-old Hazara emissary. But many question the group’s sincerity. |language=en-US |work=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/taliban-afghanistan-hazaras/2021/11/01/096c9690-3775-11ec-9662-399cfa75efee_story.html |access-date=2022-06-16 |issn=0190-8286}}</ref> == طالبان == د ۲۰۲۰ کال په اپریل میاشت کې طالبانو مهدي په بامیان ولایت کې د استخباراتو د مشر او په سرپل ولایت کې د طالبانو د مشر په توګه وټاکه، هغه اقدام چې د طالبانو او حقاني شبکې ګڼو غړو یې د ډېرو دلایلو له امله مخالفت کاوه. هغه هزاره شیعه ده. طالبان تورن شوي چې د هزاره شیعه ګانو ترمنځ د خپل نفوذ د زیاتولو لپاره له مهدي څخه کار اخلي. مهدي وروسته له هغه د طالبانو له خوا له دندې ګوښه شو چې د نجونو د ښوونځیو د تړلو پر ضد یې وینا وکړه.<ref>{{Cite web|url=https://www.khaama.com/taliban-appoints-first-shia-hazara-as-shadow-district-chief-of-the-group-04734/|title=Taliban appoints first Shia Hazara as shadow district chief of the group|date=April 28, 2020|via=www.khaama.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://8am.af/eng/amp/taliban-to-clear-its-ranks-from-non-pashtun-commanders/|title=Taliban to Clear Its Ranks From Non-Pashtun Commanders - Hasht-e Subh Daily|website=8am.af}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == د طالبانو پر ضد == مهدي په یوه وینا کې اعلان وکړ چې هغه د ملي مقاومت جبهه سره بیعت کوي او هغه ته وفادار ځواکونه متحرک او مسلح کوي چې شاوخوا ۱۰،۰۰۰ هزاره ګان لري. هغه په ​​بلخاب کې د عبدالعلي مزاري لپاره یوه منار هم جوړ کړ او د شیعه اسلام-هزاره ملتپالو نظریاتو ته یې مخه کړه. نوموړي په خپلو خبرو کې وویل چې «طالبان اسلامي امارت نه دی، دا د پښتنو امارت دی». د هغه ځواکونو د طالبانو ولسوال له واکه وغورځاوه او د بلخاب ولسوالي یې ونیوله. د طالبانو ولسوال، مولوي عطاء الله له بلخاب څخه وتښتېد او مهدي يې پر ځای له خپل يو هزاره ملګري سره وټاکه. مهدي وويل چې هيڅوک نه شي کولاى دبلخاب ولسوالۍ په زور له هزاره ګانو څخه ونيسي. طالبانو ادعا کړې چې شاوخوا ۵۰۰ جنګیالي یې راټول کړي او پلان یې درلود چې مهدي له دوو خواوو ونیسي، یو یې د سمنګان ولایت د دره صوف بالا ولسوالۍ او بل یې د بامیان ولایت د یکاولنګ ولسوالۍ څخه دی. د رپوټونو له مخې مهدي ته وفادار وسله وال ځواکونه د اوږدې جګړې لپاره چمتو شوي دي. بلخواب ولسوالۍ اوس مهال د مهدي مجاهد د ځواکونو تر کنټرول لاندې ده.<ref>{{Cite web |date=2022-06-13 |title=تنش در سرپل؛ طالبان به ولسوالی بلخاب «نیروی نظامی» اعزام می‌کند |url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-61781177 |access-date=2022-06-16 |website=BBC News فارسی |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://8am.af/eng/amp/taliban-deploys-troops-to-arrest-mawlawi-mehdi/|title=Taliban Deploys Troops to Arrest Mawlawi Mehdi - Hasht-e Subh Daily|website=8am.af|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220704232403/https://8am.af/eng/amp/taliban-deploys-troops-to-arrest-mawlawi-mehdi/|archivedate=2022-07-04|access-date=2022-06-18|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == {{reflist}} [[وېشنيزه:افغان جنگسالاران]] n6er0g3vm5cugqd6uuwrpqsxhn7t8zt 0 62169 371099 322922 2026-11-08T17:21:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371099 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}د مې ۲۹ مه چې د غبرګولي له ۸ مې سره سمون خوري او هرو څلورو کلونو کې يو ځل د غبرګولي له ۹ مې سره سمون خوري. د "د پښتو ورځ" په توګه لمانځل کېږي. د تېرو کلونو پرتله اوس په پښتو ژبه کتابونه ډېر شوي، د انټرنېټ او ټېکنالوژۍ په برخه کې هم پښتو په ښه کېدو ده، که څه هم په حکومتي برخو کې ورته لا هم سمه پاملرنه نه ده شوې، خو پښتو ژبه بيا هم مخ پرودې روانه ده او تر ډېره بريده يې لمن د بېلابېلو اثارو ډکه شوې ده. په افغانستان او پښتونخوا کې یو شمېر خلک دغه ورځ نمانځي او پر خواله رسنیو یې په هکله پیغامونه خپروي. چې پر ټويټر، انسټيګرام او فيسوبک تر #پښتوورځ #PashtoWraz #پښتو ژبې نړيواله ورځ #پښتو ورځ مو مبارک شه هشټاګونه هم کارول شوي، چې خلک پرې د پښتو ژبې د ورځې نمانځنې په اړه خپل نظرونه شريکوي. == د پښتو ورخ تاريخچه: == د پښتو ژبې نړيوالې ورځې وړانديز په لومړي ځل ښاغلي نوررحمان لېوال، په اسانه پښتو کانفرانس کې په ۲۰۱۰/۰۷/۱۰ نېته وکړ د دوى په وينا د پښتو ژبې ستونزه روحي يا رواني او سياسي ده نه تخنيکي. د ۲۰۱۱/۰۷۸/۱۱ښاغلي ن. ر. لېوال د پښتو راډيو او ټي وي شبکې، ازمېښتي خپرونې پيل کړې، ورسره يې هوډ کړى چې د ټيوي کليزه که څه هم ١١ اګست ده خو د پښتو ورځې د پياوړتيا لپاره يې د پښتو ټلوېزيون کليزې د پښتو ورځې سره وتړي. == د پښتو ورځې لومړۍ غونډه: == په ۲۰۱۲/۰۴/۱۵ مه نېته ښاغلى لېوال، په متحده عربي اماراتو کې له مېشتو پښتنو مشرانو سره اړيکې ونيوې او د پښتو ورځې د لمانځنې او په دغه ورځ د پښتو ټي وي کليزې ټاکلو لپاره دوى ته بلنه ورکړه. په ډېره مينه او لېوالتيا د پښتو ادبي ټولنې مشر ښاغلي ممتاز اورکزي ، د پښتو ادبي ټولنې پخوانى مشر اعجاز خټک راځي او په العين کې د افغانانو ټولنې مشر صمد او ورپسې د عوامي نيشنل ګوندغړى ښاغلى اکبرخان خټک او ملګري يې په دغه غونډه کې ګدون کوي او پر دې يې ژمنه وکړه چې، ښاغلى لېوال به د نارنج ګل مشاعره کې ددغې ورځې په هکله خبرليک خپروي او خبرې به کوي. نارنج ګل مشاعره ١٦ د اپريل ٢٠١٢: دعربي متحده اماراتو په عجمان کې دنارنج ګل مشاعرې غونډې کې د پښتو ټلوېزيون اوراډيو د امتياز څښتن مشر ښاغلي نور رحمان لېوال د غونډې برخوالو ته په خپله وينا کې زيرى ورکړ چې پښتوټلوېزيون به چې دا مهال ازمېښتي خپرونې لري په پښتوورځ پرانستل کېږي او پړېکړه يې وکړه چې په راتلونکي کې به هرکال پښتو ټلويزيون خپله کليزه د د پښتوورځې سره يوځاى کوي تر څو پښتوورځ پياوړې شي. هغه د مشاعرې له ګډونوالو او پښتنو ليکوالانو څخه وغوښتل چې د پښتو د ورځې نښان يا لوګو په جوړولو او ددې ورځې ديادولو په اړه ورسره مشورې شريکې کړي. هغه وويل: د پښتو ورځې ياد به له پښتو ټلوېزيون او نورو رسنيو څخه په ژوندۍ بڼه خپرېږي. د لېوال په وينا، په دې ورځ به له ټولې نړۍ څخه پښتانه پوهان راغوښتل کېږي چې د پښتو او پښتنو پر نن او سبا هر اړخيزې خبرې اترې وکړي چې پر بنسټ به يې پښتو او پښتنو ته ورپېښو ننګونو ته د پاى ټکى کېږدي. هغه زياته کړه چې دا د سوداګرو لپاره يوه غوره موقع ده چې ترې ګټه واخلي او په لره او بره پښتونخوا کې د پښتو ورځې له لمانځلو سره ملتيا او مګرتيا وکړي او د خپلو سوداګريزو خبرتياوو له لارې د دې ورځې په غوره ډول د لمانځلو لګښتونو ته اوږه ورکړي. د مشاعرې په پاى کې ښاغلي لېوال او يو شمېر نورو پښتنو ته ددوى د غوره هڅو له امله پګړۍ ورپرسر شوې. == د پښتو ورځې دويمه غونډه دوبۍ: == ښاغلي لېوال په کوربه توب دافغانانو د ټولنې مشر ښاغلى عبدالصمد افغان دطيب افغان زوى ، د پښتو ادبي ټولنې استازى ښاغلى اعجاز خټک او د ختيځو ولايتونو استازى انجينر امين ظريف ، د وروېشل شوېو پاڼو پر بنسټ په دوبۍ کې راوغوښتل، غونډې ته د شمشاد او خيبر استازي هم رابلل شوي و خو ګډون يې ونکړ . پر نېټې، نوم او نښې ټاکلو خبره کېږي د غونډې برخوال، د پښتو ورځې د نېټې ټاکنې لپاره لاندې ټکي د پام وړ بولي. دا بايد رسمي ورځ وي اوداونۍ له ورځو يونۍ، دونۍ، درېنۍ، څلورنۍ، پنځنۍ څخه، ځکه چې په دغه ورځ کارته نه تلل به ددغې ورځې په پېژندلو کې مرسته وکړي. د کومې ديني ورځې سره برابره نشي. د پښتنو په تاريخ کې د کومې بلې ورځې سره برابره نشي. د ډېرو په اند د غويي په مياشت کې ډېر بدلونونه راغلي، که په دې مياشت کې نه وي نو ښه به وي. د کومې نړيوالې ورځې سره برابره نشي د کابل او پښتونخوا موسم په پام کې نيول شوى وي چې په ډېر سوړ يا تود موسم کې نه وي. د کرکيلې وخت نه وي. د دوبۍ درنو پښتنو سوداګرو دا ژمنه وکړه چې دوى دې ته چمتو دي چې پر ٥ ستاره هوټل کې تر دري زره کسانو،له پښتنونخوا او نړۍ څخه راوغواړي، خو د اړوند هوټلو سره مشورې وروسته کېږي لومړى دا مهمه وه چې ورځ او وخت بايد ټاکل شوى واى،دويم دا چې لږ تر لږه ٦ مياشتې مخکې بايد د دغه ډول مېلمستيا رسمي پړاوونه ترسره شي. همدارنګه د ښاغلي داور لودين او ملګرو د هڅو ستاينه وشوه، او د جون د مياشتې ٢١ مه چې دوى وړانديز کړې هغې کې دوه ستونزو ته اشاره وشوه: لومړى دا چې ٢١ د جون د ميوزيک نړيواله ورځ ده. دويم دا چې ٢١ د جون، په دوبۍ، پېښور، ننګرهار او کندهار کې خورا ګرمي وي او په راتلونکې کې به د پښتو له ورځې سره ميلې او نندارتونونه تړاوولري ، نو له دوى څخه دا هيله وشوه چې له نورو ملګرو سره يې د مۍ په مياشت کې لمانځلو ته غاړه کېږدي. دا ويل اړين ګڼو چې پښتو يوازې ژبه نه ده، بلکې دا د ژوند تګلاره او تر ډېره په پښتني سيمو کې د قانون حيثيت لري. نو http://www.pashtowraz.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702084030/http://www.pashtowraz.com/ |date=2022-07-02 }} ياhttps://web.archive.org/web/20250417171302/http://pashtowraz.org/ ډېره نږدې او يادول يې اسانه دي. د غوڼدې په پاى کې پردې پرېکړه وشوه چې، ښاغلى لېوال به کابل ته ځي او په کابل کې به د پښتو مينه والو بله غونډه رابولي چې په هغه کې ورځ وټاکل شي او د ټولو په مشوره به دا کار وشي. {{لړسرچينې}} 371jjf4rslyadgrcx9rkp731ejk67tf 0 62219 370941 361822 2026-11-08T14:13:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370941 wikitext text/x-wiki مکاو (Macau) یا (Macao) چې رسمي نوم یې د چین د خلکو د جمهوریت د مکاو ځانګړې ادارې سیمه (MSAR) نومیږي، د چین په سویلي سمندر کې د صدفي سیند د دلتا په لویدیځه غاړه پروت د چین یو ښار او ځانګړې ادارې سیمه ده. د دې ښار د وګړو شمېر ۶۸۰۰۰۰ کسانو ته رسیږي چې ټول مساحت یې ۳۲.۹ کیلومتر مربع کېږي او په نړۍ کې یو له ډېرو زیاتو وګړو لرونکو ښارونو څخه دی.<ref>{{Cite web|title=Macao Population (2020) - Worldometer|url=https://www.worldometers.info/world-population/china-macao-sar-population/|access-date=25 October 2020|website=www.worldometers.info|language=en|archive-date=23 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223161739/https://www.worldometers.info/world-population/china-macao-sar-population/|url-status=live}}</ref> دا ښار پخوا د [[پرتګال]] مستعمره وه، د پرتګالي مکاو ځمکه په ۱۵۵۷ ز کال کې د مینګ د سلسلې له خوا پرتګال ته په کرایه ورکړل شوه. پرتګال به د دې ښار په خاطر هر کال تر ۱۸۸۷ ز کال پورې چین ته کلنۍ کرایه ورکوله. پرتګال بیا وروسته د چین او پرتګال تر منځ د پیکین د تړون له مخې د دغه ښار د دایمي مستعمرې حقونو ته لاسرسی وموند. دا مستعمره تر ۱۹۹۹ ز کال پورې د پرتګال تر حاکمیت لاندې و او له هغه وروسته بیرته چین ته ورکړل شو. مکاو په چین کې د یوې ځانګړې ادارې درلودونکي سیمه ده چې د «یو هېواد، دوه نظامه» اصل له مخې د چین له اصلي خاورې څخه بېل حکومتي او اقتصادي نظام لري. د دې ښار په تاریخي مرکز کې د پرتګال او چین ګډه معماري د دې لامل شوه چې دا ښار په ۲۰۰۵ ز کال کې د یونیسکو د نړیوال میراث په لیکلړ کې ور اضافه شي.<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Landler|1999}}.</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1110|title=Historic Centre of Macao|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|access-date=10 April 2021}}</ref> مکاو چې په اصل کې د سمندر د غاړې د کم جمعیت لرونکو ټاپوګانو یوه ټولګه ده، زیاتره د «ختیځ د لاس ویګاس» په نوم سره پېژندل کېږي، په یوه ستر تفریحي ښار او د قمار په برخه کې یې زیات شهرت موندلی، کوم چې د لاس ویګاس د قیمار له صنعت نه اوه ځلې ستر دی. دا ښار په نړۍ کې د سړي سر یو له ډېرو لوړو کلني عاید لرونکو نه دی او د هغوی د سړي سر کلنی ناخالص تولید د پلور د ځواک د برابري له مخې په نړۍ کې تر تولو ستر دی. دا هېواد د انساني پراختیا یو ډېر لوړ شاخص لري، چې د مکاو د دولت د محاسبې له مخې، په نړۍ کې د زیات عمر کولو له اړخه څلورم هېواد راځي. د دې هېواد ټولې سیمې شهري دي، چې د ټولې خاورې دوه پر درېیمه برخه یې له سمندر څخه په تر لاسه شویو ځمکو کې موقعیت لري.<ref>{{harvnb|du Cros|2009|p=75}}.</ref><ref name="ShengGuP72">{{harvnb|Sheng|Gu|2018|p=72}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc|title="GDP per capita, PPP (current international $)", World Development Indicators database|access-date=15 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006142025/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ShengGuP7778">{{harvnb|Sheng|Gu|2018|pp=77–78}}.</ref><ref name="CIALifeExpectancy">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/macau/|title=Macau|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|work=[[The World Factbook]]|access-date=7 February 2019|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124190003/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/macau/|url-status=dead}}</ref><ref name="LandReclamation">{{harvnb|Grydehøj|2015|p=102}}.</ref> == رېښه پېژندنه == د مکاو نوم د لومړي ځل لپاره د ۱۵۵۵ ز کال د نومبر په ۲۰مه په یوه لیک کې لیکل شوی دی. د سیمې اوسېدونکې باور لري چې د سمندر الهه ماتسو (چې ورته A-Ma ویل کېږي) دې بندر ته یې برکت ورکړی او ترې ساتنه یې کړې ده او د همدې معبد A-Ma شاوخوا اوبه یې په خپل نوم نومولي وي. کله چې پرتګالي کاشفین د لومړي ځل لپاره مکاو ته را ورسېدل او د دې سیمې نوم یې وپوښتو، نو د سیمې خلکو فکر وکړ چې د معبد په اړه پوښتنه کوي نو یې هغوی ته وویل «Ma Kok». د دې نوم لومړنۍ پرتګالي املا ''Amaquão'' وه. تر څو چې په ۱۷مه پېړۍ کې د Macao نوم له  Amacão / Amacao او Macão / Macao نه وروسته دود شو. په ۱۹۱۱ ز کال کې د پرتګالي املايي اصلاحاتو په لړ کې Macau رسمي بڼه خپله کړه، که څه هم په انګریزې او نورو اروپايي ژبو کې پر Macao ټینګار کېږي.<ref name="WuJinEtymology">{{harvnb|Wu|Jin|2014}}.</ref><ref>{{harvnb|Hao|2011|pp=12–13}}.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visitmacao.com.au/macao-tourism-blog/faq/is-it-macau-or-macao/|title=Is it Macau or Macao?|date=4 September 2019|publisher=Visit Macao|access-date=16 May 2020|archive-date=1 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301045622/https://www.visitmacao.com.au/macao-tourism-blog/faq/is-it-macau-or-macao/|url-status=dead}}</ref> مکاو بیا په چینايي ژبه کې ډېر نومونه لري، چې له هغې ډلې کولای شو د جینګاو، هاوجینګ او هاوجینګاو نومونه واخلو. د ټایپا، کولوان او هنګکین ټاپوګانو ته په ټولو کې شیزیمن ویل کېدل. دغه نومونه بیا وروسته په کانتوني ژبه کې په اومین او اومون باندې واوښتل چې ژباړه یې ده «د خلیج دروازه» یا «د بندر دروازه» تر څو دې ټولې سیمې ته اشاره ولري.<ref name="ChineseEtymology">{{harvnb|Hao|2011|pp=15–16}}.</ref> == تاریخچه == د قین د سلسلې (له ۲۲۱-۲۰۶ مخکې له میلاد) په درشل کې، دغه سیمه د ګوانګدونګ ولایت د نانهای سیمې د پانیو ولسوالۍ تر صلاحیت لاندې وه. په دغه سیمه کې د لومړي ځل لپاره د هان سلسلې په مهال خلکو ژوند پیل کړ. له اداري اړخه د جین په سلسله (۲۶۶-۴۲۰ مخکې له میلاده) کې د ډونګوان یوه برخه وه او بیا په را وروستیو سلسلو کې د نانهای او ډونګوان تر کنټرول لاندې وه. په ۱۱۵۲ ز کال کې، د سونګ د سلسلې (۹۶۰ تر ۱۲۷۹ ز کلونو) په درشل کې، د نوي شیانګشان د ښار تر صلاحیت لاندې و. په ۱۲۷۷ ز کال کې، وروسته له هغه چې چین د مغولو له خوا ونیول شو نو نږدې ۵۰۰۰۰ خلک دغې ساحلې سیمې ته ترې را وتښتیدل.<ref name="2018YearbookP483">{{harvnb|Macao Yearbook 2018|p=483}}.</ref><ref name="MinahanP169">{{harvnb|Minahan|2014|p=169}}.</ref><ref>{{harvnb|Hao|2011|p=15}}.</ref><ref>{{harvnb|U.S. State Department Notes on Macau|1994|p=2}}.</ref> تر څو چې په ۱۶مه پېړۍ کې پرتګالیان دغې سیمې ته راورسېدل، مکاو هومره پرمختګ نه و کړی. چین ته لومړنی اروپايي سیلاني د جورج الوارث په نوم و چې په ۱۵۱۳ ز کال کې دلته را ورسېد. سوداګرو لومړی د هانګ کانګ په اوبو کې په تاماو (اوسني [[تون]] مون) کې یوه سوداګریزه پسته جوړه کړه او بیا یې د سویلي چین له شاوخوا سیمو سره منظمه سوداګري پیل کړه. د مینګ د سلسلې او پرتګالي سمندري ځواکونو تر منځ پوځي شخړې د دې لامل شوي چې سوداګر په ۱۵۲۱ ز کال کې له تاماو څخه ووځي. د سوداګرۍ د ممنوع کېدو سره سره، پرتګالي سوداګرو د صدفي سمندرګي شاوخوا خپل استقرار ته ادامه ورکړه او بالاخره په مکاو کې ځای پر ځای شول. پرتګالیانو په زور سره د سوداګریزو پستو په تر لاسه کولو کې د لومړي ځل لپاره د تاماو یا توین په تونمن کې په ۱۵۲۱ ز کال کې د مینګ د سلسلې د چینایانو له خوا له ماتې سره مخ شول، چېرې چې پرتګالیانو دوه کښتۍ له لاسه ورکړي او د لانټاو په ټاپو کې د سینکواوان په جګړه کې یې هم دوه کښتۍ له لاسه ورکړي او په ۱۵۴۸ ز کال کې په شوانګیو کې چېرې ګڼ شمېر پرتګالیان ونیول شول او په ۱۵۴۹ ز کال کې د ډونګشان په جزیره کې دوه پرتګالیان او Galeote Pereira ونیول شول. د همدې جګړو په اوږدو کې، د مینګ د سلسلې چینایانو له ماتې خوړولو پرتګالیانو څخه وسلې هم ونیوي او بیا وروسته يې پر هغو کار وکړ او په زیاته پیمانه یې په چین کې تولید کړي، لکه د ارکبوسي دهنپور توپکې چې دوی پرې د مرغیو توپکي او Breech loading swivel توپکو نومونه اېښي و کوم چې په هغه وخت کې یې فرانکس هم ورته ویل. پرتګالیان بیا وروسته په سوله ییزه توګه چین ته ور وګرځېدل او د لوسو-چیني هوکړه لیک (۱۵۵۴) له مخې یې ځانونه د فرانکانو پر ځای پرتګالیان معرفي کړل او مکاو یې د چین د مینګ سلسلې نه د سلو نقرو تل کلنۍ کرایې له مخې ونیو. د لوزو او کانتون تر منځ سوداګریزې ادړیکې په رسمي توګه په ۱۵۵۴ ز کال کې رامنځته شو او پرتګال په ۱۵۵۷ ز کال کې له چین څخه د مکاو د دایمي اجارې لپاره هوکړه وکړه چې چین ته به په کلنۍ توګه ۵۰۰ تل نقره ورکوي.<ref name="Hao10">{{harvnb|Hao|2011|p=10}}.</ref><ref name="HaoTamao">{{harvnb|Hao|2011|pp=11–12}}.</ref><ref>p. 343-344, Denis Crispin Twitchett, John King Fairbank, [https://books.google.com/books?id=tVhvh6ibLJcC&lpg=PA344&dq=Leonel%20de%20Sousa%20Macau&pg=PA344#v=onepage&q=Leonel%20de%20Sousa%20Macau&f=false The Cambridge history of China, Volume 2; Volume 8], Cambridge University Press, 1978, {{ISBN|0-521-24333-5}}</ref><ref>{{harvnb|Wills|1998|pp=342–344}}.</ref><ref>{{harvnb|Chan|2003|p=496}}.</ref> [[File:China_unknown_artist_early_19th_C_-_Macao_oil_on_canvas_IMG_9411_Museum_of_Asian_Civilisation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:China_unknown_artist_early_19th_C_-_Macao_oil_on_canvas_IMG_9411_Museum_of_Asian_Civilisation.jpg|کيڼ|بټنوک|مکاو، د ۱۹مې پېړۍ لومړي وختونه]] د پرتګالي سوداګرو وړوکی جمعیت په چټکۍ سره په یوه ښه ښار بدل شو. د مکاو رومان کاتولیک په ۱۵۷۶ ز کال کې جوړ شو او په ۱۵۸۳ ز کال کې یې مشرانو جرګه جوړه شوه  تر څو د ښاروالۍ چارې د خپل مخ پر وده جمعیت لپاره په کار واچوي. مکاو د شپاړلسمې پېړۍ په وروستیو کې د یوه ستر پانګه وال ښار په توګه د خپلې هوساینې او غوړیدو په اوج کې و چې د ۱۶ مې پېړۍ په وروستیو کې یې د نانبان سوداګریزه دوره کې [[جاپان]] ته د چینايي وریښمو په صادراتو کې یې مهم ارتباطي رول تر سره کړ. که څه هم په لومړي سره کې، پرتګالیان په مکاو کې د مورچو له جوړولو یا د وسلو له زیرمه کولو څخه منع شوي و، خو Fortaleza do Monte د هالنډي سمندري ځواکونو د پر له پسې بریدونو د ځواب پر وړاندې جوړ شو. هالنډیانو هڅه وکړه چې دا ښار په ۱۶۲۲ ز کال کې ونیسي، خو د پرتګالیانو له خوا په بریا سره ترې دفاع وشوه.  مکاو په ۱۶۴۰ مه لسیزه کې د یو لړ فاجعو له امله له ځوړندتیا سره مخ شو: په ۱۶۳۹ ز کال کې له جاپان سره د سوداګرۍ د پرې کېدو له امله سوداګریزو مسیرونو ته د پرتګالیانو لاسرسی پرې شو، پرتګال په ۱۶۴۰ ز کال کې د هسپانویانو پر وړاندې بغاوت وکړ او مالاکا په ۱۶۴۱ ز کال کې د هالنډیانو لاس ته ولوید. <ref name="Mendes10">{{harvnb|Mendes|2013|p=10}}.</ref><ref>{{harvnb|Wills|1998|p=348}}.</ref><ref>{{harvnb|Garrett|2010|pp=11–13}}.</ref><ref>{{harvnb|Lourido|2000|p=211}}.</ref><ref>{{harvnb|Porter|1993|p=8}}.</ref><ref>{{harvnb|Sit|Cremer|Wong|1991|p=10}}.</ref><ref>{{harvnb|Hao|2011|p=21}}.</ref> == سرچينې == 6fi1mktybfdzfe5s2umliojz9wq5xw9 0 62220 370976 366833 2026-11-08T15:09:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370976 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} هنري الکساندر وایز (په انګلیسي: Henry Alexander Wise؛ پیدایښت: ۳-ډسمبر-۱۸۰۶؛ مړینه ۱۲-سپټمبر-۱۸۷۶ز) یو ویرجینا مېشتی امریکایي حقوقپوه او سیاستوال تېر شوی. هغه د متحده ایالاتو د استازو جرګې غړی، د ویرجینیا والي او په برازیل کې د متحده ایالاتو استازی (سفیر) ؤ. وایز د والي په توګه، په ۱۸۵۹ز کال کې د جان براون (چې د تورپوستو د غلامۍ له منځه وړلو غوښتونکی ؤ) په محاکمه کې تر ډېره دخیل ؤ. هغه د امریکا دننیو جګړو پر مهال، د همتړونو ایالتونو په پوځ کې جنرال ؤ. هغه د ریچارد السوپ وایز او جان سرګینت وایز پلار ؤ، چې دواړه زامن یې د متحده ایالاتو د استازو د جرګې غړي وو. == د ژوند لومړي کلونه == وایز د ویرجینیا د اکوماک ښار په دروموندټاون کې زېږېدلی دی، پلار یې جګړن جان وایز او مور یې سارا کاربین کراپر وه؛ د هغو کورنۍ له کلونو، کلونو راهیسې هلته مېشته وه. وایز په خټه انګلیسی او سکاتلنډی ؤ. وایز تر دوولس کلنۍ پورې په خصوصي توګه وروزل شو او وروسته له هغې د اکوماک ښار پونګوټیګ ته نږدې، مارګرېټ اکاډمۍ کې شامل شو.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/biographicalsket00hamb|title=A Biographical Sketch of Henry A. Wise : with a History of the Political Campaign in Virginia in 1855: to which is added a review of the position of parties in the Union, and a statement of the political issues: distinguishing them on the eve of the presidential campaign of 1856|first=James Pinkney|last=Hambleton|date=1 February 2018|publisher=Richmond, Va., J. W. Randolph|access-date=1 February 2018|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite web|title=Washington College 1806–1865|work=U. Grant Miller Library Digital Archives|publisher=Washington & Jefferson College|url=http://washjeff.cdmhost.com/cdm4/wash.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20090716210909/http://washjeff.cdmhost.com/cdm4/wash.php|archive-date=2009-07-16|access-date=2010-02-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=McClelland|first=W.C.|chapter=A History of Literary Societies at Washington & Jefferson College|chapter-url=https://books.google.com/books?id=t1QyAAAAYAAJ&pg=PA111|publisher=George H. Buchanan and Company|title=The Centennial Celebration of the Chartering of Jefferson College in 1802|year=1903|location=Philadelphia|pages=111–132|url=https://books.google.com/books?id=t1QyAAAAYAAJ|access-date=2016-03-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813042618/https://books.google.com/books?id=t1QyAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> د هنري سېنت جورج ترکر د وېنچستر له حقوقو پوهنځي څخه له فارغېدو وروسته، وایز په ۱۸۲۸ز کال کې په محکمه کې دنده واخېسته. هغه په همهغه کال د یوه کسب او کار لپاره د تنسي په نشویل کې استوګن شو، خو په ۱۸۳۰ز کې بېرته اکوماک ته ستون شو. <ref name="Savits">[https://uncommonwealth.virginiamemory.com/blog/2010/06/30/blame-it-on-rio/ Renee M. Savits, "Blame It On Rio"], ''UncommonWealth: Voices from the Library of Virginia,'' Library of Virginia, accessed 2 December 2020</ref> == واده او کورنۍ == وایز درې ځلي واده کړی ؤ. لومړی ځل یې د د پنسلوانیا په واشنګټن کې مېشت کاهن عوبدیا جنېنګز او ان وېلسن له لور «انې جنېنګز» سره په ۱۸۲۸ز کال کې واده وکړ. په ۱۸۳۷ز کې، انې او یو ماشوم یې په یوې اورلګېدنه کې مړه شول او هنري یې له څلورو ماشومانو سره یوازې پرېښود: دوه زامن او دوه لوڼې.<ref>[https://books.google.com/books?id=ExYaAAAAIAAJ Jennings Cropper Wise, ''Col. John Wise of England and Virginia (1617–1695): His Ancestors and Descendants'', Richmond: Virginia Historical Society, 1918; Digitized 2007 by University of California, p. 196] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111083504/http://books.google.com/books?id=ExYaAAAAIAAJ|date=2014-01-11}}, accessed 20 Mar 2008</ref> د ۱۸۴۰ز کال په نومبر کې، وایز د دوه‌یم ځل لپاره، د متحده ایالاتو استازو جرګې غړي جان سرګینت (ویګ-پنسلوانیا) او فیلادلفیایي مارګاریتا واتمو له لور «سارا سرګینت» سره واده وکړ. سارا پنځه ماشومان وزېږول. د ۱۸۵۰ز کال د اکټوبر پر ۱۴ یې وروستی ماشوم وزېږېده خو لږ څه وروسته له ماشوم سره یوځای د اختلالاتو له‌امله مړه شوه. د سارا خور «مارګارېتا» له جورج ګ. مید سره، چې د امریکا دننۍ جګړې پر مهال په اتحادیه کې تورن جنرال ؤ، واده وکړ. <ref>[http://www.ancestry.com 1850 US Census, St. George's Parish, Accomack Co, VA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961028055925/http://www.ancestry.com/|date=1996-10-28}}, accessed 5 Mar 2008; [http://docsouth.unc.edu/fpn/wise/wise.html John S. Wise, ''The End of an Era'', New York: Houghton Mifflin & Co., 1899, p. 39; Documents of the South Collection, University of North Carolina Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808232029/http://docsouth.unc.edu/fpn/wise/wise.html|date=2007-08-08}}, accessed 11 Feb 2008</ref> له دوو لومړیو مېرمنو سره د واده په نولس کلونو کې، وایز څوارلس زامن او لوڼې درلودل، چې اووه یې ژوندي پاتې او لوی شول. <ref>Simpson, p. 23</ref> هنري د درېیم او وروستي ځل لپاره له ماري الیزابېت لیونز سره په ۱۸۵۳ز کې واده وکړ. د والي په توګه د خدمت له دورې وروسته، وایز له ماري او ماشومانو سره په ۱۸۶۰ز کې، رولېستون کې استوګن شول. رولېستون د 884 هکتارو (3.58km²) په مساحت سره یوه کرونده وه چې هغه له خپل ورور «جان کراپر وایز» څخه راونیوله او ورور یې هم هلته ژوند کاوه. نوموړې کرونده د ویرجینیا نورفولک ته نږدې د الیزابېت سیند ختیځې برخې په غاړه پرته وه. د دغې ټوټه ځمکې لومړي څښتن انګلیسي کډوال ویلیام او سوزانا موزلي وو چې په ۱۶۴۹ز کې هلته استوګن شول. د هغو اولادو تر نولسمې پېړۍ پورې دغه ځمکه وساتله.<ref>Simpson, p. 95.</ref><ref>Simpson, p. 222.</ref><ref>[http://www.rolleston.org.uk/hall/virginia.htm Idris Bowen, "Rolleston Hall, Virginia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316042410/http://www.rolleston.org.uk/hall/virginia.htm|date=2008-03-16}}, ''The Rollestonian'', Spring 2002, accessed 2 Feb 2008</ref> وروسته له هغو چې وایز د همتړونو ایالتونو ماموریت ته مخه کړه، له کورنۍ سره یوځای له رولېستون څخه په ۱۸۶۲ز کې ووتل ځکه چې د اتحادیې ځواکونو د نورفولک د نیولو په حال کې وو. وایز د ویرجینیا د فرانکلین ښار په راکي مونت کې د خپلې د کورنۍ استوګن کولو بندوبست وکړ. وروسته له دننۍ جګړې، هنري او ماري وایز په ریچموند کې استوګن شو، چېرې چې خپل حقوقي کاري ژوند یې له سره پیل کړ. == سیاسي کاري ژوند == هنري ا. وایز له ۱۸۳۳ څخه تر ۱۸۴۴ز کال پورې د امریکا د استازو جرګې غړي په توګه خدمت وکړ. هغه په ۱۸۳۲ز کال کې د جاکسن یو دېموکرات په توګه ټاکل شوی استازی ؤ. د دغو ټاکنو پای ته رسولو لپاره، وایز په بریالیتوب له خپل سیال سره تن په تن مبارزه وکړه. وایز په ۱۸۳۴ز کې د دوه‌یم ځل لپاره وټاکل شو، خو د متحده ایالاتو له بانک سره د بیا تړون لاسلیکولو پر سر د جکسون له ادارې څخه جلا شو. هغه د ویګ ګوند غړی او د خپلو موکلینو له‌لورې یې ملاتړ وشو. وایز د ویګ په توګه په ۱۸۳۶، ۱۸۳۸ او ۱۸۴۰ز کلونو کې وټاکل شو. <ref name="nie">{{Cite NIE|wstitle=Wise, Henry Alexander|short=x}}</ref> هغه مهال چې وایز په کنګره کې ؤ، دوه ځلي هڅه وکړه ترڅو د تحدید قانون ملغا کړل شي او پر کانګرس فشار راوړي ترڅو هغو ګڼ‌شمېر غوښتنو ته ځواب ووایي چې په کولمبیا مېنه کې غلام ساتنه پای ته ورسوي؛ او په دغه هڅه کې وایز د جان کوېنسي آدامز یو «صادق» سیال ؤ. آدامز د خپلو خاطراتو په دفتر کې وایز داسې یادوي: «لوړ غږ، چغند، دروند غږ او تریو تندی، هغه د [تور پوستو د غلامۍ قانون] ملغا کولو دوزخي سپي لپاره چټیات ویل».<ref>{{Cite journal|last1=Tunnell|first1=Ted|last2=Furgurson|first2=Ernest B.|date=1998|title=Ashes of Glory: Richmond at War.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-southern-history_1998-02_64_1/page/17|journal=The Journal of Southern History|volume=64|issue=1|pages=17|doi=10.2307/2588092|issn=0022-4642|jstor=2588092}}</ref> وایز په ۱۸۴۴ز کې د تایلر له‌لورې، په برازیل کې د متحده ایالاتو استازي (سفیر) په توګه وګومارل شو. وایز د دغه منصب اخېستلو لپاره، د استازو له جرګې استعفا وکړه. هغه له ۱۸۴۴ څخه تر ۱۸۴۷ز کال پورې خدمت وکړ. دوه ماشومان یې په ریو دې ژانیرو کې وزېږېدل. وایز په برازیل کې، د سوداګرۍ او تعرفو، متحده ایالاتو ته د تګزاس د ضمیمه کېدلو په هکله د برازیل اندېښنو او له پاراګوای سره د ډیپلوماتیکو اړیکو پر اړوندو مسایلو کار وکړ (وایز، د متحده ایالاتو له‌خوا د تګزاس له ضمیمې کولو ملاتړ وکړ. په ویاړ یې، د تګزاس وایز ښار، د هغه په نوم ونومول شو).<ref>{{cite web|url=http://history.house.gov/Historical-Highlights/1800-1850/A-fatal-duel-between-Members-in-1838/|title=A Fatal Duel Between Members in 1838 – US House of Representatives: History, Art & Archives|website=history.house.gov|access-date=1 February 2018|archive-date=2 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202012804/http://history.house.gov/Historical-Highlights/1800-1850/A-fatal-duel-between-Members-in-1838/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://americanhistory.si.edu/blog/pair-dueling-rifles-reveal-their-story|title=A pair of dueling rifles reveal their story|website=National Museum of American History|access-date=1 February 2018|archive-date=2 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202012925/http://americanhistory.si.edu/blog/pair-dueling-rifles-reveal-their-story|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cilley.net/thecilleypages/cilley-en-o/e60.htm|title=Cilley – Exhibit|website=cilley.net|access-date=1 February 2018|archive-date=7 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507161444/http://cilley.net/thecilleypages/cilley-en-o/e60.htm|url-status=live}}</ref><ref name="Times">{{cite news|title=He didn't spare John Brown's body: the tumultuous times of Virginia Gov. Henry Wise|first=Jeff E.|last=Schapiro|date=August 12, 2018|newspaper=[[Richmond Times Dispatch]]|url=https://richmond.com/zzstyling/disco-rich-body/he-didn-t-spare-john-brown-s-body-the-tumultuous/article_13bb1819-3019-5790-a15c-5fbe975b9279.html|access-date=December 21, 2020|archive-date=April 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428033155/https://richmond.com/zzstyling/disco-rich-body/he-didn-t-spare-john-brown-s-body-the-tumultuous/article_13bb1819-3019-5790-a15c-5fbe975b9279.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://memory.loc.gov/cgi-bin/query/D?hlaw:1:./temp/~ammem_LGh7::|title=Senate Executive Journal|access-date=February 7, 2017|archive-date=February 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208033704/https://memory.loc.gov/cgi-bin/query/D?hlaw%3A1%3A.%2Ftemp%2F~ammem_LGh7%3A%3A|url-status=live}}</ref><ref name="Savits2">[https://uncommonwealth.virginiamemory.com/blog/2010/06/30/blame-it-on-rio/ Renee M. Savits, "Blame It On Rio"], ''UncommonWealth: Voices from the Library of Virginia,'' Library of Virginia, accessed 2 December 2020</ref> == مړینه او میراث == وایز په ۱۸۷۶ز کې مړ او د ریچموند په هالیووډ هدیره کې خاورو ته وسپارل شو. د هغه زوی تورن عوبدیا جنېنګز وایز په روانوک ټاپو کې د خپل پلار تر قوماندې لاندې ؤ چې په ۱۸۶۲ز کې مړ شو. بل زوی یې، ریچارد، د همتړونو ایالتونو په پوځ کې له خدمت وروسته، طب ولوست او کېمیا یې تدریس کړه. هغه هم د متحده ایالاتو د استازو جرګې په مقننه برخه کې له ویرجینیا څخه وټاکل شو. درېیم زوی یې «جان» نومېده او د همتړونو ایالتونو په پوځ کې یې د ویرجینیا نظامي انسټیټوت محصل په توګه خدمت وکړ؛ وروسته هغه هم وکالت ته مخه کړه او د متحده ایالاتو د استازو جرګې غړی شو. ریچارد وایز او جان وایز، دواړه، د پلار په څېر جمهوریت‌پال وو. بل زوی یې، هنري ا. وایز ژونیور (۱۸۳۴-۱۸۶۹ز) د کاهنانو ډلې ته لاره وموندله او تر ۱۸۵۹ز پورې یې (له مړینې څخه یوه لسیزه دمخه) د سېنت جېمز په اسقفي کلیسا کې د کورني ملګري، کاهن جوشوا پېترکین، د مرستیال په توګه خدمت وکړ.<ref>{{cite web|url=http://www.nysl.nysed.gov/mssc/roanoke/13death.htm|title=Death of O. Jennings Wise: Battle of Roanoke Island: Online Exhibit: New York State Library|website=www.nysl.nysed.gov|access-date=1 February 2018|archive-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217161825/http://www.nysl.nysed.gov/mssc/roanoke/13death.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://digitalarchive.wm.edu/handle/10288/2234|title=O. Jennings Wise Letters|first=Wise, Obadiah|last=Jennings|date=1 January 1944|access-date=1 February 2018|journal=|archive-date=21 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721210725/https://digitalarchive.wm.edu/handle/10288/2234|url-status=live}}</ref><ref>Minor T. Weisiger, Donald R. Traser, E. Randolph Trice and Margaret T. Peters, ''Not Hearers Only'' (Richmond, 1986), preface</ref> د هنري ا. وایز لمسی، بارتون هګزال وایز، د خپل نیکه په هکله «د ویرجینیا هنري ا. وایز ژوند» (نیویارک، ۱۸۹۹ز) تر سرلیک لاندې یو ژوندلیک ولیکه. بل لمسي یې، حقوقپوه او سرتېری جنېنګز کراپر وایز (۱۸۸۱-۱۹۶۸ز، د جان سرګینت وایز زوی)، د خپل نیکه په هکله «د ویرجینیا ختیځ ساحل لومړنی تاریخ» تر سرلیک لاندې کتاب ولیکه او هغه یې خپل نیکه ته ډالۍ کړ. هغه د والي وایز وینا نقل کړې: «ما تور شهسوار سره په داسې حال کې ولېدل چې سترګې یې ښکته وې، او سپر او نیزه یې مات وو».<ref name="Barton">{{cite book|first=Barton Haxall|last=Wise|title=The Life of Henry A. Wise of Virginia, 1806–1876|date=1899|location=New York|publisher=[[Macmillan Inc.]]|url=https://archive.org/details/lifehenryawisev01wisegoog/page/n12/mode/2up}}</ref><ref>Jennings Cropper Wise, ''Ye Kingdome of Accawmacke: or the Eastern Shore of Virginia in the Seventeenth Century'' (Richmond: The Bell, Book and Stationary Co. 1911)</ref> د هغه په ویاړ، د وایز په نامه په ویرجینا (د ویرجینا وایز ښار) او تګزاس کې (د تګزاس وایز ښار) ښارونه نومول شوي دي. == آرشیفي مطالب == له ۱۸۳۶ څخه تر ۱۹۲۸ز پورې د وایز کورنۍ لیکنې (۳۵۰ ټوټې، چې په یوه مایکروفلم کې خوندي دي) او له ۱۸۵۰ز څخه تر ۱۸۶۹ز پورې د هنري ا. وایز لیکنې (۹۰ ټوټې) د کانګرس کتابتون له‌خوا ساتل کېږي. د والي په توګه د هغه د خدمت دورې ګڼ‌شمېر اسناد د ویرجینیا په کتابتون کې د موندلو وړ دي. == سرچينې == c6rhxx48djmcqloinc93k2i7gzy654p 0 62239 371083 367737 2026-11-08T17:06:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371083 wikitext text/x-wiki د مرګ سزا په چین کې قانوني جزا ده. که څه هم د نورو بېلابېلو جرمونو لپاره هم قانوني جزا ده، خو په عمومي بڼه د وژنې او د مخدره توکو د قاچاق په برخه کې کارول کېږي. د چين زیاتره خلک د مرګ د سزا ملاتړ کوي. <ref name="scmp.com">{{cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2162351/eu-condemns-taiwans-use-death-penalty-after-mans-execution|title=EU condemns Taiwan's use of death penalty after man's execution for double murder|agency=South China Morning Post|date=September 1, 2018|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116200807/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2162351/eu-condemns-taiwans-use-death-penalty-after-mans-execution|archive-date=January 16, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Defining Death-Eligible Murder in China|first=Michelle|last=Miao|journal=[[The American Journal of Comparative Law]]|date=June 2019|volume=67|number=2|pages=327–382|doi=10.1093/ajcl/avz017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gov.cn/flfg/2012-03/17/content_2094354.htm|language=zh-hans|title=中华人民共和国刑事诉讼法 (the Criminal Procedure Law of the People's Republic of China)|website=www.gov.cn|date=2012-03-17|quote=死刑采用枪决或者注射等方法执行 (A death sentence shall be executed by such means as shooting or injection)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103162458/http://www.gov.cn/flfg/2012-03/17/content_2094354.htm|archive-date=2018-01-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npc.gov.cn/huiyi/lfzt/xsssfxg/2011-08/23/content_1666668.htm|title=中华人民共和国刑事诉讼法（英文版） [the Criminal Procedure Law of the People's Republic of China (English Version)]|website=中国人大网 ([[National People's Congress]] of China)|date=2011-08-23|quote=A death sentence shall be executed by such means as shooting or injection.|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103162648/http://www.npc.gov.cn/huiyi/lfzt/xsssfxg/2011-08/23/content_1666668.htm|archive-date=2018-01-03|access-date=2018-01-03}}</ref><ref name="Cornell Law School">{{cite web|url=https://www.deathpenaltyworldwide.org/public-opinion.cfm|title=Cornell Center on the Death Penalty Worldwide|publisher=Cornell Law School|date=June 20, 2018|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013325/https://www.deathpenaltyworldwide.org/public-opinion.cfm|archive-date=January 17, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|date=December 29, 2014|title=China's Death-Penalty Debate|agency=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/12/30/opinion/chinas-death-penalty-debate.html|url-status=live|access-date=April 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414010751/http://www.nytimes.com/2014/12/30/opinion/chinas-death-penalty-debate.html|archive-date=April 14, 2016|quote=A majority of Chinese people support capital punishment, often citing the traditional saying “to repay a tooth with a tooth and to pay back blood with blood.”}}</ref> د مرګ سزا د ختیځ آسیا په ډېرو هېوادونو او سیمو کې، د جاپان، شمالي کوریا، مالیزیا، تایلنډ، اندونیزیا، ویتنام، سنګاپور او تایوان په ګډون، شتون لري. د بښنې د نړیوال سازمان په وینا، چین د نورو ټولو هېوادونو په پرتله زیات خلک اعداموي. د اعدامونو او د مرګ د سزاز کره شمېر د چین له لوري یو دولتي پټ معلومات ګڼل کېږي، او عامه وګړو ته د لاس رسي وړ نه دي. د ډوي هوا (Dui Hua) بنسټ په وینا، چې په یو امریکایي سازمان دی، په یوویشتمه پېړۍ کې د اعدامونو اټکل شوی شمېر په پراخه کچه کم شوی، یعنې په کلني ډول له ۱۲۰۰۰ څخه ۲۴۰۰ ته را ټیټ شوی دی. د چين حکومت د مرګ د سزا د محدودولو لپاره اغېزمن ګاومونه پورته کړي او وایي چې دا کار د دې لپاره کوي چې دا جزا په بشپړه توګه له منځه یوسي.  <ref name="reuters.com">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/japan-crime-sarin-deathpenalty/explainer-japan-death-row-executions-hangings-secretive-backed-by-public-idUSL4N1U2216|title=EXPLAINER-Japan death row executions: hangings secretive, backed by public|work=Reuters|date=July 6, 2018|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013405/https://www.reuters.com/article/japan-crime-sarin-deathpenalty/explainer-japan-death-row-executions-hangings-secretive-backed-by-public-idUSL4N1U2216|archive-date=January 17, 2019|url-status=live}}</ref><ref name="scmp.com2">{{cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2162351/eu-condemns-taiwans-use-death-penalty-after-mans-execution|title=EU condemns Taiwan's use of death penalty after man's execution for double murder|agency=South China Morning Post|date=September 1, 2018|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116200807/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2162351/eu-condemns-taiwans-use-death-penalty-after-mans-execution|archive-date=January 16, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/866061.html|title=South Korea has 61 people currently on death row|agency=HANKYOREH|date=October 16, 2018|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116201116/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/866061.html|archive-date=January 16, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2018-10-27/singapore-condemned-for-executions/10434958|title=Singapore executes six men over drug trafficking despite international pleas|agency=ABC|date=October 28, 2018|access-date=January 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209105223/https://www.abc.net.au/news/2018-10-27/singapore-condemned-for-executions/10434958|archive-date=December 9, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Canadian's death sentence in China 'horrific', family says|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-46872651|access-date=15 January 2019|work=BBC|date=15 January 2019|quote=China is believed to execute more people annually than any other country, but is highly secretive about the number. Human rights group Amnesty International puts the figure in the thousands - more than the rest of the world's nations put together.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115135917/https://www.bbc.com/news/amp/world-asia-china-46872651|archive-date=15 January 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Hogg|first1=Chris|title=China ends death penalty for 13 economic crimes|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12580504|access-date=22 February 2015|work=BBC|date=25 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118201304/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12580504|archive-date=18 January 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Nikkei Asian Review|title=Beijing calls for an international "fox" hunt|url=http://asia.nikkei.com/magazine/20150212-Xi-s-dragnet/On-the-Cover/Beijing-calls-for-an-international-fox-hunt|website=Nikkei Asian Review|publisher=Nikkei Inc.|access-date=2 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150310175146/http://asia.nikkei.com/magazine/20150212-Xi-s-dragnet/On-the-Cover/Beijing-calls-for-an-international-fox-hunt|archive-date=10 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://worldcoalition.org/2022/02/15/china-death-penalty-2022/#:~:text=Based%20on%20our%20experience%20as,executed%20every%20year%20since%202007.|title=The Status Quo of China's Death Penalty and the Civil Society Abolitionist Movement|work=World Coalition Against the Death Penalty|date=22 February 2022|access-date=21 June 2022|archive-date=17 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517115049/https://worldcoalition.org/2022/02/15/china-death-penalty-2022/#:~:text=Based%20on%20our%20experience%20as,executed%20every%20year%20since%202007.|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|last=Zhou|first=Zhenjie|title=The Death Penalty in China: Reforms and Its Future|journal=早稲田大学高等研究所紀要}}</ref> په چين کې د مرګ سزا بايد د مرګ د سزا له ځنډ سره ګډه نشي، چې دا يوه نرمه سزا ده چې په مکرر ډول د چين د محکمو له لوري او يا هم زیاتره د مرګ له واقعي سزا څخه زياته ورکول کېږي. له ځنډ سره د مرګ سزا د جرم د جديت او د محکمې د مهربانۍ پر بنسټ ورکول کېږي، چې ځینې وختونه په غلط ډول د حقیقي اعدامونو شمېر لوړ ښیي. <ref>{{Cite journal|title=The Death Penalty in China Today: Kill Fewer, Kill Cautiously|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_may-june-2008_48_3/page/393|first=Susan|last=Trevaskes|journal=[[Asian Survey]]|volume=48|number=3|date=May–June 2008|pages=393–413|doi=10.1525/as.2008.48.3.393|hdl=10072/26121|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Death Penalty in Post-Mao China|url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1990-09_123/page/503|first=Andrew|last=Scobell|journal=[[China Quarterly]]|number=123|date=September 1990|volume=123|pages=503–520|doi=10.1017/S0305741000018890|s2cid=154380257}}</ref> == تاریخي شالید == د اعدام سزا د چین د سلطنتي دورې د پنځو پخوانیو مجازاتو له ډلې وه. د اعدام سزا د قانون پوهانو لخوا په چینایي فلسفه کې ملاتړ کېده، خو د هغې پلي کول د کنفوسیانو له لوري نرمه شوه، چې د اعدام د سزا پر ځای یې اصلاح، تربیت او رحم غوره ګڼل. کنفیوس په بشپړه توګه د اعدام د سزا مخالفت نه کاوه، خو په دې اند و چې د اخلاقي هڅونې پر بنسټ په یوه ښه تنظیم شوې ټولنه کې، به د اعدام سزا ته اړتیا نه وي. <ref>{{Cite journal|last=Cheng|first=Chi-Yu|year=1949|title=The Chinese Theory of Criminal Law|url=http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/jclc/vol39/iss4/5|journal=J. Crim. L. & Criminology|volume=39|pages=464–65|access-date=2017-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304193834/http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/jclc/vol39/iss4/5/|archive-date=2017-03-04|url-status=live}}</ref><ref>Børge Bakken, "The Norms of Death: On Attitudes to Capital Punishment in China" in ''Capital Punishment: A Hazard to a Sustainable Criminal Justice System?'' (ed. Lill Scherdin: Ashgate, 2013), p. 199.</ref><ref>Peimin Ni, ''Understanding the Analects of Confucius: A New Translation of Lunyu with Annotations'' (SUNY Press, 2017) pp. 293-94.</ref> د چین د لومړیو سلطنتونو په اوږدو کې، د پنځو جزاګانو له ډلې د مرګ جزا او د بدن د غړو پرې کول مشهور وو. وروسته، پرې کولو لږ شهرت خپل کړ، خو د مرګ سزا او بدني جزا پاتې شول. د وخت په تېرېدو سره د مرګ د سزا وړ سرغړونو په ډولونو کې پراخ بدلون راغئ. د لو (لو ژېنګ) مجازات تر نوم لاندې اثر کې چې په جنګ کې د ښکېلو هېوادونو (له میلاد نه مخکې د ۴۷۵ – ۲۲۱) په دوره کې لیکل شوی، د مرګ د سزا وړ ۲۰۰ جرمونو شتون درلود. د تانګ په قانون (۶۵۳ ز کال) ۲۳۳ د مرګ د سزا وړ جرمونه لیست کړي او د سونګ لړۍ (۹۶۰ – ۱۲۷۹) دا لیست وسات او د وخت په تېرېدو سره یې شپېته نور په کې ډېر کړل. د یوان کورنۍ د واک پر مهال، د "د مرګ د سزا د جلا احکامو شمېر" په چټکۍ راټیټ شو، چې شمېر یې ۱۲۵ جرمونو ته ټیټ شو. د مینګ سترواکۍ (۱۳۶۸-۱۶۴۴) په اوږدو کې د مرګ د سزا وړ سرغړونو شمېر یو ځل بیا زیات شو، چې ۲۸۲ جرمونو ته ورسېد او د چینګ کورنۍ (۱۶۴۴-۱۹۱۱) د واک په اوږدو کې کې له ۸۰۰ څخه لوړ شو.  <ref name="LuMiethe">Hong Lu & Terance D. Miethe, ''China's Death Penalty: History, Law and Contemporary Practices'' (Routledge: 2007), pp. 32-33.</ref> له تاریخي اړخه، بې وزله او د ټیټې کچې چینایان زیاتره د اعدام له سزا سره مخ وو. خو چارواکي او نور لوړ رتبه کسان د جګړې، کورنۍ ګډوډۍ، یا شخړو په وخت کې د ټولنیز کنټرول د یوې لارې په توګه د مرګ کندې ته برابرېدل. د بېلګې په توګه، د لوېديځ ژاو پاچا وو امر وکړ چې هغه چارواکي چې د شاهي مقرراتو څخه سرغړونه کوي، د خپلو دندو په ترسره کولو کې، يا "حکم شوو نوښتونو" کې پاتې راځي د مرګ په سزا محکوم کړي؛ د بزګرانو له پاڅون وروسته ۳۹ پوځي چارواکي د تانګ د سلطنت پر مهال اعدام شول. د سلو ورځو د اصلاحاتو شپږ تنه ښاغلې چې د چينګ سترواکۍ په وروستيو کې يې د ټولنيزو اصلاحاتو پلوي کوله، اعدام شول.<ref>Lu & Miethe, ''China's Death Penalty'', pp. 31-32.</ref><ref>Lu & Miethe, ''China's Death Penalty'', p. 32.</ref> د پخوانیو مجازاتو لومړۍ بڼه د شکنجې یو سیستم و چې د مجرم د څېړنې په بهیر کې ترې ګټه اخستل کېده. د شکنجې پر مټ د مجرم څېړنه د کین دکورنۍ په واک کې هغه وخت پیل شو کله چې قاضیانو له لومړیو اورېدنو او څېړنو وروسته، د بامبو او د پښو په تلو له وهلو څخه کار واخیست ترڅو مجرم د جرم اعتراف ته اړ کړي. دوهم، د ګډ مسؤلیت سیستم شتون درلود چې د کین دولت د ډوک وین له لوري پیل شوی و؛ د دې سیستم پر بنسټ، کله چې یو مجرم په اعدام محکوم کېده، د کورنۍ نور غړي هم په مرګ محکوم کېدل. پدې کې د مېرمنې کورنۍ یا د وروڼو/خویندو کورنۍ ګډون درلود. په ځینو وختونو کې، حتی د یو سړي د صیغې/دوهمې مېرمنې کورنۍ هم وژل کېدل. دریم، د کنفوسي فلسفې پر بنسټ د غچ اخیستنې یو سیستم موجود و چې مشرانو د احترام پر بنسټ و. د غچ اخیستلو حق د کېنګ سترواکۍ (۱۶۴۴ – ۱۹۱۱) په قانون کې تصویب شوی و، چې له مخې یې د کورنۍ د هغو غړو لپاره چې د خپلو خپلوانو له قاتل یې غچ یې اخیسته او هغه یې واژه، قانوني اجراآت او مجازات تشرېح شوي وو. د مجازاتو څلورم ډول نظام د چور، لوټ او غارت بر بنسټ جوړ شوی و. د دې جرمونو له ثابتېدو وروسته، سزا له پنځوسو وهلو تر  دار ځړولو غزېده. بلآخره، د جزا پنځم کلاسیکي سیستم د بښنې، مشروطې آزادۍ او مشروطې عفوې ملاتړ کاوه. خو د مجازاتو دا سیستم اکثرا نه عملي کېده ځکه چې د چین حقوقي سیستم د مجازاتو غچ اخیستونکې نظریه تاییدوله. <ref>{{Cite journal|last=Cheng|first=Chi-Yu|year=1949|title=The Chinese Theory of Criminal Law|url=http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/jclc/vol39/iss4/5|journal=J. Crim. L. & Criminology|volume=39|access-date=2017-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304193834/http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/jclc/vol39/iss4/5/|archive-date=2017-03-04|url-status=live}}</ref> == د اعدام کچه == د تایید شوو او اټکل شوو معلوماتو پر بنسټ، په چین کې د اعدام د سزا کچه د نورو هېوادونو په پرتله خورا لوړه ده، په داسې حال کې چې د سړي پر سر شمېرې د ویتنام او سینګاپور سره د پرتله کېدو وړ دی او د سعودي عربستان، ایران او عراق په ګډون د نورو هېوادونو په پرتله کمې دي. په ۲۰۰۰ کال کې اعدامونو شمېر په کې په دوامداره توګه زیات ټيټولی راغی، او همدارنګه له ۲۰۰۷ کال راهیسې هغه وخت د پام وړ ټیټ شو، کله چې ولسي سترې محکمې د ټولو اعدامونو د بیاکتنې واک ترلاسه کړ؛ د بېلګې په توګه، د دو هووا بنسټ اټکل کوي چې چین په ۲۰۰۲ کال کې ۱۲۰۰۰ کسان اعدام کړي، په ۲۰۰۷ کال کې یې ۶۵۰۰ کسان او په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۴ کلونو کې یې نږدې ۲۴۰۰ کسان اعدام کړي دي. په چین کې د اعدامونو په اړه محافظه کاره او ډول ډول اټکلونو ته په پام سره، دا هېواد د نړۍ د اعدامونو ۵۸٪ په ۲۰۰۹ کال کې او ۶۵٪ په ۲۰۱۰ کال جوړوله.  <ref>{{cite web|url=https://deathpenaltyinfo.org/policy-issues/international/executions-around-the-world|title=Executions Around the World|publisher=Death Penalty Information Center|access-date=3 May 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/what-we-do/death-penalty/|title=Overview: We know that, together, we can end the death penalty everywhere.|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=3 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822235316/https://www.amnesty.org/en/what-we-do/death-penalty/|archive-date=22 August 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Chinese Capital Punishment in Comparative Perspective|author1=Johnson|author2=Miao|doi=10.7312/columbia/9780231170079.003.0011|date=December 2015|title=The Death Penalty in China|pages=300–326|isbn=9780231170079}}</ref><ref>{{cite news|author1=Maureen Fan|author2=Ariana Eunjung Cha|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|access-date=15 January 2019|newspaper=Washington Post|date=24 December 2008|quote=China is estimated to have carried out 30 times the number of executions the United States did|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125093236/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|archive-date=25 January 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/infographics/article/1631703/infographic-capital-punishment|title=INFOGRAPHIC: Capital punishment in China|publisher=South China Morning Post|date=4 November 2014|access-date=3 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705012552/http://www.scmp.com/infographics/article/1631703/infographic-capital-punishment|archive-date=5 July 2017|url-status=live}}</ref><ref name="zh:中华人民共和国死刑犯列表">[[:zh:中华人民共和国死刑犯列表]]{{Circular reference|date=April 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://duihua.org/wp/?page_id=136|title=Criminal Justice: Death Penalty Reform|website=Dui Hua Foundation|author=Dui Hua Foundation|access-date=2 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915073902/http://duihua.org/wp/?page_id=136|archive-date=2014-09-15|url-status=dead}}</ref><ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|newspaper=[[The Washington Post]]|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|first1=Maureen|last1=Fan|first2=Ariana Eunjung|last2=Cha|date=2008-12-24|access-date=2010-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125093236/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|archive-date=2011-01-25|url-status=dead}}</ref><ref name=":22">{{cite journal|last=Zhou|first=Zhenjie|title=The Death Penalty in China: Reforms and Its Future|journal=早稲田大学高等研究所紀要}}</ref> په چین کې د اعدام شویو کسانو کره شمېر د دولتي راز په توګه ګڼل کېږي. ډېر لږ د اعدام د سزا قضیې، لکه په ځینو لوړ پوړو قضیو کې، د قضا له لوري په عامه توګه خپرېږي. د دې یوه بیلګه د دولت د خوړو او درملو د ادارې د پخواني رییس ژینګ ژیاویو اعدام و چې د دولتي تلویزیون او د ژینهوا رسمي خبري اژانس له خوا تایید شو. نورې رسنۍ، لکه د انټرنېټي پیغامونو ډلې، معمولا د سزا له ترسره کولو وروسته د مرګ د سزا د قضیو د تایید سرچینې ګرځېدلي دي. <ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11846089&ft=1&f=1001|title=China Executes Ex-Food and Drug Chief|date=2007-07-10|publisher=[[NPR]]|access-date=2010-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505095223/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11846089&ft=1&f=1001|archive-date=2015-05-05|url-status=live}}</ref> د اعدامونو د شمېر رسمي شمېرو ته چې د اعدام د سزا په سیستم کې واقع کېږي د لاسرسي د نشتوالي له امله، علمي څېړونکي باید د غیر دولتي بنسټونو لکه د بښنې نړوال سازمان له لوري راټول شوي معلومات وکاروي، چې د اعدام د شمېرو د کچې په اړه د راپورونو ترټولو زیاته ذکر شوې سرچینه ده. د ټولو معلوماتو پر بنسټ، د بښنې نړیوال سازمان په ۲۰۰۹ کال کې وویل چې په ۲۰۰۸ کال کې ۱۷۱۸ اعدامونه ترسره شوي (چې د ۰.۰۰۰۱ سلنې سره مساوي دي، یا د چینایي نفوس په پرتله له ۱۰۰۰۰۰۰ کسانو څخه ۱ کس دی). د بښنې نړیوال سازمان په دې باور و چې مجموعي شمېرې ښایي ډېرې لوړې وي. "په چین کې د اعدام سزا: اصلاحات او د هغې راتلونکې" د څېړنې پر بنسټ، "په چین کې د اعدام د سزا او د اعدام خورا محافظه کار اټکل د دا د لاندې محاسبوي قواعدو له امله څرګندوي: ۱) کله چې د کروالي په اړه شک موجود وي، ارقام خارج شوي؛ ۲) چېرې چې دوه متضاد راپورونه شتون درلود، د ټیټو ارقامو راپور په اند کې نیول کېږي؛ ۳) کله چې د اعدام او زندان سزاګانو ګډې شمېرې ورکړل شي، یوازې د مرګ سزا ثبت کېږي؛ او ۴) کله چې یوې ډلې ته د مرګ سزا ورکړل شوه، یوازې د یوې سزا په بڼه ثبت کېږي." <ref>{{Cite web|url=http://geography.about.com/od/populationgeography/a/chinapopulation.htm|title=China population|access-date=2011-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705020648/http://geography.about.com/od/populationgeography/a/chinapopulation.htm|archive-date=2011-07-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/death-penalty|title=Abolish the death penalty|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=2010-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830062328/http://www.amnesty.org/en/death-penalty|archive-date=2010-08-30|url-status=live}}</ref> میلیاردر لیو هان په ۲۰۱۵ کال کې، د یوې جنایي ډلې مشرې کوله او لږ تر لږه د دریو قتلونو د امر له امله اعدام شو. دا اعدام د یوان باوجینګ له اعدام نهه کاله وروسته ترسره شو چې، یو بل میلیاردر او د لیو هان د اوږدې مودې سیال و او په ۲۰۰۶ کال کې د قراردادي وژنې په تور اعدام شو. <ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/18/content_4315137.htm|title=Billionaire executed for contract murder|newspaper=Xinhua|date=18 March 2006|access-date=12 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015013054/http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/18/content_4315137.htm|archive-date=15 October 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/chinese-billionaire-mining-tycoon-liu-han-is-executed-over-his-links-to-a-mafiastyle-gang-20150209-139w2z.html|title=Chinese billionaire mining tycoon Liu Han is executed over his links to a 'mafia-style' gang|first=Ben|last=Blanchard|date=February 9, 2015|website=The Sydney Morning Herald|access-date=July 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725210943/https://www.smh.com.au/world/chinese-billionaire-mining-tycoon-liu-han-is-executed-over-his-links-to-a-mafiastyle-gang-20150209-139w2z.html|archive-date=July 25, 2019|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 8buxj94tfjs2sv5uwy1fwdmwtuxjsu8 0 62249 371044 336331 2026-11-08T16:26:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371044 wikitext text/x-wiki په اسرائیلو کې د همجنسبازانو، نرښځو او ترانسجنس (LGBT) حقونه په منځني ختیځ کې تر ټولو پرمختللي ګڼل کېږي. که څه هم د همجنسو جنسی فعالیت په ۱۹۸۸ کال کې قانوني شو، د لواطت ضد پخوانی قانون په ۱۹۶۳ کال کې د محکمې له پرېکړې راهیسې نه دی پلي شوی. په آسیا کې اسرائیل لومړنی هېواد و چې د همجنسبازانو ترمنځ غیر رسمي ژوند په رسمیت پېژندل او په آسیا کې لومړی هېواد دی چې په هر کچه د همجنسبازانو ټولنې په رسمیت پېژني. که څه هم په دې هېواد کې همجنسه ودونه نه ترسره کېږي (ځکه چې غیر مذهبي ودونه نلري)، اسرائیل له بل اړخه همجنس ودونه په رسیمت پېژنې. د جنسي لېوالتیا پر وړاندې تبعیض په ۱۹۹۲ کال کې منع شو. په ۲۰۰۸ کال کې د محکمې له یوې مهمې پرېکړې وروسته همجنسه جوړې په ګډه د اختیار اجازه لري. LGBT وکړي اجازه لري چې په پوځ کې په ښکاره ډول خدمت وکړي. <ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html|location=London|work=The Independent|title=The five most improved places for gay tolerance|date=17 September 2008|access-date=2 September 2017|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331111114/https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html|url-status=live}}</ref> د کالګاري هیرالډ له لوري تل اویو په نړۍ کې د همجنسبازانو لپاره یو له خورا غوره ښارونو څخه وګڼل شو. دا ځای چې د خپل کلني جش او د همجنس بازه ساحل له امله مشهور دی، د اوټ مجلې له لوري دې ښار ته د "منځني ختیځ د هم جنسبازانو پلازمینه" لقب ورکړل شو. د GayCities ویب پاڼې د کاروونکو په وینا، په ۲۰۱۱ کال کې دا ښار د همجنسبازانو د ترټولو غوره ښار په توګه وپېژندل شو، سره له دې چې د ۲۰۰۰ کال کې د LGBT ضد ځینې تاوتریخوالو راپورونه ورکړل شوي وو چې د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو او ولسمشر شیمون پیریز له لوري تر نیوکو لاندې راغلل. د هولوکاسټ د همجنسبازه قربانیانو ته په ۲۰۱۴ کال کې په تل اویو کې د وقف یادگار جوړ شو. نظرپوښتنې موندلې چې زیاتره اسرائیلیان د همجنسه ودونو د قانوني کېدو او همدارنګه د همجنس جوړو لپاره د اختیار او د سرپرستۍ د حقونو ملاتړ کوي. د ۲۰۲۰ کال د جون په ۲۱ نېټه د ویاړ نړیوالې میاشتې په اوږدو کې، د تل اویو - یافو ښاروالۍ اعلان وکړ چې همجنسه جوړه به د مخالف جنس څېر ورته حقونه ولري، چې د ښاروالۍ له لوري چمتو کېږي. د ښاروالۍ دننه ودونه به په قانوني توګه د نورو په څېر رسمیت ولري.  <ref>"The world's most gay-friendly places". Calgary Herald. 29 June 2011.</ref><ref>{{cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/?_r=0|work=The New York Times|first=Anthony|last=Grant|title=Dispatch|date=2 July 2010|access-date=20 August 2013|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162336/https://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/?_r=0|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|first=James|last=Kirchick|work=Out|url=http://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|title=Was Arafat Gay?|date=29 July 2007|access-date=21 June 2022|تاريخ الأرشيف=12 June 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 June 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/LifeStyle/Tel-Aviv-named-worlds-best-gay-city-for-2011|title=Tel Aviv named 'world's best gay city' for 2011|work=The Jerusalem Post - JPost.com|access-date=20 August 2013|archive-date=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026081705/http://www.jpost.com/LifeStyle/Tel-Aviv-named-worlds-best-gay-city-for-2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/news/two-killed-in-shooting-at-tel-aviv-gay-center-1.281193|title=Two killed in shooting at Tel Aviv gay center|author=Haaretz Service and News Agencies|date=1 August 2009|work=Haaretz.com|access-date=20 August 2013|archive-date=5 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005000238/https://www.haaretz.com/news/two-killed-in-shooting-at-tel-aviv-gay-center-1.281193|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|date=10 January 2014|title=Tel Aviv unveils first memorial to gay Holocaust victims|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-25687190|newspaper=BBC News|access-date=1 January 2015|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331112627/https://www.bbc.com/news/world-europe-25687190|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/most-israelis-favor-same-sex-marriage-but-half-of-mks-mum-on-issue/|title=Most Israelis favor same-sex marriage, but half of MKs mum on issue|first=T. O. I.|last=staff|website=www.timesofisrael.com|access-date=8 June 2018|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612154341/https://www.timesofisrael.com/most-israelis-favor-same-sex-marriage-but-half-of-mks-mum-on-issue/|url-status=live}}</ref><ref name="ynetnews">{{Cite news|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5001831,00.html|title=Poll finds 60% of Israelis support same-sex adoptions|date=8 December 2017|website=Ynetnews|last1=Yanko|first1=Adir|access-date=6 September 2017|archive-date=28 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728191451/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5001831,00.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Peleg|first1=Bar|last2=Yaron|first2=Lee|date=2020-06-21|title=Tel Aviv 'Challenges the Government' by Announcing Recognition of Civil Partnerships|language=en|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/amp/israel-news/.premium-unrecognized-by-israel-tel-aviv-to-allow-residents-to-declare-civil-partnerships-1.8937268#aoh=15943425459877&referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s|access-date=2020-07-10|archive-date=9 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709200449/https://www.haaretz.com/amp/israel-news/.premium-unrecognized-by-israel-tel-aviv-to-allow-residents-to-declare-civil-partnerships-1.8937268#aoh=15943425459877&referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s|url-status=live}}</ref> == د همجنسو جنسي کړنې == د اسرائیلو دولت د ۱۵۵۳ کال د لواطت قانون د برتانوي ادارې د قانوني کوډ د یوې برخې په توګه په میراث یوړ. هېڅ اسناد شتون نلري چې آیا دا قانون کله هم د هغو همجنسبازه کړنو پروړاندې پلي شوی وي چې په شخصي توګه د رضا بالغو ترمنځ ترسره شوي. په ځینو حالاتو کې، تورن کسان د "لواطت" (چې د اسرائیلو د قانون له مخې د خولې جنسي اړیکو هم پکې ګډون درلود) په تور، په ښکاره ډول د جرم د کمښت په بدل کې د اعتراف له لارې، مجرم وپېژندل شول: دا تورن د ډېرو جدي جنسي جرمونو له امله تورن شوي. دا د نورو جنسي سرعړونو لپاره د "ستونزمن کېدونکو شرایطو" په توګه هم وکارول شو. په پوځي محکمو کې د همجنسبازۍ په تور د سرتېرو څو قضیې هم محاکمه شوې. د استیناف نظامي محکمې په ۱۹۵۶ کال کې، د دوو نارینه سرتېرو قضیه واوریدله چې خپل رضایت د جنسي اړیکو په تور په یو کال بند محکوم شول، او وروسته له هغه د یو لپاره سزا د یوې ورځې بند ته را ټيټه شوه او د هغه بل لپاره ۷۰ ورځې حکم و چې دوی وویل چې د یو ارواپوه د شهادت له منلو وروسته تحریک شوي وو چې د همجنسبازۍ چلند انحراف دی خو جرمي نه دی.  <ref>{{Cite web|url=http://www.timesofisrael.com/idfs-gays-find-friends-at-the-top-lingering-homophobia-on-the-ground/|title=IDF's gays find friends at the top, lingering homophobia on the ground|first=Mitch|last=Ginsburg|website=www.timesofisrael.com|access-date=30 July 2013|archive-date=1 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801170940/http://www.timesofisrael.com/idfs-gays-find-friends-at-the-top-lingering-homophobia-on-the-ground/|url-status=live}}</ref> لوی څارنوال په ۱۹۶۰ کلونو او د اسرائیلو سترې محکمې په ۱۹۶۳ کلونو کې پرېکړه وکړه چې قانون باید په شخصي توګه د لویانو ترمنځ د رضايت په شرایطو کې پلي نشي. د همجنس بازانو په رضایت د جنسي عمل بندیز په رسمي ډول په ۱۹۸۸ کال کې د نیسیټ لخوا لغوه شو. د همجنسبازۍ او مخالف جنس ته د لېوالتیا د کړنو لپاره د رضایت عمر ۱۶ کاله دی. <ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/law/aeyalgross/Danilowitz.htm|title=Supreme Court of Israel|publisher=Tau.ac.il|access-date=2011-06-14|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171826/http://www.tau.ac.il/law/aeyalgross/Danilowitz.htm|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 9njqw18n9ni8txkpalkjh2h4r6336sm 371045 371044 2026-11-08T16:27:00Z KiranBOT 36516 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s 371045 wikitext text/x-wiki په اسرائیلو کې د همجنسبازانو، نرښځو او ترانسجنس (LGBT) حقونه په منځني ختیځ کې تر ټولو پرمختللي ګڼل کېږي. که څه هم د همجنسو جنسی فعالیت په ۱۹۸۸ کال کې قانوني شو، د لواطت ضد پخوانی قانون په ۱۹۶۳ کال کې د محکمې له پرېکړې راهیسې نه دی پلي شوی. په آسیا کې اسرائیل لومړنی هېواد و چې د همجنسبازانو ترمنځ غیر رسمي ژوند په رسمیت پېژندل او په آسیا کې لومړی هېواد دی چې په هر کچه د همجنسبازانو ټولنې په رسمیت پېژني. که څه هم په دې هېواد کې همجنسه ودونه نه ترسره کېږي (ځکه چې غیر مذهبي ودونه نلري)، اسرائیل له بل اړخه همجنس ودونه په رسیمت پېژنې. د جنسي لېوالتیا پر وړاندې تبعیض په ۱۹۹۲ کال کې منع شو. په ۲۰۰۸ کال کې د محکمې له یوې مهمې پرېکړې وروسته همجنسه جوړې په ګډه د اختیار اجازه لري. LGBT وکړي اجازه لري چې په پوځ کې په ښکاره ډول خدمت وکړي. <ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html|location=London|work=The Independent|title=The five most improved places for gay tolerance|date=17 September 2008|access-date=2 September 2017|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331111114/https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html|url-status=live}}</ref> د کالګاري هیرالډ له لوري تل اویو په نړۍ کې د همجنسبازانو لپاره یو له خورا غوره ښارونو څخه وګڼل شو. دا ځای چې د خپل کلني جش او د همجنس بازه ساحل له امله مشهور دی، د اوټ مجلې له لوري دې ښار ته د "منځني ختیځ د هم جنسبازانو پلازمینه" لقب ورکړل شو. د GayCities ویب پاڼې د کاروونکو په وینا، په ۲۰۱۱ کال کې دا ښار د همجنسبازانو د ترټولو غوره ښار په توګه وپېژندل شو، سره له دې چې د ۲۰۰۰ کال کې د LGBT ضد ځینې تاوتریخوالو راپورونه ورکړل شوي وو چې د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو او ولسمشر شیمون پیریز له لوري تر نیوکو لاندې راغلل. د هولوکاسټ د همجنسبازه قربانیانو ته په ۲۰۱۴ کال کې په تل اویو کې د وقف یادگار جوړ شو. نظرپوښتنې موندلې چې زیاتره اسرائیلیان د همجنسه ودونو د قانوني کېدو او همدارنګه د همجنس جوړو لپاره د اختیار او د سرپرستۍ د حقونو ملاتړ کوي. د ۲۰۲۰ کال د جون په ۲۱ نېټه د ویاړ نړیوالې میاشتې په اوږدو کې، د تل اویو - یافو ښاروالۍ اعلان وکړ چې همجنسه جوړه به د مخالف جنس څېر ورته حقونه ولري، چې د ښاروالۍ له لوري چمتو کېږي. د ښاروالۍ دننه ودونه به په قانوني توګه د نورو په څېر رسمیت ولري.  <ref>"The world's most gay-friendly places". Calgary Herald. 29 June 2011.</ref><ref>{{cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/?_r=0|work=The New York Times|first=Anthony|last=Grant|title=Dispatch|date=2 July 2010|access-date=20 August 2013|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162336/https://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/?_r=0|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|first=James|last=Kirchick|work=Out|url=http://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|title=Was Arafat Gay?|date=29 July 2007|access-date=21 June 2022|تاريخ الأرشيف=12 June 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 June 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612164421/https://www.out.com/entertainment/2007/07/29/was-arafat-gay}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/LifeStyle/Tel-Aviv-named-worlds-best-gay-city-for-2011|title=Tel Aviv named 'world's best gay city' for 2011|work=The Jerusalem Post - JPost.com|access-date=20 August 2013|archive-date=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026081705/http://www.jpost.com/LifeStyle/Tel-Aviv-named-worlds-best-gay-city-for-2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/news/two-killed-in-shooting-at-tel-aviv-gay-center-1.281193|title=Two killed in shooting at Tel Aviv gay center|author=Haaretz Service and News Agencies|date=1 August 2009|work=Haaretz.com|access-date=20 August 2013|archive-date=5 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005000238/https://www.haaretz.com/news/two-killed-in-shooting-at-tel-aviv-gay-center-1.281193|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|date=10 January 2014|title=Tel Aviv unveils first memorial to gay Holocaust victims|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-25687190|newspaper=BBC News|access-date=1 January 2015|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331112627/https://www.bbc.com/news/world-europe-25687190|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/most-israelis-favor-same-sex-marriage-but-half-of-mks-mum-on-issue/|title=Most Israelis favor same-sex marriage, but half of MKs mum on issue|first=T. O. I.|last=staff|website=www.timesofisrael.com|access-date=8 June 2018|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612154341/https://www.timesofisrael.com/most-israelis-favor-same-sex-marriage-but-half-of-mks-mum-on-issue/|url-status=live}}</ref><ref name="ynetnews">{{Cite news|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5001831,00.html|title=Poll finds 60% of Israelis support same-sex adoptions|date=8 December 2017|website=Ynetnews|last1=Yanko|first1=Adir|access-date=6 September 2017|archive-date=28 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728191451/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5001831,00.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Peleg|first1=Bar|last2=Yaron|first2=Lee|date=2020-06-21|title=Tel Aviv 'Challenges the Government' by Announcing Recognition of Civil Partnerships|language=en|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-06-21/ty-article/.premium/unrecognized-by-israel-tel-aviv-to-allow-residents-to-declare-civil-partnerships/0000017f-f43f-d5bd-a17f-f63fe6c30000#aoh=15943425459877&referrer=https://www.google.com&_tf=From%20%251$s|access-date=2020-07-10|archive-date=9 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709200449/https://www.haaretz.com/amp/israel-news/.premium-unrecognized-by-israel-tel-aviv-to-allow-residents-to-declare-civil-partnerships-1.8937268#aoh=15943425459877&referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s|url-status=live}}</ref> == د همجنسو جنسي کړنې == د اسرائیلو دولت د ۱۵۵۳ کال د لواطت قانون د برتانوي ادارې د قانوني کوډ د یوې برخې په توګه په میراث یوړ. هېڅ اسناد شتون نلري چې آیا دا قانون کله هم د هغو همجنسبازه کړنو پروړاندې پلي شوی وي چې په شخصي توګه د رضا بالغو ترمنځ ترسره شوي. په ځینو حالاتو کې، تورن کسان د "لواطت" (چې د اسرائیلو د قانون له مخې د خولې جنسي اړیکو هم پکې ګډون درلود) په تور، په ښکاره ډول د جرم د کمښت په بدل کې د اعتراف له لارې، مجرم وپېژندل شول: دا تورن د ډېرو جدي جنسي جرمونو له امله تورن شوي. دا د نورو جنسي سرعړونو لپاره د "ستونزمن کېدونکو شرایطو" په توګه هم وکارول شو. په پوځي محکمو کې د همجنسبازۍ په تور د سرتېرو څو قضیې هم محاکمه شوې. د استیناف نظامي محکمې په ۱۹۵۶ کال کې، د دوو نارینه سرتېرو قضیه واوریدله چې خپل رضایت د جنسي اړیکو په تور په یو کال بند محکوم شول، او وروسته له هغه د یو لپاره سزا د یوې ورځې بند ته را ټيټه شوه او د هغه بل لپاره ۷۰ ورځې حکم و چې دوی وویل چې د یو ارواپوه د شهادت له منلو وروسته تحریک شوي وو چې د همجنسبازۍ چلند انحراف دی خو جرمي نه دی.  <ref>{{Cite web|url=http://www.timesofisrael.com/idfs-gays-find-friends-at-the-top-lingering-homophobia-on-the-ground/|title=IDF's gays find friends at the top, lingering homophobia on the ground|first=Mitch|last=Ginsburg|website=www.timesofisrael.com|access-date=30 July 2013|archive-date=1 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801170940/http://www.timesofisrael.com/idfs-gays-find-friends-at-the-top-lingering-homophobia-on-the-ground/|url-status=live}}</ref> لوی څارنوال په ۱۹۶۰ کلونو او د اسرائیلو سترې محکمې په ۱۹۶۳ کلونو کې پرېکړه وکړه چې قانون باید په شخصي توګه د لویانو ترمنځ د رضايت په شرایطو کې پلي نشي. د همجنس بازانو په رضایت د جنسي عمل بندیز په رسمي ډول په ۱۹۸۸ کال کې د نیسیټ لخوا لغوه شو. د همجنسبازۍ او مخالف جنس ته د لېوالتیا د کړنو لپاره د رضایت عمر ۱۶ کاله دی. <ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/law/aeyalgross/Danilowitz.htm|title=Supreme Court of Israel|publisher=Tau.ac.il|access-date=2011-06-14|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171826/http://www.tau.ac.il/law/aeyalgross/Danilowitz.htm|url-status=live}}</ref> == سرچينې == iuojj9gd1ykywbqiy2kfak5speipcsr 0 62299 370884 369558 2026-11-08T12:26:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370884 wikitext text/x-wiki دا مقاله د ایران او نورو هیوادونو په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو او اسراییلو ترمنځ د روانو نړیوال ترینګلتیاوو په اړه ده. په ۱۹۷۹ز کال کې  د ایران له انقلاب نه را پدېخوا، ایران له لوېدیځو هېوادونو په تېره بیا له امریکا سره یو څه ستونزمنې اړیکې درلودې. ایران  د امریکا د متحده ایالاتو تر پرله پسې هغو یو اړخیزو بندیزونو (US unilateral sanctions) لاندې دی کوم چې د بِل کلنټن د ولسمشرۍ پرمهال ولګول شول. ایران د ۱۹۷۹ز کال له انقلاب څخه پخوا هم خپل یو ملکي اتومي پروګرام درلود. په هر ترتیب، څرنګه چې له انقلابه راپه دې خوا، د ایران رژیم او عامه پالیسیو په شدت سره بدلون موندلی دی، او یاد بدلون یو شمېر داسې اندېښنې رابرسېره کړې دي چې کېدای شي ایران له دغه پروګرام څخه د اتومي وسلو په پرمختګ کې کار واخلي. نوموړې اندېښنې هغه وخت راپورته شوې چې د ۲۰۰۲ز کال د اګسټ په میاشت کې د ایران د خلق مجاهدینو سازمان (MKO) یو مهم غړي علیرضا جعفر زاده د دوو پټو اتومي ساحو شته والی په ډاګه کړ: چې لومړی یې په نتنز کې د یورانیمو د بډایولو تاسیسات (چې یوه برخه یې تر ځمکې لاندې ده) او دویم یې په اراک ښار کې د درندو اوبو (2H₂O) تاسیسات وو. په ضمن کې، په ایران باندې د متحده ایالاتو له خوا تور پورې شوی دی چې په منځني ختیځ کې د اسلامي تند لارو غورځنګونو ملاتړ کوي، او په عراق کې ملېشو ته وسلې عرضه کوي. همداراز ایران د اسراییلو پر وړاندې سخته ژبه کارولې او د اسراییلو د دولت د شتون مشروعیت او له فلسطینیانو سره د هغوی چلند یې تر پوښتنې لاندې راوستی دی.<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-iran-holocaust-ahmadinejad/iran-accuses-israel-of-genocide-of-palestinians-idUKL0559724520071005|title=Iran accuses Israel of|last=Derakhshi|first=Reza|work=U.K.|access-date=2018-07-01|language=en-GB|archive-date=2018-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701111640/https://uk.reuters.com/article/uk-iran-holocaust-ahmadinejad/iran-accuses-israel-of-genocide-of-palestinians-idUKL0559724520071005|url-status=dead}}</ref> د یادو فکتورونو له کبله، د ځینو هېوادونو او ایران ترمنځ کړکېچ  د خرابۍ داسې یوې کچې ته رسېدلی دی چې ځینې سیاستمدارانو لکه د اېټالیا لومړي وزیر رومانو پرودي (Romano Prodi) یا ژورنالېستانو ورته د یو "نړیوال کړکېچ" (international crisis) نوم ورکړی دی، ان تر دې چې د امریکا متحده ایالتونو او اسراییلو د ایران د اتومي پروګرام د بندولو په پار د پوځي ځواک له نه کارولو څخه ډډه کړې ده، که څه هم په پرله پسې ډول یې ټینګار کړی دی چې د ځواک کارول به د وروستۍ حل لارې په توګه یو غوراوی وي. <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314025317/https://www.adnkronos.com/aki-it/ |archivedate=2020-03-14 |title=Iran nuclear |url=http://www.adnki.com/index_2Level_English.php?cat=Politics&loid=8.0.387145839&par=0 |access-date=2022-06-22 |url-status=dead}}</ref> == اتومي لانجه == === د ایران له اتومي برنامې سره تړاو لرونکي ډېپلوماتیک فعالیتونه === د ایران اتومي پروګرام یو لانجمن پروګرام دی ځکه، سره له دې چې د ملکي اتومي پروګرام پراختیا، د بډایولو د فعالیتونو په ګډون، په ښکاره ډول د اتومي وسلو د نه تکثیرولو د تړون (Nuclear Non-Proliferation Treaty-NPT) تر شرایطو لاندې اجازه لري، خو داسې ادعاوې شتون لري چې ایران د NPT څخه په سرغړونې سره د اتومي وسلو یو غیر قانوني پروګرام پر مخ وړي (  ایران او د ډله ییز ویجاړي وسلې وګورئ ). د امریکا د متحده ایالاتو او اروپایي ټولنې تر مشرۍ لاندې نړیوالې ټولنې د ایران د بډاینې د فعالیتونو د درولو غوښتنه کړې ده. حال ده چې د ناپېیلي غورځنګ ۱۱۸ غړو هېوادونو بیا "د سوله ییزې اتومي تکنالوژۍ په تر لاسه کولو کې" د ایران له حق څخه ننګه کړې ده.<ref>[[Fars News Agency]], Jan 18, 2007. Link: {{cite web|url=http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8510280149|title=Archived copy|access-date=2007-06-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610150635/http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8510280149|archive-date=2007-06-10}}</ref> دغه دېپلوماتيکې هلې ځلې هغه وخت خپل اوج ته ورسېدې چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا  په ۱۷۳۷م نمبر پرېکړه لیک (وروسته له پام وړ دېپلوماتیکو هلو ځلو) د چین او روسیې دواړو په تاییدۍ سره (چې د وېټو حق یې درلود) تصویب شو. دا پرېکړه لیک هغه ځانګړي، خو سپک اقتصادي بندیزونه اعمالوي چې یوازې د ایران له اتومي برنامې سره تړلي دي. پرېکړه ليک زیاتوي چې په هغه صورت کې چې ايران له دغه پرېکړه ليک نه سرغړونه کوي، ''"د امنيت شورا به د ملګرو ملتونو د منشور د اووم څپرکي د ۴۱مې مادې له مخې نور اړین اقدامات تر سره کوي تر څو ايران دې ته وهڅوي چې دغه پرېکړه لیک ته او د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ (IAEA) شرایطو ته غاړه کېږدي، پرېکړه لیک په دې ټینګار کوي چې په دې اړه به د نویو پرېکړو کولو ته اړتیا وي  چې آیا اضافي اقدامات اعمال کړای شي او که نه."'' د پرېکړه لیک پر بنسټ، ایران باید په ۶۰ ورځو کې د ننه، یعنې د ۲۰۰۷ز کال  د فبرورۍ له ۲۰مې نېټې مخکې د پرېکړه لیک شرایطو ته غاړه کېږدي. ایران د دغه پرېکړه لیک له منلو څخه په کلکه ډډه کړې ده. د ایران پارلمان د ۲۰۰۶ز کال د ډسمبر په ۲۷مه نېټه یوه داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې یې حکومت مجبور شو چې د ملګرو ملتونو د پرېکړه لیک په غبرګون کې د اتومي انرژۍ له نړیوالې استازولۍ (IAEA) سره خپله همکاري بیا وارزوي او په اتومي انرژۍ باندې د تسلط موندې لپاره خپل خوځښت لا ګړندی کړي. یادې لایحې ولسمشر محمود احمدي نژاد مختار کړ تر څو په خلاص لاس د ایران په اتومي تاسیساتو باندې د اتومي انرژۍ د نړیوالې استازولۍ (IAEA) څارنې د پای ته رسولو په ګډون د یادې استازولۍ پر وړاندې لا سخت دریځ غوره کړي. د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر فیلیپ دوست-بلازي (Douste-Blazy)  وايي چې، ”د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په دویمه نېټه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پنځو دایمي غړو په ګډون چې د وېټو حق لري، شپږ محوري غړې، په دې سره سلا شول چې د ایران د اتومي ستونزې په اړه د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې یو نوی پرېکړه لیک تصویب کړي، تر څو په ایران باندې لا سخت بندیزونه ولګوي“.<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/03/content_5795349.htm|title=Key countries agree on new UN resolution on Iran|work=xinhuanet.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305192605/http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/03/content_5795349.htm|archive-date=2007-03-05}}</ref> د ۲۰۰۷ز کال په مارچ کې، روسیې خبرداری ورکړ چې د ایران لپاره د اتومي بټۍ جوړول به لږ تر لږه دوه میاشتې ځنډوي ځکه چې ایران د له جنورۍ میاشتې راپه دېخوا د هغې د میاشتنيو پیسو په ورکړه کې ناکام شوی دی. روسیې زیاته کړه چې نوموړی ځنډ کولی شي پروژې ته "نه جبرانېدونکی" زیان ورواړوي. د یاد ځنډ له امله، روسیې هم په نا مشروط ډول ایران ته د سون د توکو په توګه د غني شوو هغو یورانیمو لېږد ودراوه د کومو لپاره یې چې ژمنه کړې وه چې د همدې کال په مارچ کې به یې ایران ته ورکوي. ایران په تادیاتو کې د وروسته پاتې کېدو په ردولو سره وقهرېد، ځکه چې قانع شوې روسیې اوس غوښتل تر څو په دې هېواد باندې فشار راوړي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته چې د یورانیمو د غني کولو له درولو څخه د ډډې کولو په پار یې پرې بندیزونه لګولي، غاړه کېږدي. د روسیې د چلند دغې نمونې د اتومي دستګاوو لپاره د بشپړې انرژۍ د تر لاسه کولو او له انحصار نه د خلاصېدو لپاره د ایران هوډ لا پیاوړی کړی دی ځکه دوی وایي چې روسیه هېڅکله نه په تېر کې د اعتماد وړ یوه شریکه وه او نه به هم په راتلونکې کې وي.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2959900&CMP=OTC-RSSFeeds0312|title=ABC News: Delayed Nuke Plant Bolsters Resolve|work=ABC News}}</ref> د ایران له لوري په لوېدیځ باندې د د دوه مخي توب او او دوه ګونو معیارونو تور لګونه د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه، مخکې له دې چې د ملګرو ملتونو د امنیت د شورا هغه ضرب الاجل پای ته ورسېږي چې له ایران نه پکې غوښتل شوي وو چې د یورانیومو بډاینه وځنډوي، د ایران د ملي امنیت شورا مشر علي لارېجاني ګوښنه وکړه چې، "دوه ګونی معیارونه به د نړیوالو ادارو اعتبار په وخیم ډول زیانمن کړي". "زه فکر کوم چې ځینې هیوادونه د ایران په اتومي مسئلې کې خپلې ناوړه ګټې لټوي. تاسې پوهېږئ چې ځینو هیوادونو تر اوسه هم د اتومي وسلو د نه پراخولو تړون (NPT) نه دی لاسلیک کړی، اما بې درېغه اتومي فعالیتونه ترسره کوي، "نوموړي وویل، دا د خواشنیۍ ځای دی چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ایران په وړاندې یو پرېکړه لیک تصویب کړی دی، په داسې حال کې چې د داسې هېوادونو په وړاندې هېڅ اقدام نه دی تر سره شوی.<ref>{{cite web|url=http://iran-daily.com/1385/2788/html/|title=دسترسی غیر مجاز|website=iran-daily.com|access-date=23 February 2019}}</ref> د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په ۱۸مه، ایران په داسې حال کې چې د لوېدیځو طاقتونو له لوري د خپلې اتومې برنامې په تړاو تر فشار لاندې و، د برتانیې د هغه پلانونو غندنه یې وکړه چې د بې وسلې کولو د نړیوالو هڅو پر وړاندې د یو "جدي شاتګ" په توګه د دې هېود اتومي زېرمو د نوي کولو غوښتنه پکې شوې وه.  د برتانیې ولسي جرګې د لومړي وزیر ټوني بلېر د هغه پلانونو ملاتړ وکړ چې له مخې یې باید د ایران د ترایډنټ توغندیو (Trident missile) د اتومي وسلو سېستم له سره نیول شوی وای. تر NPT  تړون لاندې د برتانیا، متحده ایالاتو، روسيې او فرانسې له خوا د بې وسلې کولو اړوندو اېښودل شوو شرایطو ته په اشارې، "برتانیا حق نه لري په داسې حال کې چې دوی د خپلو مکلفیتونو سره تطابق نه لري، نور تر پوښتنو لاندې راولي " او " له ‌بده مرغه، برتانیا، چې پرله پسې د اتومي وسلو د نه پراختیا لپاره چغې وهي، نه یوازې دا چې نوموړې وسلې یې نه دي پرېښې بلکې د اتومي وسلو د لا پراختیا په لور یې جدي ګامونه اخیستي دي." دا وینا د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ ته د ایران استازي په یوه کنفرانس کې چې د ټرایډنټ په پرېکړه یې غور کاوه، واوروله.<ref>{{Cite web |url=https://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |title=آرشیف کاپي |access-date=2022-06-22 |تاريخ الأرشيف=2007-03-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-03-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 }}</ref> د ۲۰۰۷ کال د سپټمبر په ۲۴مه نېټه د ایران ولسمشر په کولمبیا پوهنتون کې  د خپلی وینا له اورولو وروسته د پوښتنو او ځوابونو په یوه ناسته کی یادونه وکړه چې: زما په اند هغه سیاستوال چی د اتوم بمونو تر شا دي او یا یې ازموینې کوي، او جوړوي یې، له سیاسی اړخه ډېر څټ ته او وروسته پاتې دي.<ref>[http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313B078-4467-4D74-B94F-59135A1FC549.html Ahmadinejad's Performance Gets Mixed Reaction From Iranians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010001649/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |date=2007-10-10 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010001649/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |archivedate=2007-10-10 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |access-date=2026-06-13 |url-status=dead}} [[Radio Free Europe]] September 25, 2007</ref> === په ایران کې د ننه د اتومي پالیسۍ پر وړاندې مخالفت === د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه نېټه یوه کوچیني راډیکال اصلاح غوښتونکي ګوند، چې دا یران د اسلامي انقلاب د مجاهدینو سازمان (MKO) دی، شکایت وکړ چې د اتومي انرژۍ د تولید په پار د ایران هلو ځلو د هېواد ملي امنیت، ملي ګټې او د ایراني وګړو برخلیک له خطر سره مخ کړی دی.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6381477.stm|title=BBC NEWS – Middle East – Iran 'swiftly seeks nuclear goal'|work=bbc.co.uk|date=21 February 2007}}</ref> د همدې کال د فبرورۍ په ۲۶مه نېټه، محافظه کارې ورځپانې رسالت احمدي نژاد ته د پړې ګوته ونیوه او ویې ویل " نه کمزورتیا او نه هم د غیر اړینې تعرضي ژبې کارول په بهرنۍ پالیسۍ کې د منلو وړ دي."<ref>{{cite web|url=https://www.chron.com/disp/story.mpl/ap/world/4582609.html|title=Some in Iran denounce Ahmadinejad stance|access-date=23 February 2019}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سرچينې == owlvmni3no32wsg7wiwd4xxxrkugz71 0 62434 370978 326273 2026-11-08T15:14:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370978 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند= }}'''هېلن ادامس کېلر''' (په [[انګلیسي]]: '''Helen Adams Keller''' ) (د ۱۸۸۰ ز کال د جون ۲۷مې نېټې څخه د ۱۹۶۸ز کال د جون تر لومړۍ نېټې پورې) یوه امریکایۍ لیکواله، د معلولینو د حقونو مدافع وکیله، سیاسي فعاله او د پوهنتون ښوونکې وه. نوموړې د الاباما ایالت په لوېدیځه تسکومبیا کې زیږېدلې وه. دې خپل لید او اورېدل د خپل عمر په ۱۹ میاشتنۍ کې د یوې ناروغۍ له تېرولو څخه وروسته له لاسه ورکړي وو. هغې وروسته یواځې تر اووه کلنۍ پورې تر هغې چې له خپلې لومړنۍ ښوونکې او د ټول ژوند له ملګرې ان سولیوان (Anne Sullivan) سره مخ شوه یواځې اشاروي ژبه کاروله. دغې ځوانې ښځې کېلر د لوستلو او لیکلو په ګډون د ژبې زده کړه ورکړه. په ځانګړو او عمومي ښوونځیو کې له یو لړ زده کړو وروسته، کېلر د هاروارډ پوهنتون راډکلیف کالج ته ولاړه او لومړۍ د کوڼ والي  او ړوندوالي معلولیت لرونکې وه چې په هنرونو څانګه کې یې د لیسانس درجه تر لاسه کړه. کېلر د ړندو لپاره په امریکايي خیریه بنسټ (AFB) کې له ۱۹۲۴ز کال څخه تر ۱۹۶۸ز کال پورې کار وکړ. په دغه کاري دوره کې دا په متحده ایالاتو کې وګرځېده او د نړۍ په ګوټ ګوټ کې یې د لید د نه درلودونکو لپاره د مدافع وکیلې په توګه ۳۵ هېوادونو ته سفرونه وکړل.<ref>{{Cite web|url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=dcl&dcl=DCL4&e=-------en-20--1--txt--------3-7-6-5-3--------------0-1#DCL4.2:u32Writingu32abou117tu47byu32Helenu32Keller|title=Speeches, Helen Keller Archive at the American Foundation for the Blind|access-date=December 23, 2020|archive-date=December 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218140158/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=dcl&dcl=DCL4&e=-------en-20--1--txt--------3-7-6-5-3--------------0-1#DCL4.2:u32Writingu32abou117tu47byu32Helenu32Keller|url-status=live}}</ref> نوموړې یوه خلاقه لیکواله هم وه، چې له حیواناتو نه نیولې تر مهاتما ګاندي پورې اړوندو مطالبو باندې یې ۱۴ کتابونه او په سلګونه مقالې لیکلې دي. کېلر معلولیت لرونکو کسانو ته، د ښځو له خوا د رایو ورکولو حق ته، د کارګرانو حقونو او نړیوالې سولې ته  کمپاین کاوه. په ۱۹۰۹ز کال کې دا د امریکا د سوسیالېست ګوند غړې شوه. نوموړې د امريکا د مدني ازاديو د اتحادیې له بنسټ اېښودونکو غړو څخه وه. د کېلر د ۱۹۰۳ز کال د ځان ژوندلیک ''زما د ژوند کیسې'' له سولیوان سره د نوموړې زده کړو ته شهرت وروباښه. له یاد ژوند لیک څخه د ویلیم ګیبسون له خوا د ''معجزه یی کارکوونکې''  په نامه یوه تمثیلي ډرامه او همدارنګه تر عین نامه لاندې یو فلم جوړ شوی دی. د هغې د زېږېدو ځای د یوې ملي تاریخي نښانې (څلي) په توګه ټاکل شوی او ساتل شوی دی. له ۱۹۵۴ز کال نه را په دې خوا یاد ځای د یو کورني موزیم په توګه کارول کېږي او هر کال یو ځل د "هېلن کېلر د ورځې" تر نامه لاندې برنامې کوربه توب کوي.<ref name="birthplace">{{cite web|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|title=Helen Keller Birthplace|publisher=Helen Keller Birthplace Foundation, Inc.|access-date=January 13, 2005|archive-date=February 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222011520/http://www.helenkellerbirthplace.org/|url-status=live}}</ref> د کېلر نوم په ۱۹۷۱ز کال کې د الاباما د مشاهیرو ښځو په تالار کې اضافه کړای شو. نوموړې یوه له هغو لومړنیو دولسو مشاهیرو ښځو څخه وه چې د ۲۰۱۵ز کال د جون په اتمه نېټه د الاباما د لیکوالانو په نوي تاسیس شوي تالار کې شامله شوه. <ref>{{cite news|title=Harper Lee Among Inaugural Inductees Into Alabama Writers Hall of Fame|work=[[The Huffington Post]]|date=June 8, 2015|url=http://www.huffingtonpost.com/2015/06/08/harper-lee-alabama-writers-hall-fame_n_7533756.html|access-date=March 15, 2016|archive-date=December 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151204125314/http://www.huffingtonpost.com/2015/06/08/harper-lee-alabama-writers-hall-fame_n_7533756.html|url-status=live}}</ref> == د ماشومتوب لومړني وختونه او ناروغي == کېلر د ۱۸۸۰ز کال د جون په ۲۷مه نېټه د الاباما ایالت په تسکومبیا ښار کې زیږدلې ده، د ارتور هنلي کېلر (۱۸۳۶-۱۸۹۶ز کلونه) او د هغه د دویمې مېرمنې په "کتي" نامه مشهورې کاترین اورېټ (آدام) کېلر (۱۸۶۵-۱۹۲۱ز کلونه) لور ده. کورنۍ یې په خپله یوه کورنۍ کرونده اېوي ګرین کې اوسېده چې د هېلن پلرني نیکه له لسیزو مخکې جوړه کړې وه. هېلن څلور خویندې وروڼه لرل: سکه خور یې مېلډریډ کمپل کېلر ټایسون او سکه ورور یې فیليپ بروکس کېلر وو او دوه مشران ناسکه وروڼه یې جېمز مکډونالډ کېلر او ویلیام سېمپسون کېلر وو، چې د پلار د لومړني واده ثمره یې وه.<ref name="birthplace" /><ref name="Kate">{{cite web|url=http://www.afb.org/braillebug/hkgallery.asp?frameid=4|title=Kate Adams Keller|publisher=American Foundation for the Blind|access-date=March 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409151828/http://www.afb.org/braillebug/hkgallery.asp?frameid=4|archive-date=April 9, 2010|url-status=dead}}</ref><ref name="perkinsFAQ">{{cite web|title=Helen Keller FAQ|publisher=[[Perkins School for the Blind]]|url=http://www.perkins.org/vision-loss/helen-keller|access-date=December 25, 2010|archive-date=August 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140816170824/http://www.perkins.org/vision-loss/helen-keller/|url-status=live}}</ref><ref name="Nielsen2007">{{cite journal|title=The Southern Ties of Helen Keller|year=2007|last=Nielsen|first=Kim E.|journal=Journal of Southern History|volume=73|issue=4|pages=783–806|url=https://www.researchgate.net/publication/242408791|url-access=registration|doi=10.2307/27649568|jstor=27649568|access-date=March 15, 2016|archive-date=January 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109211522/https://www.researchgate.net/publication/242408791_The_Southern_Ties_of_Helen_Keller|url-status=live}}</ref><ref name="Ask1006">{{cite web|title=Ask Keller|date=October 2006|url=http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200810|access-date=March 15, 2016|publisher=American Foundation for the Blind|archive-date=March 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220331/http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200810|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200511|title=Ask Keller|date=November 2005|access-date=June 13, 2017|publisher=American Foundation for the Blind|archive-date=January 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124113341/http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200511|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381|title=Arthur H. Keller|encyclopedia=[[Encyclopedia of Alabama]]|access-date=March 15, 2016|archive-date=July 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726031903/http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726031903/http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381 |date=July 26, 2011 }}</ref> د دې پلار د ډېرو کلونو لپاره د تسکومبیا د ''شمالي الامبیایۍ'' مجلې د لیکنو اصلاح کوونکي په توګه کار کاوه. نوموړي په ائتلافي پوځ کې د جګړن په توګه دنده تر سره کړې ده. کورنۍ یې له جنګ نه مخکې د غلام ساتونکو اشرافو یوه برخه وه چې وروسته یې خپل دغه حیثیت له لاسه ورکړ. مور یې د چارلس ډبلیو آدامس چې په ائتلافي پوځ کې جنرال و، او د هغه د مېرمنې لور وه. د کېلر پلرنی نسب کاسپر کېلر ته چې د سویزرلنډ اصلی وګړی دی، رسیږي. د هېلن له سویسي نیکونو څخه یو یې په زوریخ (Zurich) کې د کڼو لومړنی ښوونکی و. کېلر دغه حقیقت په خپل لومړني ژوند لیک کې داسې منعکس کړی دی چې وایي: "هېڅ داسې پاچا نشته چې د خپلو نیکونو له منځه یو غلام ونه لري او داسې غلام نشته چې د نیکونو په منځ کې پاچا نه وي تېر شوی."<ref name="StoryofmyLife">{{cite book|title=The Story of my Life: The Restored Classic|publisher=W. W. Norton & Company|last1=Herrmann|first1=Dorothy|last2=Keller|first2=Helen|last3=Shattuck|first3=Roger|url=https://archive.org/details/storyofmylife200hele|url-access=registration|year=2003|pages=[https://archive.org/details/storyofmylife200hele/page/12 12]–14|isbn=978-0-393-32568-3|access-date=May 14, 2010}}</ref><ref name="Ask1105">{{cite web|url=http://www.afb.org/braillebug/askkeller.asp?issueid=200511|publisher=American Foundation for the Blind|title=Ask Keller|date=November 2005|access-date=March 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409031821/http://www.afb.org/braillebug/askkeller.asp?issueid=200511|archive-date=April 9, 2008|url-status=dead}}</ref> کله چې کېلر د ۱۹ میاشتو وه، په یوې نا معلومې ناروغۍ اخته شوه چې ډاکترانو د "په معدې او مغز کې د وینې حاد اخلاط" په توګه شرح کړې ده. معاصر ډاکتران په دې باور دي چې نوموړې ناروغي ښایي مننجیت وه چې د منینګوکوکوس بکټریا (''Neisseria meningitidis'') او یا هم کېدای شي د هېموفېلیوس انفلونزا په واسطه رامنځته شوې وه. (دغې ناروغۍ عین اعراض او علایم درلودل خو په هغه وخت کې یې د کوچینیانو د ٪۹۷ مرګونو کچې ته په کتو سره د دې ناروغۍ احتمال لږ دی.) یادې ناروغۍ کېلر کڼه او ړنده کړه، هغې څرنګه چې په خپل ژوند لیک کې یادونه کړې ده، "په سمندر کې په یوه غلیظه لوخړه کې ژوند کاوه". <ref name="askKellerIllness">{{cite web|url=http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=20052|title=Ask Keller|date=February 2005|access-date=June 13, 2017|publisher=[[American Foundation for the Blind]]|quote=Helen's illness was diagnosed by her doctor as 'acute congestion of the stomach and the brain'|archive-date=September 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909212551/http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=20052|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/62711-helen-keller-deaf-blind-illness-cause.html|title=What Caused Helen Keller to Be Deaf and Blind? An Expert Has This Theory|website=[[Live Science]]|date=June 2018|access-date=February 24, 2021|archive-date=March 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301191742/https://www.livescience.com/62711-helen-keller-deaf-blind-illness-cause.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.afb.org/info/about-us/helen-keller/biography-and-chronology/biography/1235|title=Helen Keller Biography|publisher=American Foundation for the Blind|access-date=February 21, 2015|archive-date=July 25, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725182850/http://www.afb.org/info/about-us/helen-keller/biography-and-chronology/biography/1235|url-status=live}}</ref><ref name="Helen Keller's Moment">{{cite web|title=Helen Keller's Moment|url=https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|website=The Attic|access-date=December 4, 2018|archive-date=December 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205003625/https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|url-status=live}}</ref> په هغه وخت کې، کېلر وکولی شول چې له مارتا واشنګټن سره چې له دې څخه دوه کاله مشره او د کېلر د کورنۍ د آشپز لور وه، تر یوې پولې اړیکه ونیسي، او د دغې نجلۍ اشارې یې درک کولی شوې؛ په اووه کلنۍ کې هغې له ۶۰ څخه زیاتې اشاروي نښې درلودې چې له خپلې کورنۍ سره یې ورباندې اړیکه ټینګوله او اشخاص یې د دوی د قدمونو له اهتزاز څخه تشخیصولی شول.<ref name="mylife">{{cite web|location=New York|publisher=Doubleday, Page & Company|url=http://digital.library.upenn.edu/women/keller/life/life.html|title=The Story of My Life|first=Helen|last=Keller|year=1905|access-date=March 15, 2016|archive-date=January 14, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114165042/http://digital.library.upenn.edu/women/keller/life/life.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sDrSMbHwkiIC&pg=PR7|title=The World I Live In|last=Shattuck|first=Roger|date=1904|isbn=9781590170670|access-date=October 13, 2018|archive-date=May 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508080948/https://books.google.com/books?id=sDrSMbHwkiIC&pg=PR7|url-status=live}}</ref> په ۱۸۸۶ز کال کې د کېلر مور د چارلس دیکن د ''امریکایي یادښتونو'' له یو روایت څخه چې یوې کڼې او ړندې ښځې لورا برېګمن د بریاليو زده کړو په اړه و، په الهام اخیستنې سره، ځوانه کېلر او پلار یې په بالتیمور کې د غوږونو، سترګو، او ستوني یو متخصص ډاکتر جې. جولیان چیسولم ته د مشورې لپاره واستول. چېسولم نوموړي الکساندر ګراهام بېل ته چې په هغه وخت کې یې له کڼو ماشومانو سره کار کاوه، راجع کړل. بېل ورته د ړندو لپاره د پرکینس انستیتیوت سره د اړیکې نیولو توصیه وکړه، چېرته چې برېګمن زده کړې کړې وې. چې یاد انستیتیوت په هغه وخت کې په سویلي بوستون کې موقعیت درلود. مایکل اناګنوس چې د ښوونځي مدیر و، د یادې ښونځۍ له یوې شل کلنې فارغې ان سولیوان څخه چې د لیدو په اختلال اخته وه، وغوښتل تر څو د کېلر ښوونکې شي. چې دا د یوې نږدې پنځوس کلنې اړیکې یوه پیلامه وه: په دې معنا چې سولیوان د کېلر روزونکې او بیا وروسته د هغې ملګرې (companion) شوه. <ref name="Worthington">{{cite book|last=Worthington|first=W. Curtis|title=A Family Album: Men Who Made the Medical Center|date=March 1990|url=http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm|publisher=Reprint Co|isbn=978-0-87152-444-7|access-date=March 8, 2008|archive-date=December 8, 2012|archive-url=https://archive.today/20121208160525/http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm|url-status=live}}</ref><ref name="mylife2">{{cite web|location=New York|publisher=Doubleday, Page & Company|url=http://digital.library.upenn.edu/women/keller/life/life.html|title=The Story of My Life|first=Helen|last=Keller|year=1905|access-date=March 15, 2016|archive-date=January 14, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114165042/http://digital.library.upenn.edu/women/keller/life/life.html|url-status=live}}</ref><ref name="Nielsen20072">{{cite journal|title=The Southern Ties of Helen Keller|year=2007|last=Nielsen|first=Kim E.|journal=Journal of Southern History|volume=73|issue=4|pages=783–806|url=https://www.researchgate.net/publication/242408791|url-access=registration|doi=10.2307/27649568|jstor=27649568|access-date=March 15, 2016|archive-date=January 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109211522/https://www.researchgate.net/publication/242408791_The_Southern_Ties_of_Helen_Keller|url-status=live}}</ref> سولیوان د ۱۸۸۷ز کال د مارچ په پنځمه نېټه د کېلر کور ته ورورسېده، دا هغه ورځ وه چې کېلر د تل لپاره د ''زما د روح د کلیزې'' په توګه په یاد ساتله. سولیوان سمدستي هېلن ته د لاسونو په واسطه د کلیمو په املا کولو سره د اړیکې ټینګولو ښوونه پیل کړه، چې دا کار یې د هغې نانځکې - "d-o-l-l" په کلیمې سره پیل کړ کومه یې چې کېلر ته د ډالۍ په توګه راوړې وه. کېلر په لومړیو کې له زده کړې سره په ستونزو کې لاس او ګرېوان وه ځکه دا یې نشوی درک کولی چې د هر څه د پېژندنې لپاره یوه کلیمه شته ده. کله چې سولیوان هڅه کوله چې کېلر ته د "ګیلاس" کلیمه ورزده کړي هغه دومره ناهیلې شوه چې ګیلاس یې مات کړ. خو هغې ډېر ژر د سولیوان د لاسونو د اشارو تقلید پیل کړ. کېلر په یاد راوړل چې: "زه په دې نه پوهېدم چې څنګه یوه کلیمه ولیکم او تر دې چې نه پوهېدم چې یادې کلیمې شتون لري". "ما مې په عادي توګه خپل ګوتې د بیزو د تقلید په شان خوځولې".<ref name="Helen Keller's Moment2">{{cite web|title=Helen Keller's Moment|url=https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|website=The Attic|access-date=December 4, 2018|archive-date=December 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205003625/https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|url-status=live}}</ref><ref name="Wilkie">{{cite book|last=Wilkie|first=Katherine E.|title=Helen Keller: Handicapped Girl|publisher=Atheneum|date=January 1969|isbn=978-0-672-50076-3}}</ref><ref>{{cite web|title=Helen Keller's Moment|url=https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|website=The Attic|access-date=February 1, 2019|archive-date=March 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327222654/https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|url-status=live}}</ref> راتلونکې میاشت کېلر  چې کله په هغو حرکتونو وپوهېده چې ښوونکې یې د لاس په ورغوي باندې تر سره کول، په داسې حال کې چې په بل لاس یې اوبه ورتویولې، یو پرمختګ ته ورسېده، چې د "اوبو" د نظریې نښه ییز کول وو. څرنګه چې کېلر په خپل ژوند لیک ''زما د ژوند کیسه''  کې لیکلي دي، دې خپله هغه لحظه رایاده کړې:  "زه لا هم ولاړه وم، زما ټول تمرکز د هغې د ګوتو په حرکاتو باندې و. ناڅاپه مې یو داسې تت احساس وکړ لکه چې یو څه مې هېر کړي وي ــ د بېرته راستنېدونکي فکر یوه څپه؛ او د ژبې پټ راز راته یو څه ښکاره شو. زه له هغه وروسته پوهېدم چې د اوبو املا (w-a-t-e-r) د یو په زړه پورې یخ څیز معنا ورکوله چې زما په لاس بهېدې. دغې ژوندۍ کلیمې مې روح راویښه کړه، روښنایي او هیله یې وروبښل او ازاده یې کړه! " کېلر ژر تر ژره غوښتنه وکړه چې سولیوان ورته د هغې په نړۍ کې د نورو ټولو اشنا څیزونو نومونه نښاني کړي.  <ref name="Helen Keller's Moment3">{{cite web|title=Helen Keller's Moment|url=https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|website=The Attic|access-date=December 4, 2018|archive-date=December 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205003625/https://www.theattic.space/home-page-blogs/2018/11/29/helen-kellers-moment|url-status=live}}</ref> هېلن کېلر ته د یوې انزوا غوښتونکې په توګه کتل کېدل اما نوموړې له بهر نړۍ سره په لوړه کچه په اړیکه کې وه. نوموړې کولی شوی چې له موسیقۍ څخه د هغې د ضربان په حس کولو سره خوند واخلي او کولی یې شوی چې له حیواناتو سره د لمس له لارې غښتلې اړیکه ټینګه کړي. دې ژبه په ځنډ سره زده کړه، خو یاد ځڼد نوموړې د یو غږ له درلودلو څخه ایساره نکړه. <ref>{{Cite web|url=http://apa.sagepub.com/content/13/3/533.extract|title=Observation on a Natural Experiment|last=Dahl|first=Hartvig}}</ref> == رسمي زده کړې == د ۱۸۸۸ز کال په مې میاشت کې، کېلر د ړندو لپاره د پرکینس په انستیتیوت کې خپلې زده کړې پیل کړې. په ۱۸۹۴ز کال کې کېلر او سولیوان دواړو نیو یارک ښار ته کډه وکړه تر څو د کڼو لپاره په رایټ-هماسون ښوونځي کې حضور ومومي او د کڼو لپاره په هوراس مان ښوونځي کې له سارا فولر څخه زده کړې تر لاسه کړي. په ۱۸۹۶ز کال کې دوی دواړې د ماساچوسېټ ایالت ته راوستنېدې او کېلر مخکې له دې چې په ۱۹۰۰ ز کال کې د هاروارډ په پوهنتون په راډکلېف کالج کې داخله وکړي چېرې چې دا په ساوت هاوس (South House) کې په بریګس تالار کې اوسېده، د کامبریج د ځوانو ښځو په ښوونځي کې شامله شوه. د هغې مینه وال مارک ټوېن نوموړې د سټنډرډ اویل د مشرتابه غړي هنري روګرز ته ورمعرفي کړه، چا چې له خپلې مېرمنې ابي سره په ګډه د هغې د زده کړو لګښت په غاړه واخیست. په ۱۹۰۴ز کال کې کېلر له راډکلیف کالج څخه د في بېټا کاپا د ټولنې د یو غړې په توګه فارغه شوه، چې په دې توګه لومړنۍ کڼه او ړنده وګړې شوه چې په هنرونو کې یې د لېسانس سند تر لاسه کړ. دې له یو اتریشي فیلسوف او روزنپوه ویلیم یوریشلم سره یو لړ مکاتبې درلودې، څوک لومړنی هغه کس و چې د دې ادبي استعداد یې کشف کړ. <ref>[[Herbert Gantschacher]] "Back from History! – The correspondence of letters between the Austrian-Jewish philosopher Wilhelm Jerusalem and the American [[deafblind]] writer Helen Keller", Gebärdensache, Vienna 2009, p. 35ff.</ref><ref>[https://www.pbk.org/Members "Phi Beta Kappa Members"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407145050/https://www.pbk.org/Members|date=April 7, 2020}}. The Phi Beta Kappa Society (PBK.org). Retrieved March 25, 2020.</ref><ref name="radcliff">{{cite journal|title=HELEN KELLER IN COLLEGE – Blind, Dumb and Deaf Girl Now Studying at Radcliffe|journal=[[Chicago Tribune]]|date=October 13, 1900|page=16|url=http://archives.chicagotribune.com/1900/10/13/page/16/article/helen-keller-in-college|access-date=March 15, 2016|archive-date=February 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213161305/http://archives.chicagotribune.com/1900/10/13/page/16/article/helen-keller-in-college/|url-status=live}}</ref> == سرچينې   == grxqy0cl0wl6le43u0muj09yhusg1kl 0 62505 371210 341988 2026-11-08T18:28:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371210 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ګلوریا سټینیم''' (د ۱۹۳۴ کال د مارچ په ۲۵ نیټه زیږیدلې) چې د ښځو د حقوق غوښتنکې یو امریکایۍ خبریاله او ټولنیزه سیاسي فعاله وه، څوک چې د ۱۹۶۰ز کال په وروستیو او ۱۹۷۰ز کال په لومړيو کې په ملي کچه د امریکایي  ښځو د برابرۍ د حقوق غوښتونکي غورځنګ  یوه مشره او ویاندې په توګه پېژندل شوې.<ref name="history">{{cite web|url=http://www.historynet.com/gloria-steinem|title=Gloria Steinem|publisher=historynet.com|access-date=November 8, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004035757/http://www.historynet.com/gloria-steinem|archive-date=October 4, 2014|df=mdy-all}}</ref><ref name="encyclopedia">{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Gloria_Steinem.aspx|title=Gloria Steinem|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography|date=2004|access-date=November 9, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109172103/http://www.encyclopedia.com/topic/Gloria_Steinem.aspx|archive-date=November 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> سټینیم د نیویارک مجلې ته مقالې ليکلې او د Ms. مجلې شریکه بنسټګره وه. په ۱۹۶۹ز کال کې، سټینیم (له تور قدرت وروسته، د ښځو ازادي) په نوم یوه مقاله خپره کړه، کومې چې هغې ته د ښځو د مساوات د حقوقو د مشرې په توګه ملي شهرت ورکړ. په ۱۹۷۱ز کال کې، هغې په ګډه د ښځو د سیاسي ټولنې بنسټ کیښود، موخه يې دا وه چې هغو ښځو ته روزنه او ملاتړ چمتوکړي، کومې چې غواړي په دولتي ادارو کې استخدام يا وټاکل شي. همدارنګه په ۱۹۷۱ز کال کې، هغې په ګډه د ښځو د عمل اتحاد بنسټ کیښود، کوم چې تر ۱۹۹۷ز  کال پورې د ښځمنپالو فعالينو يوې شبکې ته ملاتړ برابر کړ، او د ښځمنپالنې د لاملونو او په حق کې يې د قوانينو جوړولو لامل ته وده ورکړه. په ۱۹۹۰ز کال کې، «سټینیم» «زموږ لورګانې د کار ورځې ته یوسئ» په جوړولو کې مرسته وکړه، چې د ځوانو جونو لپاره د راتلونکي مسلک فرصوتونو په اړه د زده کړې یو موقع وه. په ۲۰۰۵ز کال کې، «سټینیم، جین فونډا» او «رابین مورګن» په ګډه د ښځو د رسنيو مرکز بنسټ کیښود چې دا سازمان په رسنیو کې د ښځو د ځواکمنولو او ښکاره کولو لپاره کار کوي. <ref name="encyclopedia2">{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Gloria_Steinem.aspx|title=Gloria Steinem|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography|date=2004|access-date=November 9, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109172103/http://www.encyclopedia.com/topic/Gloria_Steinem.aspx|archive-date=November 9, 2014|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Steinem|first=Gloria|url=https://nymag.com/news/politics/46802/|title=Gloria Steinem, After Black Power, Women's Liberation|work=New York Magazine|date=April 7, 1969|access-date=2013-03-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130101115011/http://nymag.com/news/politics/46802/|archive-date=January 1, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref name="connecticutforum">{{cite web|url=https://www.ctforum.org/panelist/gloria-steinem|title=Gloria Steinem, Feminist Pioneer, Leader for Women's Rights and Equality|work=The Connecticut Forum|access-date=November 9, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715025242/https://www.ctforum.org/panelist/gloria-steinem|archive-date=July 15, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gloria Steinem|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/gloria-steinem|access-date=2021-03-11|website=National Women's History Museum|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.feminist.com/activism/wmc36.html|title=The Invisible Majority – Women & the Media|work=Feminist.com|access-date=November 9, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029112516/http://www.feminist.com/activism/wmc36.html|archive-date=October 29, 2014|df=mdy-all}}</ref> د ۲۰۱۸ز کال د می تر مياشتې پورې، «سټینیم» د یوې تنېظیمونکې او استادې په توګه نړیوال سفرونه وکړل او د مساوات په مسایلو کې له رسنيو سره خبرې کونکې وه. په ۲۰۱۵ز کال کې، سټینیم د سولې دوه نوبل جايزو ګټونکې «ابیګیل ډیسني» او د سولې فعالینو نورو نومياليو ښځو سره يو ځای د شمالي کوریا د پلازمینې، «پیونګ یانګ» څځه تر جنوبي کوریا پورې یو مهم او خطرناک سفر تر سره کړ چې د دواړو کوریاګانو تر منځ په نړۍ کې تر ټولو درانه نظامي شوي سیمې څخه تیریدل و. په ۲۰۱۵ز کال کې په کوریا کې د جګړې رسمي پای ته رسیدو لپاره د سولې لپاره د ښځو مزل د افتخاري شریکې میرمنې په توګه، «سټینیم» د «ډین بورشای لیم» له خوا د « ''Crossings''» په نوم مستند فلم کې ښودل شوې وه، کوم چې د «هاوايي» په نړیوال فلم نندارتون کې په ۲۰۲۱ز کال کې  په لومړي ځل وښودل شو. <ref name="Gloriasteinem.com">{{cite web|url=http://www.gloriasteinem.com/about/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327023915/http://www.gloriasteinem.com/about|archive-date=2018-03-27|title=The Official Website of Author and Activist Gloria Steinem – About|publisher=Gloriasteinem.com|access-date=2018-06-05}}.</ref> == د ژوند لومړي کلونه == سټینیم د ۱۹۳۴ز کال د مارچ په ۲۵ نیټه د اوهایو په «ټولیټو» کې زیږیدلې، د «روت» (نیی نونیویلر) او «لیو سټینیم» لور وه. د هغې مور پریسبیټیریان مذهبي پلوه وه چې تر ډېره بريده له الماني (د پروشیا په ګډون) او ځینې سکاټلینډي نسل څخه دي. د هغې پلار یهودي و چې د المان، ورټیمبرګ او د پولنینډ د «راډزیجو» د ګډوالو زوی و. د هغه پلرنۍ نیا «پولین پریموټیر سټینیم» وه چې د ښځو د رایه ورکولو ملي انجمن د تعلیمي کمیټې رئیسه وه، په ۱۹۰۸ز کال کې د ښځو د نړیوالې شورا استازې، او لومړنۍ ښځه وه چې د «ټولیډو» د ښوونې او روزنې پلاوي ته ټاکل شوې وه، همدرانګه د مسلکي زده کړو د یو غورځنګ مشره هم وه. «پاولین» همدا شان د خپلې کورنۍ ډیری غړي د هولوکاسټ څخه ژغورلي وو. <ref name="history2">{{cite web|url=http://www.historynet.com/gloria-steinem|title=Gloria Steinem|publisher=historynet.com|access-date=November 8, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004035757/http://www.historynet.com/gloria-steinem|archive-date=October 4, 2014|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hvSgZEdAUiIC&q=%22The+temptation+to+discover+the+heritage%22&pg=PT18|title=Education of a Woman: The Life of Gloria Steinem – Carolyn G. Heilbrun – Google Books|date=2011-07-20|isbn=9780307802132|access-date=2016-06-15|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129060427/https://books.google.com/books?id=hvSgZEdAUiIC&pg=PT18&dq=%22The+temptation+to+discover+the+heritage%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjvhP62jZDLAhUMx4MKHZvODzEQ6AEIEzAA|archive-date=January 29, 2018|df=mdy-all|last1=Heilbrun|first1=Carolyn G.}}</ref><ref name="roots">''[[Finding Your Roots]]'', February 23, 2016, PBS.</ref><ref name="roots2">''[[Finding Your Roots]]'', February 23, 2016, PBS.</ref><ref>{{cite web|url=http://jwa.org/feminism/_html/JWA067.htm|title=Gloria Steinem|publisher=Jewish Women's Archive|access-date=November 8, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607092159/http://jwa.org/feminism/_html/JWA067.htm|archive-date=June 7, 2014|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wargs.com/other/steinem.html|title=Ancestry of Gloria Steinem|publisher=Wargs.com|access-date=2012-07-20|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311112923/http://www.wargs.com/other/steinem.html|archive-date=March 11, 2012|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/weta/finding-your-roots/blog/gloria-steinems-interactive-family-tree/|title=Gloria Steinem's Interactive Family Tree &#124; Finding Your Roots|publisher=PBS|date=2016-02-25|access-date=2016-06-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610071645/http://www.pbs.org/weta/finding-your-roots/blog/gloria-steinems-interactive-family-tree/|archive-date=June 10, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref name="jwa">{{cite web|first=Letty Cottin|last=Pogrebin|url=http://jwa.org/encyclopedia/article/steinem-gloria|title=Gloria Steinem|publisher=Jewish Women's Archive|date=March 20, 2009|access-date=2012-07-20|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103010751/http://jwa.org/encyclopedia/article/steinem-gloria|archive-date=November 3, 2012|df=mdy-all}}</ref> سټینیم په ټریلر (غټ ټرک) کې ژوند او سفر کاوه، له کوم څخه چې «لیو» د ګرځېدونکي لرغونو شيانو د سوداګر په توګه خپله سوداګري پر مخ وړله. د «ګلوریا» له زیږدنې مخکې، د هغې مور، «روت»، چې هغه مهال څلور دېرش کلنه وه رواني ستونزه درلوده، کوم څه چې هغه بې باوره، په فریبناکو تصوراتو کې ايساره کړه او کله کله به له تاوتریخوالي سره مخ وه. نوموړې له يوې ځواکمنې، تفریح خوښونکې، کتاب خوښونکې ښځې څخه په داسې يوې ښځې بدله کړه چې له يوازيتوب ډارېده، چا چې د دندې لپاره د زيات وخت حقيقت نه شوه پاتې کېدای او چا به چې ډېر کم وخت دومره تمرکز درلود چې يو کتاب ولولي. «روت» د رواني ناروغانو په روغتون کې او بهر اوږده موده تیره کړه. «سټینیم» لس کلنه وه کله چې د هغې مور او پلار بلاخره په ۱۹۴۴ز کال کې سره جلا شول. د هغې پلار کلیفورنیا ته ولاړ، څو کار پیدا کړي، په داسې حال کې چې هغه او د هغې مور په «ټولیډو» کې په ګډه خپل ژوند جاري وساته. <ref name="Steinem 1983 140–142">{{cite book|last=Steinem|first=Gloria|title=Outrageous Acts and Everyday Rebellions|url=https://archive.org/details/outrageousactse00stei|url-access=registration|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|year=1983|isbn=978-0-03-063236-5|pages=[https://archive.org/details/outrageousactse00stei/page/140 140–142]}}</ref> کله چې د هغې د مور د فشار په پايله کې د هغه مور او پلار سره طلاق واخيست، سټينم د خپل پلار له اړخه دا طلاق د نارينه سختې رويې ته کله هم منصوب نه کړ – هغې ادعا کړې چې نوموړې «پوهېده او د دې بېلتون له کبله يې کله هغه پلار تورن نه کړ». له دې سره سره، د دې پېښو اغېزو د هغې پر شخصيت لومړی اغېز پرېښود: په داسې حال کې چې د هغې پلار يو سفر کوونکی پلورونکی و، کله يې هم دې کورنۍ ته زيات مالي ثبات وړاندې نه کړ او د هغه له تګ وروسته د دوی حالت لا زيات خراب شو. سټينم دې پايلې ته ورسېده چې د دندې د ساتلو په برخه کې د هغې د مور ناکامي، د کارګرو ښځو په وړاندې د عمومي دوښمنۍ ثبوت دی. هغه همدا راز دې پايلې ته رسېدلې وه چې د هغې د مور په وړاندې د ډاکټرانو عمومي بې حسي، د همدا ډول ښځينه مخالف دوښمنۍ څخه منځ ته راغلې ده. کلونه وروسته، سټينم د خپلې مور تجربه د ټولنيزو نا انصافيو په اړوند د خپلې پوهې لپاره مهم وبلله. دې ليد سټينم د دې خبرې منلو ته چمتو کړه چې په ښځو کې د سياسي او ټولنيزې برابرې کمښت شته.<ref>Marcello, Patricia. ''Gloria Steinem: A Biography.'' Westport, CT: Greenwood Press, 2004. p. 20.</ref><ref name="Marcello, Patricia 2004">Marcello, Patricia. ''Gloria Steinem: A Biography.'' Westport, CT: Greenwood Press, 2004.</ref><ref name="OutrageousActs">{{Cite book|last=Steinem|first=Gloria|title=Outrageous Acts and Everyday Rebellions|publisher=Henry Holt & Co.|year=1984|location=New York|edition=1}}</ref> سټینیم په «ټولنیډو» کې د «ویټ» عالي لېسه او په واشنګټن ډی سي کې لويديځه عالي لېسه کې زده کړې وکړې او له وروستي ښوونځي څخه فارغه شوه، په داسې حال کې چې د خپلې مشرې خور «سوزان سټینیم پیچ» سره اوسیده. هغې وروسته سمیټ کالج کې داخله واخسته چې له دې مؤسسې سره يې خپلې ښکیلتیا ته دوام ورکړ، د کوم نه چې هغې «ای.بي. میګنا کم لاوډ» (له امتياز سره د فراغت سند) تر لاسه کړ او د «فای بیټا کاپا» د غړي په توګه ورڅخه فارغه شوه. <ref name="Toledo">{{cite web|url=http://www.toledofreepress.com/2008/05/02/classmates-remember-steinems-toledo-days/|title=Classmates remember Steinem's Toledo days|publisher=Toledo Free Press|access-date=November 8, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109010105/http://www.toledofreepress.com/2008/05/02/classmates-remember-steinems-toledo-days/|archive-date=November 9, 2014|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://westernhighschool-dc.org/steinem_g.html|title=Gloria Steinem class of 1952|publisher=Western High School|access-date=November 8, 2014|archive-date=November 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109005354/http://westernhighschool-dc.org/steinem_g.html|url-status=dead}}</ref><ref name="BiographyCom">{{cite web|title=Gloria Steinem|publisher=Biography.com|url=http://www.biography.com/people/gloria-steinem-9493491#synopsis|access-date=June 1, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004142905/http://www.biography.com/people/gloria-steinem-9493491#synopsis|archive-date=October 4, 2011|df=mdy-all}}</ref> په ۱۹۵۷ز کال کې، سټينم يو ماشوم ضايع کړ. دا چاره د «ډاکټر جان شارپ» له خوا تر سره شوې وه، څوک چې يو برتانوی ډاکټر و، په داسې حال کې چې ماشوم ضايع کول لا هم غېر قانوني و. کلونه وروسته سټينم د «په سرک زما ژوند» (۲۰۱۵) په نوم خپل يادښتونه هغه ته ډالۍ کړل. هغې لېکلي: "د لندن ډاکتر جان شراف، څوک چې په ۱۹۵۷کې، په انګلستان کې د ډاکټرانو له خوا په قانوني ډول د ښځو پر روغتيا سربېره هر لامل له امله د اسقاط حمل کولو څخه يوه لسيزه مخکې، د يوې دوه ويشت کلنې امريکايی چې د هندوستان پر لور روانه وه، د حمل د ساقطولو په اړوند د پام وړ خطر ته په کتنې سره دا خطر په ځان منلی و. يواځې په دې پوهېدلو سره چې هغې د يو نامعلوم بخت په لټه کې په خپل کور کې خپله کوژدنه ماته کړې وه، هغه وويل، «ته بايد له ما سره دوه ژمنې وکړې. لومړی دا چې ته بايد هېچاته زما نوم ونه ښيې. دويم دا چې ته به هغه څه کوې چې ته يې په خپل ژوند کې کول غواړې».<ref>{{Cite web|last=Framke|first=Caroline|date=2015-10-30|title=Gloria Steinem's new book is dedicated to doctor who helped her get an abortion in 1957|url=https://www.vox.com/2015/10/30/9645902/gloria-steinem-book-dedication-abortion|access-date=2020-06-07|website=Vox|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-04-18|title='Mrs. America': Did That Gloria Steinem Abortion Scene Really Happen?|url=https://www.thewrap.com/mrs-america-everything-you-need-to-know-about-that-gloria-steinem-abortion-scene-rose-byrne/|access-date=2020-06-07|website=TheWrap|language=en-US}}</ref> د ۱۹۵۰ز کال په وروستیو کې، سټینیم دوه کاله په هند کې د «چیسټر باولز» (چیسټر باولز د ولسمشر کينيډي ځانګړی استازی و) آسیایی ملګري په توګه تیر کړل. متحده ایالتو تر ستنیدو وروسته، هغې د خپلواک څيړنز خدمت د رئيسې په توګه خدمت وکړ، دا يو سازمان و چې په پټه د يو بسپنه ورکونکي له خوا يې مالي مرسته کېده، کوم چې بيا په CIA بدل شو.  هغې په دې برخه کې کار وکړ، څو غېر کمونست امريکايي محصلين د ۱۹۵۹ز کال د ځوانانو نړيوال نندارتون ته واستوي. په ۱۹۶۰ز کال کې، «وارن» خپرونې نوموړې د «هيلپ» مجلې د لومړۍ کارکوونکې په توګه وګومارله.<ref>{{cite web|last=Cooke|first=Jon|author-link=Jon B. Cooke|title=Wrightson's Warren Days|publisher=[[TwoMorrows]]|url=http://twomorrows.com/comicbookartist/articles/04warren.html|access-date=June 1, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105094740/http://twomorrows.com/comicbookartist/articles/04warren.html|archive-date=January 5, 2010|df=mdy-all}}</ref><ref name="CIA">{{cite news|title=C.I.A. Subsidized Festival Trips; Hundreds of Students Were Sent to World Gatherings|url=https://www.nytimes.com/1967/02/21/archives/cia-subsidized-festival-trips-hundreds-of-students-were-sent-to.html?sq=Gloria+Steinem+CIA&scp=2&st=p|newspaper=The New York Times|date=February 21, 1967|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203073127/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20C1FFD3B5F137A93C3AB1789D85F438685F9&scp=2&sq=Gloria+Steinem+CIA&st=p|archive-date=February 3, 2014|df=mdy-all}}</ref> == د ژورنالیزم مسلک == د ايسکواير مجلې د ځانګړو راپورونو مدير «کلی فيلکر» ازادې ليکوالې «سټينيم» ته هغه دنده وسپارله چې وروسته هغې د خپلې لومړۍ جدي دندې نوم ورکړ، کومه دنده چې د مانع حمل په اړوند وه؛ هغه د سټينيم لومړۍ مسوده خوښه نه کړه او له هغې يې وغوښتل چې خپله مقاله بيا ولیکي. د دې په پايله کې د ۱۹۶۲ز کال لیکنه، د «Feminine Mystique» په نوم د «بيټي فريډن» له کتاب څخه مخکې لیکل شوې وه، د سټينم ليکنه د هغې لارې په اړوند وه چې مېرمنې اړ کولای شوې چې د دندې او واده تر منځ يو څه غوره کړي.<ref name="la times">{{cite news|first=Dennis|last=Mclellan|title=Clay Felker, 82; editor of New York magazine led New Journalism charge|url=https://articles.latimes.com/2008/jul/02/local/me-felker2|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=July 2, 2008|access-date=2008-11-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230165846/http://articles.latimes.com/2008/jul/02/local/me-felker2|archive-date=December 30, 2008|df=mdy-all}}</ref><ref name="nytimes2006">{{cite news|last=Fox|first=Margalit|title=Betty Friedan, Who Ignited Cause in 'Feminine Mystique,' Dies at 85|work=Outrageous Acts and Everyday Rebellions|url=https://www.nytimes.com/2006/02/05/national/05friedan.html?ex=1296795600&en=30472e5004a66ea3&ei=5090|date=February 5, 2006|access-date=November 10, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527190818/http://www.nytimes.com/2006/02/05/national/05friedan.html?ex=1296795600&en=30472e5004a66ea3&ei=5090|archive-date=May 27, 2015|df=mdy-all}}</ref> == سرچينې == n6xy82kyrwe5h4urrhpveokuu6tbbw7 0 62522 371035 281962 2026-11-08T16:19:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371035 wikitext text/x-wiki پرمختيايي مرسته د باندنۍ، نړيوالۍ يا له هېواد د باندې مرستې هغه ډول دی، چې د مخ پر وده هېوادونو د اقتصادي، چاپيريالي، ټولنيزې او سياسي ودې د ملاتړ په موخه د دولتونو او نورو استازوليو له لورې ورکول کېږي. پرمختيايي مرسته، پرمختيايي همکاري، رسمي پرمختيايي مرسته، پرمختيايي سياست، پرمختيايي ملګرتيا او تخنيکي مرسته له پرمختيايي مرستې سره نږدې تړلي مفاهيم دي. د مرستې دا ډول له انسان دوستانه مرستو سره په دې کې توپير لري، چې پرمختيايي مرستې د لنډ مهاله هوساينې په پرتله په يو مخ پر وده هېواد کې په حالتونو کې تل پاتې پرمختګ په نښه کوي. پرمختيايي مرسته په دې ډول د مخ پر وده هېوادونو لپاره د تل پاتې پرمختګ د لومړۍ موخې “Sustainable Development Goal 1” (په هر ځای کې د بېوزلۍ هره بڼه پای ته ورسوئ) د پوره کولو ستره لاره ګڼل کېږي. <ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2009/wp09118.pdf|title=Development Aid and Economic Growth: A Positive Long-Run Relation|access-date=2 January 2020}}</ref> مرسته کېدای شي دوه اړخيزه وي او د يوه هېواد له لورې په سيده ډول بل هېواد ته ورکول شي، يا ښايي څو اړخيزه وي، چې د مرسته کوونکي هېواد له لورې يو نړيوال سازمان لکه نړيوال بانک يا د ملګرو ملتونو استازوليو () ته ورکول کېږي، چې له دې څخه وروسته د مخ پر وده هېوادونو په منځ کې وېشل کېږي. د دوه اړخيز او څو اړخيزو مرستو تر منځ تناسب ۷۰ او ۳۰ سلنه دی. <ref name=":24">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Total flows by donor (ODA+OOF+Private) [DAC1]|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=TABLE1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611033345/http://stats.oecd.org:80/Index.aspx?DataSetCode=TABLE1|archive-date=11 June 2009|access-date=|website=OECD}}</ref> د OECD له لورې د اندازه شوې مرستې نږدې ٪۸۰ د رسمي پرمختيايي مرستې “ODA” په توګه له دولتي سرچينو څخه تر لاسه کېږي. پاتې ٪۲۰ يا زياته مرسته د اشخاصو، سوداګريو، مرستندويه بنسټونو يا نادولتي ادارو (لکه Oxfam) څخه ترلاسه کېږي. زياتره پرمختيايي مرسته د لويديځ له صنعتي شو،ي هېوادونو څخه تر لاسه کېږي، مګر د دوی په پرتله ځيني بېوزله هېوادونه هم په مرته کې ونډه اخلي. <ref name=":23">OECD, DAC1 Official and Private Flows (''op. cit.''). The calculation is Net Private Grants / ODA.</ref> پرمختيايي مرسته په عمومي ډول له هېواده د باندې له اوسېدونکو يا کارکونکو کډوالو څخه د تر لاسه شوې اداينې د رانغاړلو په توګه (ان که دا ډول مرستې د نړيوال لېږد د پام وړ کچه هم جوړه کړي) ځکه نه درک کېږي، چې د مرستو تر لاسه کونکي د رسمي پروژو او خپرونو په پرتله په عمومي ډول اشخاص او کورنۍ دي. ځيني دولتونه د باندنۍ مرستې په نظريه کې فوځي مرسته هم ګډوي، که څه هم نړيواله ټولنه په عمومي ډول فوځي مرسته د پرمختيايي مرستې سره ورته نه ګڼي. == اړوند اصطلاحات == بېلابېل اصطلاحات شته چې په ځينو برخو کې له «پرمختيايي مرستې» سره په ورته ډول د کارونې وړ دي، مګر په نورو برخو کې د پام وړ بېلې معناګانې لري. مرسته: يو ډېر عمومي مفهوم دی، چې انسان دوستانه مرستې (بېړنۍ هوساينه) او نورې اختياري لېږدونې رانغاړلی شي، مګر په مشخص ډول پرمختګ نه په نښه کوي. په مرستې پورې تړلې نور اصطلاحګانې «باندنۍ مرسته»، «نړيواله مرسته» او «له هېواده د باندې مرسته» دي. پرمختيايي مرسته “Developmental Aid”: هغه اصطلاح ده چې ځيني وختونه د هغه مرستې د ښودلو لپاره کارول کېږي، چې په عام ډول د ګڼل شوې پرمختيايي مرستې په پرتله په زيات ځانګړي يا ګټور ډول پرمختګ ته متمايل وي. پرمختيايي همکاري “Development Assistance”: د پرمختيايي مرستې “development aid” ورته ويی دی، چې زياتره وختونه د ملګرو ملتونو او د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان “OECD” په شان نړيوالو ناستو کې کارول کېږي. رسمي پرمختيايي مرسته “ODA” هغه مرسته ده، چې د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان د غړو هېوادونو له لورې ورکول کېږي او په ځانګړي ډول د تر ټولو ټيت سړي سر عايد لرونکو هېوادونو اقتصادي پرمختګ او هوساينه په نښه کوي. د مرستې دا ډول انسان دوستانه مرستې او همدا راز په سخت حس کې پرمختيايي مرسته هم رانغاړي. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Official Development Assistance (ODA)|url=https://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/official-development-assistance.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422122947/http://www.oecd.org:80/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/official-development-assistance.htm|archive-date=22 April 2019|access-date=26 January 2021|website=OECD}}</ref> پرمختيايي ملګرتيا يا مرسته “Development Cooperation”: دا اصطلاح سره له دې چې په روښانه ډول د منظم عمل د بالقوه پراخه لړۍ وړانديز کوي، ډېری وخت له پرمختيايي مرستې سره په ورته يا مترادف ډول کارول شوې ده. د ۲۱ پېړۍ په لومړيو کې «پرمختيايي ملګرتيا يا مرسته» د ګټورې پرمختيايي مرستې لپاره په نړيوالې ملګرتيا “Global Partnership for Effective Development Cooperation” سره مل وينا کې يوه مهمه اصطلاح ګرځېدلې ده. په دې برخه کې د مرستې دا ډول هغه فعاليتونه رانغاړي، چې ښايي په سيده ډول په مرستې پورې تړاو ونه لري. لکه: د کورنۍ او نړيوالې تګلارې بدلونونه، له ګټې جوړونې او مدني ټولنې هستيو سره مرسته او د لږ پرمختللو هېوادونو تر منځ تبادلې. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=1 December 2016|title=Nairobi outcome document|url=https://www.effectivecooperation.org/system/files/2020-05/Nairobi-Outcome-Document-English.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424043257/https://www.effectivecooperation.org/system/files/2020-05/Nairobi-Outcome-Document-English.pdf|archive-date=24 April 2021|access-date=16 January 2021|website=Global Partnership for Effective Development Cooperation}}</ref> == د سرچينې، کانال او تر لاسه کونکي له مخې د پرمختيايي مرستې ډولونه == === نارسمي پرمختيايي “Non-ODA” مرسته === د پرمختيايي مرستې شننې ډېری وخت ځکه پر رسمي پرمختيايي مرسته باندې تمرکز کوي، چې دا ډول مرسته په منظم ډول اندازه کېږي او د ډېری هغه څه رانغاړونکې ښکاري، چې خلک يې پرمختيايي مرسته ګڼي. که څه هم د پرمختيايي مرستې ځينې مهمې ډلبندۍ شته، چې له ODA يا رسمي پرمختيايي مرستې څخه د باندې دي، په ځانګړي ډول خصوصي مرسته، اداينې، لږ بېوزله هېوادونو سره مرستې او د نورو مرستندويه دولتونو مرستې. ==== خصوصي پرمختيايي مرسته ==== له يوه پلوه د دولتي (رسمي) او له بله پلوه د خصوصي (چې له اشخاصو، سوداګريو او د مرستندويه بنسټونو له پانګو څخه تر لاسه کېږي او د مذهبي ادارو او نورو نادولتي سازمانونو له لارې تېرېږي) مرستو تر منځ زياتره وختونه توپير کېږي. رسمي مرسته ښايي د يو حکومت له لورې بل حکومت سره وي، يا دا چې ښايي د منځګړو ادارو لکه د ملګرو ملتونو د استازوليو، نړيوالو مالي بنسټونو، نادولتي سازمانونو يا نورو تړون کونکو له لارې تېرې شي. نادولتي ادارې يا سازمانونه په دې ډول رسمي او خصوصي دواړه مرستې اداره کوي. د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان ته د راپور ورکړل شوې مرستې نږدې ٪۸۰ رسمي او ٪۲۰ خصوصي مرسته جوړوي. <ref name=":232">OECD, DAC1 Official and Private Flows (''op. cit.''). The calculation is Net Private Grants / ODA.</ref> ==== اداینې ==== د باندنيو کارکونکو له لورې کور ته استول شوې پېسې ښايي د پرمختيايي مرستې يوه بڼه وګڼل شي، که څه هم په عمومي ډول داسې نه ګڼل کېږي. نړيوال بانک اټکل کوي، چې په ۲۰۱۶ ز کال کې مخ پر وده هېوادونو ته د اداينې بهيرونو ټوله کچه ۴۲۲ بيليون ډالر وه، چې د ټولې رسمي پرمختيايي مرستې څخه خورا زياته کچه وه. د اداينې پيسو اصلي طبيعت او اغېزې لا هم د بحث وړ دي. د پيسو نړيوال صندوق راپور ورکړی دی، چې خصوصي اداينې ښايي پر اقتصادي وده باندې ځکه منفي اغېز ولري، چې دا ډول اداينې ډېری وخت د سيمې يا هېواد د اقتصادي پرمختګ په پرتله د اشخاصو او کورنيو له لورې د خصوصي لګښت لپاره کارول کېږي. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=April 2018|title=Migration and Remittances: Recent Developments and Outlook|url=http://documents1.worldbank.org/curated/en/805161524552566695/pdf/125632-WP-PUBLIC-MigrationandDevelopmentBrief.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829144249/http://documents1.worldbank.org/curated/en/805161524552566695/pdf/125632-WP-PUBLIC-MigrationandDevelopmentBrief.pdf|archive-date=29 August 2020|access-date=5 February 2021|website=World Bank}}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2003/wp03189.pdf Are Immigrant Remittance Flows a Source of Capital for Development? - WP/03/189<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.cfm?sk=16801.0 Are Immigrant Remittance Flows a Source of Capital for Development<!-- Bot generated title -->]</ref> ==== له بېوزلو هېوادونو سره مرستې ==== رسمي پرمختيايي مرستې يوازې له هېوادونو سره مرستې رانغاړي، چې د رسمي پرمختيايي مرستې د تر لاسه کونکي په DAC لښتليک کې دي. دا لښتليک هغه هېوادونه رانغاړي، چې د نړيوال بانک له لورې د ټيټ يا منځني عايد په توګه ډلبندي شوي دي. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=DAC List of ODA Recipients|url=http://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/daclist.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424061342/http://www.oecd.org:80/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/daclist.htm|archive-date=24 April 2017|access-date=8 February 2021|website=OECD}}</ref> ==== کمزوري امتيازي پورونه ==== د يو دولت له لورې بل ته پور ښايي يوازې هغه وخت رسمي پرمختيايي مرسته “ODA” وګڼل شي، چې اصول يې د بازار د اصولو په پرتله په بنسټيز ډول خورا مناسب وي. د دې لپاره کره اصولو وخت په وخت توپير کړی دی. لږ امتيازي پورونه د همدې له امله ښايي د ODA په توګه ونه ګڼل شي، مګر د پرمختيايي مرستې د يو عنصر د رانغاړونکو په توګه ګڼل کېدای شي. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Official development assistance – definition and coverage|url=http://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/officialdevelopmentassistancedefinitionandcoverage.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719055510/http://www.oecd.org:80/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/officialdevelopmentassistancedefinitionandcoverage.htm|archive-date=19 July 2016|access-date=8 February 2021|website=OECD}}</ref> ==== د نورو مرستندويه دولتونو مرستې ==== ځيني دولتونه د معياري پېژندنو، ډلبنديو او نظامونو په کارونې سره د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان “OECD” ته له راپور ورکولو څخه پرته پرمختيايي مرسته چمتو کوي. د يادونې وړ بېلګې چين او هند دي. “OECD” د ۲۰۱۸ ز کال لپاره اټکل وکړ، چې په داسې حال کې چې ټوله رسمي پرمختيايي مرسته “ODA” نږدې ۱۵۰ بيليون ډالر وه، د لسو نورو دولتونو له لورې له شپږ تر اوه بيليون ډالرو پورې نوره رسمي پرمختيايي مرستې ته ورته مرسته ورکړل شوې وه. (دا اندازې هغه مرسته هم رانغاړي، چې د ځانګړتيا له مخې انسان دوستانه او همدا راز خالص پرمختيايي مرسته ده). <ref name=":25">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Development aid drops in 2018, especially to neediest countries|url=http://www.oecd.org/development/development-aid-drops-in-2018-especially-to-neediest-countries.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410230451/http://www.oecd.org/development/development-aid-drops-in-2018-especially-to-neediest-countries.htm|archive-date=10 April 2019|access-date=29 January 2021|website=OECD}}</ref><ref name=":26">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Other official providers not reporting to the OECD|url=https://www.oecd-ilibrary.org/sites/18b00a44-en/index.html?itemId=/content/component/18b00a44-en#chapter-d1e45724|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210025747/https://www.oecd-ilibrary.org/sites/18b00a44-en/index.html?itemId=/content/component/18b00a44-en|archive-date=10 February 2021|access-date=29 January 2021|website=OECD}}</ref> ==== د تل پاتې پرمختګ ټول رسمي ملاتړ (TOSSD) ==== په دې پوهېدلو سره چې “ODA” ټول هغه لګښتونه نه رانغاړي چې پرمختګ ته وده ورکوي، په ۲۰۱۴ ز کال کې د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان د تل پاتې پرمختګ ټول رسمي ملاتړ (Total Official Support for Sustainable Development) يا په لنډ ډول د “TOSSD” په نوم د يو څه پراخه احصائيوي چارچوکاټ جوړول پيل کړل، چې پر نړيوالو دولتي توکو باندې لګښت به ګڼي. “TOSSD” د ۲۰۲۲ ز کال په مارچ کې د تل پاتې پرمختګ موخو د نړيوال شاخص د چارچوکاټ د ۱۷.۳.۱ شاخص لپاره د معلوماتو د يوې سرچينې په توګه تصويب شو، چې موخه يې د پرمختيايي ملاتړ اندازه کول وه. د ۲۰۲۰ ز کال لپاره د “TOSSD” معلومات د تل پاتې پرمختګ لپاره د ملاتړ په موخه له ۳۵۵ بيليون څخه زيات تاديه شويو امريکايي ډالرو ښيي، چې له نږدې ۱۰۰ چمتو کونکو هېوادونو او بنسټونو څخه راټول شوي وو. پرمختګ ته د ژمنتيا لړيال “Commitment to Development Index” چې په کلني ډول د نړيوال پرمختګ مرکز “Center for Global Development” له لورې خپرېږي، د مخ پر وده نړۍ پر لور د تمويل کونکي هېواد پراخه تګلارو ته د کتلو يوه بله هڅه ده. د فعاليت دا ډولونه د پرمختيايي مرستې د يو ډول په توګه جوړ او درک کېدلی شي، که څه هم په عام ډول داسې نه دي. <ref>{{Cite web|title=Total Official Support for Sustainable Development (TOSSD)|url=https://www.tossd.org/}}</ref> == سرچينې == hcntmbwz0kjyjy8ewx23qy5mcbmn6w2 0 62565 371134 370287 2026-11-08T17:43:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 8 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371134 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس ويب سايټ|name=ډيګ|logo=[[File:Digg-new.svg|162px|Digg logo]]|screenshot=|caption=|url={{url|digg.com}}|registration=اختياري|launch_date={{Start date and age|2004|12|05}}|current_status=فعال|language=[[انګريزي ژبه|انګريزي]]|owner=BuySellAds.com, Inc.<ref>{{cite web |title=Digg Inc.: Private Company Information |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=24526784 |website=[[Bloomberg.com]] |access-date=23 September 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923123911/https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=24526784 |url-status=live }}</ref>|revenue=[[US$]]8.5 million (2008 est.)<ref name=businessweek>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/08_52/b4114082618241.htm |title=A Wrench in Silicon Valley's Wealth Machine |work=BusinessWeek |access-date=2008-12-30 |date=December 2008 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231200321/http://www.businessweek.com/magazine/content/08_52/b4114082618241.htm |url-status=live }}</ref>}} '''Digg''' ، چې د انګليسي ژبې په کوچنيو تورو يې لوګو ډيزاين شوې، یو امریکایي خبر راټولونکې وېب پاڼه ده يو مخ سره جوړ شوی، چې موخه یې د انټرنېټ ليدونکو لپاره د ساینسي، سياسي او د انټرنېټ ویروس اړوند مسلې رامخې ته کول دي. دا په خپله اوسنۍ بڼه د 2012 کال د جولای په 31 پیل شو، د نورو ټولنیزو پلیټ فارمونو لکه [[ټویټر]] او [[فیسبوک]] سره د منځپانګې شریکولو اسانتيا هم لري. دا پخوا یو مشهوره ټولنیزه خبري وېب پاڼه وه، چې خلکو ته اجازه ورکوي چې د وېب منځپانګې پورته یا ښکته رایه ورکړي، په ترتیب سره د ''کیندلو'' او ''ښخولو'' په نوم یادیږي. په 2012 کې، Quantcast د Digg میاشتنۍ د متحده ایالاتو ځانګړې لیدنې 3.8 ملیون اټکل کړې. <ref>{{cite web|url=http://www.quantcast.com/digg.com|title=digg.com – Quantcast Audience Profile|publisher=Quantcast.com|date=July 16, 2012|access-date=July 16, 2012|archive-date=June 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624191824/http://www.quantcast.com/digg.com|url-status=dead}}</ref> د ډيګ شهرت د ورته سایټونو رامینځته کولو ته وهڅول لکه [[ریډیټ|Reddit]] . <ref>{{cite web|first=Pat|last=McCarthy|url=http://www.conversionrater.com/index.php/2006/09/10/revisiting-top-10-web-predictions-of-2006/|title=Revisiting Top 10 Web Predictions of 2006|publisher=Conversionrater.com|date=September 10, 2006|access-date=February 27, 2009|archive-date=October 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007082426/http://www.conversionrater.com/index.php/2006/09/10/revisiting-top-10-web-predictions-of-2006|url-status=live}}</ref> د 2008 کال په جولای کې، پخواني شرکت د ګوګل سره د 200 ملیون ډالرو راپور شوي قیمت ټاګ لپاره د پرمختللو استملاک خبرو اترو کې برخه واخیسته، خو دا معامله بالاخره پای ته ورسېده. د 2010 تر جنجالي ډیزاین وروسته او د 2012 په جولای کې د شریک بنسټ ایښودونکو جې اډیلسن او کیون روز له وتلو وروسته ، ډیګ په دریو برخو وپلورل شو: د ډیګ برانډ ، ویب پاڼه او ټېکنالوژي په بیټا ورکس باندې د اټکل شوي $ 500,000 لپاره وپلورل شوه؛ ''د واشنګټن پوسټ'' ' سوشل کوډ <ref>{{Cite news|URL=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/the-big-digg-lesson-a-social-network-is-worth-precisely-as-much-as-its-community/259770/|Title=The Big Digg Lesson: A Social Network Is Worth Precisely as Much as Its Community}}</ref> ته 15 کارمندان د 12 ملیون ډالرو په بدل کې لېږدول شوي؛ او د پیټینټ یوه ټولګه په لینکډین باندې د شاوخوا 4 ملیون ډالرو لپاره وپلورل شوه. <ref name="Wall Street Journal">{{Cite news|URL=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304373804577523181002565776|Title=Once a Social Media Star, Digg Sells for $500,000|Date=July 13, 2012}}</ref> <ref>{{cite web|title=The beloved Digg, once the chief rival to Reddit, was just sold to an advertising tech company|url=https://www.businessinsider.com/digg-sells-to-buysellads-an-ad-tech-company-2018-4|website=Business Insider|access-date=23 September 2018|date=April 25, 2018|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923085609/https://www.businessinsider.com/digg-sells-to-buysellads-an-ad-tech-company-2018-4|url-status=live}}</ref> <ref name="slashgear2">{{cite web|url=http://www.slashgear.com/digg-sale-splits-the-company-three-ways-for-16m-total-13238530/|title=Digg sale splits the company three ways for $16m total|publisher=Slashgear|date=July 13, 2012|access-date=July 16, 2012|first1=Chris|last1=Burns|archive-date=July 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715194903/http://www.slashgear.com/digg-sale-splits-the-company-three-ways-for-16m-total-13238530/|url-status=live}}</ref> ډيګ د یو اعلاناتي شرکت BuySellAds له خوا په 2018 کال اپریل کې د نامالومې اندازې قيمت سره پیرودل شوی و <ref>{{cite web|title=The beloved Digg, once the chief rival to Reddit, was just sold to an advertising tech company|url=https://www.businessinsider.com/digg-sells-to-buysellads-an-ad-tech-company-2018-4|website=Business Insider|access-date=23 September 2018|date=April 25, 2018|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923085609/https://www.businessinsider.com/digg-sells-to-buysellads-an-ad-tech-company-2018-4|url-status=live}}</ref> == تاریخ == [[File:Digg1.6.png|ښي|بټنوک|200x200px| د ډيګ 1.6 نسخه]] ډیګ د 2004 په نومبر کې د تجربې په توګه د همکارانو [[کیون روز]] ، اوون بایرن، رون ګورډیټزکي، او [[جې اډلسن|جې اډیلسن]] لخوا پیل شو. د ډان ریس له خوا اصلي ډیزاین د اعلاناتو څخه پاک و. شرکت د پروژې په پیل کې Google AdSense اضافه کړ مګر په 2007 کې د MSN adCenter ته واوښت. <ref>{{cite web|url=http://about.digg.com/blog/digg-new-ad-provider|title=Digg: New ad provider|date=July 25, 2007|access-date=July 16, 2012|first1=Kevin|last1=Rose|archive-date=July 19, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100719115822/http://about.digg.com/blog/digg-new-ad-provider|url-status=dead}}</ref> د سایټ اصلي دنده دا وه چې کاروونکو ته اجازه ورکړي چې د وېب منځپانګې کشف، شریک او وړاندیز کړي. د ټولنې غړي کولی شي د عمومي پاملرنې لپاره وېب پاڼه وسپاري. نور غړي کولی شي دې پاڼې ته رایه ورکړي ("digg") یا ښکته ("bury"). که څه هم رایه ورکول په digg.com کې ترسره شوي، ډېری وېب پاڼو په خپلو پاڼو کې د "digg" تڼۍ اضافه کړې، کاروونکو ته اجازه ورکوي چې رایه ورکړي کله چې دوی وېب پاڼه لټوي. پای محصول د انټرنیټ شاوخوا د مشهورو او جنجالي منځپانګو پراخه او دوامداره توګه تازه شوي لیستونو لړۍ وه چې د ټولنیزې شبکې لخوا راټول شوي. د وېب پاڼې په لومړیو کلونو کې اضافي پرمختګونه شوي. Digg v2 د جولای په 2005 کې خپور شو، د وېب ډیزاین شرکت silverorange لخوا د نوي مخليد سره په نویو ځانګړتیاو کې د ملګرو لېست شامل شوی وو، او د بریالیتوب پاڼې ته د لېږلو پرته د کیسې "digg" کولو وړتیا يې هم لرله. یو کال وروسته، د Digg v3 برخې په توګه، وېب پاڼې د ټېکنالوژۍ، ساینس، نړۍ او سوداګرۍ، ویډیوګانو، ساتیرۍ، او لوبو لپاره ځانګړيې کټګورۍ اضافه کړې، په بیله بیا د "ټول وګورئ" برخه چې ټولې کټګورۍ پکې سره یوځای شوي. د مخليد نور سمونونه د اګست په 2007 کې ترسره شوي. د Compete.com سروې له مخې، په 2008 کې، د ډيګ کور پاڼه په کال کې له 236 ملیون څخه ډېر لیدونکي جذبوي. <ref>{{cite web|url=http://siteanalytics.compete.com/digg.com?metric=uv|title=Compete.com|publisher=Siteanalytics.compete.com|access-date=November 7, 2010|archive-date=January 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109194432/http://siteanalytics.compete.com/digg.com/?metric=uv|url-status=live}}</ref> Digg دومره لوی شوی و چې فکر کیده چې د سپارل شوي ویب پاڼو ټرافیک اغیزه وکړي. ځینې پاڼې د سپارلو څخه لږ وروسته په ټرافیک کې ناڅاپي زیاتوالی تجربه کوي؛ د ډيګ ځینې کاروونکي دې ته د " ډيګ اغېز " په توګه اشاره کوي. === بیا ډیزاین === CEO جې اډیلسن په 2010 کې اعلان وکړ چې په دې سایټ به پراخه بیاکتنه وکړي. د <nowiki><i id="mwUw">وائرډ</i></nowiki> مجلې سره په یوه مرکه کې، اډلسن وویل چې "هر شی بدل شوی" او دا چې "ټوله وېب پاڼه بیا لیکل شوې ده." <ref name="Wired Interview">{{Cite news|URL=https://www.wired.com/epicenter/2010/03/digg-redesign-social-web/|Title=Wired Interview|Date=March 15, 2010|title=آرشیف کاپي|access-date=July 7, 2022|archive-date=March 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100317132902/http://www.wired.com/epicenter/2010/03/digg-redesign-social-web/|url-status=dead}}</ref> شرکت له MySQL څخه Cassandra ته بدل شو، د ډیټابیس ویشل شوی سیسټم؛ په یوه بلاګ پوسټ کې جوړ شو، د انجینرۍ VP جان کوین دا اقدام "زړور" وباله. <ref>{{cite web|url=http://about.digg.com/node/564|title=Cassandra Switch|publisher=Digg|access-date=July 16, 2012|first1=John|last1=Quinn|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307033743/http://about.digg.com/node/564|archive-date=March 7, 2012}}</ref> اډیلسن د نوي ډیګ په ویلو سره لنډیز وکړ ، "موږ یو نوی شالید ، د زیربنا نوې طبقه ، د خدماتو نوې طبقه ، نوي ماشینونه - هرڅه ترلاسه کړل." <ref name="Wired Interview" /> اډیلسن د اپریل په 5، 2010 کې د CEO په توګه استعفا ورکړه، ترڅو د سوداګریزو فرصتونو لټولو لپاره، د Digg v4 د پیل نېټې څخه څو میاشتې مخکې. <ref>{{cite web|url=http://about.digg.com/blog/update-jay|title=Update from Jay|publisher=Digg|date=April 4, 2010|access-date=July 16, 2012|first1=Jay|last1=Adelson|archive-date=September 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920090518/http://about.digg.com/blog/update-jay|url-status=dead}}</ref> هغه له پیل راهیسې د شرکت اجرایوي رییس و. کیون روز، یو بل اصلي بنسټ ایښودونکی، په لنډمهاله توګه د CEO او رییس په توګه ګام پورته کړ. د ډیګ v4 د اګست په 25، 2010 کې خپور شو، د سایټ په کچه د بګونو او خرابیو لخوا خراب شوی. د Digg کاروونکو د دښمنانه لفظي مخالفت سره غبرګون وښود. د خوشې کولو هاخوا، Digg د "بریښنا کاروونکو" له امله د ستونزو سره مخ شو چې د مقالې سپارښتنې ځانګړتیاوې به یوازې د یو بل د پوستونو مالتړ کولو لپاره سمبال کړي، سایټ یوازې د دې کاروونکو څخه مقالو سره سیلاب کړي او د غیر ریښتینې مینځپانګې درلودل ناممکن کړي. د بریښنا کارونکي په لومړي مخ کې څرګندیږي. د سیسټم سره ویب ټرافیک د کمیدو لامل شوی، د فیسبوک لخوا د سختې سیالۍ له امله زیات شوی، چې د خوښې بټنونه د Digg's ترڅنګ په ویب پاڼو کې څرګندیدل پیل شوي. <ref>{{Cite news|Title=Changing the rules of the Digg game|Date=June 21, 2010|URL=http://news.cnet.com/8301-13577_3-20008223-36.html|Publisher=CNET News|title=آرشیف کاپي|access-date=July 7, 2022|archive-date=July 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730054335/http://news.cnet.com/8301-13577_3-20008223-36.html|url-status=dead}}</ref> د لوړ کارمندانو بدلون کې د سوداګرۍ پراختیا مشر میټ وان هورن پریښودل شامل وو، د v4 خوشې کیدو لږ وروسته. <ref>{{Cite news|Title=Digg's Matt Van Horn leaving for start-up|Date=August 26, 2010|URL=http://news.cnet.com/8301-13577_3-20014852-36.html|Publisher=CNET News|title=آرشیف کاپي|access-date=July 7, 2022|archive-date=August 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827160052/http://news.cnet.com/8301-13577_3-20014852-36.html|url-status=dead}}</ref> د سپتمبر په 1، 2010، میټ ویلیامز د سی ای او په توګه دنده ترسره کړه، د موقت اجرایوي رییس په توګه د روز ستونزمن کار پای ته ورسید. په 2013 کې، انډریو مک لافلین د سی ای او په توګه دنده ترسره کړه وروسته له هغه چې ډیګ بیټا ورکس ته وپلورل شو او بیا پیل شو. <ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2016/11/23/digg-ceo-gary-liu-joining-scmp/|title=Digg CEO Gary Liu is leaving to head up Alibaba-owned newspaper SCMP – TechCrunch|website=techcrunch.com|language=en-US|access-date=2018-03-21|archive-date=2018-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322015144/https://techcrunch.com/2016/11/23/digg-ceo-gary-liu-joining-scmp/|url-status=live}}</ref> په 2015 کې، ګاري لیو د ډیګ سی ای او په توګه دنده ترسره کړه. <ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2016/11/23/digg-ceo-gary-liu-joining-scmp/|title=Digg CEO Gary Liu is leaving to head up Alibaba-owned newspaper SCMP – TechCrunch|website=techcrunch.com|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322015144/https://techcrunch.com/2016/11/23/digg-ceo-gary-liu-joining-scmp/|url-status=live}}</ref> په 2016 کې، جوشوا اورباچ د موقت اجرایوي رییس په توګه دنده ترسره کړه. <ref>{{Cite news|URL=http://digg.com/2016/new-year-more-digg|Title=We've Got Some Very Digg News To Share}}</ref> د سپتمبر په 2016 کې، Digg اعلان وکړ چې دا به د [[ګنیټ|ګینیټ]] سره د معلوماتو ملګرتیا پیل کړي. د "اووه شمیره" پانګه اچونه به ګنیټ ته د ډیګ د 7.5 ملیون ټوټو مینځپانګو ریښتیني وخت رجحان تحلیل ته لاسرسی ورکړي. <ref>{{cite web|last1=Alpert|first1=Lukas I.|title=Gannett Leads Investment Round in Social Media Pioneer Digg|url=https://www.wsj.com/articles/gannett-leads-investment-round-in-social-media-pioneer-digg-1473778803|website=The Wall Street Journal|access-date=11 October 2016|date=13 September 2016|archive-date=10 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010235442/http://www.wsj.com/articles/gannett-leads-investment-round-in-social-media-pioneer-digg-1473778803|url-status=live}}</ref> په 2017 کې، مایکل او کونور د CEO په توګه دنده ترسره کړه، او نن ورځ د CEO په توګه دوام لري. === پلورل او بیا پیلول === د 2012 په جولای کې، Digg په دریو برخو کې وپلورل شو: د Digg برانډ، ویب پاڼه، او ټیکنالوژي د $ 500,000 لپاره Betaworks ته وپلورل شوه؛ 15 کارمندان ' ''واشنګټن پوسټ'' ټولنیز کوډ پروژې ته د 12 ملیون ډالرو لپاره لیږدول شوي، او د پیټینټ یوه سوټ په لینکډین باندې شاوخوا 4 ملیون ډالرو کې پلورل شوي. <ref name="Wall Street Journal"/> <ref name="Washington Post">{{Cite news|URL=https://www.washingtonpost.com/business/technology/socialcode-hires-15-employees-from-diggcom/2012/05/10/gIQAP2xBFU_story.html|Title=SocialCode hires 15 employees from Digg.com|Date=May 10, 2012}}</ref> <ref name="slashgear3">{{cite web|url=http://www.slashgear.com/digg-sale-splits-the-company-three-ways-for-16m-total-13238530/|title=Digg sale splits the company three ways for $16m total|publisher=Slashgear|date=July 13, 2012|access-date=July 16, 2012|first1=Chris|last1=Burns|archive-date=July 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715194903/http://www.slashgear.com/digg-sale-splits-the-company-three-ways-for-16m-total-13238530/|url-status=live}}</ref> داسې راپورونه شتون لري چې Digg د 2006 له پیل راهیسې هڅه کوله چې ځان په یوه لوی شرکت وپلوري <ref>{{Cite news|URL=https://techcrunch.com/2007/11/07/just-sell-digg-already-jay/|Title=Just Sell Digg Already, Jay|Publisher=Techcrunch.com|Date=November 7, 2007}}</ref> . تر ټولو د پام وړ هڅه د جولای په 2008 کې ترسره شوه، کله چې ګوګل د شاوخوا 200 ملیون ډالرو لپاره د ډيګ پیرودلو لپاره خبرې اترې پیل کړې. ګوګل د معاملې د پام وړ مرحلې په جریان کې د خبرو اترو څخه لیرې شو ، د جولای په 25 Digg ته یې خبر ورکړ چې نور د پیرود سره علاقه نلري. <ref>{{Cite news|URL=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/07/26/AR2008072601421.html|Title=Google Walks Away From Digg Deal|Date=July 26, 2008}}</ref> Digg وروسته بیا د پانګونې نورې پانګونې تمویل ته لاړ، چې مرکزي دفتر ته د تګ او کارکونکو د اضافه کولو لپاره یې د پانګوالو لکه هالینډ کیپیټل پارټنرز <ref>{{cite web|url=http://techland.blogs.fortune.cnn.com/2008/09/24/digg-digs-up-287-million/|title=Digg digs up $28.7 Million|publisher=CNNMoney.com|date=November 24, 2008|access-date=March 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708170943/http://techland.blogs.fortune.cnn.com/2008/09/24/digg-digs-up-287-million/|archive-date=July 8, 2011|url-status=dead}}</ref> څخه 28.7 ملیون ډالر ترلاسه کړل. <ref>{{cite web|url=http://blog.digg.com/?p=256|title=Big News: Expanding & Growing Digg|publisher=blog.digg.com|date=September 24, 2008|access-date=February 27, 2009|archive-date=March 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001819/http://blog.digg.com/?p=256|url-status=live}}</ref> څو میاشتې وروسته، سی ای او جې اډیلسن وویل چې ډیګ نور د پلور لپاره نه و. <ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/technology/content/dec2008/tc2008121_004686.htm|title=Digg: Not For Sale|access-date=December 9, 2008|last=Ante|first=Spencer E.|date=December 2008|archive-date=December 12, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212135717/http://www.businessweek.com/technology/content/dec2008/tc2008121_004686.htm|url-status=live}}</ref> د جولای په 20، 2012، نوي مالکینو Betaworks د [[ټویټر]] له لارې اعلان وکړ چې دوی له پیل څخه Digg بیا رغوي، "[Digg] بیرته په پیل کې بدلوي". Betaworks پروژې ته د شپږو اونیو وخت ورکړ. د موجوده کاروونکو سروې، د ویب پاڼې ReThinkDigg.com له لارې، د نوي کاروونکي انٹرفیس او د کاروونکي تجربې د پراختیا خبرتیا لپاره کارول شوي. <ref name="The New Digg3">{{cite web|url=http://silicon-news.com/news/2012/07/20/the-new-rethink-digg-review/|title=The New Digg|access-date=July 20, 2012 <!-- |first=Chris -->|date=July 2012|archive-date=February 2, 2013|archive-url=https://archive.today/20130202194656/http://silicon-news.com/news/2012/07/20/the-new-rethink-digg-review/|url-status=dead}}</ref> <ref name="The New Digg2">{{cite web|url=http://silicon-news.com/news/2012/07/20/the-new-rethink-digg-review/|title=The New Digg|access-date=July 20, 2012 <!-- |first=Chris -->|date=July 2012|archive-date=February 2, 2013|archive-url=https://archive.today/20130202194656/http://silicon-news.com/news/2012/07/20/the-new-rethink-digg-review/|url-status=dead}}</ref> ډیګ د خپل نسخه شمیره له سره تنظیم کولو او د جولای په 31 ، 2012 کې یوه ورځ دمخه د ''Digg v1'' په پیل کولو سره د ریبوټ کولو هڅه وکړه. دا د ادارتي پلوه پرمخ وړل شوی مخکینۍ پاڼه، نور انځورونه، او غوره، مشهور او راتلونکي کیسې وړاندې کوي. کاروونکي کولی شي د نمرې نوي سیسټم ته لاسرسی ومومي. په نورو ټولنیزو پلیټ فارمونو لکه [[ټویټر]] او [[فیسبوک]] کې د مینځپانګې شریکولو لپاره ملاتړ ډیر شوی. د Digg د مخکینۍ پاڼې مینځپانګه د نورو ټولنو لکه [[ریډیټ|Reddit]] په څیر د کاروونکو پرځای د مدیرانو لخوا غوره کیږي. د مارچ په 2018 کې، Digg اعلان وکړ چې دا به خپل RSS لوستونکی، Digg Reader بند کړي. <ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2018/03/14/alas-digg-reader-is-shutting-down-at-the-end-of-march/|title=Alas, Digg Reader is shutting down at the end of March – TechCrunch|website=techcrunch.com|language=en-US|access-date=2018-03-21|archive-date=2018-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321192804/https://techcrunch.com/2018/03/14/alas-digg-reader-is-shutting-down-at-the-end-of-march/|url-status=live}}</ref> په 2018 کې BuySellAds.com ته د پلورلو پورې، د دې دفترونه د نیویارک ښار چیناټاون کې په 50 ایلډریج سړک کې موقعیت درلود. == برخې == === ډیګ لوستونکی === د ګوګل ریډر د اعلان شوي بندېدو په ځواب کې، ډيګ د مارچ په 14، 2013 کې اعلان وکړ چې دا په خپل RSS لوستونکي کار کوي. <ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2013/3/14/4104618/digg-will-build-its-own-version-of-google-reader|title=Digg Reader is Live!|publisher=Digg.com|date=2013-03-14|access-date=June 28, 2013|archive-date=2013-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703063728/http://www.theverge.com/2013/3/14/4104618/digg-will-build-its-own-version-of-google-reader|url-status=live}}</ref> Digg Reader د جون په 28، 2013 کې د وېب او iOS غوښتنلیک په توګه پیل شو. د انډرایډ اپلیکیشن د اګست په 29، 2013 کې خپور شو. Digg اعلان وکړ چې دا به د مارچ په 26، 2018 کې Digg Reader بند کړي. <ref>{{cite web|url=https://digg.zendesk.com/hc/en-us/articles/360000678608|title=Goodbye to Digg Reader|access-date=2018-03-14|archive-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314210133/https://digg.zendesk.com/hc/en-us/articles/360000678608|url-status=live}}</ref> == د پخوانۍ ډيګ وېب پاڼې پورې اړوند مسلې == === د کاروونکو لخوا تنظیم شوی ترویج او سانسور === {{بشپړه ليکنه|Digg Patriots}} دا د کاروونکو لپاره ممکنه وه چې په Digg کې غیر متناسب نفوذ ولري، یا پخپله یا په ټیمونو کې. دا کاروونکي کله ناکله د سیاسي یا مالي دلایلو لپاره د پاڼو هڅولو یا ښخولو ته هڅول شوي. د سایټ د لوبې کولو لپاره د کاروونکو لخوا جدي هڅې په 2006 کې پیل شوې. <ref>{{cite web|url=http://www.forevergeek.com/2006/04/digg_corrupted_editors_playground_not_userdriven_website/|title=Digg Corrupted: Editor's Playground, not User-Driven Website|author=Dave|date=April 20, 2006|publisher=Forevergeek|access-date=August 4, 2010|archive-date=July 21, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721174600/http://www.forevergeek.com/2006/04/digg_corrupted_editors_playground_not_userdriven_website/|url-status=dead}}</ref> یو لوړ کارونکی وروسته له هغه منع شو چې د پټو ډیګ سټینګ عملیاتو ته د نغدو پیسو لپاره یوه کیسه ته وده ورکولو موافقه وکړه. <ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/Digg-continues-to-battle-phony-stories/2100-1025_3-6144652.html|title=Digg continues to battle phony stories|first1=Greg|last1=Sandoval|date=December 18, 2006|publisher=CNET News|access-date=August 4, 2010|archive-date=May 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510073035/http://news.cnet.com/Digg-continues-to-battle-phony-stories/2100-1025_3-6144652.html|url-status=dead}}</ref> د کاروونکو یوې بلې ډلې په ښکاره ډول د متحده ایالاتو د سیاستوال رون پاول په اړه د "سپیم" مقالو لرې کولو لپاره 'Bury Brigade' جوړ کړ؛ منتقدین دا ډله تورنوي چې هڅه کوي په ډیګ کې د رون پاول هر ډول ذکر مخه ونیسي. <ref>{{cite web|url=http://message2paulspammers.blogspot.com/2007/12/diggs-ron-paul-bury-brigade-exposed.html|title=Digg's Ron Paul 'Bury Brigade' exposed|author=Adam|date=December 23, 2007|access-date=August 4, 2010|archive-date=May 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514082915/http://message2paulspammers.blogspot.com/2007/12/diggs-ron-paul-bury-brigade-exposed.html|url-status=live}}</ref> ډیګ د کمپیوټر ساینس پوه انتون کاسټ استخدام کړی ترڅو د تنوع الګوریتم رامینځته کړي چې د ډیګ له تسلط څخه د ځانګړي ګټو ډلو مخه ونیسي. د ښاروالۍ غونډې په جریان کې ، د ډیګ اجرایوي د ځینې ځانګړتیاو په لرې کولو سره نیوکې ته ځواب ووایه چې سوپر کاروونکو ته یې اضافي وزن ورکړ ، مګر د "بوري" شفاف کولو څخه یې انکار وکړ. <ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/Digg-continues-to-battle-phony-stories/2100-1025_3-6144652.html|title=Digg continues to battle phony stories|first1=Greg|last1=Sandoval|date=December 18, 2006|publisher=CNET News|access-date=August 4, 2010|archive-date=May 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510073035/http://news.cnet.com/Digg-continues-to-battle-phony-stories/2100-1025_3-6144652.html|url-status=dead}}</ref>   == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:ټولنيزو رسنيو پوست]] [[وېشنيزه:ټولنيزې رسنۍ]] [[وېشنيزه:رسنۍپوستغال]] [[وېشنيزه:رسنۍ]] [[وېشنيزه:رسنۍ تکنالوژي]] [[وېشنيزه:په 2004 کې په کاليفورنيا کې رامنځته شوه]] [[وېشنيزه:امريکايي ورځ]] [[وېشنيزه:امريکايي رسنۍ]] [[وېشنيزه:امريکايي وېب پا]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] p5264rjh8u82q95buqi6lbj38kpr2kf 0 62653 371032 369577 2026-11-08T16:17:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371032 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=پرابو ديوا|image=Promotional rickshaw race for %27Rowdy Rathore%27 (10).jpg|caption=ديوا د 2012 کال ''[[روډي راټور]]'' د پرانستې پرمهال|birth_date={{Birth date and age|1973|4|3|df=y}}<ref name="Birth">{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-on-prabhu-deva-44th-birthday-here-are-some-wonderful-songs-from-his-kitty-375286|title=On Prabhu Deva's 44th birthday, a recap of his catchy dance numbers|access-date=11 December 2017|date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211160915/http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-on-prabhu-deva-44th-birthday-here-are-some-wonderful-songs-from-his-kitty-375286|archive-date=11 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Aao0vBHjOJE|title=Prabhu Deva About His Age - Funny Comments - Abhinetri Interview - Tamanna|last=Rose Telugu Movies|date=26 September 2016|access-date=5 December 2016|via=YouTube|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011181454/https://www.youtube.com/watch?v=Aao0vBHjOJE|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[ميسور]], [[ميسور ايالت]],<!--تر1 Nov 1973کرناټک نه و--> [[انډيا]] (اوس-ورځ [[کرناټک]], [[انډيا]])|occupation={{hlist|اکټر|ډايرکټر|نڅا چوريګرافر|پروډيوسر}}|spouse={{واده|رام لات|1995|2011|end=div}}<br />{{واده|هيماني سينګ|April 2020}}|children=3|father=[[موګور سوندر]]|awards=[[پدماشري]]}} [[Category:Articles with hCards]] '''پرابو دیوا''' (د اپریل په 30/ 1973 زېږیدلی) یو هندي نڅا کوریوګرافر، د فلم ډایرکټر، پروډیوسر او لوبغاړی دی چې په عمده توګه یې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] ، [[هندي]] او [[تېلوګو]] ژبو فلمونو کې کار کړی دی. <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/features/metroplus/lights-romance-action/article4840706.ece|Work=The Hindu|Title=Lights, romance, action|Date=23 June 2013}}</ref> د 32 کلونو په اوږدو کې، هغه د نڅا ډولونو پراخه لړۍ ترسره او ډیزاین کړې او د غوره کوریوګرافۍ لپاره یې دوه ملي فلم جایزې ترلاسه کړې. په 2019 کې، هغه ته د ښه نڅاګر په توګه پدما شري جایزه ورکړل شوه. <ref>[http://www.mid-day.com/photos/b-town-specials/b-town-actors-then-and-now/prabhu-deva/ Photos: prabhu-deva.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403021603/http://www.mid-day.com/photos/b-town-specials/b-town-actors-then-and-now/prabhu-deva/|date=3 April 2013}}.</ref> د 1990 او 2000 لسیزو په لومړیو کې د یو لړ اداکارانو رولونو سره پیل، پرابو دیوا په څو سوداګریزو بریالیو فلمونو کې کار وکړ د هغې له ډلې ''کدلان'' (1994)، ''لیو برډز'' (1996)، ''منسارا کاناوو'' (1997) او ''VIP'' (1997). د ''کااتلا'' کاتالا (1998)، ''وناتای پولا'' (2000)، ''پینین'' ماناتای توتو (2000)، ''الی تاندها وانم'' (2001) او ''اینګل انا'' (2004) کې د نورو انتقادي کړنو وروسته. دیوا بیا د خپلو پخوانیو فلمونو بریا بیا راژوندي کولو کې پاتې راغی او د هغه د بکس دفتر ارزښت په کمېدو شو او وروسته یې په تاميل کې د ملاتړي رولونو کې څرګند شو. هغه بیا په بریالیتوب سره په 2005 کې د تیلوګو فلم ''نووووستانانت نینوډانتانا'' سره لارښود ته لاره هواره کړه، او د پروژې بریالیتوب دیوا ته د ډایرکټر په توګه نور وړاندیزوونکي وهڅول. هغه بیا په تاميل، [[تیلوګو]] او [[باليووډ|هندي]] ژبو کې خورا ګټور فلمونه جوړ کړل لکه ''پوکیري'' (2007)، ''شنکر دادا زنده آباد'' (2007)، ''وانټډ'' (2009)، ''راوډي راتور'' (2012)، ''آر.'' ''.'' ''راجکمار'' (2013) او ''سنګ بلینګ'' (2015). <ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/objections-raised-against-prabhu-deva-prabhu-deva-ramaiya-vastavaiya-23-04-13.html Objections raised against Prabhu Deva, prabhu deva, Ramaiya Vastavaiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527062443/http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/objections-raised-against-prabhu-deva-prabhu-deva-ramaiya-vastavaiya-23-04-13.html|date=27 May 2013}}.</ref> == لومړنی ژوند او کورنۍ == پرابو دیوا د اوسني [[کرناټک|کرناټکا]] ایالت په [[مايسور|میسور]] کې د 1973 کال د اپریل په 3 مه په موګور سندر او مهادیوما سندر څخه زېږیدلی و. د سویلي هند فلمونو لپاره کوریوګرافر الهام يې له خپل پلار موګور سندر څخه اخیستی، هغه نڅا پیل کړه، د هندي کلاسیک نڅا ډولونه لکه [[بهارتناټیم|بهارت ناټیم]] او لوېديځې نڅا سټايلونه يې له دھرماراج او اډوپي لکشمینارینان څخه زده کړل <ref>{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/2006/06/29/stories/2006062917560200.htm|Title=Prabhu Deva: From his father's shadow to the limelight|Date=29 June 2006|Work=[[The Hindu]]|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=29 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329003111/http://www.hindu.com/2006/06/29/stories/2006062917560200.htm|url-status=dead}}</ref> . [[Raju Sundaram|راجو سندرام]] او ناګیندرا پرساد د هغه وروڼه دي. دیوا په لومړي ځل د یو هلک په توګه راڅرګند شو چې د تاميل فلم ''مونا راګم'' (1986) څخه په سندره "پانویژم ایروو" کې شپېلۍ غږوي. <ref>{{Cite web |title=ஐ.பி.எல் 20-20! பங்கேற்கிறார் பிரபு தேவா! |url=http://cinema.nakkheeran.in/Talkies.aspx?T=1395 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809011125/http://cinema.nakkheeran.in/Talkies.aspx?T=1395 |archive-date=9 August 2012 |access-date=1 March 2016 |website=Nakkheeran |language=ta}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deva |first=Prabhu |author-link=Prabhu Deva |date=24 March 2016 |title=இதுதான் நான் 18: மணி சார் கையால் வாங்கிய 'மணி' |url=http://tamil.thehindu.com/opinion/blogs/%E0%AE%87%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-18-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF-%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%AF-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF/article8392579.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160903140514/http://tamil.thehindu.com/opinion/blogs/%E0%AE%87%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-18-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF-%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%AF-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF/article8392579.ece |archive-date=3 September 2016 |access-date=3 September 2016 |website=[[The Hindu (Tamil)|The Hindu]] |language=ta}}</ref> هغه وروسته په 1988 کې د [[تاميل سينما پښتو|تاميل فلم]] ''اگني ناچاتیرام'' کې د یوې سندرې لپاره د شالید نڅاګر په توګه راڅرګند شو. د کوریوګرافر په توګه د دیوا لومړی کار د کمال حسن ستوری ''ویتری ویزا'' (1989) و. هغه له هغه وخت راهیسې د سلو فلمونو لپاره کوریوګراف کړی دی. د کوریوګرافۍ څخه، هغه اداکارۍ ته لاړ. په 1999 کې، دیوا، شوبهانا او AR رحمن د تامیل سینما د نڅا ډلې سره د " MJ &amp;amp; Friends " مایکل جکسن په یاد کنسرت کې د [[المان|آلمان]] په میونيخ کې ترسره کړل. تر 2010 پورې، هغه په [[سنګاپور|سینګاپور]] کې د پرابو دیوا نڅا اکاډمۍ د رییس او رییس په توګه دنده ترسره کوي. <ref>{{Cite web |date=13 November 2011 |title=Prabhudeva's Dance Academy |url=http://www.prabhudeva.com.sg |archive-url=https://archive.today/20120909174840/http://www.prabhudeva.com.sg/ |archive-date=9 September 2012 |website=Prabhudeva.com.sg.}}</ref> هغه پلان درلود چې په ۲۰۱۳ کال کې د ''It is boring'' په نامه خپل لومړی ویډیويي البوم خپور کړي <ref>[http://tamil.oneindia.in/movies/music/2012/02/prabhu-deva-reveals-his-album-title-aid0136.html பிரபு தேவாவின் இசை ஆல்பம் தலைப்பு 'போருடா'!- prabhu deva reveals his album title&nbsp;– Oneindia Tamil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213182316/http://tamil.oneindia.in/movies/music/2012/02/prabhu-deva-reveals-his-album-title-aid0136.html|date=13 February 2012}}.</ref> == د اداکارۍ مسلک == === 1993-2004 === د تامیل فلمونو په سندرو کې د یو لړ کمیو څرګندېدو وروسته ، پرابو دیوا د هغه لومړی مخکښ رول د ډایرکټر پاویتران لخوا په رومانتيک ډرامه فلم ''اندو'' (1994) کې ورکړل شو. د اداکارې روجا او سرات کمار سره یوځای راڅرګندیدل، د دیوا نڅا وړتیا په بشپړ ډول د سندرو په ترتیب کې کارول شوې وه، د ګانا او ډیسکو میوزیک وروسته په منظمه توګه د هغه په فلمونو کې ښودل کیږي. هغه د شنکر سوفومور فلم، رومانتيک ډرامه ''کدلان'' (1994) سره د اداکار په توګه خپل پرمختګ وکړ، چیرې چې هغه د یو ځوان زده کونکي انځور کړی چې لومړی د خپل عاشق پلار او بیا د نړیوال ترهګر په وړاندې ودریږي. <ref name="pd2">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.20999/page/n425|title=Just Like Jackson|magazine=Sunday|page=426|date=28 January 1995}}</ref> دا فلم د خپل تخنیکي وړتیا لپاره خورا ستایل شوی و او څلور ملي فلم جایزې یې ګټلې وې، په داسې حال کې چې د AR رحمان سندرې او د دیوا کوریوګرافي، په ځانګړې توګه د "مکابلا" او "ارواسی ارواسی" سندرې په ټول هند کې خورا مشهور شوې. <ref>{{Cite web |title=Prabhudeva – Kaadhalan – A.R.Rahman and the top heroes |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/first-date-with-the-magician/prabhudeva---kaadhalan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130840/http://behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/first-date-with-the-magician/prabhudeva---kaadhalan.html |archive-date=11 June 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> د خپلو اړوندو نویو ستورو سره سره، دا فلم په 1994 کې د تامیل ترټولو لوړ عاید لرونکی فلم شو او سوداګریز بریالیتوب دیوا یو بانکي لوبغاړی جوړ کړ. <ref>{{Cite web |date=20 February 2016 |title=Tamil films from the last 25 years |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-fans-column/tamil-films-from-the-last-25-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421015432/http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-fans-column/tamil-films-from-the-last-25-years.html |archive-date=21 April 2017 |access-date=5 December 2016}}</ref> فلم هم د خپلو تیلوګو او هندي نسخو له لارې بریالیتوب ولید، چې د هند په نورو سیمه يیزو صنعتونو کې یې د دیوا لپاره بازار پیدا کړ. په داسې حال کې چې د هغه بله پروژه ''راسایا'' (1995) کمزورې بیاکتنې او راټولونه ترلاسه کړه، هغه د لوی بودیجې فلمونو راجلبولو ته دوام ورکړ او په 1996 کې د رحمان لخوا د موسیقۍ سره په دوو نورو فلمونو کې کار وکړ، ''لیو برډز'' او ''ښاغلی رومیو'' . په [[لندن]] کې په پراخه کچه شوټ شو، ''لیو برډز'' په بهر کې په پراخه تیاتر کې خپور شو او د هغه د انځور لپاره د دیوا مثبت بیاکتنې ترلاسه کړې. <ref>{{Cite web |last=K. Vijayan |date=6 February 1996 |title=Love Birds NST Review |url=https://archive.org/details/LoveBirdsNSTReview |access-date=5 December 2016 |via=Internet Archive}}</ref> په عین وخت کې، د ''ښاغلي رومیو'' لپاره، دیوا د خپل معاش لپاره نسبتا لوړ 60 لکه روپۍ اخیستې او د شلپا شیټي او مادو سره په دوه ګوني رول کې راڅرګند شو. د دواړو فلمونو میوزیک او نڅا برخې د منتقدینو لخوا ستایل شوي، که څه هم دواړه د بکس په دفتر کې منځني پرفارمنس ته دوام ورکړ. <ref>{{Cite web |title=Google Groups |url=https://groups.google.com/forum/#!topic/soc.culture.tamil/ji-Dgf1DoZ8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927164018/https://groups.google.com/forum/#!topic/soc.culture.tamil/ji-Dgf1DoZ8 |archive-date=27 September 2018 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |date=22 March 2012 |title=Not a good year – The Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/91597BB83C97B34B65256940004D0DDC |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322151824/http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/91597BB83C97B34B65256940004D0DDC |archive-date=22 March 2012 |access-date=5 December 2016}}</ref> دیوا د راجیو مینن په رومانتيک ډرامه ''مینسارا کاناوو'' (1997) کې د هغه د رول لپاره انتقادي ستاینه وکړه ، چیرې چې هغه د سړک په غاړه د ویښتو سټایلیسټ انځور کړ چې په ناڅاپه توګه د یوې ځوانې میرمنې پام ځانته رااړوي ، کوم چې هغه هڅه کوي د بل سړي سره تنظیم کولو کې مرسته وکړي. د اروند سوامي او [[کاجول]] سره د دیوا په څیر، فلم څلور ملي فلم ایوارډونه ، درې د تامل ناډو ایالت فلم ایوارډونه او د فلم فیر جایزه تر ډیره د رحمان لخوا د فلم د غږیز ټریک لپاره وګټل. په ورته وخت کې، دیوا د "وینیلایو" سندره کې د خپل کار لپاره د غوره کوریوګرافۍ لپاره د ملي فلم جایزه هم وګټله. <ref>{{Cite web |date=20 June 2004 |title=Kamal, Tabu bag top film awards – The Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/E50B6C737362800565256940004C8A41 |access-date=10 May 2012 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د Indolink.com څخه یو انتقاد کونکي لیکلي: "د دې فلم وروسته د پرابو دیوا مینه وال کیدل اسانه دي که تاسو لاهم یو نه یاست"، پداسې حال کې چې Rediff.com د هغه فعالیت "ښکلی" وباله. <ref>{{Cite web |title=MInsaara Kanavu |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/minsaara.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221254/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/minsaara.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=rediff.com, Movies: Review of Kandukondain Kandukondain |url=http://m.rediff.com/movies/2000/may/10kandu.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220081954/http://m.rediff.com/movies/2000/may/10kandu.htm |archive-date=20 December 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> ''منسارا کاناو'' په باکس آفس کې ښه فعالیت وکړ او په هندي کې یې د ''سپنای'' تر سرلیک لاندې پراخه خپرونه هم درلوده. د هغه وروسته خپور شو، رومانتيک کاميډي ''VIP'' (1997)، چې د عباس ، سمران او رامبا د ګډو کاسټونو سره هم په تجارتي توګه ښه و. <ref>{{Cite web |title=Rediff On The NeT, Movies: Gossip from the southern film industry |url=http://www.rediff.com/movies/1998/dec/01ss.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220924/http://www.rediff.com/movies/1998/dec/01ss.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |title=A-Z (V) |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Specials/97/Oct/a-z/atoz-5.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424003725/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Specials/97/Oct/a-z/atoz-5.htm |archive-date=24 April 2013 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> Indolink.com دا فلم د "شاید د 1997 ښه احساس لرونکی فلم" په توګه تشریح کړ، او زیاته یې کړه چې "دا فلم مهم دی ځکه چې دا د پرابو دیوا لپاره د عمر راتلونکی دی" او دا چې "هغه یقینا د هغه د ''کدلان'' له ورځو راهیسې بالغ شوی دی او یو یې ښیې. ډیر زیات تحمل او د کامیډي لپاره لږ خوند". <ref>{{Cite web |title=V.I.P. |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/vip.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727122723/http://indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/vip.htm |archive-date=27 July 2009 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> د دې دورې په جریان کې، دیوا د [[جوهي چاولا]] په مقابل کې د ''مازای ورا پوګوتی'' په نوم دوه ژبو هندي او تاميل تولید هم لاسلیک کړ. د تولید پیل کولو سره سره، فلم وروسته لغوه شو. <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://members.xoom.com/lovefort/juhi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006143607/http://members.xoom.com/lovefort/juhi.html |archive-date=6 October 1999 |access-date=11 January 2022 |website=members.xoom.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=20 April 1999 |title=Minnoviyam Star Tracks |url=http://www.minnoviyam.com/star/track15.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990420132541/http://www.minnoviyam.com/star/track15.html |archive-date=20 April 1999 |access-date=1 July 2021 |website=Minnoviyam}}</ref> دیوا په کامیډي فلم ''کاتالا کتالا'' (1998) کې د خپلو رولونو سره د انتقادي ستاینې او سوداګریزې بریا ګټلو ته دوام ورکړ، د کمل حسن همکار او ډرامه فلم نیناویروکم ''واری'' (1999). په وروستي فلم کې د هغه د فعالیت په اړه، د Indolink.com څخه یو بیاکتونکي ویلي چې "پرابو دیوا یو په زړه پورې سکریپټ او کرکټر ترلاسه کوي چې هغه په ارامتیا کې دی". <ref>{{Cite web |title=Ninaivirukkum Varai: Movie Review |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Ninaivirukkum_Varai_1566.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407045149/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Ninaivirukkum_Varai_1566.html |archive-date=7 April 2012 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.bbthots.com/reviews/1999/nvarai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211652/http://www.bbthots.com/reviews/1999/nvarai.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=4 October 2016}}</ref> هغه وروسته بیا د ګینیس ورلډ ریکارډ جوړونکي فلم ''سویاموارم'' (1999) او د ویکرمان بریالۍ کورنۍ ډرامه فلم ''واناتایپولا'' (2000) کې نندارې ته وړاندې شو ، چیرې چې انتقاد کونکو د هغه "تاریخي وړتیا" ستاینه وکړه. <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/01/21/stories/09210223.htm|Title=Film Review:''Vaanathai Pola''|Date=21 January 2000|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=21 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221104623/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/01/21/stories/09210223.htm|url-status=dead}}</ref> په 2002 کې، دیوا په درې ژبو رومانتيک کامیډي فلم کې راڅرګند شو چې د K. سباش لخوا لارښود شوی، ''یو دوه درې، دی ګټونکي'' ، د جیوتیکا او د ریښتیني ژوند وروڼو، راجو سندرام او ناګیندرا پرساد سره. <ref>{{Cite web |title=A shot in the arm |url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/05/17/stories/2002051701380300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607064837/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/05/17/stories/2002051701380300.htm |archive-date=7 June 2014 |access-date=1 December 2016 |website=[[The Hindu]]}}</ref> د 2000 لسیزې په لومړیو کې، دیوا په فعاله توګه په نورو کوچنیو بودیجې کامیډي فلمونو کار پیل کړ ځکه چې د بکس په دفتر کې د هغه اپیل کمیدل پیل شول. سره له دې چې په ''ایزهایین سریپیل'' (2000) کې د بس کنډکټر په توګه د هغه د فعالیت لپاره د انتقادي ستاینې ګټلو او په سندر سي کې د ''علم کولای پوګوتای'' (2001) ، ''منادای تریودیتای'' (2001) او ''چارلي چاپلین'' (2002) کې د هغه د کار سره سوداګریز بریا ترلاسه کړې ، د هغه ډیری د دې دورې په جریان کې نورو تامیل فلمونو په مالي توګه ښه کار نه دی کړی. <ref>{{Cite web |title=Prabhu Deva |url=http://ganeshyamalabittu.tripod.com/heroes/id36.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504082553/http://ganeshyamalabittu.tripod.com/heroes/id36.html |archive-date=4 May 2012 |access-date=5 December 2016}}</ref> په دې موده کې، هغه په تامل، کناډا او تیلوګو کې د خپلو وروڼو تر څنګ په درې ژبو فلم ''یو دوه درې'' (2002) کې هم کار کړی او همدارنګه د صدیق بریالۍ فلم ''اینګل انا'' (2004) کې د وجیاکانت سره کار کړی. وروسته، دیوا په مختلفو صنعتونو کې د اداکار رولونو ته لومړیتوب ورکړ، په ځانګړې توګه په کناډا فلم ''H 2 O'' (2002) کې، د اپیندرا او هندي فلم ''اگني ورشا'' (2002) سره، د [[اميتاببچن|امیتاب بچن]] سره په بې ساري رولونو کې. هغه د تیلو فلم صنعت کې هم په پراخه کچه کار کړی ، په څو ستوري فلمونو کې یا د دوهم مخکښ اداکار په توګه څرګند شوی ، په پروژو کې لکه ''سنتوشام'' (2002) ، ''کلیانا رامودو'' (2003) او ''اندرو ډونګل ډوریکیټ'' (2004). <ref>{{Cite web |title=Telugu cinema Review – Tapana – Siddardh, Maahi, Prabhudeva, Seema, Archana – Tejas Dhanraj |url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-tapana.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918084321/http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-tapana.html |archive-date=18 September 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> === 2005-2015 === [[دوتنه:Padma_Shri_Prabhu_Deva.jpg|ښي|بټنوک| ولسمشر، [[رام نات کووېند|رام نات کوویند]] د 2019 کال د مارچ په 11 د نوي ډیلي په راشټرپتي بهون کې د پانګونې په مراسمو کې پرابو دیوا ته د پدما شري جایزه وړاندې کوي]] د هغه د لارښود کارونو بریالیتوب وروسته، دیوا په فعاله توګه په لږو رولونو کې څرګندېدل پیل کړل. هغه د ډانس فلم ''سټایل'' (2006) کې مخکښ رولونه لوبولي. دیوا د سنتوش سیوان په ملیالم تاریخي ډرامه فلم ''ارومي'' (2011) کې هم د ملاتړي رول لوبولی دی، چې د پرتویراج ، آریا او جینیلیا ډیسوزا په ګډون په یو ګډ کاسټ کې ښودل شوی. فلم د انتقادي ستاینې لپاره پرانستل شو، په داسې حال کې چې دیوا [[هندو (ورځپاڼه)|د هندو]] له یوه انتقاد سره د هغه د فعالیت لپاره خورا ستاینه شوې وه: دیوا "د خپل غوره مزاحیه ریپارټی سره ښه والی لري". <ref>{{Cite web |title=URUMI REVIEW – URUMI MOVIE REVIEW |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/may-12-04/urumi-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214053637/http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/may-12-04/urumi-review.html |archive-date=14 February 2017 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/urumi-engaging-epic/article3473656.ece|title=Urumi: Engaging epic|first=S. SIDDHARTH|last=SAMSON|access-date=5 December 2016|newspaper=The Hindu|date=30 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029213918/http://www.thehindu.com/features/cinema/urumi-engaging-epic/article3473656.ece|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> هغه کله ناکله څرګندیدو ته دوام ورکړ او د نڅا فلمونو ''سټایل'' (2006) ، ''ABCD'' (2013) او د هغې ''سیکوئل ABCD 2'' (2015) کې مخکښ رولونه انځور کړل. ټولو فلمونو په سوداګریزه توګه ښه فعالیت وکړ، د انتقاد لیک سره: "د ډیری لخوا د نڅا افسانه په توګه پیژندل کیږي، پرابو، تمه کیږي، په نڅا کې بې ساري وي، مګر ښه خبر دا دی چې هغه په ''ABCD'' کې د خپل فعالیت لپاره د ډراماتيک صحنې هم په ښه توګه اداره کوي". <ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |title=ABCD – Any Body Can Dance Review – Bollywood Hungama |url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/abcd-any-body-can-dance/critic-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006175222/http://www.bollywoodhungama.com/movie/abcd-any-body-can-dance/critic-review/ |archive-date=6 October 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> === 2016 – اوس === دیوا د 11 کالو وقفې وروسته د 2016 فلم ''دیوی'' سره د یو لوبغاړی په توګه بیرته تامل سینما ته راستون شو، د ډایرکټر AL وجی سره لاسونه یوځای کړل. <ref>{{cite news|last1=Subramanian|first1=Anupama|title=Devi(L) movie review: Good performances make it an entertaining fare|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/devil-movie-review-good-performances-make-it-an-entertaining-fare.html|access-date=14 August 2019|work=Deccan Chronicle|date=8 October 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015112834/http://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/devil-movie-review-good-performances-make-it-an-entertaining-fare.html|archive-date=15 October 2016|url-status=live}}</ref> فلم هم په ورته وخت کې په هندي او تیلګو کې شوټ شوی و، چې نوم یې ''ابینیتری'' او ''توتک توتک توتیا'' دی. <ref>{{cite news|last1=Banerjee|first1=Arnab|title=Tutak Tutak Tutiya movie review: Neither comedy nor horror!|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/tutak-tutak-tutiya-movie-review-neither-comedy-nor-horror.html|access-date=14 August 2019|work=Deccan Chronicle|date=8 October 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813195823/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/tutak-tutak-tutiya-movie-review-neither-comedy-nor-horror.html|archive-date=13 August 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-tamannaah-to-act-with-prabhu-deva-in-a-trilingual-film-2196414|title=Tamannaah to act with Prabhu Deva in a trilingual film|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|date=31 March 2016|access-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194933/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-tamannaah-to-act-with-prabhu-deva-in-a-trilingual-film-2196414|archive-date=31 March 2016|url-status=live}}</ref> په 2017 کې، دیوا د تانګر بچن په فلم ''کالوادیه پوزوتوګل'' کې کار وکړ. په 2017 کې، هغه د پونګال په فستیوال کې د کامیډي لخوا چلول شوی غلا فلم ''ګلابګاوالی'' (2018) خپور کړ. <ref>{{Cite web |date=12 January 2018 |title=Gulaebaghavali (aka) Gulebakavali review |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies/gulaebaghavali/gulaebaghavali-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621151043/http://www.behindwoods.com/tamil-movies/gulaebaghavali/gulaebaghavali-review.html |archive-date=21 June 2019 |access-date=12 December 2019 |website=Behindwoods}}</ref> ورپسې خاموش فلم، ''مرکري'' (2018) او د موسیقۍ نڅا ''لکشمي'' (2018). <ref>{{Cite web |last=Gleiberman |first=Owen |date=12 April 2018 |title=Film Review: 'Mercury' |url=https://variety.com/2018/film/reviews/mercury-review-1202751492/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618002700/https://variety.com/2018/film/reviews/mercury-review-1202751492/ |archive-date=18 June 2018 |access-date=12 December 2019}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lakshmi Movie Review {2.5/5}: Critic Review of Lakshmi by Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/lakshmi/movie-review/65529180.cms |access-date=12 December 2019 |via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> په 2019 کې، ''چارلي چاپلین 2'' خپور شو، کوم چې د 2002 فلم ''چارلي چاپلین سیکویل'' دی. <ref>{{cite news|title=Review : Charlie Chaplin-2: Takes audiences for granted, and is a (2019)|url=https://www.sify.com/movies/charlie-chaplin-2-takes-audiences-for-granted-and-is-a-pain-to-sit-through--review-tamil-tbzqcmeedbhef.html|access-date=17 December 2019|work=www.sify.com|date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217153006/https://www.sify.com/movies/charlie-chaplin-2-takes-audiences-for-granted-and-is-a-pain-to-sit-through--review-tamil-tbzqcmeedbhef.html|archive-date=17 December 2019|url-status=live}}</ref> هغه په فلم کې د سندرغاړي په توګه هم پیل وکړ. <ref>{{cite news|title=Prabhu Deva debuts as a lyricist with 'Charlie Chaplin 2'|url=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-debuts-as-a-lyricist-with-charlie-chaplin-2-news-tamil-slxkHJfagfdcc.html|access-date=17 December 2019|work=Sify|date=23 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011093553/https://www.sify.com/movies/prabhu-deva-debuts-as-a-lyricist-with-charlie-chaplin-2-news-tamil-slxkHJfagfdcc.html|archive-date=11 October 2019|url-status=dead}}</ref> له هغه وروسته دیوا په ''دیوی 2'' کې راڅرګند شو، کوم چې د ''دیوی سیکویل دی'' . <ref>{{cite news|title=Devi 2 goes on floors- Cinema express|url=http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/sep/18/devi-2-goes-on-floors-7936.html|archive-url=https://archive.today/20180921034228/http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/sep/18/devi-2-goes-on-floors-7936.html|url-status=dead|archive-date=21 September 2018|access-date=17 December 2019|work=Cinema Express|date=21 September 2018}}</ref> دا فلم په ورته وخت کې په تیلګو کې د ''ابینیتری 2'' په توګه او ''خاموشي'' د چکري تولیتي لخوا لارښود شوی و، چې دواړه یې تمناه وو. <ref>{{cite news|title=Prabhudheva and Tamannaah Bhatia-starrer Khamoshi to now release on June 14|url=https://www.mid-day.com/articles/prabhudheva-and-tamannaah-bhatia-starrer-khamoshi-to-now-release-on-june-14/21001173|access-date=2 January 2020|work=mid-day|date=24 May 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524074726/https://www.mid-day.com/articles/prabhudheva-and-tamannaah-bhatia-starrer-khamoshi-to-now-release-on-june-14/21001173|archive-date=24 May 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|title='Abhinetri 2' first look teaser: This time two souls are all set to entertain the audience big time – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/abhinetri-2-first-look-teaser-this-time-two-souls-are-all-set-to-entertain-the-audience-big-time/articleshow/68906494.cms|access-date=17 December 2019|work=The Times of India|date=16 April 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518114346/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/abhinetri-2-first-look-teaser-this-time-two-souls-are-all-set-to-entertain-the-audience-big-time/articleshow/68906494.cms|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}</ref> په 2021 کې، دیوا په ''راده'' کې د [[سلمان خان]] لارښوونه وکړه، چې د 2017 د سویلي کوریا فلم، ''The Outlaws'' ریمیک دی. <ref>{{Cite news|Title=Radhe Movie Review: This Salman Khan-starrer is dangerously bad than the pandemic|URL=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/160521/radhe-movie-review-this-salman-khan-starrer-is-dangerously-bad-than-t.html}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Salman Khan’s Eid 2020 release 'Radhe' is a remake of this Korean movie|URL=https://www.freepressjournal.in/entertainment/salman-khans-eid-2020-release-radhe-is-a-remake-of-this-korean-movie}}</ref> == شخصي ژوند == پرابو دیوا له راملات سره واده وکړ، چې وروسته یې خپل نوم په لتا بدل کړ. دوی درې ماشومان درلودل، خو مشر زوی یې په <ref>{{Cite web |date=4 December 2008 |title=Prabhudeva's little son passes away! |url=http://www.sify.com/movies/prabhudeva-s-little-son-passes-away-news-tamil-kkfsApdecih.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161720/http://www.sify.com/movies/prabhudeva-s-little-son-passes-away-news-tamil-kkfsApdecih.html |archive-date=24 May 2011 |access-date=21 June 2022 |website=Sify.com}}</ref> 10 کلنۍ کې په ۲۰۰۸ کال کې د سرطان له امله مړ شو <ref>{{Cite web |date=23 September 2009 |title=Ramlath demands immediate arrest of Nayantara! |url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2009/ramlath-arrest-nayantara-230909.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120707235222/http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2009/ramlath-arrest-nayantara-230909.html |archive-date=7 July 2012 |access-date=27 September 2013 |website=Oneindia}}</ref> په 2010 کې، راملات د په ابتدايه محکمه کې د دیوا په وړاندې عريضه وکړه چې ديوا له اداکارې [[Nayanthara|نیانتارا]] سره د د اړيکو لرلو تور پورې کړ او سربیره پردې، راملات ګواښ وکړ چې که پرابو دیوا له نیانتارا سره واده وکړي نو د نه خوړلو اعتصاب به وکړي. د ښځو څو سازمانونو د تاميل کلتور ته د بدنامولو لپاره د نایناتارا په وړاندې لاریونونه ترسره کړل، د هغې یو مجسمه یې وسوځوله. راملات او دیوا په ۲۰۱۱ کال کې طلاق شول. په 2012 کې، نینتارا تایید کړه چې هغې د پرابو دیوا سره خپلې اړیکې ختمې کړې. <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|Title=Nayanthara, Prabhu Dheva call it quits|Date=28 January 2012|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|Title=Prabhu Deva enters into divorce deal with wife|Date=29 December 2010|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|Title=Prabhu Deva granted divorce|Date=2 July 2011|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111914/http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|Title=Nayanthara, Prabhu Deva call it quits|Date=28 January 2012|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref> دیوا ممبۍ ته تللې او د [[Boney Kapoor|بوني کپور]] په زاړه ځای کې چې ګرین ایکرز نومیږي اوسیږي. <ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-09/news-interviews/32589117_1_shruti-haasan-prabhu-dheva-rowdy-rathore|title=Shruti Haasan bags Prabhu Dheva's next film|date=9 July 2012|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130709102254/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-09/news-interviews/32589117_1_shruti-haasan-prabhu-dheva-rowdy-rathore|archive-date=9 July 2013|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}</ref> د پرابو دیوا مور مهادیوما د دورې د کلي څخه ده، شاوخوا {{Convert|17|km}} د [[مايسور|میسور]] څخه هغه په دوره کې ملکیت لري، او هلته یې یو فارم جوړ کړی دی. <ref>{{Cite web |date=3 January 2014 |title=Prabhu Deva Celebrates New Year In Mysore |url=http://www.filmibeat.com/kannada/news/2014/prabhu-deva-celebrates-new-year-in-mysore-128714.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119072814/http://www.filmibeat.com/kannada/news/2014/prabhu-deva-celebrates-new-year-in-mysore-128714.html |archive-date=19 January 2015 |access-date=18 January 2015 |website=FilmiBeat}}</ref> د می په 2020 کې، په هند کې د COVID-19 لاک ډاون په جریان کې ، دیوا هيماني سره واده وکړ، هيماني د [[ممبای|ممبۍ]] مېشته فزیوتراپیست ده. <ref>{{Cite news|Title=Prabhu Deva Is Married To A Mumbai-Based Doctor, Confirms His Brother|URL=https://www.ndtv.com/entertainment/prabhu-deva-is-married-to-a-mumbai-based-doctor-confirms-his-brother-2328597|Work=NDTV.com|Date=22 November 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Prabhudheva Married to a Mumbai Doctor, Brother Confirms|URL=https://www.thequint.com/entertainment/celebrities/prabhudeva-married-mumbais-dr-himani-in-may-his-brother-confirms|Work=TheQuint|Date=21 November 2020}}</ref> == نور څرګندونه == [[دوتنه:Promotional_rickshaw_race_for_'Rowdy_Rathore'_(1).jpg|بټنوک| دیوا د سوناکشي سنها او [[اکشې کمار|اکشي کمار]] سره د ''راوډي راتور'' فلم د ترویج پرمهال]] دیوا په سولو توکو کې لنډې څرګندونې وکړې لکه "اپریل میائل" په ''ایدهام'' (1991) کې، "للاکو دولډاپي ما" په ''سوریان'' (1992) کې، "چینا ''راساوی'' " په ''والټر ویټریول'' (1993) کې، "چکو بوکو رایل" په جینټلمین (1993) کې. )، وروسته له دې چې په ''اګني ناچاتیرام'' (1988) کې د "راجاتي راجا" په څیر سندرو کې د ځوان هنرمند په توګه راڅرګند شو. هغه د ''پوکار فلم لپاره د "کی سیرا سیرا" سندره کې د مادوري ډیکشیټ'' [[مادهوري ډکشټ|سره]] ترسره کړه. هغه د لارنس راګاویندرا سره په 2006 تیلګو فلم ''سټایل'' کې کار وکړ. هغه د اپاچي هندي سره د خپل فلم ''لیو برډز'' لپاره "کومه ستونزه نشته" سندره کې ترسره کړه. [[دوتنه:IPL_5_pohoto(8).jpg|بټنوک| د IPL د 5 فصل د پرانیستلو په مراسمو کې د پرابو دیوا فعالیت]] هغه د ''ابرا کا دبارا'' په فلم کې د "اوم ش" سندرې لپاره کار وکړ. هغه د [[نانا پاټیکر|نانا]] پاټیکر او کرشمه [[کرېشما کپور|کپور]] ستوري فلم شکتي '': دی پاور'' (2002) کې د یوې سندرې لپاره کار کړی. هغه د اپیندرا سره په کناډا فلم ''H <nowiki><sub id="mwAZg">2</sub></nowiki> O'' کې کار وکړ. هغه په ''پوکیري'' (کوم چې پخپله یې لارښود کړی و) کې د ویجی سره د "آډونګدا" سندره کې ځانګړې بڼه جوړه کړه. هغه بیا د ویجی سره په خپل لارښود ''ویلیو'' کې د "هی راما" سندرې لپاره د میلمه په توګه کار وکړ. هغه د بالیووډ اداکارانو [[سلمان خان]] او ''ګویندا سره په 2009 کې د هغه په لارښود "وانټډ'' [[ګوویندا|"]] کې د یوې سندرې لپاره کار وکړ. هغه د 2012 کال د اپریل په 3 مه په چینای کې د [[اميتاببچن|امیتاب بچن]] ، [[سلمان خان]] ، [[کرينه کپور|کرینا کپور]] ، [[پريانکا چوپړا|پرینکا چوپړا]] او امریکایی هنرمند کیټی پیری سره د 2012 کال د هند پریمیر لیګ د پرانیستلو په مراسمو کې ګډون وکړ. دا پیښه د پرابو دیوا لپاره ځانګړې وه ځکه چې هغه په ورته ورځ خپله 39 کلیزه شریکه کړه. <ref>{{Cite web |date=18 March 2012 |title=Prabhu Dheva, Salman, Priyanka dance begins with IPL! |url=http://tamil.oneindia.in/movies/heroes/2012/03/prabhu-deva-perform-ipl-opening-ceremony-aid0136.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320164241/http://tamil.oneindia.in/movies/heroes/2012/03/prabhu-deva-perform-ipl-opening-ceremony-aid0136.html |archive-date=20 March 2012 |access-date=19 March 2012}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2 April 2012 |title=IPL 2012: Katy Perry can't wait to see India |url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/item/187890-ipl-2012-schedule-katy-perry-cant-wait-to-see-india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405042839/http://sports.ndtv.com/cricket/news/item/187890-ipl-2012-schedule-katy-perry-cant-wait-to-see-india |archive-date=5 April 2012 |access-date=2 April 2012}}</ref> == فیلموګرافي == {{بشپړه ليکنه|Prabhu Deva filmography}} == وياړونه == {| class="wikitable sortable" !کال ! جایزه ! کټګوري ! Ref |- | 2015 | د کلیماني جایزه | د تاميل فلم صنعت ونډه | <ref>{{Cite news|Title=Kalaimamani awards after 8 years: 201 artistes get awards|URL=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/010319/kalaimamani-awards-after-8-years-201-artistes-get-awards.html}}</ref> |- | ۲۰۱۹ | پدما شري | د هنر نڅا په ډګر کې پدم شري | <ref>{{Cite news|Title=Dancer, choreographer and director Prabhu Deva honoured with Padma Shri|URL=https://www.thenewsminute.com/article/actor-and-indian-michael-jackson-prabhu-deva-honoured-padma-shri-95675}}</ref> |- |} == جایزې == {| class="wikitable sortable" !کال ! جایزه ! فلم ! ژبه ! کټګوري ! پایله ! Ref |- | ۱۹۹۴ | د نندي جایزې | ''رخشانه'' | تولیګو | rowspan="6" | غوره کوریوګرافي| {{won}} | <ref>{{Cite web |title=నంది అవార్డు విజేతల పరంపర (1964–2008) |trans-title=A series of Nandi Award Winners (1964–2008) |url=http://ipr.ap.nic.in/New_Links/Film.pdf |access-date=21 August 2020 |publisher=[[Andhra Pradesh (magazine)|Information & Public Relations of Andhra Pradesh]]}}</ref> |- | ۱۹۹۷ | rowspan="2" | د ملي فلم جایزې | ''منسارا کاناوو'' | تامیل| {{won}} | <ref>{{Cite news|Title=Minsara Kanavu Awards & Nominations, National Awards, Filmfare Awards South, Vijay TV Award, Cine Best|URL=https://www.filmibeat.com/tamil/movies/minsara-kanavu/awards.html}}</ref> |- | rowspan="3" | ۲۰۰۴ | rowspan="2" | ''لکشیا'' | rowspan="2" | هندي| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Main Aisa Kyun Hoon (Lakshya) – Birthday boy Hrithik Roshan's top 5 dance numbers|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/birthday-boy-hrithik-roshans-top-5-dance-numbers/main-aisa-kyun-hoon-lakshya/photostory/56438405.cms}}</ref> |- | د فلم فیئر جایزې| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Lakshya Awards: List of Awards won by Hindi movie Lakshya|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/lakshya/movieawards/61294871.cms}}</ref> |- | د نندي جایزې | ''ورشم'' | rowspan="2" | تولیګو| {{won}} | <ref>{{Cite web |title=Telugu Cinema Etc – Nandi award winners list 2004 |url=http://www.idlebrain.com/news/2000march20/nandiawards2004.html |access-date=27 October 2021 |website=www.idlebrain.com}}</ref> |- | ۲۰۰۵ | د فلم فیر ایوارډونه سویل | ''نووووستانتانتا نینوددانتانا''| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Prabhudeva Awards: List of awards and nominations received by Prabhudeva|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Prabhudeva/awards}}</ref> |- | ۲۰۰۷ | وجي ایوارډونه | ''پوکیري'' | rowspan="2" | تامیل | د خوښې مدیر| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Vijay TV awards to Rajini|URL=https://www.filmibeat.com/tamil/news/2008/vijay-tv-film-awards-rajini-080508.html|Date=8 May 2008}}</ref> |- | 2018 | د Zee Cine Awards تامل | ''ماری ۲'' | غوره کوریوګرافي| {{won}} | <ref>{{Cite news|Title=Zee Cine Awards Tamil 2020: The complete winners list|URL=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/zee-cine-awards-tamil-2020-winners-list-dhanush-kamal-haasan-samantha-akkineni-nayanthara-6200402/|Date=5 January 2020}}</ref> |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ تړنې == * {{IMDb name|0222150}} * Prabhu Deva at Bollywood Hungama * Prabhu Deva on Facebook {{Prabhu Deva}} [[وېشنيزه:1973 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:د يوويشتمې پېړۍ هندي فلمي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي سينما]] [[وېشنيزه:انډيا]] [[وېشنيزه:هندوستان]] [[وېشنيزه:ډانسر]] [[وېشنيزه:نڅاګر]] [[وېشنيزه:هندي نڅاګر]] [[وېشنيزه:ميسوري فلمي ستوری]] [[وېشنيزه:تاميل سينما]] [[وېشنيزه:کرناټکي نڅاګر]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] o65wjj3a2ci45x817jvjw9aqh7zxk70 0 62682 371113 366854 2026-11-08T17:30:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371113 wikitext text/x-wiki '''چلوونکی يا عملیاتي سیسټم''' ( '''OS''' ) د [[سیسټم پوستغالي|سیسټم سافټویر دی]] چې د [[د کمپیوټر سختغالی|کمپیوټر هارډویر]] ، [[Software|سافټویر]] سرچینې اداره کوي، او د کمپیوټر پروګرامونو لپاره عام خدمتونه وړاندې کوي. د وخت شریکولو چلوونکي سیسټمونه د سیسټم د اغېزمنې کارونې لپاره دندې مهالوېش کوي او ممکن د پروسیسر وخت ، ډله يیزې زېرمې ، چاپ کولو او نورو سرچینو لګښت مالومولو لپاره د محاسبې سافټویر هم پکې شامل وي. د هارډویر د دنني او بېروني دندو او د حافظې تخصیص لپاره، عملیاتي سیسټم د پروګرامونو او کمپیوټر هارډویر ترمنځ د منځګړي په توګه کار کوي، <ref>{{Cite book|last=Stallings|title=Operating Systems, Internals and Design Principles|url=https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed|publisher=Prentice Hall|year=2005|place=Pearson|page=[https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed/page/6 6]}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Dhotre|first1=I.A.|title=Operating Systems.|publisher=Technical Publications|year=2009|page=1}}</ref> که څه هم د اپلېکېشن کوډ معمولا د هارډویر له خوا مستقیم اجرا کیږي او په مکرر ډول سیسټم ته زنګ وهي . د چلوونکي سيستم فعالیت یا د هغې له خوا [[مداخله]] کیږي. عملیاتي سیسټمونه په ډېری وسیلو کې موندل کیږي چې د هغې له ډلې کمپیوټر او هغې پورې تړلي وسايل – د ګرځنده تلیفونونو او ویډیو لوبو کنسولونو څخه تر وېب سرورونو او سوپر کمپیوټرونو پورې يادولای شو. تر ډېره بريده د [[ځاني سولگر|شخصي کمپیوټر]] عملیاتي سیسټم [[مايکروسافټ وېنډوز|مایکروسافټ وینډوز]] دی چې شاوخوا 76.45٪ د بازار ونډه په لاس کې لري. د [[اپل شرکت|Apple Inc.]] لخوا macOS په دوهم ځای کې دی (17.72٪)، او د لینکس ډولونه په ټولیز ډول د (1.73٪) برخې په لرلو په دریم ځای کې دي . <ref>{{Cite web |title=Desktop Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/worldwide/ |access-date=2020-10-31 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}</ref> د ګرځنده سکټور (د سمارټ فونونو او ټابلیټونو په ګډون) کې، [[انډرايد (د عامل سيستم)|د Android]] ونډه په 2020 کال کې 72٪ ته رسیدلې ده <ref>{{Cite web |title=Mobile & Tablet Operating System Market Share Worldwide |url=https://gs.statcounter.com/os-market-share/mobile-tablet/worldwide/ |access-date=2020-10-31 |website=StatCounter Global Stats |language=en}}</ref> د ۲۰۱۶ کال د دریمې ربعې د مالوماتو له مخې، په سمارټ فونونو کې د انډرایډ ونډې په کال کې د ۱۰.۳ سلنې ودې سره ۸۷.۵ سلنې ته رسېدلې دي، ورپسې د ایپل [[د آيفون عامل سيستم|iOS]] ۱۲.۱ سلنې سره په کال کې د بازار ونډه ۵،۲ سلنه کمیږي، په داسې حال کې چې نور چلوونکي پوستغالي او سیسټمونه یوازې 0.3 سلنه ونډه په لاس کې لري. <ref>{{Cite web |date=November 2, 2016 |title=Strategy Analytics: Android Captures Record 88 Percent Share of Global Smartphone Shipments in Q3 2016 |url=http://www.businesswire.com/news/home/20161102006440/en/Strategy-Analytics-Android-Captures-Record-88-Percent |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105223332/http://www.businesswire.com/news/home/20161102006440/en/Strategy-Analytics-Android-Captures-Record-88-Percent |archive-date=5 November 2016}}</ref> د [[Linux distribution|لینوکس توزیع]] په سرور او سوپر کمپیوټینګ سکتورونو کې بيا غالبه بريښي. د عملیاتي سیسټمونو نور ځانګړي ټولګي (د ځانګړي هدف عملیاتي سیسټمونه) بلل کيږي، <ref name="auto">{{Cite web |title=VII. Special-Purpose Systems - Operating System Concepts, Seventh Edition [Book] |url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html |website=www.oreilly.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English |url=https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1 |website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de}}</ref> لکه سرایت شوي او ریښتیني وخت سیسټمونه، د ډېری غوښتنلیکونو لپاره شتون لري. د امنیت متمرکز عملیاتي سیسټمونه هم شتون لري. ځینې عملیاتي سیسټمونه د ټیټ سیسټم اړتیاوې لري (د بېلګې په توګه د سپک وزن لینکس ویش ). نور ممکن د لوړ سیسټم اړتیاوې ولري. ځینې چلوونکي پوستغالی نصب ته اړتیا لري یا کېدای شي د پیرل شوي کمپیوټرونو سره مخکې له مخکې نصب شوي وي ( OEM -installation)، په داسې حال کې چې نور کېدای شي په مستقیم ډول د میډیا څخه چلیږي (د بیلګې په توګه ژوندی CD ) یا فلش میموری (یانې USB سټیک). == د چلوونکو سیسټمونو ډولونه == === يوه دنديز او څو دنديز === یو واحد کاري سیسټم کولی شي په یو وخت کې یوازې یو پروګرام پرمخ بوځي، په داسې حال کې چې د څو کاري عملیاتي سیسټم اجازه ورکوي چې په یو وخت کې له یو څخه زیات پروګرامونه پرمخ بوځي . دا د وخت شریکولو له مخې کار کوي، چېرې چې د پروسیسر موجود وخت د ډېری پروسو ترمنځ وېشل شوی. دا پروسې هر یو د عملیاتي سیسټم د کاري مهالویش سب سیسټم لخوا د وخت په سلائسو کې په مکرر ډول ترسره کیږي. څو دندې کول ممکن په مخکینۍ او کوپراتیف ډولونو کې مشخص شي. په مخکینۍ ملټي ټاسک کولو کې، عملیاتي سیسټم د CPU وخت ويشي او هر پروګرام ته یو سلاټ وقف کوي. [[د یونیکس په څیر|د یونیکس په څېر]] عملیاتي سیسټمونه لکه لینکس - او همدارنګه غیر یونکس په څیر، لکه AmigaOS - د مخکینۍ ملټي ټاسک کولو ملاتړ کوي. د کوپراتیف ملټي ټاسک کول په هره پروسه تکیه کولو سره ترلاسه کیږي ترڅو نورو پروسو ته په ټاکل شوي ډول وخت چمتو کړي. د مایکروسافټ وینډوز 16-bit نسخې د کوپراتیف ملټي ټاسک کولو سيستم کارولی؛ د وینډوز NT او Win9x دواړو 32-bit نسخې د مخکینۍ ملټي ټاسکنګ کارولی. === واحد- او څو کاروونکي === د واحد کاروونکي چلوونکي سیسټمونه د کاروونکو توپیر کولو لپاره هیڅ اسانتیا نه لري مګر ممکن ډېری پروګرامونو ته اجازه ورکړي چې په ټنډم کې پرمخ بوځي. <ref>Lorch, Jacob R., and Alan Jay Smith. "Reducing processor power consumption by improving processor time management in a single-user operating system." Proceedings of the 2nd annual international conference on Mobile computing and networking. ACM, 1996.</ref> یو څو کاروونکي عملیاتي سیسټم د اسانتیاوو سره د څو کارونو بنسټیز مفهوم پراخوي چې پروسې او سرچینې پیژني، لکه د ډیسک ځای، د ډیرو کاروونکو پورې تړاو لري، او سیسټم ډیری کاروونکو ته اجازه ورکوي چې په ورته وخت کې سیسټم سره اړیکه ونیسي. د وخت شریکولو عملیاتي سیسټمونه د سیسټم د مؤثره کارونې لپاره دندې مهالویش کوي او ممکن د پروسیسر وخت لګښت تخصیص لپاره د محاسبې سافټویر هم شامل وي ، ډله ایز ذخیره کول ، چاپ کول ، او ډیری کاروونکو ته نورې سرچینې. === وېشل شوي === یو توزیع شوی عملیاتي سیسټم د جلا، [[سولگریز جال|شبکې]] شوي کمپیوټرونو یوه ډله اداره کوي او داسې ښکاري چې دوی یو واحد کمپیوټر وي، ځکه چې ټول کمپیوټرونه وېشل شوي (د اجزاو کمپیوټرونو ترمنځ وېشل شوي). <ref>{{Cite book|last=Mishra|first1=B.|last2=Singh|first2=N.|last3=Singh|first3=R.|chapter=Master-slave group based model for co-ordinator selection, an improvement of bully algorithm|title=International Conference on Parallel, Distributed and Grid Computing (PDGC)|year=2014|pages=457–460|doi=10.1109/PDGC.2014.7030789|isbn=978-1-4799-7682-9}}</ref> === بڼه شوي === د OS په وېشل شوي او کلاوډ کمپیوټري شرایطو کې ، ''ټیمپلیټنګ'' د مېلمه عملیاتي سیسټم په توګه د یو واحد مجازي ماشین انځور رامنځته کولو ته اشاره کوي ، بیا یې د څو چلولو مجازي ماشینونو لپاره د وسیلې په توګه خوندي کوي. دا تخنیک دواړه په مجازي کولو او کلاوډ کمپیوټري مدیریت کې کارول کیږي، او په لوی سرور ګودامونو کې عام دی. <ref name="Operating Systems Concepts">{{Cite book|isbn=978-1118063330|title=Operating Systems Concepts|last=Gagne, Silberschatz Galvin|page=716|place=New York|publisher=Wiley|year=2012}}</ref> === تړل شوي === امبیډ شوي عملیاتي سیسټمونه ډیزاین شوي ترڅو په تړل شوي کمپیوټر سیسټمونو کې وکارول شي. دوی ډیزاین شوي ترڅو په کوچني ماشینونو کې د لږ خپلواکۍ سره کار وکړي (د مثال په توګه PDAs ). دوی د ډیزاین له مخې خورا کمپیکټ او خورا اغېزمن دي او د محدودو سرچینو سره کار کولو وړ دي. وینډوز CE او Minix 3 د ایمبیډ شوي عملیاتي سیسټمونو ځینې بېلګې دي. === رېښتنی وخت === د ريل ټايم عملیاتي سیسټم یو عملیاتي سیسټم دی چې په وخت کې د یوې ځانګړې شیبې لخوا د پېښو یا ډیټا پروسس کولو تضمین کوي. د ریښتیني وخت عملیاتي سیسټم ممکن واحد یا څو دندې وي ، مګر کله چې څو دندې ترسره کوي ، دا د ځانګړي مهالویش الګوریتمونه کاروي ترڅو د چلند ټاکونکی طبیعت ترلاسه شي. دا ډول پیښې پرمخ وړونکی سیسټم د دوی د لومړیتوبونو یا بهرنیو پیښو پراساس د دندو تر منځ بدلوي ، په داسې حال کې چې د وخت شریکولو عملیاتي سیسټمونه د ساعت مداخلو پراساس دندې بدلوي. === کتابتون === د کتابتون عملیاتي سیسټم هغه دی چې په هغه کې هغه خدمات چې یو عادي عملیاتي سیسټم چمتو کوي، لکه شبکه کول، د کتابتونونو په بڼه چمتو شوي او د یونیکرنل جوړولو لپاره د غوښتنلیک او ترتیب کوډ سره جوړ شوي: یو ځانګړی، د واحد پته ځای ، د ماشین عکس چې بادل یا سرایت شوي چاپیریال ته ځای په ځای کېدی شي  == تاریخ == {{بشپړه ليکنه|Kernel (operating system)}} لومړني کمپیوټرونه د یو شمېر کارونو د ترسره کولو لپاره جوړ شوي وو، لکه کیلکولیټر(شمېرګر). د عملیاتي سیسټم بنسټیزې ځانګړتیاوې په 1950 لسیزه کې رامنځته شوې، لکه د استوګنې د څارنې دندې چې کولی شي په اتوماتيک ډول مختلف پروګرامونه په پرله پسې ډول پرمخ بوځي ترڅو د پروسس عمليه چټکه کړي. عملیاتي سیسټمونه د 1960 لسیزې تر پیل پورې په خپل عصري او خورا پېچلې بڼو کې نه وو. <ref name="google4">{{Cite book|title=Classic Operating Systems|editor1-first=Per Brinch|editor1-last=Hansen|year=2001|publisher=Springer|isbn=0-387-95113-X|pages=4–7|url=https://books.google.com/books?id=-PDPBvIPYBkC&pg=PP1}}</ref> د هارډویر ځانګړتیاوې اضافه شوي، چې د چلولو وخت کتابتونونو ، مداخلو ، او موازي پروسس کولو کارول فعال کړي. کله چې [[ځاني سولگر|شخصي کمپیوټرونه]] په 1980 لسیزه کې مشهور شول، عملیاتي سیسټمونه د دوی لپاره د تصور سره ورته ورته جوړ شول چې په لویو کمپیوټرونو کې کارول کیږي. په 1940s کې، لومړنیو بریښنایی ډیجیټل سیسټمونو هیڅ عملیاتي سیسټمونه نه درلودل. د دې وخت الکترونیکي سیسټمونه د میخانیکي سویچونو په قطارونو یا په پلګ بورډونو کې د جمپر تارونو په واسطه پروګرام شوي. دا د ځانګړي اهدافو سیسټمونه وو چې د بیلګې په توګه، د اردو لپاره د بالستیک میزونه رامینځته کول یا د پنچر شوي کاغذ کارتونو ډاټا څخه د معاشونو چکونو چاپول کنټرولول. وروسته له هغه چې د پروګرام وړ عمومي هدف کمپیوټرونه اختراع شول، د ماشین ژبې (د بائنری ډیجیټونو 0 او 1 په پنچ شوي کاغذ ټیپ کې د تارونو څخه جوړه شوې) معرفي شوه چې د پروګرام کولو پروسه یې ګړندۍ کړه (سټرن، 1981).  [[دوتنه:IBM360-65-1.corestore.jpg|بټنوک| OS/360 په ډېرو IBM مین فریم کمپیوټرونو کې په 1966 کې کارول کېده، په همدې ډول هغه کمپیوټرونه هم چې د [[اپولو پروګرام]] لخوا کارول کیږي.]] د 1950 لسیزې په لومړیو کې، کمپیوټر کولی شول په یو وخت کې یوازې یو پروګرام پرمخ يوسي. هر کاروونکي د محدودې مودې لپاره د کمپیوټر څخه یوازې ګټه اخیستلای شوه او په ټاکل شوي وخت کې به د خپلې برنامې او ډیټا سره په پنچ شوي کاغذ کارتونو یا پنچ شوي ټیپ کې راشي. برنامه به په ماشین کې بار شي ، او ماشین به تر هغه وخته پورې کار کولو ته چمتو کېده چې برنامه به بشپړه یا خرابه شوه. پروګرامونه عموما د مخکینۍ پینل له لارې د توګل سویچونو او پینل څراغونو په کارولو سره ډیبګ کیدی شي. ویل کیږي چې الان تورینګ د مانچسټر مارک 1 ماشین په لومړیو کې پدې کې ماسټر و ، او هغه لا دمخه د یونیورسل ټورینګ ماشین له اصولو څخه د عملیاتي سیسټم لومړني تصور ترلاسه کړی و. <ref name="google4">{{Cite book|title=Classic Operating Systems|editor1-first=Per Brinch|editor1-last=Hansen|year=2001|publisher=Springer|isbn=0-387-95113-X|pages=4–7|url=https://books.google.com/books?id=-PDPBvIPYBkC&pg=PP1}}</ref> وروسته ماشینونه د پروګرامونو کتابتونونو سره راغلل، کوم چې به د کارونکي پروګرام سره وصل شي ترڅو په عملیاتو کې مرسته وکړي لکه د ان پټ او آوټ پوټ او تالیف (د انسان د لوستلو وړ سمبولیک کوډ څخه د ماشین کوډ رامینځته کول). دا د عصري ورځ عملیاتي سیسټم پیژندنه وه. په هرصورت، ماشینونه لاهم په یو وخت کې یو واحد دنده پرمخ وړي. د انګلستان په کیمبرج پوهنتون کې، د کار کتار یو وخت د مینځلو لاین (د جامو لاین) و چې له هغې څخه ټیپونه د مختلف رنګونو جامو سره ځړول شوي ترڅو د دندې لومړیتوب څرګند کړي.  د 1950 لسیزې په وروستیو کې، هغه پروګرامونه چې یو به یې د عملیاتي سیسټم په توګه پیژني، څرګندیدل پیل شوي. ډیری وختونه د پیژندل شوي لومړني پیژندل شوي مثال GM-NAA I/O دی چې په 1956 کې په IBM 704 کې خپور شو. لومړۍ پیژندل شوې بیلګه چې واقعیا یې ځان ته راجع کړې د SHARE عملیاتي سیسټم و ، د GM-NAA I/O پرمختګ چې په 1959 کې خپور شو. د می 1960 په یوه مقاله کې چې سیسټم تشریح کوي، جورج ریکمن یادونه وکړه: {{دوراشې کامه|The development of computer operating systems have materially aided the problem of getting a program or series of programs on and off the computer efficiently.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.1145/1460361.1460406 |title= The computer operation language |journal=IRE-AIEE-ACM '60 (Western) |first= George |last=Ryckman|year= 1960 |page= 341 |doi= 10.1145/1460361.1460406 |s2cid= 30745551 }}</ref>}} یو له خورا مشهور مثالونو څخه چې ډیری وختونه د لومړني سیسټمونو په بحثونو کې موندل کیږي د اطلس څارونکي دي چې په 1962 کې په اطلس کې روان <ref>{{Cite book|last=Lavington|first1=Simon|title=A History of Manchester Computers|year=1998|edition=2nd|publisher=The British Computer Society|place=Swindon|isbn=978-1-902505-01-5|pages=50–52}}</ref> . دا د دسمبر 1961 په مقاله کې د سیسټم تشریح کولو کې ورته اشاره شوې وه، مګر د "عملیاتي سیسټم" شرایط د "سیسټم په فیشن کې کار کوي" په څیر ډیر دی. د اطلس ټیم پخپله د "څارونکي" اصطلاح کارولې، <ref>{{Cite journal|title=The Atlas Supervisor|pages=279–294|url=https://dl.acm.org/doi/pdf/10.1145/1460764.1460786}}</ref> چې د "څارونکي" تر څنګ په پراخه کچه کارول کیده. برنچ هینسن دا د "عملیاتي سیسټمونو په تاریخ کې ترټولو مهم پرمختګ" وباله. <ref>{{Cite book|last=Brinch Hansen|first1=Per|title=Classic Operating Systems: From Batch Processing to Distributed Systems|year=2000|publisher=Springer-Verlag}}</ref> === مین فریمونه === د 1950 لسیزې په اوږدو کې، ډیری مهمې ځانګړتیاوې په مین فریم کمپیوټرونو کې د عملیاتي سیسټمونو په برخه کې مخکښې شوې، پشمول د بیچ پروسس کول ، انپټ/آؤټ پوټ مداخله ، بفرینګ ، ملټي ټاسک کول ، سپول کول ، د چلولو وخت کتابتونونه ، لینک بار کول ، او په فایلونو کې د ریکارډونو ترتیبولو پروګرامونه. دا ځانګړتیاوې د اپلیکیشن سافټویر کې شامل شوي یا نه شامل شوي د اپلیکیشن پروګرامرانو په اختیار کې، په جلا عملیاتي سیسټم کې چې د ټولو غوښتنلیکونو لخوا کارول کیږي. د 1960 لسیزې په جریان کې، د IBM OS/360 د یو واحد OS مفهوم معرفي کړ چې ټول محصول لاین پراخوي، کوم چې د سیسټم/360 ماشینونو بریالیتوب لپاره خورا مهم و. د IBM اوسني مین فریم عملیاتي سیسټمونه د دې اصلي سیسټم لرې اولادونه دي او عصري ماشینونه د OS/360 لپاره لیکل شوي غوښتنلیکونو سره شاته مطابقت لري .  OS/360 دا مفهوم هم پیل کړ چې عملیاتي سیسټم د سیسټم ټولې سرچینې تعقیبوي چې کارول کیږي، پشمول د پروګرام او ډیټا ځای تخصیص په اصلي حافظه کې او په ثانوي ذخیره کې د فایل ځای، او د تازه معلوماتو په جریان کې د فایل بندول . کله چې یوه پروسه د کوم دلیل لپاره پای ته ورسیږي، دا ټولې سرچینې د عملیاتي سیسټم لخوا بیا ادعا کیږي. د S/360-67 لپاره بدیل CP-67 سیسټم د IBM عملیاتي سیسټمونو ټوله کرښه پیل کړه چې د مجازی ماشینونو مفهوم باندې تمرکز کوي. نور عملیاتي سیسټمونه چې د IBM S/360 لړۍ مین فریمونو کې کارول کیږي د IBM لخوا رامینځته شوي سیسټمونه شامل دي: DOS/360 {{Efn|A combination of DOS/360 and [[Emulator|emulation software]] was known as Compatibility Operating System (COS).}} (د ډیسک عملیاتي سیسټم)، TSS/360 (د وخت شریکولو سیسټم)، TOS/360 (ټیپ عملیاتي سیسټم)، BOS/360 (بنسټیز عملیاتي سیسټم)، او ACP (د هوایی کنټرول پروګرام)، او همدارنګه یو څو غیر IBM سیسټمونه: MTS (میشیګان ټرمینل سیسټم)، میوزیک (د متقابل کمپیوټر لپاره څو کاروونکي سیسټم)، او ORVYL (د سټینفورډ وخت شریکول ) سیسټم). د کنټرول ډیټا کارپوریشن د بیچ پروسس کولو لپاره په 1960s کې د SCOPE عملیاتي سیسټم رامینځته کړ. د مینیسوټا پوهنتون سره په همکارۍ، کرونوس او وروسته د NOS عملیاتي سیسټمونه د 1970 لسیزې په اوږدو کې رامینځته شوي، کوم چې د یوځل بیاچ او وخت شریکولو کارولو ملاتړ کوي. د ډیری سوداګریزو وختونو شریکولو سیسټمونو په څیر، د دې انٹرفیس د Dartmouth BASIC عملیاتي سیسټمونو غزول و، د وخت شریکولو او پروګرام کولو ژبو کې یو له مخکښو هڅو څخه. د 1970 لسیزې په وروستیو کې، کنټرول ډیټا او د ایلینوس پوهنتون د PLATO عملیاتي سیسټم رامینځته کړ، کوم چې د پلازما پینل ډیزاینونه او د اوږد واټن وخت شریکولو شبکې کارولې. افلاطون د خپل وخت لپاره د پام وړ نوښتګر و، د ریښتیني وخت چیٹ، او څو کاروونکي ګرافیکي لوبې وړاندې کوي. په 1961 کې، Burroughs Corporation B5000 د MCP (ماسټر کنټرول پروګرام) عملیاتي سیسټم سره معرفي کړ. B5000 یو سټیک ماشین و چې په ځانګړي ډول د لوړې کچې ژبې ملاتړ کولو لپاره ډیزاین شوی و چې هیڅ راټولونکی نه وي. {{Efn|However, ESPOL did allow source programs to specify all of the operations of the instruction repertoire.}} په حقیقت کې، MCP لومړنی OS و چې په ځانګړې توګه د لوړې کچې ژبې ( ESPOL ، د ALGOL یوه ژبه) کې لیکل شوی و. MCP ډیری نور ځمکني نوښتونه هم معرفي کړل، لکه د مجازی حافظې لومړی سوداګریز پلي کول. د AS/400 د پراختیا په جریان کې، IBM د AS/400 هارډویر چلولو لپاره د MCP جواز ورکولو لپاره بروروز ته لاره هواره کړه. دا وړاندیز د بروروز مدیریت لخوا د خپل موجوده هارډویر تولید ساتلو لپاره رد شو. MCP نن ورځ د یونیسیس شرکت MCP/ClearPath لاین کمپیوټرونو کې کارول کیږي. UNIVAC ، لومړی سوداګریز کمپیوټر جوړونکی، د EXEC عملیاتي سیسټمونو لړۍ تولید کړه. <ref>{{Cite book|title=EXEC I UNIVAC 1107 Executive System|url=http://bitsavers.org/pdf/univac/1107/UP-2577r1_EXEC_I_Tech.pdf|id=UP-2577|edition=rev. 1|publisher=[[Sperry Rand]]|access-date=May 15, 2022}} </ref> <ref>{{Cite book|title=UNIVAC DATA PROCESSING DIVISION MULTI-PROCESSOR SYSTEM EXEC II PROGRAMMERS REFERENCE MANUAL|url=http://bitsavers.org/pdf/univac/1100/exec/UP-4058_EXEC_II_Programmers_Ref_Man_1966.pdf|id=UP-4058|year=1966|publisher=[[Sperry Rand]]|access-date=May 15, 2022}} </ref> <ref>{{Cite book|title=UNIVAC 1108 MULTI-PROCESSOR SYSTEM Operating System EXEC 8 PROGRAMMERS REFERENCE|url=http://bitsavers.org/pdf/univac/1100/exec/UP-4144_Rev1_1108_Exec_8_Programmers_Reference_1968.pdf|id=UP-4144|edition=rev. 1|year=1968|publisher=[[Sperry Rand]]|access-date=May 15, 2022}} </ref> د ټولو لومړنیو اصلي چوکاټ سیسټمونو په څیر، دا د بیچ پر بنسټ سیسټم مقناطیسي ډرمونه، ډیسکونه، د کارت لوستونکي او لاین پرنټرونه اداره کوي. په 1970 لسیزه کې، UNIVAC د ریښتیني وخت بنسټیز (RTB) سیسټم تولید کړ ترڅو د لوی پیمانه وخت شریکولو مالتړ وکړي، هم د ډارټموت BC سیسټم وروسته نمونه. جنرال بریښنا د عمومي بریښنا جامع عملیاتي څارونکي (GECOS) ته وده ورکړه، کوم چې په ابتدايي توګه د بیچ پروسس ملاتړ کوي. د هني ویل لخوا د ترلاسه کولو وروسته، دا د عمومي جامع عملیاتي سیسټم (GCOS) په نوم بدل شو. Bell Labs ، {{Efn|Bell Labs quickly dropped out, leaving GE and MIT.}} General Electric او MIT د ملټي پلیکس معلوماتي او کمپیوټري خدمت ( Multics ) ته وده ورکړه، کوم چې د امنیتي امتیازاتو حلقو مفهوم معرفي کړ. د ډیجیټل تجهیزاتو کارپوریشن د خپل مختلف کمپیوټر لاینونو لپاره ډیری عملیاتي سیسټمونه رامینځته کړي ، پشمول د TOPS-10 او TOPS-20 وخت شریکولو سیسټمونه د 36-bit PDP-10 ټولګي سیسټمونو لپاره. د UNIX د پراخه کارونې دمخه، TOPS-10 په پوهنتونونو او د ARPANET په لومړیو کې په ځانګړي ډول مشهور سیسټم و. RT-11 د PDP-11 ټولګي مینی کمپیوټر لپاره یو واحد کارونکي ریښتیني وخت OS و ، او RSX-11 ورته څو کارونکي OS و. د 1960 لسیزې له وروستیو څخه تر 1970 پورې، د هارډویر ډیری وړتیاوې رامینځته شوې چې ورته یا پورټ شوي سافټویر ته اجازه ورکوي چې له یو څخه ډیر سیسټم پرمخ بوځي. پخوانیو سیسټمونو په خپلو سیسټمونو کې د ځانګړتیاوو پلي کولو لپاره د مایکروپروګرام کولو څخه کار اخیستی ترڅو د کمپیوټر مختلف جوړښتونو ته اجازه ورکړي چې په لړۍ کې د نورو په څیر ورته ښکاري. په حقیقت کې، د 360/40 څخه وروسته ډیری 360s (د 360/44، 360/75، 360/91، 360/95 او 360/195 پرته) د مایکرو پروګرام شوي تطبیق شوي. د 1960 لسیزې راهیسې د دې سیسټمونو لپاره په سافټویر کې خورا پراخه پانګونه د دې لامل شوې چې ډیری اصلي کمپیوټر جوړونکي د هارډویر سره مطابقت لرونکي عملیاتي سیسټمونو ته دوام ورکړي. د پام وړ ملاتړ شوي مین فریم عملیاتي سیسټمونه شامل دي: * د بروروز MCP – B5000 ، 1961 ته Unisys Clearpath/MCP، حاضر * IBM OS/360 – د IBM سیسټم/360 ، 1966 ته IBM z/OS ، حاضر * IBM CP-67 – IBM سیسټم/360 ، 1967 IBM z/VM ته * UNIVAC EXEC 8 – UNIVAC 1108 ، 1967، تر OS 2200 Unisys Clearpath Dorado، حاضر === مایکرو کمپیوټرونه === [[دوتنه:PC_DOS_1.10_screenshot.png|بټنوک|256x256px| PC DOS یو لومړنی شخصي کمپیوټر چلوونکی سيستم و، چې د کمانډ لاین مخپاڼه یې درلود.]] [[File:Apple_Macintosh_Desktop.png|بټنوک|256x256px| د [[اپل شرکت|ایپل کمپیوټر]] لخوا ماک OS لومړی پراخه OS شو چې د ګرافیکي کارونکي مخپاڼې ځانګړتیا لري. د دې ډېری ځانګړتیاوې لکه وینډوز او شبیه به وروسته په GUIs کې عام شي.]] لومړی مایکرو کمپیوټر د پراخو عملیاتي سیسټمونو ظرفیت یا اړتیا نه درلوده چې د مین فریمونو او ماینونو لپاره رامینځته شوي؛ لږترلږه عملیاتي سیسټمونه رامینځته شوي، ډیری وختونه د ROM څخه بار شوي او د ''مانیټرونو'' په نوم پیژندل شوي. یو د پام وړ لومړني ډیسک عملیاتي سیسټم CP/M و، کوم چې په ډیری لومړنیو مایکرو کمپیوټرونو کې ملاتړ شوی و او د [[مايکروسافټ|مایکروسافټ]] MS-DOS لخوا نږدې تقلید شوی و، کوم چې د IBM PC لپاره غوره شوي عملیاتي سیسټم په توګه په پراخه توګه مشهور شو (د IBM نسخه ورته ویل کیده. IBM DOS یا PC DOS ). په 1980s کې، Apple Computer Inc. (اوس [[اپل شرکت|Apple Inc.]] ) د مایکرو کمپیوټرونو خپل مشهور ایپل II لړۍ پریښوده ترڅو د میک OS ته د نوي ګرافیکي کاروونکي انٹرفیس (GUI) سره د [[مکینتوش (کمپیوټر)|Apple Macintosh]] کمپیوټر معرفي کړي. د 1985 په اکتوبر کې د Intel 80386 CPU چپ معرفي کول، <ref>{{Cite web |title=Intel® Microprocessor Quick Reference Guide - Year |url=http://www.intel.com/pressroom/kits/quickrefyr.htm#1985 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425001839/http://www.intel.com/pressroom/kits/quickrefyr.htm#1985 |archive-date=25 April 2016 |access-date=2016-04-24 |website=www.intel.com}}</ref> د 32-bit جوړښت او پاڼې کولو وړتیاو سره، شخصي کمپیوټرونو ته د دې وړتیا چمتو کړه چې د پخوانیو کوچنیو کمپیوټرونو او مین فریمونو په څیر ملټي ټاسک عملیاتي سیسټمونه پرمخ بوځي. مایکروسافټ دې پرمختګ ته د ډیوی کټلر په ګمارلو سره ځواب ورکړ، چا چې د ډیجیټل تجهیزاتو کارپوریشن لپاره VMS عملیاتي سیسټم رامینځته کړی و. هغه به د وینډوز NT عملیاتي سیسټم پراختیا رهبري کړي، کوم چې د مایکروسافټ د عملیاتي سیسټم لاین لپاره د بنسټ په توګه کار کوي. [[سټيف جوبز|سټیو جابز]] ، د [[اپل شرکت|Apple Inc.]] شریک بنسټ ایښودونکی، NeXT Computer Inc. پیل کړ، کوم چې د NEXTSTEP عملیاتي سیسټم رامینځته کړ. NEXTSTEP به وروسته د [[اپل شرکت|Apple Inc.]] لخوا ترلاسه شي او د FreeBSD د کوډ سره د Mac OS X (د وروستي نوم بدلولو وروسته macOS) د کوډ سره وکارول شي. د GNU پروژه د فعال او برنامه کونکي ریچارډ سټالمن لخوا د ملکیت UNIX عملیاتي سیسټم ته د بشپړ وړیا سافټویر بدیل رامینځته کولو هدف سره پیل شوې. پداسې حال کې چې پروژه د UNIX د مختلفو برخو د فعالیت په نقل کولو کې خورا بریالۍ وه، د GNU هارډ کرنل پراختیا بې ګټې ثابته شوه. په 1991 کې، د فنلنډ د کمپیوټر ساینس زده کونکي لینس توروالډز ، د داوطلبانو په همکارۍ د انټرنیټ په مرسته، د لینکس کرنل لومړۍ نسخه خپره کړه. دا ډیر ژر د GNU کارونکي ځای اجزاو او [[سیسټم پوستغالي|سیسټم سافټویر]] سره یوځای شو ترڅو بشپړ عملیاتي سیسټم رامینځته کړي. له هغه وخت راهیسې، د دوو لویو برخو ترکیب معمولا د سافټویر صنعت لخوا په ساده ډول "لینکس" ته راجع کیږي، د نوم ورکولو کنوانسیون چې سټالمن او د وړیا سافټویر فاونډیشن مخالف دي، د GNU/Linux نوم ته ترجیح ورکوي. د برکلي سافټویر توزیع، چې د BSD په نوم پیژندل کیږي، د UNIX مشتق دی چې د کالیفورنیا پوهنتون، برکلي لخوا توزیع شوی، په 1970 کې پیل شوی. په وړیا توګه توزیع شوی او ډیری مینی کمپیوټرونو ته پورټ شوی ، دا په پای کې په کمپیوټرونو کې د کارولو لپاره لاندې هم ترلاسه کړ، په ځانګړې توګه د FreeBSD ، NetBSD او OpenBSD په توګه. == بېلګې == === د یونیکس او یونکس په څېر عملیاتي سیسټمونه === <imagemap> File:Unix history-simple.png|256px|thumb|Evolution of [[Unix]] systems default [[File:Unix history-simple.svg]] </imagemap>یونیکس په اصل کې د مجلس په ژبه لیکل شوی و. <ref>{{Cite web |last=Ritchie |first=Dennis |title=Unix Manual, first edition |url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/1stEdman.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518013206/http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/1stEdman.html |archive-date=18 May 2008 |access-date=22 November 2012 |publisher=Lucent Technologies}}</ref> کین تامپسن B لیکلی، په عمده توګه د BCPL پر بنسټ، د MULTICS پروژې کې د هغه د تجربې پراساس. B د C لخوا بدل شو، او یونیکس، په C کې بیا لیکل شوی، د یو بل سره تړلي عملیاتي سیسټمونو په یوه لویه، پیچلې کورنۍ کې رامینځته شوی چې په هر عصري عملیاتي سیسټم کې نفوذ لري ( تاریخ وګورئ). د ''یونیکس په څیر'' کورنۍ د عملیاتي سیسټمونو متنوع ګروپ دی، د سیسټم V ، BSD ، او لینکس په شمول ډیری لوی فرعي کټګورۍ لري. د " UNIX " نوم د خلاص ګروپ یوه سوداګریزه نښه ده چې دا د هر عملیاتي سیسټم سره د کارولو لپاره جواز ورکوي چې د دوی تعریفونو سره مطابقت ښودل شوی. "UNIX-like" معمولا د عملیاتي سیسټمونو لوی سیټ ته راجع کولو لپاره کارول کیږي کوم چې د اصلي UNIX سره ورته وي. پنځه عملیاتي سیسټمونه د یونیکس په توګه د خلاص ګروپ (د یونیکس سوداګریز نښه لرونکی) لخوا تصدیق شوي. د HP HP-UX او IBM's AIX دواړه د اصلي سیسټم V یونیکس اولادونه دي او یوازې د دوی اړوند پلورونکي هارډویر چلولو لپاره ډیزاین شوي. په مقابل کې، د سن مایکروسیسټم سولاریس کولی شي په ډیری ډوله هارډویرونو کې کار وکړي، په شمول د x86 او سپارک سرورونه، او PCs. د Apple's macOS ، د ایپل د مخکینۍ (غیر یونیکس) Mac OS لپاره بدیل، د هایبرډ کرنل پر بنسټ د BSD ډول دی چې د NeXTSTEP ، Mach ، او FreeBSD څخه اخیستل شوی. د IBM د z/OS UNIX سیسټم خدماتو کې د مورټیس کیرنز د انټر اوپن محصولاتو پراساس شیل او اسانتیاوې شاملې دي. د یونکس مداخله د POSIX معیار په رامینځته کولو سره غوښتل شوې. د POSIX معیار په هر عملیاتي سیسټم کې پلي کیدی شي ، که څه هم دا په اصل کې د مختلف یونیکس ډولونو لپاره رامینځته شوی. ==== لینکس ==== [[دوتنه:Ubuntu_19.04_"Disco_Dingo".png|بټنوک|250x250px| اوبنټو ، د ډیسټاپ لینکس توزیع]] [[دوتنه:Tux.svg|بټنوک| لینکس ، د یونیکس په څېر عملیاتي سیسټم د لومړي ځل لپاره د سپتمبر په 17، 1991 کې د لینس توروالډز لخوا خپور شو. <ref>{{Cite web |date=April 13, 2011 |title=Twenty Years of Linux according to Linus Torvalds |url=http://www.zdnet.com/article/twenty-years-of-linux-according-to-linus-torvalds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919232940/http://www.zdnet.com/article/twenty-years-of-linux-according-to-linus-torvalds/ |archive-date=September 19, 2016 |access-date=September 19, 2016 |publisher=ZDNet}}</ref> <ref>{{Cite web |title=What Is Linux: An Overview of the Linux Operating System |url=https://medium.com/@theinfovalley097/what-is-linux-an-overview-of-the-linux-operating-system-77bc7421c7e5?sk=b80b38575284317290c86e56001e43b1 |access-date=December 21, 2019 |publisher=Medium}}</ref> د پینګوین ټکس انځور، د لینوکس ماسکټ. <ref name="LinuxOnLine2008">{{Cite web |last=Linux Online |year=2008 |title=Linux Logos and Mascots |url=http://www.linux.org/info/logos.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815085106/http://www.linux.org/info/logos.html |archive-date=August 15, 2010 |access-date=August 11, 2009}}</ref>]] د لینکس کرنل په 1991 کې د لینس توروالډز پروژې په توګه رامینځته شوی ، پداسې حال کې چې په فنلینډ کې د پوهنتون زده کونکی. هغه د کمپیوټر زده کونکو او پروګرامرانو لپاره د نیوز ګروپ کې د خپلې پروژې په اړه معلومات خپاره کړل، او د رضاکارانو ملاتړ او مرسته یې ترلاسه کړه چې د بشپړ او فعال کارنل په جوړولو کې بریالي شول. لینکس د یونیکس په څیر دی، مګر د BSD او د هغې ډولونو برعکس، د یونیکس کوډ پرته رامینځته شوی. د دې د خلاص جواز ماډل له امله، د لینکس کرنل کوډ د مطالعې او ترمیم لپاره شتون لري، چې په پایله کې یې د سوپر کمپیوټر څخه تر سمارټ واچونو پورې د کمپیوټري ماشینونو پراخه لړۍ کې کارول کیږي. که څه هم اټکلونه وړاندیز کوي چې لینکس د ټولو "ډیسټاپ" (یا لپ ټاپ) کمپیوټرونو یوازې 1.82٪ کې کارول کیږي ، <ref name="StatCounter">{{Cite web |date=October 2009 |title=Top 5 Operating Systems from January to April 2011 |url=http://gs.statcounter.com/#os-ww-monthly-201101-201104-bar |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#os-ww-monthly-201101-201104-bar |archive-date=26 May 2012 |access-date=5 November 2009 |publisher=StatCounter}}</ref> دا په پراخه کچه په سرورونو <ref>{{Cite web |title=IDC report into Server market share |url=http://www.idc.com/about/viewpressrelease.jsp?containerId=prUS22360110&sectionId=null&elementId=null&pageType=SYNOPSIS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927155332/http://www.idc.com/about/viewpressrelease.jsp?containerId=prUS22360110&sectionId=null&elementId=null&pageType=SYNOPSIS |archive-date=27 September 2012 |access-date=2012-08-07 |publisher=Idc.com}}</ref> او سرایت شوي سیسټمونو <ref>{{Cite web |last=LinuxDevices Staff |date=23 April 2008 |title=Linux still top embedded OS |url=http://archive.linuxgizmos.com/linux-still-top-embedded-os/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419010154/http://archive.linuxgizmos.com/linux-still-top-embedded-os/ |archive-date=19 April 2016 |access-date=5 April 2016 |website=LinuxGizmos.com}}</ref> لکه ګرځنده تلیفونونو کې کارول کیږي. لینکس په ډیرو پلیټ فارمونو کې یونیکس ته ځای ورکړی او په ډیری سوپر کمپیوټرونو کې کارول کیږي په شمول د 385 غوره <ref name="top500-list">{{Cite web |title=Sublist Generator |url=http://www.top500.org/statistics/sublist/ |access-date=6 February 2017 |publisher=Top500.org}}</ref> ډیری ورته کمپیوټرونه په ګرین 500 کې هم دي (مګر په مختلف ترتیب کې) ، او لینکس په 10 کې پرمخ ځي. لینوکس معمولا په نورو کوچنیو انرژی وړ کمپیوټرونو کې هم کارول کیږي، لکه سمارټ فونونه او سمارټ واچونه . د لینکس کرنل په ځینو مشهورو توزیعونو کې کارول کیږي، لکه Red Hat ، Debian ، Ubuntu ، Linux Mint او [[گووگل|د ګوګل]] [[انډرايد (د عامل سيستم)|انډرایډ]] ، کروم OS ، او کرومیم OS . === مایکروسافټ وینډوز === مایکروسافټ وینډوز د ملکیت عملیاتي سیسټمونو یوه کورنۍ ده چې د [[مايکروسافټ|مایکروسافټ کارپوریشن]] لخوا ډیزاین شوي او په عمده ډول د انټل آرکیټیکچر پراساس کمپیوټرونو ته په نښه شوي ، د اټکل شوي 88.9 سلنې ټولټال ونډې سره د ویب سره وصل کمپیوټرونو کې. <ref name="StatCounter"/> <ref>{{Cite news|Date=May 2011}}</ref> <ref name="w3cstats">{{Cite news|Date=September 2009}}</ref> <ref>{{Cite web |date=October 2009 |title=Operating System Market Share |url=http://marketshare.hitslink.com/operating-system-market-share.aspx?qprid=8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125022803/http://marketshare.hitslink.com/operating-system-market-share.aspx?qprid=8 |archive-date=25 January 2010 |access-date=5 November 2009 |publisher=Net Applications}}</ref> وروستی نسخه وینډوز 11 ده. په 2011 کې، وینډوز 7 د وینډوز XP څخه د ډیرو عامو نسخو په توګه کار واخیست. <ref name="w3schoolsOSStats">{{Cite web |title=w3schools.com OS Platform Statistics |url=http://www.w3schools.com/browsers/browsers_os.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805133049/http://w3schools.com/browsers/browsers_os.asp |archive-date=5 August 2011 |access-date=30 October 2011}}</ref> <ref name="gstats2011">{{Cite web |title=Stats Count Global Stats Top Five Operating Systems |url=http://gs.statcounter.com/#os-ww-monthly-201010-201110 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#os-ww-monthly-201010-201110 |archive-date=26 May 2012 |access-date=30 October 2011}}</ref> <ref name="globstats">{{Cite web |title=Global statistics at w3counter.com |url=http://www.w3counter.com/globalstats.php |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120628/http://www.w3counter.com/globalstats.php |archive-date=28 June 2012 |access-date=23 January 2012}}</ref> مایکروسافټ وینډوز په لومړي ځل په 1985 کې خپور شو، د یو عملیاتي چاپیریال په توګه چې د MS-DOS په سر کې روان و، کوم چې په هغه وخت کې په ډیری انټیل آرکیټیکچر شخصي کمپیوټرونو کې لیږل شوی معیاري عملیاتي سیسټم و. په 1995 کې، وینډوز 95 خپور شو چې یوازې MS-DOS د بوټ سټریپ په توګه کارول کیده. د شاته مطابقت لپاره، Win9x کولی شي د ریښتیني حالت MS-DOS <ref>{{Cite web |title=Troubleshooting MS-DOS Compatibility Mode on Hard Disks |url=http://support.microsoft.com/kb/130179/EN-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810073641/http://support.microsoft.com/kb/130179/EN-US |archive-date=10 August 2012 |access-date=2012-08-07 |publisher=Support.microsoft.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Using NDIS 2 PCMCIA Network Card Drivers in Windows 95 |url=http://support.microsoft.com/kb/134748/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217043405/http://support.microsoft.com/kb/134748/en |archive-date=17 February 2013 |access-date=2012-08-07 |publisher=Support.microsoft.com}}</ref> او 16-bit وینډوز 3.x <ref>{{Cite web |title=INFO: Windows 95 Multimedia Wave Device Drivers Must be 16 bit |url=http://support.microsoft.com/kb/163354/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217043412/http://support.microsoft.com/kb/163354/en |archive-date=17 February 2013 |access-date=2012-08-07 |publisher=Support.microsoft.com}}</ref> چلوونکي چل کړي. وینډوز ME ، په 2000 کې خپور شو، د Win9x کورنۍ کې وروستی نسخه وه. وروستنۍ نسخې ټول د وینډوز NT کرنل پراساس دي. د وینډوز اوسنۍ پیرودونکي نسخې په IA-32 ، x86-64 او ARM مایکرو پروسیسرونو چلیږي. سربیره پردې Itanium لاهم په زاړه سرور نسخه کې ملاتړ کیږي وینډوز سرور 2008 R2 . په تیرو وختونو کې، وینډوز NT د اضافي جوړښتونو ملاتړ کاوه. === نور === ډېری عملیاتي سیسټمونه شتون لري چې د دوی په وخت کې د پام وړ وو مګر اوس داسې نه دي، لکه AmigaOS ؛ OS/2 د IBM او مایکروسافټ څخه؛ کلاسیک ماک OS ، د ایپل میکوس ته غیر یونکس مخکینۍ؛ BeOS ; XTS-300 ; RISC OS ; مورفوس ; هایکو ; BareMetal او FreeMint ځینې یې لاهم په مناسب بازارونو کې کارول کیږي او د لیوالتیا ټولنو او متخصص غوښتنلیکونو لپاره د اقلیت پلیټ فارمونو په توګه پراختیا ته دوام ورکوي. OpenVMS ، پخوا د DEC څخه، اوس هم د VMS سافټویر شرکت لخوا د فعال پراختیا لاندې دی. بیا هم نور عملیاتي سیسټمونه تقریبا په ځانګړي توګه په اکاډیمیا کې کارول کیږي، د عملیاتي سیسټمونو زده کړې لپاره یا د عملیاتي سیسټم مفکورو په اړه څیړنې ترسره کولو لپاره. د سیسټم یوه بیلګه چې دواړه رولونه پوره کوي MINIX دی ، پداسې حال کې چې د مثال په توګه واحدیت په خالص ډول د څیړنې لپاره کارول کیږي. بله بیلګه یې د Oberon سیسټم دی چې په ETH Zürich کې د نیکلوس ویرت ، جورګ ګوتکنیچ او د پخواني کمپیوټر سیسټمونو انسټیټیوټ کې د زده کونکو یوې ډلې لخوا په 1980s کې ډیزاین شوی. دا په عمده توګه د Wirth ګروپ کې د څیړنې، تدریس، او ورځني کار لپاره کارول کیده. == اجزا == د عملیاتي سیسټم ټولې برخې شتون لري ترڅو د کمپیوټر بیلابیل برخې یوځای کار وکړي. ټول کاروونکي سافټویر باید د عملیاتي سیسټم څخه تیر شي ترڅو د هر هارډویر څخه کار واخلي، که دا د موږک یا کیبورډ په څیر ساده وي یا د انټرنیټ برخې په څیر پیچلي وي. === کرنل === <references group="" responsive="0"></references> [[وېشنيزه:چلوونکی پوستغالی]] [[وېشنيزه:چلوونکی سيستم]] [[وېشنيزه:کمپيوټر چلوونکی]] [[وېشنيزه:کم]] [[وېشنيزه:موبايل ليکد]] [[وېشنيزه:تلويزيون]] [[وېشنيزه:سمار]] [[وېشنيزه:پوستي ناروغي]] [[وېشنيزه:سافټ]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] h5ixn3gzz5mo732srvfymd5up3yjmfe 0 62692 371205 366485 2026-11-08T18:25:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371205 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Graphic-designer-application-projects-collage-2.0.jpg|کيڼ|بټنوک| د دې د انډول تنظيمي طبیعت له امله، د ګرافیک ډیزاین د بېلابېلو کارونو د تنظيم لپاره کارول کېدی شي لکه : نښه کول، تخنیکي او هنري انځور جوړول، عکاسي کول، انځور او ویډیو اېډیټ کول، 3D ماډلینګ، انېمېشن، پروګرام کول او نور يې څو بېلګې يادولای شو. <ref name="Interdisciplinary">{{Cite web |last=Vise |first=Kristen |title=An Interdisciplinary Approach to Graphic Design |url=https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414232242/https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ |archive-date=14 April 2021 |access-date=13 October 2021 |publisher=College of Liberal Arts}}</ref>]] '''ګرافیک ډیزاین''' هغه [[مسلک]] او اکاډمیک تنظيم دی چې فعالیت یې د لید مخابراتو په وړاندې کولو کې شامل دی چې هدف یې د ځانګړو اهدافو سره ټولنیزو ډلو ته پیغامونه لیږدول دي ، د ځانګړې هنر په کارولو سره چې د لید، خبرو اترو، متن او انځور له لارې د پيغام لېږدول د ګرافيک ډيزاين هدف دی. ډیزاین د "فارم یو ځانګړی فعالیت تعقیبوي" چې په خپلو اصولو ولاړ دی. <ref>{{Cite web |last=Howard |first=Oso Jacci |title=Form and Function in Design and Publishing |url=https://www.thoughtco.com/form-and-function-design-and-publishing-1078415 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616235202/https://www.thoughtco.com/form-and-function-design-and-publishing-1078415 |archive-date=10 July 2017 |access-date=16 March 2022 |publisher=ThoughtCo}}</ref> له همدې امله، ګرافیک ډیزاین د ډیزاین یوه داخلي تنظيمي څانګه ده <ref name="Interdisciplinary">{{Cite web |last=Vise |first=Kristen |title=An Interdisciplinary Approach to Graphic Design |url=https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414232242/https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ |archive-date=14 April 2021 |access-date=13 October 2021 |publisher=College of Liberal Arts}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVise">Vise, Kristen. [https://web.archive.org/web/20210414232242/https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ "An Interdisciplinary Approach to Graphic Design"]. College of Liberal Arts. Archived from [https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414232242/https://libarts.olemiss.edu/an-interdisciplinary-approach-to-graphic-design/ |date=2021-04-14 }} on 14 April 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2021</span>.</cite></ref> چې بنسټونه او موخې یې د ستونزو تعریف او د تصمیم نیولو لپاره د اهدافو ټاکلو پورې اړه لري، د خلاقیت ، [[نوښت]] او وروسته فکر کولو له لارې د لارښود پيدا کول دي د ډیجیټل وسیلو سره،او د دوی د بدلون لپاره د يو مناسب تفسیر کول دي. د مخابراتو په پروسه کې د ګرافیک ډیزاینر رول د کوډ ورکونکي یا د پیغام ژباړونکي دی. دوی د ليدونکو پیغامونو په تفسیر، ترتیب، او پریزنټشن کار کوي. عموما، ګرافیک ډیزاین د ټایپوګرافي [[جمالیات]] او د متن جوړښت، زیور او انځوریز جوړښت کاروي ترڅو نظرونه، احساسات، او چلندونه د هغه څه څخه هاخوا چې یوازې ژبه بیانوي. د ډیزاین کار کیدای شي د پیرودونکي غوښتنې پراساس وي، هغه غوښتنه چې په ژبپوهنه کې پای ته رسیږي، یا په شفاهي یا لیکلي بڼه، دا دی چې د ګرافیک ډیزاین یو ژبني پیغام په ګرافیکي څرګندونه بدلوي. <ref>{{Cite book|title=Principles of Form and Design|year=1993|url=https://archive.org/details/isbn_9780442014056|last=Wong|first1=Wucius (1995)}}</ref> د ګرافیک ډیزاین د غوښتنلیک د ساحې په توګه، د پوهې مختلف ساحې لري چې په هر بصري ارتباطي سیسټم تمرکز کوي. د مثال په توګه، دا د اعلاناتو په ستراتیژیو کې کارول کیدی شي، یا دا د هوایی چلند نړۍ کې هم کارول کیدی شي <ref>{{Cite web |last=Eveleth |first=Rose |date=25 July 2014 |title=How Graphic Design Can Make Flying Just a Little Bit Safer |url=http://nautil.us/blog/how-graphic-design-can-make-flying-just-a-little-bit-safer |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111171148/http://nautil.us/blog/how-graphic-design-can-make-flying-just-a-little-bit-safer |archive-date=11 November 2020 |access-date=3 January 2021 |website=nautil.us |publisher=Nautilus}}</ref> یا [[ستورمزلي|د فضا سپړنه]] . <ref>{{Cite web |last=Junkunc |first=Ashley |date=22 October 2019 |title=NASA needs more than just rocket scientists |url=https://udayton.edu/blogs/artssciences/2019-stories/19-10-22-nasa-intern.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020233152/https://udayton.edu/blogs/artssciences/2019-stories/19-10-22-nasa-intern.php |archive-date=20 October 2021 |access-date=14 October 2021 |website=udayton.edu |publisher=[[University of Dayton]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Monaghan |first=Heather |date=4 March 2021 |title=We Are NASA: Reese Patillo, Junior Animator/Graphic Designer (Contractor) |url=https://www.nasa.gov/directorates/heo/scan/about/wearenasa/reese_patillo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211014040040/https://www.nasa.gov/directorates/heo/scan/about/wearenasa/reese_patillo/ |archive-date=14 October 2021 |access-date=14 October 2021 |website=nasa.gov |publisher=[[NASA|National Aeronautics and Space Administration (NASA)]]}}</ref> په دې مانا، په ځینو هېوادونو کې د ګرافیک ډیزاین یوازې د سکیچونو او انځورونو تولید سره تړاو لري، دا غلط دی، ځکه چې بصری ارتباط د ډېری ډولونو او ټولګیو یوه کوچنۍ برخه ده چیرې چې دا پلي کیدی شي. په [[لرغونی تاریخ|لرغونتوب]] او [[منځنۍ پېړۍ|منځنیو پیړیو]] کې د پیل سره، <ref>{{Cite web |last=Meggs |first=Philip B. |title=Graphic design |url=https://www.britannica.com/art/graphic-design |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313070810/https://www.britannica.com/art/graphic-design |archive-date=18 July 2015 |access-date=16 March 2022 |publisher=Britannica}}</ref> د پلي شوي هنر په توګه ګرافیک ډیزاین په پیل کې په 15 پیړۍ کې په اروپا کې د چاپ د ودې او په [[رغاويز اوښتون|صنعتي انقلاب]] کې د مصرف کونکي کلتور وده سره تړاو درلود. له هغه ځایه دا په لویدیز کې د یو ځانګړي مسلک په توګه راڅرګند شو، په 19 مه پېړۍ کې يې د اعلاناتو سره نږدې تړاو درلود <ref>{{Cite book|last=Raffel|first1=Burton|url=https://books.google.com/books?id=_evKxbMgkycC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|title=The Origins of Graphic Design in America, 1870-1920|last2=Thomson|first2=Ellen Mazur|date=1997-01-01|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06835-1|pages=85|language=en}}</ref> او د هغې تکامل په 20 پیړۍ کې د پیوستون اجازه ورکړه. نن ورځ د معلوماتو تبادلې کې ګړندۍ او پراخه ودې ته په پام سره ، د تجربه لرونکي ډیزاینرانو غوښتنه د هرکله څخه ډیره ده ، په ځانګړې توګه د نوېي ټیکنالوژیو پراختیا او د انجینرانو له وړتیا څخه هاخوا انساني فکتورونو ته د پاملرنې اړتیا له امله چې دوی رامنځته کوي. <ref>{{Cite book|title=Diseño y Comunicación|last=Frascara|first1=Jorge (1988)}}</ref> == اصطلاحات == ویلیم اډیسن ډوګینز اکثرا د 1922 په مقاله کې د لومړي ځل لپاره د "ګرافیک ډیزاین" اصطلاح کارولو سره اعتبار لري، <ref>{{Cite journal|last=Shaw|first=Paul|title=Tradition and Innovation: The Design Work of William Addison Dwiggins|url=https://www.jstor.org/stable/1511497}}</ref> که څه هم دا د 4 جولای 1908 په ګڼه کې ښکاري (9 جلد، 27 شمیره) د ''تنظیم شوي کارګر'' ، د کارګرانو اتحادیې یوه خپرونه. سان فرانسسکو، د چاپګرانو لپاره د تخنیکي زده کړې په اړه په یوه مقاله کې: <ref>Paul Shaw, [https://www.paulshawletterdesign.com/2020/06/blue-pencil-no-46-yet-more-on-the-early-history-of-the-term-graphic-design/ Blue Pencil no. 46—Yet more on the early history of the term “graphic design”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127004214/https://www.paulshawletterdesign.com/2020/06/blue-pencil-no-46-yet-more-on-the-early-history-of-the-term-graphic-design/|date=27 November 2021}}, 1 June 2020.</ref><blockquote>د تشبثي سوداګرۍ اتحادیه<nowiki></br></nowiki> … د هوښیارتیا منل شوی لوړ معیار چې د چاپګرانو په مینځ کې غالب دی دا تضمین دی چې د ډیزاین لومړني اصول د دوی په ګوتو کې پای ته رسیدو سره به ډیری یې په پوهه کې وده وکړي او د ګرافیک ډیزاین او سینګار کولو متخصصینو ته وده ورکړي.</blockquote>یوه لسیزه وروسته، د کالیفورنیا د هنرونو او صنایعو ښوونځي د 1917-1918 کورس لیست د ګرافیک ډیزاین او لیک په نوم کورس اعلان کړ، کوم چې د پرمختللي ډیزاین او لیک په نوم یو ځای بدل کړ. دواړه ټولګي د فریډریک مایر لخوا تدریس شوي. <ref>Paul Shaw, "[https://www.paulshawletterdesign.com/2018/01/the-definitive-dwiggins-no-81-who-coined-the-term-graphic-design/ The Definitive Dwiggins no. 81—Who Coined the Term 'Graphic Design'?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127002102/https://www.paulshawletterdesign.com/2018/01/the-definitive-dwiggins-no-81-who-coined-the-term-graphic-design/|date=2021-11-27}}", ''Blue Pencil'', 7 January 2018.</ref> == تاریخ == په خپل اوږد تاریخ کې او په 20 او 21 پیړیو کې د بصری اړیکو په نسبتا وروستي چاودنه کې، د اعلاناتو ، هنر، ګرافیک ډیزاین او [[ښکلي هنرونه|ښایسته هنر]] ترمنځ توپیر ورک شوی. دوی ډیری عناصر، تیورۍ، اصول، کړنې، [[ژبه|ژبې]] او ځینې وختونه ورته ګټه اخیستونکي یا مراجعین شریکوي. په اعلاناتو کې، وروستی هدف د توکو او خدماتو پلور دی. په ګرافیک ډیزاین کې، "جوهر دا دی چې معلوماتو ته ترتیب، نظرونو ته بڼه، بیان، او هنرونو ته احساس ورکړي چې د انسان تجربه مستند کوي." <ref>Meggs, Philip B., 'A history of graphic design'. New York: Van Nostrand Reinhold, 1983</ref> === د چاپ راتګ === په چین کې، د [[ټانگ كورنۍ|تانګ امپراتورۍ]] (618-907) په جریان کې د لرګیو بلاکونه په ټوکرونو کې د چاپ کولو لپاره او وروسته د بودايي متنونو د بیا تولید لپاره پرې شوي. په 868 کې چاپ شوی د بودایی صحیفه ترټولو لومړنی پیژندل شوی کتاب دی. په چین کې د 11 پیړۍ په پیل کې، اوږد کتابونه او کتابونه د حرکت وړ ډول چاپ کولو په کارولو سره تولید شوي، د سونګ سلطنت (960-1279) په دوران کې کتابونه په پراخه کچه شتون لري. <ref name="Wilkinson 2000">{{Cite book|last=Wilkinson|first1=Endymion|title=Chinese History|date=2000|publisher=Harvard University Asia Center|place=Cambridge|isbn=0674002490|page=450}}</ref> د پنځلسمې پیړۍ په نیمایي کې د آلمان په مینز کې، [[یوهانس ګوتنبرګ|جوهانس ګوتنبرګ]] د نوي فلزي الیاژ سره د حرکت وړ ډول په کارولو سره د چاپ شوي پاڼو د بیا تولید لپاره یوه لاره رامینځته کړه <ref>{{Cite web |title=Treasures of the McDonald Collection - Special Collections & Archives Research Center |url=https://scarc.library.oregonstate.edu/omeka/exhibits/show/mcdonald/incunabula/gutenberg/ |access-date=2022-07-03 |website=scarc.library.oregonstate.edu}}</ref> چې د معلوماتو په خپرولو کې یې انقلاب رامینځته کړ. <ref>{{Cite book|last=Hellinga|first1=Lotte|url=https://books.google.com/books?id=CFiDCjMcnvcC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|title=A Companion to the History of the Book|date=2011-08-24|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=978-1-4443-5658-8|editor-last=Eliot|editor-first=Simon|pages=207-219|language=en|chapter=The Gutenberg Revolutions}}</ref> === نولسمه پېړۍ === په 1849 کې، هینري کول په لویه [[بریتانیا]] کې د [[ډیزاین زده کړه|ډیزاین زده کړې]] په برخه کې یو له مهمو ځواکونو څخه شو، حکومت ته یې ''د ډیزاین او تولیداتو په ژورنال کې د'' ډیزاین اهمیت خبر ورکړ. هغه د عصري صنعتي ټیکنالوژۍ او ویکتوریا ډیزاین د جشن په توګه [[نندارتون|لوی نندارتون]] تنظیم کړ. له 1891 څخه تر 1896 پورې، [[ویلیام موریس|ویلیم موریس]] کیلمسکوټ پریس د ګرافیک ډیزاین کې مشر و چې د هنر او هنري حرکت سره تړاو لري، د مینځنۍ پیړۍ او د رینسانس دورې سټایل کې د لاس جوړ شوي کتابونه رامینځته کول، <ref>{{Cite web |title=V&A · William Morris: literature and book design |url=https://www.vam.ac.uk/articles/william-morris-text |access-date=2022-07-03 |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}</ref> د وال پیپر او ټوکر ډیزاینونو سربیره. <ref>{{Cite web |title=V&A · William Morris textiles |url=https://www.vam.ac.uk/articles/willam-morris-textiles |access-date=2022-07-03 |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}</ref> د موریس کار، د نورو خصوصي مطبوعاتو حرکت سره، په مستقیم ډول د هنر نوویو اغیزه وکړه. <ref name="mccarthy2">Fiona McCarthy, ''William Morris'', London: Faber and Faber, 1996 {{ISBN|0-571-17495-7}}</ref> [[دوتنه:The_chap_book.jpg|بټنوک| ''په'' 1895 له ورکړې مو مننه کتاب پښتۍ چې، د ویل ایچ براډلي لخوا ډیزاین شوې]] ول ایچ براډلي د نولسمې پیړۍ په وروستیو کې یو له پام وړ ګرافیک ډیزاینرانو څخه شو چې د هنر نوو مختلف سټایلونو کې د هنر ټوټې رامینځته کولو له امله. برادلي ''د چاپ کتاب په'' نوم د یوې ادبي مجلې لپاره د ترویج په توګه یو شمیر ډیزاینونه رامنځته کړل. <ref>{{Cite book|last=Eskilson|first1=Stephen J.|url=https://books.google.com/books?id=5C57DwAAQBAJ&q=graphic+design+19th+century+book&pg=PA10|title=Graphic Design: A New History, Third Edition|date=21 May 2019|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23328-5|language=en|access-date=11 December 2020|archivedate=15 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415031259/https://books.google.com/books?id=5C57DwAAQBAJ&q=graphic+design+19th+century+book&pg=PA10}}</ref> یو له دوی څخه د مننه کولو پوسټر و چې په 1895 کې پای ته ورسید. پوسټر د منحل لینونو او بڼو سیسټم په شمول پیژندل شوی. پوسټر د فلیټ رنګه الوتکو په کارولو سره د جاپاني چاپ سټایلونو څخه عناصر هم اخلي. د برادلي کارونه د الهام په توګه ثابت شوي ځکه چې د هنر پوسټر مفهوم به د شلمې پیړۍ په پیل کې ډیر عام شي. برسېره پردې، د هنر پوسټر به د اعلاناتو په موضوع کې یو مهم اړخ شي. === شلمه پېړۍ === [[دوتنه:VC-25(040616-F-5677R-002).jpg|کيڼ|بټنوک| یوه بوینګ 747 الوتکه چې لیوری لري دا د [[هوايي ځواک|هوایی ځواک]] په توګه نومول کیږي. د سیان شکلونه، د متحده ایالاتو بیرغ ، د ولسمشرۍ مهر او د کاسلون لیکونه، ټول په مختلفو وختونو کې، د مختلفو ډیزاینرانو له خوا، د مختلفو موخو لپاره ډیزاین شوي، او د ډیزاینر ریمونډ لووي لخوا د دې یوې الوتکې بهرنۍ ډیزاین کې یوځای شوي.]] په 1920 لسیزه کې، شوروي ساختمانيزم د تولید په مختلفو برخو کې 'فکري تولید' پلي کړ. دې غورځنګ انفرادي هنر په انقلابي روسیه کې بې ګټې وباله او په دې توګه د ګټورو موخو لپاره د شیانو د جوړولو په لور حرکت وکړ. دوی ودانۍ، د تیاتر سیټونه، پوسترونه، پارچه، جامې، فرنیچر، لوګو، مینو او داسې نور ډیزاین کړل <ref>{{Cite journal|last=Bowlt|first=John E.|title="From Pictures to Textile Prints"|url=https://www.jstor.org/stable/44130037}}</ref> جان شیچولډ په خپل 1928 کتاب، ''نوی'' ټایپوګرافي کې د عصري ټایپوګرافۍ اصول کوډ کړل. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8CPmMRRx1DEC&pg=PT333|title=Advertising Design and Typography|last=White|first1=Alex W.|date=21 September 2010|publisher=Allworth Press|isbn=9781581158205|language=en|access-date=11 January 2018|archivedate=15 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415035051/https://books.google.com/books?id=8CPmMRRx1DEC&pg=PT333}}</ref> هغه وروسته هغه فلسفه رد کړه چې په دې کتاب کې یې د فاشیستیک په توګه پیژندلې، مګر دا اغیزمنه پاتې شوه.  ټایپوګرافر لکه هربرټ بایر او لازلو موهولي ناګي او ایل لیزیتزکي د ګرافیک ډیزاین خورا ډیر اغیزمن کړ. دوی د تولید تخنیکونه پیل کړل او د شلمې پیړۍ په اوږدو کې کارول . په راتلونکو کلونو کې په عصري سټایل کې ګرافیک ډیزاین په پراخه کچه منل او غوښتنلیک ترلاسه کړ. <ref>Crouch, Christopher. 2000. ''Modernism in Art Design and Architecture'', New York: St. Martin's Press. {{ISBN|0-312-21830-3}} (cloth) {{ISBN|0-312-21832-X}} (pbk)</ref> د دویمې نړیوالې جګړې وروسته د امریکا اقتصاد د ګرافیک ډیزاین ته ډیره اړتیا څرګنده کړه، په عمده توګه په اعلاناتو او بسته بندۍ کې. په 1937 کې شیکاګو ته د آلمان د بوهاس د ډیزاین ښوونځي خپریدل امریکا ته "په ډله ایزه توګه تولید شوي" minimalism راوړي؛ د "عصري" [[معماري|معمارۍ]] او ډیزاین روښانه کول. د منځنۍ پیړۍ په عصري ډیزاین کې د پام وړ نومونه شامل دي اډرین فروټیګر ، د ټایپفیسس یونیورس او فروټیګر ډیزاینر؛ پاول رینډ ، چې د بوهوس اصول یې اخیستي او په مشهور اعلاناتو او لوګو ډیزاین کې یې پلي کړي، د اروپا لږ تر لږه یو ځانګړی امریکایی چلند رامینځته کولو کې مرسته کوي پداسې حال کې چې د کارپوریټ پیژندنې یو له اصلي مخکښانو څخه و، د ګرافیک ډیزاین یوه فرعي برخه. الیکس سټین ویس د البم پوښ اختراع سره اعتبار لري؛ او جوزف مولر-بروکمن ، چې د ۱۹۵۰ او ۱۹۷۰ کلونو د دورې په څېر په سخته خو د لاس رسي وړ پوسترونه یې ډیزاین کړل. د مسلکي ګرافیک ډیزاین صنعت د [[د مستهلک اصالت|مصرف کونکي]] سره موازي وده وکړه. دې کار اندیښنې او انتقادونه راپورته کړل، په ځانګړې توګه د ګرافیک ډیزاین ټولنې څخه د لومړي شیانو لومړی منشور سره. د لومړي ځل لپاره په 1964 کې د کین ګارلینډ لخوا پیل شوی، دا په 1999 کې د لومړي شیانو لومړی 2000 منشور په توګه په ''ایمیګر'' 51 مجله کې بیا خپور شو <ref>{{Cite web |title=฿Emigre Essays |url=http://www.emigre.com/Editorial.php?sect=1&id=14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106152041/http://emigre.com/Editorial.php?sect=1&id=14 |archive-date=6 January 2012 |access-date=1 January 2012 |publisher=Emigre.com}}</ref> "موږ د اړیکو د لا ګټورو، دوامداره او دیموکراتیکو ډولونو په ګټه د لومړیتوبونو د بدلولو وړاندیز کوو. - د محصول بازارموندنې څخه لیرې ذهنیت او د نوي ډول معنی سپړنې او تولید ته. د بحث ساحه په کمیدو ده؛ دا باید پراخ شي. مصرفيزم بې سیالي روانه ده. دا باید د نورو لیدونو لخوا ننګول شي چې څرګند شوي، په یوه برخه کې، د بصری ژبو او ډیزاین سرچینو له لارې." <ref>{{Cite web |title=max bruinsma |url=http://maxbruinsma.nl/index1.html?ftf2000.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219160927/http://maxbruinsma.nl/index1.html?ftf2000.htm |archive-date=19 December 2011 |access-date=1 January 2012 |publisher=Maxbruinsma.nl}}</ref> دواړه نسخې د متخصصینو او مفکرانو لاسلیکونه جذب کړل لکه روډي وانډر لانز ، ایریک سپیکرمن ، ایلن لوپټن او ریک پوینور . د 2000 منشور په Adbusters کې هم خپور شو، چې د بصری کلتور د قوي انتقادونو لپاره پیژندل شوی. == غوښتنلیکونه == [[دوتنه:Secretary.jpg|بټنوک| [[رنگ|رنګ]]]] د ګرافیک ډیزاین کولی شي ډیری غوښتنلیکونه ولري د سړک نښو څخه تخنیکي سکیمات او د حوالې لارښودونو پورې. دا ډیری وختونه د برنامو محصولاتو او د شرکت پیژندنې عناصرو کې کارول کیږي لکه لوګو ، رنګونه ، بسته بندي او متن د یوې برخې په توګه (د اعلاناتو هم وګورئ). د ساینسي ژورنالونو څخه د خبرونو راپور ورکولو پورې، د نظرونو او حقایقو وړاندې کول اکثرا د ګرافیک او د بصري معلوماتو فکري ترکیبونو سره ښه کیږي - چې د معلوماتو ډیزاین په نوم پیژندل کیږي. د ویب په راتګ سره، د معلوماتو ډیزاینران چې په متقابل وسیلو کې تجربه لري په زیاتیدونکي توګه د خبرونو کیسې ته شالید روښانه کولو لپاره کارول کیږي. د معلوماتو ډیزاین کې د ډیټا لید شامل کیدی شي، کوم چې د بصری په زړه پورې پریزنټشن کې د معلوماتو تشریح کولو او جوړولو لپاره د پروګرامونو کارول شامل دي، او د معلوماتو ګرافیک سره تړل کیدی شي. == وړتياوې == د ګرافیک ډیزاین پروژه کې ممکن د موجوده متن ، زیورونو او عکسونو تخلیقي پریزنټشن شامل وي. د "پروسس ښوونځي" د اړیکو سره تړاو لري؛ دا هغه چینلونه او رسنۍ روښانه کوي چې له لارې یې پیغامونه لیږدول کیږي او د کومو له لارې لیږونکي او اخیستونکي دا پیغامونه کوډ او کوډ کوي. سیمیټیک ښوونځی یو پیغام د نښو جوړولو په توګه کاروي کوم چې د ترلاسه کونکو سره د تعامل له لارې معنی رامینځته کوي. اړیکه د یو ایجنټ په توګه.  === ټایپوګرافي === په ټایپوګرافي کې د ډول ډیزاین، د ډول ګالیفس بدلول او د ترتیب ډول شامل دي. ټایپ ګلیفونه (حروف) د انځور کولو تخنیکونو په کارولو سره رامینځته شوي او بدل شوي. د ډول ترتیب د ټایپفیسونو انتخاب دی، د نقطې اندازه، تعقیب (د ټولو کارول شویو حروفونو ترمنځ ځای)، کرینګ (د دوو ځانګړو حروفونو ترمنځ ځای) او مخکښ (لین فاصله). ټایپوګرافي د ټایپ سیټرانو، کمپوزټرانو، ټایپوګرافرانو، ګرافیک هنرمندانو، د هنر مدیرانو، او مذهبي کارمندانو لخوا ترسره کیږي. تر ډیجیټل عمر پورې، ټایپوګرافي یو ځانګړی مسلک و. ځینې فونټونه د سټریوټائپیکل مفکورو سره اړیکه لري یا ورته ورته وي. د مثال په توګه، د 1942 راپور یو فونټ دی چې متن یې د ټایپ رایټر یا یو پخوانی راپور سره ورته دی. <ref>Butterick, Matthew. "Butterick's Practical Typography." Butterick's Practical Typography. Jones McClure, 2010-14. Web. 17 February 2015.</ref> === د پاڼې طرح === [[دوتنه:Golden_section_in_book_design.svg|بټنوک| د کتاب ډیزاین کې طلایي برخه]] د پاڼې ترتیب په پاڼه کې د عناصرو (منځپانګو) ترتیب سره معامله کوي، لکه د انځور ځای پرځای کول، د متن ترتیب او سټایل. د پاڼې ډیزاین تل په چاپ شوي موادو کې په پام کې نیول شوی او په دې وروستیو کې د ویب پاڼو په څیر نندارې ته پراخ شوی. عناصر په عموم ډول د ډول (متن)، عکسونو (عکسونو) او (د چاپ میډیا سره) کله ناکله د ځای لرونکی ګرافیک لري لکه د عناصرو لپاره ډیل لاین چې په رنګ سره نه چاپ شوي لکه د ډای / لیزر پرې کول ، د ورق ټاپه کول یا ړانده امبوسنګ . == وسیلې == د 1980 لسیزې په مینځ کې د ډیسټاپ خپرولو او ګرافیک آرټ سافټویر غوښتنلیکونو د کمپیوټر عکس مینځل او رامینځته کولو وړتیاوې معرفي کړې چې دمخه په لاسي ډول اجرا شوي. کمپیوټر ډیزاینرانو ته توان ورکړ چې په سمدستي توګه د ترتیب یا ټایپوګرافیک بدلونونو اغیزې وګوري، او د دودیزو رسنیو اغیزې انډول کړي. دودیز وسیلې لکه [[وچکښ|پنسل]] کولی شي ګټور وي حتی کله چې کمپیوټر د وروستي کولو لپاره کارول کیږي؛ ډیزاینر یا د هنر رییس ممکن د تخلیقي پروسې د یوې برخې په توګه ډیری مفکورې سکیچ کړي. <ref>Jacci Howard Bear, [http://desktoppub.about.com/cs/basic/a/thumbnails.htm?terms=squiggle desktoppub.about.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206171848/http://desktoppub.about.com/cs/basic/a/thumbnails.htm?terms=squiggle|date=6 December 2013}} Retrieved 19 March 2008</ref> سټایلسونه د ټابلیټ کمپیوټرونو سره کارول کیدی شي ترڅو په ډیجیټل ډول لاسي نقاشي ونیسي. <ref>[http://vimeo.com/6986303 Milton Glaser Draws & Lectures] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321100020/http://vimeo.com/6986303|date=21 March 2014}}. Retrieved 31 January 2011</ref> === کمپیوټر او سافټویر === ډیزاینران موافق نه دي چې ایا کمپیوټر تخلیقی پروسې ته وده ورکوي. ځینې ډیزاینران استدلال کوي چې کمپیوټر دوی ته اجازه ورکوي څو په چټکۍ او ډیر تفصیل سره ډیری نظرونه وپلټئ چې د لاسي چمتو کولو یا پیسټ اپ لخوا ترلاسه کیدی شي. <ref>Jann Lawrence Pollard and Jerry James Little, ''Creative Computer Tools for Artists: Using Software to Develop Drawings and Paintings,'' November 2001 Introduction</ref> پداسې حال کې چې نور ډیزاینران د ډیجیټل ډیزاین څخه بې حده انتخابونه موندلی شي پرته له کومې روښانه پایلې سره د فلج یا نه ختمیدونکي تکرار لامل شي. ډیری ډیزاینران د هایبرډ پروسې کاروي چې دودیز او کمپیوټر میشته ټیکنالوژي سره یوځای کوي. لومړی، د لاس چمتو شوي ترتیبونه د یوې مفکورې اجرا کولو لپاره د تصویب لپاره کارول کیږي، بیا د پالش شوي بصری محصول په کمپیوټر کې تولید کیږي. د ګرافیک ډیزاینرانو څخه تمه کیږي چې د انځور جوړونې، ټایپوګرافي او ترتیب لپاره د سافټویر پروګرامونو کې ماهر وي. نږدې ټول مشهور او د "صنعت معیاري" سافټویر پروګرامونه چې د 1990 لسیزې له پیل راهیسې د ګرافیک ډیزاینرانو لخوا کارول کیږي د Adobe Systems Incorporated محصولات دي. اډوب فوټوشاپ (د عکس ایډیټ کولو لپاره د راسټر پراساس برنامه) او اډوب انځورګر (د انځور کولو لپاره د ویکتور پراساس برنامه) اکثرا په وروستي مرحله کې کارول کیږي. په ټوله نړۍ کې ځینې ډیزاینران CorelDraw کاروي. '''CorelDraw''' د ویکتور ګرافیک ایډیټر سافټویر دی چې د کوریل کارپوریشن لخوا رامینځته شوی او بازار موندنه کوي. د خلاصې سرچینې سافټویر د ویکتور ګرافیس د ترمیم لپاره کارول کیږي Inkscape دی. په Inkscape کې کارول شوي لومړني فایل فارمیټ د توزیع وړ ویکتور ګرافیک (SVG) دی. تاسو کولی شئ فایل په کوم بل ویکتور فارمیټ کې وارد یا صادر کړئ. ډیزاینران اکثرا د آنلاین ډیزاین ډیټابیسونو څخه د دوی په کار کې دمخه ډیزاین شوي راسټر عکسونه او ویکتور ګرافیک کاروي. د راسټر انځورونه په اډوب فوټوشاپ، ویکتور لوګو او انځورونو کې په اډوب انځورګر او کورلډرا کې ایډیټ کیدی شي، او وروستی محصول په یو لوی پاڼې ترتیب پروګرامونو کې راټول شوي، لکه Adobe InDesign ، Serif PagePlus او QuarkXpress . د ځواکمن خلاصې سرچینې برنامې (کوم چې وړیا دي) هم د مسلکي او عادي کاروونکو لخوا د ګرافیک ډیزاین لپاره کارول کیږي ، پدې کې شامل دي Inkscape (د ویکتور ګرافیک لپاره) ، GIMP (د عکس ایډیټ کولو او عکس مینځلو لپاره) ، کریټا (د نقاشۍ لپاره) ، او سکریبس (د پاڼې ترتیب لپاره). == اړونده ډیزاین ساحې == === د انيرفیس ډیزاین === د شخصي کمپیوټرونو له راتګ راهیسې، ډیری ګرافیک ډیزاینران د انٹرفیس ډیزاین کې ښکیل شوي، په داسې چاپیریال کې چې معمولا د ګرافیکي یوزر انٹرفیس (GUI) په نوم یادیږي. پدې کې د ویب ډیزاین او سافټویر ډیزاین شامل دی کله چې د کارونکي پای متقابل عمل د ترتیب یا انٹرفیس ډیزاین په پام کې نیولو سره وي. د کارونکي متقابل عمل او آنلاین برانډینګ پوهیدو سره د لید مخابراتو مهارتونو ترکیب کول ، ګرافیک ډیزاینران اکثرا د سافټویر پراختیا کونکو او ویب پراختیا کونکو سره کار کوي ترڅو د ویب سایټ یا سافټویر غوښتنلیک لید او احساس رامینځته کړي. د انٹرفیس ډیزاین یو مهم اړخ د آئیکون ډیزاین دی. === د کارونکي تجربه ډیزاین === د کارونکي تجربې ډیزاین (UX) د محصولاتو رامینځته کولو مطالعه ، تحلیل او پراختیا ده چې کاروونکو ته معنی لرونکي او اړونده تجربې چمتو کوي. پدې کې د محصول ترلاسه کولو او ادغام ټولې پروسې رامینځته کول شامل دي ، پشمول د برانډینګ ، ډیزاین ، کارونې او فعالیت اړخونه. === تجربه لرونکي ګرافیک ډیزاین === تجربه لرونکي ګرافیک ډیزاین جوړ شوي چاپیریال ته د ارتباطي مهارتونو پلي کول دي. <ref>{{Cite web |title=1.0 Experiential Graphic Design: A Physical Relationship |url=http://faculty.wwu.edu/schadeb/dsgn480/website/images/1.0_XGD.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230504/http://faculty.wwu.edu/schadeb/dsgn480/website/images/1.0_XGD.pdf |archive-date=13 April 2021 |access-date=13 April 2021}}</ref> د ګرافیک ډیزاین دا ساحه متخصصینو ته اړتیا لري چې په فزیکي تاسیساتو پوه شي چې باید تولید شي او د ودانیو په څیر ورته چاپیریال شرایطو سره مقاومت وکړي. د ورته په څیر، دا د کراس انضباطي همکارۍ پروسه ده چې ډیزاینران، جوړونکي، د ښار پالن جوړونکي، معماران، جوړونکي او ساختماني ټیمونه پکې شامل دي. تجربه لرونکي ګرافیک ډیزاینران هڅه کوي هغه ستونزې حل کړي چې خلک د ودانیو او ځای سره د تعامل پرمهال ورسره مخ کیږي (د چاپیریال ګرافیک ډیزاین هم ویل کیږي). د چاپیریال ګرافیک ډیزاینرانو لپاره د تمرین ساحې مثالونه د لارې موندنه ، ځای جوړونې ، برانډ شوي چاپیریال ، نندارتونونه او د میوزیم نندارتونونه ، عامه تاسیسات او ډیجیټل چاپیریال دي. == مسلکونه == [[دوتنه:National_Park_Service_sample_pictographs.svg|کيڼ|بټنوک| ګرافیک سمبولونه اکثرا فعال او نامعلوم وي، <ref>{{Cite web |last=Currie |first=Nick |title=Design Rockism |url=http://www.aiga.org/content.cfm/design-rockism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405135726/http://www.aiga.org/content.cfm/design-rockism |archive-date=5 April 2007}}</ref> لکه څنګه چې د متحده ایالاتو د ملي پارک خدماتو څخه دا انځورګران روښانه کوي.]] د ګرافیک ډیزاین کیریر لارې د تخلیقي سپیکٹرم ټولې برخې پوښي او ډیری وختونه تیریږي. کارګران ځانګړي دندې ترسره کوي، لکه ډیزاین خدمتونه، خپرونه، اعلانونه او عامه اړیکې. د 2017 پورې، منځنۍ معاش په کال کې 48,700 ډالر وو. <ref>{{Cite web |title=Graphic Designers: Occupational Outlook Handbook: U.S. Bureau of Labor Statistics |url=https://www.bls.gov/ooh/arts-and-design/graphic-designers.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027215647/https://www.bls.gov/ooh/arts-and-design/graphic-designers.htm |archive-date=27 October 2017 |access-date=29 June 2018 |website=www.bls.gov}}</ref> په صنعت کې د دندې اصلي سرلیکونه اکثرا د هیواد ځانګړي دي. پدې کې د ګرافیک ډیزاینر ، د هنر رییس ، تخلیقی رییس ، متحرک او د ننوتلو کچې تولید هنرمند شامل کیدی شي. د خدمت شوي صنعت پورې اړه لري، مسؤلیتونه ممکن مختلف سرلیکونه ولري لکه " DTP ایسوسی ایټ " یا " ګرافیک هنرمند ". په مسؤلیتونو کې ممکن ځانګړي مهارتونه شامل وي لکه انځورګري ، [[انځوراخيستنه|عکاسي]] ، [[ساهيالي|حرکت]] ، لید اغیزې یا متقابل ډیزاین . تمه کیده چې د آنلاین پروژو په ډیزاین کې استخدام تر 2026 پورې 35٪ ډیر شي، پداسې حال کې چې په دودیزو رسنیو کې کارموندنه، لکه د ورځپاڼو او کتاب ډیزاین، تمه کیږي چې 22٪ کم شي. د ګرافیک ډیزاینرانو څخه تمه کیږي چې په دوامداره توګه نوي تخنیکونه، پروګرامونه، او میتودونه زده کړي. <ref>{{Cite web |title=Graphic Designers : Occupational Outlook Handbook: : U.S. Bureau of Labor Statistics |url=https://www.bls.gov/ooh/arts-and-design/graphic-designers.htm#tab-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027215647/https://www.bls.gov/ooh/arts-and-design/graphic-designers.htm#tab-6 |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017 |website=www.bls.gov |language=en-us}}</ref> د ګرافیک ډیزاینران کولی شي په هغو شرکتونو کې کار وکړي چې په ځانګړي ډول صنعت ته وقف شوي وي، لکه د ډیزاین مشورتي یا د نښه کولو ادارې، نور ممکن په خپرولو، بازار موندنې یا نورو مخابراتي شرکتونو کې کار وکړي. په ځانګړي توګه د شخصي کمپیوټرونو له معرفي کیدو راهیسې ، ډیری ګرافیک ډیزاینران په غیر ډیزاین شوي سازمانونو کې د کور دننه ډیزاینرانو په توګه کار کوي. د ګرافیک ډیزاینران ممکن په آزاده توګه کار وکړي، په خپلو شرایطو، قیمتونو، نظرونو، او نورو باندې کار وکړي. یو ګرافیک ډیزاینر عموما د هنر رییس ، تخلیقی رییس یا د رسنیو لوړ پوړی تخلیقی ته راپور ورکوي. لکه څنګه چې ډیزاینر ډیر لوړ کیږي، دوی لږ وخت ډیزاین کوي او ډیر وخت د نورو ډیزاینرانو په پراخه تخلیقي فعالیتونو لکه د برانډ پراختیا او د کارپوریټ پیژندنې پراختیا کې رهبري کوي. دوی اکثرا تمه کیږي چې د پیرودونکو سره مستقیم اړیکه ونیسي، د بیلګې په توګه د لنډیز اخیستل او تشریح کول. === په ګرافیک ډیزاین کې کراوډ سورس کول === د ''وائرډ مجلې'' جیف هاو د لومړي ځل لپاره په 2006 کې په خپله مقاله کې د " کراوډ سورسنګ " اصطلاح کارولې ، "د کراوډ سورسنګ وده." <ref>{{Cite web |last=Gilmour |first=Julia |date=15 August 2013 |title=The Long History of Crowdsourcing – and Why You're Just Now Hearing About It |url=http://www.crowdsource.com/blog/2013/08/the-long-history-of-crowdsourcing-and-why-youre-just-now-hearing-about-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829172727/http://www.crowdsource.com/blog/2013/08/the-long-history-of-crowdsourcing-and-why-youre-just-now-hearing-about-it/ |archive-date=29 August 2014 |access-date=24 October 2013 |publisher=Crowdsource.com}}</ref> دا داسې تخلیقي ډومینونه پراخوي لکه ګرافیک ډیزاین، معمارۍ، د جامو ډیزاین ، لیکل، انځور او نور. دندې کیدای شي افرادو یا یوې ډلې ته وګمارل شي او کیدای شي د متقابل یا متنوع په توګه طبقه بندي شي. د متفاوت دندې یوه بیلګه د پوسټر لپاره بدیل ډیزاین رامینځته کول دي. د متقابل کار یوه بیلګه د یو پوسټر ډیزاین غوره کول دي. شرکتونه، پیلونه، کوچني کاروبارونه او متشبثین ټول د ډیزاین کراوډ سورس کولو څخه ډیره ګټه پورته کړې ځکه چې دا د دوی سره د بودیجې په یوه برخه کې د عالي ګرافیک ډیزاینونو سرچینه کې مرسته کوي چې دوی دمخه مصرف کړي. د کراوډ سورس کولو له لارې د لوګو ډیزاین ترلاسه کول یو له خورا عام دی. لوی شرکتونه چې د ډیزاین کراوډ سورس کولو ځای کې کار کوي عموما د ډیزاین سیالۍ سایټونو ته ویل کیږي. == دا هم وګوره == {{تانبه|Visual arts}} === اړوندې سیمې ===   === اړوند موضوعات ===   == سرچينې == {{لړسرچينې}} == کتابتون == == بهرنۍ تړنې ==   * Media related to Graphic design at Wikimedia Commons * [http://video.pbs.org/video/2311391293 The Universal Arts of Graphic Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113090637/http://video.pbs.org/video/2311391293/ |date=2015-11-13 }} – Documentary produced by Off Book * [http://www.bls.gov/ooh/Arts-and-Design/Graphic-designers.htm Graphic Designers], entry in the ''Occupational Outlook Handbook'' of the Bureau of Labor Statistics of the United States Department of Labor [[وېشنيزه:ګرافيک ډيزاين]] [[وېشنيزه:ډيزاين]] [[وېشنيزه:چاپ]] [[وېشنيزه:چاپخونه]] [[وېشنيزه:فوټوشاپ]] [[وېشنيزه:کورل]] [[وېشنيزه:الېسټريټر]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] g1267faglqvah8wngjyr2cr0rwf0pys 0 62740 370981 343235 2026-11-08T15:26:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370981 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس }} '''وارسا''' د [[پولنډ]] [[پلازمېنه]] او تر ټولو ستر [[ښار]] دی. دا ستر ښار د [[پولنډ]] په ختیځ مرکزي سیمه کې د ویسټولا د سیند پر سر پروت دی او د وګړو شمېر یې په رسمي توګه ۱.۸ میلیون وګړو او په پراخ میتروپولیټن سیمه کې ۳.۱ میلیون وګړو ته رسیږي، چې په دې سره په [[اروپايي ټولنه]] کې وارسا د زیات وګړو لرونکو پلازمېنو په کتار کې په ۷ ځای راځي. د دې ښار مساحت ۵۱۷ کیلومتر مربع (۲۰۰ مایل مربع) ده او ۱۸ برخې لري، په داسې حال کې چې ښاري سیمه ۶۱۰۰ کیلومتر مربع (۲۳۵۵ مایل مربع) ده. وارسا یو نړیوال الفا ښار، یو ستر کلتوري، سیاسي او اقتصادي مرکز او د دې هېواد پلازمینه ده. د دې ښار لرغوني تاریخي سیمه د یونیسکو د نړیوال میراث په فهرست کې شامل دی.<ref>{{Cite web |title=''Journal of Laws of Poland'', position 1817, 2018 |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20180001817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830113953/http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20180001817 |archive-date=30 August 2021 |access-date=30 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |publisher=Globalization and World Cities |department=GaWC – Research Network}}</ref><ref name="larger urban zone">{{cite web |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |archive-date=3 September 2015 |access-date=6 February 2017 |publisher=Eurostat}}</ref> د وارسا رېشه په مازوویا کې د کب نیوونې یوه واړه ښار ته ورګرځي. دغه ښار د شپاړسمې پېړۍ په وروستیو کې، کله چې درېیم زیګیزمونډ تصمیم ونیو چې د پولنډ پلازمېنه او سلطتني دربار له کراکوف څخه وارسا ته ولیږدوي، شهرت وموند. وارسا تر ۱۷۹۵ ز کال پورې د پولنډ-لیتوانیا د ټولګټو هېواد پلازمېنه وه او له هغه را وروسته بیا د ناپلیون د وارسا د ډوک پلازمېنه وه. نولسمې پېړۍ او صنعتي انقلاب د دې ښار د اوسېدونکو شمېر زیات کړ او په دې سره دا د اروپا یو له تر ټولو زیاتو وګړو لرونکو ښارونو څخه شو. له هغه را وروسته کله چې وارسا د خپلې ښایسته معمارۍ او بلوارونو له کبله مشهور شوی و، په ۱۹۳۹ ز کال کې د دویمې نړیوالې جګړې په پیلیدو سره بمبار او محاصره شو. د دې ښار زیاتره تاریخي سیمې په ۱۹۴۳ ز کال کې د ګیټو د پاڅون او په ۱۹۴۴ ز کال کې د وارسا د عمومي پاڅون په ترڅ کې په سیستماتیک ډول سره ویجاړ او د هغه متنوع جمعیت له منځه ولاړ.<ref>{{cite web |date=26 December 2014 |title=Warsaw – Phoenix City Rebuilt From the Ashes |url=http://www.youramazingplaces.com/warsaw-phoenix-city/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104224/http://www.youramazingplaces.com/warsaw-phoenix-city/ |archive-date=24 December 2015 |access-date=17 September 2015 |work=youramazingplaces.com}}</ref> په وارسا کې دوه نړیوال هوايي ډګرونه فعالیت لري، چې تر تولو ډېر بېروبار لرونکی یې د وارسا شوپن دی او د وارسا موډلین هوايي ډګر بیا د ارزان قیمته هوايي شرکتونو لپاره ځانګړی شوی دی. په دې ښار کې د عامه ترانسپورت په فعالو خدماتو کې د وارسا مترو، بس، ښاري ریل ګاډی او د تراموا پراخه شبکه شاملیږي. دغه ښار د څېړنې او پراختیا، د سوداګرۍ د بهیر د اوټ سورس کولو او د معلوماتي تیکنالوژۍ د اوټ سورس کولو یو عمده مرکز دی. د وارسا د اسعارو د راکړې ورکړې مرکز په مرکزي او ختیځه اروپا کې تر ټولو ستر او ډېر مهم مرکز دی. Frontex او د بهرنیو پولو د امنیت لپاره د اروپايي ټولنې اداره او همداشان ODIHR، کوم چې په اروپا کې د امنیت او همکارۍ د موسسې اصولي ادارې دي، د دې ټولو مرکزونه په وارسا کې دي. له فرانکفورټ او پاریس سره یو ځای، وارسا په اروپايي ټولنه کې له هغو ښارونو څخه ده چې زیات شمېر دنګې ودانۍ لري، په داسې حال کې چې د وارسو ماڼۍ تر ۲۰۲۲ ز کال پورې په اروپايي ټولنه کې یوه له تر ټولو جګه ودانۍ ده.<ref>{{cite web |title=Warsaw Stock Exchange, Poland, stocks, investing online – Fio bank |url=https://www.fio.pl/stocks-investments/stocks/stocks-poland |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409203454/https://www.fio.pl/stocks-investments/stocks/stocks-poland |archive-date=9 April 2017 |access-date=9 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Warsaw: The Region's Key Market |url=http://www.wcms2015.com/en/press-release?more=280997652 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208065456/http://www.wcms2015.com/en/press-release?more=280997652 |archive-date=8 December 2015 |access-date=29 October 2015 |website=Warsaw Capital Market Summit 2015}}</ref><ref name="scraper">{{cite web |year=2015 |editor=James Newman |title=Europes Top Skyscraper Cities |url=http://www.skyscrapernews.com/britains.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102536/http://www.skyscrapernews.com/britains.htm |archive-date=24 September 2015 |access-date=20 October 2015 |work=The Top 500 |publisher=SkyscraperNews.com}}</ref> په دغه ښار کې د پولنډ د علومو اکاډمي، د فیلارمونیک ملي ارکسټر، د وارسا پوهنتون، د وارسا د تکنالوجۍ پوهنتون، ملي موزیم، د زاختا د هنرونو ګالري او د وارسا ستر تیاتر موقعیت لري چې دا تیاتر په نړۍ کې یو له تر ټولو سترو تیاترونو څخه ګڼل کېږي. بیارغول شوی لرغونی ښار، چې د هر ډول معمارۍ سبک او د اروپايي تاریخې دورې بېلګې په ځان کې لري، په ۱۹۸۰ ز کال کې د یونیسکو له خوا د نړیوال میراث په توګه ثبت شو. د معمارۍ اصلي نورې جاذبې عبارت دې له سلطنتي کلا او د پاچا زیګیزمونډ سمبولیکه پایه، د ویلانوف ماڼۍ، په جزیره کې جوړه شوې ماڼۍ، د سنټ جان جامع کلیسا، د اصلي بازار څلورلارې او همداشان بې شمېره کلیساګانې او عمارتونه چې د سلطنتي واټ پر غاړه ودانې شوي دي. وارسا له رونق څخه ډک هنرونه او د کلپ ځایونه، خوندور رستورانتونه او سترې ښاري شنې سیمې لري، چې د دې ښار یو پر څلورمه خاوره کې پارکونه جوړ شوي دي.<ref>{{cite web |date=27 May 2016 |title=The Grand Theater in Warsaw: one of the largest theatres in Europe and one of the biggest stages in the world – |url=http://www.communications-unlimited.nl/the-grand-theater-in-warsaw-one-of-the-largest-theatres-in-europe-and-one-of-the-biggest-stages-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205035/http://www.communications-unlimited.nl/the-grand-theater-in-warsaw-one-of-the-largest-theatres-in-europe-and-one-of-the-biggest-stages-in-the-world/ |archive-date=6 April 2020 |access-date=14 November 2017 |website=communications-unlimited.nl}}</ref><ref>{{cite web |last=WorldlyTraveller |date=10 May 2016 |title=Warsaw, City of Classical Music and Varied Architecture in Poland – Worldly Resort |url=https://www.worldlyresort.com/warsaw-city-of-classical-music-and-varied-architecture-in-poland-1334.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510152430/http://www.worldlyresort.com/warsaw-city-of-classical-music-and-varied-architecture-in-poland-1334.html |archive-date=10 May 2016 |access-date=9 April 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Skoczeń |first=Paulina |title=Warsaw is a green city |url=https://www.poland.travel/en/holiday-ideas/warsaw-is-a-green-city-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409201114/https://www.poland.travel/en/holiday-ideas/warsaw-is-a-green-city-2 |archive-date=9 April 2017 |access-date=9 April 2017}}</ref><ref name="eastern europe capital">{{cite news|author=Charly Wilder|url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/12/22/travel/what-to-do-in-36-hours-in-warsaw-poland.html|title=36 Hours in Warsaw, Poland|work=The New York Times|date=23 December 2015|access-date=29 December 2015|archive-date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151228162630/http://www.nytimes.com/interactive/2015/12/22/travel/what-to-do-in-36-hours-in-warsaw-poland.html|url-status=live}}</ref> == نوم او نښان == په پولنډي ژبه کې د وارسا نوم ''Warszawa'' ده. په نورو پخوانیو نومونو کې کېدای شي د ''Warszewa، Warszowa، Worszewa یا Werszewa'' نومونه شامل واوسي. د همدې نوم اصلي سرچینه ناڅرګنده ده او تر اوسه په دې اړه کوم معلومات نشته. په اصل کې Warszawa د هغه کوچني هستوګنځي نوم و چې د ویستولا سیند پر غاړه به یې کبان نیول. یوه تیوري وايي چې Warszawa یعنې «په Warsz پورې تړلی»، Warsz د زړې پولنډې ژبې له مخې د Warcisław د نوم مذکر لنډ شوی نوم دی، چې د ایتمولوژي د علم له اړخه له Wrocław سره تړلی دی. که څه هم د پای -awa توري د یوه ستر ښار لپاره په ځای نه ښکاري؛ د پولنډ د ښارونو نومونه له شخصي نومونو څخه را اخیستل شوي دي، چې په معمول ډول په -ów/owo/ew/ewo سره پای ته رسیږي ( د بېلګې په توګه Piotrków یا Adamów).<ref>Samuel Bogumił Linde, Slownik jẹzyka polskiego (1808)</ref><ref>Julian Weinberg, Polacy w Rodzinie Sławian (1878)</ref><ref>{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=Warsaw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923144805/http://etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=Warsaw |archive-date=23 September 2017 |access-date=26 May 2017 |website=etymonline.com}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://revije.ff.uni-lj.si/linguistica/article/view/6271|title=Pre-Slavic toponomastic layer of Northern Mazovia: corrections and addenda (the Narew drainage)|first=Zbigniew|last=Babik|date=31 December 2015|journal=Linguistica|volume=55|issue=1|pages=29–46|via=revije.ff.uni-lj.si|doi=10.4312/linguistica.55.1.29-46|doi-access=free|access-date=26 May 2017|archive-date=2 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202044430/https://revije.ff.uni-lj.si/linguistica/article/view/6271|url-status=live}}</ref> عامیانه ایتمولوژي د دې ښار نوم له Wars او Sawa سره تړلی بولي. په دې اړه ګڼ روایتونه شته، چې د یوه روایت له مخې، ساوا یوه سمندري پري وه چې په ویسټولا کې یې ژوند کاوه او د وارس په نوم کب نیوونکي زړه پرې وبایلود. په حقیقت کې، Warsz د ۱۲مې/۱۳مې پېړۍ یو اشراف و، چې د نننۍ ورځې مارینشتات په سیمه کې د یوه کلي څښتن و. د ښار رسمي بشپړ نوم ''miasto stołeczne Warszawa'' (د وارسا ولایت مرکز) دی. د وارسا د ښار اصلي اوسېدونکې ته ''Varsovian'' وايي، چې په پولنډي ژبه کې ''warszawiak''،  ''warszawianin''(نارینه)، ''warszawianka'' (ښځینه) او ''warszawiacy'' او  ''warszawianie''(جمع) نومونه دي. == تاریخ == === ۱۳۰۰- ۱۸۰۰کلونه === د نننۍ ورځې د وارسا په سیمه کې تر ټولو لومړنی پخه او کلکه هستوګن سیمه په بروډنو (۹/۱۰ پېړۍ) او جازډو (۱۲/۱۳ پېړۍ) کې و. د نږدې قبایلو او ډوکانو له بریدونو وروسته، د کب نیوونې په یوه واړه کلي (وارشزووا) کې یو بل نوی پوخ ښار جوړ شو. د پلوک شهزاده، د ماسویا دویم بلوسلاو، د نننۍ ورځې عصري ښار د ۱۳۰۰ ز کال شاوخوا جوړ کړ او تر تولو لومړنی تاریخي سند چې د یوې کلا د شتون خبره تاییدوي، ۱۳۱۳ ز کال ته ورګرځي. په ۱۹۳۰ ز کال کې د سنټ جان د جامع کلیسا په بشپړیدو سره، وارسا د مازویا د ډوکانو پر یوې څوکۍ باندې بدل شو او په ۱۴۱۳ ز کال کې په رسمي ډول د مازویا د ډوکانو پلازمېنه شوه. له هغه وروسته د دې ښار اقتصاد زیاتره پر لاسي صنایعو یا سوداګرۍ باندې ولاړ و او هغه وخت په دې ښار کې نږدې ۴۵۰۰ کسانو ژوند کاوه.<ref name="views">{{cite book|author=Dobrosław Kobielski|title=Widoki dawnej Warszawy (Views of Old Warsaw)|year=1984|publisher=Krajowa Agencja Wydawnicza|location=Warsaw|isbn=83-03-00702-5|language=pl}}</ref> د پنځلسمې پېړۍ په اوږدو کې، د دې ښار اوسېدونکو له دې ځایه کډه وکړه او د ښار د شمالي دیوال خوا ته خواره واره شول چې یوه خپلواکه سیمه یې جوړه کړه او د دې ښار نوم نوی ښار کېښود. شته لرغونی ښارګوټی بالاخره د لرغوني ښار په نوم مشهور شو. دې دواړو ښارونو د ښار منشور او خپلواکې شوراګانې درلودي. له دې نوي ښار څخه د جوړیدو موخه، زاړه ښار ته د نویو کسانو راتګ و چې اجازه یې نه درلوده تر څو په زاړه ښار کې ژوند وکړي، په تېره بیا یهودان. د دې دواړو ښارونو تر منځ ټولنیز او مالي اختلافات په ۱۵۲۵ ز کال کې د لنډې مودې جګړو لامل شو. د درېیم یانوش له ناڅاپي مړینې او د سیمه ییزو ډوکانو له انقراض نه وروسته، مازویا په ۱۵۲۶ ز کال کې د پولنډ له پاچاهي سره یو ځای شو. د پولنډ د لومړي زیګزیمونډ ښځه، بونا سفورزا، پر وارسا باندې د پولنډ د واک چلولو په خاطر ډوک ته د زهرو په ورکولو له پراخ تور سره مخ شوه.<ref name="Davies">{{cite book|last=Davies|first=Norman|title=God's Playground|url=https://archive.org/details/godsplaygroundhi00norm_0|url-access=registration|edition=2|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=0-19-925339-0}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mało czarujący koniec Piastów mazowieckich – Kwartalnik Przekrój |url=https://przekroj.pl/nauka/malo-czarujacy-koniec-piastow-mazowieckich-adam-weglowski |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028113311/https://przekroj.pl/nauka/malo-czarujacy-koniec-piastow-mazowieckich-adam-weglowski |archive-date=28 October 2020 |access-date=19 June 2020 |website=przekroj.pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fragment szaty książąt mazowieckich |url=https://muzeumwarszawy.pl/obiekt/fragment-szaty-ksiazat-mazowieckich/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808001447/https://muzeumwarszawy.pl/obiekt/fragment-szaty-ksiazat-mazowieckich/ |archive-date=8 August 2020 |access-date=21 June 2020 |website=Muzeum Warszawy}}</ref><ref name="views2">{{cite book|author=Dobrosław Kobielski|title=Widoki dawnej Warszawy (Views of Old Warsaw)|year=1984|publisher=Krajowa Agencja Wydawnicza|location=Warsaw|isbn=83-03-00702-5|language=pl}}</ref> == سرچينې == 11ok7t2kyqf1m2rsqxkvhgjuxsd3an5 0 62761 371191 370193 2026-11-08T18:20:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 10 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371191 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|reason=ليکنه بېخي ګډه وډه ده، بېخي کمپيوټري ده، باید د ویلو وړ یا ډیلیټ سي. [[وېشنيزه:ويکيپېډيا کينډۍ چې کره کتنې]]}} د '''QR کوډ''' د '''چټک غبرګون کوډ''' لپاره ابتکار د [[بارکوډ|میټریکس بارکوډ]] (یا دوه اړخیز بارکوډ)یو ډول دی <ref>{{Cite journal|date=2020-09-01|title=Micrography QR Codes|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/8632711}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2019-12-11|title=Adaptive Binarization of QR Code Images for Fast Automatic Sorting in Warehouse Systems}}</ref> چې په 1994 کې د [[جاپان|جاپاني]] موټرو شرکت [[ډینیسووان|Denso Wave]] لخوا اختراع شوی. <ref>{{cite web |date=2020-03-26 |title=2D Barcodes |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/ondemand/video/2072031/ |publisher=[[NHK World-Japan]]}}</ref> <ref>{{Cite news|Date=2021-11-09|Title=From Japanese auto parts to ubiquity: A look at the history of QR codes|URL=https://mainichi.jp/english/articles/20211109/p2a/00m/0bu/024000c}}</ref> بارکوډ د ماشین لوستلو وړ نظری لیبل دی چې کولی شي د هغه توکي په اړه معلومات ولري چې ورسره وصل وي. په عمل کې، د QR کوډونه ډېری وختونه د لوکټر پېژندونکي، یا [[د ویب پاڼې لیدونکي تعقیب|تعقیبونکي]] لپاره ډاټا لري چې وېب پاڼې یا غوښتنلیک ته اشاره کوي. کيو آر کوډ د کوډ کولو څلور معیاري طریقې کاروي (شمېري، الفانومیریک، بایټ/بائنری، او کانجي ) ترڅو ډاټا په اغېزمنه توګه ذخیره کړي؛ تمدیدونه هم کارول کیدی شي. <ref name="QRCodefeatures2">{{cite web |title=QR Code features |url=http://www.qrcode.com/en/qrfeature.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129064920/http://www.qrcode.com/en/qrfeature.html |archive-date=2013-01-29 |access-date=3 October 2011 |publisher=Denso-Wave}}</ref> د چټک غبرګون سیسټم د معیاري UPC بارکوډونو په پرتله د چټک لوستلو وړتیا او د ذخیره کولو ډېرې وړتيا له امله د موټرو صنعت څخه بهر مشهور شو. په غوښتنلیکونو کې د محصول تعقیب، د توکو پېژندنه، د وخت تعقیب، د اسنادو مدیریت، او عمومي بازار موندنه شامله ده. <ref name="autogenerated12">{{cite web |year=2011 |title=QR Code Essentials |url=http://www.nacs.org/LinkClick.aspx?fileticket=D1FpVAvvJuo%3D&tabid=1426&mid=4802 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512180619/http://www.nacs.org/LinkClick.aspx?fileticket=D1FpVAvvJuo%3d&tabid=1426&mid=4802 |archive-date=12 May 2013 |access-date=12 March 2013 |publisher=Denso ADC}}</ref> د QR کوډ تور مربع لري چې په سپینه شالید کې په مربع گرډ کې ترتیب شوي، کوم چې د عکس اخیستلو وسیله لکه د کیمرې لخوا لوستل کیدی شي، او د ریډ - سلوموان غلطۍ اصالح کولو په کارولو سره جريان مومي تر هغه چې انځور په سمه توګه تشریح شي. بیا اړین معلومات د نمونو څخه ایستل کیږي چې د عکس په افقی او عمودی برخو کې شتون لري. <ref name="autogenerated13">{{cite web |year=2011 |title=QR Code Essentials |url=http://www.nacs.org/LinkClick.aspx?fileticket=D1FpVAvvJuo%3D&tabid=1426&mid=4802 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512180619/http://www.nacs.org/LinkClick.aspx?fileticket=D1FpVAvvJuo%3d&tabid=1426&mid=4802 |archive-date=12 May 2013 |access-date=12 March 2013 |publisher=Denso ADC}}</ref> == تاریخ == د QR کوډ سیسټم په 1994 کې د جاپاني شرکت [[ډینسو|ډینسو ویو]] لخوا د [[ماساهرو هارا|مساهرو هارا]] لخوا اختراع شو. <ref>{{Cite web |title=QRコード開発｜テクノロジー｜デンソーウェーブ |trans-title=QR code development |url=https://www.denso-wave.com/ja/technology/vol1.html |access-date=2021-10-26 |website=[[Denso|Denso Wave]] |language=ja}}</ref> لومړنۍ ډیزاین په [[تجهیزات لاړ شه|ګو بورډ]] کې د تور او سپینو ټوټو لخوا اغیزمن شوی و. <ref>{{cite web |date=2020-02-10 |title=The Little-Known Story of the Birth of the QR Code |url=https://www.nippon.com/en/news/fnn20191214001/the-little-known-story-of-the-birth-of-the-qr-code.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304140056/https://www.nippon.com/en/news/fnn20191214001/the-little-known-story-of-the-birth-of-the-qr-code.html |archive-date=2020-03-04}}</ref> د دې هدف د تولید پرمهال د موټرو تعقیب و. دا د لوړ سرعت اجزا سکین کولو ته اجازه ورکولو لپاره ډیزاین شوی. <ref name="Handbook of Augmented Reality2">{{cite book|title=Handbook of Augmented Reality|author=Borko Furht|url=https://books.google.com/books?id=fG8JUdrScsYC&q=Handbook%20of%20Augmented%20Reality&pg=PA341|page=341|publisher=Springer|year=2011|isbn=9781461400646|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221020446/https://books.google.com/books?id=fG8JUdrScsYC&lpg=PP1&dq=Handbook%20of%20Augmented%20Reality&pg=PA341|archive-date=21 December 2016}}</ref> == زوی ولي == [[دوتنه:How_QR_codes_are_created.jpg|بټنوک| د QR کوډونه په ودانیو کې ښکاري، لکه څنګه چې دا په کیپ ټاون کې دي]] د QR کوډونه اوس په پراخه توګه کارول کیږي، په شمول د سوداګریز تعقیب غوښتنلیکونه او د اسانتیا پر بنسټ غوښتنلیکونه چې هدف یې د ګرځنده تلیفون کاروونکي دي (د ګرځنده ټګ کولو په نوم یادیږي). د QR کوډونه کېدای شي کارونکي ته د متن ښودلو لپاره، د کارونکي په وسیله د [[ویب پاڼه|وېب پاڼې]] پرانېستلو لپاره، د کارونکي وسیله ته د vCard اړیکه اضافه کولو لپاره، د یونیفورم سرچینې پېژندونکي (URI) پرانېستلو لپاره، د بېسیم شبکې سره د نښلولو لپاره، یا یو بریښنالیک یا متن پیغام ترتیب کړئ. دلته د سافټویر یا آنلاین وسیلو په توګه ډېری د QR کوډ جنریټرونه شته چې یا وړیا دي ، یا د تادیې ګډون ته اړتیا لري. <ref>{{cite web |author=Joe Waters |title=How to Use the Top QR Code Generators |url=http://www.dummies.com/business/marketing/social-media-marketing/how-to-use-the-top-qr-code-generators/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162047/http://www.dummies.com/business/marketing/social-media-marketing/how-to-use-the-top-qr-code-generators/ |archive-date=11 September 2017 |access-date=5 June 2017 |website=Dummies.com}}</ref> د QR کوډ د دوه اړخیز کوډ یو له خورا کارول شوي ډولونو څخه دی. <ref name="About2DCode2">{{cite web |title=QR Code—About 2D Code |url=http://www.qrcode.com/en/about/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605013533/http://www.qrcode.com/en//about/ |archive-date=5 June 2016 |access-date=27 May 2016 |publisher=Denso-Wave}}</ref> د 2011 کال د جون په میاشت کې، 14 ملیون امریکایی ګرځنده کاروونکو د QR کوډ یا بار کوډ سکین کړی. د دغو کاروونکو شاوخوا 58٪ د خپلو کورونو څخه QR یا بارکوډ سکین کړی، پداسې حال کې چې 39٪ د پرچون پلورنځیو څخه سکین شوي؛ د 14 ملیون کاروونکو څخه 53٪ یې د 18 او 34 کلونو ترمنځ نارینه وو <ref>{{cite web |date=16 August 2011 |title=14m Americans scanned QR and bar codes with their mobiles in June 2011 |url=http://www.internetretailing.net/2011/08/14m-americans-scanned-qr-and-bar-codes-with-their-mobiles-in-june-2011/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405065521/http://internetretailing.net/2011/08/14m-americans-scanned-qr-and-bar-codes-with-their-mobiles-in-june-2011/ |archive-date=5 April 2016 |access-date=27 May 2016}}</ref> د سپټمبر 2020 سروې وموندله چې په متحده ایالاتو او انګلستان کې 18.8 سلنه مصرفوونکي په کلکه موافق دي چې دوی د 2020 په مارچ کې د COVID-19 پورې اړوند د ځای په ځای کولو امرونو له پیل راهیسې د QR کوډ کارولو زیاتوالی لیدلی دی <ref>{{cite web |date=6 July 2021 |title=U.S. and UK increase of QR code use 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/199328/qr-code-scanners-by-age/ |access-date=13 August 2021}}</ref> == معیارونه == [[دوتنه:QR_Code_Structure_Example_3.svg|کيڼ|بټنوک| د QR کوډ جوړښت (7 نسخه)، د فعال عناصرو روښانه کول]] ډېری معیارونه شتون لري چې د QR کوډونو په توګه د ډیټا کوډ کول پوښي: <ref name="qrstandard12">{{cite web |title=QR Code Standardization |url=http://www.qrcode.com/en/about/standards.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510190940/http://www.qrcode.com/en/about/standards.html |archive-date=10 May 2016 |access-date=23 May 2016 |work=QR Code.com |publisher=Denso-Wave}}</ref> * اکتوبر ۱۹۹۷ – AIM (د اتوماتیک پیژندنې او خوځښت ټولنه) نړیواله <ref>{{cite web |title=ISS QR Code{{pipe}}AIM Store: Historical Archive |url=https://aimglobal.site-ym.com/store/ViewProduct.aspx?id=2590968 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808081523/https://aimglobal.site-ym.com/store/ViewProduct.aspx?id=2590968 |archive-date=8 August 2016 |access-date=26 May 2016 |publisher=Aimglobal.org}}</ref> * جنوري ۱۹۹۹ – JIS X 0510 * جون ۲۰۰۰ – [[د معيار نړيوال تنظيم|ISO]] / IEC 18004:2000 ''معلوماتي ټیکنالوژي – د اتوماتیک پیژندنې او د معلوماتو نیولو تخنیکونه – د بار کوډ سمبولژي – د QR کوډ'' (اوس ایستل شوی)<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> د QR کوډ ماډل 1 او 2 سمبولونه تعریفوي. * 1 سپتمبر 2006 – ISO/IEC 18004:2006 ''[http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=43655 معلوماتي ټیکنالوژي – د اتوماتیک پیژندنې او د معلوماتو نیولو تخنیکونه – د QR کوډ 2005 د بار کوډ سمبولي توضیحات]'' (اوس ایستل شوي) <ref>{{Cite web |title=ISO/IEC 18004:2006 - Information technology {{spaced ndash}} Automatic identification and data capture techniques {{spaced ndash}} QR Code 2005 bar code symbology specification |url=https://www.iso.org/standard/43655.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308044347/https://www.iso.org/standard/43655.html |archive-date=8 March 2017 |access-date=2017-03-07 |website=www.iso.org |language=en}}</ref><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> د QR کوډ 2005 سمبولونه تعریفوي، د QR کوډ ماډل 2 توسیع. د QR کوډ ماډل 1 سمبولونو لوستلو څرنګوالی مشخص نه کوي ، یا دا د اطاعت لپاره اړتیا لري. * 1 فبروري 2015 – ISO/IEC 18004:2015 ''[http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=62021 معلومات – د اتوماتیک پیژندنې او د معلوماتو نیولو تخنیکونه – د QR کوډ بارکوډ سمبولي توضیحات]''<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> د QR کوډ 2005 سمبول QR کوډ ته بدلوي او ځینې پروسیجرونو او کوچني سمونونو ته وضاحت اضافه کوي. د غوښتنلیک پرت کې، د ډیری تطبیقونو ترمنځ یو څه توپیر شتون لري. د جاپان NTT DoCoMo د URLs کوډ کولو، د اړیکو معلوماتو، او ډیری نورو ډیټا ډولونو لپاره د [[دفاکتو|حقیقت]] معیارونه رامینځته کړي. <ref>{{cite web |title=Synchronization with Native Applications |url=https://www.nttdocomo.co.jp/english/service/developer/make/content/barcode/function/application/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806042046/https://www.nttdocomo.co.jp/english/service/developer/make/content/barcode/function/application/index.html |archive-date=6 August 2016 |access-date=26 May 2016 |publisher=[[NTT DoCoMo]]}}</ref> د خلاصې سرچینې " ZXing " پروژه د QR کوډ ډیټا ډولونو لیست ساتي. <ref>{{cite web |author=Sean Owen |date=17 January 2014 |title=Barcode contents |url=https://github.com/zxing/zxing/wiki/Barcode-Contents |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215201205/https://github.com/zxing/zxing/wiki/Barcode-Contents |archive-date=15 February 2016 |access-date=26 May 2016 |website=[[GitHub]]}}</ref> == کارځايونه == [[دوتنه:Japan-qr-code-billboard.jpg|بټنوک| یو QR کوډ چې په جاپان کې په لوی بلبورډ کې کارول کیږي، د sagasou.mobi ویب پاڼې سره اړیکه لري]] د QR کوډونه د مصرف کونکو اعلاناتو کې عام شوي دي. عموما، یو سمارټ فون د QR کوډ سکینر په توګه کارول کیږي، کوډ ښکاره کوي او ځینې ګټورې بڼې ته یې بدلوي (لکه د ویب پاڼې لپاره یو معیاري [[URL]] ، په دې توګه د کاروونکي اړتیا مخنیوی کوي چې دا په ویب براوزر کې ټایپ کړي). د QR کوډ د [[اعلانونه|اعلاناتو]] ستراتیژۍ تمرکز شوی، ځکه چې دا د یو آر ایل په لاسي ډول د ننوتلو په پرتله د برانډ ویب پاڼې ته د لاسرسي لپاره لاره برابروي. <ref>{{cite web |author=Rimma Kats |date=23 January 2012 |title=Starbucks promotes coffee blend via QR codes |url=http://www.mobilemarketer.com/cms/news/software-technology/11930.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603190211/http://www.mobilemarketer.com/cms/news/software-technology/11930.html |archive-date=3 June 2016 |access-date=26 May 2016}}</ref> <ref>{{cite web |author=Jenny Lee |date=4 January 2012 |title=Tesco's cool QR code advertising campaign |url=https://vancouversun.com/news/staff-blogs/tescos-cool-qr-code-advertising-campaign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603022242/http://vancouversun.com/news/staff-blogs/tescos-cool-qr-code-advertising-campaign |archive-date=3 June 2016 |access-date=26 May 2016}}</ref> د مصرف کونکي لپاره یوازې د اسانتیا څخه هاخوا ، د دې وړتیا اهمیت دا دی چې دا د [[د تبادلې نرخ|تبادلې کچه]] ډیروي: هغه چانس چې د اعلان سره اړیکه به په پلور بدل شي. دا د لیوالتیا امکانات د لږ ځنډ یا هڅو سره د [[د تبادلې فینل|تبادلې فینل]] ته نور هم کموي، لیدونکي سمدلاسه د اعلان کونکي ویب پاڼې ته راوړي، پداسې حال کې چې اوږد او ډیر هدف لرونکي پلور پیچ ممکن د لیدونکي دلچسپي له لاسه ورکړي. که څه هم په پیل کې د وسایطو په تولید کې د برخو تعقیب لپاره کارول کیږي، د QR کوډونه د غوښتنلیکونو په پراخه لړۍ کې کارول کیږي. پدې کې سوداګریز تعقیب ، ساتیرۍ او ټرانسپورټ ټیکټینګ ، د محصول او وفادارۍ بازار موندنه او په پلورنځي کې د محصول لیبل کول شامل دي. د بازار موندنې مثالونه پکې شامل دي چیرې چې د شرکت تخفیف او فیصدي تخفیف د QR کوډ ډیکوډر په کارولو سره نیول کیدی شي کوم چې یو ګرځنده اپلیکیشن دی ، یا د شرکت معلومات لکه پته او اړوند معلومات د هغې د الفا - عددي متن ډیټا سره یوځای ساتل لکه څنګه چې په ژیړ پاڼو کې لیدل کیدی شي. لارښودونه دوی د سازمانونو لخوا د کارولو لپاره د شخصي معلوماتو ذخیره کولو کې هم کارول کیدی شي. د دې یوه بیلګه د فیلیپین ملي تحقیقاتو اداره (NBI) ده چیرې چې د NBI تصفیه اوس د QR کوډ سره راځي. ډیری دا غوښتنلیکونه د [[گرځنده غږلېږدی|ګرځنده تلیفون]] کارونکي په نښه کوي (د ګرځنده ټګ کولو له لارې). کاروونکي کولی شي متن ترلاسه کړي، خپل وسیله ته د vCard اړیکه اضافه کړي، یو URL خلاص کړي، یا د QR کوډونو سکین کولو وروسته [[برېښليک|بریښنالیک]] یا متن پیغام ترتیب کړي. دوی کولی شي خپل QR کوډونه تولید او چاپ کړي چې د نورو لپاره سکین او کارولو لپاره د څو معاشونو یا وړیا QR کوډ تولیدونکي سایټونو یا ایپسونو څخه لیدنه وکړي. [[گووگل|ګوګل]] د QR کوډونو رامینځته کولو لپاره API درلود ، اوس له مینځه وړل شوی ، <ref>{{cite web |date=26 May 2015 |title=Getting Started with Infographics (deprecated) |url=https://google-developers.appspot.com/chart/infographics/docs/overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629232058/https://google-developers.appspot.com/chart/infographics/docs/overview |archive-date=29 June 2016 |access-date=27 May 2016 |website=google-developers.appspot.com}}</ref> او د QR کوډونو سکین کولو ایپس نږدې ټولو سمارټ فون وسیلو کې موندل کیدی شي. <ref>{{cite web |date=2010-12-07 |title=QR Code Readers for iPhone, Android, Blackberry and Windows Phone 7 |url=http://www.708media.com/qrcode/qr-code-readers-iphone-android-blackberry-windows-phone-7/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825233859/http://www.708media.com/qrcode/qr-code-readers-iphone-android-blackberry-windows-phone-7/ |archive-date=25 August 2011}}</ref> [[دوتنه:Z80-Tianjin_-Beijing.jpg|کيڼ|بټنوک| QR کوډونه له ۲۰۱۰ کال راهیسې په چین کې د اورګاډي په ټکټونو کې کارول شوي او چاپ شوي <ref>{{Cite news|Title=QR codes on China's train tickets may leak personal information|URL=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20121216000074&cid=1103}}</ref> .]] د پتې او URLs ذخیره کولو QR کوډونه ممکن په مجلو کې څرګند شي ، په نښو کې ، په بسونو کې ، په سوداګرۍ کارتونو کې یا نږدې په هر هغه شی کې چې کاروونکي یې معلومات غواړي. هغه کارونکي چې د سمې ریډر اپلیکیشن سره سمبال شوي کیمرې تلیفون لري کولی شي د متن ښودلو لپاره د QR کوډ عکس سکین کړي، د اړیکو معلومات، د بېسیم شبکې سره وصل شي، یا د تلیفون په براوزر کې ویب پاڼه پرانیزي. د فزیکي نړۍ د شیانو سره د نښلولو دې عمل ته هارډ لینک کول یا د اعتراض هایپر لینک کول ویل کیږي. د QR کوډونه هم ممکن د یو ځای سره وصل شي ترڅو تعقیب کړي چیرې چې کوډ سکین شوی. یا هغه اپلیکیشن چې د QR کوډ سکین کوي د جیو معلومات د GPS او سیل ټاور مثلث (aGPS) په کارولو سره ترلاسه کوي یا په QR کوډ کې کوډ شوی URL پخپله د موقعیت سره تړاو لري. په 2008 کې، یو جاپاني ډبرې جوړونکي پلانونه اعلان کړل چې په قبرونو کې د QR کوډونه نقش کړي، لیدونکو ته اجازه ورکوي چې د مړو په اړه معلومات وګوري، او د کورنۍ غړي د لیدنو تعقیب وساتي. <ref>{{Cite news|URL=https://www.wired.com/underwire/2008/03/japanese-graves/|Title=Japanese Gravestones Memorialize the Dead With QR Codes|Publisher=Wired|Date=2008-03-23|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-16|archive-date=2013-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103156/http://www.wired.com/underwire/2008/03/japanese-graves|url-status=dead}}</ref> ارواپوه ریچارډ ویسمن یو له لومړنیو لیکوالانو څخه و چې د QR کوډونه یې په کتاب کې شامل کړل، په ''غیر معمولي کې: ولې موږ ګورو چې څه شتون نلري'' (2011). <ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/underwire/2008/03/japanese-graves/|title=Japanese Gravestones Memorialize the Dead With QR Codes|publisher=Wired|date=2008-03-23|access-date=2013-05-08|author=Novak, Asami|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103156/http://www.wired.com/underwire/2008/03/japanese-graves|archive-date=15 February 2013}}</ref>  د QR کوډونه په اسعارو کې شامل شوي دي. د 2011 په جون کې، شاهي هالنډي منت ( ''Koninklijke Nederlandse Munt'' ) د نړۍ لومړۍ رسمي سکه د QR کوډ سره صادره کړه ترڅو د خپلې اوسنۍ ودانۍ او احاطې د سلمې کلیزې لمانځنه وکړي. سکه د سمارټ فون لخوا سکین کیدی شي او په اصل کې د یوې ځانګړې ویب پاڼې سره د تاریخي پیښې او سکین ډیزاین په اړه مینځپانګې سره وصل شي. په 2014 کې، د نایجیریا مرکزي بانک د 100-نیرا بانک نوټ خپور کړ چې د هغې د سلمې کلیزې په ویاړ، لومړنی بانک نوټ چې په ډیزاین کې یې د QR کوډ شامل کړ. کله چې د انټرنیټ فعال شوي ګرځنده وسیلې سره سکین شي، کوډ یوې ویب پاڼې ته ځي چې د نایجیریا د سل کلنۍ کیسه بیانوي. په 2015 کې، د روسیې فدراسیون مرکزي بانک د روسیې فدراسیون [[د روسیې له فدراسیون سره د کریمیې تړښت|لخوا د کریمیا د الحاق د]] یادولو لپاره د 100 روبل نوټ خپور کړ. دا په خپل ډیزاین کې د QR کوډ لري، او کله چې د انټرنیټ فعال ګرځنده وسیله سره سکین شي، کوډ یوې ویب پاڼې ته ځي چې د یادښت یادښت تاریخي او تخنیکي شالید توضیح کوي. په 2017 کې، د [[ګانا]] بانک په ګانا کې د مرکزي بانکداري د 60 کلونو د یادولو لپاره د 5 سیډیس بانک نوټ خپور کړ، او په ډیزاین کې یې د QR کوډ لري، کوم چې کله د انټرنیټ فعال ګرځنده وسیلې سره سکین کیږي، دا کوډ رسمي بانک ته ځي. د ګانا ویب پاڼه. د کریډیټ کارت فعالیت د پراختیا په حال کې دی. د 2016 په سپتمبر کې، د هند ریزرو بانک (RBI) د هند QR په نوم نومول پیل کړل، یو عام QR کوډ چې په ګډه د ټولو څلورو لوی کارت تادیاتو شرکتونو لخوا رامینځته شوی - د هند ملي تادیاتو کارپوریشن چې د ماسټر کارډ ، ویزې او امریکایی سره RuPay کارتونه پرمخ وړي. ایکسپریس. دا به د متحد تادیاتو انٹرفیس (UPI) پلیټ فارم کې د تادیاتو منلو وړتیا هم ولري. <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/indiaqr-to-debut-on-feb-20/articleshow/57154107.cms|title=IndiaQR to debut on Feb 20|newspaper=The Times of India|access-date=2017-02-15|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216133710/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/indiaqr-to-debut-on-feb-20/articleshow/57154107.cms|archive-date=16 February 2017|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/indiaqr-to-debut-on-feb-20/articleshow/57154107.cms|Title=IndiaQR to debut on Feb 20}}</ref> === وده شوي واقعیت === د QR کوډونه په 3-dimensional ځای کې د شیانو موقعیت ټاکلو لپاره په ځینې وده شوي حقیقت سیسټمونو کې کارول کیږي. <ref name="Handbook of Augmented Reality">{{Cite book|title=Handbook of Augmented Reality|last=Borko Furht|url=https://books.google.com/books?id=fG8JUdrScsYC&q=Handbook%20of%20Augmented%20Reality&pg=PA341|page=341|publisher=Springer|year=2011|isbn=9781461400646|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221020446/https://books.google.com/books?id=fG8JUdrScsYC&lpg=PP1&dq=Handbook%20of%20Augmented%20Reality&pg=PA341|archivedate=21 December 2016}}</ref> === د ملټي میډیا مینځپانګې ښودل === ملټي میډیا QR کوډونه هم کارول کیږي ترڅو کاروونکو ته ځانګړي ملټي میډیا مینځپانګې (لکه ویډیو ، آډیو ، عکسونه ، سندونه او نور) ته لارښود کړي. ). === د موبایل عملیاتي سیسټمونه === د QR کوډونه په مختلف ګرځنده وسیلو عملیاتي سیسټمونو کې کارول کیدی شي. آی فونونه چې په iOS 11 او لوړ کې روان دي او ځینې انډرایډ وسیلې کولی شي په اصلي ډول د بهرني ایپ ډاونلوډ کولو پرته QR کوډونه سکین کړي. د کیمرې ایپ د دې وړتیا لري چې د QR کوډ ډول سکین او ښکاره کړي (یوازې په آی فون کې) د لینک سره (دواړه په Android او iPhone کې). دا وسیلې د URL ری ډایریکشن ملاتړ کوي ، کوم چې QR کوډونو ته اجازه ورکوي چې په وسیله کې موجود غوښتنلیکونو ته میټاډاټا واستوي. ډیری تادیه شوي یا وړیا ایپس د کوډونو سکین کولو وړتیا سره شتون لري او بهرني URL ته سخت لینک. === مجازی پلورنځي === د QR کوډونه د "مجازی پلورنځیو" رامینځته کولو لپاره کارول شوي ، چیرې چې د محصول معلوماتو او QR کوډونو ګالري پیرودونکي ته وړاندې کیږي ، د مثال په توګه د ریل سټیشن دیوال کې. پیرودونکي د QR کوډونه سکین کوي، او محصولات د دوی کورونو ته لیږدول کیږي. دا کارول په سویلي کوریا، <ref>{{cite web |author=Sebastián Campanario |date=16 September 2011 |title=Marketing futurista: ya se puede comprar con la cámara del celular |trans-title=Futuristic marketing: it's already possible to purchase with a cellphone's camera |url=http://www.ieco.clarin.com/empresas/Marketing-futurista-comprar-camara-celular_0_555544518.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923160016/http://www.ieco.clarin.com/empresas/Marketing-futurista-comprar-camara-celular_0_555544518.html |archive-date=23 September 2011 |language=es}}</ref> او ارجنټاین کې پیل شوي، <ref>{{cite web |date=11 November 2010 |title=Marketers scatter phone-friendly codes across ads |url=http://www.physorg.com/news/2010-11-phone-friendly-codes-ads.html |access-date=26 May 2016}}</ref> مګر اوس مهال په نړیواله کچه پراخیږي. <ref>{{cite web |date=14 April 2012 |title=Tesco QR Code Virtual Store |url=http://www.shop2mobi.com/blog/tesco-qr-code-virtual-store/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160525160651/http://www.shop2mobi.com/blog/tesco-qr-code-virtual-store/ |archive-date=25 May 2016 |access-date=26 May 2016}}</ref> والمارټ، پروکټر او ګیمبل او وولورتس لا دمخه د مجازی پلورنځي مفهوم منلی دی. <ref>{{cite web |date=14 April 2012 |title=Top 10 QR Code Store examples |url=http://www.shop2mobi.com/blog/virtual-qr-code-store-examples/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606021802/http://www.shop2mobi.com/blog/virtual-qr-code-store-examples |archive-date=6 June 2016 |access-date=26 May 2016}}</ref> === د QR کوډ تادیه === د QR کوډونه د بانکي حساب معلوماتو یا کریډیټ کارت معلوماتو ذخیره کولو لپاره کارول کیدی شي، یا دوی په ځانګړې توګه د ځانګړي تادیاتو چمتو کونکي غوښتنلیکونو سره کار کولو لپاره ډیزاین کیدی شي. په ټوله نړۍ کې د QR کوډ تادیاتو ډیری آزموینې غوښتنلیکونه شتون لري. <ref>{{cite web |date=12 October 2011 |title=SCVNGR Unveils QR Code Payment System |url=http://mashable.com/2011/10/12/scvngr-levelup-redo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208114335/http://mashable.com/2011/10/12/scvngr-levelup-redo/ |archive-date=8 December 2012 |website=[[Mashable]]}}</ref> <ref>{{cite web |date=2012-01-26 |title=MasterCard starts piloting QkR mobile payment app |url=http://gigaom.com/2012/01/26/mastercard-starts-piloting-qkr-mobile-payment-app/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108210253/http://gigaom.com/2012/01/26/mastercard-starts-piloting-qkr-mobile-payment-app/ |archive-date=8 January 2014}}</ref> په پرمختللو هیوادونو لکه چین، <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/07/16/business/china-cash-smartphone-payments.html|title=In Urban China, Cash Is Rapidly Becoming Obsolete|last=Mozur|first=Paul|date=2017-07-16|work=The New York Times|access-date=2019-10-14|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=https://www.nytimes.com/2017/07/16/business/china-cash-smartphone-payments.html|Title=In Urban China, Cash Is Rapidly Becoming Obsolete|Author=Mozur}}</ref> هند او بنګله دیش کې د QR کوډ تادیه د تادیاتو کولو خورا مشهور او اسانه طریقه ده. له هغه وخته چې Alipay په 2011 کې د QR کوډ د تادیې طریقه ډیزاین کړه، <ref>{{Cite web |title=A Hangzhou Story: The Development of China's Mobile Payment Revolution |url=https://lkyspp.nus.edu.sg/docs/default-source/case-studies/a-hangzhou-story.pdf?sfvrsn=2bb6690a_2 |access-date=2022-07-16 |archive-date=2020-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626064851/https://lkyspp.nus.edu.sg/docs/default-source/case-studies/a-hangzhou-story.pdf?sfvrsn=2bb6690a_2 |url-status=dead }}</ref> په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې د ګرځنده تادیه په چټکۍ سره منل شوې. د 2018 پورې، د ټولو تادیاتو شاوخوا 83٪ د ګرځنده تادیاتو له لارې ترسره شوي. <ref>{{Cite web |title=Payment methods in China: How China became a mobile-first nation |url=https://daxueconsulting.com/payment-methods-in-china/ |access-date=2020-06-23 |website=daxueconsulting.com}}</ref> د 2012 په نومبر کې، د QR کوډ تادیات په [[چک جمهوریت]] کې په لویه پیمانه ځای په ځای شوي کله چې د تادیاتو معلوماتو تبادلې لپاره یوه پرانیستې بڼه - د لنډ تادیې توضیح کوونکی - د چک بانکدارۍ ټولنې لخوا د QR تادیاتو لپاره د رسمي محلي حل په توګه معرفي او تایید شو. په 2013 کې، د [[اروپا]] تادیاتو شورا د EPC QR کوډ لپاره لارښوونې چمتو کړې چې په یوروزون کې د SCT نوښت وړ کړي. === د ویب پاڼې ننوتل === د QR کوډونه وېب پاڼو ته د ننوتلو لپاره کارول کېدی شي: د QR کوډ د کمپیوټر سکرین کې د ننوتلو پاڼې کې ښودل کیږي، او کله چې راجستر شوی کاروونکي دا د تایید شوي سمارټ فون سره سکین کوي، دوی به په اتوماتيک ډول ننوتل شي. تصدیق د سمارټ فون لخوا ترسره کیږي کوم چې سرور سره اړیکه لري. [[گووگل|ګوګل]] د 2012 کال په جنورۍ کې دا ډول د ننوتلو طریقه ازموینه وکړه <ref>{{cite web |title=Google testing login authentication via QR codes |url=http://www.zdnet.com/blog/security/google-testing-login-authentication-via-qr-codes/10105 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615073011/http://www.zdnet.com/blog/security/google-testing-login-authentication-via-qr-codes/10105 |archive-date=15 June 2013 |website=[[ZDNet]]}}</ref> == دا هم وګوره == * Aztec کوډ * د ډیټا میټریکس * PDF417 * QRpedia * SnapTag * SPARQCode * ټچټاګ == سرچينې == {{لړسرچينې}} == کتابتون == * {{Cite book|title=BS ISO/IEC 18004:2006. Information technology. Automatic identification and data capture techniques. Bar code symbology. QR Code|place=[[Geneva]]|publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]]|year=2000|page=114|oclc=60816353}} * {{Cite book|title=BS ISO/IEC 18004:2006. Information technology. Automatic identification and data capture techniques. QR Code 2005 bar code symbology specification|place=[[London]]|publisher=[[British Standards Institution|BSI]]|year=2007|page=126|isbn=978-0-580-67368-9|url=http://shop.bsigroup.com/en/ProductDetail/?pid=000000000030201420|access-date=26 July 2010|archivedate=22 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150322084850/http://shop.bsigroup.com/en/ProductDetail/?pid=000000000030201420}} [[وېشنيزه:کيو ار کوډ]] [[وېشنيزه:جاپاني پوستغالی]] [[وېشنيزه:جاپاني کاريال]] [[وېشنيزه:جاپاني ژبې]] [[وېشنيزه:جاپان]] [[وېشنيزه:1994 کې]] [[وېشنيزه:بارکوډ]] 87uon806lxas5kisbn9pybrnejoinxb 0 62930 371088 368155 2026-11-08T17:09:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371088 wikitext text/x-wiki {{Databox}} د ۲۰۰۴ زکال د هند سمندر زلزله او سونامی د ډسمبر په ۲۶مه او د هند پر سیمه ېیز وخت په ۷ بجو او ۵۸ دقیقو باندی  رامنځته شوه، چې د زلزلې مرکز د انډونیزیا د شمالي سوماټرا لوېدیځ ساحل کې و. دا د سمندر لاندې یوه لویه زلزله ګڼل کېده چې د ریشتر په کچه د ۹.۱–۹،۳ پورې زوروالۍ درلود، چې یاده زلزله د هند او برما د قشر تر منځ د څیرېدلو له امله رامنځ ته شوه.<ref>{{cite journal|last1=Lay|first1=T.|last2=Kanamori|first2=H.|last3=Ammon|first3=C.|last4=Nettles|first4=M.|last5=Ward|first5=S.|last6=Aster|first6=R.|last7=Beck|first7=S.|last8=Bilek|first8=S.|last9=Brudzinski|first9=M.|last10=Butler|first10=R.|last11=DeShon|first11=H.|last12=Ekström|first12=G.|last13=Satake|first13=K.|last14=Sipkin|first14=S.|title=The Great Sumatra-Andaman Earthquake of 26 December 2004|journal=Science|date=20 May 2005|volume=308|issue=5725|pages=1127–1133|doi=10.1126/science.1112250|pmid=15905392|bibcode=2005Sci...308.1127L|s2cid=43739943|url=http://authors.library.caltech.edu/20879/2/Lay_SOM.pdf|access-date=20 March 2019|archive-date=22 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722221132/https://authors.library.caltech.edu/20879/2/Lay_SOM.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Tsunamis and Earthquakes: Tsunami Generation from the 2004 Sumatra Earthquake&nbsp;– USGS Western Coastal and Marine Geology |url=http://walrus.wr.usgs.gov/tsunami/sumatraEQ/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226114009/https://walrus.wr.usgs.gov/tsunami/sumatraEQ/ |archive-date=26 December 2018 |access-date=12 August 2010 |publisher=Walrus.wr.usgs.gov}}</ref> د زلزلې له امله د سونامی یو لړ لوې څپې اوبو لاندې رامنځته شوې او د ساحل تر ۳۰ مټرو پورې لوړې شوې او په دې توګه د هند سمندر د شاوخوا ساحلونو په اوږدو کې مېشت ټول خلک زیانمن کړ، چې یادې سونامی په ۱۴ هېوادونو کې د اټکل له مخې ۲۲۷۸۹۸ کسان ووژل او په تاریخ کې یو له تر ټولو خونړیو طبیعی پېښو وګڼل شو. همدارنګه دغې سونامي د زیانمن شوو هېوادونو په ساحلي ولایتونو کې د خلکو په ژوند او تجارتي شرایطو باندې مستقیمې پایلې درلودې؛ چې سریلانکا، د اندونیزیا اچه سیمه، د هند تامل ناډو او د ټایلینډ کاولاک سیمې د سختو زیانمنو شوو سیمو نه وبلل شوې، چې د اندونیزیا بند اچه سیمې د مړینې ترټولو لوی شمېر راپور ورکړ. دا زلزله ىرېیمه ستره زلزله وه، او په ۲۱مې پېړۍ کې تر ټولو لویه زلزله وګڼل شو، چې اتو نه تر لسو دقیقو پورې یې دوام وموند. دا زلزله د دې لامل شو چې ځمکه د ۱۰ ملي میټرو (۰.۴ انچ) په اندازه له خپله ځایه حرکت وکړي او د الاسکا په څېر نورې لرې زلزلې رامنځته کړي. د هند سمندر د زلزلې مرکز د سیمولیو او د سماترا ترمنځ و. د یادې زلزلې په پایله کې د زیانمنو شوو خلکو او هېوادونو بی وسي په ټوله نړۍ کې د بشردوستانه غبرګون لامل شو او په دې ډول یې له زیانمنو کسانو سره له ۱۴ میلیارده ډالرو نه زیاته مرسته وکړه.<ref>{{cite web |date=19 May 2005 |title=Analysis of the Sumatra-Andaman Earthquake Reveals Longest Fault Rupture Ever |url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=104179 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812205404/https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=104179 |archive-date=12 August 2021 |access-date=15 December 2016 |publisher=National Science Foundation}}</ref><ref>{{cite web |last=Walton |first=Marsha |date=20 May 2005 |title=Scientists: Sumatra quake longest ever recorded |url=http://edition.cnn.com/2005/TECH/science/05/19/sumatra.quake/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214073430/http://edition.cnn.com/2005/TECH/science/05/19/sumatra.quake/index.html |archive-date=14 February 2012 |access-date=15 December 2016 |work=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=West|first1=Michael|last2=Sanches|first2=John J.|last3=McNutt|first3=Stephen R.|s2cid=27869948|title=Periodically Triggered Seismicity at Mount Wrangell, Alaska, After the Sumatra Earthquake|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-20_308_5725/page/1144|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=20 May 2005|volume=308|issue=5725|pages=1144–1146|pmid=15905395|bibcode=2005Sci...308.1144W|doi=10.1126/science.1112462}}</ref><ref name="Archived">{{cite journal|last1=Nalbant|first1=Suleyman S.|last2=Steacy|first2=Sandy|last3=Sieh|first3=Kerry|last4=Natawidjaja|first4=Danny|last5=McCloskey|first5=John|title=Seismology: Earthquake risk on the Sunda trench|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|date=9 June 2005|volume=435|issue=7043|pages=756–757|doi=10.1038/nature435756a|pmid=15944691|url=http://www.gps.caltech.edu/~sieh/pubs_docs/papers/P05b.pdf|access-date=16 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604092608/http://www.gps.caltech.edu/~sieh/pubs_docs/papers/P05b.pdf|archive-date=4 June 2010|url-status=dead|bibcode=2005Natur.435..756N|hdl=10220/8668|s2cid=4321796|archivedate=4 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100604092608/http://www.gps.caltech.edu/~sieh/pubs_docs/papers/P05b.pdf}}</ref><ref>{{cite book|last1=Jayasuriya|first1=Sisira|last2=McCawley|first2=Peter|url=http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_Main.lasso?id=13668|title=The Asian Tsunami: Aid and Reconstruction after a Disaster|location=Cheltenham, UK; Northampton, MA|publisher=Edward Elgar|date=2010|isbn=978-1-84844-692-2|access-date=6 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005138/http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_Main.lasso?id=13668|archive-date=22 July 2011|url-status=dead}}</ref> == زلزله == د ۲۰۰۴ز کال د هند سمندر زلزلې كچه په پیل کې  ۸.۸ ریشتره اټکل شوې وه، خو وروسته د ۲۰۰۵ز کال په فبروري کې ساینس پوهانو د شدت کچه۹.۰ اټکل کړ. که څه هم د پاسیفیک سونامي خبردارۍ مرکز دغه نوې شمېرې منلې وه، خو د امریکا جیولوژیکي سروې تر اوسه خپل اټکل له ۹.۱ نه، نه ده بدل کړې. وروسته د ۲۰۰۶ز کال یوې څېړنې د یادې زلرلې شدت ۹.۱-۹.۳ اټکل کړ. د کلیفورنیا د ټیکنالوژۍ انسټیټیوټ هیرو کاناموري د زلزلې شدت ۹.۲ ریشتره څرګندوي.<ref>{{cite web |last=McKee |first=Maggie |date=9 February 2005 |title=Power of tsunami earthquake heavily underestimated |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050227152442/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6991 |archive-date=27 February 2005 |work=[[New Scientist]]}}</ref><ref>EERI Publication 2006–06, page 14.</ref> دا زلزله (وروسته د سونامی) په بنګله دیش، هند، مالیزیا، میانمار، ټایلنډ، سریلانکا او مالدیف کې احساس شوه، چې د زلزلې په پایله کې د ځمکې ښویدنه د دې لامل شوه چې د سمندر بستر د څو ثانیو په ترڅ کې راڅرګند شي او په چټکۍ سره یې د څپو سرعت زیات شو او له دې سره یې د اندونیزیا لوکونګا ښارګوټی ویجاړ کړ.<ref>{{cite journal|last1=Sibuet|first1=J.|last2=Rangin|first2=C.|last3=Le Pichon|first3=X.|last4=Singh|first4=S.|last5=Cattaneo|first5=A.|last6=Graindorge|first6=D.|last7=Klingelhoefer|first7=F.|last8=Lin|first8=J.|last9=Malod|first9=J.|last10=Maury|first10=T.|last11=Schneider|first11=J.|last12=Sultan|first12=N.|last13=Umber|first13=M.|last14=Yamaguchi|first14=H.|display-authors=1|title=26th December 2004 great Sumatra–Andaman earthquake: Co-seismic and post-seismic motions in northern Sumatra|journal=Earth and Planetary Science Letters|date=15 November 2007|volume=263|issue=1–2|pages=88–103|doi=10.1016/j.epsl.2007.09.005|url=http://wwz.ifremer.fr/drogm/content/download/36024/293289/file/2007EPSLSibuet.pdf|access-date=16 May 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5gsKIqvg4?url=http://wwz.ifremer.fr/drogm/content/download/36024/293289/file/2007EPSLSibuet.pdf|archive-date=19 May 2009|url-status=dead|bibcode=2007E&PSL.263...88S}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Løvholt|first1=F.|last2=Bungum|first2=H.|last3=Harbitz|first3=C.B.|last4=Glimsdal|first4=S.|last5=Lindholm|first5=C.D.|last6=Pedersen|first6=G.|display-authors=1|title=Earthquake related tsunami hazard along the western coast of Thailand|journal=Natural Hazards and Earth System Sciences|date=30 November 2006|volume=6|issue=6|pages=979–997|doi=10.5194/nhess-6-979-2006|hdl=11250/2426119|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00299386/file/nhess-6-979-2006.pdf|bibcode=2006NHESS...6..979L|doi-access=free|access-date=1 September 2019|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725132236/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00299386/file/nhess-6-979-2006.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Vallée">{{cite journal|last=Vallée|first=M.|year=2007|title=Rupture Properties of the Giant Sumatra Earthquake Imaged by Empirical Green's Function Analysis|journal=Bulletin of the Seismological Society of America|publisher=[[Seismological Society of America]]|volume=97|issue=1A|pages=S103–S114|doi=10.1785/0120050616|url=http://igpphome.ucsd.edu/~shearer/Files/Sumatra_Papers/vallee_bssa07.pdf|bibcode=2007BuSSA..97S.103V|access-date=10 February 2016|archive-date=10 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004431/http://igpphome.ucsd.edu/~shearer/Files/Sumatra_Papers/vallee_bssa07.pdf|url-status=live}}</ref> له ۱۹۰۰زکال راهیسې هغه زلزلې چې د ډېرشدت په درلودو سره ثبت شوي دا دي، په ۱۹۶۰ز کال د والدیویا زلزله ( د ۵ ، ۹ریشتره ) او په ۱۹۶۴ز کال کې په شهزاده ویلیم ساونډ کې د الاسکا زلزلې ( د ۲ ، ۹ ریشتره ) . د ریشتر په کچه نورې ثبت شوې زلزلې چې شدت یې ۰ ، ۹ یا ډېر و په ۱۹۵۲ز کال کې د نومبر په ۴مه نېټه د روسیې د کامچټکا چې شدت یې ۹.۱ و او په ۲۰۱۱ز کال کې د جاپان د توکیو زلزله چې شدت یې ۹.۰ و. چې دغو زلزلو هر یوه یې په ارام سمندر کې د سونامي لامل شوې، چې د ۲۰۰۴ز کال د هند د سمندر زلزلې په پرتله یې د مړینې کچه ډېره لږ وه او لامل یې د ځپل شوو سیمو سره نږدې د ساحلونو په اوږدو کې د نفوسو ټیټ والی، له ډېرو ګڼ نفوسو ساحلونو نه ډېر زیات واټنونه او په MEDCs ( د اقتصاد له مخې ډېر پرمختللي هېوادونه ) لکه جاپان کې، چې د غوره زیربناوو او خبرداری سیستمونو شتون لري. داسې نورې سترې زلزلې په ۱۸۶۸ز کال کې ( پرو، نازکا قشر او جنوبی امریکا قشر) په ۱۸۲۷ز کال کې د ( کولمبیا ، نازکا قشر او جنوبی امریکا قشر) په ۱۸۱۲زکال کې د ( ونزویلا، کارائیب قشر او جنوبی امریکا قشر ) او په  ۱۷۰۰ز کال کې د ( لوېدیځه شمالي امریکا، خوان دی فوکا قشر او شمالي امریکا قشر)  کې رامنځته شوې وې، خو داسې انګېرل کېږی چې د دې ټولو یادو زلزو کچه له ۹ ریشترو نه لوړ وه ځکه هغه وخت کې د زلزلو کره اندازه ګیري شتون نه درلود. === اندونیزیا === ==== اچه ==== سونامي له زلزلې څه باندې شل دقیقې وروسته د اچې ولایت ساحلي برخه ویجاړه کړه. بنده اچه چې تر تر ټولو لوی نږدې ښار و سخت زیانمن شو. د سمندر اوبه ساحلونو ته وختې او د سمندر بستر یې راڅرګند شو، چې ځایی خلک یې دې ته وهڅول چې بند پاتې کبان راټول کړي او سیمه وپلټي. ځایي عیني شاهدانو درې لوی څپې په ډاګه کړې، ، چې لومړۍ څپه ورو ورو د ودانیو بنسټ ته راپورته شوه.<ref>{{cite web |last=Borrero |first=Jose C. |date=9 February 2005 |title=Field Survey northern Sumatra and Banda Aceh, Indonesia and after the Tsunami and Earthquake of 26 December 2004 |url=https://www.eeri.org/lfe/clearinghouse/sumatra_tsunami/reports/EERI_report_indonesia_jcb_2-11-05.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004418/https://www.eeri.org/lfe/clearinghouse/sumatra_tsunami/reports/EERI_report_indonesia_jcb_2-11-05.pdf |archive-date=10 October 2016 |access-date=20 December 2016 |publisher=Department of Civil Engineering, University of Southern California |place=Los Angeles}}</ref> د ښار په شمال لوېدیځ سیمو کې د ویجاري کچه ډېره وه. په اولي لیو کې د سونامي لوړوالی له ۱۲ مټرو (۳۹فوټه) نه ۶ مټرو (۲۰فوټه) او شمال ختیځ کې ۸ کیلومټره (۵.۰مایله) ته راښکته شوی. دا سونامي د  ښار دننه ۳-۴ کیلومټرو ته پراخ شو. له ساحل نه د ۲ نه تر ۳ کیلو مټره واټن کې هغه کورونه له منځه لاړل یا ویجاړ شو، چې پرته له قوي کانکریټ او د خښتو دیوالونو سره جوړ شوي وي.<ref name="tsunami.civil.tohoku.ac.jp">{{cite web |title=Chapter 2 Earthquake, Tsunami and Damage in Banda Aceh and Northern Sumatra |url=http://www.tsunami.civil.tohoku.ac.jp/sumatra2004/C2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215154931/http://www.tsunami.civil.tohoku.ac.jp/sumatra2004/C2.pdf |archive-date=15 February 2017 |access-date=20 December 2016 |work=tsunami.civil.tohoku.ac.jp}}</ref><ref name="Borreroetal2006">{{cite journal|last1=Borrero|first1=Jose C.|last2=Synolakis|first2=Costas E.|last3=Fritz|first3=Hermann|title=Northern Sumatra Field Survey after the December 2004 Great Sumatra Earthquake and Indian Ocean Tsunami|journal=Earthquake Spectra|publisher=Earthquake Engineering Research Institute|date=June 2006|volume=22|issue=S3|pages=93–104|doi=10.1193/1.2206793|s2cid=109582188|url=http://2004tsunami.ce.gatech.edu/publications/sum_eqs_v22-iS3_127607eqs.pdf|access-date=25 September 2016|archive-date=27 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927005937/http://2004tsunami.ce.gatech.edu/publications/sum_eqs_v22-iS3_127607eqs.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Borrero|first=Jose C.|date=10 June 2005|title=Field Data and Satellite Imagery of Tsunami Effects in Banda Aceh|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-06-10_308_5728/page/1596|journal=Science|volume=308|issue=5728|pages=1596|doi=10.1126/science.1110957|issn=0036-8075|pmid=15947180|s2cid=9702107}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaget Mera |date=25 January 2016 |title=Seconds From Disaster S03E13 Asian Tsunami |url=https://www.youtube.com/watch?v=UPWlFogY7Kw |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911033843/https://www.youtube.com/watch?v=UPWlFogY7Kw |archive-date=2016-09-11 |format=Video |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |last=red17khmer |date=30 November 2008 |title=Great Tsunami 12-26-04 at Banda Aceh, Sumatra, Indonesia 3 of 3 |url=https://www.youtube.com/watch?v=aEvk1oFGIO8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211028/aEvk1oFGIO8 |archive-date=2021-10-28 |format=Video |via=YouTube}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web |last=geoffmackley |date=19 November 2009 |title=Boxing Day Tsunami Banda Aceh 4 of 4 |url=https://www.youtube.com/watch?v=hiD7pJl0PnA |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211028/hiD7pJl0PnA |archive-date=2021-10-28 |format=Video |via=YouTube}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web |last1=Yalciner |first1=A.C. |last2=Perincek |first2=D. |last3=Ersoy |first3=S. |last4=Presateya |first4=G. |last5=Hidayat |first5=R. |last6=McAdoo |first6=B. |date=2005 |title=Report on December 26, 2004, Indian Ocean Tsunami, Field Survey on Jan 21–31 at North of Sumatra |url=http://faculty.vassar.edu/brmcadoo/yalciner-et-al-2005.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004216/http://faculty.vassar.edu/brmcadoo/yalciner-et-al-2005.pdf |archive-date=10 October 2016 |access-date=20 December 2016 |publisher=ITST of UNESCO IOC}}</ref><ref>{{cite web |title=Tsunami Wave Run-ups: Indian Ocean – 2004 |url=http://sos.noaa.gov/Datasets/dataset.php?id=556 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230065143/http://sos.noaa.gov/Datasets/dataset.php?id=556 |archive-date=30 December 2016 |access-date=20 December 2016 |work=Science on a Sphere |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> === هند === سونامۍ له زلزلې نه دوه ساعته وروسته د هند سویل ختیځ ساحل په اوږدو کې اندرا پردیش او تامل ناډو ایالتونو ته ورسېده او د سویل لوېدیځ ساحل په اوږدو کې کرالا ایالت ته ورسېد.<ref name="mapsofindia.com">{{cite web |title=Tsunami Affected Areas in India 2004 |url=http://www.mapsofindia.com/maps/tsunami-in-india/tsunami-affected-area-india.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207184649/http://www.mapsofindia.com/maps/tsunami-in-india/tsunami-affected-area-india.html |archive-date=7 December 2015 |access-date=17 October 2015 |publisher=Maps of India}}</ref><ref>{{cite web |title=Zoltán Grossman – Member of the Faculty in Geography & Native Studies |url=http://academic.evergreen.edu/g/grossmaz/cramerbd/%3E |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230015452/https://sites.evergreen.edu/zoltan/ |archive-date=30 December 2021 |access-date=9 June 2016 |website=academic.evergreen.edu |publisher=The Evergreen State College |location=Olympia, Washington}}</ref><ref name="books.google.com.my">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fICXQSPJwx8C|title=Natural and Anthropogenic Disasters: Vulnerability, Preparedness and Mitigation|first=M.K.|last=Jha|date=2010|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=9789048124985|access-date=9 June 2016|archive-date=3 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203153914/https://books.google.com/books?id=fICXQSPJwx8C|url-status=live}}</ref><ref name="iitk.ac.in">{{cite journal|url=http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|title=Effects of the December 2004 Indian Ocean Tsunami on the Indian Mainland|first1=Alpa|last1=Sheth|first2=Snigdha|last2=Sanyal|first3=Arvind|last3=Jaiswal|first4=Prathibha|last4=Gandhi|display-authors=1|journal=Earthquake Spectra|volume=22|issue=S3|pages=S435–S473|date=June 2006|doi=10.1193/1.2208562|s2cid=110385551|access-date=4 August 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170856/http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|url-status=live}}</ref> برسېره پر دې د ۱۰ مټرو( ٣٣ فوټه ) تور خټینه سونامي د کرایکل ښار ویجاړ کړ، چې په پایله کې ٤٩٢ کسانو خپل ژوند له لاسه وړکړ. د پونډیچري ښار چې د سمندري دیوالونو له خوا ساتل شوی و نسبتا لږ زیانمن شو. په تامل نادو کې تر ټولو ډېره زیانمنه شوې سیمه د ناګاپتینام سیمه وه، چې د ۵ مټرو سونامي په پایله کې ۶۰۵۱ کسانو ته مرګ ژوبله واوښته او وروسته د کودلور سیمه وه چې ګڼ کلی یې ویجاړ شوي وو، چې ډېری وژل شوي کسان د کب نیولو د ټولنې غړی وو. ویلانکانني د سمندر په غاړه یو ښارګوټی چې د کاتولیک کلیسا او د زیارتونو نامتو ځای و د سونامي له امله یو له ډېرو زیانمنو سیمو نه و، چې دغه سونامي د یکشنبې په سهار شاوخوا ۹.۳۰ بجې هغه مهال رامنځته شو، کله چې زیارتکونکي چې ډېری یې د کیرالا سیمې نه وو، د کلیسا دننه وه. د سمندر اوبه زیارت ته نه وې ننوتې خو په سواحلو کې  سلګونو زيارت کوونکي، د زيارت انګړ، نږدې کلي، سلګونه دوکانونه، کورونه او زيارت کوونکي په سمندر کې ډوب شول. شاوخوا ۶۰۰ زیارت کونکي مړه شول. ژغورونکو ډلو د شاوخوا ۴۰۰ نه زیات جسدونه له شګو او ډبرو نه را ایستلي او په لوی شمېر کې ناپیژندل شوي جسدونه په ډله اېزو قبرونو کې ښخ شو.<ref name="iitk.ac.in2">{{cite journal|url=http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|title=Effects of the December 2004 Indian Ocean Tsunami on the Indian Mainland|first1=Alpa|last1=Sheth|first2=Snigdha|last2=Sanyal|first3=Arvind|last3=Jaiswal|first4=Prathibha|last4=Gandhi|display-authors=1|journal=Earthquake Spectra|volume=22|issue=S3|pages=S435–S473|date=June 2006|doi=10.1193/1.2208562|s2cid=110385551|access-date=4 August 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170856/http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="BBC2">{{cite news|date=27 March 2005|title=Tsunami sufferers question faith|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4382689.stm|access-date=21 August 2014|archive-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102203253/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4382689.stm|url-status=live}}</ref><ref name="RED2">{{cite news|date=28 December 2004|title=Velankanni: Death in the churchyard|work=[[Rediff.com]]|url=http://www.rediff.com/news/2004/dec/28iype1.htm|access-date=21 August 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155257/http://www.rediff.com/news/2004/dec/28iype1.htm|url-status=live}}</ref> د اندرا پردیش ډېری کلي ویجاړ شوي. د کرشنا په سیمه کې سونامي په منګیناپودي او مچالیپتنم ساحلونو کې ډېر زیانونه رامنځته کړ او تر ټولو ډېره زیانمنه سیمه پرکاشام وه، چې ۳۵ کسان په کې مړه شوي و. د یادې سونامي له امله د کب نیولو صنعت خورا زیانمن شو او سربیره پردې د ټرانسپورټ په برخه کې د زیانونو لګښت لسګونه زره وښودل شو.<ref name="iitk.ac.in3">{{cite journal|url=http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|title=Effects of the December 2004 Indian Ocean Tsunami on the Indian Mainland|first1=Alpa|last1=Sheth|first2=Snigdha|last2=Sanyal|first3=Arvind|last3=Jaiswal|first4=Prathibha|last4=Gandhi|display-authors=1|journal=Earthquake Spectra|volume=22|issue=S3|pages=S435–S473|date=June 2006|doi=10.1193/1.2208562|s2cid=110385551|access-date=4 August 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170856/http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|url-status=live}}</ref> == سرچينې == o75caki1osz0pzomwisjkqrpvqf4r06 0 63068 371186 344405 2026-11-08T18:18:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371186 wikitext text/x-wiki کوپنهاګن (په انګلیسي: Copenhagen) د ډنمارک پلازمېنه او تر ټولو ګڼ‌نفوسه ښار دی. د ۲۰۲۲ز کال د جنوري په ۱ یې د وګړو شمېر ۸۰۵،۴۰۲ تنو ته رسېده (۶۴۴،۴۳۱ د کوپنهاګن په مېنه، ۱۰۳،۶۰۸ د فرېدریکسبرګ، ۴۲،۷۲۳ د تارنبي، او ۱۴،۶۴۰ د دراګور په مېنه کې). دغه ښار د کوپنهاګن د پراخې سیمې (له ۱،۳۳۶،۹۸۲ نفوس سره) او د کوپنهاګن لویې سیمې (له ۲،۰۵۷،۱۴۲ نفوس سره) مرکز دی. کوپنهاګن د زیلنډ ټاپو په ختیځ ساحل کې واقع شوی دی؛ د ښار بله برخه په آماګر کې پرته ده او د سویډن له مالمو څخه د اورېسند تنګۍ په واسطه جلا شوې ده. د اورېسند پُل دغه دوه ښارونه د اوسپنۍ پتلۍ او واټ له‌لارې سره نښلوي.<ref>[http://www.dictionary.com/browse/copenhagen "Copenhagen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122114344/http://www.dictionary.com/browse/copenhagen|date=22 January 2018}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref><ref name="dst.dk">{{Cite web |title=Regioner, landsdele og kommuner. v 1.0: 2007– |url=https://www.statbank.dk/BEV22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625030233/http://dst.dk/da/Statistik/dokumentation/Nomenklaturer/NUTS |archive-date=25 June 2017 |access-date=25 July 2021 |website=dst.dk}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite web |title=The average Dane |url=https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208133611/https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning |archive-date=8 February 2017 |access-date=16 October 2018 |website=dst.dk}}</ref> {{مالومات}} کوپنهاګن په لومړیو کې د ویکینګانو کب نیونې کلۍ ؤ چې په لسمه پېړۍ کې د اوسني ګمېل ستراند په ګاونډیتوب کې تاسیس شو؛ کوپنهاګن د پنځلسمې پېړۍ په لومړیو کې د ډنمارک پلازمېنه شوه. د اوولسمې پېړۍ له پیل سره سم، دغه ښار د بنسټونو، دفاعي سیسټمونو او وسله‌والو ځواکونو له‌لارې خپل موقعیت د قدرت د یوه سیمه‌ییز مرکز په توګه ټینګ کړ. د رنسانس په ترڅ کې، دغه ښار عملاً د کالمار اتحادیې د پلازمېنې په توګه وټاکل شو، چې د سلطنت مقر ؤ او په یوې شخصي اتحادیه کې یې له سویډن او ناروې سره (چې د ډنمارک پاچاهانو له‌خوا اداره کېدل) د اوسنۍ نوردیک سیمې پر ستره برخه حکومت کاوه. له پنځلسمې پېړۍ څخه د شپاړلسمې پېړۍ تر لومړیو پورې، دغه ښار د ۱۲۰ کلونو لپاره د اتحادیې تر نامه لاندې د سکاندیناویا کلتوري او اقتصادي مرکز په توګه وغوړېده، ترڅو چې سویډن د یوه پاڅون له‌لارې له اتحادیې ووت او اتحادیه منحل شوه. په اتلسمې پېړۍ کې د طاعون خپرېدا او اورسوځېدنې له‌امله، دغه ښار د بیا پراختیا دورې ته لاړ. په دغه دوره کې د فرېدریکس‌ستادېن مهمه سیمه ورغېدله او د سلطنتي تالار او د ښکلو هنرونو سلطنتي اکاډمۍ په څېر فرهنګي بنسټونه تاسیس شول. د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې دغه ښار د لا نورو ناورینونو شاهد ؤ، کله چې هوراتیو نلسون د دانو-ناروې پر سمندري لوا برید او ښار یې بمبار کړ؛ له هغو وروسته د ډنمارک په طلایي پېر کې ښار بیا ورغاول شو او کوپنهاګن ته یې نیوکلاسیکه مهندسۍ بڼه ورکړه. کلونه وروسته، د دوه‌یمې نړیوالې جګړې په پای کې، د پنځو ښاري اورګاډلارو په اوږدو کې، چې د ښار له مرکز څخه غځېدلې دي، د «Finger» پلان د استوګنځیو او سوداګریو پراختیا ته وده ورکړه. د یوویشتمې پېړۍ له پیل راهیسې، کوپنهاګن په بې‌ساري ډول ښاري او کلتوري پراختیا وموندله، چې د دغې پراختیا اسانتیاوې پر موسسو او بېخ‌بناوو باندې د پانګونې له‌لارې رامنځ‌ته شوې. دغه ښار د ډنمارک کلتوري، اقتصادي او دولتي مرکز دی؛ د کوپنهاګن د ونډو بازار د شمالي اروپا یو ستر مالي مرکز ګڼل کېږي. د کوپنهاګن اقتصاد په خدماتي سکټور کې، په تېره بیا په معلوماتي ټکنالوجي، درمل جوړونې او سوچه ټکنالوجۍ کې د تشبثاتو، په چټکۍ سره وده وکړه. د اورېسند پُل له بشپړېدو راهیسې، ګوپنهاګن ورځ په ورځ د سویډن له سکانیا ولایت او تر ټولو لوی ښار «مالمو» سره، چې د اورېسند سیمه تشکیلوي، نږدې کېږي. د بېلابېلو سیمو نښلوونکي پُلونو، پارکونو، مېله‌ځایونو او ساحلي برخې ښار ته د ښکلا منظره ورکوي. د کوپنهاګن سیاحتي سیمې، لکه د تیوولي باغونه، د اوبو کوچنۍ ښاپېرۍ مجسمه، د امالینبوګ او کریستینزبورګ ماڼۍ، د روزنبورګ کلا، د فرېدریک کلیسا، بورسېن او ډېري موزې، رسټورانتونه او شپې کلوپونه د سیلانیانو پام ځان ته اړولی دی. د دغه ښار د لوړو زده‌کړو موسسې، د کوپنهاګن پوهنتون، د ډنمارک تخنیکي پوهنتون، د کوپنهاګن سوداګرۍ پوهنتون او د کوپنهاګن د معلوماتي ټکنالوجۍ پوهنتون دي. د کوپنهاګن پوهنتون په ۱۴۷۹ز کال کې تاسیس شو او د ډنمارک تر ټولو پخوانی پوهنتون دی. د کوپنهاګن فوټبال کلپونه، د اف.سي کوپنهاګن او د بروندبي آی‌اف دي. د کوپنهاګن د اوږدې ځغاستې کلنۍ سیالۍ په ۱۹۸۰ز کال کې پیل شوې. د دغه ښار وګړي د بایسکېل ډېر خوښوي. موویا د حمل او نقل یو عمومي شرکت دی چې پرته له بورنهولم څخه، د ډنمارک ټولې ختیځې برخې ته خدمات وړاندې کوي. د کوپنهاګن مترو په ۲۰۰۲ز کال کې جوړه شوه او د کوپنهاګن په مرکز کې فعالیت کوي. سربېره پر دې، د کوپنهاګن S اورګاډی، لوکاتوګ (خصوصي رېل) او د ساحلي کرښې شبکه، د کوپنهاګن مرکز لېرو پرتو سیمو سره نښلوي. د کوپنهاګن هوایي ډګر «کاستروپ» نومېږي، چې په میاشت کې 2.5 میلیونه مسافرانو ته خدمات وړاندې کوي او د نوردیک هېوادو تر ټولو زیاته ګڼه‌ګوڼه لري. == جغرافیه == کوپنهاګن د اورېسند سیمې یوه برخه ده، چې په ډنمارک کې د زیلنډ، لولاند فالستر او بونهولم او په سویډن کې له سکانیا څخه جوړه شوې ده. دغه ښار د زیلنډ ټاپو په ختیځ ساحل کې پروت دی، چې یوه برخه یې په آماګر ټاپو او یو شمېر طبیعي او مصنوعي ټاپوګانو کې واقع شوې ده. کوپنهاګن په ختیځ کې له اورېسند سره پوله لري، او دا هغه تنګي ده چې ډنمارک او سیډن سره جلا کوي او شمال سمندرګۍ له بالتیک سمندرګي سره نښلوي. د سویډن مالمو او لندزکرونا ښارونه کوپنهاګن ته سم مخامخ پراته دي. د سړک له‌لارې، کوپنهاګن د مالمو په ۴۲ کیلومترۍ (۲۶ مایلۍ) شمال‌لوېدیځ، د ناستوېد په ۸۵ کیلومترۍ (۱۸۳ مایلۍ) شمال‌ختیځ، د اودېنسې په ۱۶۴ کیلومترۍ (۱۰۲ مایلۍ) شمال‌ختیځ، د اېسبرګ په ۲۹۵ کیلومترۍ (۱۸۳ مایلۍ) ختیځ او د آرهوس په سویل‌ختیځ کې واقع شوی چې د «Sjællands Odde» په واسطه د سمندري او واټونو له‌لارې سره وصل دي. <ref>{{Cite web |title=What is the Øresund Region? |url=http://www.oresundsregionen.org/en/about-the-oeresund-region |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20131117101741/http://www.oresundsregionen.org/en/about-the-oeresund-region |archive-date=17 November 2013 |access-date=17 November 2013 |publisher=Øresund |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |title=Copenhagen (København), Denmark |url=http://www.danishnet.com/info.php/travel/copenhagen-19.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202233544/http://www.danishnet.com/info.php/travel/copenhagen-19.html |archive-date=2 December 2013 |access-date=16 November 2013 |publisher=Danishnet.com}}</ref><ref>{{Google maps|url=https://maps.google.co.uk/maps?q=Copenhagen&oe=utf-8&client=firefox-a&ie=UTF-8&ei=USGSUuWnH_KA7QaTz4CYBA&ved=0CAoQ_AUoAg|access-date=24 November 2013}}</ref> === توپوګرافي === د ښار مرکزي سیمه اواره او ټیټه ارتفاع لرونکې اراضي لري چې د کنګل د وروستي پېر مورنونو په واسطه رامنځ‌ته شوې ده، په داسې حال کې چې د شمال او لوېدیځ لوړې سیمې د سمندر له سطحې څخه تر ۵۰ مترو (۱۶۰ فوټه) پورې ارتفاع لري. د والبي او برونسهوج مایلو سیمو ارتفاع ۳۰ مترو (۹۸ فوټه) ته رسېږي، چې له شمال‌ختیځ څخه سویل‌لوېدیځ خوا ته د غځېدلو درو له‌لارې سره جلا کېږي. د کوپنهاګن «سورتېدم سو»، پېبلینګه سو او سانکت جورجېنس سو جهیلونه د ښار مرکز ته نږدې واقع شوي دي.<ref name="kgdsd">{{Cite encyclopedia|title=København – geografi|encyclopedia=Den Store Danske|url=http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/K%C3%B8benhavn/K%C3%B8benhavn/K%C3%B8benhavn_-_geografi|language=da|access-date=16 November 2013|date=|archive-date=22 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022203103/http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/K%C3%B8benhavn/K%C3%B8benhavn/K%C3%B8benhavn_-_geografi|url-status=live}}</ref> کوپنهاګن د آهک ډبرو د اورتک قشر پر مخ پروت دی چې شاوخوا ۶۰ تر ۶۶ میلیونه کاله پخوا په دانیا پېر کې رامنځ‌ته شوی دی. د سلندیان پېر څه ناڅه شنه شګه هم شتون لري. په دغه سیمه کې د ځمکې د پوړونو لږشمېر ښویېدنه هم هم شتون لري، تر ټوله مهمه یې د کارلسبرګ ځمکې ښویېدنه ده چې له شمال‌لوېدیځ څخه سویل‌ختیځ خوا ته د ښار له مرکز څخه تېرېږي. د کنګل وروستي پېر په ترڅ کې، طبیعي یخچالونو سطحه وتوږله او په ۱۵ متره (۴۹ فوټه) پنډوالي سره یې د مورنونو یو قشر رامنځ‌ته کړ. <ref>{{Cite encyclopedia|title=København – geologi|encyclopedia=Den Store Danske|url=http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/K%c3%b8benhavn/K%c3%b8benhavn/K%c3%b8benhavn_(Geologi)|language=da|access-date=17 November 2013|date=|archive-date=22 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022234921/http://www.denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_geografi/K%C3%B8benhavn/K%C3%B8benhavn/K%C3%B8benhavn_(Geologi)|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Lars Nielsen |last2=Alexander Lassen |last3=Hans Thybo |year=2005 |title=Carlsbergforkastningen |url=http://geocenter.dk/xpdf/geoviden-4-2005.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061025140208/http://geocenter.dk/xpdf/geoviden-4-2005.pdf |archive-date=25 October 2006 |access-date=17 November 2013 |publisher=Geoviden |pages=8–11 |language=da |issue=4}}</ref> === ساحلونه === آماګر ستراندپارک، چې په ۲۰۰۵ز کال کې پرانېستل شو، په ۲ کیلومتره (۱ مایله) اوږدوالي سره یوه اوږده مصنوعي ټاپو ده چې ۴.۶ کیلومتره (۲.۹ مایله) ساحل لري. د ښار له مرکز څخه یې واټن د بایسکېل ۱۵ دقیقې او د مترو د څو دقیقو لار ده. په کلامپنبورګ کې، د کوپنهاګن ښار له مرکز څخه کابو په ۱۰ کیلومترۍ کې، د بېلویو ساحل پروت دی. د دغه ساحل اوږدوالی ۷۰۰ مترو (۲،۳۰۰ فوټو) ته رسېږي چې هم ژغورونکې ډله او هم د خوږو اوبو شاورونه لري.<ref>{{Cite web |title=Stranden |url=http://www.amager-strand.dk/content/stranden |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915004207/http://www.amager-strand.dk/content/stranden |archive-date=15 September 2013 |access-date=21 November 2013 |publisher=Amagerstrand |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bellevue Beach |url=http://www.visitcopenhagen.com/copenhagen/bellevue-beach-gdk482349 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414103311/http://www.visitcopenhagen.com/copenhagen/bellevue-beach-gdk482349 |archive-date=14 April 2016 |access-date=16 April 2016 |website=visitcopenhagen.com |publisher=Wonderful Copenhagen}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} e7rkz2kpsko1wni1w6aaisxrlj5y0yt 0 63071 370973 368171 2026-11-08T15:06:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370973 wikitext text/x-wiki هولوسين په انګلیسي ('''Holocene''' چې تلفظ یې /ˈhɒl.əˌsiːn, ˈhɒl.oʊ-, ˈhoʊ.lə-, ˈhoʊ.loʊ-/ ''HOL-ə-seen, HOL-oh-, HOH-lə-, HOH-loh-'' دی) د ځمکپوهنې (جیولوژۍ) اوسنی پړاو دی په بله وینا موږ د ځمکپوهنې په هولوسين پړاو کې ژوند کوو. نوموړی پړاو له اوس څخه شاوخوا ۱۱۶۵۰ تقويمي یا تصحیح شوې کاله مخکې (شاوخوا ۹۷۰۰ م.ز کال) د ورستي کلنګلیز پړاو له پای ته رسېدو څخه را وروسته پیل شو، د کنګل د تختو د ویلې کېدنې ښکارنده هم په هولوسين کې پېښه شوه. هولوسين او پلیټوسین په ګډه کواټرنري پړاو جوړوي په بله وینا کواټرنري پړاو د هولوسين او پلیټوسین په مجموعې مشتمل دی. هولوسين د اوسني تودې دورې په نامه چې MIS 1 بلل کېږي، هم پېژندل کېږي. ځینې پوهان هولوسين پړاو، په پلیټوسین پړاو کې د دوه کنګلیزو پړاوونو (interglacial) ترمنځ یو پړاو ګڼي چې پلنډرین انټرګلاسیکل (Flandrian interglacial) پړاو بلل کېږي.<ref>{{MerriamWebsterDictionary|Holocene|access-date=February 11, 2018}}</ref><ref>{{Dictionary.com|Holocene|access-date=February 11, 2018}}</ref><ref name="Walker, M. 2009. pp. 3">{{cite journal|last1=Walker|first1=Mike|first2=Sigfus|last2=Johnsen|first3=Sune Olander|last3=Rasmussen|first4=Trevor|last4=Popp|first5=Jorgen-Peder|last5=Steffensen|first6=Phil|last6=Gibrard|first7=Wim|last7=Hoek|first8=John|last8=Lowe|first9=John|last9=Andrews|first10=Svante|last10=Bjo Rck|first11=Les C.|last11=Cwynar|first12=Konrad|last12=Hughen|first13=Peter|last13=Kersahw|first14=Bernd|last14=Kromer|first15=Thomas|last15=Litt|first16=David J.|last16=Lowe|first17=Takeshi|last17=Nakagawa|first18=Rewi|last18=Newnham|first19=Jakob|last19=Schwander|year=2009|title=Formal definition and dating of the GSSP (Global Stratotype Section and Point) for the base of the Holocene using the Greenland NGRIP ice core, and selected auxiliary records|url=http://www.stratigraphy.org/GSSP/Holocene.pdf|journal=[[Journal of Quaternary Science]]|volume=24|issue=1|pages=3–17|doi=10.1002/jqs.1227|bibcode=2009JQS....24....3W|doi-access=free|access-date=2013-09-03|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104131948/http://www.stratigraphy.org/GSSP/Holocene.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Fan |first1=Junxuan |last2=Hou |first2=Xudong |title=International Chronostratigraphic Chart |url=http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113013553/http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale |archive-date=January 13, 2017 |access-date=June 18, 2016 |work=[[International Commission on Stratigraphy]]}}</ref><ref name="geography">Oxford University Press – Why Geography Matters: More Than Ever (book) – "Holocene Humanity" section https://books.google.com/books?id=7P0_sWIcBNsC {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231191931/https://books.google.com/books?id=7P0_sWIcBNsC|date=2019-12-31}}</ref> هولوسين د انساني نوعو په چټکۍ سره د ډېرښت، ودې او د ټول لیکلي انساني تاریخ، د ټکنالوجۍ انقلابونو، د سترو مدنيتونو پراختيا او اوسني ښاري ژوند ته د حالت بدلون په ګډون په نړيواله سطح د بشري اغېزو سره مطابقت لري. په لیتوسفیر یا هایدروسفیر او اتموسفیر د انسانانو د ورستیو اغېزو په ګډون، په ځمکې او ایکوسیتمونو ېې د بشر د معاصرې دورې اغېزې به د نوعو د د تکامل په راتلونکي د پام وړ اغېز ولري. د ۲۰۱۸ز کال په جولای کې د ځمکپوهنې نړیوالې ټولنې د ځمکپوهنې د نړیوالې اتحادیې (International Union of Geological Sciences)  په وړاندیز هولوسين پړاو د هوا د حالاتو په بنسټ درې وړو پړاوونو: ګرینلنډین (له ۱۱۶۵۰ کلونو مخکې څخه تر ۸۲۰۰ کلونو مخکې پورې)، نارتګریپیان (له ۸۲۰۰ کلونو مخکې څخه تر ۴۲۰۰ کلونو مخکې پورې) او مېګلیان (له ۴۲۰۰ کلنو مخکې څخه تر اوسه پورې) ووېشه، لکه څرنګه چې د قشر پېژندې په اړه د نړیولا کمېسیون (International Commission on Stratigraphy) له لوري وړاندیز شوي دي. تر ټولو ړومبنی پړاو ګرینلېنډین د مخکني کنګلیز پړاو وروسته د هوا د تودېدو له وجې مشهور دی. نارتګریپیان پړاو د سمندرونو په بهیرونو کې د کنګل د تختو د ویلې کېدنې په پایله کې د رامنځته شوې ګډوډۍ له امله د ډېرې سړېدنې په واسطه پېژندل کېږي. د هولوسين تر ټولو وروستی پړاو اوسنی مېګالیان دی، دا پړاو له شديدې وچکالی سره چې تر ۲۰۰ کاله پورې وغزېدله، پیل شو.<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-44868527|title=Welcome to the Meghalayan Age a new phase in history|work=BBC News|date=2018-07-18|last1=Amos|first1=Jonathan|access-date=2018-07-18|archive-date=2018-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718211344/https://www.bbc.com/news/science-environment-44868527|url-status=live}}</ref> == رېښه == دا کلمه د دوو لرغونو یوناني کلیمو څخه اخیستل شوې ده. ''هولوس'' (ὅλος) چې د "ټول" لپاره یوناني لغت دی. ''سین'' چې له یوناني کلیمي کاینوس ((καινός)) څخه مشتق شوې ده او د "نوي" په معنا ده. مفهوم یې دا دی چې دا پړاو "په بشپړ ډول نوی" پړاو دی. د سین ('-cene') پسوند د سینوزوییک دورې د ټولو پړاوونو لپاره کارول کېږي.<ref>The name "Holocene" was proposed in 1850 by the French palaeontologist and entomologist [[Paul Gervais]] (1816–1879): {{cite journal|last1=Gervais|first1=Paul|title=Sur la répartition des mammifères fossiles entre les différents étages tertiaires qui concourent à former le sol de la France|journal=Académie des Sciences et Lettres de Montpellier. Section des Sciences|date=1850|volume=1|pages=399–413|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=438|trans-title=On the distribution of mammalian fossils among the different tertiary stages which help to form the ground of France|language=fr|access-date=2018-07-15|archive-date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522050041/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=438|url-status=live}} [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=453 From p. 413:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522050040/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=453|date=2020-05-22}} ''"On pourrait aussi appeler ''Holocènes'', ceux de l'époque historique, ou dont le dépôt n'est pas antérieur à la présence de l'homme ; … "'' (One could also call "Holocene" those [deposits] of the historic era, or the deposit of which is not prior to the presence of man ; … )</ref><ref>{{cite web |title=Origin and meaning of Holocene |url=https://www.etymonline.com/word/holocene |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808161149/https://www.etymonline.com/word/holocene |archive-date=2019-08-08 |access-date=2019-08-08 |website=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Origin and meaning of suffix -cene |url=https://www.etymonline.com/word/-cene |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808161147/https://www.etymonline.com/word/-cene |archive-date=2019-08-08 |access-date=2019-08-08 |website=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> == عمومي کتنه == د ستراتیګرافۍ (قشر پېژندنې چې د جیولوژۍ یوه ځانګه ده) د نړیوال کمېسیو له خوا دا منل شوې ده چې هولوسین له اوس څخه تقریباً ۱۱۶۵۰ تقويمي کاله مخکې (۹۷۰۰ م.ز کال) پیل شوی دی. د کواټرنري سټراتیګرافۍ فرعي کمیسیون (SQS) هولوسین ته په اشارې کولو کې د ‘وروستني‘ اصطلاح کارول ناسم بولي او د ’معاصر ‘ اصطلاح ښایي د اوسنیو پروسو لپاره وکارول شي. نوموړی کمېسیون د دې یادونه هم کوي چې د فلانډري اصطلاح باید د هولوسین لپاره د معادل په توګه وکارول شي، که څه هم چې د منسوخ کېدو په حال کې ده. په هر ترتیب، د ستراتیګرافۍ په اړه نړیوال کمېسیون، هولوسین هغه پړاو بولي چې د پلېستوسین او په ځانګړې بڼه د وروستي ګنګلیز پړاو په تعقیب سره پیل شوی دی. د وروستي کنګلیز پړاو لپاره سیمه ییز نومونه په شمالي امریکا کې ویسکونسینان، په په اروپا کې ویچیسیلیان، په برتانیا کې ډېوېنسیان، په چیلي کې لیانقوینهو (Llanquihue) او په نیوزیلنډ کې اوتیران شاملوي.<ref>{{Citation|last1=Gibbard|first1=P. L.|title=Chapter 30 - The Quaternary Period|date=2020-01-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243602000309|work=Geologic Time Scale 2020|pages=1217–1255|editor-last=Gradstein|editor-first=Felix M.|publisher=Elsevier|language=en|isbn=978-0-12-824360-2|access-date=2022-04-21|last2=Head|first2=M. J.|editor2-last=Ogg|editor2-first=James G.|editor3-last=Schmitz|editor3-first=Mark D.|editor4-last=Ogg|editor4-first=Gabi M.}}</ref><ref name="Clayton1982">{{cite journal|last1=Clayton|first1=Lee|last2=Moran|first2=Stephen R.|title=Chronology of late wisconsinan glaciation in middle North America|url=https://archive.org/details/sim_quaternary-science-reviews_1982_1/page/55|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|year=1982|volume=1|issue=1|pages=55–82|doi=10.1016/0277-3791(82)90019-1|bibcode=1982QSRv....1...55C}}</ref><ref name="Svendsen1999">{{cite journal|last1=Svendsen|first1=John Inge|last2=Astakhov|first2=Valery I.|last3=Bolshiyanov|first3=Dimitri Yu.|last4=Demidov|first4=Igor|last5=Dowdeswell|first5=Julian A.|last6=Gataullin|first6=Valery|last7=Hjort|first7=Christian|last8=Hubberten|first8=Hans W.|last9=Larsen|first9=Eiliv|last10=Mangerud|first10=Jan|last11=Melles|first11=Martin|last12=Moller|first12=Per|last13=Saarnisto|first13=Matti|last14=Siegert|first14=Martin J.|title=Maximum extent of the Eurasian ice sheets in the Barents and Kara Sea region during the Weichselian|url=http://www.folk.uib.no/ngljm/PDF_files/SVENDSEN99.PDF|journal=[[Boreas (journal)|Boreas]]|date=March 1999|volume=28|issue=1|pages=234–242|doi=10.1111/j.1502-3885.1999.tb00217.x|s2cid=34659675|access-date=2018-02-11|archive-date=2018-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083433/http://www.folk.uib.no/ngljm/PDF_files/SVENDSEN99.PDF|url-status=dead|archivedate=2018-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212083433/http://www.folk.uib.no/ngljm/PDF_files/SVENDSEN99.PDF}}</ref><ref name="Eyles1989">{{cite journal|last1=Eyles|first1=Nicholas|last2=McCabe|first2=A. Marshall|title=The Late Devensian (<22,000 BP) Irish Sea Basin: The sedimentary record of a collapsed ice sheet margin|url=https://archive.org/details/sim_quaternary-science-reviews_1989_8_4/page/307|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|year=1989|volume=8|issue=4|pages=307–351|doi=10.1016/0277-3791(89)90034-6|bibcode=1989QSRv....8..307E}}</ref><ref name="Denton1999">{{cite journal|last1=Denton|first1=G.H.|last2=Lowell|first2=T.V.|last3=Heusser|first3=C.J.|last4=Schluchter|first4=C.|last5=Andersern|first5=B.G.|last6=Heusser|first6=Linda E.|last7=Moreno|first7=P.I.|last8=Marchant|first8=D.R.|title=Geomorphology, stratigraphy, and radiocarbon chronology of LlanquihueDrift in the area of the Southern Lake District, Seno Reloncavi, and Isla Grande de Chiloe, Chile|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6b41/4b24c6c33c9e713f114ae1692ada693e2517.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212084400/https://pdfs.semanticscholar.org/6b41/4b24c6c33c9e713f114ae1692ada693e2517.pdf|url-status=dead|archive-date=2018-02-12|journal=Geografiska Annaler: Series A, Physical Geography|year=1999|volume=81A|issue=2|pages=167–229|doi=10.1111/j.0435-3676.1999.00057.x|s2cid=7626031|access-date=2022-07-26|archivedate=2018-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212084400/https://pdfs.semanticscholar.org/6b41/4b24c6c33c9e713f114ae1692ada693e2517.pdf}}</ref><ref name="Newnham2007">{{cite journal|last1=Newnham|first1=R.M.|last2=Vandergoes|first2=M.J.|last3=Hendy|first3=C.H.|last4=Lowe|first4=D.J.|last5=Preusser|first5=F.|title=A terrestrial palynological record for the last two glacial cycles from southwestern New Zealand|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|date=February 2007|volume=26|pages=517–535|issue=3–4|doi=10.1016/j.quascirev.2006.05.005|bibcode=2007QSRv...26..517N}}</ref> هولوسین د اقلیمي نوساناتو پر بنسټ په پنځو مهالنیو انټروالونو یا کرونوزونونو وېشل کېدای شي: <ref>{{Cite journal|title=Quaternary stratigraphy of Norden: a proposal for terminology and classification|date=October 1, 1974|url=http://folk.uib.no/ngljm/PDF_files/Mangerud%20et%20al%201974,%20Quat%20stratigraphy%20Norden.PDF|journal=[[Boreas (journal)|Boreas]]|last1=Mangerud|first1=Jan|last2=Anderson|first2=Svend T.|last3=Berglund|first3=Bjorn E.|last4=Donner|first4=Joakim J.|volume=3|issue=3|pages=109–128|doi=10.1111/j.1502-3885.1974.tb00669.x|access-date=September 15, 2013|archive-date=February 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216182249/https://folk.uib.no/ngljm/PDF_files/Mangerud%20et%20al%201974,%20Quat%20stratigraphy%20Norden.PDF|url-status=dead|archivedate=February 16, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200216182249/https://folk.uib.no/ngljm/PDF_files/Mangerud%20et%20al%201974,%20Quat%20stratigraphy%20Norden.PDF}}</ref> * پري بوریال (۱۰ کیلو کاله ـــ ۹ کیلو کاله مخکې له اوس څخه [BP ''ka'']) * بوریال (۹ کیلو کاله ـــ ۸ کیلو کاله له اوس مخکې ) * اتلانتیک (۸ کیلو کاله ـــ ۵ کیلو کاله له اوس مخکې) * سب بوریال ( ۵ کیلو کاله ــ۲.۵ کیلو کاله له اوس مخکې) * سب اتلانتیک ( ۲.۵ کیلو کاله ـــ تر اوسه) * ''یادښت: د [BP ka] معنا له اوس (چې ۱۹۵۰ ز کال د حاضر حال یا اوس په توګه منل شوی دی) څخه مخکې کیلو کال دی، یعنې له ۱۹۵۰ز کال څخه ۱۰۰۰ کاله مخکې (دC14  رادیوکاربني کلونه چې دقت او صحت یې له ستندرد سره نه دی سنجول شوي)'' ځمکپوهان چې په بېلابېلو سیمو کې کار کوي  د سمندر په سطحو کې، په خټینو خندقونو کې او د کنګلونو په هستو کې د بېلابېلو مېتودونو په واسطه نمونې په داسې توګه تر مطالعې لاندې نیسي چې د بایټ-سرناندر د سلسلې ثبوت او اصلاح ته هم پکې کتنه کوي. دا د اقلیمي دورو یوه طبقه بندي ده چې په ابتدایي ډول د خوسا شویو خزو (peat mosses) په خندقونو کې د نباتاتو د پاتې شونو په واسطه تعریفېږي. که څه هم د ¹⁴C د تاریخ اېښودنې دغه مېتود ته یو وخت لېوالتیا لږ وه ځکه چې له ادعا کېدونکو زماني کرونوزونونو سره یې سمون نه درلود، خو اوس څېړونکو د یوریشیا او شمالي امریکا په بېلابېلو برخو کې یو عمومي سمون موندلی دی. دغه طرحه د شمالي اروپا لپاره تعریف شوې وه، حال دا چې د اقلیم د بدلون په اړه ادعا دا وه چې په لا پراخه کچه واقع کېږي. د یادې طرحې دورې له هولوسین نه مخکې د وروستي کنګلیز پړاو یو څو وروستني نوسانونه شاملوي او ورپسې د نږدې ماقبل التاریخ دورې اقلیمونه طبقه بندي کوي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Blackford|first1=J.|year=1993|title=Peat bogs as sources of proxy climatic data: past approaches and future research|encyclopedia=Climate change and human impact on the landscape|pages=47–56|publisher=Springer|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-94-010-9176-3_5|isbn=978-0-412-61860-4|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-94-010-9176-3_5.pdf|access-date=20 November 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Viau|first1=André E.|last2=Gajewski|first2=Konrad|last3=Fines|first3=Philippe|last4=Atkinson|first4=David E.|last5=Sawada|first5=Michael C.|title=Widespread evidence of 1500 yr climate variability in North America during the past 14 000 yr|url=https://archive.org/details/sim_geology_2002-05_30_5/page/455|journal=Geology|date=1 May 2002|volume=30|issue=5|pages=455–458|doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0455:WEOYCV>2.0.CO;2|bibcode=2002Geo....30..455V}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Schrøder|first1=N.|last2=Højlund Pedersen|first2=L.|last3=Juel Bitsch|first3=R.|year=2004|title=10,000 years of climate change and human impact on the environment in the area surrounding Lejre|journal=The Journal of Transdisciplinary Environmental Studies|volume=3|number=1|pages=1–27}}</ref> د لرغوني ژوند پېژندونکو (Paleontologists) د هولوسین لپاره په سیمو کې د ژوو د خورېدو هېڅ پړاوونه نه دي تعریف کړي. که چېرې فرعي وېشونه اړین وي، معمولاً د انسان د تکنالوژيکي پرمختګ دورې، لکه د تیږې منځنۍ دوره، د تیږې نوې دوره او د ژېړ (برونز) دوره کارول کېږي. په هر حال، هغه مهالني پړاوونه چې په دغو اصطلاحاتو کې اشاره ورته شوې ده، د نړۍ په بېلابېلو برخو کې د یادو تکنالوژیو له ظاهرېدو سره په تړاو، یو له بله توپیر لري.<ref>{{Cite web |title=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210611203625/https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |archive-date=2021-06-11 |access-date=2021-06-04 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> د ځینو پوهانو له نظره، یو دریم وېش، چې انتروپوسین دی، اوس پیل شوی دی. دا اصطلاح د اوسني وخت د انټروالونو د ښودلو لپاره کارول کېږي، په کوم کې چې زیات شمېر په جیولوژیکي توګه د پام وړ حالتونه او پروسې، د انسانانو د فعالیتونو له امله بدلې شوې دي. 'انتروپوسین' ('Anthropocene'ـــ هغه اصطلاح چې پاول جې. کروتزن او ایوګین ستورمر په ۲۰۰۰ ز کال کې رامنځته کړه) په رسمي توګه د یو جیولوژیکي واحد په توګه نه ده تعریف شوې. د ستراتيګرافۍ په اړه د نړیوال کمیسیون د کواټرنري سترتیګرافۍ اړوند فرعي کمیسیون یو کاري ټیم لري تر څو تشخیص کړي چې نوموړی د واحد په توګه وبلل شي او که نه. د ۲۰۱۹ز کال په مې میاشت کې، د یاد کاري ټیم غړو انتروپوسین ته د رسمي کرونو-ستراتیګرافیک واحد په توګه رایه ورکړه او د شلمې پېړۍ د نیمایي ستراتیګرافیک سېګنالونه یې ورته د قاعدې په توګه ونیول. د دقیقو معیارونو په اړه لا هم پرېکړو ته اړتیا ده، له کومو وروسته چې باید اړوندې سپارښتنې هم د کاري ټیم د اصلي بدنې (په نهایت کې د ځمکپوهنې د علومو نړیوالې اتحادیې) له خوا تایید شي.<ref>{{cite book|last=Pearce|first=Fred|author-link=Fred Pearce|year=2007|title=With Speed and Violence|url=https://archive.org/details/withspeedviolenc00pear|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/withspeedviolenc00pear/page/21 21]|publisher=[[Beacon Press]]|isbn=978-0-8070-8576-9}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 4, 2016 |title=Working Group on the "Anthropocene" |url=http://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217014924/http://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/ |archive-date=February 17, 2016 |access-date=June 18, 2017 |work=Subcommission on Quaternary Stratigraphy |publisher=[[International Commission on Stratigraphy]]}}</ref> == ځمکپوهنه == هولوسین د ځمکپوهنې یو پړاو دی چې له پلېستوسین څخه راوروسته په مستقیم ډول پیل شوی دی. هغه قاره یي حرکتونه چې سرچینه یې صفحه یي تکتونیکي حرکتونه دي، د یوازې ۱۰۰۰۰ کلونو په یوه محدوده کې له یو کیلومتر څخه لږ دي. په هر ترتیب، د کنګلونو ویلې کېدل د هولوسین په لومړنۍ برخه کې د شاوخوا ۳۵ مترو (۱۱۵ فټو) په اندازه او د هولوسین په وروستۍ برخه کې د ۳۰ نورو مترو په اندازه د سمندرونو د سطحې د لوړېدو لامل شوي دي. سربېره پر دې، د شمالي عرض البلد شاوخوا ۴۰ شمالي درجو څخه پورته ډېرې سیمې د پلېستوسین د کنګلونو د وزن له امله تر فشار لاندې وې او له کنګل نه د راوروسته د پلېستوسین او هولوسین پړاوونو په وروستیو کې له کنګلیز پړاو-وروسته د بیا راګرځېدو (post-glacial rebound) له کبله تر ۱۸۰ مترو (۵۹۰ فټو) پورې جګې شوې دي او لا تر اوسه هم د جګېدو په حال کې دي.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/earth/earthnews/6226537/England-is-sinking-while-Scotland-rises-above-sea-levels-according-to-new-study.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/earth/earthnews/6226537/England-is-sinking-while-Scotland-rises-above-sea-levels-according-to-new-study.html|archive-date=2022-01-11|url-access=subscription|url-status=live|title=England is sinking while Scotland rises above sea levels, according to new study|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=October 7, 2009|access-date=June 10, 2014|last=Gray|first=Louise}}{{cbignore}}</ref> د سمندرونو د سطحې جګېدلو او د وچې لنډ مهاله ټیتېدلو په هغو سیمو باندې د سمندرونو یرغل ته لاره هواره کړه چې اوس له سمندرونو څخه لرې پرتې دي. د بېلګې په توګه، د وېرمونټ او مشیګان په شان ځایونو کې له هولوسین پړاو څخه پاتې سمندري فوسیلونه موندل شوي دي. له لوړو عرض البلدونو د لنډ مهالو هغه سمندري یرغلونو نه پرته د هولوسین فوسیلونه چې د کنګلونو تر فشار لاندې راتلو سره تړاو لري، په عمده ډول د سواحلو په بسترونو، سېلابي دښتو او د غارونو په رسوبي تیږو (cave deposits) کې موندل کېږي. د هولوسین سمندري رسوبات، د ټیټو عرض البلدونو د سواحلو د خطوطو په امتداد کې نادر دي ځکه د دغې دورې په بهیر کې د سمندر د سطحې لوړېدل د ګنګل څخه پرته د نورو سرچینو درلودونکو له ټولو احتمالي تکتونیکي جګېدونو څخه زیاتېږي.^{[ ''مرجع ته اړتیا ده'' ]<ref name="Lajeuness">{{cite journal|url=http://pubs.nrc-cnrc.gc.ca/rp/rppdf/e02-085.pdf|last1=Lajeuness|first1=Patrick|first2=Michael|last2=Allard|title=The Nastapoka drift belt, eastern Hudson Bay: implications of a stillstand of the Quebec-Labrador ice margin in the Tyrrell Sea at 8 ka BP|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=40|year=2003|issue=1|pages=65–76|doi=10.1139/e02-085|bibcode=2003CaJES..40...65L|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040322102239/http://pubs.nrc-cnrc.gc.ca/rp/rppdf/e02-085.pdf|archive-date=2004-03-22}}</ref>} == سرچينې == rsezv60sq02nwhsgr0f69bnfczjy77y 0 63239 371129 369930 2026-11-08T17:39:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371129 wikitext text/x-wiki برېښنايي انجنيري د انجنيرۍ هغه څانګه ده، چې د هغو توکو، وسيلو او سيستمونو له څېړلو، ډيزاين او کارولو څخه بحث کوي، چې له برېښنا، برېښنايي توکو او برېښنايي مقناطيسيت يا الکترومګنيتيزم څخه ګټه پورته کوي. د ۱۹ پېړۍ په وروستي نيمايي کې د برېښنايي ټيلېګراف، ټيليفون او د برېښنايي برېښنا توليد، وېش او کارونې له سوداګريز کېدنې څخه وروسته د پېژندلو وړ مسلک په توګه راڅرګنده شوه.   برېښنايي انجنيري د کمپيوټر انجنيرۍ، د سيستمونو انجنيرۍ، د برېښنا انجنيرۍ، مخابراتو، د راډيو فريکوينسي انجنيرۍ، د زيګنال يا اشارو پروسس کولو، د وسايلو د کارونې، فوټوولټيک حجرو، الکترونيک، د رڼا او ليد پوهنې او فوتونيک په ګډون د بېلابېلو څانګو په پراخه لړۍ باندې وېشل شوې ده. زياتره دا څانګه د انجنيرۍ له نورو څانګو سره يو ځای کېږي او د سختغالي انجنيرۍ، د برېښنا الکترونيک، الکترومقناطيسيتونو او څپو، د کوچنۍ څپې انجنيرۍ، نانو ټيکنالوژۍ، د نوې کېدلو وړ انرژيو، ميکاترونيک/کنترول او د برېښنايي موادو د پوهې په ګډون په پراخه کچه ځانګړې کاري سيمې يا تخصصونه رانغاړي. برېښنايي انجنيري په نمونه يي ډول په برېښنايي انجنيرۍ “electrical engineering” يا برېښنا اړوند انجنيرۍ “electronic engineering” کې يو سند په پام کې لري. د انجنيرۍ پلي کوونکي ښايي مسلکي سند ولري او د يوې مسلکي ادارې يا د معيارونو د نړيوال سازمان غړي وي. ځينې دا ډول ادارې برېښنايي تخنيکي نړيوال کميسيون (International Electrotechnical Commission (IEC))، د برېښنايي او الکترونيک انجنيرانو انسټيټيوټ (Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)) او د انجنيرۍ او ټيکنالوژۍ انسټيټيوټ “Institution of Engineering and Technology (IET)” دي (چې وار له مخه IEE و). برېښنايي انجنيران په خورا پراخه کچه صنعتونو کې کار کوي او اړين مهارتونه په همدې ډول توپير لري. دا مهارتونه د برېښنا د بهير د لارې (سرکټ) له نظريې څخه د يوې پروژې د مدير تر مديريتي مهارتونو پورې ترتېبېږي. هغه توکي يا لوازم چې ښايي يو انجنير ورته اړتيا ولري، په ورته ډول بدلون کونکي دي، چې له يو ساده ولټ متر څخه تر پېچلي ډيزاين او توليدي نرمغالي پورې لړۍ جوړوي. == تاريخچه == برېښنا لږ تر لږه د ۱۷ پېړۍ له لومړيو راهيسې د پوهنيزې برخې يوه موضوع ده. ويليم ګيلبرت “William Gilbert” يو لومړنی نامتو برېښنايي پوه او لومړنی شخص و، چې د مقناطيسيت او ساکنې برېښنا تر منځ روښانه توپير څرګندوي. نوموړي ته د برېښنا “electricity” اصطلاح د رامنځته کولو امتياز ورکول کېږی. نوموړي versorium هم جوړ کړ. ويرسوريوم هغه وسيله ده، چې په ساکن ډول د چارج شويو څيزونو شتون مومي يا کشف کوي. سويډني پروفيسور جوهان وېلکي “Johan Wilcke” په ۱۷۶۲ زکال کې په لومړي ځل يوه وسيله رامنځته کړه، چې ساکن برېښنايي چارج يې توليد کړ او وسيله وروسته الکتروفورس “electrophorus” ونومول شوه. په ۱۸۰۰ کالونو کې اليساندرو ولټا “Alessandro Volta” ولټايک پايل “Voltaic Pile” جوړ کړی و، چې د ويي له مخې د برېښنايي کوټه کېدلو معنی لري او د برېښنايي بټرۍ پيغام وړونکې وسيله ده. {{sfn|Martinsen|Grimnes|2011|p=411}} === ۱۹ پېړۍ === په ۱۹ پېړۍ کې د موضوع په اړه څېړنې په پياوړي کېدلو پيل وکړ. په دې پېړۍ کې د يادونې وړ پرمختګونه د هانس عيسوي اورسټېډ “Hans Christian Orsted” کار و، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې يې وموندل چې يو برېښنايي بهير مقناطيسي برخه يا ساحه توليدوي، چې د يو قطب نما ستن به کږه کړي؛ د ويليم سټرجين “William Sturgeon” کار، چې په ۱۸۲۵ زکال کې يې برېښنايي مقناطيس نوی رامنځته کړ؛ د جوزف هنري “Joseph Henry” او ايډوارډ ډاوي “Edward Davy” کار، چې په ۱۸۳۵ ز کال کې يې برېښنايي تکيه “electrical relay” نوې رامنځته کړه، د جورج اوهم “Georg Ohm” کار، چې په ۱۸۲۷ ز کال کې يې په يو لارښود يا هادي کې د برېښنايي بهير او بالقوه توپير تر منځ اړيکه اندازه کړه؛ د مايکل فاراډی “Michael Faraday” کار، چې د په ۱۸۳۱ کال کې د “electromagnetic induction” کاشف يا موندونکی دی او د جيمز کلرک مکسول “James Clerk Maxwell” کار، چې په ۱۸۷۳ ز کال يې تر «برېښنا او مقناطيسيت:Electricity and Magnetism» تر سرليک لاندې خپل پوهن ليک يا علمي رساله کې د برېښنا او مقناطيسيت يوه واحده نظريه خپره کړه. <ref>{{citation|first=Richard S.|last=Kirby|title=Engineering in History|pages=[https://archive.org/details/engineeringinhis0000unse/page/331 331–33]|year=1990|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-26412-7|url=https://archive.org/details/engineeringinhis0000unse/page/331}}</ref>{{sfn|Lambourne|2010|p=11}} جورجيس لويس لي سېچ ‘’ په ۱۷۸۲ ز کال [[برلين]] کې د ۲۴ بېلابېلو تارونو په کارونې سره ښايي د نړۍ په کچه د برېښنایي تلګراف لومړنۍ بڼه جوړه او وړاندې کړه، چې هر تار په کې د الفبا د يو توري لپاره و. دې ټلګراف دوه خونې صره وصل کړي. دا يو الکتروسټاټيک (برېښنايي ساکن) و، چې د برېښنايي هادي په واسطه يې د سرو زرو پاڼه ولېږدوله. فرانسيسکو سالوا کېمپيلو د الکتروسټاټيک ټلګراف د يو سيستم وړانديز وکړ. نوموړي د ۱۸۰۳ او ۱۸۰۴ ز کالونو تر منځ پر برېښنايي ټلګراف باندې کار وکړ او په ۱۹۰۴ ز کال کې يې د بارسلونا د طبيعي پوهو او هنرونو په شاهي اکاډمۍ (Royal Academy of Natural Sciences and Arts of Barcelona) کې خپل راپور وړاندې کړ. د ساوا د الکترولايت [هغه ماده چې که چېرې ورځنې برېښنايي بهير تېر شي، مواد د غاز يا جامد په بڼه له ځانه لرې کوي) ټلګراف سيستم خورا نوښتيز و، که څه هم په ۱۸۰۰ کالونو کې په [[اروپا]] کې د دوه نويو موندنو يا کشفونو تر سترې اغېزې لاندې راغی او پر همدې موندنو يې تکيه وکړه، چې يوه موندنه د برېښنايي بهير د توليد لپاره د اليساندرو اولټا ‘Alessandro Volta’ بټري وه او بله د ويليم نيکلسن ‘William Nicholson’ او انتوني کارلايل ‘Anthony Carlyle’ د اوبو الکترولايزز وه. برېښنايي ټلګرافي ښايي د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ بېلګه وګڼل شي. برېښنايي انجنيري د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې يو مسلک شو. د دې برخې کارکونکو د برېښنايي ټلګراف يوه نړيواله شبکه جوړه کړې ده او د مسلکي برېښنايي انجنيرۍ ادارې يا بنسټونه د دې نوې څانګې د ملاتړ په موخه په انګليستان او د امريکا متحده ايالتونو کې رامنځته شوې. فرانسس رونالډ “Francis Ronald” په ۱۸۱۶ ز کال کې د برېښنايي ټلګراف يو سيستم جوړ کړ او خپل دا ليد يې مستند کړ، چې نړۍ څرنګه کولی شي، چې د برېښنا له لارې خپلې بڼه بدله کړي. نوموړی په تېرو ۵۰ وروستيو کالونو کې د ټګلراف انجنيرانو له نوې ټولنې سره يو ځای شو (چې ډېر ژر يې نوم د برېښنايي انجنيرانو بنسټ “Institution of Electrical Engineers” ته بدل شو)، چې نوموړی په کې د خپلې ډلې د نورو غړو له لورې د لومړني شخص په توګه ګڼل کېده. د ۱۹ پېړۍ په پای کې نړۍ د چټکو مخابراتي اړيکو له لارې د تل لپاره بدله شوې وه، چې د ځمکنيو تارونو، تر سمندر لاندې کېبلونو او له نږدې ۱۸۹۰ ز کال څخه د بې سيم ټلګراف د انجنيري پرمختګ په واسطه شونې شوه. <ref>{{Cite web |date=25 January 2016 |title=Francesc Salvà i Campillo : Biography |url=https://ethw.org/Francesc_Salv%C3%A0_i_Campillo |access-date=25 March 2019 |website=ethw.org}}</ref><ref>{{cite web |last=Roberts |first=Steven |title=Distant Writing: A History of the Telegraph Companies in Britain between 1838 and 1868: 2. Introduction |url=https://distantwriting.co.uk/introduction.html |quote=Using these discoveries a number of inventors or rather ‘adapters’ appeared, taking this new knowledge, transforming it into useful ideas with commercial utility; the first of these ‘products’ was the use of electricity to transmit information between distant points, the electric telegraph.}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=July 2016|title=Francis Ronalds (1788–1873): The First Electrical Engineer?|journal=Proceedings of the IEEE|volume=104|issue=7|pages=1489–1498|doi=10.1109/JPROC.2016.2571358|s2cid=20662894}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|url=https://archive.org/details/sirfrancisronald0000rona|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=2016|title=Sir Francis Ronalds and the Electric Telegraph|journal=International Journal for the History of Engineering & Technology|volume=86|pages=42–55|doi=10.1080/17581206.2015.1119481|s2cid=113256632}}</ref> په دې ډول څانګو کې عملي کارونو او پرمختګونو د انداې د معياري شوي، واحدونو زياتېدونکې اړتيا رامنځته کړه، چې د ولټ، امپير، کولمب، اوم، فاراد او هنري واحدونو د نړيوالې معياري کېدنې لامل شول. دا په ۱۸۹۳ ز کال د شيکاګو په يو نړيوال کنفرانس کې تر لاسه شو. د دې معيارونو خپرېدنې په بېلابېلو صنعتونو کې په معياري کولو کې د راتلونکو پرمختګونو بنسټ جوړ کړ او په زياتو هېوادونو کې يې پېژندنې په سمدستي ډول په اړوندو مقننه برخو کې له سره په وپېژندل شوې. {{sfn|Tunbridge|1992}}{{Sfn|Rosenberg|2008|p=9}} د دې کالونو پر مهال په پراخه کچه فکر کېده چې برېښنا څېړنه د فزيک فرعي څانګه ده، ځکه چې لومړنۍ برېښنايي ټيکنالوژي په طبيعت کې الکتروميخانيکي ګڼل کېده. (Technische Universität Darmstadt) په ۱۸۸۲ ز کال کې د نړۍ په کچه د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ څانګه جوړه کړه او په ۱۸۸۳ ز کال يې په برېښنايي انجنيرۍ کې د لومړۍ درجې دوره وړاندې کړه. په متحده ايالتونو کې د برېښنايي انجنيرۍ لومړۍ درجه خپرونه «ماساچوسيتس د تيکنالوژۍ انسټيټيوټ (Massachusetts Institute of Technology (MIT))» په فزيک څانګه کې د پروفيسور چارلس کراس “Professor Charles Cross” تر لارښوونې لاندې کې پيل شوه، که څه هم د کورنيل پوهنتون “Cornell University” و، چې په ۱۸۸۵ ز کال يې د نړۍ په کچه د برېښنايي انجنيرۍ لومړني فارغان وړاندې کړل. د برېښنايي انجنيرۍ برخه کې لومړنۍ دوره په ۱۸۸۳ ز کال د کورنيل پوهنتون د ميخانيکي انجنيرۍ او ميخانيک هنرونو په سيبلي پوهنځي (Sibley College of Mechanical Engineering and Mechanic Arts) کې تدريس شو. د کورنيل پوهنتون رئيس اندريو ډيکسن وايټ “Andrew Dickson White” تر نږدې ۱۸۸۵ ز کال پورې په متحده ايالتونو کې د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ څانګه نه وه رامنځته کړې. په همدې کال کې “University College London” په لويه برتانيه کې ند برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ څوکۍ رامنځته کړه. لږه موده وروسته په ۱۸۸۶ ز کال کې د ميسوري پوهنتون ‘University of Missoruri’ کې پروفيسور مينډيل پي وينباچ “Professor Mendell P. Weinbach” د برېښنايي انجنيرۍ څانګې په رامنځته کولو سره خپله غوښتنه وڅارله. له دې څخه وروسته د ټيکنالوژۍ پوهنتونونو او انسټيټيوټونو په وار وار په ټوله نړۍ کې خپلو زده کوونکو ته د برېښنايي انجنيرۍ خپرونو وړاندې کول پيل کړل. <ref>{{Cite web |last=Darmstadt |first=Technische Universität |title=Historie |url=https://www.etit.tu-darmstadt.de/fachbereich/profil/historie/index.en.jsp |access-date=12 October 2019 |website=Technische Universität Darmstadt |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=History – School of Electrical and Computer Engineering – Cornell Engineering |url=https://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606163120/http://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm |archivedate=2013-06-06 |access-date=2022-07-31 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165241/http://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=5 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=Andrew Dickson White &#124; Office of the President |url=http://president.cornell.edu/andrew-dickson-white/ |website=president.cornell.edu}}</ref><ref>{{cite book|title=The Electrical Engineer|url=https://books.google.com/books?id=TLLmAAAAMAAJ|year=1911|page=54}}</ref><ref>{{cite web |title=Department History – Electrical & Computer Engineering |url=http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054305/http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/ |archive-date=17 November 2015 |access-date=5 November 2015}}</ref>{{Sfn|Wildes|Lindgren|1985|p=19}} == سرچينې == 5niwtt5ptl3x51itshwpq981485uez5 0 63254 370872 283739 2026-11-08T11:59:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370872 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=قاسم سوري|دنده=پاکستانی سياستوال|birth_date=1969 مېلادي کال، د جنورۍ 16مه په کوېټه کې زېږېدلی|کاروونکې ژبه=پښتو / اردو|ګوند=تحريک انصاف پاکستان (PTI)}} '''قاسم خان سوري''' یو پاکستانی [[سياستوال|سیاستوال دی]] چې د پاکستان د ملي اسمبلۍ(ولسي جرګې) غړی او د پاکستان د ملي اسمبلۍ اوسنی مرستیال دی . == مخکنی ژوند او زدکړې == نوموړی د ۱۹۶۹ کال د جنورۍ په میاشت کې د [[کوټه (ښار)|کویټې]] په خلجي پښتنه کورنۍ کې زېږېدلی و. <ref name="dawn/14aug2018">{{Cite news|Title=Qasim Suri: perseverance pays off|URL=https://www.dawn.com/news/1426869|Work=DAWN.COM|Date=14 اگست 2018}}</ref> په ۱۹۹۷ کال کې د پلار له مړینې وروسته د هغه د پلار طبي چارې قاسم په غاړه واخیستې. <ref name="dawn/14aug2018" /> قاسم خپلې لومړنۍ زده کړې د کوېټې له اسلاميه لېسې ترلاسه کړې او په ۱۹۸۸ کال کې په فدرالي دولتي کالج کې شامل شو. هغه په 1990 کال کې د سیاسي علومو په برخه کې د لېسانس او په 1992 کې په نړیوالو اړیکو کې د ماسټرۍ سند د بلوچستان پوهنتون څخه ترلاسه کړل. <ref name="dawn/14aug2018"/> == سیاسي ژوند == قاسم له ۱۹۹۶ کال راهیسې د [[پاکستان تحريک انصاف|پاکستان تحریک انصاف]] سره تړاو درلود خو له ۲۰۰۷ کال راهیسې یې فعال غړی شو. <ref>{{Cite news|Title=PTI nominates Qasim Khan Suri for NA deputy speaker slot {{!}} The Express Tribune|URL=https://tribune.com.pk/story/1780066/1-pti-nominates-qasim-khan-suri-na-deputy-speaker-slot/}}</ref> هغه د پاکستان د ۲۰۱۳ کال په عامو انتخاباتو کې د کويټې له حلقې N-259 (کویټه) څخه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د یوې څوکۍ لپاره د تحریک انصاف د کاندید په توګه ولاړ و، خو بریالی نه شو. هغه د [[محمود خان اڅکزی|محمود خان اڅکزي]] په مقابل کې 16006 رایې ترلاسه کړې او څوکۍ یې له لاسه ورکړه. <ref>{{Cite web |title=2013 election result |url=https://ecp.gov.pk/Documents/General%20Elections%202013%20report/Election%20Report%202013%20Volume-II.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226020456/https://ecp.gov.pk/Documents/General%20Elections%202013%20report/Election%20Report%202013%20Volume-II.pdf%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=14 اگست 2018 |publisher=ECP}}</ref> هغه د پاکستان د [[د پاکستان عامې ټاکنې، 2018|۲۰۱۸ کال په عامو انتخاباتو کې]] د کوېټې له حلقې N-256 (کوټه-2) څخه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د څوکۍ لپاره د پي ټي آی د کاندید په توګه ودرېد او د غړي په توګه وټاکل شو. هغه <ref>{{Cite news|Title=Imran Khan's PTI on top as election results come in|URL=https://www.geo.tv/latest/204922-imran-khans-pti-on-top-as-election-results-come-in}}</ref> رایې خپلې کړې او نوابزاده لشکري رئیساني ته یې ماتې ورکړه. <ref>{{Cite news|Title=Election results: Imran Khan's PTI on top|URL=https://www.geo.tv/latest/204922-imran-khans-pti-on-top-as-election-results-come-in}}</ref> په ټاکنو کې د قاسم له بریا وروسته، پي ټي آی هغه د ۲۰۱۸ کال د اګست په ۱۳ مه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د مرستیال وياند په توګه وټاکه . <ref>{{Cite news|Title=PTI nominates Balochistan MNA Qasim Suri for deputy speaker post|URL=https://www.dawn.com/news/1426784/pti-nominates-balochistan-mna-qasim-suri-for-deputy-speaker-post|Date=13 اگست 2018}}</ref> د ۲۰۱۸م کال د اګست په ۱۵مه هغه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د مرستیال په توګه وټاکل شو. هغه ۱۸۳ رایې ترلاسه کړې او خپل سیال اسد محمود ته یې ماتې ورکړه. <ref>{{Cite news|Title=PTI's Asad Qaiser sworn in as NA speaker amid opposition ruckus|URL=https://www.dawn.com/news/1427135/ptis-asad-qaiser-sworn-in-as-na-speaker-amid-opposition-ruckus|Date=15 August 2018}}</ref> د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۱۰ مه د عمران خان پر ضد د عدم اعتماد د تحریک په غبرګون کې هغه استعفا وکړه او په دې توګه يې د راتلونکي لومړي وزیر په ټاکنه خپل اعتراض څرګند کړ. == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:1969 زېږېدنې]] qxgyaqaibwqch7vjkhe9c4f3whvhp0e 0 63382 370916 366966 2026-11-08T13:21:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370916 wikitext text/x-wiki مذهبي جګړه یا د دین جګړه، چې کله ناکله د مقدسې جګړې په نوم هم یادیږي هغه جګړه ده چې په اصل کې د مذهب د توپیر له امله رامنځته کېږي. په اوسنۍ دوره کې پرله پسې بحثونه کېږي چې په یوه جګړه کې تر کوم کچې مذهبي، اقتصادي، قومي او د جګړې نور اړخونه واکمن دی. هغه درجې چې یوه جګړه مذهبي وګڼل شي په ډېرو بنستیزو پوښتنو پورې اړه لري، لکه د مذهب تعریف د مذهبي جګړې تعریف (د تاوتریخوالی په اړه مذهبي دودونه لکه 'مقدس جنګ' په پام کې نیول). د دې پوښتنو ځوابونه په پراخه کچه په دې پایلې اغېزه کوي ،چې تر کوم کچه د جګړو د نورو ډولونو په څېر مذهبي جګړې څومره واکمنې دي. د جیفري برټن رسل په څېر د پوهانو په وینا، تاوتریخوالي ممکن په مذهب کې ریښې ونه لري او پرځای یې کېدای شي، چې د سیکولري ځواک د ساتلو لپاره وي او یا هم قومي، ټولنیز، سیاسي او اقتصادي لاملونو ولري. نور پوهانو بیا داسې استدلال کوي، چې تش په نامه «مذهبي جګړې» تر ډېره حده د «لوېدېځ دوه اړخیزه» او د تېرو څو پېړیو عصري اختراع ده. همدارنګه استدلال کوي چې ټولې هغه جګړې چې  مذهبي بڼه لري زیاتره سیکولري (اقتصادي یا سیاسي) لاملونه لري. په ځینو شخړو کې لکه د اسراییلو او فلسطین جګړه، د سوریې کورنۍ جګړه او په افغانستان او عراق کې د جګړو په شمول مذهبي عناصر په ښکاره توګه شتون لري، خو په بېلابېلو ډولونو د بنسټپالنې یا مذهبي افراطیت په توګه تشریح شوي. په هر حال د دې قضیو په اړه څیړنې ډېری وختونه دې نتیجې ته رسیدلي، چې توکمیز یا قومي دښمنۍ د ډېری جګړو لامل دې.<ref name="Jeffrey Russell">{{cite book|last1=Russell|first1=Jeffrey Burton|title=Exposing Myths about Christianity|url=https://archive.org/details/exposingmythsabo0000russ|url-access=registration|date=2012|publisher=IVP Books|location=Downers Grove, Ill.|isbn=9780830834662|pages=[https://archive.org/details/exposingmythsabo0000russ/page/56 56]}}</ref><ref name="Cavanaugh">{{cite book|last1=Cavanaugh|first1=William T.|title=The Myth of Religious Violence : Secular Ideology and the Roots of Modern Conflict|url=https://archive.org/details/mythofreligiousv0000cava|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-538504-5}}</ref><ref name="50 great1">{{cite book|last1=Morreall|first1=John|last2=Sonn|first2=Tamara|title=50 Great Myths of Religion|date=2013|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9780470673508|pages=39–44}}</ref><ref name="p. 110">John Entick, ''The General History of the [[Seven Years' War|Later War]]'', Volume 3, 1763, [https://books.google.com/books?id=21pSAAAAcAAJ&pg=PA110&dq=%22religious+war%22&hl=en&sa=X&ei=COoAUrOGNoGJ4ASK14HYAQ&redir_esc=y#v=onepage&q=%22religious%20war%22&f=false p. 110] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217083953/https://books.google.com/books?id=21pSAAAAcAAJ&pg=PA110&dq=%22religious+war%22&hl=en&sa=X&ei=COoAUrOGNoGJ4ASK14HYAQ&redir_esc=y#v=onepage&q=%22religious%20war%22&f=false|date=17 February 2020}}.</ref><ref name="Omar">{{cite book|editor1-last=Omar|editor1-first=Irfan|editor2-last=Duffey|editor2-first=Michael|title=Peacemaking and the Challenge of Violence in World Religions|url=https://archive.org/details/peacemakingchall0000unse|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781118953426|page=[https://archive.org/details/peacemakingchall0000unse/page/1 1]|ref=Omar Peacemaking|chapter=Introduction|date=22 June 2015|quote=This book does not ignore violence committed in the name of religion. Analyses of case studies of seeming religious violence often conclude that violence is strongly driven by ethnic animosities.}}</ref> د جګړو د دایرت المعارف پر بنسټ د ټولو ۱،۷۶۳ پېژندل شوو او ثبت شوو تاریخي جګړو نه ۱۲۱یا ۶.۸۷ سلنې یې مذهبي لاملونه درلود. د میتیو وایټ چې د وحشتناکو شیانو لوی کتاب دې د نړۍ د ۱۰۰ ترټولو سترو ظلمونو نه د ۱۱ اصلي لامل  مذهب په ګوته کوي.<ref name="Axelrod vol3">{{cite book|editor1-last=Axelrod|editor1-first=Alan|editor2-last=Phillips|editor2-first=Charles|title=Encyclopedia of Wars (Vol.3)|date=2004|publisher=Facts on File|isbn=0816028516|pages=1484–1485 "Religious wars"}}</ref><ref name="White">{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|url=https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit|author1=Matthew White|date=2011|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-08192-3|pages=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/544 544]}}</ref><ref>Andrew Holt, Ph.D. Religion and the 100 Worst Atrocities in History. https://apholt.com/2018/11/08/religion-and-the-100-worst-atrocities-in-history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010062737/https://apholt.com/2018/11/08/religion-and-the-100-worst-atrocities-in-history//|date=10 October 2020}}</ref> == په مذهبي عقایدو کې د مقدسې جګړې مفهوم == === عیسویت  === د تاریخ پوه اډوارډ پیټرز په وینا له ۱۱ پېړۍ نه دمخه عیسویانو د مقدسې جګړ ې (bellum sacrum) مفهوم نه پېژنده، نو جګړه پخپله د توقیف او روحاني عمل په توګه ګڼل کیده. د ۹ او ۱۰ پېړیو په اوږدو کې ډېری یرغلونه وشول چې ځینو سیمو د خپل ځان د دفاع لپاره پوځونه جوړ کړل او دا ورو ورو په ۱۱ پېړۍ کې د صلیبی جګړو د «مقدس جګړې» مفهوم او نورو اصطلاحاتو لکه «د خدای دښمنان» د رامنځته کېدو لامل شول. <ref name="Peters First">{{cite book|last1=Peters|first1=Edward|title=The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Materials|date=1998|publisher=University of Pennsylvania Press|location=Philadelphia, PA|isbn=0812216563|edition=2|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PSOSJWG3E2MC&pg=PA8|access-date=10 September 2017|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818180508/https://books.google.com/books?id=PSOSJWG3E2MC&pg=PA8|url-status=live}}</ref><ref name="Levine War">{{cite web |last1=Levine |first1=David |title=Conflicts of Ideology in Christian and Muslim Holy War |url=https://www.binghamton.edu/history/resources/journal-of-history/david-levine.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625153222/https://www.binghamton.edu/history/resources/journal-of-history/david-levine.html |archive-date=25 June 2016 |access-date=2 June 2016 |publisher=Binghamton University}}</ref><ref name="usna">{{cite web |last1=Abels |first1=Richard |title=Timeline for the Crusades and Christian Holy War |url=http://www.usna.edu/Users/history/abels/hh315/crusades_timeline.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602143411/http://www.usna.edu/Users/history/abels/hh315/crusades_timeline.htm |archive-date=2 June 2016 |access-date=2 June 2016 |website=US Naval Academy}}</ref> د صلیبی جګړو په لړ کې ځینې صلیبیان چې د خدای په نوم جنګیدل د سرتېرو یا د مسیحي اتلانو په نوم پېژندل کېدل. صلیبی جګړې د مسلمانانو د فتوحاتو په وړاندې د مبارزې لړۍ وه، چې د ۱۱ پېړۍ له وروستیو نه تر ۱۳ پېړۍ پورې دوام درلود. په اصل کې د صلیبیانو موخه له مسلمانانو نه د بیت المقدس او سپېڅلې خاورې بېرته نیول و او له ځپل شوي عیسوي بیزانسي امپراتورۍ نه ملاتړ و، چې په کوچنۍ اسیا او په ځانګړې توګه اروپا کې د مسلمان سلجوقیانو پر وړاندې مبارزه روانه کړې وه تر څو یادو سیمو کې مسلمانان پراختیا و نه مومي، خو وروسته صلیبی جګړې د نورو موخو یا د مذهبي دلایلو لپاره پیل شوې لکه د البیژن صلیبي جګړې، شمالي صلیبي جګړې یا د سیاسي تاوتریخوالو له امله لکه د اراګونیز صلیبي جګړې. <ref>[[Tyerman, Christopher]]. ''The Crusades: A Very Short Introduction''. Oxford University Press, London, 2004. PP. 63.</ref><ref>{{cite web |title=Christian Jihad: The Crusades and Killing in the Name of Christ |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/ChurchHistory/Crusades_CanerChristianJihad0505.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709000007/http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/ChurchHistory/Crusades_CanerChristianJihad0505.asp |archive-date=9 July 2008 |access-date=20 October 2014 |publisher=Cbn.com}}</ref> === مسلمانانو === د مسلمانانو فتوحات په بې ساري توګه نظامي پراختیا وه، چې د محمد (ص) په ژوند کې پیل شوې او په اروپا کې د عثماني جګړو پورې پېړۍ پېړۍ دوام درلود. تر دیارلسمې پیړۍ پورې د مسلمانانو فتوحات د یوې لږې یا ډېرې همغږې امپراتورۍ پورې اړه درلوده، خو د مغولو له يرغلونو نه وروسته په ختيځ کې د مغولو امپراتورۍ او په لوېديځ کې د عثماني امپراتورۍ تر وروستي سقوط پورې چې د عصري دور پيل و پراخوالى په ټولو محاذونو کې د بلې نيمې پېړۍ لپاره دوام وکړ. د مسلمانانو تر منځ ځینې کورنۍ جګړې دورې هم وې، چې د فتنې په اصطلاح پېژندل شوي او ډېری یې د اسلام په لومړیو دورو له ۷مې پېړۍ نه تر ۱۱ پېړۍ پورې دوام درلود، چې دا د خلافت له ړنګېدو او وروسته د بېلابېلو اسلامي امپراتورۍ له راټوکېدو نه مخکې و. د پوځي جهاد لومړنۍ بڼه له مکې نه مدینې ته د محمد (ص)او د هغه د پیروانو د یوې کوچنۍ ډلې له هجرت او د ښار د یو شمېر اوسیدونکو اسلام ته له منلو وروسته رامنځته شوه. <ref>James Turner Johnson, ''The Holy War Idea in Western and Islamic Traditions'', Pennsylvania State University Press, 1997, {{ISBN|9780271042145}}, chapter 1, esp. [https://books.google.com/books?id=IoEjpRsvuzUC&pg=PA2%200 pp. 20–25] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107223621/https://books.google.com/books?id=IoEjpRsvuzUC&pg=PA2%200|date=7 January 2016}}.</ref><ref>{{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|publisher=Johns Hopkins Press|year=1955|pages=55–56}}</ref><ref>William M. Watt: ''Muhammad at Medina'', p.4; q.v. the [[Tafsir]] regarding these verses</ref>  == عصري دوره == === د اسراییل او فلسطین شخړه  === د اسراییل-فلسطین شخړه په ابتدايي توګه د دوو ګوندونو ترمنځ د توکمیز شخړې په توګه لیدل کیدی شي، په کوم کې چې یو اړخ اکثرا د یو واحد توکمیز-مذهبي ګروپ په توګه انځور شوی چې یوازې د یهودي اکثریت نه جوړ دی او غیر یهودي اقلیت له پامه غورځوي. <ref>https://www.ft.com/content/365747cc-07c4-11e6-a623-b84d06a39ec2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103011751/https://www.ft.com/content/365747cc-07c4-11e6-a623-b84d06a39ec2|date=3 January 2018}} Financial Times - Samaritans form bridge of peace between Israelis and Palestinians</ref><ref>http://journals.openedition.org/bcrfj/5911 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103172618/http://journals.openedition.org/bcrfj/5911|date=3 January 2018}} In search of a lost time, construction of identity in the Circassian diaspora in Israel p.24</ref><ref>https://www.huffingtonpost.com/jonathan-adelman/the-druze-of-israel-hope-_b_8265050.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301060818/http://www.huffingtonpost.com/jonathan-adelman/the-druze-of-israel-hope-_b_8265050.html|date=1 March 2017}} The Druze of Israel: Hope for Arab-Jewish Collaboration</ref><ref>https://english.alarabiya.net/en/perspective/profiles/2013/04/24/Bedouin-army-trackers-scale-Israel-social-ladder-.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402113045/http://english.alarabiya.net/en/perspective/profiles/2013/04/24/Bedouin-army-trackers-scale-Israel-social-ladder-.html|date=2 April 2019}} Al Arabiya - Muslim Arab Bedouins serve as Jewish state's gatekeepers</ref><ref name="segev">{{cite book|last=Segev|first=Tom|author-link=Tom Segev|title=One Palestine, Complete|year=1999|publisher=Metropolitan Books|isbn=0-8050-4848-0|pages=[https://archive.org/details/onepalestinecomp00sege/page/295 295–313]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/onepalestinecomp00sege/page/295}}</ref> په ۱۹۴۷زکال کې د فلسطین واک د وېشلو لپاره د ملګرو ملتونو پریکړه د اسراییلو او اردن د دولتونو د رامنځته کېدو لامل شوه، چې لوېدیځه غاړه یې د خپل برخه ضمیمه کړه او په دې ډول دا سیمه له هغه وخت راهیسې د شخړو سره مخ ده. په ۱۹۴۸ زکال کې د فلسطینیانو اخراج چې د نکبا (عربي: النكبة‎) په نوم هم یادیږي، هغه وخت رامنځ ته شو کله چې د ۱۹۴۸ زکال د عرب – اسرائیلو د جګړې او مخکینۍ کورنۍ جګړې په ترڅ کې د اټکل له مخې له ۷۱۱۰۰۰ نه تر ۷۲۶۰۰۰ فلسطینیان له خپلو کورونو نه وتښتیدل. که څه هم د کره شمېره په اړه اختلاف شتون لري، خو د فلسطیني کډوالو او د دوی د بېځایه شوو ماشومانو شمېر چې د UNRWA سره ثبت شوي له ۴.۳ میلیون نه ډېر دي او لاملونه یې هم د فلسطینیانو او اسراییلو ترمنځ د بنسټیزو اختلافونو موضوع ده. یهودان او فلسطینیان دواړه په دې خاوره قومي او تاریخي دعوې لري او یهودیان هم مذهبي دعوې لري.<ref>Stern, Yoav. [http://www.haaretz.com/hasen/spages/982390.html "Palestinian refugees, Israeli left-wingers mark Nakba"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723232047/http://www.haaretz.com/hasen/spages/982390.html|date=23 July 2008}}, ''Ha'aretz'', Tel Aviv, 13 May 2008; [http://www.badil.org/Publications/badil-nakba-60-info-packet/index.html Nakba 60] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612162136/http://www.badil.org/Publications/badil-nakba-60-info-packet/index.html|date=12 June 2008}}, BADIL Resource Center for Palestinian Residency and Refugee Rights; Cleveland, William L. ''A History of the Modern Middle East'', Boulder, CO: Westview Press, 2004, p. 270. {{ISBN|978-0-8133-4047-0}}</ref><ref>{{cite web |title=The United Nations and Palestinian Refugees |url=http://www.unrwa.org/userfiles/2010011791015.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423164536/https://www.unrwa.org/userfiles/2010011791015.pdf |archive-date=23 April 2021 |access-date=20 October 2014 |publisher=Unrwa.org}}</ref><ref name="Crenshaw2010">{{cite book|editor-last=Crenshaw|editor-first=Martha|title=The Consequences of Counterterrorism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eqrbWrjrvDAC&pg=PA356|year=2010|publisher=Russell Sage Foundation|location=New York|isbn=978-0-87154-073-7|page=356|last1=Pedahzur|first1=Ami|last2=Perliger|first2=Arie|chapter=The Consequences of Counterterrorist Policies in Israel|access-date=12 October 2015|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417233821/https://books.google.com/books?id=eqrbWrjrvDAC&pg=PA356|url-status=live}}</ref><ref>Carter, Jimmy. ''[[Palestine: Peace Not Apartheid]]''. Simon & Schuster, 2006. {{ISBN|0-7432-8502-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=McDowall|first1=David|title=The Palestinians|year=1987|publisher=Minority Rights Group Report no 24|isbn=0-946690-42-1|author2=Claire Palley|page=10}}</ref>  === د پاکستان او هند شخړه  === ال انډیا مسلم لیګ (AIML) په ۱۹۰۶ز کال کې په ډاکا کې د مسلمانانو له خوا رامنځته شو، چې د هندو اکثریت هندي ملي کانګرس باندې شکمن وو. دوی شکايت کاوه چې مسلمان غړي د هندو غړو په څېر برابر حقوق نه لري او په دې ډول په لومړي ځل چا چې د جلا دولت غوښتنه وکړه لیکوال او فیلسوف علامه اقبال و، چې د مسلم لیګ ۱۹۳۰ز کال کنوانسیون ته یې په خپله صدارتي وینا کې وویل چې د هندوانو تر واکمنۍ لاندې برصغیر کې د مسلمانانو لپاره یو جلا ملت اړین دی.   په ۱۹۴۷ز کال کې د برتانوي راج له منځه تللو وروسته برتانوي هند په دوو نوو خپلواکو هېوادونو هند او پاکستان ووېشل شو. د ۱۹۴۷ او ۱۹۴۸ز کلونو تر منځ د هند او پاکستان د جګړې په پایله کې تر ۱۲.۵ میلیونو پورې خلک بې ځایه شوو او د اټکل له مخې له څو سوه زرو نه تر یو میلیون پورې خلکو خپل ژوند له لاسه ورکړ. په دې ډول هند د یو سیکولر هندو اکثریت هېواد په توګه او پاکستان د یو اسلامي جمهوریت په توګه د اکثریت مسلمان نفوس په توګه رامنځته شو.<ref>{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|pp=221–222}}</ref><ref name="Indian Census">{{cite web |title=Census of India : Religious Composition |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430075312/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx |archive-date=30 April 2016 |access-date=20 October 2014 |publisher=Censusindia.gov.in}}</ref><ref>[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222185234/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html|date=22 December 2010}}</ref> == سرچينې == iodt52bqgac3css662sworszy2zcvvi 0 63444 370999 369575 2026-11-08T15:44:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370999 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ویلیام باټیسون (زیږون: د ۱۸۶۱ زکال د اګست ۸ مه – مړینه: د ۱۹۲۶ زکال د فبروري ۸ مه) انګلیسي بیالوژېست و چې د لومړي ځل لپاره یې د ژنټیک کلمه د وراثت د څېړنې او تشرېح په موخه وکاروله. نوموړي همدارنګه د ګرېګور منډیل د نظریاتو ترویج کوونکی و چې د دوی کشفیات بیاځلي په ۱۹۰۰ زکال کې د هوګو د فریس او کارل کورنز له خوا تعقیب شول. په ۱۸۹۴ زکال کې، د تنوع د مطالعې لپاره د موادو په نامه (''Materials for the Study of Variation'') د هغه خپور شوي کتاب د ژنټیک د نوي موندل شوي چلن فرمول بندي په ځان کې رانغاړله. == لومړنی ژوند او زده کړې == باټیسون په ۱۸۶۱ زکال کې د یورکشایر ساحل په ویتبي سیمه کې وزېږېد؛ هغه د کمبرېج د سنټ جان کالج د ښوونکي ویلیام هنري باټیسون زوی و. نوموړي د کمبرېج د سنټ جان کالج په راګبي ښوونخي کې زده کړې وکړې او په ۱۸۸۳ زکال کې یې له هغه ځایه د طبیعي علومو په برخه کې لیسانس سند ترلاسه کړ. <ref>{{acad|id=BT879|name=Bateson, William}}</ref> د یو امبریولوژیست (نطفه پېژندونکي) په توګه هغه متحده ایالاتو ته سفر وکړ څو د بلانوګلاسوس (Balanoglossus) په نامه چینجی ډوله همی کوردت په اړه څېړنه وکړي چې له امله یې د فقاریه ژوندیو موجوداتو سره لېوالتیا پیدا کړه. نوموړي له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۸۸۴ زکال پورې د ویرجینیا په همپټون سیمه کې د ویلیام کیث بروکس په حیواني لابراتوار کې کار وکړ. له مورفولوژي څخه د ودې مطالعې او څېړنې ته په مخه کولو سره هغه انګلستان ته راوګرځېد او د سنټ جان کالج غړی شو. نوموړي د ودې او وراثت اړوند څېړنو په موخه لویدېځې مرکزي آسیا ته سفر وکړ. <ref>Johns Hopkins University Circular Nov.(1883) vol III. no 27.pg 4.</ref> == مسلک == باټیسون له ۱۹۰۰ زکال څخه تر ۱۹۱۰ زکال پورې په کمبرېج کې د ژنټیک د یو غیر رسمي مکتب «نظري مکتب» مشري وکړه. د هغه په ډله کې تر ډېره پورې د کمبرېج د نیونهام کالج ښځینه غړې، مېرمن یې بئاتریس او خور یې فلورانس دورهام شامله وه. هغوی د نوموړي د څېړنیز پروګرام سره هغه مهال مرسته وکړه چې منډلېزم لا د یوې قانوني تحصیلي څانګې په توګه نه و پېژندل شوی. دغو مېرمنو لکه موریل ویلدیل (وروسته اونسلو) له ۱۹۰۲ زکال څخه تر ۱۹۱۰ زکال پورې په مختلفو حیواني او نباتي ډولونو باندې یو شمېر رغنیزې ازموینې ترسره کړې. هیلډا بلانچ کیلبي چې په ۱۹۰۱ زکال کې یې د نیونهام په کالج کې په منډلیان برخه کې زده کړې پای ته ورسولې له باټیسون سره یې په نخودو کې د منډلي نتایجو په ترلاسه کولو کې مرسته وکړه. نوموړې همدارنګه د سویو (خرګوش) او فیل مرغانو د لویونې په برخه کې خپلواکې ازموینې ترسره کړې. <ref name="domestication">{{cite journal|last=Richmond|first=Marsha L.|title=The 'Domestication' of Heredity: The Familial Organization of Geneticists at Cambridge University, 1895–1910|journal=Journal of the History of Biology|year=2006|volume=39|issue=3|jstor=4332033|publisher=Springer|pages=565–605|doi=10.1007/s10739-004-5431-7|s2cid=84924910}}</ref><ref>{{cite web |title=Bateson Family Papers |url=http://www.amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.2-ead.xml |access-date=4 October 2013 |publisher=American Philosophical Society}}</ref><ref>{{cite journal|author=Richmond, M. L.|title=Women in the early history of genetics. William Bateson and the Newnham College Mendelians, 1900–1910|url=https://archive.org/details/sim_isis_2001-03_92_1/page/69|journal=Isis|volume=92|issue=1|pages=69|date=March 2001|pmid=11441497|doi=10.1086/385040|s2cid=29790111}}</ref> باټیسون په ۱۹۱۰ زکال کې د جان اینس کرنیز انستیتیوت مشر شو او له خپلې کورنۍ سره په ساري کې مرټون پارک ته کډه شو. دغه مهال چې نوموړی د جان اینس انستیتیوت مشر و د وراثت اړوند د کروموزوم له نظریې سره یې لیوالتیا پیدا کړه او د ډبلیو. سي. ایف. نیوټن او په ۱۹۲۳ زکال کې یې د سریل ډین ډارلینګټون په ګمارلو سره د سایټولوژي مطالعه ترویج کړه. <ref>{{cite journal|title=Obituary. Mr. W. C. F. Newton|journal=Nature|volume=121|issue=3036|pages=27–28|author=A. D. H.|doi=10.1038/121027b0|date=January 1928|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |title=A Brief History of the John Innes Centre |url=http://www.jic.ac.uk/centenary/history-timeline.htm |access-date=21 October 2015 |work=jic.ac.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180722095622/https://www.jic.ac.uk/centenary/history-timeline.htm |archivedate=22 July 2018 |url-status=dead}}</ref> نوموړي په ۱۹۱۹ زکال کې د ژنټیک ټولنه (The Genetics Society) چې ژنټیک ته اړونده لومړنۍ تخصصي ټولنه وه؛ تاسیس کړه. <ref>{{cite web |title=Genetics Society Website > About > About the Society |url=http://www.genetics.org.uk/About/AbouttheSociety.aspx |access-date=21 October 2015 |publisher=genetics.org.uk}}</ref> هغه د خپل ژوند په وروستیو کې د جرمني اروین باور ملګری او ورته باوري کس و. هغوی یو بل ته د نژادي اصلاح اړوند لیکنې کولې. نوموړی د ۱۹۲۶ زکال په فبروري میاشت کې د خپلې ناڅاپي مړینې تر مهال د جان اینس انستیتیوت مشر و. == شخصي ژوند == باټیسون له بئاتریس ډورهام سره واده وکړ. له نوموړې سره هغه په ۱۸۸۹ زکال کې کوژده شو خو د کوژدې په مراسمو کې له دې امله چې ټولو فکر کاوه هغه ډېر زیات شراب څښي خواښې یې د خپلې لور له کوژدې سره مخالفت وکړ. بالاخره دوی اووه کاله وروسته د ۱۸۹۶ زکال په جون میاشت کې وروسته له هغه واده وکړ چې آرتور دورهام (خصر یې) مړ شوی و او مېرمن یې (خواښې یې) هم یا مړه وه (د هینګ په خبره) او یا هم یې منلې وه چې د دوی له واده سره له مخالفت لاس واخلي (د کوک په خبره). د هغوی زوی ګرېګوري باټیسون انټروپولوژیست او د سایبرنیټیک متخصص و.<ref>{{cite web |title=Background note |url=http://www.amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.2-ead.xml |work=Bateson Family Papers |publisher=American Philosophical Society |accessdate=30 July 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NEO2bQ-k-nMC&pg=PA209|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics|first=Robin Marantz|last=Henig|year=2000|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|pages=209–212|isbn=9780618127412}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FDUi1xg26gsC&pg=PA44|title=Treasure Your Exceptions: The Science and Life of William Bateson|first1=Alan G.|last1=Cock|first2=Donald R.|last2=Forsdyke|year=2008|publisher=Springer|pages=180–181|isbn=9780387756882}}</ref> باټیسون د یو «سخت دریځي» ملحد په توګه پېژندل کېده. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-6PhO7Og2fYC&pg=PA13|title=Understanding Gregory Bateson: Mind, Beauty, and the Sacred Earth|isbn=9780791478271|last1=Charlton|first1=Noel G.|date=25 March 2010}}</ref><ref>"William Bateson was a very militant atheist and a very bitter man, I fancy. Knowing that I was interested in biology, they invited me when I was still a school girl to go down and see the experimental garden. I remarked to him what I thought then, and still think, that doing research must be the most wonderful thing in the world and he snapped at me that it wasn't wonderful at all, it was tedious, disheartening, annoying and anyhow you didn't need an experimental garden to do research." [http://www.aip.org/history/ohilist/4620.html Interview with Dr. Cecilia Gaposchkin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503214448/http://www.aip.org/history/ohilist/4620.html |date=2015-05-03 }} by Owen Gingerich, 5 March 1968.</ref> == ویاړونه == د ۱۸۹۴ زکال په جون میاشت کې نوموړي د سلطنتي ټولنې غړیتوب ترلاسه او په ۱۹۰۴ زکال کې یې د دغو ټولنې د داروین مډال او همدارنګه په ۱۹۲۰ زکال کې سلطنتي مډال وګاټه. نوموړي همدارنګه په ۱۹۲۰ زکال کې د سلطنتي مډال په ترلاسه کونکې غونډه کې وینا وکړه. نوموړی له ۱۹۱۳ زکال څخه تر ۱۹۱۴ زکال پورې د بریتانیا د علومو اکاډمی مشر و. <ref>{{cite web |title=Library and Archive Catalogue |url=http://www2.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28Surname%3D%27bateson%27%29 |access-date=11 December 2010 |publisher=Royal Society |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322174136/http://www2.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28Surname%3D%27bateson%27%29 |archivedate=22 March 2020 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Report of the British Association for the Advancement of Science |url=https://archive.org/stream/reportofbritisha15adva#page/n75/mode/2up |access-date=21 October 2015}}</ref> == د بیالوژیکي تنوع اړوند آثار (تر ۱۹۰۰ زکال پورې) == باټیسون په خپلو هغو اثارو کې چې تر ۱۹۰۰ زکال پورې خپاره شول په منظمه توګه یې په کې د ژوندیو موجوداتو او هغه نور اړوند چې د هغوی د بیالوژیکي تکامل لامل ګرځېد څېړنې ترسره کړې وې؛ نوموړی دغه مهال په کلکه توګه د چارلس داورین د جامعو بېلګو له ټولیزې کړنلارې او همدارنګه د فرانسس ګالټون د کمي («بایومټریکي») میتودونو تر اغېز لاندې و. نوموړي په خپله لومړنۍ مهمه موندنه کې څرګنده کړه چې یو شمېر بیولوژیکي ځانګړنې (لکه په غوږ کې د فورسپس اوږدوالی) په پرله پسې او یا هم نورمال ډول نه، بلکې په غیر پرله پسې (یا «دوه شکلي») توګه وېشل کېږي. هغه و موندله چې په یوه ډله کې دوه ګوني اشکال د وراثت په میکانېزم کې د اوسنیو انګېرنو پر وړاندې خنډ دی او ویل یې چې «کېدای شي دغه پوښتنه مطرح شي چې آیا دغه دوه ډوله چې اوس وړاندې شوي په دوه جلا ژوندیو موجوادتو باندې د ویش پیلامه به وي؟».<ref>Scientific papers of William Bateson. RC Punnett (Ed) : Cambridge University Press 1928 Vol 1</ref><ref>Some cases of variation in secondary sexual characters statistically examined, Proc Zool Soc 1892</ref> هغه د تنوع لپاره د مطالعې د موادو په نامه په خپل بل کتاب کې چې په ۱۸۹۴ زکال کې یې ولیکه؛ د بیولوژیکي بدلونونو اړوند یې په کې پام وړ څېړنې ترسره کړې وې. هغه غوښتل وښيي چې په یو شمېر شخصیتونو کې په پرله پسې او په یو شمېر نورو کې په غیر پرله پسې توګه بیولوژیکي بدلونونه شتون لري؛ چې د دغو دو ډولونو لپاره یې د «میریسټیک» او «سبسټنیټیو یا قایم به ذات» کلمې ابداع کړې. د داروین په څېر هغه احساس کاوه چې کمیتي شخصیتونه نه شي کېدلای په اسانۍ سره د تکامل د انتخابي قوې پر بنسټ «کمال» ته ورسېږي، ځکه چې دوی د «القاح په بهیر کې د رامنځته کېدونکو اغېزو» د درک ستونزه موندلې وه، خو څرګنده یې کړه چې دغه چاره په هغو شخصیتونو کې چې په غیر پرله پسې ډول بدلون کوي رامنځته کېدلای شي. <ref>Materials for the study of variation, treated with especial regard to discontinuity in the origin of species William Bateson 1861–1926. London : Macmillan 1894 xv, 598 p</ref> په دغه اثر کې باټیسون هومئوتیک بدلونونو ته اشاره کړې وه او څرګنده کړې یې وه چې د تمې پر خلاف په د دوی په وجود کې یو بل څه د هغه ځای نیسي. په حیواني تنوع کې چې باټیسون پرې څېړنه کړې وه هغه غومبسې چې د پښو پر ځای یې انتونونه لرل، هغه خرچنګونه چې د اضافي تخمو لولې یې لرلې او هغه انسانان شاملېدل چې څو ګوتې، اضافي پښتۍ او اضافي تي یې لرل. د ۱۹۹۵ زکال د طبابت او فزیولوژي د نوبل جایزه نوموړي په دغو ژنونو باندې د کار له امله ترلاسه کړه. دغه مهال وښول شوه چې دغه موندنې د ټولو حیواناتو د ودې لپاره مهمې دي. دغو ژنونو په ډېری حیواناتو او یا هم شاید په ټولو کې حیاتي رول درلود. <ref>{{cite web |last1=Genetic Science Learning Center |title=Homeotic Genes and Body Patterns |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/basics/hoxgenes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315035400/https://learn.genetics.utah.edu/content/basics/hoxgenes/ |archive-date=15 March 2019 |access-date=28 May 2019 |website=Learn Genetics |publisher=University of Utah |language=en}}</ref> باټیسون په خپل دغه اثر کې د بیولوژیکي وراثت د میکانېزم اړوند د ګرېګور منډېل د ناڅاپي موندنو اړوند ولیکل: «یوازنۍ هغه لار چې له مخې یې هیله من کېدلای شو چې رښتیا ته لاسرسی پیدا کړو، د نژادي اصلاح اړوند د سیستماټتیکو ازموینو کارول دي؛ د څېړنو هغه ټولګه چې د نورو هر ډول بیولوژیکي څېړنو په پرتله ډېرو څېړنو، صبر او منابعو ته اړتیا لري. ژر یا وروسته به دغه ډول څېړنې ترسره شي او بیا به موږ په هغو باندې وپوهېږو». منډېل نږدې ۲۸۰۰۰ بوټي کرلي و او هغه څېړنه یې ترسره کړې وه چې دقیقا باټیسون هم غوښتل ترسره یې کړي. <ref name="Magner">{{cite book|last1=Magner|first1=Lois N.|title=History of the Life Sciences|year=2002|publisher=Marcel Dekker, Inc.|location=New York|isbn=978-0-2039-1100-6|page=380|edition=3, revised|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&pg=PA380}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gros|first1=Franc̜ois|title=The Gene Civilization|year=1992|publisher=McGraw Hill|location=New York|isbn=978-0-07-024963-9|page=[https://archive.org/details/genecivilization00gros/page/28 28]|edition=English Language|url=https://archive.org/details/genecivilization00gros|url-access=registration}}</ref><ref name="Rediscovery">{{cite journal|last1=Moore|first1=Randy|title=The "Rediscovery" of Mendel's Work|journal=Bioscene|year=2001|volume=27|issue=2|pages=13–24|url=http://courses.pbsci.ucsc.edu/mcdb/bio105/Spring15/Lecture2/Rediscovery%20of%20Mendel.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216153032/http://courses.pbsci.ucsc.edu/mcdb/bio105/Spring15/Lecture2/Rediscovery%20of%20Mendel.pdf|archive-date=16 February 2016|df=dmy-all|access-date=8 August 2022|archivedate=16 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216153032/http://courses.pbsci.ucsc.edu/mcdb/bio105/Spring15/Lecture2/Rediscovery%20of%20Mendel.pdf}}</ref> == سرچينې == a90t4uac92ix5qgkbk5c7y9exaiun5f 0 63501 371004 304685 2026-11-08T15:57:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=یزیدی<br />ایزدی|image=[[فائل:Yezidis of Jabal.jpg|250px]]|caption=يزيديان د [[سنجار]]غر په لمن کې، [[عراق]]/[[شام]] په سرحداتو کې، 1920 کال|population=700,000<ref name="iranica">{{cite web |first=Christine |last=Allison |date=2004-02-20 |accessdate=اگست 20, 2010 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 |title=Yazidis i: General |work=[[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا]] |quote=There are probably some 200,000-300,000 Yazidis worldwide. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080202/http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live }}</ref><ref name="adherents">{{cite web |accessdate=2008-03-31 |url=http://adherents.com/Na/Na_670.html#4286 |title=Yezidi |publisher=Adherents.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080150/http://www.adherents.com/Na/Na_670.html#4286 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead }} Cites estimates between 100,000 and 700,000.</ref><ref>{{cite news |accessdate=2008-03-31 |title=Deadly Iraq sect attacks kill 200 |date=2007-08-15 |publisher=[[بی بی سی نیوز]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6946028.stm}}</ref>|region1={{nowrap|{{flag|Iraq}}}}|pop1=650,000|ref1=<ref>[http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf Iraq Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109010438/http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |date=9 جنوری 2006}}، aina.org, 25 ستمبر 2005.</ref>|region2={{nowrap|{{flag|Germany}}}}|pop2=100,000–120,000|ref2=<ref>{{cite news|last1=Jakob|first1=Christian|title=Jesiden in Deutschland: Das Trauma der Vorfahren|language=de|url=http://www.taz.de/!145610|access-date=10 ستمبر 2014|work=die Tageszeitung|ref=100.000 Jesiden leben in Deutschland.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080210/http://www.taz.de/!5033704/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref><ref name="Chaukeddin Issa">{{cite news|last1=Hür|first1=Kemal|language=de|title=Die Religion der Yeziden|url=http://www.deutschlandradiokultur.de/glaubensgemeinschaft-die-religion-der-yeziden.1278.de.html?dram:article_id=294819|access-date=17 اگست 2014|publisher=Deutschlandradio Kultur|ref="In Deutschland leben ca. 120.000Yeziden in verschiedenen Städten&nbsp;– hauptsächlich in den Bundesländern Nordrhein-Westfalen und Niedersachsen."|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080242/https://www.deutschlandfunkkultur.de/glaubensgemeinschaft-die-religion-der-yeziden.1278.de.html?dram:article_id=294819|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref><ref name=Megalommatis>{{cite news|title=Dispersion of the Yazidi Nation in Syria, Turkey, Armenia, Georgia and Europe: Call for UN Action |first=Muhammad Shamsaddin |last=Megalommatis |newspaper=American Chronicle |date=28 فروری 2010 |url=http://www.americanchronicle.com/articles/view/143737 |access-date=20 اگست 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306023528/http://www.americanchronicle.com/articles/view/143737 |archivedate=6 مارچ 2010 |df=}}</ref>|region3={{nowrap|{{flag|Syria}}}}|pop3=70,000|ref3=<ref>{{cite web|title=Yazidi in Syria Between acceptance and marginalization|url=http://kurdwatch.org/pdf/kurdwatch_yeziden_en.pdf|work=KurdWatch|publisher=kurdwatch.org|access-date=1 اپریل 2014|page=4|archive-date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407081037/http://kurdwatch.org/pdf/kurdwatch_yeziden_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Yazidis Benefit From Kurdish Gains in Northeast Syria|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html#|access-date=1 اپریل 2014|newspaper=al-monitor|date=18 اکتوبر 2013|author=Andrea Glioti|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080238/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref>|region4={{flag|Russia}}|pop4=40,586 <small>(2010 سرشمېرنه)</small>|ref4=<ref name=Russiancensus>{{cite web|title=Приложение 2. Hациональный состав населения по субъектам Российской Федерации|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|work=Statistics of Russia|publisher=Statistics of Russia|accessdate=22 اگست 2018|language=Russian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080309/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref>|region5={{flag|Armenia}}|pop5=35,272 <small>(2011 سرشمېرنه)</small>|ref5=<ref name=Armeniancensus>{{cite web|url=http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf|title=2011 Armenian census|format=PDF|access-date=2014-08-18}}</ref>|region6={{flag|Georgia}}|pop6=12,174 <small>(2014 سرشمېرنه)</small>|ref6=<ref name="undata" />|region7={{flagcountry|Sweden}}|pop7=7,000|ref7=<ref name=Megalommatis />|region8={{flagcountry|Hungary}}|pop8=118 <small>(2011 سرشمېرنه)</small>|ref8=<ref>{{cite web |title=Detailed tables – National regional data |url=http://www.ksh.hu/nepszamlalas/detailed_tables |accessdate=22 اگست 2018}}</ref>|region9={{flagcountry|Belarus}}|pop9=45 <small>(2009 سرشمېرنه)</small>|ref9=<ref>{{cite web |title=u:Национальный статистический комитет Республики Беларусь |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf |website=Statistics of Belarus |accessdate=22 اگست 2018 |page=5 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018221300/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref>|region10={{flag|Artsakh}}|pop10=16 <small>(2015 سرشمېرنه)</small><ref>{{cite web |title=Таблица 5.2-1 Население (городское، сельское) по национальности، полу |url=http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/5_2-1_189_190.pdf |accessdate=22 اگست 2018 |language=Russian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110010725/http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/5_2-1_189_190.pdf%20 |archivedate=2019-01-10 |url-status=live }}</ref>|ref10=|region11={{flagcountry|Australia}}|pop11=15 <small>(2016 سرشمېرنه)</small>|ref11=<ref name="undata">{{cite web |title=Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3a26 |accessdate=22 اگست 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080304/http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3a26%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live }}</ref>|region12={{flagcountry|Latvia}}|pop12=4 <small>(2018 باضابطہ شماریات)</small>|ref12=<ref>{{cite web|title=Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības (Datums=01.01.2018)|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/1aaaa/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf|accessdate=11 فروری 2018|language=Latvian|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125191614/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/1aaaa/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf|url-status=dead}}</ref>|region13={{flagcountry|South Ossetia}}|pop13=1 <small>(2015 سرشمېرنه)</small>|ref13=<ref>{{cite web |title=4.5. Национальности или их самоназвания по самоопределению населения По республике южная осетия |url=http://ugosstat.ru/wp-content/uploads/2017/06/Itogi-perepisi-RYUO.pdf |page=128 |accessdate=2 اگست 2018 |language=Russian |archive-date=2017-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807200552/http://ugosstat.ru/wp-content/uploads/2017/06/Itogi-perepisi-RYUO.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref>|languages=[[عربي ژبه|عربي]] او [[کردي ژبه|کردي]] (لاتیني ليکدود)|scriptures=کتاب جلوہ<br /> مصحف رش|religions=یزیدیت}}'''یزیدیان''' یا '''ایزیدیان''' د بين النهرين د [[کردان|کردانو مذهبي لږکیو ډله]] او د شمالي [[بین النهرین|بين النهرين]] اصلي خلک [[بین النهرین|دي]] چې د خپلمنځي ودونو سخت مخالف دي. د دوی مذهب، <ref name="Guardian-BackgroundYezidi-20072">{{cite news|last1=Attewill|first1=Fred|title=Background: the Yezidi|url=https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq|work=دی گارڈین|date=15 اگست 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080251/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-10-06|url-status=live}}</ref> ، د نورو توحیدی مذهبونو، '''زردشتیزم''' ، [[اسلام]] ، [[مسيحيت|عیسویت]] او [[يهوديت|یهودیت]] ګډون دی. <ref name="Eckardt & Eade">{{Cite book|title=The Ethnically Diverse City|url=https://books.google.com/books?id=r1zDJYX80msC|publisher=BWV Verlag|date=2011-01-01|isbn=978-3-8305-1641-5|page=73|language=en|first1=Frank|last=Eckardt|first2=John|last2=Eade|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080237/https://books.google.com/books?id=r1zDJYX80msC|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-10-06}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Philip G. Kreyenbroek |title=Yezidism in Europe |url=https://books.google.com/books?id=E4FpDDbrvqkC&redir_esc=y |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107080207/https://books.google.com/books?id=E4FpDDbrvqkC&redir_esc=y |archive-date=2019-01-07 |access-date=2015-12-25}}</ref> <ref name="PalmerBurgess2012">{{Cite book|last=Palmer|first1=Michael D.|last2=Burgess|first2=Stanley M.|title=The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice|url=https://books.google.com/books?id=ptYpOSKPCgMC&pg=PA404|access-date=25 فروری 2014|date=2012-03-12|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-5536-9|page=405|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080148/https://books.google.com/books?id=ptYpOSKPCgMC&pg=PA404%20|archivedate=2019-01-07}}</ref> <ref name="BBCNews-WhoWhatWhy-20142">{{cite news|last1=Darke|first1=Diana|last2=Leutheuser|first2=Robert|title=Who, What, Why: Who are the Yazidis?|url=https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-28686607|work=Magazine Monitor, [[بی بی سی|BBC News]]|date=8 اگست 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080204/https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-28686607|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-10-06|url-status=live}}</ref> كه يو يزدي له يو غير يزيد سره واده وكړي، هغه له دين څخه وتلى دى او هغه سړى هم اجازه نه لري چې ځان ته يزيد ووايي. <ref>{{Cite web |title=Marriage and family – Yezidis |url=http://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Yezidis-Marriage-and-Family.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107080236/https://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Yezidis-Marriage-and-Family.html |archive-date=2019-01-07 |access-date=2016-02-07 |website=www.everyculture.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Gidda |first=Mirren |title=Everything You Need to Know About the Yazidis |url=http://time.com/3091932/yazidi-iraq-isis-obama/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107080302/http://time.com/3091932/yazidi-iraq-isis-obama/ |archive-date=2019-01-07 |access-date=2016-02-07 |website=TIME.com}}</ref> دوی په عمده توګه د [[عراق]] په شمال کې د نینوا په ولایت کې میشت وو، کوم چې د لرغوني [[د آشور واکمني|آشور واکمنۍ]] یوه برخه وه. په [[ارمنستان]] ، [[ګرجستان]] او [[سوريه|سوریه]] کې د یزیدیانو ټولنه د 1990 لسیزې راهیسې د پام وړ کمه شوې ده، ځکه چې دوی [[اروپا]] ، په ځانګړې توګه [[المان|آلمان]] ته مهاجر شوي دي. <ref>{{cite news|url=http://journalstar.com/articles/2007/02/28/news/local/doc45e4c4211d311953438645.txt|title=Lincoln Iraqis call for protection from terrorism|last=Reeves|first=Bob|work=[[Lincoln Journal Star]]|date=2007-02-28|accessdate=2007-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107080251/http://journalstar.com/articles/2007/02/28/news/local/doc45e4c4211d311953438645.txt%20|archivedate=2019-01-07|url-status=dead}}</ref> د [[عراق]] د موصل ښار په لوېديځ کې د يزيديانو په مرکزي سيمه سنجر غره کې د يزيديانو پر ضد عمليات روان دي. د دوی په اړه ځینې غلط نظرونه شته. د [[اسلامي دولت|داعش]] افراطیان په دې باور دي چې دا ټولنه له [[اموي خلافت|بنو امیه]] سره تړاو لري، په داسې حال کې چې نور یې د خورا ناخوښه واکمن [[يزيد بن معاويه|یزید بن معاویه]] سره تړلي ګڼي . عصري څېړنې ښیي چې دا فرقه د [[يزيد بن معاويه|یزید بن معاویه]] یا د [[ايران|ایران]] د یزد ښار سره هیڅ تړاوه نلري. په هرصورت، د عصري [[پاړسي ژبه|فارسي]] کلمې '''izad''' څخه، د خدای په مانا دی. د '''یزیدیانو''' د نوم عمومي مانا د خدای عبادت کوونکي دي او یزیدیان خپله فرقه په ورته ډول بیانوي. == عقیدې او نظریات == د دې مذهب خلک خدای ته یزدان وايي او هغه دومره لوړ ګڼل کیږي چې په مستقیم ډول یې عبادت نشي کولی. یزدان د متحرک قدرت خاوند ګڼل کیږي او د [[ځمکه|ځمکې]] ساتونکی نه بلکې خالق دی. او له دې څخه اوه لوی روحاني قوتونه راوتلي، چې یو یې ملک طاؤس دی ، د مور پرېښته چې د خدای حکمونه پلي کوي. ملک طاؤس د خدای د تره زوی ګڼل کیږي. یزیدیان په ورځ کې پنځه ځله د ملک طاؤس عبادت کوي. د یزیدیانو په اند د ملک طاؤس بل نوم شیطان دی چې په [[عربي ژبه|عربي]] کې ابلیس ورته وایي او له همدې امله یزیدیانو ته د '''شیطان''' عبادت کوونکي ویل کیږي. یزیدیان [[قرآن کریم|قرآن]] او [[بائبل|انجیل]] ته درناوی لري، مګر د دوی خپل دودونه زباني دي. د محرمیت له امله د یزیدي فرقې په اړه هم غلط فهمونه شتون لري چې دا فرقه هم د پارسي مذهب سره تړاو لري چې دوی د رڼا او تیارو سربیره د لمر عبادت کوي. د یزیدي عقیدې له مخې، روح له یو بدن څخه بل بدن ته لېږدول کیږي او د تکرار زېږون روح پاکوي. د اوسنیو څېړنو له مخې، که څه هم د دوی زیارتونه د [[لمر]] په عکسونو سینګار شوي او د دوی قبرونه [[ختيځ|ختیځ]] ته د لمر لوېدو ته مخامخ دي، د دوی عقیده د [[اسلام]] او [[مسيحيت|عیسویت]] ډېری عناصر لري. <ref>http://www.bbc.co.uk/urdu/world/2014/08/140808_iraq_who_are_yazidi_zz.shtml</ref> == رسمونه == د واده په مراسمو کې یزیدي راهب ډوډۍ په دوو برخو ویشي او یوه برخه ناوې ته او یوه برخه ناوې ته ورکوي. ناوې د واده په مراسمو کې سرې جامې اغوندي. په دسمبر کې، یزیدیان د یوه راهب څخه د سرو شراب څښلو وروسته درې ورځې روژه نیسي. د دسمبر له 15 څخه تر 20 پورې، دوی د موصل په شمال کې په وادي لالش کې د '''شیخ عدي بن''' مصفر زیارت ته ورځي او په [[سيند|سیند]] کې مذهبي مراسم ترسره کوي، په شمول د څارویو قرباني . تر ټولو بده سزا چې هر یزیدي ورسره مخامخ کېدای شي له ټولنې څخه ایستل دی، چې د روح د پاکوالي بهیر په ټپه دریږي. له همدې امله، د یزیدیانو د بل مذهب د منلو پوښتنه نشته. == انځورونه == <gallery> دوتنه:فائل:Yezidischld.JPG|د [[انیسویں صدی|نولسمې پېړۍ]] په [[بین النہرین|بين النهرین]] کې د یزیدي مشرانو غونډه دوتنه:فائل:Yazidism08.jpg|یزیدیان دوتنه:فائل:Yezidismardino.JPG|یزیدي، [[انیسویں صدی|۱۹ پیړۍ]] دوتنه:فائل:Yezidi Man-2.png|یزیدیان په دودیزو جامو کې دوتنه:فائل:Yezidi Woman-2.png|یزیدي ښځه په دودیزو جامو کې دوتنه:فائل:Dergehê perestgeha Lalishê 1 2012.JPG|د یزیدیانو عبادتځای دوتنه:فائل:Lalish.jpg|په [[لالش]] کې د شیخ عدی بن مسافر زیارت دوتنه:فائل:YezidiTemple.JPG|'''چرمیرا''' (څلوېښت سړي) د [[سنجار]] په غره کې، د یزیدیانو زیارت دوتنه:فائل:USSHER(1865) p454 GATE OF YEZEEDI TEMPLE SHEIKH ADI.jpg|د شیخ عدی بن مسافر د زیارت دروازه </gallery> == بېروني تړونه == * [http://www.bbc.co.uk/urdu/world/2014/08/140808_iraq_who_are_yazidi_zz.shtml یزیدیان څوک دي؟ بي بي سي اردو] * [http://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-28686607?ocid=socialflow_gplus "څوک، څه، ولې: یزیدیان څوک دي؟" د بي بي سي خبري مجله مانیټر، ۷ اګست ۲۰۱۴] * [http://ezidi.fr/ د فرانسې یزیدیان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326140840/https://www.ezidi.fr/ |date=2020-03-26 }} * [http://www.academia.edu/3168582/George_Grigore_Der_Jesidismus_ein_Beispiel_fur_religiosen_Synkretismus_Analele_Universitatii_din_Bucuresti_-_Limbi_si_literaturi_straine_nr._2_Bukarest_Editura_Universitatii_din_Bucuresti_2012_۔83-94 د مرکب متضاداتو یوه بیلګه] * ''[http://www.sacred-texts.com/asia/rty/index.htm د یزیدیانو د مذهبي اصولو په اړه د]'' جورج پرسي بیجر لخوا یوه څیړنه (۱۸۵۲). * ''[http://www.sacred-texts.com/asia/sby/index.htm د شیطان عبادت: د یزیدیانو سپیڅلي کتابونه او دودونه د]'' عیسی جوزف لخوا (1919). * ''[https://web.archive.org/web/20050110091415/http://www.mellenpress.com/emp/mellenpress.cfm?bookid=1585&pc=9 یزیدیت: د هغې شالید، رسمونه او متني دود]'' د فیلیپ جی کرینبروک لخوا (1995). ISBN 0-7734-9004-3 . * ''د [http://www.pen-kurd.org/englizi/zorab/zorab-SheikhAdi-Sufizm.html شیخ عدی تصوف او کردانو] آرکائیو شدہ (تاریخ ورک شوی)'' د ډاکټر زوراب علویان لخوا. * " [http://www.oneworld.am/journalism/articles/yezidi.html یزیدي کېدل] " * [http://michaelyon.blogspot.com/2005/06/lost-in-translation.html په ژباړه کې ورک شوی] ، د مایکل یون لخوا د یزیدیانو سره مرکه (د جون 6، 2005). * [http://www.michaeltotten.com/archives/001064.html د کائنات پیل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222224300/http://www.michaeltotten.com/archives/001064.html |date=2007-12-22 }} آرکائیو شدہ (تاریخ ورک شوی) * [http://www.iwpr.net/?p=crs&s=f&o=325045&apc_state=henh ارمنستان: د یزیدیانو هویت جګړه] . * [http://www.shaikhsiddiqui.com/yazdani.html یزیدي او یزداني] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420100808/http://www.shaikhsiddiqui.com/yazdani.html |date=2017-04-20 }} آرکائیو شدہ (تاریخ ورک شوی) * [https://web.archive.org/web/20031026113221/http://www.yezidi.net/ یزیدي ویب] * د [https://web.archive.org/web/20071202102940/http://altreligion.about.com/library/faqs/bl_yezidism.htm بدیل مذهبونو پروفایل] * {{Cite news|URL=http://www.nytimes.com/2007/10/14/world/middleeast/14iraq.html|Date=2007-10-14}} == سرچينې == {{لړسرچينې|2}} [[وېشنيزه:يزيديان]] [[وېشنيزه:يزدانيان]] btk1npmb4but8q3bhqitoss3sexdhov 0 63653 371144 284521 2026-11-08T17:48:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371144 wikitext text/x-wiki د يونان کلتور د زرګونو کلونو په موده کې بدلون موندلی، په «مينون» کې او بيا وروسته په «مايسينين» کې پيل شوی، تر کلاسيک يونان پورې يې د پام وړ دوام کړی، په رومي سترواکۍ او د هغې په ځای ناستې بيزانس سترواکۍ يې اغېز پرېښی. د فرانکي دولتونو، عثماني سترواکۍ، وينيشين جمهوريت او باوريايي او ډنمارکي پاچاييو په څېر نور کلتورونه او دولتونو هم په اوسني يوناني کلتور خپل اغېز پرېښي. خو تاریخ پوهان د يونان د خپلواکۍ جګړه د يونان د ګڼ اړخيز کلتور د بيا راژوندي کولو او په يوه هسته کې د بيا پنځولو لامل بولي. يونان په پراخه کچه د لوېديځ کلتور او ديموکراسۍ زانګو بلل کېږي. اوسني جمهوريتونه د ولسونو له خوا د حکومت، د منصفه پلاوي به مټ د محاکمې او قانون تر مخې د برابرۍ په برخه کې د يونان پوروړي دي. لرغوني يونانيان په ګڼو ډګرونو کې مخکښان وو، کوم چې پر منظم فکر متکي دي، په دې ډګرونو کې بيالوژي، هندسه، تاريخ، فلسفه او فيزيک شامل دي. يونانيانو د حماسي او غزليزې شاعرۍ، تاريخ، ناورين او ټوکو ټکالو په څېر مهمې ادبي بڼې  وړاندې کړي دي. د ترتيب او تناسب د تر لاسه کولو په برخه کې، يونانيانو د ښکلا يوه داسې بېلګه وپنځوله چې په لوېديځ هنر يې ژور اغېز پرېښود.<ref>Mazlish, Bruce. [[iarchive:civilizationitsc0000mazl/page/3|''Civilization And Its Contents.'']] Stanford University Press, 2004. p. 3. Web. 25 Jun. 2012.</ref><ref>Myres, John. ''Herodotus, Father of History''. Oxford: Clarendon Press, 1953. Web. 25 Jun. 2012.</ref><ref>Peter Krentz, Ph.D., W. R. Grey Professor of History, Davidson College. "Greece, Ancient." ''World Book Advanced.'' World Book, 2012. Web. 8 July 2012.</ref> == هنرونه == === ودانيز هنر === ==== لرغونی يونان ==== لومړی ستر لرغونی يوناني مدنيت «ماينوين» و، کوم چې د ژړو په عصر کې په کريټ او د ايجين ټاپوګانو د ايجين مدنيت و، له ۳۰۰۰ مخزېږديز څخه تر ۱۴۵۰ مخزېږديز پورې يې وده وکړه او د زوال له يو وروستي پړاو څخه وروسته بالاخره د يونان په تياره پېړیو کې د ۱۱۰۰ مخزېږدز په شا اوخوا کې پای ته ورسېد. د خپل ځواک د عروج پر مهال، دوی له ښاري کورونو څخه نيولې تر شاهي ماڼيو پورې ودانۍ جوړې کړې. د دې ودانۍ بېلګه په «کنوسوس» کې د «مينوس» پاچا ماڼۍ وه، کومه چې له دوه څخه تر درې سطحو جوړه وه، له پنځه سوو څخه زياتې خونې او د دالانونو او زينو لرونکې ډېرې چوترې يې درلودې. د دې ماڼۍ په داخلي برخه کې د ښه راغلاست لوړ تالارونه، د ملکې او ماشطو لپاره پراخه کورونه، د پوره فاضلاب او اوبو نظام لرونکي حمامونه، د خوراکونو زېرمې، دوکانونه، صحنې، د لوبو ميدانونه او نورې اسانتياوې شاملې وې. ديوالونه له توږل شويو مرمرو يا صافو کړای شويو ډبرو څخه جوړ شوي وو، کوم چې په ډېرو ښايسته شويو نقاشيو پوښلي وو. د ماڼۍ تر څنګ، د «سينټوريني» په ټاپو، په ۱۹۶۷ز کال کې يو پوره م«ينون» ښار وموندل شو چې «اکروتيري» بلل کېږي، وروسته، «مايسينين» مدنيت په مايسينای، ټيريانز او پيالوس کې د ماڼۍ ودانۍ جوړې کړې.<ref>{{cite book|last1=George D. Hurmuziadis|title=Cultura Greciei|date=1979|publisher=Editura științifică și enciclopedică|page=35|language=ro}}</ref> د يونان له تياره پېړيو وروسته، مهندسي په داسې سبک بدله شوه چې له روميانو سره په شريکه يې په کلاسيکي معمارۍ او وروسته په نوي کلاسيک اغېز وکړ. د دې سبک بېلګې د دوی عبادتځايونه وو، لکه «پارتينين» او «ايريکټونين» چې دواړه د اتن په «ايکروپوليس» کې موقعيت لري، نندارځايونه هم د دې سبک بېلګې دي. دې عبادتځايونو او نندارځايونو د نظري وهم او متوازن تناسب يو پېچلی مرکب کارولی دی. د لرغوني کلاسيکي يونان عبادتځايونه عموماً له يو بنياد څخه جوړ وي چې په هره څنډه کې زينې لري (چې په کريپيډوما پېژندل کېږي)، يوه «سيلا» (انګړ) (يا ناوس) چې په هغې کې د يوې مذهبي ډلې مجسمه وي، ستنې، د ستنې پر سر پرته تخته او د ليندۍ په بڼه کږې شوې دوه ستنې چې يوه به مخ لور ته او بله به شا لور ته وه، موجود وو. تر څلورمې مخزېږديزې پېړۍ پورې، یوناني معمارانو او ډبرتوږونکو د ټولو ودانيو لپاره د اصولو يو نظام جوړ کړی و چې د اوامرو په نوم پېژندل کېدو: ډوري، لوني او کورنتين. دا ودانيز اصولد خپلو ستنو (په ځانګړي ډول د ستنې د پورته برخې په واسطه، کومې چې له بام سره نږدې وي او تاج يې بولي) په مټ په ډېرې اسانۍ سره د پېژندل کېدو وړ دي. ډوري ستنه پیاوړې او بنسټيزه ده، لوني يې نرۍ او د پورته سر په کونجونو کې څلور تاوشوې برخې (چې تاوشوې يا حلزوني برخې/طومار يې بولي) لري (د ستنې سر) او کارنيتن ستنه يې کټ مټ د لوني په څېر ده، خو سر يې په بشپړ ډول بدل دی چې د اکانتوس په پاڼو او څلورو تاوشويو برخو ښکلې شوې ده.<ref>{{cite book|last1=Hodge|first1=Susie|title=The Short Story of Architecture|date=2019|publisher=Laurence King Publishing|isbn=978-1-7862-7370-3|page=[https://archive.org/details/shortstoryofarch0000hodg/page/14 14]|url=https://archive.org/details/shortstoryofarch0000hodg|language=en}}</ref> ==== بيزانسي يونان ==== په ۳۳۰مخزېږديز کې قسطنطنيې ته د رومي سترواکۍ د پلازمېنې د بيا لېږدولو او شا او خوا ۱۵۰ کاله وروسته د لوېديځې رومي سترواکۍ له سقوط وروسته، د ختيځې رومي سترواکۍ يا بيزانس سترواکۍ معمارانو ښاري ديوالونه، ماڼۍ، د ډرامو وړاندې کولو ميدانونه، پلونه، ويالې او کليساګانې جوړې کړې. د بيزانس له خوا د کليسا جوړه شوې تر ټولو مشهوره بڼه يې «باسليکا» وه، کومه چې ډېره پراخه وه او په دې سترواکۍ کې د جوړو شويو ټولو صومعو په منځ کې يې زياته وده وکړه. د سيمه ييزې هڅونې د سمون او موافقت په مټ، د بيزانس د ودانۍ سبک په ختيځ ارتودوکس هېوادنو کې د ودانيزو سبکونو لپاره د هڅونې یوې مهمې وسيلې په توګه وکارول شو. د بېلګې په ډول، په رومانيه کې، د « Brâncovenesc» سبک تر ډېره بريده پر بيزانس مهندسۍ ولاړ دی، خو خپل انفرادي رومانيايي خصوصيات هم لري.<ref>{{cite book|last1=George D. Hurmuziadis|title=Cultura Greciei|date=1979|publisher=Editura științifică și enciclopedică|page=89 & 90|language=ro}}</ref> لکه «پارتينون»، کوم چې لرغوني يوناني مذهب ته د وقف لپاره جوړ شوی و، ايا صوفيا د مسيحيت يوه مشهوره کليسا بلل کېده. د دواړو دينونو عبادتځايونه د ظاهري او داخلي اړخونو ته په کتنې سره يو له بل څخه زيات توپير لري. په لرغونې زمانه کې، د يو عبادتځای بهرنی منظر تر ټولو زياته مهمه برخه وه، ځکه چې داخلي برخې ته يواځې راهبانو لاسرسی درلود، چېرته چې د هغه خدای مجسمه کېښودل کېده، د کوم لپاره به چې دا عبادتځای جوړ شوی و. په دې ځای کې مراسم بهر تر سره کېدل او عبادت کوونکو چې څه ليدل هغه د عبادت ځای مخه وه، کومه به چې له ستنو جوړه وه، دوه طوماري لوړې برخې او د ليندې په څېر ستنې يې درلودې. په ورته وخت کې، مسيحي عبادتي مراسم د کليساګانو په داخل کې تر سره کېدل، عموماً بهرنۍ اړخ يې ډېر کم يا بيخي نه ښکلې کېدو.<ref>{{cite book|last1=George D. Hurmuziadis|title=Cultura Greciei|date=1979|publisher=Editura științifică și enciclopedică|page=92|language=ro}}</ref> بيزانس معمارانو عموماً د مرمرو ستنې، د تشو خانو لرونکي چتونو او د ډېر سينګار ځانګړتيا درلوده، تر څنګ يې د زرين شاتختې سره د موزايکو (يو ډول ودانيز مواد دي) څخه هم زیات کار اخيست. د بيزانس معمارانو له خوا کارېدونکي ودانيز مواد نور مرمر نه و چې لرغونو يونانيانو يې زياته ستاينه او کارونه کوله، د دې پر ځای يې ډېر وخت ډبرې او خښتې غوره بللې، په داسې حال کې چې د کړکيو لپاره يې د نازکو مرمرو تختې کارولې.<ref>{{cite book|last1=George D. Hurmuziadis|title=Cultura Greciei|date=1979|publisher=Editura științifică și enciclopedică|page=93|language=ro}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hodge|first1=Susie|title=The Short Story of Architecture|date=2019|publisher=Laurence King Publishing|isbn=978-1-7862-7370-3|page=[https://archive.org/details/shortstoryofarch0000hodg/page/17 17]|url=https://archive.org/details/shortstoryofarch0000hodg|language=en}}</ref> ==== نوی يونان ==== د يونان له خپلواکۍ وروسته او د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې، د دولتي او خصوصي دواړو ودانيو لپاره نوي کلاسيکي فن تعمير ډېر زيات کارول شوی دی. د یونان د پاچايۍ د اتن او نورو ښارونو لپاره د نولسمې پېړۍ د ودانۍ فن تر ډېره بريده د « Theophil Hansen, Ernst Ziller, Panagis Kalkos, Lysandros Kaftanzoglou, Anastasios Metaxas» او « Stamatios Kleanthis» په څېر معمارانو څخه اغېزمن دی. په همدې وخت کې، له بله اړخه، په یونان کې کليساګانو د نوي بيزانسي بيا راژوندي کول تجربه کړي دي.<ref>Manos G. Birēs, Marō Kardamitsē-Adamē, ''Neoclassical architecture in Greece''</ref> په ۱۹۳۳ز کال کې، د اتن منشور، کوم چې د نويپال خوځښت يو منشور دی، د « Le Corbusier» له خوا لاسليک او خپور شو. د دې خوځښت لومړی معماران دا وو: Ioannis Despotopoulos, Dimitris Pikionis, Patroklos Karantinos او Takis Zenetos. له دويمې نړیوالې جګړې او يونان له کورنۍ جګړې وروسته، د یونان د سترو ښارونو په مرکزونو کې د کورونو د ودانيو په زياته کچه جوړېدل، د يوناني اقتصاد او له جګړې وروسته د بيا رغېدو لپاره يو مهم مرستندوی عنصر و. د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز لسيزې په اوږدو کې لومړۍ اسمان څکې ودانۍ هم جوړې شوې، لکه د OTE برج او اتن ټاور کمپلکس. == سرچينې == sja857cogtk8zjqlc4icwq8wlcuh70i 0 63669 371100 366995 2026-11-08T17:23:57Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371100 wikitext text/x-wiki معمولاً د موسمونو د بدلون په بنسټ د بېلابېلو حیواناتو نسبتاً اوږد-واټن تګ '''د حیواناتو مهاجرت''' بلل کېږي. دا په اېکولوجي کې د مهاجرت ترټولو عامه بڼه ده. د الوتونکو، تي-لرونکو، کبانو، خاپوړنو، دوه-ژوندیو، حشراتو او کلک پوستکو په ګډون، یاد مهاجرت د حیواناتو په ټولو سترو کورنیو کې ترسترګو کېږي. د مهاجرت لامل ښایي ځایي اقلیم، ځایي خوړو ته لاسرسی، د کال موسم یا د جفتېدنې لپاره، وي. د دې لپاره چې ځایي تیت و پرک کېدنه یا په یوه سیمه کې د حیواناتو د شمېر یو-ناڅاپي زیاتېدنه نه، بلکې د واقعي مهاجرت په توګه وګڼل شي، د حیواناتو تګ باید یوه کلنۍ یا موسمي پېښه وي، یا باید د دوی د ژوند د برخې په توګه د استوګنځي یو ستر بدلون وي. د ژمي لپاره د شمالي نیمې کرې د الوتونکو مهاجرت سویلي هغې ته یا د موسمي څرېدو لپاره د افریقایي غرڅه کلنی مهاجرت، د کلني مهاجرت بېلګې دي. د کوچني اتلانتیکي ماهي یا مار ماهي د هغه سیند پرېښودل چېرې زېږېدلی وي، کله چې یې جسامت یو څو اینچونو ته ورسېږي، د استوګنځي د ستر بدلون یوه بېلګه ده. د انسانانو د مهاجرت ځینې دودیزې بڼې د یادې بېلګې سره تطابق لري. د دودیزو تشخیصونکو الو لکه د الوتونکو ګوتمۍ یا د څارنې مستقیمې الکترونیکي آلې، په کارونې سره مهاجرتونه مطالعه کولای شو. د حیواناتو د مهاجرت په اړه له پوهېدنې وړاندې به خلکو د ځینو نوعو د را څرګندېدلو یا غیبېدلو لپاره فولکوریک وضاحتونه ورکول، لکه دا چې سپین مخې قازې یا بتې په بېړیو باندې له نښلېدونکي کوچیني قاز ډوله اوبني ژوي (goose barnacles) څخه تکثیر کوي. == عمومی کتنه == === مفاهیم === مهاجرت په بېلابېلو نوعو کې بېلابېل ډولونه لري او همدارنګه د لاملونو تنوع لري. په دې بنسټ، د مهاجرت لپاره هیڅ ساده او ټول-منلی تعریف وجود نه لري. یو تعریف چې د زولوجېسټ جي. ایس. کینډي لخوا وړاندیز شوی دی، دا دی:<ref>{{cite book|title=The Trials of Life|url=https://archive.org/details/trialsoflifenatu0000atte_w0f4|last=Attenborough|first=David|author-link=David Attenborough|year=1990|isbn=978-0-00-219940-7|publisher=Collins/BBCBooks|location=London|page=[https://archive.org/details/trialsoflifenatu0000atte_w0f4/page/123 123]}}</ref><ref name="SilvaServia2012">{{cite journal|last1=Silva|first1=S.|last2=Servia|first2=M. J.|last3=Vieira-Lanero|first3=R.|last4=Cobo|first4=F.|s2cid=16752713|title=Downstream migration and hematophagous feeding of newly metamorphosed sea lampreys (Petromyzon marinus Linnaeus, 1758)|journal=[[Hydrobiologia]]|volume=700|issue=1|year=2012|pages=277–286|issn=0018-8158|doi=10.1007/s10750-012-1237-3}}</ref><ref>[http://education.nationalgeographic.com/education/activity/why-animals-migrate/?ar_a=1&ar_r=999 National Geographic. Why Animals Migrate] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728081926/http://education.nationalgeographic.com/education/activity/why-animals-migrate/?ar_a=1&ar_r=999|date=28 July 2011}}</ref><ref name="DingleDrake">{{cite journal|last1=Dingle|first1=Hugh|last2=Drake|first2=V. Alistair|year=2007|title=What is migration?|journal=BioScience|volume=57|pages=113–121|doi=10.1641/B570206|issue=2|doi-access=free}}</ref><ref name="Kennedy">{{cite book|last=Kennedy|first=J. S.|editor=Rankin, M.|title=Migration: Mechanisms and Adaptive Significance: Contributions in Marine Science|year=1985|publisher=Marine Science Institute|pages=5–26|chapter=Migration: Behavioral and ecological}}</ref><blockquote>مهاجرتي رفتار د حیواناتو د خپلو حرکي غړو په مټ یا د لېږد د کومې وسیلې په واسطه یو مداوم او مستقیم حرکت دی. یاد مهاجرت د ځایي خوړو په لنډ مهاله کمښت پورې اړه لري، خو په پایله کې د یادې کړنې د تکرار لامل کېږي. <ref name="Kennedy" /></blockquote>مهاجرت څلورو اړوند مفاهیم شاملوي: مستقیم مداوم تګ؛ د دوی د عادي ورځنیو فعالیتونو په پرتله په زیاته کچه (په دواړو فضا او وخت کې) د یو فرد لېږدېدنه؛ د دوه سیمو ترمنځ د یو نفوس موسمي تګ-راتګ او هغه تګ چې د یو نفوس ترمنځ د افرادو د بیا-وېش لامل کېږي. مهاجرت کېدای شي اجباري وي، په دې معنا چې، افراد باید مهاجرت وکړي یا اختیاري وي، په دې معنا چې افراد کولای شي د مهاجرت کولو یا نه کولو انتخاب وکړي. په مهاجرت کوونکو نوعو یا ان په یو جلا نفوس کې، زیاتره وخت ټول افراد مهاجرت نه کوي. کله چې ټول افراد مهاجرت وکړي دا ډول مهاجرت بشپړ مهاجرت بلل کېږي او قسمي مهاجرت هغه مهاجرت ته وایي چې ځیني ژوي مهاجرت وکړي په اسې حال کې چې ځینې یې پاتې شي او تفاضلي مهاجرت هغه مهاجرت دی چې د مهاجرت کوونکو او نه کوونکو افرادو ترمنځ توپیر د لیدو وړ ځانګړتیاوو لکه عمر او جنسیت په بنسټ وي. غیر منظم (غیر نوبتي) مهاجرتونه لکه په یوه سیمي کې د حیواناتو د شمېر یو-ناڅاپي ډېرښت د قحطۍ دباو، د ځایي نفوس ډېرښت یا ځینې نورو پېچلو لاملونو له امله پېښېږي. <ref name="DingleDrake" /><ref name="Kennedy" /><ref>{{Cite Americana|wstitle=Migration|last=Ingersoll|first=Ernest|author-link=Ernest Ingersoll}}</ref> === موسمي === موسمي مهاجرت د کال په اوږدو کې له یوه استوګنځي څخه بل هغه ته د بېلابېلو نوعو تګ ته وایي. سرچینو ته د لاسرسي بدلونونه په موسمي نوساناتو پورې اړه لري، چې د مهاجرت بېلګې اغېزمنوي. ځینې نوعې لکه د اتلانتیک سېلمون (سوربخونی کب) د تولید لپاره مهاجرت کوي؛ دوی د جفتېدنې لپاره په اوبو کې پورته خوا ځي او بېرته سمندر ته را ستنېږي. تودوخه د مهاجرت یو مهم فکتور دی چې، د کال سره تړاو لري. زیاتره نوعې، په ځانګړې توګه الوتونکي د ژمي په اوږدو کې د چاپېریال د نامناسبو شرایطو له امله ګرمو ځایونو ته مهاجرت کوي.    <ref>{{cite web |title=About Pacific Salmon |url=http://www.psc.org/about-us/history-purpose/about-pacific-salmon |access-date=30 April 2020 |publisher=[[Pacific Salmon Commission]] |خونديځ نېټه=31 July 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200731010420/http://www.psc.org/about-us/history-purpose/about-pacific-salmon |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200731010420/http://www.psc.org/about-us/history-purpose/about-pacific-salmon |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731010420/http://www.psc.org/about-us/history-purpose/about-pacific-salmon }}</ref><ref>{{cite web |date=1 January 2007 |title=The Basics of Bird Migration: How, Why, and Where. |url=https://www.allaboutbirds.org/the-basics-how-why-and-where-of-bird-migration |access-date=30 April 2020 |website=All About Birds}}</ref> === سیرکېډیَن (بیولوژیکي بهیرونه چې په یوه شپه-ورځ کې پېښېږي.) === سیرکېډین مهاجرت هغه وخت ترسره کېږي چې، الوتونکي له شپه-ورځني دوران (circadian rhythm) څخه په پسرلي او مني کې د هجرت د تنظیم کولو لپاره ګټه اخلي. په سیرکېډین مهاجرت کې، کله چې الوتونکي له یوه ځای څخه بل ځای ته مهاجرت کوي په وخت او فضا دواړو کې د مرغانو د لوري د تشخیصولو لپاره، د سیرکېډن (ورځنی) او سیرکېنول (کلنی) بېلګو د وخت اندازه دواړه مقیاسونه کارول کېږي. دا ډول مهاجرت هغو الوتونکو ته چې په ژمي کې د استوا کرښې ته نږدې پاتې کېږي، ډېر ګټمن دی او همدارنګه د مهاجرت د کوچني ځای حفظولو لپاره د الوتونکي د سمعي او فضایي مغز د حافظې د نظارت امکان مهیا کوي. یاد الوتونکي د وخت د تعیین کولو میکانېزمونه هم لري، چې دوی سره د دوی تر مقصد پورې د فاصلې په تشخیصولو کې مرسته کوي.    <ref name="Gwinner 1996 pp. 39–48">{{cite journal|last=Gwinner|first=E|title=Circadian and circannual programmes in avian migration|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-biology_1996-01_199_1/page/39|journal=[[Journal of Experimental Biology]]|volume=199|issue=Pt 1|year=1996|issn=0022-0949|pmid=9317295|pages=39–48|doi=10.1242/jeb.199.1.39}}</ref> === څپه ییز === څپه ییز مهاجرت په دوراني توګه له یوه استوګنځي څخه بل هغه ته د لېږدېدنې په پار د ژوندیو موجوداتو په واسطه د څپو کارونه ده. د مهاجرت دا ډول زیاتره وخت د خوړو او جوړو د پیدا کولو لپاره کارول کېږي. څپې ښایي ارګانیزمونه له څو نانومترونو څخه ان تر څو سوه کیلومترونو پورې په عمودي او افقي توګه انتقال کړي. د څپه ییز مهاجرت ډېره عامه بڼه د ورځنۍ څپه ییزې دورې په اوږدو کې ساحلي مد و جزر ته تګ راتګ دی. یادې سیمې زیاتره وخت د بېلابېلو نوعو ګڼ نفوس او قوي غذایي موادو څخه برخمنې وي. د چنګاښ، نیممېټډونو (یو ډول چینجي دي) او کوچنیو کبانو په څېر ارګانیزمونه، معمولاً په هرو دولسو ساعتونوکې یو وار، د څپو د کښته او پورته کېدلو سره د دې سیمو دننه او بهر ته حرکت کوي. دوراني حرکتونه د سمندري او الوتونکو نوعو د خوړو پیدا کولو هڅې سره مله وي. معمولاً د سمندر د جزر په اوږدو کې، وړې یا کوچنۍ نوعې د خوړو د پیدا کولو هڅې لپاره راوځی، ځکه چې په لږو اوبو کې ژوندي پاتې کېدلای شي او د ښکار کېدو لږ چانس لري. د اوبو د لوړېدو په وخت کې، د ژورو اوبو او د موجي حرکتونو له امله د مغذي اوبو د پورته راجګېدو له امله سترې نوعې په کې موندلی شو. څپه ییز حرکتونه کله د سمندري بهیرونو په واسطه اسانه کېږي.  <ref name="Gibson 2003">{{cite journal|last=Gibson|first=R.|s2cid=11320839|title=Go with the flow: tidal migration in marine animals|year=2003|journal=[[Hydrobiologia]]|volume=503|issue=1–3|pages=153–161|doi=10.1023/B:HYDR.0000008488.33614.62}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hufnagl|first1=M.|last2=Temming|first2=A.|last3=Pohlmann|first3=T.|title=The missing link: tidal-influenced activity a likely candidate to close the migration triangle in brown shrimp ''Crangon crangon'' (Crustacea, Decapoda)|url=https://archive.org/details/fisheries-oceanography_2014-05_23_3/page/242|date=2014|journal=Fisheries Oceanography|volume=23|issue=3|pages=242–257|doi=10.1111/fog.12059}}</ref><ref>{{cite journal|author=Brenner, M.; Krumme, U.|year=2007|title=Tidal migration and patterns in feeding of the four‐eyed fish ''Anableps anableps'' L. in a north Brazilian mangrove|journal=Journal of Fish Biology|volume=70|issue=2|pages=406–427|doi=10.1111/j.1095-8649.2007.01313.x|url=https://epic.awi.de/id/eprint/15767/1/Bre2006p.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gibson|first=R. N.|title=Go with the Flow: Tidal Migration in Marine Animals|journal=Hydrobiologia|year=2003|volume=503|issue=1–3|pages=153–161|doi=10.1023/B:HYDR.0000008488.33614.62|citeseerx=10.1.1.463.6977|s2cid=11320839|url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.463.6977&rep=rep1&type=pdf}}</ref> === ډیل (ورځني) === په داسې حال کې چې اکثره مهاجرتي حرکتونه په یوه کلنه دوره کې پېښېږي، ځینې ورځني حرکتونه هم د مهاجرت په توګه توصیف کېږي. د اوبو زیات شمېر حیوانات عمودي ورځنی مهاجرت کوي او د اوبو له سطحې څخه څو سوه متره کښته او پورته حرکت کوي، په داسې حال کې چې ځینې سمندري ستوري (کبان) د ورځې څو سوه متره افقي مهاجرت کوي.<ref>{{cite journal|last1=Hamner|first1=W. M.|last2=Hauri|first2=I. R.|year=1981|title=Long-distance horizontal migrations of zooplankton (Scyphomedusae: Mastigias)|journal=[[Limnology and Oceanography]]|volume=26|issue=3|pages=414–423|doi=10.4319/lo.1981.26.3.0414|bibcode=1981LimOc..26..414I|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=McLaren|first=I. A.|year=1974|title=Demographic strategy of vertical migration by a marine copepod|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_january-february-1974_108_959/page/91|journal=The American Naturalist|volume=108|issue=959|pages=91–102|jstor=2459738|doi=10.1086/282887|s2cid=83760473}}</ref> == په ځانګړو ډلو کې == د حیواناتو بېلابېل ډولونه په بېلابېلو طریقو مهاجرت کوي. === په الوتونکو کې === د الوتونکو د ۱۰۰۰۰ نوعو له ډلې شاوخوا ۱۸۰۰ نوعې یې د کال د موسمونو پر وړاندې د غبرګون په توګه، هر کال ډېر لرې مهاجرت کوي. د یادو هجرتونو لوری زیاتره وخت له شماله سویل خواته وي، چې نوعې په اوړی کې په لوړو شمالي عرض البلدونو کې خواړه خوري او تولید مثل کوي او د ژمي لپاره د سویل لور ته سلګونه کیلومتره حرکت کوي. ځینې نوعې دا ستراتېژي د شمالي او سویلي نیمو کرو ترمنځ د کلني مهاجرت لپاره غځوي. قطبي ترن (سپین سمندري مرغه دی چې شا یې خړه او سر یې تور وي) د الوتونکو ترمنځ ترټولو اوږد سفر کوي: یاد مرغه هر کال له خپلې نسلي سیمې شمالي قطب څخه سویلي قطب ته پرواز کوي او هر کال بېرته خپلې اصلي ځایي سیمې ته را ګرځي، چې لږ تر لږه ۱۹۰۰۰ کیلومتره (۱۲۰۰۰ مایله) واټن کېږي، چې دا سفر یاد ژوي ته هر کال دوه اوړي مهیا کوي.<ref>{{cite journal|title=Conservation ecology: area trumps mobility in fragment bird extinctions|last=Sekercioglu|first=C. H.|s2cid=744140|journal=[[Current Biology]]|year=2007|volume=17|issue=8|pages=283–286|doi=10.1016/j.cub.2007.02.019|pmid=17437705|doi-access=free}}</ref><ref name="Berthold2001">{{cite book|title=Bird Migration: A General Survey|url=https://archive.org/details/birdmigrationgen0000bert_h1x2_2nded|last1=Berthold|first1=Peter|last2=Bauer|first2=Hans-Günther|last3=Westhead|first3=Valerie|year=2001|isbn=978-0-19-850787-1|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref><ref name="Cramp">{{cite book|title=[[Birds of the Western Palearctic]]|editor-last=Cramp|editor-first=Steve|year=1985|pages=87–100|isbn=978-0-19-857507-8}}</ref> د الوتونکو مهاجرت په بنسټیزه توګه د ورځې د اوږدوالي په واسطه کنترولېږي، چې د الوتونکو په بدن کې د هورموني بدلونونو له لارې په نغوته کېږي. په هجرت کې، الوتونکي د متعددو حواسو په کارولو سره لار او لوری پیدا کوي. ډېری الوتونکي یو لمریز قطب نما کاروي، دا لور ښوونکی دوی ته امر کوي چې د لمر د بدلېدونکي موقعیت سره د ورځې وخت پرتله کړي. لور-ښوونه د مقناطیسي ساحې د تشخیص په وړتیا باندې مشتمله ده.      <ref>{{cite journal|title=Stopover decision during migration: physiological conditions predict nocturnal restlessness in wild passerines|last=Fusani|first=L.|author2=Cardinale, L.|author3=Carere, C.|author4=Goymann, W.|journal=Biology Letters|year=2009|doi=10.1098/rsbl.2008.0755|pmid=19324648|pmc=2679912|volume=5|issue=3|pages=302–305}}</ref><ref>{{cite book|last=Lockley|first=Ronald M.|author-link=Ronald Lockley|title=Animal Navigation|year=1967|publisher=Pan Books|page=136}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Heyers|first1=D.|last2=Manns|first2=M.|others=Luksch, H; Güntürkün, O; Mouritsen, H.|year=2007|title=A Visual Pathway Links Brain Structures Active during Magnetic Compass Orientation in Migratory Birds|journal=PLOS ONE|volume=2|issue=9|page=e937|doi=10.1371/journal.pone.0000937|pmid=17895978|pmc=1976598|bibcode=2007PLoSO...2..937H|editor1-last=Iwaniuk|editor1-first=Andrew|doi-access=free}}</ref> === په کبانو کې === د کبانو د اکثره نوعو حرکت نسبتاً محدود وي، په یوه واحده جغرافیایي سیمه کې پاتې کېږي او د ژمي تېرولو، هګۍ اچونې یا تغذیې لپاره لنډ مهاله هجرتونه کوي. په ځینو حالاتو کې څو سوه نوعې په زرګونه کیلومتره اوږد واټن مهاجرت کوي. شاوخوا ۱۲۰ نوعې د سلمون کورنۍ د کبانو په ګډون د مالګینو او خوږو اوبو ترمنځ مهاجرت کوي (دوی دیادرموس 'diadromous' دي.) <ref>Harden Jones, F. R. ''Fish Migration: strategy and tactics''. pp139–166 in Aidley, 1981.</ref><ref name="Myers 1949">{{cite journal|last=Myers|first=George S.|title=Usage of Anadromous, Catadromous and allied terms for migratory fishes|url=https://archive.org/details/sim_copeia_1949-06-30_2/page/89|journal=[[Copeia]]|year=1949|volume=1949|pages=89–97|doi=10.2307/1438482|issue=2|jstor=1438482}}</ref> == سرچينې == j11actc5z1vu5r48avdj675noydcxvn 0 63700 371172 366327 2026-11-08T18:10:48Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371172 wikitext text/x-wiki '''د ترکیې د خپلواکۍ جګړه''' (پیل، د ۱۹۱۹ز کال د مې ۱۹مه – پای، د ۱۹۲۳ز کال د جولای ۲۴مه) د یو لړ پوځي هلو-ځلو ټولګه وه، چې په ''لومړۍ نړیواله جګړه'' کې د ''عثماني سترواکۍ'' د ماتې له امله د یادې سترواکۍ د ځینو برخو له اشغال کېدو او وېشل کېدو وروسته ''د ترکانو ملي غورځنګ'' لخوا ترسره شوې. دغه هلې-ځلې په لوېدیځ کې د یونان، په ختیځ کې د ارمنستان، په سوېل کې د فرانسې، په بېلابېلو ښارونو کې د وفادارانو او بېلتون غوښتونکو، او د قسطنطنیې (استانبول) شاوخوا کې د برتانوي او عثماني پوځیانو پر وړاندې ترسره شوې. په هماغه وخت کې، د لومړۍ نړیوالې جګړې په اوږدو کې ''د ارمنیانو ټولوژنې'' او نورو ''توکمي اقلیتونو د تصفیه کولو'' عملیاتو د ادامي په لړ کې—د ترکیې ملي غورځنګ د ځایي عیسویانو د محوه کولو لپاره د دوی ټولوژنه او تبعید پیل کړ. د یادو هلو-ځلو په پایله کې ''د ترکیې جمهوریت'' جوړ شو.      <ref name="Britannica">{{cite web |year=2007 |title=Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23 |url=http://www.britannica.com/eb/article-44425/Turkey |access-date=29 October 2007 |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name=":0">* {{cite book|last1=Üngör|first1=Uğur Ümit|title=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950|title-link=The Making of Modern Turkey|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-965522-9|page=[https://archive.org/details/makingofmoderntu0000ungo/page/121 121]|language=en|quote=As such, the Greco-Turkish and Armeno-Turkish wars (1919–23) were in essence processes of state formation that represented a continuation of ethnic unmixing and exclusion of Ottoman Christians from Anatolia.|author1-link=Uğur Ümit Üngör}} * {{cite book|last1=Kieser|first1=Hans-Lukas|url=https://books.google.com/books?id=b53tAAAAMAAJ&q=%22Turkish+war+of+independence%22+%22ethnic+cleansing%22|title=A Quest for Belonging: Anatolia Beyond Empire and Nation (19th-21st Centuries)|date=2007|publisher=Isis Press|isbn=978-975-428-345-7|page=171|language=en|quote=The Treaty of Lausanne in 1923 officially recognized the " ethnic cleansing " that had gone on during the Turkish War of Independence ( 1919 - 1922 ) for the sake of undisputed Turkish rule in Asia Minor .|author1-link=Hans-Lukas Kieser}} * {{cite journal|last1=Avedian|first1=Vahagn|date=2012|title=State Identity, Continuity, and Responsibility: The Ottoman Empire, the Republic of Turkey and the Armenian Genocide|url=https://academic.oup.com/ejil/article/23/3/797/399905|journal=European Journal of International Law|language=en|volume=23|issue=3|pages=797–820|doi=10.1093/ejil/chs056|issn=0938-5428|quote=The 'War of Independence' was not against the occupying Allies – a myth invented by Kemalists – but rather a campaign to rid Turkey of remaining non-Turkish elements. In fact, Nationalists never clashed with Entente occupying forces until the French forces with Armenian contingents and Armenian deportees began to return to Cilicia in late 1919.|doi-access=free}} * {{cite book|last1=Kévorkian|first1=Raymond|title=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State|date=2020|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78920-451-3|editor1-last=Astourian|editor1-first=Stephan|page=165|language=en|chapter=The Final Phase: The Cleansing of Armenian and Greek Survivors, 1919–1922|quote=The famous 'war of national liberation', prepared by the Unionists and waged by Kemal, was a vast operation, intended to complete the genocide by finally eradicating Armenian, Greek, and Syriac survivors.|editor2-last=Kévorkian|editor2-first=Raymond|author-link=Raymond Kévorkian}} * {{cite book|last1=Gingeras|first1=Ryan|title=Fall of the Sultanate: The Great War and the End of the Ottoman Empire, 1908-1922|url=https://archive.org/details/fallofsultanateg0000ging|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-967607-1|page=[https://archive.org/details/fallofsultanateg0000ging/page/288 288]|language=en|quote=While the number of victims in Ankara's deportations remains elusive, evidence from other locations suggest that the Nationalists were as equally disposed to collective punishment and population politics as their Young Turk antecedents... As in the First World War, the mass deportation of civilians was symptomatic of how precarious the Nationalists felt their prospects were.|author-link=Ryan Gingeras}} * {{cite book|last1=Kieser|first1=Hans-Lukas|title=[[Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide]]|date=2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-8963-1|pages=319–320|quote=Thus, from spring 1919, Kemal Pasha resumed, with ex- CUP forces, domestic war against Greek and Armenian rivals. These were partly backed by victors of World War I who had, however, abstained from occupying Asia Minor. The war for Asia Minor— in national diction, again a war of salvation and independence, thus in- line with what had begun in 1913— accomplished Talaat's demographic Turkification beginning on the eve of World War I. Resuming Talaat's Pontus policy of 1916– 17, this again involved collective physical annihilation, this time of the Rûm of Pontus at the Black Sea.|author1-link=Hans-Lukas Kieser}} * {{lay source|template=cite encyclopedia|last1=Kieser|first1=Hans-Lukas|entry=Pasha, Talat|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/pasha_talat|encyclopedia=1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War}} * {{cite journal|last1=Levene|first1=Mark|date=2020|title=Through a Glass Darkly: The Resurrection of Religious Fanaticism as First Cause of Ottoman Catastrophe|journal=Journal of Genocide Research|volume=22|issue=4|pages=553–560|doi=10.1080/14623528.2020.1735560|s2cid=222145177|quote=Ittihadist violence was as near as near could be optimal against the Armenians (and Syriacs) and in the final Kemalist phase was quantitively entirely the greater in an increasingly asymmetric conflict where, for instance, Kemal could deport "enemies" into a deep interior in a way that his adversaries could not..., it was the hard men, self-styled saviours of the Ottoman-Turkish state, and – culminating in Kemal – unapologetic génocidaires, who were able to wrest its absolute control.|author-link=Mark Levene}} * {{Cite book|last1=Ze'evi|first1=Dror|title=The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924|url=https://archive.org/details/thirtyyeargenoci0000morr|last2=Morris|first2=Benny|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2019|isbn=9780674916456|location=Cambridge, MA|pages=672|language=en}} * [[Levon Marashlian]], "Finishing the Genocide: Cleansing Turkey of Armenian Survivors, 1920-1923," in Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide, ed. Richard Hovannisian (Detroit: Wayne State University Press, 1999), pp. 113-45: "Between 1920 and 1923, as Turkish and Western diplomats were negotiating the fate of the Armenian Question at peace conferences in London, Paris, and Lausanne, thousands of Armenians of the Ottoman Empire who had survived the massacres and deportations of World War I continued to face massacres, deportations, and persecutions across the length and breadth of Anatolia. Events on the ground, diplomatic correspondence, and news reports confirmed that it was the policy of the Turkish Nationalists in Angora, who eventually founded the Republic of Turkey, to eradicate the remnants of the empire's Armenian population and finalize the expropriation of their public and private properties." * {{cite book|editor-last=Hovannisian|editor-first=Richard G.|title=Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide|url=https://archive.org/details/remembrancedenia0000unse|date=1998|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit|isbn=978-0-8143-2777-7|last=Marashlian|first=Levon|author-link=Levon Marashlian|chapter=Finishing the Genocide: Cleansing Turkey of Armenian Survivors, 1920-1923|pages=[https://archive.org/details/remembrancedenia0000unse/page/113 113]–45|quote=Between 1920 and 1923, as Turkish and Western diplomats were negotiating the fate of the Armenian Question at peace conferences in London, Paris, and Lausanne, thousands of Armenians of the Ottoman Empire who had survived the massacres and deportations of World War I continued to face massacres, deportations, and persecutions across the length and breadth of Anatolia. Events on the ground, diplomatic correspondence, and news reports confirmed that it was the policy of the Turkish Nationalists in Angora, who eventually founded the Republic of Turkey, to eradicate the remnants of the empire's Armenian population and finalize the expropriation of their public and private properties.}} * {{cite book|last1=Shirinian|first1=George N.|title=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923|date=2017|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78533-433-7|page=62|language=en|quote=The argument that there was a mutually signed agreement for the population exchange ignores the fact that the Ankara government had already declared its intention that no Greek should remain on Turkish soil before the exchange was even discussed. The final killing and expulsion of the Greek population of the Ottoman Empire in 1920–24 was part of a series of hostile actions that began even before Turkey's entry into World War I.}} * {{cite encyclopedia|title=Ataturk, Mustafa Kemal|encyclopedia=Encyclopedia of Genocide: A-H|publisher=[[ABC-CLIO]]|url=https://www.armenian-genocide.org/kemal.html|date=1999|author1-link=Rouben Paul Adalian|editor-last=Charny|editor-first=Israel W.|language=en|isbn=978-0-87436-928-1|quote=Mustafa Kemal completed what Talaat and Enver had started in 1915, the eradication of the Armenian population of Anatolia and the termination of Armenian political aspirations in the Caucasus. With the expulsion of the Greeks, the Turkification and Islamification of Asia Minor was nearly complete.|last1=Adalian|first1=Rouben Paul}} * {{cite book|last1=Morris|first1=Benny|title=The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924|title-link=The Thirty-Year Genocide|last2=Ze'evi|first2=Dror|date=2019|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91645-6|quote=The Greek seizure of Smyrna and the repeated pushes inland— almost to the outskirts of Ankara, the Nationalist capital—coupled with the largely imagined threat of a Pontine breakaway, triggered a widespread, systematic four- year campaign of ethnic cleansing in which hundreds of thousands of Ottoman Greeks were massacred and more than a million deported to Greece... throughout 1914–1924, the overarching aim was to achieve a Turkey free of Greeks.|author-link=Benny Morris|author2-link=Dror Ze'evi}} * {{cite journal|last1=Meichanetsidis|first1=Vasileios Th.|date=2015|title=The Genocide of the Greeks of the Ottoman Empire, 1913–1923: A Comprehensive Overview|journal=Genocide Studies International|volume=9|issue=1|pages=104–173|doi=10.3138/gsi.9.1.06|s2cid=154870709|quote=The genocide was committed by two subsequent and chronologically, ideologically, and organically interrelated and interconnected dictatorial and chauvinist regimes: (1) the regime of the CUP, under the notorious triumvirate of the three pashas (Üç Paşalar), Talât, Enver, and Cemal, and (2) the rebel government at Samsun and Ankara, under the authority of the Grand National Assembly (Türkiye Büyük Millet Meclisi) and Kemal. Although the process had begun before the Balkan Wars, the final and most decisive period started immediately after WWI and ended with the almost total destruction of the Pontic Greeks ...}}</ref> په داسې حال کې چې، لومړۍ نړیواله جګړه د عثماني سترواکۍ لپاره ''د مودروس اوربند'' سره پای ته ورسېده، ''متحدو ځواکونو'' د سیمو اشغالولو او تصرف کولو ته ادامه ورکړه. د عثماني سترواکۍ قوماندانانو د متحدینو او ''عثماني حکومت'' له امر څخه له دې امله چې ورته وویل شور تر څو خپل ځواکونه تسلیم او منحل کړي، سرغړاوی وکړ. یاد بحران هغه وخت خپل اوج ته ورسېد چې ''شپږم سلطان محمد''، یو معتبر او لوړ پوړی جنرال ''مصطفی کمال (اتاترک) پاشا''، د نظم د بېرته په ځای کولو لپاره ''اناتولیې'' ته ولېږه؛ خو مصطفی کمال د عثماني حکومت، متفقو ځواکونو او مسیحي اقلیتونو په وړاندې ''د ترکیي ملتپالانو مقاومت'' ته توان ورکوونکی او بیا یې مشر شو. په اناتولیه کې د قدرت په خلا باندې د بیا کنټرول ترلاسه کولو په هڅه کې، متحدینو د یونان لومړی وزیر الفتریوس ونیزلوس وهڅاوه ترڅو یو لښکر اناتولیې ته ولېږي او سمیرنا (ازمیر) ونیسي، چې په غیر مستقیمه توګه د ترکیې د خپلواکۍ جګړې د پیل لامل شو. ډېر بېلابېل ملي کنګرې سره یوځای شوې چې، په انقره کې د ''لویې ملي جرګې'' (GNA) د رامنځته کېدلو لامل شوې، دا د مصطفی کمال په مشرۍ یو مخالف حکومت و چې، د اتحاد او پرمختګ کمېټې له پاتې غړو څخه جوړ شوی و. په عین حال کې، متحدو قدرتونو په عثماني حکومت فشار راوست ترڅو د اساسي قانون اجرا موقوفه کړي، د استازو جرګه وتړي او د ''سیوریس تړون'' چې د ترکیې د ګټو سره په ټکر کې و او د "انقرې حکومت" غیر قانوني اعلان کړی و، لاسلیک کړي.     <ref>Zürcher, Erik Jan. ''The Unionist Factor: The Role of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926''. Leiden: E.J. Brill, 1984.</ref><ref name="Avedian">{{cite journal|last1=Avedian|first1=Vahagn|date=2012|title=State Identity, Continuity, and Responsibility: The Ottoman Empire, the Republic of Turkey and the Armenian Genocide|url=https://academic.oup.com/ejil/article/23/3/797/399905|journal=European Journal of International Law|language=en|volume=23|issue=3|pages=797–820|doi=10.1093/ejil/chs056|issn=0938-5428|doi-access=free}}</ref> په راتلونکي جنګ کې، د قوایې ملي (Kuva-yi Milliye) په نامه غیر منظمې ملېشې په سوېل کې فرانسوي ځواکونو ته ماتې ورکړه او د کاظم کارابکیر پاشا په مشرۍ غیر منظم واحدونه د بالشویک ځواکونو سره د ارمنستان د وېشلو لپاره لاړل، چې په پایله کې یې د ''کارس تړون'' (د ۱۹۲۱ز کال په اکتوبر میاشت کې) لاسلیک شو. د خپلواکۍ د جګړې لوېدیځه جبهه د ګریکو-ترکیې جګړې په نامه مشهوره وه، چې په لومړیو کې یې یوناني ځواکونه د غیر منظم مقاومت سره مخ شول. په هر صورت، په لومړۍ او دویمې انونو جګړو کې د یونانیانو سره د انقرې د ځواکونو د جنګېدلو په پایله کې د عصمت پاشا د قوایې ملي ملېشه په منظم پوځ بدله شوه. یوناني پوځ په کوتاهیا-ایسکیشهېر جګړه کې ښکاره بریا ترلاسه کړه او پرېکړه يې وکړه چې، د انقرې ملت پاله پلازمېنه باندې برید وکړي، ترڅو خپلو اکمالاتي لیکو ته پراختیا ورکړي. ترکان د ساکاریا په جګړه کې بریالي شول او د لوی یرغل په مقابل کې یې ځوابي برید وکړ، چې په ترڅ کې یې یوناني ځواکونه د درې اونیو په اوږدو کې له اناتولیې وشړل. جګړه په اغېزناکه توګه د ازمیر په بېرته نیونې او چاناک قلعې په بحران سره پای ته ورسېده، او په مودانیا کې د یو بل اوربند د لاسلیک لامل شوه. په انقره کې لویه ملي جرګه (GNA) د ترکیې د مشروع حکومت په توګه وپېژندل شوه، چې د لوزان تړون یې (د ۱۹۲۳ز کال په جولای میاشت کې) لاسلیک کړ، دا تړون د سیوریس تړون په پرتله د ترکیې لپاره ګټمن و. متحدینو د اناتولیې او ختیځ تریس ښارونه تخلیه کړل، عثماني خلافت ړنګ شو او ټولواکي یا سلطنت منسوخ شو او د ترکیې ملي جرګې (چې تر ننه پورې د ترکیې بنسټیزه مقننه اداره ده) د ۱۹۲۳ز کال د اکتوبر په ۲۹ مه د ترکیې جمهوریت اعلان کړ. د جګړې، د عیسویانو تبعید، د عثماني سترواکۍ تجزیه کېدنې او ټولواکۍ یا سلطنت د منسوخېدنې سره، د عثماني خلافت دور پای ته ورسېد، او د اتاترک د اصلاحاتو په مرسته، ترکانو د ترکیې عصري، سیکولر ملي-حکومت جوړ کړ.<ref>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald Grigor|author-link=Ronald Grigor Suny|title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide|title-link=They Can Live in the Desert but Nowhere Else|date=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6558-1|pages=[https://archive.org/details/theycanliveindes0000suny/page/364 364]–365}} The Armenian Genocide, along with the killing of Assyrians and the expulsion of the Anatolian Greeks, laid the ground for the more homogeneous nation-state that arose from the ashes of the empire. Like many other states, including Australia, Israel, and the United States, the emergence of the Republic of Turkey involved the removal and subordination of native peoples who had lived on its territory prior to its founding. * {{lay source|template=cite encyclopedia|author=Ronald Grigor Suny|date=26 May 2015|title=Armenian Genocide|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/armenian_genocide|encyclopedia=1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War}}</ref> == د لومړۍ نړیوالې جګړې پای: د ۱۹۱۸ز کال د اکتوبر له میاشتې څخه د ۱۹۱۹ز کال د مې تر میاشتې پورې == د ۱۹۱۸ز کال د اوړي په میاشتو کې، د محور قدرتونو مشران پوه شول چې، د عثماني سترواکۍ په ګډون یې په لومړۍ نړیواله جګړه کې ماتې خوړلې ده. تقریباً په هممهاله توګه، د سپتمبر په ورستیو او د اکتوبر په لومړیو کې، د فلسطین او بیا د مقدونیې جبهو سقوط وکړ. د فلسطین په جبهه کې عثماني پوځونو له برتانویانو کلکه ماتې وخوړله، چې اناتولیې ته یې لاره خلاصه کړله. په بالکان کې، د بلغارستان د اوربند د لاسلیک ناڅاپي پرېکړې، له قسطنطنیې (استانبول) څخه ویانا او برلین ته اړیکه پرې کړه او بې دفاع عثماني پلازمېنه یې برید ته پرانیستې پرېښوده.       د سترو جبهو تر ماتېدو وروسته، ستر وزیر طلعت پاشا د یوه اوربند د لاسلیک کولو قصد وکړ او د دې لپاره چې د نوي حکومت سره د اوربند تړون په نسبتاً اسانه شرایطو لاسلیک شي، د ۱۹۱۸ز کال د اکتوبر په ۸ مه نېټه یې استعفا ورکړه. د مودروس تړون د ۱۹۱۸ز کال د اکتوبر په ۳۰ مه نېټه لاسلیک شو، چې د عثماني سترواکۍ لپاره یې لومړۍ نړیواله جګړه پای ته ورسوله. دوه ورځې وروسته د اتحاد او پرمختګ کمېټې (CUP) چې عثماني سترواکي یې له ۱۹۱۳ز کال راهیسې د یو-ګوندي دولت په توګه اداره کوله، خپله وروستۍ کنګره جوړه کړه، په کومه کې چې د دغه ګوند د منحلېدو پرېکړه وشوه. طلعت، انور پاشا، کمال پاشا او د اتحاد او پرمختګ کمېټې څلور نور لوړ پوړي غړي په هماغه شپه په یوه الماني توغندي ویشتونکې بېړۍ کې له عثماني سترواکۍ وتښتېدل او هېواد یې د قدرت په خلا کې پرېښود. <ref>{{cite web |title=MONDROS MÜTAREKESİ |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/mondros-mutarekesi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923182425/https://islamansiklopedisi.org.tr/mondros-mutarekesi |archive-date=23 September 2019 |access-date=15 March 2021 |publisher=TDV İslam Ansiklopedisi |language=Turkish}}</ref> === د مودروس اوربند او اشغال === د ۱۹۱۸ز کال د اکتوبر په ۳۰ مه نېټه د عثماني سترواکۍ او د لومړۍ نړیوالې جګړې د متحدینو ترمنځ د مودروس د اوربند تړون لاسلیک شو، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې د منځني ختیځ په ډګر کې یې دښمنۍ پای ته ورسولې. د تړون په بنسټ، عثماني پوځ باید منحل شوی وای، سمندري ځواکونه یې متحدینو ته سپارل شوي وای او په قفقاز او پارس کې اشغال کړې سیمې یې باید تخلیه کړې وای. سربېره پر دې، د تړون اوومې مادې متحدینو ته دا حق ورکړی و چې، هغه جنګي کلاوې چې د دردانیل او باسپورس تنګي یا ابنا ګانې ورڅخه کنټرولېدې، ونیسي؛ او د "بې نظمۍ په صورت کې" د هرې هغې سیمې نیول چې امنیت ته په کې ګواښ وي، په ځانګړې توګه شپږ ختیځ ولایتونه چې د اتحاد او پرمختګ کمېټې د حکومت لخوا په کې د عثماني ارمنیانو ټول وژنه ترسره شوې وه. د "اوس لپاره"، د هوهینزولرن، هابسبورګ او رومانوف په برخلیک اخته عثماني کورنۍ وتښتېدله ترڅو د خپلې سترواکۍ اداره کولو ته ادامه ورکړي، که څه هم چې، د پاتې حاکمیت په قیمت ورته پرېوته.    <ref>Mango, ''Atatürk'', chap. 10: Figures on a ruined landscape, pp. 157–85.</ref><ref>[[Edward J. Erickson|Erickson, Edward J.]], ''Ordered To Die'', chap. 1.</ref> د ۱۹۱۸ز کال د نوومبر په ۱۳ مه نېټه یوه فرانسوي لوا د عثماني پلازمېنې او ورته نږدې اړوندو سیمو د نیولو لپاره قسطنطنیې ته د ننه شوه. له دې وروسته، د جنګي بېړیو یوه ډله چې برتانوي، فرانسوي، ایټالوي او یونانی بېړۍ په کې شاملې وې، راتلونکې ورځ په قسطنطنیه کې ۵۰۰۰۰ پوځیان ځای پر ځای کړل. متحدو ځواکونو وضاحت ورکړ چې یاد اشغال لنډمهالی دی او موخه یې د ټولواکۍ، خلافت او اقلیتونو ساتنه ده. د مودروس اوربند برتانوي لاسلیک کوونکي- سومرسېت ارتر ګاف- کالتروف- د درې ګونو متحدینو د دریځ د واضح کولو په ترڅ کې وویل چې دوی هیڅ اراده نه لري چې عثماني حکومت وران کړي یا یې د "قسطنطنیې د قبضه کولو" له لارې تر پوځي اشغال لاندې راولی. په داسې حال کې چې، د حکومت ورانول او د متحدو هېوادونو ترمنځ د عثماني سترواکۍ وېشل، د لومړۍ نړیوالې جګړې له پیل څخه د متحدینو ستره موخه وه. <ref name=":02">Jowett, S. Philip, Kurtuluş Savaşı'nda Ordular 1919-22, çev. Emir Yener, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.</ref>''Empire <ref>Nur Bilge Criss, ''Istanbul under Allied Occupation 1918–1923'', p. 1</ref>'' == سرچينې == 0f4dep44ijxy2qjq77fqx15yxeic548 0 63751 371033 369751 2026-11-08T16:17:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371033 wikitext text/x-wiki پراخ تکاملي سنتسېز/ترکیب د نظري مفاهیمو ټولګه ده چې د تکاملي بیولوژي د معاصر سنتسېز په پرتله چې د ۱۹۱۸ او ۱۹۴۲ زکلونو ترمنځ رامنځته شوی جامع دی. د پراخ تکاملي سنتسېز لپاره غوښتنه په ۱۹۵۰مه لسیزه کې د سي. اچ. واډینګټون له خوا وشوه چې پر بنسټ یې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې جي ګولډ او نایلز الدرج د منقطع تعادل اړوند استدلال وکړ او په ۲۰۰۷ زکال کې د ماسیمو پیلیوچي او جیرډ بي مولر له خوا یې مفهوم بېرته ورغول شو. ډاکټر مولر له دغې څېړنې څخه دغه پام وړ پایله ترلاسه کړه چې طبیعي انتخاب د نوعو د زیږون د توضیح لپاره کومه لار نه لري او زیاته یې کړه «انتخاب د نوښت هېڅ ظرفیت نه لري... له همدې امله د مورفولوژیکي تکامل مولد او ترتیبي اړخونه په تکاملي نظریه کې غایب دي». پراخ تکاملي سنتسېز د مختلفو عواملو نسبي اهمیت تر څېړنې لاندې نیسي، د پخواني سنتسېز ګڼ شمېر فرضیات څېړي او هغه په مسببو اضافي عواملو سره پیاوړی کوي. په دغه چاره کې څو سطحي انتخاب، له نسلونو څخه هاخوا اپي ژنټیک وراثت، د نوعو مېشت ځای جوړول، تکامل منل او همدارنګه د تکاملي پراختیايي بیولوژي ګڼ شمېر مفاهیم په کې شاملېږي. <ref name="beyonddna">{{cite journal|last1=Danchin|first1=É.|last2=Charmantier|first2=A.|last3=Champagne|first3=F. A.|last4=Mesoudi|first4=A.|last5=Pujol|first5=B.|last6=Blanchet|first6=S|s2cid=8837202|year=2011|title=Beyond DNA: integrating inclusive inheritance into an extended theory of evolution|journal=Nature Reviews Genetics|volume=12|issue=7|pages=475–486|doi=10.1038/nrg3028|pmid=21681209}}</ref><ref name="pigliucci">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author1-link=Massimo Pigliucci|last2=Finkelman|first2=Leonard|year=2014|title=The Extended (Evolutionary) Synthesis Debate: Where Science Meets Philosophy|journal=BioScience|volume=64|issue=6|pages=511–516|doi=10.1093/biosci/biu062|doi-access=free}}</ref><ref name="Laubichler 2015">{{cite journal|last1=Laubichler|first1=Manfred D.|last2=Renn|first2=Jürgen|year=2015|title=Extended evolution: A Conceptual Framework for Integrating Regulatory Networks and Niche Construction|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=324|issue=7|pages=565–577|doi=10.1002/jez.b.22631|pmid=26097188|pmc=4744698}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Müller|first=Gerd B.|s2cid=19264907|author-link=Gerd B. Müller|date=December 2007|title=Evo–devo: extending the evolutionary synthesis|journal=Nature Reviews Genetics|volume=8|issue=12|pages=943–949|doi=10.1038/nrg2219|pmid=17984972}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wade|first1=Michael J.|year=2011|title=The Neo-Modern Synthesis: The Confluence of New Data and Explanatory Concepts|journal=BioScience|volume=61|issue=5|pages=407–408|doi=10.1525/bio.2011.61.5.10|doi-access=free}}</ref><ref name="Laland Uller Feldman 2015">{{Cite journal|last1=Laland|first1=Kevin N.|last2=Uller|first2=Tobias|last3=Feldman|first3=Marcus W.|last4=Sterelny|first4=Kim|last5=Müller|first5=Gerd B.|author5-link=Gerd B. Müller|last6=Moczek|first6=Armin|last7=Jablonka|first7=Eva|author7-link=Eva Jablonka|last8=Odling-Smee|first8=John|date=2015-08-22|title=The extended evolutionary synthesis: its structure, assumptions and predictions|journal=Proc. R. Soc. B|volume=282|issue=1813|pages=20151019|doi=10.1098/rspb.2015.1019|pmid=26246559|pmc=4632619}}</ref> ټول ژوند پوهان د یوه پراخ سنتسېز د اړتیاو او لمنې اړوند یوه خوله نه دي. ډیرو یې د تکاملي پراختیايي بیولوژي له بل سنتسېز سره مرسته کړې هغه چې په مولیکولي ژنټیک او تکامل تمرکز لري څو ومومي طبیعي انتخاب څه ډول د ودې پر بهیرنو او همدارنګه په ژوره همولوژي کې د ارګانېزمونو ترمنځ د لوړو حفاظت شوو ژنونو په برخه کې عمل کوي. == وړاندنی «معاصر سنتسېز» == معاصر سنتسېز چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې په پراخه کچه منل شوی و، د طبیعي انتخاب په برخه کې یې د چارلز داروین د تکامل نظریه او همدارنګه د ژنټیک اړوند د ګریګور منډیل نظریه یې په یوه مشترک ریاضیکي چوکاټ کې سره تطبیق کړې. همدارنګه یې تکامل د ژوند پوهنې د مرکزي پاراډایم په توګه تثبیت کړ. د ۱۹۱۸ او ۱۹۳۲ زکلونو ترمنځ د جمیعتي ژنټیک له دریو څېړونکو څخه یوه یې رونالډ فیشر، جان هالدین او سووال رایټ د ۱۹ مې پېړۍ نظریات چې د طبعي انتخاب اړوند د داروین او د منډیل د ژنټیک نظریات و؛ سره یوځای کړې. جولیان هاکسلي د تکامل: معاصر سنتسېز تر نامه لاندې خپل کتاب کې چې په ۱۹۴۲ زکال کې یې خپور کړ د «معاصر سنتسېز» عبارت یې وړاندې کړ. <ref>{{cite book|author=National Academy of Sciences|author-link=National Academy of Sciences|year=1999|title=Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences|url=https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-06406-4|lccn=99006259|oclc=43803228|page=[https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28 28]|quote=The scientific consensus around evolution is overwhelming.|doi=10.17226/6024|pmid=25101403}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bock|first=Walter J.|date=July 1981|title=Reviewed Work: ''The Evolutionary Synthesis. Perspectives on the Unification of Biology''|url=https://archive.org/details/sim_auk_1981-07_98_3/page/644|journal=[[The Auk]]|volume=98|issue=3|pages=644–646|issn=0004-8038|jstor=4086148}}</ref><ref>{{cite journal|last=Fisher|first=Ronald A.|author-link=Ronald Fisher|date=January 1919|title=XV.—The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance|journal=Transactions of the Royal Society of Edinburgh|volume=52|issue=2|pages=399–433|doi=10.1017/S0080456800012163|issn=0080-4568|oclc=4981124|url=https://zenodo.org/record/1428666}} "Paper read by J. Arthur Thomson on July 8, 1918 to the Royal Society of Edinburgh."</ref><ref>{{cite book|last=Fisher|first=R. A.|author-link=Ronald Fisher|year=1999|orig-year=Originally published 1930; Oxford, UK: The Clarendon Press|title=The Genetical Theory of Natural Selection|others=Edited with a foreword and notes by J. H. Bennett|edition=A complete variorum|location=Oxford, UK|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850440-5|lccn=00702764|oclc=45308589|title-link=The Genetical Theory of Natural Selection}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hubbs|first1=C.L.|year=1943|title=Evolution the new synthesis|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_july-august-1943_77_771/page/365|journal=American Naturalist|volume=77|issue=771|pages=365–68|doi=10.1086/281134}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kimball|first1=R.F.|year=1943|title=The great biological generalization|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1943-12_18_4/page/364|journal=Quarterly Review of Biology|volume=18|issue=4|pages=364–67|doi=10.1086/394682|s2cid=88212178}}</ref><ref>[[Karl P. Schmidt]], Evolution the Modern Synthesis by Julian Huxley, Copeia, Vol. 1943, No. 4 (Dec. 31, 1943), pp. 262-263</ref> == لومړنی تاریخ == د ۱۹۵۰ مې لسیزې پر مهال انګلیسي بیولوژیست کنراډ هل واډینګټون د اپي ژنټیک او ژنټیکي جذب اړوند خپلو څېړنو پر بنسټ د د یوه پراخ ستنسېز غوښتنه وکړه. همدارنګه اتریشي ژوي پېژندونکي روپرت ریډل د تکامل منلو په مطالعې سره د پراخ سنتسېز وړاندیز وکړ. په ۱۹۷۸ زکال کې مایکل جی ډي وایټ د معاصر سنتسېز د پراختیا په اړه د نوعو د زیږون اړوند نوې څېړنې له مخې لیکنه وکړه. <ref>{{cite journal|last1=Wilkins|first1=Adam S|s2cid=84217300|year=2008|title=Waddington's Unfinished Critique of Neo-Darwinian Genetics: Then and Now|journal=Biological Theory|volume=3|issue=3|pages=224–232|doi=10.1162/biot.2008.3.3.224}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author-link=Massimo Pigliucci|display-authors=etal|year=2006|title=Phenotypic plasticity and evolution by genetic assimilation|journal=Journal of Experimental Biology|volume=209|issue=12|pages=2362–2367|doi=10.1242/jeb.02070|pmid=16731812|doi-access=free}}</ref><ref>Huang S. (2011). ''The molecular and mathematical basis of Waddington’s epigenetic landscape: A framework for post-Darwinian biology?'' BioEssays 34: 149-157.</ref><ref>Wagner, Günter P; Laubichler; Manfred D. (2004). [http://www.yale.edu/gpwagner/pdfs/Riedl2004.pdf "Rupert Riedl and the Re-Synthesis of Evolutionary and Developmental Biology: Body Plans and Evolvability"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208094623/http://www.yale.edu/gpwagner/pdfs/Riedl2004.pdf|date=2015-12-08}}. ''[[Journal of Experimental Zoology]]'' (Mol Dev Evol) 302B: 92-102.</ref><ref>Parnell, Dennis R. (1978). ''Heralding a New Synthesis Modes of Speciation by M. J. D. White''. Systematic Botany. Vol. 3, No. 1. p. 126.</ref> == ۱۹۸۰مه لسیزه: منقطع تعادل == په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د ژوندیو موجوداتو امریکايي لرغون پوهانو سټیفن جی ګولډ او نیلز الدرج د منقطع تعادل اړوند خپلې نظریې په موخه د پراخ سنتسېز، په لوی مقیاس کې د تکاملي بېګلو لپاره د نوعو د انتخاب او همدارنګه له ژنونو څخه نوعو ته د پراختیا په ګڼو طبقاتو کې د طبیعي انتخاب اړوند استدلال وکړ. چلن پوه جان اندلر په ۱۹۸۸ زکال کې یوه مقاله ولیکله او د هغو تکاملي بهیرنو اړوند یې په کې بحث وکړ چې احساس یې کاوه له پامه غورځول شوي. <ref>Gould, Stephen Jay. (1980). ''Is a New and General Theory of Evolution Emerging?'' Paleobiology. Vol. 6, No. 1. pp. 119-130.</ref><ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=Stephen Jay|year=1982|title=Darwinism and the Expansion of Evolutionary Theory|url=https://archive.org/details/sim_science_1982-04-23_216_4544/page/380|journal=Science|volume=216|issue=4544|pages=380–387|doi=10.1126/science.7041256|pmid=7041256|bibcode=1982Sci...216..380G}}</ref><ref>[http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/a-more-modern-synthesis "A More Modern Synthesis"]. American Scientist.</ref><ref>{{cite journal|last1=Vermeij|first1=Geerat J|year=1987|title=Unfinished Synthesis: Biological Hierarchies and Modern Evolutionary Thought by Niles Eldredge|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1987-03_62_1/page/79|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=62|issue=1|pages=79–80|doi=10.1086/415312}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Endler|first1=John A|last2=McLellan|first2=Tracy|year=1988|title=The Processes of Evolution: Toward a Newer Synthesis|jstor=2097160|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=19|pages=395–421|doi=10.1146/annurev.es.19.110188.002143}}</ref> == د تکاملي پراختیايي بیولوژي همکاري == د تکاملي پراختیايي بیولوژي په برخه کې یو شمېر څېړونکو د بل سنتسېز وړاندیز وکړ. هغوی استدلال کاوه چې معاصر او پراخ سنتسېزونه باید په ژنونو باندې تمرکز ولري او همدارنګه یې له مولیکولي ژنټیک سره د جنین پوهنې د ادغام وړاندیز وکړ؛ د دې لپاره څو دا درک شي چې څه ډول طبیعي انتخاب د ژنونو په تنظیم او ژورې همولوژوي باندې په ارګانېزمونو کې د هغو په کلکو خوندي شوو ژنونو، پروټیني ټولګو او سیګنالي مسیرونو اغېز کوي. مقابل لوری د evo-devo بېله څانګه چې له ارګانېزمي چلن څخه پیروي کوي (د نورو ترمنځ) په رشدي جهت ګیرۍ (هم د تسهیل او هم د محدودیت له اړخه) تکامل منلو او ذاتي شکل باندې په ټینګار سره د لومړنیو فکتورونو په توګه د تکامل له پیچلي جوړښت او فنوټایپي نوښتونو سره مرسته کوي. <ref>{{Cite book|title=The regulatory genome : gene regulatory networks in development and evolution|author=Davidson, Eric H.|isbn=978-0120885633|location=Amsterdam [Netherlands]|oclc=61756485|year=2006}}</ref><ref name="Laubichler 20152">{{cite journal|last1=Laubichler|first1=Manfred D.|last2=Renn|first2=Jürgen|year=2015|title=Extended evolution: A Conceptual Framework for Integrating Regulatory Networks and Niche Construction|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=324|issue=7|pages=565–577|doi=10.1002/jez.b.22631|pmid=26097188|pmc=4744698}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bateson|first1=P|s2cid=26656790|year=2005|title=The Return of the Whole Organism|url=https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2005-02_30_1/page/31|journal=Journal of Biosciences|volume=30|issue=1|pages=31–39|doi=10.1007/bf02705148|pmid=15824439}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Huneman|first1=Philippe|year=2010|title=Assessing the Prospects for a Return of Organisms in Evolutionary Biology|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=32|issue=2–3|pages=341–372|pmid=21162374}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gilbert|first1=S.F.|last2=Opitz|first2=G.|last3=Raff|first3=R.|year=1996|title=Resynthesizing Evolutionary and Developmental Biology|journal=Developmental Biology|volume=173|issue=2|pages=357–372|doi=10.1006/dbio.1996.0032|pmid=8605997|doi-access=free}}</ref><ref name=":0">{{cite journal|last1=Müller|first1=G. B.|s2cid=19264907|author-link=Gerd B. Müller|year=2007|title=Evo-devo: Extending the evolutionary synthesis|journal=Nature Reviews Genetics|volume=8|issue=12|pages=943–949|doi=10.1038/nrg2219|pmid=17984972}}</ref><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/features/061488/the-origins-of-form "The Origins of Form"]. Natural History.</ref><ref>{{Cite book|title=Evolutionary developmental biology|author=Hall, Brian K.|date=1998|publisher=Chapman & Hall|isbn=978-0412785801|edition=2nd|location=London|oclc=40606316}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Gerhart|first1=John|last2=Kirschner|first2=Marc|date=2007-05-15|title=The theory of facilitated variation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=suppl 1|pages=8582–8589|doi=10.1073/pnas.0701035104|pmc=1876433|pmid=17494755|bibcode=2007PNAS..104.8582G|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Brakefield|first=Paul M.|date=July 2006|title=Evo-devo and constraints on selection|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=21|issue=7|pages=362–368|doi=10.1016/j.tree.2006.05.001|pmid=16713653|issn=0169-5347}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Smith|first1=J. Maynard|last2=Burian|first2=R.|last3=Kauffman|first3=S.|last4=Alberch|first4=P.|last5=Campbell|first5=J.|last6=Goodwin|first6=B.|last7=Lande|first7=R.|last8=Raup|first8=D.|last9=Wolpert|first9=L.|date=September 1985|title=Developmental Constraints and Evolution: A Perspective from the Mountain Lake Conference on Development and Evolution|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1985-09_60_3/page/265|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=60|issue=3|pages=265–287|doi=10.1086/414425|s2cid=85201850|issn=0033-5770}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wagner|first1=Günter P.|last2=Altenberg|first2=Lee|s2cid=21040413|date=June 1996|journal=Evolution|volume=50|issue=3|pages=967–976|doi=10.1111/j.1558-5646.1996.tb02339.x|pmid=28565291|issn=0014-3820|title=Perspective: Complex Adaptations and the Evolution of Evolvability|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Challenging the modern synthesis : adaptation, development, and inheritance|others=Huneman, Philippe,, Walsh, Denis M., 1958-|isbn=9780199377183|location=New York, NY|oclc=1001337947|last1=Huneman|first1=Philippe|last2=Walsh|first2=Denis M.|date=2017-08-17}}</ref><ref>{{Citation|last1=Newman|first1=Stuart A.|title=Genes and Form|date=2006-01-06|work=Genes in Development|pages=38–73|publisher=Duke University Press|doi=10.1215/9780822387336-003|isbn=9780822387336|last2=Müller|first2=Gerd B.}}</ref><ref>{{Citation|last=Newman|first=Stuart A.|chapter=Inherency|date=2017-11-15|pages=1–12|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-319-33038-9_78-1|isbn=9783319330389|title=Evolutionary Developmental Biology|doi-access=free}}</ref><ref name=":3">{{Citation|last=Müller|first=Gerd B.|chapter=Epigenetic Innovation|date=2010-03-26|chapter-url=http://mitpress.universitypressscholarship.com/view/10.7551/mitpress/9780262513678.001.0001/upso-9780262513678-chapter-12|pages=307–333|publisher=The MIT Press|doi=10.7551/mitpress/9780262513678.003.0012|isbn=9780262513678|access-date=2018-06-22|title=Evolution—the Extended Synthesis}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Tim|last2=Müller|first2=Gerd B.|date=2016-04-28|title=Phenotypic Novelty in EvoDevo: The Distinction Between Continuous and Discontinuous Variation and Its Importance in Evolutionary Theory|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=3|pages=314–335|doi=10.1007/s11692-016-9372-9|issn=0071-3260|pmc=4960286|pmid=27512237}}</ref> == وروستۍ تاریخچه == د پراخ سنتسېز نظریه په ۲۰۰۷ زکال کې د ماسیمو پیلیوچي او جیرډ بي. مولر له خوا، د تکامل: پراخ سنتسېز په نامه کتاب کې چې په ۲۰۱۰ زکال کې خپور شو بیاځلي مطرح شوه. په پراخ سنتسېز باندې د کار شروع کولو په موخه په لاندې ټکو باندې ټینګار وشو چې دا دي:<ref name="Pigliucci 2007">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|s2cid=2703146|author1-link=Massimo Pigliucci|title=Do We Need an Extended Evolutionary Synthesis?|journal=Evolution|volume=61|issue=12|pages=2743–2749|doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00246.x|pmid=17924956|year=2007|url=https://philpapers.org/rec/PIGDWN|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |last1=Grant |first1=Bob |date=1 January 2010 |title=Should Evolutionary Theory Evolve |url=http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/27894/title/Should-Evolutionary-Theory-Evolve-/ |website=The Scientist}}</ref><ref name="eesbook">{{cite book|editor1=Pigliucci, Massimo|editor1-link=Massimo Pigliucci|editor2=Müller, Gerd B.|title=Evolution - the Extended Synthesis|date=26 March 2010|publisher=The MIT Press|isbn=978-0262513678|url=http://muse.jhu.edu/books/9780262315142}}</ref> * د پخوانیو ترتیباتو، ژنومي جوړښتو او په یو ارګانېزم کې د موجودو ټولو صفاتو له مخې د تکاملي تغیراتو رامنځته کول.<ref>{{cite web |last1=Meaden |first1=Rhiannon |date=5 August 2015 |title=Redefining Evolutionary Biolog |url=https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |work=The Royal Society Publishing Blog |access-date=20 August 2022 |تاريخ الأرشيف=23 October 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=23 October 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ }}</ref><ref>{{cite web |last1=Indiana University |date=7 August 2015 |title=Expanding the Theory of Evolution |url=http://www.labmanager.com/news/2015/08/expanding-the-theory-of-evolution |website=Lab Manager}}</ref> * څه ډول د اندام د تناسب د مناظرو د ابعادو زیاتوالی د نوعو د زیږون اړوند زموږ په نظریاتو اغېز کولای شي.<ref name="eesbook2">{{cite book|editor1=Pigliucci, Massimo|editor1-link=Massimo Pigliucci|editor2=Müller, Gerd B.|title=Evolution - the Extended Synthesis|date=26 March 2010|publisher=The MIT Press|isbn=978-0262513678|url=http://muse.jhu.edu/books/9780262315142}}</ref> * په اصلي تکاملي لېږد کې د څو سطحي انتخاب رول.<ref name="eesbook2" /> * د وراثت نوي ډولونه، له دې ډلې کلتوري او اپي ژنټیکي وراثت.<ref name="eesbook2" /> * هغه لارې چارې چې د ارګانېزم وده او په تکاملي مسیر کې د پراختیايي ډول جوړېدل هدایت کوي او همدارنګه فنوټایپي نوښتونه رامنځته کوي.<ref>{{cite journal|last1=Stotz|first1=Karola|title=Extended evolutionary psychology: the importance of transgenerational developmental plasticity|journal=Frontiers in Psychology|date=20 August 2014|volume=5|page=908|doi=10.3389/fpsyg.2014.00908|pmid=25191292|pmc=4138557|doi-access=free}}</ref><ref name=":12">{{Cite journal|last=Brakefield|first=Paul M.|date=July 2006|title=Evo-devo and constraints on selection|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=21|issue=7|pages=362–368|doi=10.1016/j.tree.2006.05.001|pmid=16713653|issn=0169-5347}}</ref><ref name=":22">{{Cite journal|last1=Smith|first1=J. Maynard|last2=Burian|first2=R.|last3=Kauffman|first3=S.|last4=Alberch|first4=P.|last5=Campbell|first5=J.|last6=Goodwin|first6=B.|last7=Lande|first7=R.|last8=Raup|first8=D.|last9=Wolpert|first9=L.|date=September 1985|title=Developmental Constraints and Evolution: A Perspective from the Mountain Lake Conference on Development and Evolution|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1985-09_60_3/page/265|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=60|issue=3|pages=265–287|doi=10.1086/414425|s2cid=85201850|issn=0033-5770}}</ref><ref name=":32">{{Citation|last=Müller|first=Gerd B.|chapter=Epigenetic Innovation|date=2010-03-26|chapter-url=http://mitpress.universitypressscholarship.com/view/10.7551/mitpress/9780262513678.001.0001/upso-9780262513678-chapter-12|pages=307–333|publisher=The MIT Press|doi=10.7551/mitpress/9780262513678.003.0012|isbn=9780262513678|access-date=2018-06-22|title=Evolution—the Extended Synthesis}}</ref><ref name=":42">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Tim|last2=Müller|first2=Gerd B.|date=2016-04-28|title=Phenotypic Novelty in EvoDevo: The Distinction Between Continuous and Discontinuous Variation and Its Importance in Evolutionary Theory|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=3|pages=314–335|doi=10.1007/s11692-016-9372-9|issn=0071-3260|pmc=4960286|pmid=27512237}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Moczek|first=Armin P.|s2cid=4413435|date=2011-05-05|title=Evolutionary biology: The origins of novelty|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-05-05_473_7345/page/34|journal=Nature|volume=473|issue=7345|pages=34–35|doi=10.1038/473034a|pmid=21544136|bibcode=2011Natur.473...34M|doi-access=free}}</ref> * څه ډول ارګانېزمونه د ځان لپاره خپل اړوند چاپېریال د مېشت ځای جوړولو له لارې تنظیم کوي.<ref name="Laubichler 20153">{{cite journal|last1=Laubichler|first1=Manfred D.|last2=Renn|first2=Jürgen|year=2015|title=Extended evolution: A Conceptual Framework for Integrating Regulatory Networks and Niche Construction|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=324|issue=7|pages=565–577|doi=10.1002/jez.b.22631|pmid=26097188|pmc=4744698}}</ref><ref name="Laland Uller Feldman 20152">{{Cite journal|last1=Laland|first1=Kevin N.|last2=Uller|first2=Tobias|last3=Feldman|first3=Marcus W.|last4=Sterelny|first4=Kim|last5=Müller|first5=Gerd B.|author5-link=Gerd B. Müller|last6=Moczek|first6=Armin|last7=Jablonka|first7=Eva|author7-link=Eva Jablonka|last8=Odling-Smee|first8=John|date=2015-08-22|title=The extended evolutionary synthesis: its structure, assumptions and predictions|journal=Proc. R. Soc. B|volume=282|issue=1813|pages=20151019|doi=10.1098/rspb.2015.1019|pmid=26246559|pmc=4632619}}</ref> د دغه سنتسېز د پلویانو پر باور له معاصر سنتسېز څخه یو شمېر بهیرونه لکه تکامل منل، فنوټایپي شکل منل، شبکوي تکامل، جنسي تکامل او همدارنګه سیمبیوژنسېز پاتې شوي او یا یې هم مستثنی کړي. د پیلیوچي او مولر د پراخ سنتسېز موخه دا ده چې تکامل د جمیعتي ژنټیک د ژن محوري کړنلارې پر ځای د یو ارګانېزم محورې اصلي کړنلارې په توګه په پام کې ونیسي. ډیری دغه لاملونه اوس مهال د ثانوي تکاملي علتونو په ډله کې په پام کې نیول کېږي، خو د پراخ تکاملي سنتسېز پلویان بیا غواړي هغه د لومړۍ درجې تکاملي لاملونو په توګه په پام کې ونیسي. ژوند پوه یوجین کونین په ۲۰۰۹ زکال کې ولیکل «په تکاملي بیولوژي یا ژوند پوهنه کې نوي تحولات باید هېڅکله هم د داروین د رد کولو په توګه وه نه ګڼل شي. برعکس هغوی له هغو لارو کار اخلي چې داورین ۱۵۰ کاله وړاندې رامنځته کړې وې او د هغه د خارق العاده تفکر څرګندويي کوي».<ref>{{cite journal|last1=Lodé|first1=Th|s2cid=12345977|year=2011|title=Sex is not a solution for reproduction, the libertine bubble theory|journal=BioEssays|volume=33|issue=6|pages=419–422|doi=10.1002/bies.201000125|pmid=21472739}}</ref><ref>{{cite news|title=Expanding Theory of Evolution|url=http://phys.org/news/2015-08-theory-evolution.html|publisher=PhysOrg|date=5 August 2015}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Perez|first1=JUlio E|last2=Alfonsi|first2=Carmen|last3=Munoz|first3=Carlos|year=2010|title=Towards a New Evolutionary Theory|url=http://www.redalyc.org/pdf/339/33915598013.pdf|journal=Interciencia|volume=35|pages=862–868}}</ref><ref>Gontier, Nathalie. (2015). ''Reticulate Evolution Everywhere. In Reticulate Evolution: Symbiogenesis, Lateral Gene Transfer, Hybridization and Infectious Heredity''. Springer. pp. 1-40. {{ISBN|978-3-319-16344-4}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Koonin|first1=Eugene|year=2009|title=Towards a postmodern synthesis of evolutionary biology|journal=Cell Cycle|volume=8|issue=6|pages=799–800|pmc=3410441|pmid=19242109|doi=10.4161/cc.8.6.8187}}</ref> === وړاندوینې === پراخ سنتسېز د یو لړ اضافي وړاندوینو له مخې چې د معیاري معاصر سنتسېز له نظریې سره توپیر لري ځانګړی کېږي: # په فنوټایپ کې بدلون کېدای شي په ژنوټایپ کې له بدلون وړاندې وي<ref name="pigliucci2">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author1-link=Massimo Pigliucci|last2=Finkelman|first2=Leonard|year=2014|title=The Extended (Evolutionary) Synthesis Debate: Where Science Meets Philosophy|journal=BioScience|volume=64|issue=6|pages=511–516|doi=10.1093/biosci/biu062|doi-access=free}}</ref> # په فنوټایپ کې بدلونونه تر ډېره پورې مثبت دي نه خنثې<ref name="pigliucci2" /> # په فنوټایپي بدلونونو کې د یوه ارګانېزم پر ځای ګڼ شمېر ارګانېزمونه شاملېږي<ref name="pigliucci2" /> # په فنوټایپ کې انقلابي بدلون کېدای شي د میوټېشن له لارې د تسهیل شوو بدلونونو له مخې وي یا هم د اړوندو پېښو د لړۍ په توګه رامنځته شي<ref name=":43">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Tim|last2=Müller|first2=Gerd B.|date=2016-04-28|title=Phenotypic Novelty in EvoDevo: The Distinction Between Continuous and Discontinuous Variation and Its Importance in Evolutionary Theory|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=3|pages=314–335|doi=10.1007/s11692-016-9372-9|issn=0071-3260|pmc=4960286|pmid=27512237}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lange|first1=Axel|last2=Nemeschkal|first2=Hans L.|last3=Müller|first3=Gerd B.|date=April 2018|title=A threshold model for polydactyly|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology|volume=137|pages=1–11|doi=10.1016/j.pbiomolbio.2018.04.007|pmid=29739620|issn=0079-6107|doi-access=free}}</ref> # په جلا شوو جمیعتونو کې مکرر تکامل کېدای شي د همګرا تکامل یا رشدي سوګیري له مخې وي<ref name="pigliucci3">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author1-link=Massimo Pigliucci|last2=Finkelman|first2=Leonard|year=2014|title=The Extended (Evolutionary) Synthesis Debate: Where Science Meets Philosophy|journal=BioScience|volume=64|issue=6|pages=511–516|doi=10.1093/biosci/biu062|doi-access=free}}</ref><ref name=":13">{{Cite journal|last=Brakefield|first=Paul M.|date=July 2006|title=Evo-devo and constraints on selection|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=21|issue=7|pages=362–368|doi=10.1016/j.tree.2006.05.001|pmid=16713653|issn=0169-5347}}</ref> # تطابق کېدای شي د طبیعي انتخاب، محیطي القا، غیرژنټیکي وراثت، زده کړو او کلتوري لېږد له مخې وي # چټک تکامل کېدای شي د هم مهاله القا، طبیعي انتخاب او پراختیايي ډینامیکونو پایله وي<ref>{{Cite journal|last1=Favé|first1=Marie-Julie|last2=Johnson|first2=Robert A.|last3=Cover|first3=Stefan|last4=Handschuh|first4=Stephan|last5=Metscher|first5=Brian D.|last6=Müller|first6=Gerd B.|last7=Gopalan|first7=Shyamalika|last8=Abouheif|first8=Ehab|date=2015-09-04|title=Past climate change on Sky Islands drives novelty in a core developmental gene network and its phenotype|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=15|issue=1|pages=183|doi=10.1186/s12862-015-0448-4|issn=1471-2148|pmc=4560157|pmid=26338531}}</ref> # زیستي تنوع کېدای شي د یو شمېر پرمختللیو سیسټمونو لکه په تکامل منلو کې د توپیرونو تر اغېز لاندې وي # ارثي تنوع د هغو انواعو پر لور ده چې له فونوټایپ سره ادغام او همغږي دي # د نوعو میشت ځای جوړول د چاپېریالي بدلونونو په نسبت له جوړونکي فونوټایپ او یا د هغو د اجدادو سره تطابق لري او د هغو تناسب لوړوي. # د خپلوۍ انتخاب # څو طبقه یي انتخاب # د ځان مدیریت <ref name="Pigliucci 20072">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|s2cid=2703146|author1-link=Massimo Pigliucci|title=Do We Need an Extended Evolutionary Synthesis?|journal=Evolution|volume=61|issue=12|pages=2743–2749|doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00246.x|pmid=17924956|year=2007|url=https://philpapers.org/rec/PIGDWN|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=BR|last2=Lam|first2=SK|s2cid=10903076|year=2010|title=Self-Organization, Natural Selection, and Evolution: Cellular Hardware and Genetic Software|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/60/11/879/328810|journal=[[BioScience]]|volume=60|issue=11|pages=879–885|doi=10.1525/bio.2010.60.11.4}}</ref> === ازمویل === پراخ تکاملي سنتسېز اوس مهال په بریتانیا، سویډن او متحده ایالاتو کې د اتو پوهنتونونو د پوهانو له خوا د ازمویلو په حالت کې دی. دغه ۷.۷ میلیون پونډي پروژه د جان ټمپلټون د بنسټ د ۵.۷ میلیونه پونډه مالي مرستې په واسطه ترسره کېږي. <ref>{{cite web |date=7 April 2016 |title=Should Evolutionary Theory Evolve |url=https://www.southampton.ac.uk/news/2016/04/evolution-templeton-grant.page |website=University of Southampton}}</ref><ref>{{cite web |last1=Laland |first1=Kevin |date=21 December 2016 |title=Launching the Extended Evolutionary Synthesis project |url=https://natureecoevocommunity.nature.com/users/24915-kevin-laland/posts/14200-launching-the-extended-evolutionary-synthesis-project |website=Nature Research Ecology & Evolution Community |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114150035/https://natureecoevocommunity.nature.com/users/24915-kevin-laland/posts/14200-launching-the-extended-evolutionary-synthesis-project |archivedate=14 November 2019 |access-date=20 August 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://evolution-institute.org/empowering-the-extended-evolutionary-synthesis/ "Empowering the Extended Evolutionary Synthesis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816170426/https://evolution-institute.org/empowering-the-extended-evolutionary-synthesis/ |date=2021-08-16 }}. The Evolution Institute.</ref> == سرچينې == tbo6dpqtxbkvp8tdjqym68ty794qzdw 0 63795 371109 356375 2026-11-08T17:29:20Z InternetArchiveBot 24283 Add 5 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371109 wikitext text/x-wiki کارولينګين کورنۍ (چې په بېلابېل ډول د کارولينګينس، کارولينګس، کارولينګس، کارولينګر يا کارلينګس په توګه پېژندل کېږي) د ښاروال چارلس مارتيل په وياړ نومول شوې فرنګي “Frankish” اشرافي کورنۍ ده، چې د ۷ ز پېړۍ د ارنلفينګ او پېپېنيد “Arnulfing and Pippinid” قبيلو اولاد و. دې کورنۍ په ۸ پېړۍ کې خپل واک پياوړی کړ او په پای کې يې د ماڼۍ د ښاروال دندې او ‘dux et princeps Francorum’ ميراثي کړل او د ميرووينګين “Merovingian” تخت شاته د رښتينو واکونو په توګه د فرانکيانو واقعي واکمنان شول. په ۷۵۱زکال کې د ميرووېنګين کورنۍ چې جرمنيک فرانکيانو باندې يې حکومت وکړ، د پاپ او اشرافيت په خوښې سره ړنګه شوې وه او د مارتيل زوی لنډي پيپين “Pepin the Short” ته د فرانکس د پاچا په توګه تاج پر سر کړای شو. کارولينګين کورنۍ په ۸۰۰ ز کال کې له درې پېړيو څخه په زياته موده کې لويديځ کې د روميانو د لومړي سترواک په توګه د چارليماګني په تاج په سر کولو سره د خپل ځواک لوړو پوړيو ته ورسېده. په ۸۱۴ز کال کې د نوموړي مړينې کارولينګي سترواکۍ د ټوټه کېدنې او زوال يوه پراخه دوره پيل کړه، چې په پای کې به د فرانسې پاچاهۍ او د روم د مقدسې سترواکۍ د تکامل لامل کېږي. <ref>{{cite EB1911|wstitle=Carolingians}}</ref> == نوم == کارولينګين کورنۍ خپل نوم له کارولس “Carolus” ويي څخه اخلي، چې د چارلس مارتيل د نوم لاتيني بڼه ده، چې له ۷۱۸ز کال څخه تر خپلې مړينې پورې د فرانسيا “Francia” رښتينی واکمن و. د کارولينګين “Carolingian” نوم (د منځنيو پېړيو لاتيني کارولينګي “Karolingi”، د ناثابت شوې لرغونې لوړې [[الماني ژبه|الماني]] د karling يا Kerling بدله شوې بڼه، چې «د چارلس اولاد» معنا لري) «د چارلس کورنۍ» معنا لري. <ref>{{cite book|last1=Watkin|first1=David|title=A History of Western Architecture|date=2005|publisher=Laurence King Publishing|isbn=978-1856694599|page=107|url=https://books.google.com/books?id=39T1zElEBrQC&q=Carolingian+dynasty+name&pg=PA107|access-date=5 May 2018|language=en}}</ref><ref>Babcock, Philip (ed). ''Webster's Third New International Dictionary of the English Language, Unabridged''. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc., 1993: 341.</ref><ref>Hollister, Clive, and Bennett, Judith. ''Medieval Europe: A Short History'', p. 97.</ref><ref>{{cite book|last1=Costambeys|first1=Marios|last2=Innes|first2=Matthew|last3=MacLean|first3=Simon|title=The Carolingian World|date=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521563666|page=3|url=https://books.google.com/books?id=OkSG3X-M80oC&q=Carolingian+latin+carolus&pg=PA3|access-date=5 May 2018|language=en}}</ref> == تاريخچه == === اصليت === ==== لومړی پيپين او د ميتز ارنولف (۶۱۳ – ۶۴۵ز کال) ==== د کارولينګين د نسب لړۍ په لومړيو کې د “Pippinids” او “Arnulfings” په نومونو دوه مهمو سيالو فرنګي کورنيو سره پيل کېږي، چې برخليکونه يې د ۷ پېړۍ په لومړيو کې سره يو ځای شول. دواړه اشخاص د ليج “Liege” شمال ته د ميوسي او موسيلي سيندونو تر منځ د استراشيا “Austrasia” سيمې پر لويديځو پولو له اشرافي شاليدونو څخه وو. <ref name=":03">{{Cite book|last=Riché|first=Pierre|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|url=https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1993|editor-last=Peters|editor-first=Edward|series=Midde Ages Series|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich/page/14 14], 17–18, 20–23, 25, 30–31, 33, 35, 42|translator-last=Allen|translator-first=Michael Idomir}}</ref><ref name=":33">{{Cite book|last=Fouracre|first=Paul|title=The Age of Charles Martel|publisher=Pearson Education Limited|year=2000|location=Harlow|pages=28, 34–35, 37–40, 48, 60, 70, 106, 108–109}}</ref> لومړي دوه شخصيتونه د لاندين لومړی پيپين “” او د ميتز ارنولف “”، چې تاريخپوهانو ورڅخه د کورنۍ نومونه تر لاسه کړي دي، دواړه په لومړي ځل د نيوستريا د دويم کلوتار “Chlotar II of Neustia” د سلاکارانو په توګه د “Continuations of Fredegar” څلورم کتاب کې راڅرګند شول؛ کلوتار په ۶۱۳ ز کال کې د پاچا دويم تيوديريک او د استراشيا برنهېلد “Brunhild of Austrasai” په خلاف پاڅون وهڅوه. پيپين او ارنولف د ګډو ګټو له مخې د پيپين د لور بيګا “Begga” او د ارنولف د زوی انسيګېسيل “Ansegisel” د واده له لارې خپلې کورنۍ سره يو ځای يا متحد کړې. <ref>{{Cite book|last=McKitterick|first=Rosamond|title=Charlemagne: The Formation of a European Identity|publisher=Cambridge University Press|year=2008|location=Cambridge|pages=57n}}</ref><ref name=":032">{{Cite book|last=Riché|first=Pierre|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|url=https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1993|editor-last=Peters|editor-first=Edward|series=Midde Ages Series|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich/page/14 14], 17–18, 20–23, 25, 30–31, 33, 35, 42|translator-last=Allen|translator-first=Michael Idomir}}</ref><ref name=":13">{{Cite book|title=The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its continuations|publisher=Thomas Nelson and Sons Ltd|year=1960|location=London|pages=32, 43, 50–52, 73–75, 87|translator-last=Wallace-Hadrill|translator-first=J. M.}}</ref> د استراشيا په بريا کې د دوی د مرستې د بېرته اداينې په موخه کلوتار دواړو اشخاصو ته استراشيا کې د واک مهمې دندې ورکړې. که څه هم ارنولف لومړنی شخص و، چې دنده تر لاسه کوي. نوموړي ته په ۶۱۴ز کال کې د ميتز د کليسا د يوې برخې مشري ورکړل شوه او د استراسي پلازمېنې د مديريت او د کلوتار د زوی (راتلونکي لومړي داګوبيرت) د روزلو دندې وروسپارل شوې. نوموړي خپله دا دنده په ۶۲۹ز کال کې له دندې څخه د لاس اخېستنې يا تقاعد پورې وساتله؛ دا هغه وخت و چې کلوتار مړ شوی و او ارنولف هابيندم “Habendum” ته نږدې يوې کوچنۍ عيسوي کورنۍ ته لاړه. نوموړی په ۶۴۵ز کال کې له مړينې څخه وروسته د ريمېرمونت “Remiremont” صومعه يا خانقاه کې ښخ شو. <ref name=":23">{{Cite book|last=Gerberding|first=Richard A.|title=The Rise of the Carolingians and the Liber Historiae Francorum|publisher=Clarendon Press|year=1987|location=Oxford|pages=7, 61, 65, 118, 145}}</ref><ref name=":033">{{Cite book|last=Riché|first=Pierre|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|url=https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1993|editor-last=Peters|editor-first=Edward|series=Midde Ages Series|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich/page/14 14], 17–18, 20–23, 25, 30–31, 33, 35, 42|translator-last=Allen|translator-first=Michael Idomir}}</ref> ==== لومړی پيپين (۶۲۴ – ۶۴۰زکال) ==== پيپين ته په سمدستي ډول د خپلې نېکۍ بدله ورنه کړل شوه، مګر په پای کې په ۶۲۴زکال کې د [[اتريش]] د «ماڼۍ ښاروال» يا “maior palatti” دنده ورکړل شوې وه. دا بدله په نه منونکي ډول [خورا] مهمه ځکه وه، چې پيپين ته يې له ميرووينګين شاهي محکمې سره د غوره هميت دريځ ورپه برخه کړ. د ماڼۍ ښاروال به په اړين ډول پاچا او د پاچاهۍ د مخورو وګړو تر منځ د منځګړي په توګه عمل کاوه؛ لکه څرنګه چې پاول فوراکر يې په لنډ ډول څرګندوي، دوی ته پاچاهۍ کې د خورا مهم نا شاهي شخص په سترګه کتل کېدل. دا چې پيپين ته ولې ژر بدله ورنه کړل شوه، لامل يې ناڅرګند دی، مګر باور دا دی چې دوه ښاروالان راډو (۶۱۳ – ۶۱۷ز) او چوکس (۶۱۷ – ۶۲۴ز کال) له نوموړي څځه مخکې وو او د اټکل له مخې سياسي سيالان وو، چې د ملګري اتریشي ګنډويننګس “Gundoinings” اشرافي کورنۍ پورې تړلي وو. پيپين چې يو ځل وټاکل شو، ۶۲۹ز کال کې د کلوتار تر مړينې پورې يې د نوموړي په مشرۍ په ژمنتيا سره خدمت وکړ او د کلوتار د زوی داګوبيرت په ملاتړ سره يې استراشيا کې دننه د واک د پيپيني کورنۍ دريځ کلک کړ؛ اګوبيرت په ۶۲۳ز کال کې د استراشيا پاچا شو. پيپين د ارنولف او نورو استراسي مخورو په ملاتړ سره ان د اګېلولفينګ د واکمن کروډولډ ‘Chrodoald’ (چې مهم سياسي سيال و) د وژنې د ملاتړ له موکې څخه ګټه پورته کړه. <ref name=":332">{{Cite book|last=Fouracre|first=Paul|title=The Age of Charles Martel|publisher=Pearson Education Limited|year=2000|location=Harlow|pages=28, 34–35, 37–40, 48, 60, 70, 106, 108–109}}</ref><ref name=":232">{{Cite book|last=Gerberding|first=Richard A.|title=The Rise of the Carolingians and the Liber Historiae Francorum|publisher=Clarendon Press|year=1987|location=Oxford|pages=7, 61, 65, 118, 145}}</ref><ref name=":333">{{Cite book|last=Fouracre|first=Paul|title=The Age of Charles Martel|publisher=Pearson Education Limited|year=2000|location=Harlow|pages=28, 34–35, 37–40, 48, 60, 70, 106, 108–109}}</ref><ref name=":132">{{Cite book|title=The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its continuations|publisher=Thomas Nelson and Sons Ltd|year=1960|location=London|pages=32, 43, 50–52, 73–75, 87|translator-last=Wallace-Hadrill|translator-first=J. M.}}</ref> ۶۲۹ز کال کې تخت ته د پاچا لومړي داګوبيرت له پورته کېدلو څخه وروسته، نوموړي بېرته فرنګي سياست ته راوګرځېد او د [[پاریس|پاريس]] نيوستريا ته راغی او دا هغه ځای و، چې په ۶۱۳ز کال کې د کلوتار له لورې ورڅخه شړل شوی و. په پايله کې پيپين د ښاروال په توګه دنده او د استراسي مخورو ملاتړ له لاسه ورکړ؛ داسې ښکاري چې دوی له دې امله خفه وو، چې پيپين د پاچا د هڅولو وړتيا نه درلوده چې سياسي مرکز بېرته استراسيا ته راوړي. داګوبيرت د دې پر ځای د پيپينيد سياسي سيالې کورنۍ ګندوېنينګس ته مخه وکړه، چې د کنېبيرت په ادامګيسېل سيمه کې د کولوګني له ستر پادري اوتو او رادولف (چې وروسته به ۶۴۲ز کال کې پاڅون کوي) سره اړيکو يې د استراشيا جرګو کې يو ځل بيا د پيپين او ارنولف نفوذ له منځه وېوړ. <ref name=":133">{{Cite book|title=The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its continuations|publisher=Thomas Nelson and Sons Ltd|year=1960|location=London|pages=32, 43, 50–52, 73–75, 87|translator-last=Wallace-Hadrill|translator-first=J. M.}}</ref><ref name=":034">{{Cite book|last=Riché|first=Pierre|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|url=https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1993|editor-last=Peters|editor-first=Edward|series=Midde Ages Series|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich/page/14 14], 17–18, 20–23, 25, 30–31, 33, 35, 42|translator-last=Allen|translator-first=Michael Idomir}}</ref> پيپين په ۶۳۸ز کال کې د داګوبيرت تر مړينې پورې تاريخي سند يا ثبت کې بيا ځل راڅرګند نه شو؛ ښکاري چې نوموړی په همدې کال د استراشيا د ښاروال په توګه ځای پر ځای او د نوي ځوان پاچا درېيم سېګيبيرت ملاتړ يې پيل کړ. د “Continuations” له نظره پيپين له خپل سيال ستر پادري کنېبيرت سره د لس کلن پاچا درېيم سې؛ ېبيرت لپاره د استراشيايي ملاتړ د تر لاسه کولو په موخه ترتيبات ونيول، چې په داسې حال کې يې استراشيا باندې واکمني وکړه، چې ورور يې دويم کلووېس پر نيوستريا او برګنډي سيمو باندې واکمني وکړه. يو ځل بيا د خپلې دندې له خپلولو څخه وروسته نوموړی ۶۴۰ز کال کې په ناڅاپي ډول مړ شو. <ref name=":233">{{Cite book|last=Gerberding|first=Richard A.|title=The Rise of the Carolingians and the Liber Historiae Francorum|publisher=Clarendon Press|year=1987|location=Oxford|pages=7, 61, 65, 118, 145}}</ref> ==== ګرېمولد (۶۴۰ – ۶۵۶ز کال) ==== د پيپين له ناڅاپي مړينې څخه وروسته پيپينيد کورنۍ د خپل دريځ د خپلولو په موخه په چټکۍ سره کار وکړ. د پيپين لور ګيرتريودی او مېرمن ايتا “Itta” نايويليس خانقاه “Nivelles Abbey” جوړه او ورننوتل او يوازيني زوی يې ګرېمولد د ماڼۍ د ښار په توګه د خپل پلار د دندې خپلولو لپاره کار وکړ. ياده دنده ميراثي نه وه، نو د همدې له امله د اوتو په نوم يو بل استراشیايي شريف ته ورکړل شوه، چې د درېيم سېګيبيرت روزونکی و. د “Continuations” له نظره ګرېمولد د خپل پلار له ملګري کنېبيرت سره په ګډه له دندې څخه د اوتو د لرې کولو په موخه کار پيل کړ او په پای کې ۶۴۱ ز کال کې بريالی شو او دا هغه مهال و، چې د الامانس ديوک ليوتر “Leuthar, Duke of Alamans” د ګرېمولد او د «موږ بايد د کنيبيرت امرونه ومنو» له مخې اوتو وواژه. ګرېمولد له دې څخه وروسته د استراشيا ښاروال شو. په دې وخت کې يې واک يوتريخت، نېجميګين، تونګيرين او ماسترېخت کې د شتمنيو په درلودلو سره پراخه و؛ نوموړی ان په ۶۴۳ز کال کې د کاهورس د ډيسايدريس “Desiderius of Cahors” له لورې «د پاچاهۍ واکمن» بلل کېده. <ref name=":035">{{Cite book|last=Riché|first=Pierre|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|url=https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1993|editor-last=Peters|editor-first=Edward|series=Midde Ages Series|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich/page/14 14], 17–18, 20–23, 25, 30–31, 33, 35, 42|translator-last=Allen|translator-first=Michael Idomir}}</ref><ref name=":134">{{Cite book|title=The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its continuations|publisher=Thomas Nelson and Sons Ltd|year=1960|location=London|pages=32, 43, 50–52, 73–75, 87|translator-last=Wallace-Hadrill|translator-first=J. M.}}</ref> == سرچينې == 5fctxudfuro5uw7g24a49vv52wg3ihe 0 63845 370972 369571 2026-11-08T15:03:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370972 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}هنري جورج (زوکړه: ۱۸۳۹ د سپټمبر ۲، مړينه: ۱۸۹۷ د اکتوبر ۲۹) یو امريکايي سياسي اقتصادپوه او ژورنالېست و. د نوموړي ليکنه د ۱۹ پېړۍ امريکا کې خورا نامتو وه او د مخ پر وده دورې د سمون بېلابېل خوځښتونه يې رامنځته کړل. د جورج اصالت يا “Georgism” په نوم اقتصادي فلسفه يې ولمسوله او دا هغه باور دی، چې خلک بايد د هغه ارزښت څښتنان شي چې دوی يې په خپله توليدوي، مګر د طبيعي سرچينو په ګډون د ځمکې اقتصادي ارزښت بايد په برابر ډول د ټولنې په ټولو غړو پورې اړه ولري. جورج په نامتو ډول استدلال وکړ چې د ځمکې پر ارزښتونو باندې يوه ځانګړې ماليه به ډېره ګټوره او عادلانه ټولنه رامنځته کړي. د نوموړي تر ټولو نامتو کتاب «وده او بې وسي: Progress and Poverty» (۱۸۷۹ز) په نړيواله کچه په ميليونونو نسخې وپلورل شو. ياده څېړنه د اقتصادي او تکنالوژيکي ودې تر منځ د نابرابرۍ او بې وسۍ د زياتوالي اختلاف، په خپل دوراني بهير سره د سوداګريز دوران صنعتي اقتصادونه او د کرايې تر لاسه کولو کارونه لکه د ځمکې د ارزښت ماليه او د دې او نورو ټولنيزو ستونزو د درملنې لپاره د انحصار ضد نور سمونونو پلټنه کوي. د جوزج نورو کارونو [ليکنو] د ازادې سوداګرۍ، پټې رايې او د ټاکلو طبيعي انحصاراتو د عمومي مالکيت ساتندويي (دفاع) کوله. <ref>{{Cite web |title=American History: Excerpt from Henry George Progress and Poverty 1879 |url=http://www.let.rug.nl/usa/documents/1876-1900/excerpt-from-henry-george-progress-and-poverty-1879.php |url-status=dead |access-date=July 2, 2021 |website=University of Groningen |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310205105/http://www.let.rug.nl/usa/documents/1876-1900/excerpt-from-henry-george-progress-and-poverty-1879.php |archivedate=March 10, 2021}}</ref> نوموړی د زياتو کالونو لپاره يو ژورنالېست و او د خپلې ليکنې او ويناوو نامتووالي ورته په ۱۸۸۶ ز کال کې د نيويارک ښار د ښاروال په توګه د ټاکنو پر مخ وړل ورپه برخه کړل. په ۱۸۸۶ ز کال کې د متحده کارګر ګوند “United Labor Party” د نوماند او په ۱۸۹۷ز کال کې د جيفرسن ديموکراسي ګوند “Jefferson Democracy Party” د نوماند په توګه يې په ترتيب سره ۳۱ سلنه او ۴ سلنه رايې تر لاسه کړې او په لومړۍ سيالۍ کې د نيويارک ايالتي جرګې د لږه کيو له پخواني مشر تيودور روزويلټ څخه مخکې شو. د دويمې ټاکنې مبارزې پر مهال له خپلې مړينې څخه وروسته يې نظريات د ادارو او سياسي مشرانو له لورې په ټولو متحده ايالتونو او نورو انګليسي هېوادونو کې پر مخ وېوړل شول. د ۲۰ پېړۍ د نيمايي کارګر اقتصاد پوه او ژورنالېست جورج سول “George Soule” وليکل چې جورج تر دې دمه خورا نامتو امريکايي اقتصادي ليکوال او د هغه کتاب ليکونکی و، چې ښايي اقتصاد کې د بل هر ليکل شوي کتاب په پرتله يې په نړيواله کچه پراخه دوران يا خپرېدنه درلوده. <ref>{{cite EB1911|wstitle=George, Henry|volume=11|page=747}}</ref><ref>Soule, George. ''Ideas of the Great Economists'' (1955) p. 81.</ref> == شخصي ژوند == جورج په فلادلفيا کې په يوې ټيټې منځنۍ کورنۍ کې وزېږېد، چې د ريچارد اس ايچ جورج او کاترين پراټ جورج (کورنی نوم واللېنس) د لسو ماشومانو له ډلې دويم ماشوم و. پلار يې د مذهبي متنونو خپرونکې او د پروتستانت کليسا يو نېک پيرو و او جورج يې فلادلفيا کې ‘Episcopal Academy’ ته واستوه، چې د پروتستانت کليسا پورې يې تړاو درلود. جورج په خپله مذهبي پالنه کې ستړی شو او له فراغت پرته يې اکاډمي پرېښوده. د دې پر ځای يې خپل پلار وهڅوه، چې يو روزونکی ورته وګوماري او دا روزنه يې په فرانکلين انسټيټيوټ کې د د لوست او لکچرونو کې د ګډون  بشپړونکې وګڼله. د هغه رمسي زده کړې په ۱۴ کلنۍ کې پای ته ورسېدې او د ۱۵ کلنۍ په عمر د يو ځوان په توګه د ۱۸۵۵ ز کال په اپرېل کې هندو “Hindoo” [؟] باندې سمندر ته لاړه، چې د مېلبورن او کلکتې لپاره ټاکلی بريد دی. نوموړي په ۱۸۵۸ ز کال کې خپل سفر پای ته ورساوه او په لنډ ډول يې د سرو زرو هيلې ته پام وکړ، مګر پر ځای يې په همدې کال سانفرانسسکو کې د چاپي تورو د برابرونکي په توګه کار پيل کړ. <ref>''Dictionary of American Biography,'' 1st. ed., s.v. "George, Henry," edited by Allen Johnson and Dumas Malone, Vol. VII (New York: Charles Scribner's Sons, 1931), pp. 211–212.</ref><ref>David Montgomery, ''American National Biography Online,'' s.v. "George, Henry," February 2000, http://www.anb.org/articles/15/15-00261.html Accessed September 3, 2011</ref><ref name="ReferenceA">"American National Biography Online."</ref> جورج په کليفورنيا کې پر اني کروسينا فوکس باندې مئين شو، چې د استراليا د سيډني اصلي اوسېدونکې وه. دوی د ۱۸۶۰ ز کال د اکتوبر په ۱۲ د نوموړې زوکړې په ورځ سره وکتل. فوکس يتيمه وه او له خپل کاکا سره يې ژوند کاوه. د نوموړې کاکا چې يو بډايه او د پياوړي ذهن لرونکی شخص و، د خپلې ورېرې د بې وسه غوښتونکي مخالف و، مګر جورج او فوکس دواړو يې خبره ونه منله، وتښتېدل او د ۱۸۶۱ زکال د ډسمبر په ۳ نېټه يې په داسې حال کې واده وکړ، چې هنري په پور جامې راخيستې وې او اني يوازې د کتابونو يوه کڅوړه درلوده. دا يو خوښ واده و او څلور ماشومان يې زېږېدلي وو. د ۱۸۶۲ ز کال د نومبر په ۳ اني هنري جورج جونير ‘Henry George Jr.’ (۱۸۶۲ – ۱۹۱۶ز) وزېږاوه، چې له نيويارک ښار څخه د متحده ايالتونو راتلونکی استازی شو. له دې څخه وړاندې ان د راتلونکي مجسمه جوړونکي ريچارد اف جورج ‘Richard F. George’ (۱۸۶۵-۱۹۱۲ز) په زېږېدنې سره هم کورنۍ لوږې يا کاختۍ ته نږدې وه. د جورج دوه نور ماشومان لورګانې وې. مشره يې جيني جورج (۱۸۶۷- ۱۸۹۷ز) وه، چې وروسته جيني جورج اټکېنسن شوه. بله لور يې انا انجيلا جورج ‘Anna Angela George’ (۱۸۷۸ – ۱۹۴۷ز) نومېده، چې د راتلونکي نڅاګر انګيس ډي ميل او راتلونکې اداکارې پيګي جورج (چې د مارګريت جورج ډي ميل په نوم زېږېدلې وه) مور وه. <ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1912/09/30/100550867.pdf Obituaries, New York Times, September 30, 1912],</ref><ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1910/05/31/104936447.pdf "Single Taxers Dine Johnson; Medallion Made by Son of Henry George Presented to Cleveland's Former Mayor"], ''The New York Times'' – May 31, 1910</ref><ref>{{Cite web |title=Obituary – ''The New York Times'', May 4, 1897 |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1897/05/04/100424035.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |last=De Mille |first=Agnes |title=Finding aid to the Agnes De Mille papers SSC.MS.00046 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss11_bioghist.html |website=asteria.fivecolleges.edu}}</ref> د خپل دويم ماشوم له زوکړې څخه وروسته جورج کار او پيسې نه درلودې او د خوړو لپاره يې بايد سوال کړی وی. کله چې نوموړی په کوڅه کې لومړني نا اشنا ښه کالي اغوستونکي شخص ته ورنږدې شو، پرېکړه يې وکړه چې د مرستې نه کولو په حالت کې به ترېنه غلا کوي. له نېکه مرغه چې ياد شخص پرې زړه سوی وکړ او پينځه ډالر يې ورکړل. <ref>{{Cite book|title=Enemy of injustice : the life of Andrew MacLaren, Member of Parliament|last=Hill|first=Malcolm|date=1999|publisher=Othila Press|isbn=1901647196|location=London|oclc=42137055}}</ref> جورج د پروتستانت مذهب پلوي په توګه لوی شوی و، مګر د خدای پالنې پر انساني فلسفه باندې يې باور درلود. مېرمن يې اني يوه ايرلينډۍ کاتوليک مذهبې وه، مګر زوی يې هنري جورج جونير وليکل، چې دوی ورونه او خويندې په اصل کې د هنري جورج له خدای پالنې او انسان دوستۍ څخه اغېزمن شوې وو. <ref>{{cite journal|title=How Henry George, Jr., Got into the Catholic 'Who's Who'|journal=The Fortnightly Review|date=1911|volume=18|page=704|url=https://books.google.com/books?id=rrUOAAAAIAAJ&pg=PA704|access-date=March 9, 2018}}</ref><ref>{{cite book|last1=Montgomery|first1=David|title=George, Henry (1839–1897), economist and reformer.|date=February 2000}}</ref> برتانوي کولمبيا کې د سرو زرو د راويستلو پر وړاندې له پرېکړې وروسته جورج د نوې رامنځته شوې سانفرانسسکو ټايمز “San Francisco Times” لپاره د يو چاپونکي په توګه له دندې څخه ګوښه کړای شو. نوموړي په سمدستي ډول خپرولو يا نشر ته د سرمقالو د سپارلو وړتيا درلوده، چې له ډلې يې د «د اورګاډي ليکې به موږ ته څه راوړي:What the Railroads Will Bring Us» تر سرليک لاندې نامتو مقاله يادولی شو، چې د لسيزو لپاره يې د کليفورنيا ښوونځيو کې د لوستنې اړتيا پرېښوده. جورج د ټايمز لوړو پوړيو ته ورسېد او په پای کې د ۱۸۶۷ ز کال په اوړي کې يې ادارې مدير شو. نوموړي د بېلابېلو ورځپاڼو لپاره کار وکړ، چې له ډلې يې د بېلګې په ډول له ۱۸۷۱ څخه تر ۱۸۷۵ ز کال پورې د څلور کالونو لپاره د سانفرانسسکو ډيلي ايوننګ پوسټ ‘San Francisco daily Evening Post’ په نوم د خپلې ورځپاڼې د مديراو د يو څه مودې لپاره د ريپورټر “Reporter” ورځپاڼې د پر مخ وړونکي په توګه دندې يادولی شو، چې وروستۍ ورځپاڼه د انحصار ضد يوه ديموکراتيک خپرونه يا نشريه وه. نوموړي د خپلې ورځپاڼې د دوراني حالت د ساتلو لپاره د هڅې څلور سخت کالونه تېر کړل او په پای کې اړ شو چې کوڅو کې سوال وکړي. د جورج کورنۍ هڅه وکړه، مګر د ورځپاڼې صنعت کې د جورج مخ پر وده نامتوووالي او ښکېلتيا دوی له بې وسۍ څخه پورته کړل. <ref>{{cite journal|last1=Formaini|first1=Robert L.|title=Henry George Antiprotectionist Giant of American Economics|journal=Economic Insights of the Federal Reserve Bank of Dallas|volume=10|issue=2|url=http://www.dallasfed.org/assets/documents/research/ei/ei0502.pdf|access-date=October 28, 2014|archive-date=September 23, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212501/http://www.dallasfed.org/assets/documents/research/ei/ei0502.pdf|url-status=dead|archivedate=September 23, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923212501/http://www.dallasfed.org/assets/documents/research/ei/ei0502.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://name.umdl.umich.edu/ahj1472.1-01.004|title=What the Railroad Will Bring Us|volume=1|issue=4|date=October 1868|pages=297–306|first=Henry|last=George|journal=Overland Monthly and Out West Magazine|access-date=2022-08-24|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125150646/http://name.umdl.umich.edu/ahj1472.1-01.004|url-status=dead}}</ref><ref>Henry, George, Jr. ''[[iarchive:lifehenrygeorge01georgoog|The Life of Henry George]]''. New York: Doubleday & McClure, 1900, chap. 11.</ref><ref>{{cite web |title=George, Henry |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Henry_George.aspx |access-date=October 28, 2014 |website=Encyclopedia.com |publisher=International Encyclopedia of the Social Sciences}}</ref><ref>Charles A. Barker, "Henry George and the California Background of ''Progress and Poverty''," ''California Historical Society Quarterly'' 24, no. 2 (Jun. 1945), 103–104.</ref><ref>''Dictionary of American Biography,'' s.v. "George, Henry," pp. 211–212.</ref><ref name="anb.org">Montgomery, ''American National Biography Online,'' s.v. "George, Henry," http://www.anb.org/articles/15/15-00261.html Accessed September 3, 2011.</ref> === سياسي او اقتصادي فلسفه === جورج د ليکلن جمهوري غوښتونکي ‘Lincoln Republican’ په توګه پيل وکړ، مګر وروسته ديموکرات شو. نوموړی د اورګاډي د ليکې او د کان کيندنې د ګټو، فاسدو سياستوالو، د ځمکې محتکرينو او د کار د تړون يا هوکړه کوونکو سخت مخالف و. نوموړي په لومړي ځل د اورګاډي پټلۍ به موږ ته څه راوړي “What the Railroad Will Bring Us” تر سرليک لاندې د ۱۸۶۸ زکال مقاله کې خپل نظرونه څرګند کړل. جورج استدلال وکړ، چې د اورګاډي د پټلۍ په جوړښت کې لوړوالی به يوازې هغو يو څو نېمکرغو ته ګټو وروسوي، چې په دې پټليو او نورو اړوند تشبثاتو کې ګټې لري، په داسې حال کې چې د نفوس ستره برخه له بې وزلۍ سره مخامخ کوي. د نوموړي دا دريځ د دې لامل شو، چې د “Central Pacific Railroad” شرکت اجرائيه غړي يې دښمنان شي او همدا خلک وو، چې د کليفورنيا ايالتي جرګه ته د ټاکنې لپاره يې د نوموړي د بلنې په ماتولو کې مرسته وکړه. <ref name="anb.org3">Montgomery, ''American National Biography Online,'' s.v. "George, Henry," http://www.anb.org/articles/15/15-00261.html Accessed September 3, 2011.</ref><ref name="grundskyld.dk2">Henry George, "What the Railroad Will Bring Us," ''Overland Monthly'' 1, no. 4 (Oct. 1868), http://www.grundskyld.dk/1-railway.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426080607/http://www.grundskyld.dk/1-railway.html|date=April 26, 2012}} Accessed September 3, 2011.</ref><ref>''Dictionary of American Biography,'' s.v. "George, Henry," 213.</ref> جورج يوه ورځ په ۱۸۷۱ ز کال کې پر اس باندې سورلۍ کولو لپاره لاړه او د دمې کولو په موخه ودرېد، په داسې حال کې چې د سانفرانسسکو خليج منظره يې هم کوله. نوموړي وروسته د هغه الهام په اړه وليکل، چې هلته يې درلود: <blockquote>له يو تېرېدونکي ګاډيوان څخه مې د يو څه غوره غوښتلو په اړه د ويلو وپوښتل، چې هلته ځمکې څه ارزښت درلود. نوموړي ځينو غواګانو ته اشاره وکړه، چې دومره لرې څرېدلې چې له ورايه د موږګانو په څېر ښکارېدلې او ويې ويل: «زه په کره ډول نه پوهېږم، مګر هلته يو سړی دی چې يو جريب ځمکه به ښايي په زر ډالر وپلوري». دا خبره پر ما باندې لکه د برېښنا د يو پړک په څېر راغله، چې د بې وزلۍ د پرمختګ دليل د شتمنۍ په پرمختګ کې پورې تړلی و. د نفوس په زياتېدلو سره د ځمکې ارزښت هم لوړېږي او هغه خلک چې کار کوي، بايد د امتياز لپاره ډېرېه اداينه وکړي. <ref>[[Albert Jay Nock|Nock, Albert Jay]]. [http://www.cooperative-individualism.org/nock_henry_george_01.html Henry George: Unorthodox American, Part IV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801133711/http://www.cooperative-individualism.org/nock_henry_george_01.html |date=2020-08-01 }}</ref></blockquote> == سرچينې == s268oq8il6mqlqg97560no1bdzayund 0 63881 370879 345622 2026-11-08T12:16:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370879 wikitext text/x-wiki '''له اقلیمي بدلون سره تطابق یا سازښت''' د اقلیم د بدلون له اوسنیو یا متوقع اغېزو سره د سمون یا سازګارۍ پروسې ته ویل کېږي. دا تطابق د اقلیم بدلون ته د هغه د اغېزو راکمولو تر څنګ د غبرګون یوه لاره ده. د انسانانو په برخه کې د دغه سازښت موخه د زیانونو مخنیوی او له فرصتونو څخه ګټه اخیستنه ده؛ خو د طبیعي سیستمونو په برخه کې بیا ښایي انسانان د تطابق یا سازښت لپاره مداخله وکړي. د تطابق اړوند اقدامات یا خو ښایي تدریجي او ګام په ګام وي (یعنې هغه کړنې چې اصلي موخه په کې د یوه سیستم د ماهیت او بشپړتیا ساتل وي) او یا هم دغه اقدامات ښایي بدلوونکي وي (یعنې هغه کړنې چې د اقلیم بدلون او د هغه د اغېزو په غبرګون کې د یوه سیستم بنسټیزې ځانګړنې بدلوي). د تطابق او سازښت اړتیا بېلابېلو سیمو ته په کتو سره توپیر لري چې تر ډېره د چاپېریال اغېزو ته په حساسیت او زیان‌مننې پورې اړه لري.<ref name=":7">{{Cite web |last=IPCC |date=2014 |title=Glossary |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-AnnexII_FINAL.pdf |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref><ref name="NASA_mitigation_adaptation">{{cite web |date=21 December 2020 |title=Responding to Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/solutions/adaptation-mitigation/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104032553/https://climate.nasa.gov/solutions/adaptation-mitigation/ |archive-date=4 January 2021 |publisher=NASA |ref={{harvid|NASA, Mitigation and Adaptation|2020}}}}</ref><ref>{{Cite web |last=IPCC |title=Adaptation needs and options |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap14_FINAL.pdf |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Green|first1=Donna|last2=Alexander|first2=Lisa|author-link2=Lisa Alexander (earth scientist)|last3=Mclnnes|first3=Kathy|last4=Church|first4=John|last5=Nicholls|first5=Neville|last6=White|first6=Neil|date=11 December 2009|title=An assessment of climate change impacts and adaptation for the Torres Strait Islands, Australia|journal=Climatic Change|volume=102|issue=3–4|pages=405–433|doi=10.1007/s10584-009-9756-2|issn=0165-0009|s2cid=39706162}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sarkodie|first1=Samuel Asumadu|last2=Strezov|first2=Vladimir|date=2019-03-15|title=Economic, social and governance adaptation readiness for mitigation of climate change vulnerability: Evidence from 192 countries|journal=Science of the Total Environment|language=en|volume=656|pages=150–164|bibcode=2019ScTEn.656..150S|doi=10.1016/j.scitotenv.2018.11.349|issn=0048-9697|pmid=30504017|s2cid=56149895}}</ref> د تطابق یا سازښت اړوندې کړنې په درېیو کټګوریو وېشل کېدای شي: لومړی جوړښتي او فزیکي تطابق (چې دا بیا د انجنیرۍ او جوړ شوي چاپېریال، ټکنالوژۍ، ایکوسیستم، او خدماتو پر ګروپونو وېشل کېدای شي)؛ دویم یې ټولنیز تطابق دی (چې پر ښوونیزو، معلوماتي، او رفتاري ډلو وېشل کېږي)؛ او درېیم یې هم اداري تطابق دی (چې اقتصادي سازمانونه، قوانین او مقررات، د حکومتونو پالیسۍ او پروګرامونه په کې راځي).<ref name=":0">Noble, I.R., S. Huq, Y.A. Anokhin, J. Carmin, D. Goudou, F.P. Lansigan, B. Osman-Elasha, and A. Villamizar, 2014: [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ Adaptation needs and options]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability]. Part A: Global and Sectoral Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Field, C.B., V.R. Barros, D.J. Dokken, K.J. Mach, M.D. Mastrandrea, T.E. Bilir, M. Chatterjee, K.L. Ebi, Y.O. Estrada, R.C. Genova, B. Girma, E.S. Kissel, A.N. Levy, S. MacCracken, P.R. Mastrandrea, and L.L.White (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 833-868.</ref> تطابق په مخ پر وده هېوادونو کې ځانګړی اهمیت لري، ځکه دا هېوادونه د اقلیم د بدلون پر وړاندې خورا زیان منونکي دي او د اقلیم د بدلون ډېرې اغېزې پرې لوېږي. د انسان د تطابق وړتیا په بېلابېلو سیمو او وګړو کې په نابرابر ډول وېشل شوې ده او مخ پر وده هېوادونه عموماً د تطابق لپاره کمه وړتیا لري؛ ځکه د تطابق یا سازښت اړونده وړتیا او ظرفیت له ټولنیز او اقتصادي پرمختګ سره نږدې تړاو لري.<ref>{{Cite web |last=Nations |first=United |title=The Health Effects Of Global Warming: Developing Countries Are The Most Vulnerable |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/health-effects-global-warming-developing-countries-are-most-vulnerable |access-date=2020-11-24 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unprecedented Impacts of Climate Change Disproportionately Burdening Developing Countries, Delegate Stresses, as Second Committee Concludes General Debate {{!}} Meetings Coverage and Press Releases |url=https://www.un.org/press/en/2019/gaef3516.doc.htm |access-date=2019-12-12 |website=www.un.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sarkodie|first1=Samuel Asumadu|last2=Ahmed|first2=Maruf Yakubu|last3=Owusu|first3=Phebe Asantewaa|date=2022-04-05|title=Global adaptation readiness and income mitigate sectoral climate change vulnerabilities|url=https://www.nature.com/articles/s41599-022-01130-7|journal=Humanities and Social Sciences Communications|language=en|volume=9|issue=1|pages=1–17|doi=10.1057/s41599-022-01130-7|s2cid=247956525|issn=2662-9992}}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-es.html|title=Executive summary. In (book chapter): Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change. In: Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.)|publisher=Print version: [[Cambridge University Press]], Cambridge, UK. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|access-date=6 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502171249/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-es.html|archive-date=2 May 2010|url-status=dead|authors=Schneider, S.H., S. Semenov, A. Patwardhan, I. Burton, C.H.D. Magadza, M. Oppenheimer, A.B. Pittock, A. Rahman, J.B. Smith, A. Suarez and F. Yamin}}</ref><ref>{{cite book|author=IPCC|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spms4.html|title=4. Adaptation and mitigation options. In (book section): Summary for Policymakers. In: Climate Change 2007: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (Core Writing Team, Pachauri, R.K and Reisinger, A. (eds.))|publisher=Print version: IPCC, Geneva, Switzerland. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-92-9169-122-7|access-date=26 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100501175206/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spms4.html|archive-date=1 May 2010|url-status=live}}</ref> په ټوله کې د پرمختګ لوړه کچه د لوړ تطابق د وړتیا لرلو معنا لري، خو ځینې پرمختګونه بیا خلک په ځانګړو ماډلونو یا چلندونو کې راګیروي؛ او تر ټولو ډېرې پرمختللې سیمې ښايي د طبیعي ګواښونو له هغو نویو ډولونو سره د تطابق یا سازګارۍ ډېره لږه وړتیا ولري چې د ډېرو پېژندل شویو طبیعي ګواښونو په پرتله له وړاندې ډېر نه وي تجربه شوي. د اقلیم له بدلون سره د تطابق اقتصادي لګښتونه ښایي په راتلونکو څو لسیزو کې هر کال میلیاردونه ډالره وي. == تعریف == په ۲۰۲۲ کال کې د اقلیمي بدلونونو حکومت‌منځي پلاوي (IPCC) د ارزونې په شپږم راپور کې د اقلیم تطابق په انساني سیستمونو کې "د زیانونو د تعدیل یا له ګټورو فرصتونو څخه د ګټې اخیستنې په موخه له حقیقي یا متوقع اقلیم او د هغه له اغېزو سره د سازګارۍ د پروسې" په توګه تعریف شوی دی. له بلې خوا په طبیعي سیستمونو کې بیا تطابق "له حقیقي اقلیم او د هغه له اغېزو سره د سازګارۍ پروسه ده" چې انساني مداخله ښایي د اسانتیاوو رامنځته کولو رول په کې ولوبوي.<ref name=":12">{{cite book|last1=Pörtner|first1=Hans-O.|title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability|last2=Roberts|first2=Debra|last3=Adams|first3=Helen|last4=Adler|first4=Caroline|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]|series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change|at=|chapter=Summary for Policymakers|display-authors=etal|chapter-url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf|تاريخ الوصول=2022-08-25|تاريخ الأرشيف=2022-02-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220228111851/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-08-25|خونديځ نېټه=2022-02-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220228111851/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220228111851/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228111851/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf}}</ref> == موخې == === د اقلیمي بدلون اغېزو ته غبرګون === د ۲۰۱۵ کال د پاریس تړون له مخې هېوادونه ملزم دي چې په روانه پېړۍ کې د نړۍ د تودوخې لوړوالی د صنعتي کېدو وړاندې پړاو له کچې ور پورته له ۲ سانتي ګراد څخه کم وساتي او هڅه وکړي چې د تودوخې لوړوالی تر ۱.۵ سانتي ګراد پورې محدود کړي. ان که د ګلخانه‌يي ګازونو خپرېدل نسبتاً ژر ودرول شي، نړیواله تودوخه او د هغې اغېزې به د اقلیمي سیستم د ناتوانۍ له امله ډېر کلونه بیا هم دوام وکړي، نو ځکه خالص صفر یا د ګلخانه‌يي ګازونو بېخي نشتون (net zero) او تطابق دواړه اړین دي.<ref>{{Cite web |title=The Paris Agreement |url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement |access-date=2020-11-24 |website=unfccc.int}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Farber|first=Daniel A.|date=2007|title=Adapting to Climate Change: Who Should Pay?|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/facpubs/517|journal=Journal of Land Use & Environmental Law|volume=23|pages=1|doi=10.2139/ssrn.980361|issn=1556-5068|s2cid=153945185|access-date=2022-08-25|archivedate=2019-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215081735/https://scholarship.law.berkeley.edu/facpubs/517}}</ref> د چاپېریال او تمدن لپاره اټکل شوې اغېزې زیاتې او بېلابېلې دي. اصلي اغېزه د نړۍ د متوسطې تودوخې زیاتوالی دی. له ۲۰۱۳ کال راهیسې د ځمکې د سطحې منځنۍ تودوخه ښایي د پېړۍ تر پایه له ۰.۳ څخه تر ۴.۸ سانتي ګراد (۰.۵ تر ۸.۶ فارنهایت) پورې زیاته شي. دا د بېلابېلو ثانوي اغېزو لامل کېږي چې په ډېری مواردو کې د بدلون کچه په کې ناڅرګنده وي. تر ټولو مهم یې د ورښت په نمونو یا الګوګانو کې بدلونونه، د سمندر د سطحې لوړېدل، د کرنې بدلېدونکې نمونې یا الګوګانې، د شدید موسم د پېښو زیاتوالی، د ګرمسیرو یا تودو سیمو د ناروغیو د لړۍ پراخوالی، او د نویو سمندري سوداګریزو لارو پرانیستل دي. د اقلیم بدلون څو اړخیزې ټولنیزې اغېزې هم لري چې په کې نابرابرۍ (ټولنیزې نابرابرۍ)، بې‌وزلي او د کورنیو لپاره د خوراکي توکو او نورې پاملرنې د اصلي چمتو کوونکو په توګه پر مېرمنو لا ډېر بوج په کې شاملېږي. پر دې سربېره، نورې ټولنیزې اغېزې لکه د کډوالۍ زیاتوالی او د اوبو او ځمکې په څېر سرچینو پر سر شخړې، په ټولیزه توګه د بدلون د یوازني یا اصلي محرک په توګه د اقلیم بدلون ته منسوبول ګران کار دی.<ref>{{Harvnb|IPCC AR5 WG1 Technical Summary|2013|p=57}}.</ref> احتمالي بایوفزیکي اغېزې د ۱۹۹۰ او ۲۱۰۰ کلونو تر منځ له ۱۱۰ څخه تر ۷۷۰ ملي مترو (له ۰.۳۶ څخه تر ۲.۵ فوټو) پورې د سمندر د سطحې لوړوالی، پر کرنه اغېزې، د ترموهالین د جریان احتمالي سستوالی، د اوزون طبقې کمېدل، د شدید اقلیم د پېښو د شدت او تعدد زیاتوالی، د سمندر د پي.اېچ کموالی او په ګرمسېرو یا تودو سیمو کې د ملاریا او ډینګي تبې په څېر ناروغیو خپرېدل رانغاړي.<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Randal |title=The Effects of Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/effects |access-date=2022-06-18 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> === د خطر د عواملو کمول === تطابق کولی شي د خطر د درېیو فکنورونو له لارې د اقلیم د خطر په کمولو کې مرسته وکړي. دا درې فکټورونه: خطرونه، زیانمنتیا او له خطر سره مخ کېدل دي. د اقلیم د خطرونو اغېزې (معمولاً طبیعي خطرونه) ښایي د ایکوسیستم پر بنسټ د تطابق په مرسته راکمې شي. د بېلګې په توګه که منګروونه یا د استوایي سیمو ګڼ ځنګلونه د طوفان د انرژۍ د کمولو وړتیا ولري، د سېلابونو مخه نیول کېدای شي. په دې توګه د منګروو ایکوسیستم ساتنه ښایي د تطابق یا سازښت یوه بڼه وي. بیمه او د معیشت تنوع د انعطاف کچه لوړوي او د زیان‌مننې کچه راکموي. د زیان‌مننې د کچې راکمولو لپاره په نورو اقداماتو کې د ټولنیز خوندیتوب پیاوړتیا او د خطرونو پر وړاندې مقاومت لرونکې زېربناوې جوړول شامل دي. د اقلیم د اړوندو لوړو خطرونو له لرونکو سیمو څخه د وتلو له لارې له خطرونو سره د مخ کېدو کچه راکمېدای شي، لکه سېلاب نیوونکې جلګې او د مخکې خبرتیاوږ او ایستلو یا تخلیې لپاره د سیستمونو ښه کول.<ref>{{Cite book|last1=Abram|first1=N.|title=The Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|last2=Gattuso|first2=J.-P.|last3=Prakash|first3=A.|last4=Cheng|first4=L.|last5=Chidichimo|first5=M. P.|last6=Crate|first6=S.|last7=Enomoto|first7=H.|last8=Garschagen|first8=M.|last9=Gruber|first9=N.|publisher=IPCC|year=2019|pages=88|chapter=Chapter 1: Framing and Context of the Report|ref={{harvid|IPCC SROCC Ch1|2019}} <!-- ipcc:20200202 -->|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/05_SROCC_Ch01_FINAL.pdf|last13=Rice|last11=Holland|first12=R. M.|last12=Kudela|first13=J.|last10=Harper|first14=K.|first11=E.|last15=von Schuckmann|first10=S.|first15=K.|last14=Steffen}}</ref> == د تطابق د اقداماتو کټګورۍ == د تطابق اقدامات یا کړنې په درېیو کټګوریو وېشل کېدای شي:<ref name=":02">Noble, I.R., S. Huq, Y.A. Anokhin, J. Carmin, D. Goudou, F.P. Lansigan, B. Osman-Elasha, and A. Villamizar, 2014: [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ Adaptation needs and options]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability]. Part A: Global and Sectoral Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Field, C.B., V.R. Barros, D.J. Dokken, K.J. Mach, M.D. Mastrandrea, T.E. Bilir, M. Chatterjee, K.L. Ebi, Y.O. Estrada, R.C. Genova, B. Girma, E.S. Kissel, A.N. Levy, S. MacCracken, P.R. Mastrandrea, and L.L.White (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 833-868.</ref> # جوړښتي او فزیکي تطابق (چې د انجنیرۍ او جوړ شوي چاپېریال، ټکنالوژۍ، ایکوسیستم، او خدماتو پر ګروپونو وېشل کېدای شي)؛ # ټولنیز تطابق (چې پر ښوونیزو، معلوماتي، او رفتاري ډلو وېشل کېږي)؛ # اداري تطابق (چې اقتصادي سازمانونه، قوانین او مقررات، د حکومتونو پالیسۍ او پروګرامونه په کې راځي). == لګښتونه == له اقلیمي بدلون سره د تطابق اقتصادي لګښتونه ښایي په راتلونکو څو لسیزو کې هر کال ملیاردونه ډالره وي، که څه هم د اړتیا وړ پیسو دقیقه اندازه معلومه نه ده. له تطابق سره پر تړلو مستقیمو لګښتونو سربېره یو غیرمستقیم لګښت هم شته چې له تولیدي څخه د تطبیقي پانګې په لور د سرچینو د انحراف له امله رامنځته کېږي (او د تطبیق وړ یا تطبیقي پانګونې د اغېزې په نامه هم پېژندل کېږي). د تطابق ننګونه د اقلیمي بدلون له پراخوالي او سرعت سره لا زیاتېږي. ان د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرښت راکمولو له لارې د اقلیمي بدلون ډېر اغېزناک کمښت یا له اتومسفیر څخه د دغو ګازونو لا ډېر حذف (د کاربن د کېناستلو له لارې) هم نه شي کولی د اقلیم د بدلون د نورو هغو اغېزو مخه ونیسي چې د تطابق اړتیا ناشونې کوي او د تطابق تشه مخ په ډېرېدو ده.<ref>{{Cite book|last=World Bank|url=http://siteresources.worldbank.org/EXTCC/Resources/EACC-june2010.pdf|title=The Cost to Developing Countries of Adapting to Climate Change: New Methods and Estimates|publisher=World Bank|year=2010}}</ref><ref name="doi.org">{{Cite journal|last1=Mohaddes|first1=Kamiar|last2=Williams|first2=Rhys|date=2020|title=The Adaptive Investment Effect: Evidence from Chinese Provinces|url=https://doi.org/10.1016/j.econlet.2020.109332|journal=Economics Letters|volume=193|issue=1|pages=109332|doi=10.1016/j.econlet.2020.109332|s2cid=219557741|issn=0165-1765}}</ref><ref>{{cite book|author=Verbruggen|first=A.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/annex1sglossary-j-p.html|title=Glossary J-P. In (book section): Annex I. In: Climate Change 2007: Mitigation. Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (B. Metz et al. (eds.))|publisher=Print version: Cambridge University Press, Cambridge, UK, and New York, N.Y., U.S.A.. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88011-4|access-date=23 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503041746/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/annex1sglossary-j-p.html|archive-date=3 May 2010|url-status=dead}}</ref><ref>UNFCCC, [http://unfccc.int/essential_background/glossary/items/3666.php UNFCCC Glossary of Climate Change Acronyms], accessed 24 October 2010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429220912/http://unfccc.int/essential_background/glossary/items/3666.php |date=29 April 2010 }}</ref><ref>UNFCCC, [http://unfccc.int/essential_background/glossary/items/3666.php UNFCCC Glossary of Climate Change Acronyms], accessed 24 October 2010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429220912/http://unfccc.int/essential_background/glossary/items/3666.php |date=29 April 2010 }}</ref> خورا زیات څېړنیز مواد د نړیوالې تودوخې پر وړاندې د غبرګون لپاره شته اختیارونه ارزوي. د دغو موادو ډېره برخه د بېلابېلو ستراتیژیو اړوند احتمالي اقتصادي لګښتونه په ګوته کوي. د اسیا پراختیایي بانک په اسیا - ارام سمندر سیمه کې د اقلیمي بدلون د اقتصادي اړخ په اړه یو لړ څېړنې لري. دا څېړنې د تطابق او اغېزو راکمولو د اقداماتو د لګښت تحلیل وړاندې کوي. د اوبو د ارزونې او پلان جوړونې سیستم (WEAP) د اوبو د سرچینو له څېړونکو او پلان جوړونکو سره د اقلیمي بدلون د اغېزو او تطابق په ارزونه کې مرسته کوي. د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام د اقلیمي بدلون د تطابق پورټل هم په افریقا، اروپا او مرکزي اسیا، اسیا او ارام سمندر کې د اقلیمي بدلون د تطابق په اړه څېړنې رانغاړي.<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNDP Climate Change Adaptation |url=https://www.adaptation-undp.org/ |access-date=2021-03-23 |website=www.adaptation-undp.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Westphal|first1=Michael|url=https://www.adb.org/publications/economics-climate-change-east-asia|title=Economics of Climate Change in East Asia|last2=Hughes|first2=Gordon|last3=Brömmelhörster|first3=Jörn|date=2013-10-01|publisher=Asian Development Bank|isbn=978-92-9254-288-7|language=en}}</ref> د تطابق او اغېزو راکمولو په لګښتونو پورې پر تړلو مستقیمو لګښتونو سربېره ځینې داسې څېړنې هم شته دي چې د دغو تطابقي موخو په لوري له تولیدي سرچینو څخه د منابعو له لرې کولو سره تړاو لري. دغه ډول انحراف ته د تطبیقي پانګونې اغېز ویل کېږي او شواهد ښيي چې پر اقتصادي وده د پانګونې اغېز شاوخوا ۳۰ سلنه په هغو سیمو کې کم شوی چې د تطبیقي ټکنالوژیو په برخه کې ډېره پانګونه کوي.<ref name="doi.org2">{{Cite journal|last1=Mohaddes|first1=Kamiar|last2=Williams|first2=Rhys|date=2020|title=The Adaptive Investment Effect: Evidence from Chinese Provinces|url=https://doi.org/10.1016/j.econlet.2020.109332|journal=Economics Letters|volume=193|issue=1|pages=109332|doi=10.1016/j.econlet.2020.109332|s2cid=219557741|issn=0165-1765}}</ref> == نړیوالې موخې == د تل‌پاتې پراختیا دیارلسمه موخه چې په ۲۰۱۵ کال کې ټاکل شوې ړخ، موخه یې د اقلیم له اړوندو مسائلو سره د هېوادونو د انعطاف او سازګارۍ د وړتیاوو او ظرفیتونو پیاوړي کول دي. په دغه تعدیل کې ګڼې برخې شاملې دي چې زېربناوې، کرنه او تعلیم یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د پاریس په تړون کې د تطابق یا سازښت لپاره ګڼ شرایط شامل دي. دغه شرایط په دې لټه کې دي چې د نړیوال مسؤولیت مفکورې ته وده ورکړي، د ملي ټاکل شویو مشارکتونو د انطباق د عنصر له لارې اړیکو ته پراختیا ورکړي، او هم یو داسې تړون په کې شامل دی چې پرمختللي هېوادونه باید یو څه مالي ملاتړ او د ټکنالوژۍ لېږد چمتو کړي تر څو په ډېرو زیان منونکو هېوادونو کې تطابق ترویج او وده ورکړي.<ref>{{Cite report|url=https://cdkn.org/wp-content/uploads/2016/11/Global-adaptation-goals-paper.pdf|title=The Global Goal for Adaptation under the Paris Agreement: Putting ideas into action.|last1=Ngwadla|first1=X|last2=El-Bakri|first2=S.|date=2016|publisher=Climate and Development Knowledge Network.|location=London, UK|pages=11–17}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 September 2019|title=The Guardian: Benefits to farmers of global heating outweighed by losses, says report|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/sep/04/benefits-to-farmers-of-global-heating-outweighed-by-losses-says-report}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 November 2019 |title=The Varsity: Quantifying the climate crisis: how changes could impact road maintenance |url=https://thevarsity.ca/2019/11/10/quantifying-the-climate-crisis-how-changes-could-impact-road-maintenance/}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Campbell|first1=Bruce M.|last2=Hansen|first2=James|last3=Rioux|first3=Janie|last4=Stirling|first4=Clare M.|last5=Twomlow|first5=Stephen|last6=(Lini) Wollenberg|first6=Eva|year=2018|title=Urgent action to combat climate change and its impacts (SDG 13): transforming agriculture and food systems|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343517302385|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=34|pages=13–20|doi=10.1016/j.cosust.2018.06.005|s2cid=158757940}}</ref> == د هېوادونو له مخې == د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۰ کال د راپور موندنې ښیي چې په داسې حال کې چې ۷۲ سلنه هېوادونو د پلان، پالیسۍ یا ستراتیژۍ په څېر په لوړه کچه د تطابق وسایل لرل، خو بیا هم په نسبي ډول لږو هېوادونو د پروژو د ملموس تطبیق پر لوري پرمختګ کړی دی. لږ تر لږه تر دې کچې چې د اقلیم هغه خطر چې د دوی خپل وګړي په کې له ګواښ سره مخ دي، پام وړ نه و کم شوی.<ref>United Nations Environment Programme (2021). [https://www.unep.org/resources/adaptation-gap-report-2020 Adaptation Gap Report 2020]. Nairobi</ref> == د ښارونو له مخې == د ۲۰۲۱ کال د مې میاشتې راپور د نړۍ د ۸۱۲ ښارونو د سروې پر بنسټ موندلې چې په داسې حال کې چې ۹۳ سلنو یې راپور ورکړی چې دوی د اقلیمي بدلون له خطر سره مخ دي، مګر بیا هم ۴۳ سلنو یې د تطابق پلان نه درلود او ۴۱ سلنه ښارونو بیا د اقلیمي خطر او زیان مننې ارزونه نه وه کړې.<ref>{{cite web |date=12 May 2021 |title=Nearly half of cities lack plans to keep populations safe from climate threats |url=https://www.cdp.net/en/articles/media/nearly-half-of-cities-lack-plans-to-keep-populations-safe-from-climate-threats |access-date=21 May 2021 |work=[[Carbon Disclosure Project]] |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406205811/https://www.cdp.net/en/articles/media/nearly-half-of-cities-lack-plans-to-keep-populations-safe-from-climate-threats |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == duuget7to6wjj1llqya2ywqakgww0gn 0 63903 370970 366760 2026-11-08T15:03:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370970 wikitext text/x-wiki '''هندي سینما''' په [[هند]] کې تولید شوي فلمونه لري چې په کې د [[آندرا پرديش|اندرا پردېش]] ، [[آسام]] ، [[پسرلی|بهار]] ، [[ګجرات آیالات|ګوجرات]] ، [[هريانه|هریانا]] ، [[جمو او کشمير|جمو او کشمیر]] ، [[جارکنډ]] ، [[کرناټک|کرناټکا]] ، [[کيرالا|کیرالا]] ، [[مهاراشټرا|مهاراشترا]] ، [[منيپور|مانیپور]] ، [[اوړېشه|اوریسا]] ، [[پنجاب، هند|پنجاب]] ، [[راجستان]] ، [[تامل ناډو]] ، [[اتر پرديش|اترپردیش]] او سینما کلتورونه شامل دي. د [[مغربي بنگال|لویدیځ بنګال]] <ref>{{Cite news|Author=Hasan Suroor|URL=http://www.thehindu.com/arts/sharmila-tagore-honoured-by-edinburgh-university/article4031942.ece|Title=Arts : Sharmila Tagore honoured by Edinburgh University|Work=The Hindu|Date=26 October 2012}}</ref> هندي فلمونه د هیواد څخه بهر په سویلي آسیا ، [[منځنی ختيځ|لوی منځني ختیځ]] ، سویل ختیځ آسیا او [[شوروي اتحاد|پخواني شوروي اتحاد]] کې هم لیدل کیږي او خوښیږي. سینما په هند کې خورا مشهوره ده او هر کال په مختلفو هندي ژبو کې له 1,000 څخه ډیر فلمونه تولید کیږي.{{خانہ معلومات سنیما مارکیٹ|name=بھارتی سنیما|produced_documentary=|box_office_total=156 کروڑ ڈالر / 11059 کروڑ روپے <ref>{{cite news|title=Indian film industry grew at 27% in 2017: FICCI|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/indian-film-industry-grew-at-27-in-2017-ficci-2520513.html|work=[[Moneycontrol]]|date=5 March 2018|access-date=14 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503112153/https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/indian-film-industry-grew-at-27-in-2017-ficci-2520513.html|archive-date=3 मई 2018|url-status=live}}</ref> ({{US$|{{To USD|156|IND}} billion|long=no|link=yes}})|box_office_ref=<ref name=mpaa2013>{{cite web|title=Theatrical Market Statistics|url=http://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2014/03/MPAA-Theatrical-Market-Statistics-2013_032514-v2.pdf|publisher=Motion Picture Association of America|accessdate=23 April 2014|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415161334/http://www.mpaa.org/wp-content/uploads/2014/03/MPAA-Theatrical-Market-Statistics-2013_032514-v2.pdf|archive-date=15 अप्रैल 2014|url-status=dead}}</ref>|box_office_year=2017|admissions_national=|admissions_total=2,200,000,000|admissions_ref=<ref name=adm_gross_uis>{{cite web|title=Table 11: Exhibition - Admissions & Gross Box Office (GBO)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538|publisher=युनेस्को Institute for Statistics|accessdate=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103112139/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538|archive-date=3 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref>|admissions_year=2016|produced_animated=|image=File:India film clapperboard (variant).svg|produced_fictional=|produced_total=1,986|produced_ref=<ref name="filmfed">{{cite web|title=INDIAN FEATURE FILMS CERTIFIED DURING THE YEAR 2017|url=http://www.filmfed.org/IFF2017.html|website=[[Film Federation of India]]|date=31 March 2017|access-date=14 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124213649/http://filmfed.org/IFF2017.HTML|archive-date=24 नवंबर 2018|url-status=dead}}</ref>|produced_year=2017|distributors=<!-- {{br separated entries|entry1|entry2|entry3}} <ref name=distributors_uis>{{cite web|title=Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/reportFolders.aspx|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=5 November 2015}}</ref> -->|screens_per_capita=0.6 فی کس 100,000 (2016)<ref name="Team">{{cite web| last=Gaikwad| first=Sanjay| title=The real aspiration for movies and growth of screens lie in tier-2 and -3 India| website=PressReader| url=https://www.pressreader.com/india/business-standard/20170306/281595240322407/| accessdate=29 May 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20171201180924/https://www.pressreader.com/india/business-standard/20170306/281595240322407/| archive-date=1 दिसंबर 2017| url-status=live}}</ref>|screens=<nowiki>6,000 سنگل پلیکس اسکرین (2016)</nowiki><br/> 2,100 ملٹی پلیکس اسکرین <ref name="Deloitte">{{cite web| last=Joshi| first=Hemant| title=Indywood The Indian Film Industry| website=Deloitte| url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-indywood-film-festival-noexp.pdf| accessdate=2 June 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170622150357/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-indywood-film-festival-noexp.pdf| archive-date=22 जून 2017| url-status=dead}}</ref>|box_office_national=India: {{USD|2.1 billion|long=no}} (2015)<ref name="dna">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-indian-film-industry-s-gross-box-office-earnings-may-reach-37-billion-by-2020-report-2258789|title=Indian film industry's gross box office earnings may reach $3.7 billion by 2020: Report - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=26 September 2016|publisher=|access-date=14 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215181838/https://www.dnaindia.com/entertainment/report-indian-film-industry-s-gross-box-office-earnings-may-reach-37-billion-by-2020-report-2258789|archive-date=15 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref><!-- ${{Format price| }} -->}}{{خانہ معلومات سنیما مارکیٹ|name=بھارتی سنیما|produced_documentary=|box_office_total=156 کروڑ ڈالر / 11059 کروڑ روپے <ref>{{cite news|title=Indian film industry grew at 27% in 2017: FICCI|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/indian-film-industry-grew-at-27-in-2017-ficci-2520513.html|work=[[Moneycontrol]]|date=5 March 2018|access-date=14 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503112153/https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/indian-film-industry-grew-at-27-in-2017-ficci-2520513.html|archive-date=3 मई 2018|url-status=live}}</ref> ({{US$|{{To USD|156|IND}} billion|long=no|link=yes}})|box_office_ref=<ref name=mpaa2013/>|box_office_year=2017|admissions_national=|admissions_total=2,200,000,000|admissions_ref=<ref name=adm_gross_uis/>|admissions_year=2016|produced_animated=|image=File:India film clapperboard (variant).svg|produced_fictional=|produced_total=1,986|produced_ref=<ref name="filmfed"/>|produced_year=2017|distributors=<!-- {{br separated entries|entry1|entry2|entry3}} <ref name=distributors_uis>{{cite web|title=Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/reportFolders.aspx|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=5 November 2015}}</ref> -->|screens_per_capita=0.6 فی کس 100,000 (2016)<ref name="Team"/>|screens=<nowiki>6,000 سنگل پلیکس اسکرین (2016)</nowiki><br/> 2,100 ملٹی پلیکس اسکرین <ref name="Deloitte"/>|box_office_national=India: {{USD|2.1 billion|long=no}} (2015)<ref name="dna"/><!-- ${{Format price| }} -->}} په '''هندي سینما''' کې په مختلفو برخو او ژبو جوړ شوي فلمونه شامل دي، [[باليووډ|پشمول د هندي سینما]] ( [[باليووډ|بالیووډ]] )، تیلوګو سینما (ټالیوډ ) [[آسام|، آسامی سینما (آسام]] [[هند|)]] ، میتیلي سینما ( [[بهار]] )، برج بھاشا سینما ( [[اتر پرديش|اترپردیش]] )، ګجراتي سینما ... ( [[گوجرات|ګجرات]] ) ، هریانوی سینما ( [[هريانه|هریانه]] ) ، کشمیری ( [[جمو او کشمير|جمو او کشمیر]] ) ، جالی ووډ ( [[جارکنډ|جھارکھنډ]] ) ، کناډا سینما ( [[کرناټک|کرناٹک]] ) ، ملیالم سینما ( [[کيرالا|کیرالا]] ) ، مراټي سینما ( [[مهاراشټرا|مهاراشترا]] ) ، اوریا سینما ( [[اوړېشه|اوډیشا]] ) ، پنجابي سینما ( پنجاب) ، راجستاني سینما ( [[راجستان]] )، [[تاميل سينما پښتو|کولیوډ]] ( [[تامل ناډو]] ) او بنګالي سینما ( [[مغربي بنگال|لویدیځ بنګال]] ). ''د شلمې پیړۍ له پیل راهیسې، هندي سینما'' د نړۍ په سینما ژوره اغیزه کړې ده. . هندي فلمونه په ټوله هند-آسیا ، لوی [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ]] ، سویل ختیځ آسیا او پخواني [[شوروي اتحاد]] کې هم تقليد شوي دي [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالات]] او [[بریتانیا|انګلستان]] هم د هندي فلمونو د ډېرېدونکي شمېر له امله د هندي فلمونو لپاره مهم بازار ګرځیدلی. په هېواد کې د یوې منځنۍ (پریوارټن) سینما په توګه ډیر شهرت ترلاسه کړی او د سینما د شهرت اندازه له دې حقیقت څخه کیدی شي چې په هره ژبه کې هر کال 1,600 فلمونه تولیدوي. هندي سینما هغه فلمونه تولیدوي چې د بل هر هیواد په پرتله د ډیرو خلکو لخوا لیدل کیږي. په 2011 کې، په ټول هند کې له 3.5 ملیارد څخه ډیر ټکټونه پلورل شوي، د هالیوډ څخه 900,000 ډیر. هندي سینما کله کله د انډي ووډ په نامه هم یادیږي <ref>{{Cite web |title=Electrolux-2nd |url=http://www.sebi.gov.in/dp/gvfilms.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207042220/http://www.sebi.gov.in/dp/gvfilms.pdf |archive-date=7 फ़रवरी 2012 |access-date=6 February 2012 |format=PDF}}</ref> دادا صاحب فالک ''د هندي سینما د پلار په'' توګه پیژندل کیږي <ref name="indiatimes122">{{cite news|author=Sachin Sharma|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-28/vadodara/32456429_1_godhra-dadasaheb-phalke-father-of-indian-cinema|title=Godhra forgets its days spent with Dadasaheb Phalke|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|date=28 June 2012|accessdate=1 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101035654/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-28/vadodara/32456429_1_godhra-dadasaheb-phalke-father-of-indian-cinema|archive-date=1 नवंबर 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="thecolorsofindia122">{{cite news|url=http://www.thecolorsofindia.com/dadasaheb-phalke/father-indian-cinema.html|title=Dadasaheb Phalke Father of Indian Cinema|publisher=Thecolorsofindia.com|accessdate=1 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015215336/http://www.thecolorsofindia.com/dadasaheb-phalke/father-indian-cinema.html|archive-date=15 अक्तूबर 2012|url-status=dead}}</ref> . <ref name="google1">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=zTZnAAAAMAAJ|title=Dadasaheb Phalke, the father of Indian cinema|last=Bāpū Vāṭave|last2=National Book Trust|publisher=National Book Trust|year=2004|isbn=978-81-237-4319-6|access-date=1 November 2012}}</ref> <ref name="vilanilam128">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=nADAQgAACAAJ&pg=PA128|title=Mass Communication in India: A Sociological Perspective|last=Vilanilam|first1=J. V.|publisher=Sage Publications|year=2005|isbn=81-7829-515-6|place=नई दिल्ली|page=128}}</ref> د هند په سینما کې د دادا صاحب فالک د ژوندانه ونډې د لمانځلو لپاره، او په 1969 کې، د دادا صاحب د زېږېدنې سليزه، د هند حکومت د هغه په ویاړ د دادا صاحب فالک ایوارډ پیل کړ. اوسمهال دا جايزه په هند کې تر ټولو ستره جايزه ګڼل کيږي. <ref>{{cite news|url=http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp|title=::Directorate of Film Festivals::|publisher=Dff.nic.in|date=10 June 2012|accessdate=1 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427193700/http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp|archive-date=27 अप्रैल 2014|url-status=dead}}</ref> . په امریکا کې د هالیوډ او د چین د فلم صنعت [[هاليووډ|سره یوځای]] ، هندي سینما په شلمه پیړۍ کې یو نړیوال صنعت شو. <ref name="Khanna155">Khanna, 155</ref> 2013 کې، هند په کلني فلم تولید کې لومړی مقام خپل کړ، ورپسې د نایجیریا سینما، [[هاليووډ|هالیوډ]] او چینایي سینما. <ref>{{Cite web |date=5 May 2009 |title=Nigeria surpasses Hollywood as world's second largest film producer – UN |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309160415/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30707 |archive-date=9 मार्च 2013 |access-date=26 March 2013 |publisher=संयुक्त राष्ट्र}}</ref> په ۲۰۱۲ کال کې په هند کې ۱۶۰۲ فلمونه جوړ شول، چې د تامل سینما مخکښه وه، ورپسې تیلګو او بالیووډ. په ۲۰۱۱ کال کې د هند د فلمي صنعت ټول عايد ۱.۸۶ ميليارده ډالره (۹۳ ميليارده) وو. مخ پر ودې ټیکنالوژۍ او نړیوال نفوذ د هندي سینما مخ بدل کړی دی. اوس نه يوازې د سوپر هيرو او ویژن کلیپ په څېر فلمونه جوړیږي بلکه ډیری دا ډول فلمونه د بلاک بسټر فلمونو انټرون ، را ون ، ایګا او کریش 3 په څیر بریالي شوي [[را ون|.]] هندي سینما په څه باندې ۹۰ هیوادونو کې بازار موندلی چې هندي فلمونه په بازارونو کې نندارې ته وړاندې کیږي. <ref name="Khanna158">Khanna, 158</ref> یو نړیوال بلاک بسټر شو، چې په ټوله نړۍ کې یې له 300 مېليون ډالرو ډېر عايد ترلاسه کړ. <ref>{{Cite web |last=Cain |first=Rob |title='Dangal' Tops $300 Million, Becoming The 5th Highest-Grossing Non-English Movie Ever |url=https://www.forbes.com/sites/robcain/2017/06/12/dangal-joins-300-million-club-now-the-5th-biggest-non-english-movie-ever/#92619a3ca2bc |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329225222/https://www.forbes.com/sites/robcain/2017/06/12/dangal-joins-300-million-club-now-the-5th-biggest-non-english-movie-ever/#92619a3ca2bc |archive-date=29 मार्च 2019 |access-date=14 फ़रवरी 2019 |publisher=}}</ref> سینماګرانو لکه ستجیت رای ، ریتوتیک ګاټک، مرینال سین ، ادور ګوپال کرشنن، بودا دیو داسګپتا، جی ارویندن، اپرنا [[اپرنا سين|سین]] ، شاجی این کارون او ګیریش کسراولی په موازي سینما کې مهم رولونه لوبولي او په ټوله نړۍ کې یې ستاینلیکونه ترلاسه کړي دي. فلم جوړونکي لکه شیکر کپور، میرا نایر او دیپا مهتا هم په بهر کې بریالیتوب موندلی دی. د 100 FDI وړاندیز د هندي فلم بازار د بهرنیو شرکتونو لکه 20th Century Fox ، Sony Pictures ، Walt Disney Pictures او Warner Bros. <ref>{{Cite web |date=22 April 2010 |title=बिज़नस लाइन: Today's Paper / MARKETING: Disney fantasy film in Telugu, Tamil |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-marketing/article989714.ece?ref=archive |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC59DPEf?url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-marketing/article989714.ece?ref=archive |archive-date=26 अगस्त 2012 |access-date=6 February 2012 |website=बिज़नस लाइन}}</ref> <ref name="Khanna156">Khanna, 156</ref> AVM پروډکشنز، پرساد ګروپ، سن پکچرز، PVP سینماز، Zee، UTV، سریش پروډکشنز، تیر فلمونه، آیینګارن انټرنیشنل، پیرامایډ سیمرا، آسکر فلمونه، PVR سینماګانې، یش راج فلمونه، دھرم پروډکشنونه او هندي سوداګرۍ لکه ادلب د فلم په تولید او ویش کې هم بریا موندلې ده. د ملټي پلیکسونو لپاره د مالیې معافیت په هند کې د ملټي پلېکسونو شمېر ډېر کړی دی او د فلم لیدونکو لپاره هم اسانه دی. په 2003 کې، د 30 څخه ډیر د فلم تولید / توزیع / نندارتون شرکتونه د هند په ملي سټاک ایکسچینج کې لیست شوي، چې د مخ پر ودې سوداګریز نفوذ او د فلم منځني سوداګریز کولو شاهدي ورکوي. د هندي سینما صنعت د ژبې له مخې ټوټه ټوټه شوی دی. د [[باليووډ|بالیووډ]] یا هندي ژبې فلمونه د باکس دفتر عاید ترټولو 43٪ برخه جوړوي. د تامل سینما او [[تېلوګو|تیلګو سینما]] فلمونه د عاید 36٪ استازیتوب کوي. <ref name="deloitte">{{Cite web |title=The Digital March Media & Entertainment in South India |url=http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114100635/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf |archive-date=14 जनवरी 2016 |access-date=21 April 2014 |publisher=Deloitte}}</ref> د سویلي هند فلم صنعت د سویلي هند څلور فلمي کلتورونه د یوې ادارې په توګه تعریفوي. دا کناډا سینما، ملیالم سینما، [[تېلوګو|تېلوګو سینما]] او [[تاميل سينما پښتو|تاميل سینما]] دي. که څه هم دوی په خپلواکه توګه وده کړې، د فلم هنرمندانو او تخنیکرانو تبادله او نړیوال کول د دې نوي هويت په زېږون کې مرسته وکړه. د هند څخه بهر د بهر میشتو هنديانو لپاره ، چې شمیر یې نن ورځ په ملیونونو کې دی، هندي فلمونه په DVD یا سوداګریزو ځایونو کې ښودل کیږي. <ref name="Potts74">Potts, 74</ref> دا بهرنۍ بازار د هندي فلمونو په عاید کې تر 12٪ پورې د پام وړ مرسته کولی شي. د دې تر څنګ موسیقي هم په هندي سینما کې یوه وسیله ده. د فلمونو د موسیقۍ حقونه د 4-5٪ خالص عاید سرچینه کیدی شي. == تاریخ == په هند کې د سینما تاریخ د فلمي دورې پیل ته غزیدلی. وروسته له هغه چې لومیر او رابرټ پاول په لندن کې (۱۸۹۶) خوځنده عکسونه نندارې ته وړاندې کړل، سوداګریز سینماګرافي په ټوله نړۍ کې یو حساس شو، او د 1896 په نیمایي کې د لومیر او رابرټ پاول دواړه فلمونه په [[ممبای|بمبي (اوس ممبۍ)]] کې وښودل شول. === خاموش فلمونه (له 1890 څخه تر 1920 پورې) === په 1897 کې، د پروفیسور سټیونسن فلم نندارې ته د کلکتې سټار تیاتر کې د سټیج شو کې وړاندې شو. د سټیونسن لخوا هڅول شوی او د هیرالال سین د کمرې لخوا، د هندي عکاس لخوا، هغه د سټیج شو له صحنو څخه د فارس کی پھول [د فارس ګلونه] فلم کړ. <ref name="Hiralal2">{{Cite web |last=McKernan |first=Luke |date=31 December 1996 |title=Hiralal Sen (copyright British Film Institute) |url=http://www.victorian-cinema.net/sen.htm |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5C9xo3?url=http://www.victorian-cinema.net/sen.htm |archive-date=26 अगस्त 2012 |access-date=1 November 2006}}</ref> یو غیږنیونکی چې د ممبۍ په هنګینګ ګارډن کې د غیږ نیونې لوبه ګوري ، د HS بوټواډیکر پهلوان (1899) کې د یوه هندي لخوا لومړی شاټ وه. دا لومړی هندي مستند فلم هم و. [ حوالې ته اړتیا ده ] <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है।  January 2018से">&#x5B; ''[[ويکيپېډيا:سرچينه پکارده|مهرباني وکړئ حوالې اضافه کړئ]]'' &#x5D;</span></sup><span></span> د داداصاحب ټورني (آر جی ټورني) 'پنډالک' یو خاموش مراټي فلم لومړنی هندي فلم و چې د می په 18 1912 کې د هند په ممبۍ کې په کوریشن سینماګراف کې خپور شو. <ref name="Maharashtratimes">{{Cite web |last=Kadam |first=Kumar |date=24 April 2012 |title=दादासाहेब तोरणेंचे विस्मरण नको! |url=http://author.blogs.maharashtratimes.com/kokan/entry/%E0%A4%A6-%E0%A4%A6-%E0%A4%B8-%E0%A4%B9-%E0%A4%AC |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008190417/http://author.blogs.maharashtratimes.com/kokan/entry/%E0%A4%A6-%E0%A4%A6-%E0%A4%B8-%E0%A4%B9-%E0%A4%AC |archive-date=8 अक्तूबर 2013 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> <ref name="The Pioneer">{{Cite web |last=Raghavendara |first=MK |date=5 May 2012 |title=What a journey |url=http://www.dailypioneer.com/home/online-channel/top-story/62942-what-a-journey.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215194623/http://www.dailypioneer.com/home/online-channel/top-story/62942-what-a-journey.html |archive-date=15 दिसंबर 2014 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> ځینې په دې نظر دي چې پانډلک د یو شمیر دلایلو له مخې د لومړي هندي فلم د ویاړ وړ نه دی. :- 1. د هغه فلم یوازې د مراټي مشهورې ډرامې ثبتول وو. 2. د دې سینماګرافر یو برتانوی تبعه و. 3. دا فلم په لندن کې پروسس شوی <ref name="Times of India2">{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-21/pune/31378416_1_english-films-subtitles-bourne|Title=Torne's 'Pundlik' came first, but missed honour|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-08-28|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530104400/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-21/pune/31378416_1_english-films-subtitles-bourne|url-status=dead}}</ref> . <ref name="Indian Express">{{Cite web |last=Mishra |first=Garima |date=3 May 2012 |title=Bid to get Pundalik recognition as first Indian feature film |url=http://www.indianexpress.com/news/bid-to-get-pundalik-recognition-as-first-indian-feature-film/944727/}}</ref> د هند لومړی بشپړ اوږدوالی فیچر فلم د دادا صاحب فالک لخوا تولید شوی. دادا صاحب د هندي فلمي صنعت مشر و. هغه د هندي ژبو او کلتور پوه و چې راجا هریشچندرا (1913) یې جوړ کړ، چې د [[سانسکرېټ|سنسکرت]] د افسانو د عناصرو پر بنسټ د مراټي ژبې خاموش فلم دی . په دې فلم کې نارینه رول لوبولی دی. <ref name="Burra&Rao253">Burra & Rao, 253</ref> دا فلم د هندي سینما په تاریخ کې یو مهم پړاو وګرځید. د فلم یوازې یو چاپ جوړ شوی و او د می په 3 د 1913 په کورونیشن سینماګراف کې ښودل شوی و. دا فلم سوداګریزه بریا وه او د نورو فلمونو تولید لامل شو. لومړی د تامل ژبې خاموش فلم کیچکاویدم په 1916 کې د رنګاسوامي نتاراجا مدالیر لخوا تولید شو. مدلر په مدراس کې د سویلي هند لومړی فلم سټوډیو هم تاسیس کړه. د پارسي متشبث جمشیدجي فرامجي مدن مدن تیاتر د هند د سینما لومړنۍ سلسله وه. جمسیتجي له ۱۹۰۲ کال راهیسې د هند په نیمه وچه کې هر کال ۱۰ فلمونه تولید او ویشلي دي . <ref name="Burra&Rao253">Burra & Rao, 253</ref> هغه په کلکته کې د ایلفینسټون بایوسکوپ شرکت هم تاسیس کړ. ایلفینسټون په 1919 کې د مدن تیاتر لمیټډ سره یوځای شو، چې د بنګال ډیری مشهور ادبي اثار یې سټیج ته د رسیدو فرصت ورکړ. هغه په 1917 کې ستیادي راجا هریش چندرا هم تولید کړ، چې د دادا صاحب فالک د راجا هریش چندرا (1913) ریمیک دی. راګوپتي وینکیا نایډو یو هنرمند و چې د هندي خاموش او خبرو فلمونو مخکښ و. <ref>{{Cite web |title=द हिन्दू : Friday Review Hyderabad : ''`Nijam cheppamantara, abaddham cheppamantara... ' '' |url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/02/09/stories/2007020901390100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529031557/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/02/09/stories/2007020901390100.htm |archive-date=29 मई 2007 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> له 1909 څخه، هغه د هندي سینما تاریخ په ډیری اړخونو کې ښکیل شو، لکه د آسیا مختلفو برخو ته د فلمونو د ودې او ترویج لپاره سفر کول. هغه [[چينای|په]] مدراس کې د لومړي هندي سینما هال، د الاس ټاکیز تولید کونکی او مالک و. هغه د تیلګو سینما د پلار په توګه پیژندل کیږي . ''<ref name="velayutham2">{{Cite book|url=http://books.google.de/books?id=65Aqrna4o5oC&printsec=frontcover&dq=Tamil+cinema+industry&hl=de&ei=fQnlTbfHGpHOswbl6pCFBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|title=Tamil cinema: the cultural politics of India's other film industry|last=Velayutham|first1=Selvaraj|page=2|access-date=24 अप्रैल 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141221130255/http://books.google.de/books?id=65Aqrna4o5oC&printsec=frontcover&dq=Tamil+cinema+industry&hl=de&ei=fQnlTbfHGpHOswbl6pCFBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|archivedate=21 दिसंबर 2014}}</ref>'' ''په جنوبي هند کې، د کاليډاس تامل لومړۍ تامل ټاکۍ د ۱۹۳۱ کال د اکتوبر په ۳۱ مه خپره شوه.'' ''نتاراجا مادلیر په مدراس کې د جنوبي هند لومړی فلم سټوډیو جوړه کړه.'' د شلمې پیړۍ په لومړیو کلونو کې، سینما په هند کې د خلکو د مختلفو برخو ترمنځ د یوې وسیلې په توګه مشهوره شوه. د سینما ټکټونه د عامو خلکو لپاره په ټیټه بیه ارزانه شوي. د ننوتلو ټکټونو نرخونه لوړ شوي ترڅو مالي توان ته اضافي راحت ورکړي، ځکه چې د تفریحي سینما د ټکټونو دا ارزانه سرچینه په بمبۍ کې په ''1 اینه'' (4 ''پیسو'' ) کې په ټیټه بیه کې شتون لري، له همدې امله د سینما لیدونکو د ګڼې ګوڼې کورونه لیدل کیده. په ورته وخت کې، د هندي سوداګریزو سینما محتويات د ډله ایزې غوښتنې سره سم تطبیق شوي. ځوان هندي تولیدونکو په سینما کې د هندي ټولنیز ژوند او کلتور عناصر شاملول پیل کړل. <ref name="Burra&Rao252-253">Burra & Rao, 252–253</ref> نورو تولید کونکو د نړۍ له ډیری کونجونو څخه نظریات راوړل پیل کړل چې دا ټول د دې لامل شول چې د فلم لیدونکي او په ټوله نړۍ کې د فلم بازارونه د هندي فلم صنعت څخه خبر شي. په 1927 کې، د برتانیا حکومت د هندي سینماټوګراف تحقیقاتو کمیټه جوړه کړه ترڅو د امریکایي فلمونو په پرتله برتانوي فلمونو ته لومړیتوب ورکړي. د ټي رنګاچاري (د مدراس څخه یو وکیل) په مشرۍ، د ICC درې برتانوي او درې هندي غړي درلودل. <ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=ae1Zrmz6ETwC&pg=PA986|title=Arts of transitional India twentieth century, Volume 1|last=Purohit|first1=Vinayak|publisher=Popular Prakashan|year=1988|isbn=978-0-86132-138-4|page=985|access-date=16 December 2011}}</ref> د برتانوي فلمونو لپاره د ملاتړ وړاندیز پرځای، کمیټې د نوي هندي فلم صنعت لپاره د ملاتړ وړاندیز وکړ. په پایله کې د دوی وړاندیزونه رد شول. === ټیکیز (۱۹۳۰ تر ۱۹۴۰ کلونو پورې) === اردشیر ایراني ''د ۱۹۳۱ کال د مارچ په ۱۴ مه د هند لومړنی فلم الاماره خپور کړ.'' <ref name="Burra&Rao253">Burra & Rao, 253</ref> ایراني د تامل فلم کالیډاس تولید کونکی هم و چې د HMM ریډي لخوا لارښود شوی و ، لومړی د سویلي هندي ژبی فلم یوازې 7 میاشتې وروسته د 1931 کال د اکتوبر په 31 خپور شو. <ref>[Narayanan, Arandhai (2008) (in Tamil) Arambakala Tamil Cinema (1931–1941). Chennai: Vijaya Publications. pp. 10–11. ISBN].</ref> <ref>{{Cite web |title=Articles – History of Birth And Growth of Telugu Cinema |url=http://www.cinegoer.com/telugucinema3.htm |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5Clbij?url=http://www.cinegoer.com/telugucinema3.htm |archive-date=26 अगस्त 2012 |access-date=12 November 2010 |publisher=CineGoer.com}}</ref> ''جمی شاستی'' لومړنی بنګالی ژبی فلم و. په هند کې د "خبرو" له راتګ وروسته، ډیری فلمي ستورو غوښتنه وکړه او د اداکارۍ له لارې د آرامۍ عاید ترلاسه کول پیل کړل. چتور وی ناګیه لومړنی څو ژبی فلم لوبغاړی، سندرغاړی، کمپوزر، پروډیوسر او ډایرکټر و. هغه د هند د پال ماني په نوم پیژندل کیده. <ref>{{Cite web |date=6 May 2011 |title=Paul Muni of India – Chittoor V. Nagayya |url=http://bharatjanani.com/paul-muni-of-india-chittoor-v-nagayya/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326135647/http://bharatjanani.com/paul-muni-of-india-chittoor-v-nagayya/ |archive-date=26 मार्च 2012 |access-date=21 September 2011 |publisher=Bharatjanani.com}}</ref> په 1932 کې، د بنګالي فلم صنعت ته د "ټالي ووډ" نوم ورکړل شو ځکه چې د ټلیګونګ نوم د "هالي ووډ" سره تړلی و. Tollygunge هغه وخت د هندي فلمي صنعت مرکز و. ممبۍ وروسته د صنعت د مرکز په توګه ټالیګنګ ته مخه کړه او د "بالیوډ" او د هالیوډ ډیری نورو نومونو ته یې زیږون ورکړ. په 1937 کې، د ختیځ هند فلم شرکت خپل لومړی هندي فلم ''، ساویتری، په کلکته کې خپور کړ.'' دا فلم ''په ۷۵ زره بودیجه جوړ شوی چې د مشهورې ډرامې میلورام بال بهارتي سماجم پر بنسټ جوړ شوی دی.'' د ډایرکټر سی پالاوایا بلاک بسټر فلم یما او ساویتري د تیاتر لوبغاړو ویموري ګیګیا او ''داساري راماتلاکم'' د وینس فلم فستیوال کې افتخاري ډیپلوم ترلاسه کړ. <ref name="SoManyCinemas">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ&q=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon&dq=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon&cd=4|title=So many cinemas: the motion picture in India|last=Bhagwan Das Garg|publisher=Eminence Designs|year=1996|isbn=81-900602-1-X|page=86|access-date=24 अप्रैल 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106080734/https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ&q=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon&dq=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon&cd=4|archivedate=6 जनवरी 2016}}</ref> د ۱۹۳۵ کال د مارچ په لسمه یو بل مشهور فلم جوړونکي جیوتي پرساد اګروال خپل لومړنی فلم په آسامیه کې جوړ کړ. جیوتي پرساد د فلمونو په اړه د نورو زده کړو لپاره برلین ته لاړ. اندراملاتي یو بل فلم دی چې هغه پخپله تولید کړی او له جوومتي وروسته یې لارښود کړی دی. د تیلو لومړۍ فلم سټوډیو، ''درګا'' سیناتون، په 1936 کې د نادامارتي سوریا لخوا په راجمندري، اندرا پردیش کې تاسیس شو. په 1930 لسیزه کې په هندي سینما کې د غږ ټیکنالوژۍ پراختیا سره، موسیقي او موسیقي فلمونه لکه ''اندرا سبها'' او ''دیوي دیواني'' معرفي شول. او سندره پیل شوه <ref name="Burra&Rao253">Burra & Rao, 253</ref> وروسته له هغه چې د دیوداس په څیر فلمونو په ټول هیواد کې بریا ترلاسه کړه او د هنر په توګه د فلم جوړونې وده سره، د [[چينای|فلم سټوډیو په څو لویو ښارونو لکه]] چینای، [[کلکته]] او [[ممبای|ممبۍ]] کې وده وکړه. <ref name="Burra&Rao254">Burra & Rao, 254</ref> د 1940 فلم 'وشوا موهني' لومړنی فلم دی چې د هندي فلم صنعت کې نندارې ته وړاندې شو. ''د Y'' فلم د ''وی را'' لخوا لارښود شوی او د ''بالاجیپالی لکشمیکانت کاوی'' لخوا لیکل شوی. سوامیکان ''وینسنټ'' ، [[کويمبتور|د کویمبتور د لومړي سینما هال جوړونکي،]] "خیمه سینما" معرفي کړه چې فلمونه په خیمو کې ښار یا کلي ته نږدې په خلاص میدان کې ښودل شوي. لومړۍ دایمي خیمې سینما، د اډیسن ګرانډ سینما میګافون د مدراس په ایسپلانډ کې پرانستل شو. په 1934 کې، ''هیمانشو رای'' ، دیویکا راني او ''راج ناراین دوبي'' ، صنعتکاران د ایف ای ''ډینشا'' ، سر فیروز سیټا سره یوځای د بمبي ټیکیز سټوډیو پیل کړه. په [[پونی|پونا]] کې پرابات سټوډیوز د مراټي لیدونکو لپاره د فلمونو تولید پیل کړ. <ref name="Burra&Rao254">Burra & Rao, 254</ref> د فلم جوړونکي RD چوهدري فلم ''ورات'' (1930) په هند کې د برتانوي حکومت لخوا [[د هند د خپلواکۍ غورځنګ|د هندي مشرانو او د هند د آزادۍ د مبارزې پرمهال د انځور کولو له امله منع شوی و.]] <ref name="Burra&Rao253">Burra & Rao, 253</ref> ''سنټ تکارام،'' د تکارام (1608-50) په ژوند باندې د 1936 فلم ، د ورکاري سنت او روحاني شاعر، په 1937 کې د وینس فلم فیسټیوال کې وښودل شو او لومړی فلم شو چې په نړیوال فلم فیسټیوال کې وښودل شو. <ref>{{Cite web |title=Citation on the participation of Sant Tukaram in the 5th Mostra Internazionale d'Arte Cinematographica in 1937 |url=http://www.nfaipune.gov.in/venice_festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108014247/http://www.nfaipune.gov.in/venice_festival.htm |archive-date=8 नवंबर 2012 |access-date=14 November 2012 |publisher=[[National Film Archive of India]]}}</ref> په 1938 کې ''[رمدا برهم'' په ګډه تولید او د ټولنیزو مسلو فلم ''ریتوبیدا'' لیکلی و، د بزګرانو په شمول ''،'' ولې د برتانوي ادارې د ځمکوالانو لخوا منع شوی و. <ref>{{Cite web |date=2012-05-21 |title=How free is freedom of speech? |url=http://postnoon.com/2012/05/21/how-free-is-freedom-of-speech/49700 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524060853/http://postnoon.com/2012/05/21/how-free-is-freedom-of-speech/49700 |archive-date=24 मई 2012 |access-date=2014-04-25 |publisher=Postnoon}}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत فی کس |url=https://indiancinema100.in/swadeshi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054328/https://indiancinema100.in/swadeshi/ |archive-date=21 सितंबर 2013 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> [[دوتنه:Achhut_Kanya2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Achhut_Kanya2.jpg/220px-Achhut_Kanya2.jpg|ښي|بټنوک| دیویکا راني او اشوک کمار په اچیکت کنیا کې (1936)]] هندي ''مساله فلم'' - یو سوداګریز فلم چې د فلم لپاره اصطلاح لري چې رومانس، نڅا او سندرې لري، د دویمې نړیوالې جګړې وروسته پیل شو. <ref name="Burra&Rao254">Burra & Rao, 254</ref> د ایس ایس واسان فلم چندرلیکه د جنوبي هند سینما په ټول هند کې مشهوره کړه. د ۱۹۴۰ لسیزې په اوږدو کې د هند تر نیمايي زیات د سینما هالونه په جنوبي هند کې وو او سینما ته د کلتوري بیارغونې د یوې وسیلې په سترګه کتل کېدل. د هند له [[د هند وېش|وېش]] وروسته د هند د سینما شتمنۍ او ډېر سټوډیوګانې نوي جوړ شوي پاکستان ته ولېږدول شوې، د وېش شخړې او فسادونه د راتلونکو څو لسیزو لپاره د فلم د تولید یوه دوامداره موضوع وه. [[دوتنه:KL_Saigal_publicity_photo.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/KL_Saigal_publicity_photo.jpg/220px-KL_Saigal_publicity_photo.jpg|بټنوک| د KL سهګل پروموشنل انځور]] د هند له خپلواکۍ وروسته، ایس. د K پتیل کمیټې د هندي سینما څیړنه او ارزونه وکړه. <ref name="Rajadhyaksa96-679">Rajadhyaksa, 679</ref> پتیل، د کمیټې مشر، په هند کې سینما د "هنر، تصدۍ او تفریح" د ترکیب په توګه بیان کړه او د هغې سوداګریز اهمیت یې یادونه وکړه. پتیل د مالیې وزارت لاندې د فلم مالي شرکت جوړولو وړاندیز هم وکړ. دا مشورتي د 1960 لسیزې د تکړه هندي فلم جوړونکو لپاره د مالي ملاتړ په هدف رامینځته شوې <ref name="Rajadhyaksa96-684">Rajadhyaksa, 684</ref> ) د نړۍ ترټولو لوی مستند فلم جوړونکی دی. <ref name="Rajadhyaksa96-681-683">Rajadhyaksa, 681–683</ref> د هند د خلکو د تیاتر ټولنه (IPTA)، یو هنري غورځنګ دی چې د کمونیستي تمایلاتو سره، په 1940 او 1950 لسیزو کې بڼه ونیوله. <ref name="Rajadhyaksa96-679">Rajadhyaksa, 679</ref> د IPTA ډیری ریښتیني ډرامې، لکه د ''ویجان بهټاچاریا نوبانا (د 1943 کال د بنګال قحطۍ پر بنسټ) په 1944 کې،'' په هندي سینما کې د ریالیزم ریښې مهر کړې. د دې مثال د خواجه احمد عباس د ''دھرتی کی'' لعل (۱۹۴۶) دی. د IPTA الهام بخښونکي غورځنګ په حقیقت او واقعیت ټینګار کولو ته دوام ورکړ، چې د هند د ځینو مشهورو فلمونو لکه مدر ''انډیا'' او ''پیاسا تولید لامل شو.'' <ref name="Rajadhyaksa96-681">Rajadhyaksa, 681</ref> == د هندي سینما زرین دور == [[دوتنه:Satyajit_Ray.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Satyajit_Ray.jpg/220px-Satyajit_Ray.jpg|ښي|بټنوک| ستجیت ری د شلمې پیړۍ یو له غوره فلم جوړونکو څخه شمیرل کیږي. <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/492404/Satyajit-Ray |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503095711/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/492404/Satyajit-Ray |archive-date=3 मई 2015 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/jul/22/satyajit-ray-artifice-honesty-film |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320072047/http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/jul/22/satyajit-ray-artifice-honesty-film |archive-date=20 मार्च 2015 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://www.bampfa.berkeley.edu/filmseries/ray |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122004852/http://www.bampfa.berkeley.edu/filmseries/ray |archive-date=22 जनवरी 2015 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://satyajitray.ucsc.edu/critics.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927033629/http://satyajitray.ucsc.edu/critics.html |archive-date=27 सितंबर 2014 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://cup.columbia.edu/book/satyajit-ray-on-cinema/9780231164948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133319/http://cup.columbia.edu/book/satyajit-ray-on-cinema/9780231164948 |archive-date=22 दिसंबर 2015 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रहीत प्रति |url=http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/satyajit-ray-five-essential-films |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422065053/http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/satyajit-ray-five-essential-films |archive-date=22 अप्रैल 2015 |access-date=24 अप्रैल 2015}}</ref>]] په دې دوره کې د بنګالي سینما په مشرۍ یو نوی موازي سینما غورځنګ <ref name="Gokulsing-18">{{Cite book|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku|last=K. Moti Gokulsing|first1=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|page=[https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku/page/18 18]}}</ref> د دې غورځنګ ځینې لومړنۍ بیلګې د چیتن آنند نیچا ''نگر'' (1946)، د ریتوک ''[[تابعیت|ګاټک ناګاریک]]'' (1952)، <ref>{{Cite book|title=Rows and Rows of Fences: Ritwik Ghatak on Cinema|last=Ghatak|first1=Ritwik|publisher=Ritwik Memorial & Trust Seagull Books|year=2000|pages=ix & 134–36}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialmystery00hood|title=The Essential Mystery: The Major Filmmakers of Indian Art Cinema|last=Hood|first1=John|publisher=Orient Longman Limited|year=2000|pages=[https://archive.org/details/essentialmystery00hood/page/21 21]–4}}</ref> او بیمل رای فلمونه وو. K ''Du Bega Zameen'' (1953) د نوي ریالیزم بنسټ کیښود <ref name="filmreference">{{Cite web |date=3 August 1980 |title=Do Bigha Zamin |url=http://www.filmreference.com/Films-De-Dr/Do-Bigha-Zamin.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162033/http://www.filmreference.com/Films-De-Dr/Do-Bigha-Zamin.html |archive-date=6 जुलाई 2011 |access-date=12 November 2010 |publisher=Filmreference.com}}</ref> او د نوي هند څپې. ''پاتر پنچالي'' (1955 <ref name="Srikanth Srinivasan">{{Cite web |last=Srikanth Srinivasan |date=4 August 2008 |title=Do Bigha Zamin: Seeds of the Indian New Wave |url=http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307010006/http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy/ |archive-date=7 मार्च 2009 |access-date=13 April 2009 |publisher=Dear Cinema}}</ref> ، د ستجیت ری د ''اپو تريجي'' (1955-1959) لومړۍ برخه، هندي سینما ته د رای د ننوتلو خبر ورکړ. <ref name="Rajadhyaksa96-683">Rajadhyaksa, 683</ref> ''اپو تیري'' د نړۍ په لویو فلمي فیستیوالونو کې لوی جایزې وګټلې او په هندي سینما کې یې د "موازي سینما" غورځنګ په کلکه رامینځته کړ. د نړۍ په سینما کې د هغه نفوذ په "د ځوانۍ کې د راتلونکو ډرامو فلمونو" کې لیدل کیدی شي چې د 1950 لسیزې راهیسې د هنر کورونه سیلاب شوي او "د اپو تری پور" دي. سینماټوګرافر سبترا میترا، چې لومړی فلم یې پیتر پنجالي و، په نړیواله سینماګرافۍ کې د پام وړ اغیزه وکړه. د هغه یو له مهمو تخنیکونو څخه د باؤنس ر lightingا وه ، کوم چې هغه د ورځې په جریان کې په سیټ کې د ر lightingا اغیز رامینځته کولو لپاره کاروي. هغه د ''لومړي ځل لپاره دا تخنیک د اپراجیتو (1956) د شوټینګ پرمهال کارولی و، د اپوتري دویمه برخه'' . <ref name="cinematographers">{{Cite web |title=Subrata Mitra |url=http://www.cinematographers.nl/GreatDoPh/mitra.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602164022/http://www.cinematographers.nl/GreatDoPh/mitra.htm |archive-date=2 जून 2009 |access-date=22 May 2009 |publisher=Internet Encyclopedia of Cinematographers}}</ref> ځینې نور تجربه لرونکي تخنیکونه چې د ستجیت ری لخوا مرسته شوي د رقیبانو ''(1972)'' د شوټینګ پرمهال د عکس - منفي فلش بیک ( داستان) ایکس رې ډیګریشن شامل دي. <ref>{{Cite web |last=Nick Pinkerton |date=14 April 2009 |title=First Light: Satyajit Ray From the Apu Trilogy to the Calcutta Trilogy |url=http://www.villagevoice.com/2009-04-15/film/first-light-satyajit-ray-from-the-apu-trilogy-to-the-calcutta-trilogy |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625154630/http://www.villagevoice.com/2009-04-15/film/first-light-satyajit-ray-from-the-apu-trilogy-to-the-calcutta-trilogy |archive-date=25 जून 2009 |access-date=9 July 2009 |publisher=[[The Village Voice]]}}</ref> د 1967 لغوه شوي فلم 'دی ایلین' سکریپټ د سټیون سپیلبرګ له فلم ''ET څخه جوړ شوی و. د Extra-Terrestrial (1982)'' لپاره الهام ګڼل کیږي. <ref name="unmaderay">{{Cite web |last=Ray |first=Satyajit |title=Ordeals of the Alien |url=http://www.satyajitrayworld.com/raysfilmography/unmaderay.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427215538/http://www.satyajitrayworld.com/raysfilmography/unmaderay.aspx |archive-date=27 अप्रैल 2008 |access-date=21 April 2008 |website=The Unmade Ray |publisher=Satyajit Ray Society}}</ref> <ref name="IMDbRay">{{Cite web |last=Neumann P |title=Biography for Satyajit Ray |url=http://www.imdb.com/name/nm0006249/bio |archive-url=https://web.archive.org/web/20151215163336/http://www.imdb.com/name/nm0006249/bio |archive-date=15 दिसंबर 2015 |access-date=29 April 2006 |publisher=Internet Movie Database Inc}}</ref> ستجیت ری او هریتیک ګاټک څو نور د انتقادي تعریف شوي هنر فلمونه لارښود کړي. د هغه په قدمونو تعقیب، نور د درناوي خپلواک هندي فلم جوړونکي لکه میسترال سین ، ماني کول، اډور ګوپال کرشن، جی. اروندان او بودا دیب داسګپتا. <ref name="Gokulsing-18"/> په ۱۹۶۰ لسیزه کې د اطلاعاتو او نشراتو د وزیرې په توګه د اندرا ګاندي مداخله د دې لامل شوه چې د فلم د مالي چارو کارپوریشن له خوا د سینمايي اظهار سره د فلمونو تولید پیل کړي. <ref name="Rajadhyaksa96-684">Rajadhyaksa, 684</ref> مسلکي بالیووډ. هندي سینما هم بریالۍ وه. د دې دورې د پام وړ فلمونو کې د گرو دت پیاسا (1957) او کاګز پھول (1959) او د راج کپور آواره (1951) او شري 420 (1955) شامل دي. دا فلمونه د هغه وخت ټولنیز موضوعات انځوروي چې د هغه وخت د ښاري کاري طبقې د ژوند سره تړاو لري. ; په آواره کې، ښار د یو خوندور او ښکلي خوب په توګه انځور شوی و، پداسې حال کې چې پیاس د ښاري ژوند په قیمتي تصوراتو نیوکه وکړه. <ref name="Gokulsing-18"/> په دې وخت کې ځینې مشهور فلمونه هم جوړ شول لکه د محبوب خان مور هند (1957)، د غوره بهرنۍ ژبې فلم لپاره د اکاډمۍ جایزې لپاره نومول شوی، اصف د مغل اعظم (1960). <ref>{{Cite web |date=17 March 2004 |title=Film Festival – Bombay Melody |url=http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620171328/http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618 |archive-date=20 जून 2009 |access-date=20 May 2009 |publisher=[[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس]]}}</ref> د وی شانتارام د دو انون باره هات (1957) [[هاليووډ|د هالیوډ فلم The Dirty Dozen (1967) (1967) لپاره هم الهام دی]] . <ref name="Bobby">{{Cite web |last=Bobby Sing |date=10 February 2008 |title=Do Ankhen Barah Haath (1957) |url=http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5EdWZD?url=http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834 |archive-date=26 अगस्त 2012 |access-date=30 May 2009 |publisher=Bobby Talks Cinema}}</ref> مادھومتي (۱۹۵۸)، د بیمل رای لخوا لارښود شوی او د ریتوک ګاټک لخوا لیکل شوی، په مشهور لویدیځ کلتور کې د بیا زیږون موضوع ته وده ورکړه. <ref name="Doniger">{{Cite book|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|last=Doniger|first1=Wendy|publisher=[[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]]|year=2005|pages=112–136 [135]|chapter=Chapter 6: Reincarnation}}</ref> نور مشهور اصلي فلم جوړونکي کمال امروهي او وجې بهټ وو. وروسته له دې چې د چیتن آنند ټولنیز ''ریالیست نیچا ناګر'' د 1946 د کان فلم فستیوال کې د پریمیر جایزه وګټله، هندي فلمونو په 1950 او 1960 کلونو کې د کان فلم فستیوال کې سیالۍ ته دوام ورکړ چې ډیری دغو فلمونو جایزې وګټلې. ژوندی. ستجیت رای د وینس فلم فستیوال کې د سرو زرو شیر او د طلایی بییر او د اپارجیتو (1956) لپاره د برلین په نړیوال فلم فستیوال کې دوه د سپینو زرو مډالونه هم وګټل، چې په اپو ټریو کې د هغه دوهم فلم و. <ref name="passionforcinema">{{Cite web |year=2008 |title=India and Cannes: A Reluctant Courtship |url=http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620032814/http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship/ |archive-date=20 जून 2009 |access-date=20 May 2009 |publisher=Passion For Cinema}}</ref> د رې معاصران ریتوک ګاټک او ګورو دت، که څه هم د دوی د ژوند په اوږدو کې له پامه غورځول شوي، په ځنډ سره په 1980 او 1990 لسیزو کې نړیوال پیژندل شوي. <ref>{{Cite book|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku|last=K. Moti Gokulsing|first1=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|pages=[https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku/page/18 18]–9}}</ref> رای د شلمې پیړۍ یو له سترو سینماګرانو څخه شمیرل کیږي. <ref>{{Cite book|title=Responding to film: A Text Guide for Students of Cinema Art|url=https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant|last=Santas|first1=Constantine|publisher=Rowman & Littlefield|year=2002|isbn=978-0-8304-1580-9|page=[https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant/page/18 18]}}</ref> <ref name="Lee">{{Cite web |last=Kevin Lee |date=5 September 2002 |title=A Slanted Canon |url=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html |archive-url=https://www.webcitation.org/684ysTg3l?url=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html |archive-date=31 मई 2012 |access-date=24 April 2009 |publisher=Asian American Film Commentary}}</ref> ''په 1992 کې، رای د هر وخت د 10 غوره ډایرکټرانو په سروې کې د Sight & Sound د نقادانو په ټولپوښتنه کې په #7 کې رایه ورکړه'' <ref>{{Cite web |title=Sight and Sound Poll 1992: Critics |url=http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1992_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618053015/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1992_1.html |archive-date=18 जून 2015 |access-date=29 May 2009 |publisher=[[کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی]]}}</ref> پداسې حال کې چې دت د 2012 د Sight & Sound د غوره ډایرکټرانو په ټولپوښتنه کې په #73 ځای کې و. ورکړل سیواجي ګنیسن لومړنی هندي لوبغاړی شو چې نړیواله جایزه یې ترلاسه کړه کله چې هغه د 1960 افریقی آسیا فلم فستیوال کې د غوره اداکار جایزه وګټله او په 1995 کې د فرانسې د حکومت لخوا د لیجن آف آنر کې د شیوالیر جایزه ورکړل شوه. . تامل سینما <nowiki>[[تامل سینما او دراویډیان سیاست | دراویډیانو په سیاست کې یې خپل نفوذ پریښود]]</nowiki> ، <ref name="Gokulsing&Dissanayake132-33">Gokulsing & Dissanayake, 132–133</ref> او ډیری مشهور فلمي شخصیتونه لکه CN انادورای، ایم جی رامچندران، ایم کرونیدي او جیاللتا د تامل ناډو وزیران شول. <ref name="Kasbekar 2006 215">{{Cite book|5=|url=http://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C|title=Pop Culture India!: Media, Arts, and Lifestyle|last=Kasbekar|first1=Asha|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=978-1-85109-636-7|page=215|access-date=24 अप्रैल 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106080734/https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C|archivedate=6 जनवरी 2016}}</ref> == نور وګوره == * [[باليووډ|بالیووډ]] * تیلګو سینما * [[باليووډ|بالیووډ]] * د هندي سینما سل کاله * [[باليووډ|هندي سینما]] == سرچینې == * {{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=CORkAAAAMAAJ|title=Light of Asia: Indian Silent Cinema, 1912–1934|last=Suresh Chabria|last2=Paolo Cherchi Usai|publisher=Wiley Eastern|year=1994|isbn=978-81-224-0680-1|access-date=24 अप्रैल 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106080734/https://books.google.com/books?id=CORkAAAAMAAJ|archivedate=6 जनवरी 2016}}<bdi>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=CORkAAAAMAAJ|title=Light of Asia: Indian Silent Cinema, 1912–1934|last=Suresh Chabria|last2=Paolo Cherchi Usai|publisher=Wiley Eastern|year=1994|isbn=978-81-224-0680-1|access-date=24 अप्रैल 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106080734/https://books.google.com/books?id=CORkAAAAMAAJ|archivedate=6 जनवरी 2016}}</bdi> {{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=CORkAAAAMAAJ|title=Light of Asia: Indian Silent Cinema, 1912–1934|last=Suresh Chabria|last2=Paolo Cherchi Usai|publisher=Wiley Eastern|year=1994|isbn=978-81-224-0680-1|access-date=24 अप्रैल 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106080734/https://books.google.com/books?id=CORkAAAAMAAJ|archivedate=6 जनवरी 2016}}{{Cite book|last=Desai|first1=Jigna|title=Beyond Bollywood: The Cultural Politics of South Asian Diasporic Film|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-96684-9}}{{Cite book|last=K. Moti Gokulsing|last2=Wimal Dissanyake|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku|year=2004|publisher=Trentham Books Limited|isbn=978-1-85856-329-9}} [[وېشنيزه:فلمونه]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 8un0d6bf702825ych122o6bek6hvva1 0 63966 370932 367549 2026-11-08T13:56:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370932 wikitext text/x-wiki په تکاملي ژوند پوهنه/بیولوژي کې منقطع تعادل (همدارنګه ورته نقطه یي تعادل ویل کېږي) هغه نظریه ده چې وړاندیز کوي یوه نوعه هغه مهال چې د هغو په فوسیلي ریکارډ کې څرګنده شي، جمیعت یې پایدار کېږي او د خپلې ځمک پوهنې په تاریخ کې ډېر لږ تکاملي تغیرات له ځانه ښيي. دغه لږ مورفولوژیکي بدلونونو او یا هم د دغو بدلونونو نشتوالی ته ستاسېز (تعادل) ویل کېږي. هغه مهال چې پام وړ تکاملي بدلونونه رامنځته کېږي دغه تیوري وړاندیز کوي چې دغه ډول پېښې په کلي ډول نادرو او چټکو جیالوژیکي پېښو ته محدودېږي او دا بیا د کلاډوژنیسېز په نامه د نوعو (ژوندیو موجوداتو) ځانګړې برخې ته اړوندېږي. کلاډوژنیسېز هغه بهیر دی چې په کې یوه نوعه په دوه جلا برخو ویشل کېږي، نه دا چې یوه نوعه په تدریج سره په بلې نوعې واوړي. <ref name="pe1972">{{cite book|author1=Eldredge, Niles|author1-link=Niles Eldredge|author2=Gould, S.J.|author2-link=Stephen Jay Gould|year=1972|section=Punctuated equilibria: An alternative to phyletic gradualism|editor1=Schopf, T.J.M.|title=Models in Paleobiology|place=San Francisco, CA|publisher=Freeman Cooper|pages=82-115|section-url=http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp}} : ''Reprinted in'' {{cite book|editor=Eldredge, N.|title=Time Frames|place=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=1985|pages=193-223|url=http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|تاريخ الوصول=2022-08-30|تاريخ الأرشيف=2020-01-13|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-08-30|خونديځ نېټه=2020-01-13|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf}} * {{cite web |title=2nd draft (unpublished) |url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/6564 |via=[[American Museum of Natural History|AMNH]] Digital Library }} * {{cite web |title=3rd draft (final, published) |url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/6567 |via=[[American Museum of Natural History|AMNH]] Digital Library }}</ref> منقطع تعادل معمولا د فیلیتیک تدریج ګرایي په مقابل کې ځای نیسي؛ د دغې نظریې له مخې تکامل په عموم ډول په منظمه توګه د یو بل سره تړلو تدریجي انتقالاتو له مخې په غونډه کورنۍ کې رامنځته کېږي (اناژنیسېز).<ref name="GouldNewScientist">{{cite magazine|author=Gould, S.J.|author-link=Stephen Jay Gould|date=15 April 1982|title=Punctuated equilibrium — a different way of seeing|magazine=[[New Scientist]]|volume=94|pages=137-139|url=https://books.google.com/books?id=504iVZyopJ8C&pg=PA137|via=Google Books}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> په ۱۹۷۲ زکال کې د ژوندیو موجوداتو لرغون پوهانو نایلز الدرج او سټیفان جی ګولډ د خپلې نظریې د پراختیا اړوند مهمه مقاله خپره کړه او هغې ته یې د منقطع تعادل عنوان ورکړ. د هغوی دغې مقالې د نوعو د جغرافیايي زیږون اړوند د ارنسټ مایر پر ماډل، د تکاملي او ژنټیکي هموستاسېز پر بنسټ د آی مایکل لرنر د نظریې او همدارنګه د هغوی پر خپلو تجربي څېړنو تکیه لرله. الدرج او ګولډ وړاندیز کړی و چې تدریج پالونکې درجه چې معمولا یې چارلز داروین ته نسبت ورکول کېږي په عملي بڼه په فوسیلي مخینه کې شتون نه لري او ستاسېز (تعادل) د ډېری فوسیلي نوعو پر تاریخ واکمن پاتې شوی. <ref name="pe19722">{{cite book|author1=Eldredge, Niles|author1-link=Niles Eldredge|author2=Gould, S.J.|author2-link=Stephen Jay Gould|year=1972|section=Punctuated equilibria: An alternative to phyletic gradualism|editor1=Schopf, T.J.M.|title=Models in Paleobiology|place=San Francisco, CA|publisher=Freeman Cooper|pages=82-115|section-url=http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp}} : ''Reprinted in'' {{cite book|editor=Eldredge, N.|title=Time Frames|place=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=1985|pages=193-223|url=http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|تاريخ الوصول=2022-08-30|تاريخ الأرشيف=2020-01-13|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-08-30|خونديځ نېټه=2020-01-13|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113152717/http://www.somosbacteriasyvirus.com/phyletic.pdf}} * {{cite web |title=2nd draft (unpublished) |url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/6564 |via=[[American Museum of Natural History|AMNH]] Digital Library }} * {{cite web |title=3rd draft (final, published) |url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/6567 |via=[[American Museum of Natural History|AMNH]] Digital Library }}</ref><ref name="Mayr1954">{{cite book|author=Mayr, Ernst|year=1954|section=Change of genetic environment and evolution|editor1=Huxley, J.|editor2=Hardy, A.C.|editor3=Ford, E.B.|title=Evolution as a Process|place=London, UK|publisher=Allen and Unwin|pages=157-180|section-url=http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/mayr.asp|via=Blackwell Publishing}}</ref><ref>{{cite book|author-link=I. Michael Lerner|author=Lerner, I.M.|year=1954|title=Genetic Homeostasis|url=https://archive.org/details/genetichomeostas00lern|place=New York, NY|publisher=John Wiley}}</ref><ref name="eldredge1971">{{cite journal|last=Eldredge|first=Niles|author-link=Niles Eldredge|date=1971|title=The allopatric model and phylogeny in Paleozoic invertebrates|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/156|journal=[[Evolution (journal)|Evolution]]|volume=25|issue=1|pages=156–167|doi=10.2307/2406508|pmid=28562952|jstor=2406508|hdl=2246/6568}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gould|first=S.J.|author-link=Stephen Jay Gould|date=1969|title=An evolutionary microcosm: Pleistocene and recent history of the land snail ''P.'' (''Poecilozonites'') in Bermuda|journal=Bull. Mus. Comp. Zool.|volume=138|pages=407–532}}</ref><ref name="Rhodes">{{cite journal|last1=Rhodes|first1=F.H.T.|author1-link=Frank H. T. Rhodes|year=1983|title=Gradualism, punctuated equilibrium and the ''Origin of Species''|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=305|issue=5932|pages=269–272|doi=10.1038/305269a0|pmid=6353241|bibcode=1983Natur.305..269R|s2cid=32953263|url=http://www.stephenjaygould.org/library/rhodes_gradualism-origin.html}}</ref> == تاریخچه == نقطه یي تعادل د الوپاتریک او په ځانګړې توګه د پری پاتریک نوعو د زیږون څخه چې د ارنست مایر د ژنټیکي انقلاب د مفهوم د منطقي پایلې په توګه، هماغه ډول چې په فوسیلي مخینه کې اعمال کېږي؛ سرچینه اخلي. په داسې حال کې چې د نوعو ناڅاپي رامنځته کېدل او د نوعو له زیږون سره د هغو اړیکه په ۱۹۵۴زکال کې د مایر له خوا وړاندې او معرفي شوه، خو علمي مورخان د الدرج او ګولډ د ۱۹۷۲ زکال مقاله د پالیوبیولوژیکي څېړنیز پروګرام د بنسټ په توګه بولي. منقطع تعادل د مایر له نظریاتو سره تر ډېره پورې له دې اړخه توپیر لري چې الدرج او ګولډ په پام وړ توګه په تعادل (ستاسېز) ټینګار کاوه، په داسې حال چې مایر په فوسیلونو کې موجودې مورفولوژیکي نه اړوندتیا (یا «ناڅاپي خیز») ته پام درلود. مایر وروسته د الدرج او ګولډ مقاله وستایله او څرګنده یې کړه چې تکاملي تعادل «د ډېرو تکاملي ژوند پوهانو لپاره ناڅاپي و» او منقطع تعادل «په لرغونې ژوند پوهنې او تکاملي ژوند پوهنې پام وړ اغېز درلود». <ref name="Mayr1992">[[Ernst Mayr|Mayr, Ernst]] (1992). [http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html "Speciational Evolution or Punctuated Equilibria."] In Albert Somit and Steven Peterson ''The Dynamics of Evolution''. New York: Cornell University Press, pp. 21-48.</ref><ref>Shermer, Michael (2001). ''The Borderlands of Science''. New York: Oxford University Press, pp. [https://www.docdroid.net/29yd6nq/michael-shermer-the-paradox-of-the-paradigm.pdf 97-116.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126125456/https://www.docdroid.net/29yd6nq/michael-shermer-the-paradox-of-the-paradigm.pdf |date=2018-01-26 }}</ref><ref>Geary, Dana (2008). [https://books.google.com/books?id=6iVOHEVeSFMC&pg=PA127 "The Legacy of Punctuated equilibrium."] In Warren D. Allmon et al. ''Stephen Jay Gould: Reflections on His View of Life''. Oxford: Oxford University Press, pp. 127-145.</ref><ref>Prothero, D. (2007). [[iarchive:evolutionwhatfos00prot_0/page/78|"Punk eek, Transitional Formsand Quote Miners."]] In ''Evolution: what the fossils say and why it matters''. New York: Columbia University Press, pp.&nbsp;78–85.</ref><ref name="Mayr19542">{{cite book|author=Mayr, Ernst|year=1954|section=Change of genetic environment and evolution|editor1=Huxley, J.|editor2=Hardy, A.C.|editor3=Ford, E.B.|title=Evolution as a Process|place=London, UK|publisher=Allen and Unwin|pages=157-180|section-url=http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/mayr.asp|via=Blackwell Publishing}}</ref><ref>Schindewolf, Otto (1936). ''Paldontologie, Entwicklungslehre und Genetik''. Berlin: Borntraeger.</ref><ref name="Mayr19922">[[Ernst Mayr|Mayr, Ernst]] (1992). [http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html "Speciational Evolution or Punctuated Equilibria."] In Albert Somit and Steven Peterson ''The Dynamics of Evolution''. New York: Cornell University Press, pp. 21-48.</ref> په ۱۹۷۲ زکال کې د الدرج او ګولډ له مقالې خپرېدو یو کال وړاندې، نیلز الدرج د Evolution (تکامل) په نامه مجله کې مقاله خپره کړه او څرګنده یې کړه چې تدریجي تکامل په ډېر ندرت سره په فوسیلي مخینه کې شتون لري او استدلال یې کاوه چې د الوپاتریک نوعو د زیږون په نامه د ارنست مایر معیاري میکانېزم کېدای شي د یو احتمالي تفکیک وړاندیز وکړي. <ref name="eldredge19712">{{cite journal|last=Eldredge|first=Niles|author-link=Niles Eldredge|date=1971|title=The allopatric model and phylogeny in Paleozoic invertebrates|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/156|journal=[[Evolution (journal)|Evolution]]|volume=25|issue=1|pages=156–167|doi=10.2307/2406508|pmid=28562952|jstor=2406508|hdl=2246/6568}}</ref> د الدرج او ګولډ مقاله په ۱۹۷۱ زکال کې د امریکا د ځمک پوهنې د ټولنې په کلنۍ غونډه کې وړاندې شوه. دغه سپموزیم خپل تمرکز په دې موضوع وکړ چې څه ډول معاصر مایکرو تکاملي مطالعات کولای شي د ژوندیو موجوداتو د لرغون پوهنې او ماکرو تکامل مختلف اړخونه بېرته را ژوندي کړي. ټام شوف چې د دغه کال غونډه یې مدیرت کوله د نوعو د زیږون موضوع یې ګولډ ته ځانګړې کړه. ګولډ څرګندوي چې «په ۱۹۷۱ زکال کې د الدرج لیکنه [د پالئوزوئیک ټریلوبیټونو اړوند] یوازنۍ نوې او جالبه نظریه وه چې د ژوندیو موجوداتو د لرغون پوهنې د دغې موضوع اړوند مفاهیم یې وړاندې کړې و – له همدې امله ما له شوف څخه وپوښتل چې آیا کولای شو دغه مقاله په مشترک ډول (له الدرج سره) وړاندې کړو». د ګولډ په خبره «دغه نظریاتو تر ډېره له نیلز څه سرچینه اخیستې، او ستاسو له نظریاتو سره واقعا د غږ د یوې تابلو او په پایله کې د یوې خطي نسخې په توګه عمل کوي. ما د منقطع تعادل اصطلاح ابداع کړه او خپلې ډېری مقالې مې په ۱۹۷۲ زکال کې ولیکلې، خو نیلز زموږ (د الدرج او ګولډ) د مشترکې لیکنې لپاره مناسب لومړنی لیکوال دی». الدرج په خپل کتاب Time Frames کې څرګنده کړې چې له ګڼ شمېر بحثونو وروسته دوی دواړو د دغې مقالې نیمايي، نیمايي برخه ولیکله. یو شمېر هغه برخې چې په ښکاره ډول زموږ یو له چارو څخه ښکارېدې، په واقعیت کې د لومړي ځل لپاره زموږ څخه د یوه له خوا لیکل شوې وې – د بېلګې په توګه، په یاد مې دي چې ما د ګولډ د حلزونونو برخه ولیکله. د نورو برخو په یاد راوړل راته ستونزمن دي. ګولډ ټولې لیکنې د غوره وړاندې کېدو په موخه تصحیح کړې. موږ هغه ولېږلې او شوف د هغو پر وړاندې پرېکنده غبرګون وښود – دغه غبرګون څرګندويي کوله چې موږ داسې څه رامنځته کړي و چې د دلایلو په تغیر سره تر نن ورځې شتون لري». <ref name="StructureofEvolutionaryTheory">{{cite book|last=Gould|first=S. J.|author-link=Stephen Jay Gould|date=2002|title=The Structure of Evolutionary Theory|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-00613-3|page=[https://archive.org/details/structureofevolu00goul/page/775 775]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/structureofevolu00goul/page/775}}</ref><ref name="Opus200">[[Stephen Jay Gould|S. J. Gould]] (1991). [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_opus200.html "Opus 200"] ''Natural History'' 100 (August): 12-18.</ref><ref>[[Niles Eldredge|Eldredge, Niles]] (1985) ''Time Frames: The evolution of punctuated equilibria''. Princeton: [[Princeton University Press]], p. 120.</ref> جان ویلکینز او ګرت نلسون استدلال کړی چې فرانسوي معمار پیرتریماوکس د «ګولډ او الدرج د منقطع تعادل د نظریې د وړاندوینې» پخلی کړی و. <ref>{{cite journal|last1=Wilkins|first1=John S.|last2=Nelson|first2=G. J.|year=2008|title=Trémaux on species: A theory of allopatric speciation (and punctuated equilibrium) before Wagner|url=http://philsci-archive.pitt.edu/3881/1/Tremaux-on-species.pdf|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=30|issue=2|pages=179–206|pmid=19203015}}</ref> == د فوسیلي سوابقو له مخې شواهد == په فوسیلي سوابقو کې د دواړو فیلتیک تدریج ګرايي او منقطع تکامل مستندې بېلګې شاملېږي. په دې ترتیب سره په فوسیلي سوابقو کې د تعادل د نښو اړوند پام وړ بحثونه شتون لري. له منقطع تعادل وړاندې د تکامل ډېری پلویانو تعادل نادر یا بې اهمیته باله. د بېلګې په توګه د ژوندیو موجوداتو لرغون پوه جورج ګیلورډ باورمن و چې په فیلتیک تدریجي تکامل (چې هغه د خپل ترمینولوژۍ له مخې ورته هوروتلي ویل) کې ۹۰ سلنه تکامل شاملېږي. نوې څېړنې له دې ډلې متاانالیز چې د فوسیلي سوابقو له مخې یې د نوعو د زیږون د نمونو اړوند ۵۸ څېړنې خپرې کړې؛ څرګندوي چې ۷۱ سلنه نوعو تعادل له ځانه ښوولی او ۶۳ سلنه هم د تکاملي تغیر پر مهال منقطع تکامل ته اړوند دي. د مایکل بنټون په خبره، «دا څرګنده ده چې تعادل رایج دی او د معاصرو ژنټیکي مطالعاتو له مخې یې وړاندوینه نه ده شوې». د تکاملي تعادل یو مهم مثال ''Osmunda claytoniana''  سرخس دی چې د لرغون پوهنې د سوابقو له مخې، لږ تر لږه له ۱۸۰ میلیونه کاله راهیسې آن د هستې تر کچې او فوسیل شوو کروموزومونو پورې له بدلون پرته پاتې شوی دی. <ref name="BentonHarper">Benton, Michael and David Harper (2009) ''Introduction to Paleobiology and the Fossil Record'' New York: John Wiley & Sons, [https://books.google.com/books?id=ZQ1U9wmoensC&pg=PT227 pp. 123-124.]</ref><ref name="Futuyma86">Futuyma, Douglas (2005). ''Evolution''. Sunderland, MA: Sinauer Associates, p. 86.</ref><ref>Erwin, D. H. and R. L. Anstey (1995) ''New approaches to speciation in the fossil record''. New York : Columbia University Press.</ref><ref name="Mayr19923">[[Ernst Mayr|Mayr, Ernst]] (1992). [http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html "Speciational Evolution or Punctuated Equilibria."] In Albert Somit and Steven Peterson ''The Dynamics of Evolution''. New York: Cornell University Press, pp. 21-48.</ref><ref>[[Stephen Jay Gould|S. J. Gould]] 2002. ''[[The Structure of Evolutionary Theory]]''. Cambridge MA: Harvard University Press, p. [https://books.google.com/books?id=nhIl7e61WOUC&pg=PA1154 875].</ref><ref>{{cite journal|last1=Wake|first1=David B.|last2=Roth|first2=G.|last3=Wake|first3=M. H.|date=1983|title=On the problem of stasis in organismal evolution|url=https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1983-03-21_101_2/page/212|journal=Journal of Theoretical Biology|doi=10.1016/0022-5193(83)90335-1|volume=101|issue=2|page=212|bibcode=1983JThBi.101..211W}}</ref><ref>Simpson, G. G. (1944). ''Tempo and Mode in Evolution''. Columbia University Press. New York, p. 203.</ref><ref name="Campbell">Campbell, N.A. (1990) ''Biology'' p. 450–451, 487–490, 499–501. Redwood City CA: Benjamin Cummings Publishing Company.</ref><ref name="Gould&Eldredge1977">[[Stephen Jay Gould|S. J. Gould]], & [[Niles Eldredge|Eldredge, Niles]] (1977). [http://www.johnboccio.com/courses/SOC26/Bak-Sneppan/07_Gould.pdf "Punctuated equilibria: the tempo and mode of evolution reconsidered."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180508075839/http://www.johnboccio.com/courses/SOC26/Bak-Sneppan/07_Gould.pdf|date=2018-05-08}} ''Paleobiology'' '''3''' (2): 115-151. (p.145)</ref><ref name="McCarthy">McCarthy, T. & Rubridge, B. (2005) ''The Story of Earth and Life''. Cape Town: Struik Publishers. {{ISBN|1-77007-148-2}}.</ref><ref>{{cite journal|last1=de Brito Neto|first1=S. G.|last2=Fernando Alves|first2=E.|last3=Cavalcante e Almeida Sá|first3=Mariana|date=2017|title=Speciation in real time and historical-archaeological and its absence in geological time|url=https://www.academia.edu/39120976|journal=Academia Journal of Scientific Research|doi=10.15413/ajsr.2017.0413|doi-broken-date=31 July 2022|issn=2315-7712}}</ref><ref>Erwin, D. H. and Anstey, R. L (1995). [http://somosbacteriasyvirus.com/speciation.pdf "Speciation in the fossil record."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323135919/http://www.somosbacteriasyvirus.com/speciation.pdf |date=2019-03-23 }} In Erwin, D. H. & Anstey, R. L. (eds). ''New Approaches to Speciation in the Fossil Record''. Columbia University Press, New York, pp. 11–39.</ref><ref name="pmid24653037">{{cite journal|last1=Bomfleur|first1=B.|last2=McLoughlin|first2=S.|last3=Vajda|first3=V.|date=March 2014|title=Fossilized nuclei and chromosomes reveal 180 million years of genomic stasis in royal ferns|journal=Science|pmid=24653037|doi=10.1126/science.1249884|volume=343|issue=6177|pages=1376–1377|url=http://nrm.diva-portal.org/smash/get/diva2:719316/FULLTEXT01|bibcode=2014Sci...343.1376B|s2cid=38248823}}</ref> === د تدریج پالنې متعددې معناوې === منقطع تعادل تر ډېره پورې د تدریج پالنې له مفهوم سره مخالف انګېرل کېږي، په داسې حال کې چې په واقعیت کې دا د تدریج پالنې یو ډول دی. دا له دې امله چې د ځمک پوهنې د رسوبي طبقاتو ترمنځ تکاملي تغیرات آني ښکارېږي، خو بدلون په تدریجي ډول له کوم لوی بدلون پرته له یو نسل څخه بل نسل ته لار مومي. د دې لپاره ګولډ وروسته څرګنده کړه چې «د ژوندیو موجوداتو اړوند زموږ همکارو ډیری لرغون پوهانو دغه لید له لاسه ورکړی و، ځکه هغوی تعاملي نظریه نه وه لوستې، یا هم د آلوپاتریک نوعي زیږون اړوند نه پوهېدل او یا یې هم په جیولوژیکي مهال کې د هغو ژباړې ته پام نه کاوه. زموږ تکاملي همکارانو هم ونشو کولای دغه لرلید درک کړي؛ په لومړۍ درجه کې هم له دې امله چې هغوی د ځمک پوهنې مقیاس ته فکر نه کاوه». <ref name="Opus2002">[[Stephen Jay Gould|S. J. Gould]] (1991). [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_opus200.html "Opus 200"] ''Natural History'' 100 (August): 12-18.</ref><ref name="Dawkins, Richard 1996 p. 224-252">[[Richard Dawkins|Dawkins, Richard]] (1996). ''[[The Blind Watchmaker]]''. New York: W. W. Norton & Co., Chapter 9. (p. 224-252)</ref> ریچارډ ډاوکینز په خپل اثر ړانده ساعت جوړونکي (The Blind Watchmaker) کې د بدلون د کچې اړوند یو فصل ځانګړی کړ. د هغه لومړی ټکی دا و چې استدلال یې کاوه؛ فیلتیک تدریج پالنه – چې په دې معنا درک کېږي چې تکامل په یو ډول چټکتیا سره مخې ته ځي او ډاوکینز هغه «ثابته سرعت ګرايي» بلله – د «داروینېزم کاریکاتور دی او واقعا «شتون نه لري». د هغه دویم استدلال چې له لومړي استدلال څخه یې سرچینه اخیسته، دا و چې؛ هغه مهال چې «ثابته سرعت ګرايي» یوې خوا ته کړای شي، یو منطقي ځای نیونکی یې پاتې کېږي او ډاوکینز هغه «متغیره سرعت ګرايي» وبلله. متغیره سرعت پالنه کولای شي په یو له دغه دوه لارو چارو څخه توپیر مومي: «نا اړونده متغیره سرعت پالنه» او «دوامداره متغیره سرعت پالنه. الدرج او ګولډ وړاندیز کاوه چې د ثبات او اړوندې چټکتیا ترمنځ تکامل د جمپ لرونکی دی او هغه یې «د نا اړوندو سرعت پالونکو متغیرونو» په توګه توصیف کړل او د «هغوی له نظره دا واقعا راډیکال و».<ref>Dawkins, Richard (1996). The Blind Watchmaker, p. 245-246.</ref><ref>[[Richard Dawkins|Dawkins, Richard]] (1996) ''[[The Blind Watchmaker]]'', p. 245.</ref><ref>[[Richard Dawkins|Dawkins, Richard]] (1996). The Blind Watchmaker, p. 228. Dawkins' exception to this rule is the non-adaptive evolution observed in molecular evolution.</ref><ref>Dawkins, Richard (1996). ''[[The Blind Watchmaker]]''. New York: W. W. Norton & Co., p. 227.</ref> == سرچينې == k1v2gagzg45s0cg59godkawx6ma3hkh 0 63971 370934 367614 2026-11-08T13:57:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370934 wikitext text/x-wiki مني یوه عضوي جسمي مایع ده، چې سپرماتوزا لري او د همدې موخې لپاره جوړه شوې ده او سیمینل مایع هم ورته ویل کېږي. مني د نر یا هغه حیوان د ګونالډ (جنسي غدو) یا نورو جنسي غړو په وسیله پټه شوې ده، چې هم نرینه او هم ښځينه جنسي غدې لري او د ښځينه تخمدان د القاح کولو وړتیا لري. سیمینل ویسکل په شریان کې واقع دی او مني په همدې ځای کې تولیدېږي او سرچینه ترې اخلي. هغې پروسې ته انزال ویل کېږي چې له یوریترل سوري نه د مني د وتلو په پایله  کې رامنځته کېږي. د سمینل مایع پر لرلو سربېره په انسانانو کې د سپرماتوزوا څو برخې هم شته او له پروټولوټیک، انزایمونو او فرکتوز څخه عبارت دي. دا د سیمینل مایع هغه عناصر دي چې د سپرماتوزوا په بقا کې رول لري او د خپل حرکت یا «لامبو» وهلو لپاره وسیله برابروي. دا مایع وجینا ته د ژور خارجېدلو لپاره ډیزاین شوې ده، چې له دې لارې سپرماتوزوا رحم ته ننوتلی شي او له هګۍ سره له یوځای کېدو وروسته زایګوټ جوړوي. دا د انسان هغه قضه ده چې په نورمال مني کې یې سپرماتوزوا لومړنۍ برخه ده او هغه استازي دي چې ښځینه هګۍ القاح کوي. مني په حیواناتو کې د کریوکنزروېشن د عملیې د ساتنې لپاره سره یوځای شوې او د جنټیکي موادو یو شکل دی. د حیواناتو د جینټکي سرچینو کریوکنزروېشن هغه چاره ده، چې غواړي جیڼټیکي مواد راټول کړي او د یوه ځانګړي نسل د ساتنې په موخه هڅه کوي.   == القاح کول == سپرماتوزوا په خارجي یا داخلي بڼه هګۍ القاح کولای شي او دا په ډولونو پورې تړاو لري. بهرنۍ القاح هغه ده چې سپرماتوزوا له ښځينه جنسي غړو دباندې په مستقیم ډول هګۍ القاح کوي. د بېلګې په ډول ښځينه کبان په اوبیز چاپېریال کې هګۍ اچوي او په همدې ځای کې یې د نارینه کب په وسیله القاح ترسره کېږي.   کله چې القاح په داخلي بڼه ترسره کېږي، نو دا وخت د ښځينه جنسي غړو دننه د القاح عملیه ترسره کېږي. د یوه نارینه له خوا د ښځینه له تلقیح کولو وروسته د یوځای کېدو له لارې داخلي القاح ترسره کېږي. د ذوحیاتینو، خزندو، مرغانو او د هګۍ اچوونکو تي لرونکو په شمول په ډېرو ملا تیر لرونکو کې جماع د نرینه او ښځینه د تکثیري غړو د فزیکي یوځایوالي له لارې ترسره کېږي. په کیسه لرونکو او پلاسنټايي تي لرونکو حیواناتو کې جماع د ویجنیا یا مهبل له لارې صورت نیسي. <ref name="Lombardi2012">{{cite book|author=Julian Lombardi|title=Comparative Vertebrate Reproduction|url=https://books.google.com/books?id=tXvjBwAAQBAJ&q=copulation|date=6 December 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4615-4937-6|access-date=28 October 2020|archive-date=28 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128132926/https://books.google.com/books?id=tXvjBwAAQBAJ&q=copulation|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1086/407097|title=Patterns of Copulatory Behavior in Male Mammals|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1972-03_47_1/page/n14|year=1972|last1=Dewsbury|first1=Donald A.|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=47|issue=1|pages=1–33|pmid=4553708|s2cid=6745690}}</ref> === انسان === ==== ترکیب ==== کله چې د انزال د پروسې وخت وي، سپرم د انزال له نلونو او د سیمینل ویسکلز، پروسټاټ او بلبوریترل له غدو څخه له تېرېدو وروسته د مني د جوړولو لپاره له مایعاتو سره یوځای کېږي. یو ژېړ ویسکوس مایع د مني د کیسو په وسیله تولیدېږي، د انسان ۷۰٪ مني له همدې موادو جوړېږي او په فرکتوز او نورو موادو کې ډېر وي. پروستاتیک رطوبت یوه سپین رنګه ( ځینې وخت روښانه) نازکه مایع ده، چې د ډای هایډروټسټورسټون په وسیله اغېزمنېږي او له پروټولوټیک انزایمونو، سیټریک اسید، اسید فاسفیتس او لیپیډونو څخه جوړه شوې ده. د بلبوریترل غدې د یوریترا د غوړ ساتلو په موخه په لیمن کې روښانه رطوبت ترشح کوي.<ref name="Mann1954">{{Cite book|author=Mann, T|year=1954|title=The Biochemistry of Semen|publisher=London: Methuen & Co; New York: John Wiley & Sons|url=https://archive.org/stream/biochemistryofse00mann#page/n5/mode/2up|access-date=November 9, 2013}}</ref><ref name="textbookofmedicalphysiology8thed">{{Cite book|title=Textbook of Medical Physiology|url=https://archive.org/details/guytontextbookof0000arth|last=Guyton|first=Arthur C.|author-link=Arthur Guyton|year=1991|edition=8th|publisher=W.B. Saunders|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/guytontextbookof0000arth/page/890 890]–891|isbn=0-7216-3994-1}}</ref> سیرټولي سیلز هغه حجرې دي چې تناسلي نلونو ته د سپرم په لېږدولو کې همکاري کوي او په سیمینیفیر ټیوبونو کې مایع ترشح کوي، همداراز د سپرماتوسایټ د ودې ملاتړ او روزنه کوي. د ډکټولي ایفرینټس د مایکروویلي او لیسوسمول ګرانولز ترڅنګ کیوبایډل حجرې لري، چې د یوې اندازې مایع د بیاځلي جذبولو په وسیله ډکټل مایع اصلاح کوي. د ډکټوس ایپیډیمس اصلي حجرې د پینوسایتوتیک رګونه لري، چې د مایع د بیاجذبولو څرګندونه کوي، مني د  ډکټوس ایپیډمس اصلي حجرو ته له ننوتلو وروسته ګلیسروفاسفوچولین ترشح کوي او نه پرېږدي چې له وخت نه وړاندې القاح ترسره شي. د لاسرسي وړ تناسلي نلونه، سیمینل ویسکل، پروستات غدې او بلبوریترل غدې هغه غړي دي چې د سپرم ډېره مایع تولیدوي.       د انسانانو د مني په پلازما کې د عضوي او غیر عضوي برخو پېچلې لړۍ کې شامله ده. کله چې یوه ښځينه پر سفر وي، نو سیمینل پلازما سپرماتوزوا ته خواړه او ژغورونکې وسیله برابروي او دا چاره د ښځینه تناسلي الې له لارې ترسره کوي. دا چې د ویجینا نورمال چاپېریال ډېر تېزابي ( له اصلي مایکروفلورا نه چې لیپټیک اسید تولیدوي)، سریښناک او د معافیتي حجرو په وسیله یې څارنه کېږي، نو د سپرم د حجرو لپاره د دښمن (سي ایف جنسي شخړه) په څېر دی. د سيمینل پلازما اجزاوې د دې دښمن چاپېریال ته د زیان اړولو کوښښ کوي. د پوټریسین، سپرمین، سپرمیډین او کاډاورین په څېر بنسټیز امینونه دا دنده لري چې د مني بوی او خوند برابر کړي. د ویجینا کانال له تیزابي چاپېریال سره همدا بنسټونه مبارزه کوي او د ترمنځ یې حایل کېږي. بله دنده یې دا ده چې په سپرم کې ډي این ای د تیزابي چاپېریال له تخریب نه ژغوري.  ==== بڼه او دوام ==== په ټوله کې د مني رنګ سپین، خړ یا ژېر شفاف دی. وینه په مني کې سور یا ګلابي رنګ رامنځته کولای شي او دې ته هیماتوسپرمیا ویل کېږي. که د دې چارې نښې دوام وکړي، نو ښايي طبي ستونزه وي او باید اړوند شخص ډاکټر ته مراجعه وکړي.<ref>{{cite web |title=HealthCentral.com - Trusted, Reliable and Up To Date Health Information |url=http://www.healthcentral.com/prostate/question-answer-27466-63.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417212146/http://www.healthcentral.com/prostate/question-answer-27466-63.html |archive-date=17 April 2014 |access-date=30 December 2016}}</ref> کله چې انزال ترسره شي، د انزال شوې مني وروستۍ برخه سره یوځای کېږي او د ګلوبولونو په جوړولو پيل کوي، د انزال چې کومۍ پخوانۍ برخه ده، هغه ګلوبولونه نه جوړوي. دا چې په مني کې د پروسټاټ ځانګړی انتیجن شته، نو له ۱۵ نه تر ۳۰ پورې همدا انتیجن د دې لامل کېږي چې سیمینل کوګولم ډیکوګولېشن شي. فکر کېږي چې لومړنۍ ټوټه کېدنه له دې سره مرسته کوي چې په ویجینا کې مني وساتل شي، دا په داسې حال کې ده چې هګۍ ته د سفر په موخه مایع سپرم ازادوي.<ref name="Gallup, Gordon G; Burch, Rebecca L 2004">{{Cite journal|author1=Gallup, Gordon G|author2=Burch, Rebecca L|title=[Semen Displacement as a Sperm Competition Strategy in Humans]|journal=Evolutionary Psychology|volume=2|issue=5|pages=12–23|year=2004|doi=10.1177/147470490400200105|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |last=Dean |first=Dr. John |title=Semen and sperm quality |url=http://www.netdoctor.co.uk/menshealth/facts/semenandsperm.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20001110112200/http://www.netdoctor.co.uk/menshealth/facts/semenandsperm.htm |archive-date=November 10, 2000 |access-date=December 7, 2006}}</ref><ref name="Baker, Robin R; Bellis, Mark A 1993">{{cite journal|doi=10.1006/anbe.1993.1271|title=Human sperm competition: Ejaculate adjustment by males and the function of masturbation|year=1993|last1=Baker|first1=R|journal=Animal Behaviour|volume=46|issue=5|page=861|s2cid=53201940}}</ref><ref name="pmid12525533">{{cite journal|doi=10.1200/JCO.2003.02.083|title=Biology of Prostate-Specific Antigen|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2003-01-15_21_2/page/383|year=2003|last1=Balk|first1=S. P.|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=21|issue=2|pages=383–91|pmid=12525533|last2=Ko|first2=YJ|last3=Bubley|first3=GJ}}</ref> کله چې په ۲۰۰۵ ز کال کې څېړنه وشوه، نو راپور یې ورکړ چې په ادبیاتو کې د مني اوسط له ۳ تر ۷ سینټيپوز (سي پي) و، چې له ملي پاسکال-ثانیو(ایم پاس) سره مساوي دي. <ref name="Owen2005">{{cite journal|doi=10.2164/jandrol.04104|title=A Review of the Physical and Chemical Properties of Human Semen and the Formulation of a Semen Simulant|year=2005|last1=Owen|first1=D. H.|journal=Journal of Andrology|volume=26|issue=4|pages=459–69|pmid=15955884|last2=Katz|first2=DF}}</ref> === کیفیت === د القاح د ترسره کولو د وړتیا اندازه د مني د کیفیت په وسیله معلومېږي. په دې دې ډول د مني کیفیت په نارینه کې د القاح اندازه ښيي. سپرم په سیمن کې وي او هغه برخه ده چې القاح ترسره کوي، له همدې امله د سپرم کمیت او د سپرم کیفیت دواړه د مني په کیفیت کې شامل دي. <ref>{{Cite journal|last1=Bonde|first1=J. P.|last2=Ernst|first2=E.|last3=Jensen|first3=T. K.|last4=Hjollund|first4=N. H.|last5=Kolstad|first5=H.|last6=Henriksen|first6=T. B.|last7=Scheike|first7=T.|last8=Giwercman|first8=A.|last9=Olsen|first9=J.|last10=Skakkebaek|first10=N. E.|date=1998-10-10|title=Relation between semen quality and fertility: a population-based study of 430 first-pregnancy planners|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9777833/|url-status=live|journal=Lancet|volume=352|issue=9135|pages=1172–1177|doi=10.1016/S0140-6736(97)10514-1|issn=0140-6736|pmid=9777833|s2cid=24217414|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820202830/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9777833/|archive-date=2022-08-20|access-date=2022-08-20}}</ref> === کمیت/مقدار === په عموم کې د مني انزال یوه کاشوغه یا کم وي؛ خو حجم یې توپیر سره لري. د ۳۰ مطالعاتو لرونکې یوه څېړنه دې پایلې ته ورسېده چې د مني اوسط ۳٫۴ ملي لیتره و؛ خو له ځینو څېړنو د لوړې اندازې ۵٫۰ ملي لیتره یا د ټیټې اندازې ۲٫۳ حجم ترلاسه شو. په سوېډني او ډنمارکي سړیو یوه څېړنه ترسره شوه او دا پایله ترلاسه شوه چې که د انزال ترمنځ اوږده وقفه وشي، نو په مني کې د سپرم شمېر ډېرېږي؛ خو کچه یې نه ډېرېږي. <ref>{{cite journal|doi=10.1093/humrep/17.9.2468|title=Higher sperm counts in Southern Sweden compared with Denmark|year=2002|last1=Richthoff|first1=J.|journal=Human Reproduction|volume=17|issue=9|pages=2468–73|pmid=12202443|last2=Rylander|first2=L|last3=Hagmar|first3=L|last4=Malm|first4=J|last5=Giwercman|first5=A|doi-access=free}}</ref><ref name="Owen20052">{{cite journal|doi=10.2164/jandrol.04104|title=A Review of the Physical and Chemical Properties of Human Semen and the Formulation of a Semen Simulant|year=2005|last1=Owen|first1=D. H.|journal=Journal of Andrology|volume=26|issue=4|pages=459–69|pmid=15955884|last2=Katz|first2=DF}}</ref> === زېرمه کول === مني د ایلیني متغیرې تودوخې (ايي وي ټي) رقیق کوونکي په څېر ډیلیوټینټونو کې زېرمه کېدای شي. په دې اړه دا راپور ورکړل شوی چې دا تر اووه ورځو پورې مني د لوړې القاح لپاره ساتلی شي. د ایلیني د متغیرې تودوخې د رقیق کوونکي جوړښت له څو مالګو، شکرو او د باکتریا ضد استازو څخه رامنځته شوی دی او له کاربن ډای اکساید سره ګازدار شوی دی.<ref name="Watson1993">{{cite journal|doi=10.1071/RD9930691|title=The potential impact of sperm encapsulation technology on the importance of timing of artificial insemination: A perspective in the light of published work|url=https://archive.org/details/sim_reproduction-fertility-and-development_1993_5_6/page/691|year=1993|last1=Watson|first1=PF|journal=Reproduction, Fertility and Development|volume=5|issue=6|pages=691–9|pmid=9627729}}</ref> د مني کریوپریزروېشن هغه طریقه ده چې مني د ډېر وخت لپاره ساتي. د دې طریقې په اړه راپور ورکړل شوی چې د انسان سپرم په بریالي ډول تر ډېرې مودې زېرمه کولای شي او د زېرمه کولو موده یې ۲۱ کاله اټکل شوې ده. <ref>{{cite press release|title=Child born after 21 year semen storage using Planer controlled rate freezer|publisher=Planer|url=http://www.planer.com/company/news/older-news-stories/335-child-born-after-21-year-semen-storage-using-planer-controlled-rate-freezer-.html|access-date=August 23, 2013|archive-date=March 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303050335/https://www.planer.com/company/news/older-news-stories/335-child-born-after-21-year-semen-storage-using-planer-controlled-rate-freezer-.html|url-status=dead}}</ref> == هندي فلسفه == د هند د طب په سیستم کې ویل کېږي چې مني د ویني له ۴۰ څاڅکو نه جوړېږي او په دې سیستم کې ورته ایوروید مني ویل کېېږي. دا هغه دوره ده چې د خواړو هضم پای ته رسېدلی وي.<ref>{{Cite web |date=15 July 2013 |title=Shukra Dhatu: A Closer Look at Reproductive Tissue from the Ayurvedic Perspective |url=https://www.ayurvedacollege.com/Ayurveda/shukra-dhatu-closer-look-reproductive-tissue-ayurvedic-perspective |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113173807/https://www.ayurvedacollege.com/Ayurveda/shukra-dhatu-closer-look-reproductive-tissue-ayurvedic-perspective |archive-date=13 January 2020 |access-date=13 January 2020}}</ref> د برهماچاریا پرهېزګاري د هندي مذهب یو مهم اړخ دی. دا اړخ ښايي له څو ځانګړو ورځو یا مودې نیولې تر ټول عمر پورې وي او د مني ساتنه ډېره مهمه ګڼي او باارزښته ګڼي. د یوګیګ په زیاترو متنونو کې د مني د ساتلو ارزښت ته اشاره شوې ده او د مني د ساتلو لپاره د مولا بندانا او اسویني مدرا په څېر ځانګړي اسانونه او بندونه شته. <ref>{{Cite web |title=Ashwini Mudra, How to do &#124; Mudra Science |url=http://www.mudrascience.com/Ashwini-Mudra.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231145429/http://www.mudrascience.com/Ashwini-Mudra.php |archive-date=2019-12-31 |access-date=2020-01-13}}</ref> == سرچينې == eaz21v6c1kvfp3zazr96lx1sd61ra1u 0 63985 370919 285017 2026-11-08T13:22:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370919 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص|نوم=مريم نواز|د زېږېدو نېټه=28 اکتور 1953|nationality=پاکستان|دين=اسلام|دنده=سياستواله|ګوند=مسلم ليګ ( ن )|مور او پلار=کلثوم نواز نواز شريف|ژبه=اردو}} '''مريم صفدر''' ( اردو:مریم نواز ) چي په خپل اصلي نوم '''مريم نواز شريف''' پېژندل کيږي . هغه یو پاکستانی [[سياستوال|سیاستواله ده]] . هغه د نواز شریف او کلثوم نواز شریف لور ده. <ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1303937/daughters-day|title=بیٹیوں کا دن|date=2016-12-23|newspaper=DAWN.COM|access-date=2016-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061012/https://www.dawn.com/news/1303937/daughters-day|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> مريم نواز د ۱۹۷۳ کال د [[28 اکتوبر|اکتوبر په ۲۸]] د [[لاهور]] په امير شريف کورنۍ کې زېږېدلې ده. مريم نواز د پنجاب پوهنتون څخه په انګريزي ادبياتو کې لېسانس تر لاسه کړی دی. مريم نواز په لومړي ځل په ۲۰۱۲ کال کې د کورنۍ په خيريه څانګه کې کار پيل کړ، مريم نواز د ۲۰۱۳ کال د پاکستان د عامو ټاکنو پر مهال د [[پاکستان مسلم لیگ ن|پاکستان مسلم ليګ ګوند]] له خوا د [[لاهور ولسوالۍ]] د کمپاين مديره وټاکل شوه. د خپل پلار له خوا د لومړي وزیر دفتر ته د دریم پرله پسې ټاکنو وروسته، مریم نواز د ۲۰۱۳ کال د نومبر پر ۲۲ د وزیراعظم د ځوانانو د پروګرام د مشرې په توګه وټاکل شوه، خو مريم نواز د دې پرېکړې په وړاندې د لاهور های کورټ ته د استیناف له غوښتنې وروسته د ۲۰۱۴ کال د نومبر په ۱۳مه استعفا وکړه. <ref>{{Cite news|URL=http://tribune.com.pk/story/790392/pm-youth-loan-programme-facing-court-challenges-maryam-calls-it-quits/|Title=PM Youth Loan Programme: Facing court challenges, Maryam calls it quits – دی ایکسپریس ٹریبیون|Date=2014-11-13}}</ref> د ۲۰۱۸ کال د جولای په شپږمه، د پاکستان يوې محکمې هغې ته د جعلي اسنادو د وړاندې کولو او د جرم په برخه کې د مرستې او هڅولو په خاطر په ۷ کاله بند او دوه میلیونه پونډه جریمې سزا واوروله. == کورنۍ او زده کړه == مریم نواز شریف د ۱۹۷۳ کال [[28 اکتوبر|د اکتوبر په ۲۸ مه د]] پاکستان په پنجاب ایالت [[لاهور]] کې زېږېدلې ده. <ref name="Sharif Family">{{Cite web |title=Sharif Family |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/sharif.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061029/https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/sharif.htm%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=21 ستمبر 2012 |publisher=GlobalSecurity.org}}</ref> د هغه پلار، نواز شریف ، د پاکستان درې ځله او اوسنی لومړی وزیر دی ، په داسې حال کې چې مور یې، کلثوم نواز شریف ، اوسنۍ لومړۍ میرمن ده. مريم نواز دوه وروڼه حسين او حسن نواز او يوه خور عاصمه لري. د هغه نيکه، ميا محمد شريف ، يو صنعتکار او د کنسور شيم ګروپ بنسټ اېښودونکی و، په داسې حال کې چې د هغه نيکه، گاما پهلوان (اصلي نوم: غلام محمد)، يو غېږ کوونکی و. نانیال او ددهیال دواړه د [[امريتسر|امرتسر]] څخه وو، [[د هند وېش|د هند له ویشلو]] وروسته پاکستان ته مهاجر شول. <ref name="Maryam_Safdar">{{Cite web |last=Taseer |first=Sherbano |date=30 مارچ 2012 |title=The rebirth of Maryam Nawaz Sharif |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/international/30-Mar-2012/the-rebirth-of-maryam-Safdar |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061032/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/international/30-Mar-2012/the-rebirth-of-maryam-Safdar%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=21 ستمبر 2012 |website=[[روزنامہ دی نیشن (پاکستان)|The Nation]]}}</ref> <ref name="onepakistan">{{Cite web |last=Habib |first=Yasir |title=Maryam Safdar, PMLN and politics |url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/pakistan/25697-maryam-nawaz-pmln-and-politics.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101000513/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/pakistan/25697-maryam-nawaz-pmln-and-politics.html |archive-date=2012-11-01 |access-date=21 ستمبر 2012 |website=[[ڈان (اخبار)|The Dawn]] |publisher=OnePakistan}}</ref> شهباز شریف ، د پنجاب اوسنی اعلی وزیر، د هغه تره او حمزه شهباز شریف ، د پاکستان د ملي اسمبلۍ غړی، د هغه د تره زوی دی. <ref name="timesofindia">{{Cite web |last=IndiaTimes |date=16 دسمبر 2013 |title=Maryam Nawaz Sharif: Rising Star on Pakistan's Political Firmament |url=http://www.indiatimes.com/news/asia/maryam-nawaz-sharif-rising-star-on-pakistans-political-firmament-117469.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061002/https://www.indiatimes.com/news/asia/maryam-nawaz-sharif-rising-star-on-pakistans-political-firmament-117469.html%20/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=21 ستمبر 2012 |website=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]}}</ref> لیکواله، تهمینه دراني ، د مریم نواز خاله ده. <ref name="Sharif Family" /> == سیاسي ژوند == مريم سياست ته له راتلو وړاندې د نواز کورنۍ د خيريه موسسې په مديريت کې برخه درلوده <ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1303937/daughters-day|title=بیٹیوں کا دن|date=2016-12-23|newspaper=DAWN.COM|access-date=2016-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061012/https://www.dawn.com/news/1303937/daughters-day|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> او د شريف وقف (ټرسټ)، شريف ميډيکل سټي او شريف تعليمي ادارو مشري يې کوله. <ref name="tribune/22nov20132">{{cite news|title=Maryam Nawaz appointed chairperson of PM's Youth Programme – The Express Tribune|url=https://tribune.com.pk/story/635497/maryam-nawaz-appointed-chairperson-of-pms-youth-programme/|accessdate=21 اپریل 2017|work=The Express Tribune|date=22 نومبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060950/https://tribune.com.pk/story/635497/maryam-nawaz-appointed-chairperson-of-pms-youth-programme/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> په ۲۰۱۲ کال کې مريم سياست ته مخه کړه او د ۲۰۱۳ کال په عامو ټولټاکنو کې يې د پاکستان مسلم ليګ نواز (PML-N) لپاره د کمپاين کولو دنده وسپارله او د هغې د کارکردګۍ ستاينه وشوه. <ref name="bbc/21march2017">{{Cite news|Title=100 Women: Presidential daughters around the world|URL=http://www.bbc.com/news/world-38654766|Date=21 مارچ 2017}}</ref> <ref name="tribune/22march2017">{{Cite news}}</ref> مریم نواز شریف ظاهرا وارثه ګڼل کیده <ref name="eco">{{Cite news|Title=A corruption probe threatens to undo Pakistan's prime minister|URL=https://www.economist.com/news/asia/21725021-court-appointed-investigators-say-nawaz-sharif-cannot-adequately-explain-his-wealth-corruption|Date=13 جولائی 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Former Pakistan PM sentenced to ten years in prison|URL=https://edition.cnn.com/2018/07/06/asia/nawaz-sharif-former-pakistan-prime-minister-sentenced-intl/index.html}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Pakistan’s former PM sentenced to 10 years in prison ahead of elections|URL=https://www.theglobeandmail.com/world/article-ousted-pakistani-pm-sharif-sentenced-to-10-years-in-prison/}}</ref> او د مسلم لیګ (ن) نوې مشره. <ref name="ibtimes/27aug2012">{{Cite news|Title=Maryam Nawaz Sharif: A Budding New Political Dynasty In Pakistan?|URL=http://www.ibtimes.com/maryam-nawaz-sharif-budding-new-political-dynasty-pakistan-1399631|Date=27 اگست 2013}}</ref> == شخړې == د ۲۰۱۶م کال په اپریل میاشت کې د مریم نواز، د هغې د وروڼو حسن نواز شریف او حسین نواز شریف نومونه په پاناما پیپرز کې شامل وو، چې ښايي د مالیې د اختلاس یوه قضیه وي. <ref>{{Cite web |title=‘Panama Papers’ reveal Sharif family’s ‘offshore holdings’ |url=http://www.dawn.com/news/1249888 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061007/https://www.dawn.com/news/1249888%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2017-03-05 |website=Dawn Newspaper |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Panama Papers: Nawaz family used offshore firms to own UK properties |url=http://tribune.com.pk/story/1078922/panama-papers-nawaz-family-used-offshore-firms-to-own-uk-properties/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061008/https://tribune.com.pk/story/1078922/panama-papers-nawaz-family-used-offshore-firms-to-own-uk-properties/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=2017-03-05 |website=دی ایکسپریس ٹریبیون |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Panama Papers: Maryam Nawaz owns properties in Peru and Singapore as well |url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/panama-papers-properties-of-maryam-nawaz-sharif-in-peru-and-singapore-surface-in-new-leaks/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226061021/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/panama-papers-properties-of-maryam-nawaz-sharif-in-peru-and-singapore-surface-in-new-leaks/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=2017-03-05 |website=Daily Pakistan |language=en}}</ref> == نور وګوره == * محمد صفدر اعوان == سرچينې == {{لړسرچينې|2}} [[وېشنيزه:1973 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:1953 زېږېدنې]] nvacxyw21dhdbonuuudmgpblrsvthdf 0 64022 370874 367808 2026-11-08T12:13:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370874 wikitext text/x-wiki لمريزه انرژي د لمر ځلېدونکې (وړانګيزه) رڼا او تودوخه ده، کومه چې د برېښنا تر لاسه کولو لپاره د لمريز ځواک، تودوخې انرژۍ (د لمريزې اوبو تودولو په ګډون) او لمريز ودانيز هنر په څېر ټیکنالوژيو په کارولو سره مهارولای شي.<ref name="ie11">{{cite web |year=2011 |title=Solar Energy Perspectives: Executive Summary |url=http://www.iea.org/Textbase/npsum/solar2011SUM.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113032718/http://www.iea.org/Textbase/npsum/solar2011SUM.pdf |archive-date=13 January 2012 |publisher=International Energy Agency}}</ref><ref>{{cite web |date=2 April 2014 |title=Energy |url=http://www.rsc.org/ScienceAndTechnology/Policy/Documents/solar-fuels.asp |publisher=[[Royal Society of Chemistry]]}}</ref> دا د نوي کېدو وړ انرژۍ يوه مهمه سرچينه ده او د دې ټيکنالوژۍ په پراخه کچه د فعال لمريز يا غېر فعال لمريز خصوصيت لرونکو په توګه ښودل شوي دي، خو په دې پورې اړه لري چې دوی لمريزه برېښنا څه ډول رانيسي او ويشي يا يې په لمريز ځواک بدلوي. په فعالو لميزو لارو چارو کې د فوټوولټيک سيستمونو، متمرکز لمريز طاقت او لمريزو اوبو تودولو استعمال شامل دی، تر څو انرژي مهار کړای شي. په غېرفعالو لمريزو لارو چارو کې د ودانۍ لوری مخ پر لمر جوړول، له تودوخې سره مناسبې کتلې يا د رڼا خپرونکو خصوصياتو لرونکې کتلې غوره کول او د سيمو داسې جوړول چې هوا پکې وچلېږي، شامل دي. په زیاته پيمانه د لمريزې انرژۍ شتون، دا انرژي د برېښنا يوه زياته په زړه پورې سرچينه ګرځوي. په ۲۰۲۰ز کال کې، لمريزه انرژي د برېښنا تر ټولو ارزانه سرچينه وه. په [[سعودي عربستان]] کې، په الفيصليه کې د يو نوي لمريز طاقت کارځای لپاره، د ۲۰۲۱ز کال د اپريل په مياشت کې د انرژۍ د رانيولو يو تړون (ppa) لاسليک شوی دی. دې پروژې د لمريزې فوټوولټيک برېښنا د توليد لپاره په نړۍ کې تر ټولو د کم قيمت تاريخ ثبت کړی چې هغه د يو کيلو واټ ساعت پر سر ۱.۰۴ امريکايي ډالر سينټه دي.<ref name="auto">{{Cite web |title='Renewables' power ahead to become the world's cheapest source of energy in 2020 |url=https://www.weforum.org/agenda/2021/07/renewables-cheapest-energy-source/ |access-date=2022-01-25 |website=World Economic Forum |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Levelized Cost Of Energy, Levelized Cost Of Storage, and Levelized Cost Of Hydrogen |url=http://www.lazard.com/perspective/levelized-cost-of-energy-levelized-cost-of-storage-and-levelized-cost-of-hydrogen/ |access-date=2022-01-25 |website=Lazard.com |language=en}}</ref><ref name="ppa for 2970MW">{{Cite web |title=Saudi Arabia signed Power Purchase Agreement for 2,970MW Solar PV Projects |url=https://www.saudigulfprojects.com/2021/04/saudi-arabia-signed-power-purchase-agreement-for-2970mw-solar-pv-projects/ |access-date=2022-08-28 |website=saudigulfprojects.com |language=en}}</ref> په ۲۰۱۱ز کال کې، د انرژۍ نړيوالې ادارې وويل چې «د ارزانه، نه ختمېدونکې او سوتره لمريزې انرژۍ د ټيکنالوژيو جوړل به اوږدمهاله سترې ګټې ولري. دا به په يو سیمه ييز، نه ختمېدونکې او تر ډېره بريده له وارداتو څخه پر خپلواکې سرچينې د متکي کېدو له لارې د هېوادونو د انرژۍ په خوندي کولو کې زياتوالی راولي، پايښت به يې زيات کړي، ککړتيا به کمه کړي، د نړيوالې تودوخې د کمولو لګښتونه به کم کړي.... دا نړيوالې ګټې دي».<ref name="ie112">{{cite web |year=2011 |title=Solar Energy Perspectives: Executive Summary |url=http://www.iea.org/Textbase/npsum/solar2011SUM.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113032718/http://www.iea.org/Textbase/npsum/solar2011SUM.pdf |archive-date=13 January 2012 |publisher=International Energy Agency}}</ref> == وړتيا (ظرفيت) == د ځمکې په پورتني اتموسفير کې د لمريزې وړانګې (انسوليشن) ۱۷۴ پيټ واټه (PW) اندازه تر لاسه کېږي. شا اوخوا ۳۰٪ يې بېرته په تشيال کې انعکاس مومي، په داسې حال کې چې پاتې ۱۲۲ PW په وريځو، سمندرونو اود ځمکې په کتله کې جذب کېږي. د ځمکې په سطحه د لمريزې برېښنا ډېره برخه د ليدو وړ او نژدې قرمز ښکته لړيو کې خپرېږي، د کوم يوه کوچنۍ برخه چې په ماوراء بنفش کې تيتيږي. د نړۍ ډېره برخه ابادي په داسې سيمو کې ژوند کوي، چېرته چې انسوليشن کچه ۱۵۰-۳۰۰ واټه په يو متر مربع کې، يا ۳.۵-۷ کيلوواټه د يو ساعت پر سر/ متر مربع په يوه ورځ کې ده.<ref>Smil (1991), p. 240</ref><ref>{{cite web |title=Natural Forcing of the Climate System |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/041.htm#121 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929100134/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/041.htm#121 |archive-date=29 September 2007 |access-date=29 September 2007 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Karuppu|first1=Karthik|title=Solar Assessment Guidance: A Guide for Solar Trainee, Trainer & Assessor Examination|last2=Sitaraman|first2=Venk|last3=NVICO|publisher=Notion Press|year=2019|isbn=978-1646505227|language=en}}</ref> د لمريزې وړانګې غورځېدنه، د ځمکې د سطحې، سمندرونو – کومه چې د نړۍ شا او خوا ۷۱٪ برخه پوښي- او د اتموسفير له خوا جذب کېږي. توده هوا چې له سمندرونو څخه په بخار بدلې شوې اوبه پکې وي پورته کېږي، د اتموسفير د څرخ يا نقل او حرکت لامل ګرځي. کله چې هوا تر ټولو لوړې ارتفاع ته رسېږي، چېرته چې اتموسفير ښکته وي، د اوبو بخار په وريځو کې راټوليږي او هغه بيا د ځمکې په سطحه باران وروي، په دې ډول د اوبو جريان بشپړوي. د ابو راټولېدلو پټه تودوخه د تودوخې لېږد پياوړی کوي او په دې ډول اتموسفيري ښکارندې تولیدوي لکه باد، توپانونه او ګردبادونه. د سمندرونو او وچې ځمکې له خوا جذب شوې د لمر روښنايي سطحه د منځنۍ ۱۴ سانتيګراد تودوخې په اندازه ساتي. د فوټوسينتيسيز عمليې له لارې، شنه بوټي لمريزه انرژي په کيمياوي زېرمه شوې انرژۍ بدلوي، کومه چې بيا خوراک، لرګي او بايوماس پيدا کوي، له کومو چې بیا په خپل وار سره فوسيلي سون توکي راوځي.<ref>{{cite web |date=17 October 2006 |title=Radiation Budget |url=http://marine.rutgers.edu/mrs/education/class/yuri/erb.html |access-date=29 September 2007 |publisher=NASA Langley Research Center |تاريخ الأرشيف=1 September 2006 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20060901043314/http://marine.rutgers.edu/mrs/education/class/yuri/erb.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=1 September 2006 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20060901043314/http://marine.rutgers.edu/mrs/education/class/yuri/erb.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20060901043314/http://marine.rutgers.edu/mrs/education/class/yuri/erb.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901043314/http://marine.rutgers.edu/mrs/education/class/yuri/erb.html }}</ref><ref>{{cite web |author=Vermass, Wim |title=An Introduction to Photosynthesis and Its Applications |url=http://photoscience.la.asu.edu/photosyn/education/photointro.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19981203020943/http://photoscience.la.asu.edu/photosyn/education/photointro.html |archive-date=3 December 1998 |access-date=29 September 2007 |publisher=Arizona State University}}</ref><ref>{{cite web |author=Somerville, Richard |title=Historical Overview of Climate Change Science |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |access-date=29 September 2007 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |تاريخ الأرشيف=26 November 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181126204443/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 November 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181126204443/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181126204443/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126204443/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf }}</ref> د ځمکې د اتموسفير، سمندرونو او د ځمکنيو کتلو له خوا جذب کېدونکې ټوله لمريزه انرژۍ تقريباً په يو کال کې ۱۲۲ PW ده چې دا مساوي کېږي له =۳۸۵۰۰۰۰ ايکساجولز (EJ) په يو کال کې سره. په ۲۰۲۲ (۱۹۱۹) کې، دا په يو ساعت کې (يو ساعت او ۲۵ دقيقې) له هغې انرژۍ څخه زياته وه چې ټولې نړۍ په يو کال کې کارولې وه. فوټوسيتيسز په بايوماس کې هر کال تقريباً ۳۰۰۰ EJ تر لاسه کوي.<ref name="Smil 2006, p. 12">Smil (2006), p. 12</ref><ref>{{cite journal|title=Solar energy: A new day dawning?: Silicon Valley sunrise|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-09-07_443_7107/page/n40|first=Oliver|last=Morton|date=6 September 2006|journal=Nature|volume=443|issue=7107|pages=19–22|doi=10.1038/443019a|pmid=16957705|bibcode=2006Natur.443...19M|s2cid=13266273}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://web.mit.edu/mitpep/pdf/DGN_Powering_Planet.pdf|title=Powering the Planet: Chemical challenges in solar energy utilization|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=43|pages=15729–35|access-date=7 August 2008|bibcode=2006PNAS..10315729L|last1=Lewis|first1=N. S.|last2=Nocera|first2=D. G.|year=2006|doi=10.1073/pnas.0603395103|pmid=17043226|pmc=1635072|doi-access=free|archive-date=17 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217063355/http://web.mit.edu/mitpep/pdf/DGN_Powering_Planet.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Energy conversion by photosynthetic organisms |url=http://www.fao.org/docrep/w7241e/w7241e06.htm#TopOfPage |access-date=25 May 2008 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> ممکنه لمريزه انرژي چې د انسانانو له خوا کارول کېدای شي، د ځمکې د کرې سطحې ته نژدې د شته لمريزې انرژۍ له اندازې څخه مختلفه ده، ځکه چې جغرافيه، د وخت بدلون، د وريځې پوښښ او د انسانانو د لاسرسي وړ ځمکې په څېر لاملونه د لمريزې انرژۍ اندازه محدودوي، کومه چې موږ کولای شو تر لاسه کړو. په ۲۰۲۱ز کال کې، «Carbon Tracker Initiative» اټکل کړی و چې يواځې له لمريزې انرژۍ څخه زموږ د ټولې انرژۍ د توليد لپاره اړينه ځمکنۍ سيمه ۴۵۰۰۰۰ کيلومتر مربع وه – يا د [[سویډن|سويډن]] هېواد د مساحت په اندازه، يا د [[مراکش]] په اندازه، يا د کلفورنيا په اندازه (يعنې د ځمکې د ټول مساحت ۰.۳٪ برخه).<ref>{{Cite web |last=Bond |first=Kingsmill |date=April 2021 |title=The sky's the limit |url=https://epbr.com.br/wp-content/uploads/2021/04/Sky-the-limit-report_Apr21-compressed.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430191920/https://epbr.com.br/wp-content/uploads/2021/04/Sky-the-limit-report_Apr21-compressed.pdf |archive-date=April 30, 2021 |access-date=October 22, 2021 |website=epbr |publisher=Carbon Tracker Initiative |page=6}}</ref> جغرافیه د لمريزې انرژۍ پر وړتيا اغېز کوي، ځکه د استواء ليکې ته نژدې سيمو کې لمريزې وړانګې اندازه کمه وي. په هر حال، د لمر د موقعيت پيروي کونکې فوټوولټيکس کارول د استواء ليکې څخه لرې سيمو کې د لمريزې انرژۍ وړتيا په څرګند ډول زياتولای شي. د وخت بدلون د لمريزې برېښنا په وړتيا اغېز کوي، ځکه د شپې له مخې، د ځمکې په سطحه د لمريزې انرژۍ د تختو د جذب کولو لپاره ډېرې کمې لمريزې وړانګې وي. دا چاره د انرژۍ اندازه محدودوي، کومه اندازه چې لمريزې تختې په يوه ورځ کې جذب کوي. د وريځيو پوښ هم کولای شي د لمريزې تختې پر وړتيا اغېز وکړي، ځکه چې وريځې له لمر څخه راتلونکې رڼا مخه نيسي او د لمريزو حجرو لپاره شته رڼا کموي.<ref name="World Energy Assessment">{{cite web |date=September 2000 |title=Energy and the challenge of sustainability |url=http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |access-date=17 January 2017 |work=United Nations Development Programme and [[World Energy Council]] |تاريخ الأرشيف=12 November 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=12 November 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf }}</ref> د دې تر څنګ، ځمکې ته لاسرسی (د ځمکې مهيا والی) پر شته لمريزې انرژۍ زيات اغېز کوي، ځکه چې لمريزې تختې يواځې په ځمکه نصب کېدای شي، کومه ځمکه چې په بل حالت کې نا استعمال شوې او د لمريزو تختو لپاره مناسبه وي. بامونه د لمريزو حجرو لپاره مناسب ځايونه دي، ځکه ډېرو خلکو موندلې ده چې هغوی په دې ډول له خپلو کورونو څخه نېغ په نېغه انرژۍ جمع کولای شي. نورې هغه سيمې چې د لمريزو تختو لپاره مناسبې دي، هغه ځمکې دي، چې د سوداګريو لپاره نه کارول کېږي، چېرته چې لمريزې کارخونې جوړېدای شي.<ref name="World Energy Assessment2">{{cite web |date=September 2000 |title=Energy and the challenge of sustainability |url=http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |access-date=17 January 2017 |work=United Nations Development Programme and [[World Energy Council]] |تاريخ الأرشيف=12 November 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=12 November 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf }}</ref> د لمريزې ټيکنالوژۍ خصوصيات ياد فعالو يا د غېر فعالو په توګه بيان شوي دي، تر هغه طريقې پورې اړه لري چې دوی د لمر رڼا نيسي، بدلوي او بيا يې وېشي او په ټوله نړۍ کې لمريزه برېښنا په مختلفو کچو د استعمال وړ ګرځوي، تر ډېره بريده د استواء ليکې څخه په واټن پورې اړه لري. که څه هم له لمريزې انرژۍ څخه موخه په بنستيز ډول د عملي موخو لپاره د لمريزو وړانګو استعمال دی، بيا هم ټولې د نوې کېدو وړ انرژۍ، نورې د ځمکې تودوخې طاقتونه او د مد او جذر طاقتونه، خپله انرژي يا نېغ په نېغه يا په غېر مستقیم ډول له لمر څخه تر لاسه کوي. په فعالو لمريزو لارو چارو کې په ګټور توليد د لمر د رڼا د بدلولو لپاره فوټو ولټک، متمرکز لمريز طاقت، د لمريزې تودوخې راټولونکي، پمپونه او پکي استعماليږي. په غېر فعالو لمریزو لارو چارو کې د مناسبو تودوخې خصوصياتو سره د موادو انتخاب، په طبيعي ډول د هوا څرخېدونکې ځايونو جوړول او مخ پر لمر د ودانۍ جوړول شامل دي. فعالې لمريزې ټيکنالوژۍ د انرژۍ په مهيا کولو کې زياتوالی راولي او د مهيا کولو اړخيزې ټیکنالوژۍ بلل کېږي، په داسې حال کې چې غېر فعالې لميزې ټيکنالوژۍ د بديلو سرچينو اړتيا کموي او عموماً د غوښتنې اړخيزې ټيکنالوژۍ بلل کېږي.<ref name="IEA Solar Thermal">{{cite web |last=Philibert |first=Cédric |year=2005 |title=The Present and Future use of Solar Thermal Energy as a Primary Source of Energy |url=http://philibert.cedric.free.fr/Downloads/solarthermal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426044500/http://philibert.cedric.free.fr/Downloads/solarthermal.pdf |archive-date=26 April 2012 |publisher=IEA}}</ref> په ۲۰۰۰ز کال کې، د ملګرو ملتونو پرمختيايي پروګرام، د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنيزو چارو څانګې او د انرژۍ نړيوالې شورا د ممکنه لمريزې انرژۍ اټکل خپور کړ، کومه اندازه چې هر کال د انسانانو له خوا کارول کېږي، په کومو کې چې انلوسليشن، د وريځې پوښ او هغې ځمکې چې د انسانو له خوا د کارېدو وړ ده، په څېر عوامل يې په نظر کې نيولي وو. له دې اټکل څخه څرګندېږي چې په کلني ډول د لمريزې انرژۍ نړیواله وړتيا له ۱،۶۰۰ څخه نيولې تر ۴۹،۸۰۰ ايجزاجولز ده (د يو ساعت پر سر له 4.4×1014څخه تر 1.4×1016 پورې).<ref name="World Energy Assessment3">{{cite web |date=September 2000 |title=Energy and the challenge of sustainability |url=http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |access-date=17 January 2017 |work=United Nations Development Programme and [[World Energy Council]] |تاريخ الأرشيف=12 November 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=12 November 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112004050/http://www.undp.org/content/dam/aplaws/publication/en/publications/environment-energy/www-ee-library/sustainable-energy/world-energy-assessment-energy-and-the-challenge-of-sustainability/World%20Energy%20Assessment-2000.pdf }}</ref> == سرچينې == kz1cfqm2z1qseet4c1r9sx3xnevsiub 0 64043 371098 344665 2026-11-08T17:20:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371098 wikitext text/x-wiki پړاو په پړاو (په تدريجي ډول) د ډبرو سکرو څخه کار اخيستلو ته د پای ټکې اېښودل هغه تګلاره ده چې موخه يې د ډبرو سکرو په سوځولو سره د برېښنا په توليدځايونو کې د ډبرو سکرو له سوځولو کار اخيستل درول دي او د فوسيلي (فوسيلي توکي هغه دي چې د لرغونو زمانو څخه د پاتې شونو څخه منځ ته راغلي وي لکه د ډبرو سکاره) د سون دتوکو د استعمال پای ته رسولو يوه برخه ده. د ډبرو سکاره  تر ټولو زيات کاربن لرونکي فوسيلي سوند توکي دي، په همدې بنسټ، ختمول يې د اقليم بدلون محدودولو او د ۱.۵ سانتيګراد پورې د نړيوالې تودوخې درجې ساتلو لپاره خورا مهم دي، د تودوخې کومې درجې يادونه چې د [[پاریس|پاريس]] د اقلیم په تړون کې شوې ده. د انرژۍ نړيوال اژانس (IEA) اټکل کړی چې د صنعتي کېدو پړاو څخه د مخکې په پرتله، د ډبرو سکاره په منځنۍ کچه په نړیواله تودوخه کې ۳۰٪ زياتوالي لامل ګرځېدلي.<ref>{{Cite web |title=Coal Phase Out |url=https://climateanalytics.org/briefings/coal-phase-out/ |access-date=1 April 2021 |website=climateanalytics.org |language=en |تاريخ الأرشيف=19 June 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200619191248/https://climateanalytics.org/briefings/coal-phase-out/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=19 June 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200619191248/https://climateanalytics.org/briefings/coal-phase-out/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200619191248/https://climateanalytics.org/briefings/coal-phase-out/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619191248/https://climateanalytics.org/briefings/coal-phase-out/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=How to accelerate the energy transition in developing countries |url=https://www.weforum.org/agenda/2021/01/how-to-accelerate-the-energy-transition-in-developing-economies/ |access-date=19 February 2021 |website=World Economic Forum |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Emissions – Global Energy & CO2 Status Report 2019 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-co2-status-report-2019/emissions |access-date=1 April 2021 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> چين د ډبرو سکرو د پروژو لپاره تر ټولو ستر دولتي مالي تمويل کونکی دی. ډېرو هېوادونو او مالي ادارو د ډبرو سکرو د استعمالونکو کارخانو د جوړېدو د تمويل په بندولو سره، يو شمېر نوښتونه پر لار اچولي، څو د ډبرو سکرو استعمال ختم کړي. د ژونديو موجوداتو د تنوع له منځه تللو او د تنفسي ناروغيو محدودېدلو په څېر د ډبرو سکرو د استعمال د درولو روغتيايي او چاپېرياليزې ګټې د دې له لګښتونو څخه زیاتې دي. وړانديز شوی چې پرمختللي هېوادونه کولای شي د دې چارې د مخنيوي په برخه کې د مخ پر وده هېوادونو سره مالي مرسته وکړي، په دې موخه چې دا هېوادونه د ډبرو سکرو د استعمال نورې کارخانې جوړې نه کړي او يو عادلانه انتقال تر سره کړي (عادلانه انتقال په اقليمي فعاليتونو کې فرصتونه زياتول او د ننګونو مديریت کول دي). د دولتونو تر منځ يو ستر سازمان (جي-۷) په ۲۰۲۱ز کال کې ژمنه وکړه چې په يو کال کې به د ډبرو سکرو له اور څخه د برېښنا تولېدنکو مرکزونو ملاتړ بند کړي. اټکل شوی چې د ډبرو سکرو د استعمال درول کولای شي د يوويشتمې پېړۍ تر پايه پورې هر کال ټولنې ته له ۱٪ زيات جي ډي پي ګټه ورسوي، په همدې بنسټ اقتصاد پوهانو د «کوسين» معاملې.وړانديز کړی، په کومه کې چې پرمختللي هېوادونه د ډبرو سکرو د استعمال د درېدو په برخه کې له مخ پر وده هېوادونو سره مرسته کوي.<ref>{{Cite web |title=No New Coal by 2021 |url=https://www.e3g.org/publications/no-new-coal/}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jessop|first=Susanna Twidale, Sinead Cruise, Simon|date=5 December 2019|title=Big European banks face call to end funding for firms building coal-fired plants|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-europe-banks-coal-idUSKBN1Y92C8|access-date=1 April 2021}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rauner|first1=Sebastian|last2=Bauer|first2=Nico|last3=Dirnaichner|first3=Alois|last4=Dingenen|first4=Rita Van|last5=Mutel|first5=Chris|last6=Luderer|first6=Gunnar|date=23 March 2020|title=Coal-exit health and environmental damage reductions outweigh economic impacts|url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0728-x|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=10|issue=4|pages=308–312|doi=10.1038/s41558-020-0728-x|bibcode=2020NatCC..10..308R|s2cid=214619069|issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Cite web |last=Eco-Business |title=How to replace coal power with renewables in developing countries |url=https://www.eco-business.com/opinion/how-to-replace-coal-power-with-renewables-in-developing-countries/ |access-date=18 February 2021 |website=Eco-Business |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-05-21 |title=G7 commits to end support for coal-fired power stations this year |url=https://www.euronews.com/green/2021/05/21/g7-commits-to-end-support-for-coal-fired-power-stations-this-year |access-date=2021-07-08 |website=euronews |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Phasing out coal could generate 'social benefits' worth $78 trillion {{!}} Imperial News {{!}} Imperial College London |url=https://www.imperial.ac.uk/news/236997/phasing-coal-could-generate-social-benefits/ |access-date=2022-06-05 |website=Imperial News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Great Carbon Arbitrage |url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2022/05/31/The-Great-Carbon-Arbitrage-518464 |access-date=2022-06-06 |website=IMF |language=en}}</ref> == د ډبرو سکرو استعمال عروج == په ۲۰۱۳ز کال کې په نړيواله کچه د ډبرو سکرو استعمال خپل اوج ته ورسېد او د ۲۰۱۰ز لسيزې په وروستيو کې پکې ډېر کم بدلون راغی. د ډبرو سکرو په استعمال کې د کمېدو لامل تر ډېره بريده په متحده ايالاتو او [[اروپا]]، تر څنګ يې د اسيا په پرمختلليو اقتصادونو  کې د ډبرو سکرو د استعمال کمېدل و. په ۲۰۱۹ز کال کې، د چين، اندونيزيا، هندوستان، روسيې او استراليا په څېر هېوادونو کې د ډبرو سکرو د توليد زياتېدو په متحده ايالاتو او اروپا کې د کمېدو تشه ډکه کړه. په هر حال، په ۲۰۲۰ز لسيزه کې د ډبرو سکرو جوړښتي کمېدلو دوام پيدا کړ. <ref name="forbes">{{Cite web |last=Rapier |first=Robert |title=Coal Demand Rises, But Remains Below Peak Levels |url=https://www.forbes.com/sites/rrapier/2019/06/28/coal-demand-rises-but-remains-below-peak-levels/ |access-date=2020-07-14 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref name="iea-2020">{{cite web |date=July 2020 |title=Coal Information: Overview |url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview |access-date=4 November 2020 |publisher=International Energy Agency |location=Paris}}</ref><ref>{{Cite web |title=World Energy Outlook 2020 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |access-date=2020-11-05 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> == د هېوادونو په کچه د ډبرو سکرو د استعمال بندېدل == === افريقا === ==== سويلي افريقا ==== په ۲۰۰۷ز کال، د سويلي افريقا د انرژۍ برخه د کاربن ډای اکسايډ اتم تر ټولو ستر توليدونکی هېواد دی. په ۲۰۰۵/۲۰۰۶ز کالونو کې، د سویلي افريقا د انرژۍ ۷۷٪ اړتيا نېغ په نېغه د ډبرو سکرو څخه پوره کېده او کله چې اوسنۍ پروژې پلې شي، دا تناسب په نږدې موده کې زيات شي.<ref>{{cite web |title=Carbon Dioxide Emissions From Power Plants Rated Worldwide |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/11/071114163448.htm |website=Sciencedaily.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Minerals and Energy: Energy |url=http://www.dme.gov.za/energy/coal.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202053007/http://www.dme.gov.za/energy/coal.stm |archive-date=2 December 2009 |access-date=14 January 2010}}</ref> په سويلي افريقا کې داسې کومه طرحه نه شته چې د ډبرو سکرو په مټ د انرژۍ توليدونکې کارخانې پړاو په پړاو بندې شي او په حقيقت کې، دا هېواد د د انرژۍ د اړتياو د پوره کولو لپاره د ډبرو سکرو په مټ چلېدونکو نويو ظرفيتونو په جوړولو کې پانګونه کوي، څو د خپلې انرژۍ اړتيا پوره کړي، تر څنګ يې د اوسنيو شته ډبرو سکرو د مرکزونو په نويو کولو کار کوي، څو د چاپېرياليزو اړتياوو سره سمون ولري. د ۲۰۱۰ز کال د اپريل په شپږمه نېټه، نړيوال بانک سويلي افريقا ته د ۳.۷۵ ميليارده امريکايي ډالرو پور ورکول تصوويب کلړ، څو په هغه هېواد کې د نړۍ په کچه د ډبرو سکرو د څلورم ستر مرکز د جوړولو ملاتړ وکړي، کوم چې په «ميډوپي» کې جوړېږي. د نړيوال بانک وړانديز شوي پور کې په پرتليز ډول کوچنی مبلغ – ۲۶۰ ميليونه امريکايي ډالره – هم شامل دي چې د هوا او لمريزې انرژۍ په برخه کې به مصرف شي.<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article7088297.ece|work=[[The Times]]|location=London|title=Britain may block World Bank loan for coal plant in South Africa|first=Ben|last=Webster|date=6 April 2010|access-date=2 May 2010|archive-date=30 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430155659/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article7088297.ece|url-status=dead}}</ref> د «ميډوپي» د برېښنا مرکز اندازه ۴۸۰۰ ميګاواټه ښودل شوې ده، دا به د ډبرو سکرو په مټ چلېدونکو د برېښنا هغو مرکزونو سره يو ځای شي، کوم چې له پخوا څخه په دې هېواد کې فعال دي، لکه د کينډال برېښنا مرکز (۴۱۰۰ ميګا واټه)، ماجوبا د برېښنا مرکز (۴۱۰۰ ميګا واټه) او ماټيمبا د برېښنا مرکز (۴۰۰۰ ميګاواټه)، همدا راز په همدې ظرفيت د «کوسيلي» برېښنا مرکز چې ۴۸۰۰ ميګا واټه دی، کوم چې اوسمهال د جوړېدو په حال کې دی. تمه ده چې «کوسيلي» به په څو پړاونو کې بشپړ شي، پيل يې په ۲۰۱۲ز کال کې شوی، په داسې حال کې چې تمه ده «ميډوپي» به په لومړي ځل په ۲۰۱۳ز کال کې عملي چارې پيل کړي چې بشپړ ظرفيت به يې په ۲۰۱۷ز کال کې د عمل وړ وي. دا مهالوېشونه لنډمهالي دي او شونې ده چې بدلون ومومي. له ۲۰۰۸ز کال راهيسې، د سويلي افريقا حکومت د لمريزې برېښنا په مټ د اوبو تودولو مرکزونو په تمويل پيل وکړ. د ۲۰۱۶ز کال د جنورۍ تر مياشتې پورې، په ټول هېواد کې ۴۰۰۰۰۰ داخلي تاسيسات موجود وو چې په دې کې د کم لګښت درلودونکو کورونو يا کم عايد لرونکو کورنيو لپاره د کم فشار لرونکي لمريزې برېښنا په مټ د اوبو تودونکي وړيا نصب کړای شوي دي، کوم چې د برېښنا شبکو ته لاسرسی لري، په داسې حال کې چې نورو تاسيسات هم تمويل شوي وو.<ref>{{cite web |last1=Rycroft |first1=Mike |date=14 January 2016 |title=Solar water heater rollout programme gains momentum |url=https://www.ee.co.za/article/solar-water-heater-rollout-programme-gains-momentum.html |website=Ee.co.za |access-date=5 September 2022 |تاريخ الأرشيف=21 September 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210921144826/http://www.ee.co.za/article/solar-water-heater-rollout-programme-gains-momentum.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=21 September 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210921144826/http://www.ee.co.za/article/solar-water-heater-rollout-programme-gains-momentum.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210921144826/http://www.ee.co.za/article/solar-water-heater-rollout-programme-gains-momentum.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921144826/http://www.ee.co.za/article/solar-water-heater-rollout-programme-gains-momentum.html }}</ref> === امريکاګانې === ==== کاناډا ==== په ۲۰۰۵ز کال کې، [[کاناډا]] په عمده ډول د برېشنا د توليد د مرکزونو لپاره، په کلني بنسټ ۶۰ ميليونه ټنه د ډبرو سکاره سوځولي و چې په کلني ډول پکې پنځلس سلنه زياتوالی راغلی دی. د ۲۰۱۶ز کال په نومبر مياشت کې، د کاناډا حکومت اعلان وکړ چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې به د ډبرو سکرو له لارې د برېښنا توليدونکي مرکزونه بند کړي. تر ۲۰۲۰ز کال پورې، يواځې څلور ايالتونه د برېښنا د توليد لپاره د ډبرو سکاره سوځوي، چې هغه دا دي: البرټا، نواسکوټيا، نيو برنسويک او ساسکاچوين. کاناډا په پام کې لري چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې خپله ۹۰٪ برېښنا له هغو سرچېنو تر لاسه کړي چې مصارف نه لري. همدا اوس دا هېواد خپله ۸۲٪ برېښنا له هغو سرچينو تر لاسه کوي چې کوم ډول ګازونه نه اخراجوي.<ref>{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/news/business/canadian-coal-by-the-numbers-1.3408568|title=Coal in Canada: A by-the-numbers look at the industry|last=Quigley|first=Joseph|date=4 February 2016|work=[[CBC News]]|access-date=14 September 2019}}</ref><ref name="the-guardian-20162">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/21/canada-coal-electricity-phase-out-2030|title=Canada plans to phase out coal-powered electricity by 2030|date=21 November 2016|work=The Guardian|access-date=22 November 2016|location=London, United Kingdom|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 February 2020 |title=Coal phaseout in Canada – Ex-colleagues helping miners' job transition |url=https://balkangreenenergynews.com/coal-phaseout-in-canada-ex-colleagues-helping-miners-job-transition/ |access-date=11 February 2020 |website=Balkan Green Energy News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Canada |first=Environment and Climate Change |date=24 November 2016 |title=Powering our future with clean electricity |url=https://www.canada.ca/en/services/environment/weather/climatechange/climate-action/powering-future-clean-energy.html |access-date=11 February 2020 |website=aem}}</ref><ref>{{Cite web |last=Canada |first=Natural Resources |date=6 October 2017 |title=electricity-facts |url=https://www.nrcan.gc.ca/science-data/data-analysis/energy-data-analysis/energy-facts/electricity-facts/20068 |access-date=11 February 2020 |website=www.nrcan.gc.ca |تاريخ الأرشيف=24 March 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230324215907/https://www.nrcan.gc.ca/science-data/data-analysis/energy-data-analysis/energy-facts/electricity-facts/20068 |url-status=dead |خونديځ نېټه=24 March 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230324215907/https://www.nrcan.gc.ca/science-data/data-analysis/energy-data-analysis/energy-facts/electricity-facts/20068 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230324215907/https://www.nrcan.gc.ca/science-data/data-analysis/energy-data-analysis/energy-facts/electricity-facts/20068 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324215907/https://www.nrcan.gc.ca/science-data/data-analysis/energy-data-analysis/energy-facts/electricity-facts/20068 }}</ref> په ۲۰۰۵ز کال کې په پيل کېدو سره، «اونټيريو» د دې ايالت د برېښنا د تګلارې د يوې برخې په توګه له ډبرو سکرو د کار اخيستلو د بندولو د قانون جوړولو طرحه جوړه کړې وه. دې ايالت د هستوي ځواک د ملاتړ په موخه د انرژۍ په سترو مرکزونو کې په کلني ډول ۱۵ ميلیونه ټنه د ډبرو سکاره مصرف کړي و. د «نانټيکوک» د انرژۍ توليد مرکز د هوا د ککړتیا تر ټولو ستره سرچينه وه او په دوبي کې د «اونټيريو» ايالت  له دود او ګردلې څخه له ډکو ورځو ځورېدو. په ۲۰۰۷ز کال کې، د اونټيريو ليبرال حکومت ژمنه وکړه چې تر ۲۰۱۴ز کال پورې به په دې ايالت کې د ډبرو سکرو له لارې د انرژۍ تر لاسه کونکي ټول مرکزونه بند کړي. لومړي وزير «ډالټن ميک ګوينټي» وويل، «تر ۲۰۳۰ز کال پورې، په دې سياره کې به د ډبرو سکرو په مټ چلېدونکي ۱۰۰۰ نور نوي مرکزونه جوړ شوي وي. په نړۍ کې يواځې يو ځای داسې شته چې د ډبرو سکرو په مټ برېښنا توليدول بندوي او دا کار موږ همدلته په اونټيريو کې کوو». د اونټيريو د برېښنا مسئولينو وړاندوينه کړې وه چې په ۲۰۱۴ز کال کې، په داسې حال کې چې د ډبرو سکرو په مټ هېڅ برېښنا توليدونکی به نه وي، په دې ايالت کې د برېښنايي انرژۍ تر ټولو ستر توليدونکې سرچينې به هستوي (۵۷ سلنه)، د اوبو په مټ برېښنا تولېدېدل (۲۵ سلنه) او د طبيعي ګاز په مټ توليدونکې برېښنا (۱۱ سنه) وي. د ۲۰۱۴ز کال د اپريل په مياشت کې، په شمالي امريکا کې اونټيريو لومړۍ حوزه وه چې د برېښنا په توليد کې يې د ډبرو سکرو استعمال ودراوه. په اونټيريو کې د ډبرو سکرو وروستی مرکز، کوم چې د «تندر بی جينريټنګ سټيشن» دی، د ۲۰۱۴ز کال په اپريل مياشت کې د ډبرو سکرو سوځول ودرول.<ref>{{Cite web |date=16 February 2005 |title=Ontario's Coal Phase-out Will Have Drastic Consequences, Say The Thinking Companies |url=https://www.businesswire.com/news/home/20050216005791/en/Ontarios-Coal-Phase-out-Drastic-Consequences-Thinking-Companies |access-date=14 September 2019 |website=www.businesswire.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/nanticoke-plant-is-provinces-biggest-polluter-study-finds/article18259154/|title=Nanticoke plant is province's biggest polluter, study finds|access-date=14 September 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=18 June 2007 |title=Ont. Liberals promise to close coal plants by 2014 |url=https://www.ctvnews.ca/ont-liberals-promise-to-close-coal-plants-by-2014-1.245365 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805111218/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070618/ont_coal_plants_070618/20070618 |archive-date=5 August 2009 |access-date=27 December 2013 |publisher=CTV News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Foran |first=Vanessa |date=19 January 2017 |title=Air is cleaner, Ontarians healthier since Ontario shut down coal |url=https://www.newswire.ca/news-releases/air-is-cleaner-ontarians-healthier-since-ontario-shut-down-coal-611245495.html |access-date=14 September 2019 |publisher=[[CNW Group]] on behalf of [[Asthma Society of Canada]] |language=en}}</ref><ref>Ontario Power Authority, [https://web.archive.org/web/20130716053358/http://www.powerauthority.on.ca/power-planning/long-term-energy-plan-2013 Long-Term Energy Plan 2013], module 3, 2014.</ref><ref>{{cite web |title=Ontario Power Generation Moves to Cleaner Energy Future : Thunder Bay Station Burns Last Piece of Coal |url=http://www.opg.com/news-and-media/news-releases/Documents/140415TBGSBurnsLastCoal.pdf |access-date=26 March 2019 |website=Opg.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Creating Cleaner Air in Ontario |url=https://news.ontario.ca/mndmf/en/2014/04/creating-cleaner-air-in-ontario-1.html |access-date=14 September 2019 |website=news.ontario.ca |language=en}}</ref> ==== متحده ايالات ==== په ۲۰۱۷ز کال کې، په متحده ايالاتو کې د مصرفېدونکې انرژۍ له منځه، د فاضله موادو سوند توکو ۸۱ سلنه انرژي برابروله، کومه چې په ۲۰۰۰ز کال څخه کمه شوې او په هغه کال کې ۸۶ سلنه وه. <ref>US Energy Information Administration, [https://www.eia.gov/totalenergy/data/monthly/pdf/sec1_7.pdf Primary energy consumption by source], accessed 5 April 2018</ref> {| class="wikitable" |'''Year''' |'''Electrical''' '''generation''' '''from coal (TWh)''' |'''Total''' '''electrical''' '''generation (TWh)''' |'''%''' '''from''' '''coal''' |hide'''Number of''' '''coal''' '''plants''' |- |2002 |1,933 |3,858 |50.1% |633 |- |2003 |1,974 |3,883 |50.8% |629 |- |2004 |1,978 |3,971 |49.8% |625 |- |2005 |2,013 |4,055 |49.6% |619 |- |2006 |1,991 |4,065 |49.0% |616 |- |2007 |2,016 |4,157 |48.5% |606 |- |2008 |1,986 |4,119 |48.2% |598 |- |2009 |1,756 |3,950 |44.4% |593 |- |2010 |1,847 |4,125 |44.8% |580 |- |2011 |1,733 |4,100 |42.3% |589 |- |2012 |1,514 |4,048 |37.4% |557 |- |2013 |1,581 |4,066 |38.9% |518 |- |2014 |1,582 |4,094 |38.6% |491 |- |2015 |1,352 |4,078 |33.2% |427 |- |2016 |1,239 |4,077 |30.4% |381 |- |2017 |1,206 |4,034 |29.9% |359 |- |2018 |1,146 |4,174 |27.5% |336 |- | colspan="5" |''References:'' |} په ۲۰۰۷ز کال کې، په ۴۲ ايالتونو کې د ډبرو سکرو کارونکي ۱۵۴ نوي مرکزونه په نوملړ کې شامل وو. تر ۲۰۱۲ز کال پورې، دا شمېر تر ۱۵ پورې راوغورځېد، لامل يې نوي اصولو وو چې د سيماب (زيبق) خوشې کول يې محدودول.، د کاربن خوشې کول يې هم محدود کړل، په دې ډول چې د برېښنا د يو ساعت ميګاواټ د توليد پر سر يې د ۱۰۰۰ پاونډه کاربن ډای اکسايډ  خوشې کولو اجازه ورکړه.<ref>[https://www.wired.com/techbiz/media/news/2006/10/71952 Eco Concern: Coal Plant Boom] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214223405/http://www.wired.com/techbiz/media/news/2006/10/71952|date=14 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |author=Keith Johnson in Washington, Rebecca Smith in San Francisco and Kris Maher in Pittsburgh |date=28 March 2012 |title=EPA Proposes CO |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303404704577307524051798192 |work=WSJ}}</ref> د ۲۰۱۳ز کال د جولای په مياشت کې، د متحده ايالاتو د انرژۍ وزير «ايرنيسټ مونيز» د فاضله موادو د سوند توکو په اړوند د اوباما د ادارې تګلارې مرکزي ليکې روښانه کړې:<blockquote>په وروستيو څلورو کلونو کې، موږ د هوا او لمريزې برېښنا له لارې د بيا نوې کېدو انرژۍ تر لاسه کولو مرکزونه له دوه چنده څخه زيات کړل. په هر حال، د ډبرو سکاره او نور فاضله موادو سوند توکي زموږ د انرژي او اويا سلنه زموږ برېښنا برابروي او د لسيزو لپاره به زموږ د انرژۍ د راتلونکي برخه وي. د خپلو بچيانو د اقليم د بدلون له ناوړه اغېزو څخه د خوندي کولو لپاره هر ډول جدي هڅه کې بايد د داسې ټيکنالوژيو جوړول، ښودل او عملي کول شامل وي، تر څو خوشې شوي فاضله موادو سوند توکي هومره پاک وکاروي، څومره کې ممکنه وي.<ref>April Lee and others, [http://www.nrel.gov/docs/fy13osti/56324.pdf Opportunities for synergy between natural gas and renewable energy], National Renewable Energy Laboratory, Dec. 2012.</ref><ref>John Funk, [http://www.cleveland.com/business/index.ssf/2012/01/doe_boss_says_shale_gas_could.html DOE boss says shale gas could benefit wind and solar], Cleveland Plain Dealer, 18 January 2012.</ref></blockquote> == سرچينې == lvs23zqxp7mve7b24p82u2hsxbxjygu 0 64087 370883 367783 2026-11-08T12:24:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370883 wikitext text/x-wiki {{سيکس او قانون}}'''له ماشوم نه ناوړه ګټه اخیستنه''' یا '''له ماشوم سره ناوړه چلند''' د ماشوم یا ماشومانو فزیکي/ځاني، جنسي او/یا رواني ناوړه چلند یا غفلت دی، په ځانګړې توګه د مور او پلار یا پالونکي له خوا. د ماشوم نه ناوړه ګټه اخیستنه کېدای شي د مور او پلار یا پالونکي له خوا د یو عمل کړلو یا په کې پاتې راتللو لامل وي چې په پایله کې یې ماشوم ته حقیقي یا احتمالي زیان رسوي اود دې د پېښیدو امکان د ماشوم په کور، یا سازمانونو، ښوونځیو یا ټولنو کې شته چې ماشوم ورسره اړیکه لري. له ماشوم نه د ناوړې ګټې اخیستنې او له ماشوم سره د ناوړه چلند اصطلاحات ډېری وخت د یو بل سره مترادف/ د تبادلې وړ په توګه کارول کیږي، که څه هم ځینې څېړونکي د دوی ترمنځ توپیر کوي او د ماشومانو سره ناوړه چلند د غفلت، استحصال او قاچاق پوښلو لپاره د یوې عمومي اصطلاح (یوه داسی اصطلاح ده چې د یو ځانګړي توکي پرځای د شیانو پراخه کټګورۍ پوښلو لپاره کارول کیږي.) په توګه کاروي. == تاریخ == د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې، د کارمندانو او ښوونکو له خوا له ماشومانو سره ظلمعام او پراخ و، او په ډېرو هېوادونو کې جسمي سزا(وهل او ټکول) دود و. خو، د ۱۹ پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې، رنځپوهانو په فیلیسایډ (د والدینو/ مور او پلار له خوا د ماشومانو وژل) باندې څیړنې وکړې او په راپور شویو پیښو کې یې د ماشومانو د مړینې یوازینی لامل د مور او پلار غصه، تکراري فزیکي ناوړه چلند، لوږه، او جنسي تیری یاد کړ. د ۱۸۶۰ کال په یوه مقاله کې، د فرانسې د عدلي طبي یوه لوی کارپوه اګسټ امبرویس ټارډیو د داسې ۳۲ قضیو لړۍ راټوله کړه، چې له دې جملې څخه ۱۸ یې وژونکې وي، هغه ماشومان چې د لوږې او/یا تکراري فزیکي ناوړه ګټه اخیستنې له امله مړه شوی وو؛ په دې کې د اډیلین ډیفرټ قضیه هم شامله ده، چې په ۸ کلنۍ کې د هغې د نیا او نیکه له خوا بیرته خپلې کورنې ته راستنه شوې وه، او ۹ کاله یې د مور او پلار له خوا شکنجه تر لاسه کړې وه - هره ورځ وهل شوې وه، په خپلو ګوتوسره را ځړول شوې وه،  په میخ شوي تخته وهل شوې وه، په ګرمو سکارو سره سوځول شوې وه، د هغې ټپونه په نايټريک اسيد مینځل شوي وو، او د لښتي/ لرګی په واسطه پاک شوي وو. ټارډیو د ماشومانو کورونو ته ورغی او پر ماشومانو یې شته اغېزې ولیدلې؛ هغه ولیدل چې کله دوی تر ساتنې لاندې راغلل نو خپګان او ویره د دوی په مخونو کې ورکه شوه. هغه وايي: "کله چې موږ د دې بې وزلو بې دفاع انسانانو نازک عمر ته پام وکړو، چې هره ورځ او نږدې هر ساعت د وحشي ظلمونو، نه منلو وړ شکنجو او سختو محرومیتونو سره مخ کیږي، د دوی ژوند د یوه اوږده شهادت په څېر دی - او کله چې موږ د دې حقیقت سره مخ شو چې د دوی ځورونکي د دوی خپلې میندې دي، چا چې دوی ته ژوند ورکړی، موږ د یوې خورا ویرونکي ستونزې سره مخ شو چې کولی شي د اخلاقیاتو روح یا د عدالت ضمیر ګډوډ کړي".<ref>Editorial (1848) Triple infanticide – suicide du meurtrier. Annales Médico-psycholiques 11: 108 only.</ref><ref>Leuret (1837) Suspicion de folie chez une femme reconnue coupable d'avoir, pendant sa grossesse fait des blessures mortelles a deux de ses enfans: affaire R. Annales d'Hygiène Publique et de Médecine Légale 17: 374-400.</ref><ref>Rothamel (1845) Eine Mutter führt durch allmälige Entziehung der Nahrungsmittel den Tod ihres ehelichen Kindes herbei. Henke's Zeitschrift für der Staatsarzneikunde 50: 139-156.</ref><ref>Boys-de-Loury, Devergie, Ollivier (1843) Consultation medico-légale sur un cas de mort violente, chez un enfant de deux ans et demi. Annales d'Hygiène Publique et de Médecine Légale 29: 185-203.</ref><ref>Tardieu A (1860) Étude médico-légale sur les sévices et mauvais traitements exercés sur des enfants. Annales d'Hygiène 15: 361-398.</ref><ref>Brockington I F (1996) Motherhood and Mental Health. Oxford, Oxford University Press, page 396 – translation of a passage in Tardieu (1860).</ref><ref>Boileau de Castélnau P (1861) Misopédie ou lesion de l'amour de la progéniture. Annales Médico-psychologiques 3rd series 7: 553-568.</ref><ref>Aubry P (1891) De l'Homicide Commis par la Femme. Paris, Storck, pp 1-38.</ref><ref>Delcasse A (1885) Étude medico-légale sur les sévices de l'enfance. Thèse, Paris.</ref><ref>Duval P (1892) Des sévices et mauvais traitements. Thèse, Lyon.</ref><ref>Dumas E (1892) Du libéricide ou meurtre des enfants mineurs par leurs parents. Thèse, Lyon.</ref> دغه لومړنۍ فرانسوي څیړنې د ژبې خنډ څخه په تېریدو کې پاتې راغلي او نور ملتونه د ماشومانو او کوچنیانو د ډېری دردناکو زخمونو د لامل نه بې خبره پاتې شول؛ نږدې سل کاله به تېر شي مخکې له دې چې انسانیت په سیستماتیک ډول د ټارډیو "ویرېدونکي ستونزې" سره مقابله پیل کړي. په شلمه پېړۍ کې، څېړونکو د رنځپوهنې او د ماشومانو راډیوولوژي څخه د شواهدو راټولول پیل کړل، په ځانګړې توګه د اوږدمهاله فرعي هیماتوما‏( د یوه ټپ له امله د وينې ټوټي کېدل یا لخته کېدل) او د غړو ماتولو په اړه:  سب ډیورال (یو جدي حالت دی چېرې چې وینه د سر او دماغ د سطحې تر منځ راټولیږي)  په زړه پورې دوه ډوله وېش لري، په ماشومانو کې ایډیوپتیک (هغه ناروغي چې هېڅ ښکاره علت نه لري) او په لویانو کې صدمه وه، په داسې حال کې چې د ناڅرګنده هډوکو پریوسټیټ(دا د پریوسټیم د سوزش له امله رامنځته کیږي، د نښلونکي نسج یوه طبقه چې د هډوکي شاوخوا ګرځي) شکل ېې هغه اوږدو هډوکو ته ورته ده چې د برچ (دم غوزه) له استخراج وروسته واقع کیږي. په ۱۹۴۶ کې، جان کیفي، د پیډیاټریک رادیولوژي امریکایي بنسټ ایښودونکي، د اوږدو هډوکو ماتولو او اوږدمهاله فرعي هیماتوما تر منځ اړیکې ته پاملرنه وکړه او په ۱۹۵۵ کې، دا ولیدل شوه چې د تېري کوونکي، نابالغ او ذهني / احساساتي ناروغه والدینو د پاملرنې څخه لرې شوي ماشومان هېڅ نوي زخمونه نه لري.<ref>Sherwood D (1930) Chronic subdural haematoma in infants. American Journal of Diseases of Children 39: 980-1021.</ref><ref>Snedecor S T, Knapp R E, Wilson H B (1935) Traumatic ossifying periostitis of the newborn. Surgery, Gynecology and Obstetrics 61: 385-387.</ref><ref>Caffey J (1946) Multiple fractures in long bones of infant suffering from chronic subdural haematoma. American Journal of Roentgenology 56: 163-173.</ref><ref>Woolley P V, Evans W A (1955) Significance of skeletal lesions in infants resembling those of traumatic origin. Journal of the American Medical Association 158: 539-543.</ref> په پایله کې، په ۱۹۶۰ لسیزه کې د دې موضوع په اړه مسلکي تحقیقات بیا پیل شول. د " بیټرډ چائلډ سنډروم" د ۱۹۶۲ کال د جولای د مقالې خپرول چې په اصل کې د ماشومانو د رواني ناروغیو ډاکټر هنري کیمپ له خوا لیکل شوې او د امریکایی طبي اتحادیې په ژورنال کې خپره شوې د هغه شیبې استازیتوب کوي چې د ماشومانو ناوړه چلند د عامه پوهاوي اصلي جریان ته ننوځي. د دې مقالې د خپریدو دمخه، د ماشومانو ټپونه - ان د هډوکي تکرار ماتیدل - په عام ډول د قصدي/ عمدي صدماتو د پایلو په توګه نه پیژندل کېدل. پرځای یې، ډاکټران ډېری وختونه د هډوکو د ناپیژندل شوو ناروغیو په لټه کې وو او یا به یې هم د والدینو هغه بیانونه منل چې ګواکې ماشوم غورځېدلی او یا هم د ګاونډیو ځورونکو له خوا ځورول شوي.<ref name="McCoyIntro">{{cite book|author1=McCoy, M.L.|author2=Keen, S.M.|chapter=Introduction|title=Child Abuse and Neglect|edition=2|date=2013|access-date=4 February 2016|location=New York|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-84872-529-4|oclc=863824493|pages=3–22|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZCkVAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223162013/https://books.google.com/books?id=ZCkVAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=23 February 2017}}</ref><ref name="Childism">{{cite book|author=Young-Bruehl, Elisabeth|date=2012|title=Childism: Confronting Prejudice Against Children|url=https://archive.org/details/childismconfront0000youn|location=New Haven, Connecticut|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-17311-6}}</ref> په متحده ایالاتو کې د ماشوم د ناوړه ګټه اخیستنې څېړنه په 1970مه لسیزه کې د یوه اکادمیک ډسپلین په توګه رامنځته شوه. الیزابیت ینګ برهل وویل چې د ماشومانو د مدافعینو د ډېریدونکي شمېر سره سره او د ماشومانو په ساتنه کې رامنځته شوې لېوالتیا، د ماشومانو په ډلبندي (ځورول شوي) او (نه ځورول شوي ) کې یو مصنوعي توپیر رامنځته کړ چې دې کار د ماشومانو د حقونو مفهوم په ساده ډول د ناوړه چلند څخه د ساتنې لپاره محدود کړ، او په ټولنه کې په عمومي توګه د ماشومانو په وړاندې د تبعیض په اړه یې د څیړنې مخه ونیوله. د ینګ بروهیل په وینا د ماشومانو د ناوړه ګټه اخیستنې او غفلت د څېړنې د طریقې یو بل تاثیر دا و چې په دې اړه غور کول بند کړي چې دې ماشومانو خپل درک د ناوړه چلند څخه څه دي او د دوی په وړاندې د لویانو چلند څومره ارزښت لري. ینګ -برویل لیکلي چې کله په ټولنه کې د لویانو په وړاندې د ماشومانو په ارثي کموالي باور شتون ولري، ټول ماشومان ځورېږي او غیر له دې چې دوی ځورول شوي او کنه دوی د "ناوړه ګټه اخیستل شوي" په توګه لیبل کیږي.<ref name="Childism2">{{cite book|author=Young-Bruehl, Elisabeth|date=2012|title=Childism: Confronting Prejudice Against Children|url=https://archive.org/details/childismconfront0000youn|location=New Haven, Connecticut|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-17311-6}}</ref> == تعریفونه == هغه تعریفونه چې د ماشوم نه د ناوړه ګټې اخیستنې په اړه شوي دي د متخصصینو او د ټولنیزو او کلتوري ډلو او د وخت په تېریدو سره توپیر لري. د ماشوم نه ناوړه ګټه اخیستنه یا د ماشوم سره ناوړه چلند اصطلاحات اکثراً په ادبیاتو کې د تبادلې وړ په توګه کارول کیږي. د ماشومانو سره ناوړه چلند کېدای شي یوه عمومي اصطلاح واوسي چې د ماشومانو ناوړه ګټه اخیستنه او د ماشوم غفلت ټول ډولونه تر پوښښ لاندې لري. د ماشومانو د ناوړه چلند تعریف په موجوده کلتوري ارزښتونو پورې اړه لري ځکه چې دوی د ماشومانو، د ماشوم وده او ماشوم پالنې پورې اړه لري. د ماشومانو سره د ناوړه چلند تعریفونه د ټولنې په ټولو برخو کې توپیر لري چې د دې مسلې سره معامله کوي، لکه د ماشومانو د ساتنې ادارې، حقوقي او طبي ټولنې، د عامې روغتیا چارواکي، څېړونکي، متخصصین، او د ماشومانو مدافعین. څرنګه چې د دې مختلفو برخو غړي د خپلو تعریفونو کارولو ته لېوالتیا لري، د ډیسپلینونو په اوږدو کې دا اړیکه را محدوده کېدای شي، چې د ماشومانو د ناوړه چلند د پیژندلو، ارزونې، تعقیب، درملنې، او مخنیوي هڅو مخه نیسي.<ref name="Coghill">{{cite book|author1=Coghill, D.|author2=Bonnar, S.|author3=Duke, S.|author4=Graham, J.|author5=Seth, S.|title=Child and Adolescent Psychiatry|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-923499-8|year=2009|page=412|access-date=8 March 2016|url=https://books.google.com/books?id=pcUeLW9O0ZgC&pg=PA412|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224005130/https://books.google.com/books?id=pcUeLW9O0ZgC&pg=PA412|archive-date=24 February 2017}}</ref><ref name="Hersen">{{cite book|author=Wise, Deborah|chapter=Child Abuse Assessment|editor=Hersen, Michel|title=Clinician's Handbook of Child Behavioral Assessment|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-08-049067-0|year=2011|page=550|access-date=8 March 2016|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dyhRU_dOqAoC&pg=PA550|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223175700/https://books.google.com/books?id=dyhRU_dOqAoC&pg=PA550|archive-date=23 February 2017}}</ref><ref name="Surveillance">{{cite book|url=https://www.cdc.gov/violenceprevention/pdf/cm_surveillance-a.pdf|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control|location=Atlanta, Georgia|title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements, Version 1.0|date=January 2008|author1=Leeb, R.T.|author2=Paulozzi, L.J.|author3=Melanson, C.|author4=Simon, T.R.|author5=Arias, I.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829063410/https://www.cdc.gov/ViolencePrevention/pdf/CM_Surveillance-a.pdf|archive-date=29 August 2017}}</ref><ref name="McCoyIntro2">{{cite book|author1=McCoy, M.L.|author2=Keen, S.M.|chapter=Introduction|title=Child Abuse and Neglect|edition=2|date=2013|access-date=4 February 2016|location=New York|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-84872-529-4|oclc=863824493|pages=3–22|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZCkVAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223162013/https://books.google.com/books?id=ZCkVAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=23 February 2017}}</ref><ref name="Midgley">{{cite book|author=Conley, Amy|editor1=Midgley, James|editor2=Conley, Amy|chapter=2. Social Development, Social Investment, and Child Welfare|title=Social Work and Social Development: Theories and Skills for Developmental Social Work|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-045350-3|year=2010|pages=53–55|access-date=8 March 2016|chapter-url=https://books.google.com/books?id=0n9MCAAAQBAJ&pg=PT53|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224005422/https://books.google.com/books?id=0n9MCAAAQBAJ&pg=PT53|archive-date=24 February 2017}}</ref><ref name="Fisher">{{cite book|editor=Bonnie S. Fisher|editor2=Steven P. Lab|title=Encyclopedia of Victimology and Crime Prevention|publisher=[[Sage Publications]]|isbn=978-1-4522-6637-4|year=2010|pages=86–92|access-date=8 March 2016|url=https://books.google.com/books?id=dVJ2AwAAQBAJ&pg=PA86|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223195806/https://books.google.com/books?id=dVJ2AwAAQBAJ&pg=PA86|archive-date=23 February 2017}}</ref> په عموم کې، ناوړه ګټه اخیستنه (معمولا په قصدي توګه)  تر سره شوو عملونو ته اشاره کوي په داسې حال کې چې غفلت هېر شوو کړنو ته اشاره کوي. ځینې ​​​​روغتیایي متخصصین او لیکوالان غفلت د ناوړه ګټه اخیستنې د تعریف یوه برخه ګڼي، په داسې حال کې چې نور یې نه ګڼي؛ دا د دې لپاره چې زیان ممکن غیر ارادي وي، یا دا چې پالونکي د ستونزې په شدت نه پوهیږي، کوم چې کېدای شي د ماشوم د روزلو په کلتوري باورونو سره پای ته ورسیږي.<ref name="McCoyIntro3">{{cite book|author1=McCoy, M.L.|author2=Keen, S.M.|chapter=Introduction|title=Child Abuse and Neglect|edition=2|date=2013|access-date=4 February 2016|location=New York|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-84872-529-4|oclc=863824493|pages=3–22|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZCkVAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223162013/https://books.google.com/books?id=ZCkVAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=23 February 2017}}</ref><ref name="AIFSWhat">{{cite web |date=September 2015 |title=What is Child Abuse and Neglect? |url=https://aifs.gov.au/cfca/publications/what-child-abuse-and-neglect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915225607/https://aifs.gov.au/cfca/publications/what-child-abuse-and-neglect |archive-date=15 September 2015 |publisher=Australian Institute of Family Studies}}</ref><ref name="Srivastava">{{cite book|author=Mehnaz, Aisha|editor=RN Srivastava|editor2=Rajeev Seth|editor3=Joan van Niekerk|chapter=Child Neglect: Wider Dimensions|title=Child Abuse and Neglect: Challenges and Opportunities|publisher=JP Medical Ltd|isbn=978-9350904497|year=2013|page=101|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SgpEpebbhWcC&pg=PA100|quote=Many do not consider neglect a kind of abuse especially in a condition where the parents are involved as it is often considered unintentional and arise from a lack of knowledge or awareness. This may be true in certain circumstances and often it results in insurmountable problem being faced by the parents.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223235503/https://books.google.com/books?id=SgpEpebbhWcC&pg=PA100|archive-date=23 February 2017}}</ref><ref name="Friedman">{{cite journal|last1=Friedman|first1=E|last2=Billick|first2=SB|title=Unintentional child neglect: literature review and observational study.|journal=[[Psychiatric Quarterly]]|volume=86|issue=2|pages=253–9|date=June 2015|doi=10.1007/s11126-014-9328-0|pmid=25398462|s2cid=9090210|quote=[T]he issue of child neglect is still not well understood, partially because child neglect does not have a consistent, universally accepted definition. Some researchers consider child neglect and child abuse to be one in the same {{sic}}, while other researchers consider them to be conceptually different. Factors that make child neglect difficult to define include: (1) Cultural differences; motives must be taken into account because parents may believe they are acting in the child's best interests based on cultural beliefs (2) the fact that the effect of child abuse is not always immediately visible; the effects of emotional neglect specifically may not be apparent until later in the child's development, and (3) the large spectrum of actions that fall under the category of child abuse.}}</ref> د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د ماشومانو ناوړه ګټه اخیستنه او له ماشومانو سره ناوړه چلند داسې تعریفوي: «هر هغه فزیکي او/یا احساساتي بد چلند، جنسي ناوړه ګټه اخیستنه، غفلت یا په غفلت سره چلند یا سوداګریز یا بل ډول استثمار، چې د مسوولیت، اعتماد یا ځواک په یوه چوکاټ کې د ماشوم د سلامتیا، پایښت یا حیثیت ته د ریښتیني یا بالقوه زیان لامل ګرځي.» د روغتیا نړیوال سازمان دا هم وايي: «د ماشومانو په وړاندې هر ډول تاوتریخوالي کې تر ۱۸ کلنی ټیټ عمر لرونکو لپاره د تاوتریخوالي ټول هغه ډولونه شاملیږي کوم چې د مور او پلار یا نورو سرپرستانو، همکارانو، رومانتیکي ملګرو، یا اجنبیانو له خوا تر سره کېږي.» <ref>{{cite journal|author=Herrenkohl RC|title=The definition of child maltreatment: from case study to construct|url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_2005-05_29_5/page/413|journal=Child Abuse and Neglect|volume=29|issue=5|pages=413–24|year=2005|pmid=15970317|doi=10.1016/j.chiabu.2005.04.002}}</ref><ref>{{cite web |title=Definitions of Child Abuse and Neglect in Federal Law |url=https://www.childwelfare.gov/topics/can/defining/federal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516131820/https://www.childwelfare.gov/topics/can/defining/federal/ |archive-date=16 May 2016 |access-date=20 February 2016 |website=childwelfare.gov |publisher=Children's Bureau, Administration for Children and Families, U.S. Department of Health and Human Services}}</ref><ref>{{Cite web |title=Violence against children |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-children |access-date=2021-03-10 |website=www.who.int |language=en}}</ref><ref name="WHO abuse and neglect">{{cite web |title=Child abuse and neglect by parents and other caregivers |url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/global_campaign/en/chap3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092230/http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/global_campaign/en/chap3.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=8 March 2016 |work=[[World Health Organization]] |page=3}}</ref> == سرچينې == ab8jeyv6dozfimp00qptgwb38s8ex9y 0 64119 371220 365630 2026-11-08T18:47:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371220 wikitext text/x-wiki تسلط (/hɪˈdʒɛməni/ په انګلستان او متحده ایالاتو دواړو کې ورته /hɪˈɡɛməni/ ویل کېږي) دا دی چې یو ایالت پر نورو هغو له سیاسي، اقتصادي او پوځي پلوه برلاسی وي. تسلط په لرغوني یونان کې (۸مه مخ زېږدیزه پېړۍ ـ۶مې مخ زېږدیزې پېړۍ) دې ته اشاره لرله چې برلاسو ښاري ـ ایالتونو پر نورو هغو سیاسي او پوځي قوت درلود. په ۱۹مه پېړۍ کې تسلط دې ته اشاره کوله، چې یو څوک په ټولنه کې له کلتوري پلوه پیاوړی وي او یا لوړ کلتور لري، همداراز په ټولنه کې د یوې ډلې برلاسیتوب رانغاړي او په ټولنه کې د هغې ډلې یا رژیم نامناسب نفوذ څرګندوي.<ref>{{cite book|chapter=Hegemony|year=2019|work=OREIS|publisher=Oxford University Press and International Studies Association, LLC|doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.509|url=https://oxfordre.com/internationalstudies/view/10.1093/acrefore/9780190846626.001.0001/acrefore-9780190846626-e-509|title=Oxford Research Encyclopedia of International Studies|last1=Schenoni|first1=Luis L.|isbn=9780190846626}}</ref><ref>{{cite web |year=2014 |title=Hegemony |url=http://oaadonline.oxfordlearnersdictionaries.com/dictionary/hegemony |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203070750/http://oaadonline.oxfordlearnersdictionaries.com/dictionary/hegemony |archive-date=2014-02-03 |access-date=2014-02-01 |work=Oxford Advanced American Dictionary |publisher=Dictionary.com, LLC}}</ref><ref name="TheColumbia">{{cite book|title=The Columbia Encyclopedia|url=https://archive.org/details/columbiaencyclop0000barb|edition=Fifth|year=1994|location=New York|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-08098-0|editor-first=Barbara A.|editor-last=Chernow|editor2-first=George A.|editor2-last=Vallasi|page=[https://archive.org/details/columbiaencyclop0000barb/page/1215 1215]}}</ref><ref>{{cite OED|hegemony}} (Definitions 2a and 2b)</ref> په کلتوري سترواکۍ کې د تسلط څرنګوالی په دې ډول دی، چې رهبري کوونکی دولت داخلي سیاست او د تابع دولتونو ټولنیز شخصیت ته چې د برلاسیتوب د نفوذ ساحه تشکیلوي، امر کوي او له دواړو نه یې یو د داخلي، ملاتړي یا بهرني حکومت او نصب شوي حکومت په وسیله مدیریت کېږي. دا چې په افریقا، لاتینه امریکا او اسیا کې د لویو ځواکونو برلاسیتوب د اروپايي استعمار پر وخت رامنځته شو؛ نو په همدې ډول د هیجمونیزم اصطلاح هغه جیوپولیټیکل او کلتوري برلاسیتوب ته کارېږي چې پر نورو هېوادونو یې لري. <ref name="Fontana">{{cite book|editor1-first=Alan|editor1-last=Bullock|editor2-first=Stephen|editor2-last=Trombley|title=The New Fontana Dictionary of Modern Thought|url=https://archive.org/details/newfontanadictio0000unse|edition=Third|year=1999|location=London|publisher=HarperCollins|pages=[https://archive.org/details/newfontanadictio0000unse/page/387 387]–388|isbn=0-00-255871-8}}</ref> که مارکسیستي فلسفې ته راشو؛ نو انتونیوګرامسي د کلتوري تسلط پېژندنه په دې ډول کړې ده: تسلط یا حاکمیت د ټولنې په ارزښتي سیسټم او نورو کې د واکمنې طبقې لاسوهنې ته وايي، له دې امله د واکمنې طبقې لیدلوری د ټولې نړۍ د ټولنو لیدلوری بلل کېږي. په دې ډول د یوې ټولنې د ټولنیزو قشرونو ترمنځ چې کومې اړیکې وي، په دې کې د تسلط اصطلاح د یوې واکمنې طبقې کلتوري برلاسیتوب ته اشاره کوي او دا بیا نورې ټولنیزې طبقې پیروۍ ته اړې کوي.<ref>{{Cite book|last1=Flint|first1=C.|title=Political Geography: world-economy, nation-state, and locality|url=https://archive.org/details/politicalgeograp0000coli|last2=Taylor|first2=P. J.|publisher=Routledge|year=2018|isbn=9781138058262|edition=7}}</ref><ref name="Fontana2">{{cite book|editor1-first=Alan|editor1-last=Bullock|editor2-first=Stephen|editor2-last=Trombley|title=The New Fontana Dictionary of Modern Thought|url=https://archive.org/details/newfontanadictio0000unse|edition=Third|year=1999|location=London|publisher=HarperCollins|pages=[https://archive.org/details/newfontanadictio0000unse/page/387 387]–388|isbn=0-00-255871-8}}</ref><ref>''Oxford English Dictionary''.</ref> == تاریخي بېلګې == === له ۸مې تر لومړۍ مخ زېږدیزې پېړۍ پورې === په ۵مه مخ زېږدیزه پېړۍ کې د یونان په ځینو سیمو کې واکمني حاکمه وه؛ لکه د سپارتا ښارـ ایالت په پیلوپونیسیان لړۍ (له ۶مې تر ۴مې پېړۍ پورې) کې واکمني کوله او د مقدونیې پاچا دویم فلیپ ( هغه پاچا و چې خپل زوی لوی الکساندر ته یې وصیت کړی و) په ۳۳۷ مخ زېږدیز کال کې د کورینتس لړۍ واکمن و. اتن د لنډمهاله (۴۷۸ـ۴۰۴ مخ زېږدیز) ډیلین لړۍ په لرلو سره «برلاسی»  سهم درلود. د سیمې په کچه د فارس لویه سترواکي هغه واکمني وه چې له ۵۵۰ نه تر ۳۳۰ مخ زېږدیز کال پورې له ویجاړېدو مخکې د دې فرعي سیمو پر واکمنیو برلاسې وه.<ref>''Encyclopædia Britannica'', [https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe/Greeks-Romans-and-barbarians#ref58255 "Greeks, Romans, and barbarians (from Europe, history of)"]: "Fusions of power occurred in the shape of leagues of cities, such as the Peloponnesian League, the Delian League, and the Boeotian League. The efficacy of these leagues depended chiefly upon the hegemony of a leading city (Sparta, Athens, or Thebes)"</ref> هیروډټس (۴۸۴ــ۴۲۵ مخ زېږدیز)، زینوفون (۴۳۱ــ۳۵۴ مخ زېږدیز) او ایفوروس (۴۰۰ــ۳۳۰ مخ زېږدیز) هغه لرغوني لیکوالان وو، چې د هیجیمونیا اصطلاح یې د واکمنۍ په عصري معنا کې له نورو وړاندې وکاروله. <ref>Wickersham, JM., [https://books.google.com/books?id=X9_7b1J19i0C&pg=PR10&dq=hegemony+history&hl=en&sa=X&ei=OgNhVOyUF8iHsQTNzoKABA&ved=0CDoQ6AEwBTgK#v=onepage&q=hegemony%20history&f=false ''Hegemony and Greek Historians'', Rowman & Littlefield, 1994, p. 1 - "The ''hēgemonia'' of greatest interest in Herodotus is the supreme command of the Greek coalition against Xerxes."]</ref> چینايي واکمني د پسرلي او مني په موده (۷۷۰ــ۴۸۰ مخ زېږدیز) کې په ختیځه اسیا کې هغه وخت موجوده وه، چې د ختیځ ژو شاهي لړۍ د دې سبب شوه چې پنځه نسبتاً برلاسې واکمنۍ (په چینايي کې با[霸]) رامنځته شي. دا چې دوی د فیوډال د لارډ د کنفرانسونو په وسیله ټاکل شوي وو؛ نو له دې امله دوی مجبور دي چې نومول کېدو ته په کتو پر لاس لاندې ایالتونو د ژو د شاهي کورنۍ واکمني وساتي. <ref>''Encyclopædia Britannica'', [https://www.britannica.com/place/Qi-ancient-state-China-771-221-BC "Ch'i"]: "As a result, Ch'i began to dominate most of China proper; in 651 BC it formed the little states of the area into a league, which was successful in staving off invasions from the semibarbarian regimes to the north and south. Although Ch'i thus gained hegemony over China, its rule was short-lived; after Duke Huan's death, internal disorders caused it to lose the leadership of the new confederation"</ref> === له لومړۍ تر ۱۵مې زېږدیزې پېړۍ پورې === [[اروپا]] په ۱ او ۲مه پېړۍ کې د پاکس رومانا پر برلاسې سوله واکمنه شوې وه. د دې هیجمیمونیک بنسټ سترواک اګسټوس ایښی و او د ظالمانه پوځي کمپاینونو لړۍ په کې شامله وه. <ref>Parchami, A., [https://books.google.com/books?id=Pwt6AgAAQBAJ&pg=PA41&lpg=PA41&dq=rome+hegemony+-%22hegemony+rome%22&source=bl&ots=7kfL8Q8S1s&sig=dyHecMOG4obvHSA9QCPMjfGYkqg&hl=en&sa=X&ei=bHOAVO2fB9GrafPXgLAD&ved=0CDgQ6AEwBjgK#v=snippet&q=hegemony%20rome&f=false ''Hegemonic Peace and Empire: The Pax Romana, Britannica and Americana''], [[Routledge]], 2009, p. 32.</ref> اموي او عباسي خلافتونه له ۷مې تر ۱۲مې پېړۍ پورې په خپل وار په پراخو سیمو کې برلاسي وو او په دې سیمو یې واکمني کوله. دوی ته د بازنطیني سترواکۍ په څېر له نورو دولتونو سره درناوی کېده. <ref>al-Tabari, [https://books.google.com/books?id=1Oe16n-tfBEC&pg=PR11&dq=al-tabari+umayyad&hl=en&sa=X&ved=0CDcQ6AEwBWoVChMIsOjD85iJxwIVSmsUCh2p7QII#v=onepage&q=al-tabari%20umayyad&f=false ''The History of al-Tabari'']</ref> هارشا د هند هغه لوی سترواک و، چې له ۶۰۶ نه تر ۶۴۷ ز کلونو پورې یې پر شمالي هند واکمني کوله او خپله واکمني یې د شمال تر ډېرو سیمو غځولې وه. نوموړي دې ته غوره والی ورکړ، چې د یوه مرکزي حکومت په څېر واکمني ونه کړي، بلکې له ځانه یې پاچایان راتاو کړل او ځان یې په دې قانع کړ چې هغوی یې درناوی او احترام وکړي.<ref>''Encyclopædia Britannica'', [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/256065/Harsha "Harsha"]</ref><ref>Story, J. [https://books.google.com/books?id=vTbvq_8HFPUC&pg=PA193&lpg=PA193&dq=Charlemagne++hegemony&source=bl&ots=2ifpDVvpvm&sig=5qFpSHZGAwIYNsuK5gahIv8pDsQ&hl=en&sa=X&ei=_m-AVPS4KoXpaPDxgrgN&ved=0CC8Q6AEwAg#v=onepage&q=Charlemagne%20%20hegemony&f=false ''Charlemagne: Empire and Society'', Manchester University Press, 2005, p. 193.]</ref><ref>{{cite web |title=Italian Trade Cities {{!}} Western Civilization |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-westerncivilization/chapter/italian-trade-cities/ |access-date=2021-09-29 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref>{{Cite book|last=F. Dewitt Platt|first=Roy T. Matthews|title=Western Humanities: Beginnings Through the Renaissance|url=https://archive.org/details/isbn_9781559349444|publisher=Mayfield Pub Co|isbn=1559349441|pages=}}</ref> === ۲۰مه پېړۍ === د ۱۹مې پېړۍ د وروستیو په څېر د ۲۰مې پېړۍ پیل د ډېرو لویو ځواکونو پر مټ په نښه شوی و، خو هېڅ نړیوال واکمن په کې نه و. لومړۍ نړیواله جګړه د دې لامل شوه چې د امریکا متحده ایالات او تر یوه بریده جاپان ځواکمن شي. د دواړو دولتونو حکومتونو هڅه وکړه چې په سیمه کې د خپل نفوذ د زیاتولو لپاره تګلارې جوړې او عملي کړي، متحده ایالاتو دا کار په لاتینه امریکا او جاپان په ختیځه اسیا کې ترسره کړ. په همدې ډول نورو هېوادونو لکه فرانسې، انګلستان، ایټالیا، [[شوروي اتحاد]] او بیا وروسته [[المان]] (۱۹۳۳ـ۱۹۴۵) دوه کارونه کول، لومړی دا چې د خپل نفوذ سیمې ته په کتو یې تګلارې مخ ته وړلې او دویم یې دا کوښښ کاوه چې سیمې ونیسي، خو دغو کې یوه هېواد هم دا قوت ترلاسه نه کړ چې په نړیواله کچه واکمني وکړي.  <ref>{{cite book|first=Christopher|last=Hitchens|title=Why Orwell Matters|year=2002|location=New York|publisher=Basic Books|pages=[https://archive.org/details/whyorwellmatters00hitc/page/86 86–87]|isbn=0-465-03049-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/whyorwellmatters00hitc/page/86}}</ref> ملګري ملتونه له دویمې نړيوالۍ جګړې وروسته رامنځته شول او دا چې چین، فرانسه، انګلستان، امریکا او شوروي اتحاد پنځه پیاوړي قدرتونه وو؛ نو دوی ته د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې دایمي څوکۍ ورکړل شوې، امنیت شورا د سازمان هغه ارګان دی چې پرېکړې یې ډېرې ځواکمنې دي. کله چې جګړه ختمه شوه، نو دوه ډېر ځواکمن  نړیوال قدرتونه یې تر شا پرېښودل چې یو متحده ایالات او بل شوروي اتحاد و. دا دوه پیاوړي قدرتونه د دې لامل شول چې په نړیوالو چارو کې د سړې جګړې په نامه دوه قطبي ځواک وهڅوي. د برلاسۍ جګړه د کمونیزم او کپیټلیزم ترمنځ ایډیالوژیکي وه او د وارسا تړون هېوادونو (۱۹۵۵ــ۱۹۹۱) او د NATO/SEATO/CENTO هېوادونو (۱۹۴۹ــ تر اوسه/ ۱۹۵۴/ ۱۹۷۷/۱۹۵۵ /۱۹۷۹) ترمنځ جیوپولیټیکل وه. دواړو لویو قدرتونو د سړې جګړې په لړ کې دوه ډوله سیالي کوله، یوه مستقیم ډول او بله یې په نامستقیم ډول وه. په مستقیم ډول کې یې د وسلو د سیالۍ او په نامستقیم ډول کې یې د نیابتي جګړو له لارې خپل زور ښود. د دغو دوو پياوړو ځواکونو د رقابتونو پایله دا شوه، چې نور هېوادونه په دې شک کې شول چې ښايي حکومتي تګلارې یې توازن له لاسه ورکړي؛ نو له دې امله آن ډېر لرې هېوادونه هم په دې شخړو کې سره ښکېل شول. رینهارډ هیلډیبرانټ دې دورې ته «دوه اړخیزه واکمني» وايي او زیاتوي چې دا دوه واکمن دولتونه هڅه کوي چې په اروپا کې د یو بل پر وړاندې د خپل نفوذ ساحه پایداره کړي. نیابتي شخړو د هغو ځواکونو ترمنځ د جګړې ډګر رامنځته کړ چې په مستقیم یا نامستقیم ډول یې د واکمنو قدرتونو په وسیله ملاتړ کېده او د دې جګړو له ډلې د کوریا جګړې، د لاوتینا کورنۍ جګړې، د عربو او اسرایلو جګړې، د ویتنام جګړې، افغان جګړې، د انګولا کورنۍ جګړې او د مرکزي امریکا کورنۍ جګړې ته اشاره کولای شو. <ref>Hilderbrandt, R., [https://books.google.com/books?id=FavTTdW2YqEC&printsec=frontcover&dq=hegemony+USA&hl=en&sa=X&ei=SIFfVMGHF4KP7AbStoDIDA&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=%22cold%20war%22%20hegemony&f=false ''US Hegemony: Global Ambitions and Decline : Emergence of the Interregional Asian Triangle and the Relegation of the US as a Hegemonic Power, the Reorientation of Europe''], Peter Lang, 2009, p. 14. (Author's italics).</ref><ref>Mumford, A., [https://books.google.com/books?id=3UgSAAAAQBAJ&dq=proxy+wars&source=gbs_navlinks_s ''Proxy Warfare''], John Wiley & Sons, 2013, pp. 46–51.</ref><ref>Hildebrandt, R., [https://books.google.com/books?id=FavTTdW2YqEC&printsec=frontcover&dq=hegemony+USA&hl=en&sa=X&ei=SIFfVMGHF4KP7AbStoDIDA&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=hegemony%20USA&f=false ''US Hegemony: Global Ambitions and Decline : Emergence of the Interregional Asian Triangle and the Relegation of the US as a Hegemonic Power, the Reorientation of Europe''], Peter Lang, 2009, pp. 9–11.</ref> === ۲۱مه پېړۍ === کله چې سړه جګړه پای ته ورسېده؛ نو په دې اړه بېلابېل نظرونه وړاندې شوي دي چې متحده ایالات څرنګه واکمن شو او څه ډول یې دوام وکړ. د امریکا دوه سیاستپوهانو هر یوه جان میر شایمر او جوزف نای د امریکا په اړه دا استدلال وکړ چې یاد هېواد یو رښتینی واکمن نه دی، لامل یې دا وګاڼه چې امریکا د سمې، رسمي او نړیوالې واکمنۍ لپاره مالي او پوځي سرچینې نه لري. میرشایمر وايي چې متحده ایالات سیمه ‌ییزه واکمني لري. له بل پلوه اناکارنلیا بییر هغه لیکواله ده چې له تروریزم سره د مبارزې په اړه یې کتاب لیکلی او په دې کتاب کې استدلال کوي چې نړیواله حکومتولي د امریکا د رهبرۍ محصول دی او امریکا ته د برلاسي حکومت په سترګه ګوري. څرنګه چې د اتحاد د بهرني ارزښت په پروفایل کې کمښت تر سترګو کېږي، له دې ور هاخوا متحده ایالات هغه ځواک دی چې په ناټو کې پراخه واکمني لري.<ref name=":0">{{Cite book|last=Mearsheimer|first=John|title=The Tragedy of Great Power Politics|url=https://archive.org/details/tragedyofgreatpo0000mear|publisher=W.W. Norton|year=2001|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/tragedyofgreatpo0000mear/page/40 40], 138}}</ref><ref>{{cite book|first=Joseph S. Sr.|last=Nye|title=Understanding International Conflicts: An Introduction to Theory and History|url=https://archive.org/details/understandingint0000nyej_v3y5|year=1993|location=New York|publisher=HarperCollins|pages=276–77|isbn=0-06-500720-4}}</ref><ref name="Beyer">{{cite book|last=Beyer|first=Anna Cornelia|title=Counterterrorism and International Power Relations|url=https://archive.org/details/isbn_9781848852402|year=2010|location=London|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-84511-892-1}}</ref><ref>[https://www.routledge.com/NATOs-Democratic-Retrenchment-Hegemony-after-the-Return-of-History/Larsen/p/book/9781138585287 NATO's Democratic Retrenchment: Hegemony After the Return of History]</ref> هوبرت ویډرین هغه فرانسوي سوسیالیست سیاستوال و، چې په ۱۹۹۹ز کال کې یې یادونه وکړه، چې امریکا په ټوله نړۍ کې د یو اړخیزو پوځي اقداماتو له امله یو لوی ځواک دی.<ref>Reid, JIM., [https://books.google.com/books?id=p6LwocQyz44C&pg=PA82 ''Religion and Global Culture: New Terrain in the Study of Religion and the Work of Charles H. Long''], Lexington Books, 2004, p. 82.</ref> اډوارډ لوټواک د پنټاګون سټراتیژیست و، چې د روم د سترواکۍ په لویه سټراټېژۍ کې یې درې پړاوونه په نښه کړل، چې لومړۍ هغه یې استعماري دی او د سترواکۍ په وسیله تعقیبېږي. د هغه نظر دا و، چې دا بدلون وژونکی دی او په پای کې د دې لامل شو، چې د روم سترواکي سقوط وکړي. د نوموړي په کتاب کې واشنګټن ته مشوره ورکړل شوې، چې د سترواکۍ له رامنځته کولو ځان وساتي او د واکمنۍ اوسنۍ سټراټېژۍ ته دې دوام ورکړي. <ref>''The Grand Strategy of the Roman Empire: From the First Century AD to the Third'', (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976).</ref><ref>{{Cite journal|last1=Danner|first1=Lukas K.|last2=Martín|first2=Félix E.|date=2019|title=China's hegemonic intentions and trajectory: Will it opt for benevolent, coercive, or Dutch-style hegemony?|journal=Asia & the Pacific Policy Studies|language=en|volume=6|issue=2|pages=186–207|doi=10.1002/app5.273|issn=2050-2680|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |title=Forbes Yanz Hong Huang |url=https://www.forbes.com/sites/yanzhonghuang/2017/08/29/chinas-superpower-status-not-enough-to-replace-u-s-as-global-leader-yet/ |website=www.forbes.com}}</ref><ref>{{Cite book|title=US-China relations in the 21st century : power transition and peace|url=https://archive.org/details/uschinarelations0000zhuz|last=Zhiqun|first=Zhu|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0-415-70208-9|location=London; New York}}</ref> == سرچينې == 0j8rl6v8rhrvtxw5tkhscll5gia2v1u 0 64126 371135 285251 2026-11-08T17:43:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371135 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ډيګلاس اينګلبارټ (جنوري ۳۰، ۱۹۲۵ – جولای ۲، ۲۰۱۳) یو انجینر، مخترع، د لومړني کمپیوټر او انټرنیټ مخکښ و. هغه د انسان-کمپیوټر تر منځ د تعامل د برخې پر بنسټ اېښودلو د خپل کار له امله شهرت لري، په ځانګړي ډول په SRI نړيوال کې د هغه د پياوړتيا څيړنيز مرکز لابراتوار کې د شتون پر مهال، د کوم په پایله کې چې د کمپیوټر ماوس جوړ شو او د هایپرټیکسټ، شبکه يي کمپیوټرونو او د ګرافيکي کارن اړيکې بنياد وده وکړه. دا په ۱۹۶۸ز کال کې «د ټولو ډیموګانو مور» کې وښودل شول. د اینګلبارټ قانون، يعنې دا اند چې د انسان د فعالیت واقعي کچه په چټکۍ سره زیاتیږي، د هغه په نوم ونومول شو. NLS، «پر ليکه سيستم»، کوم چې د اينګلبارټ تر لارښودنې لاندې او په لومړيو کې د ARPA (هغه مهال د DARPA په نوم پېژندل کېدو) په مالي تمويل د پياوړتيا په څېرنيز مرکز کې جوړ شوی و، ګڼې ټيکنالوژۍ وښودلې، د کومو له منځه ډېری يې چې اوس په پراخه کچه استعمالېږي؛ په دې کې د کمپیوټر ماوس، «بیټ میپ» شوې پردې (سکرينونه) او «هایپرټیکسټ» شامل دي؛ دا ټول په ۱۹۶۸ز کال کې د «د ټولو ډیموګانو مور» کې ښودل شوي وو. د ۱۹۷۰ز لسیزې په وروستیو کې دغه لابراتوار د SRI څخه «Tymshare» ته ولیږدول شو، کوم چې په ۱۹۸۴ز کال کې د «McDonnell Douglas» له خوا واخیستل شو او د NLS نوم په «آګمینټ» بدل شو (اوسمهال د ډاوګ اینګلبارټ انستیتیوت). په دواړو Tymshare  او McDonnell Douglas کې، اینګلبارټ په خپلو نظریو او د هغوی د مخکې وړلو لپاره د مالي مرستې نيشتوالي له امله محدود و او په ۱۹۸۶ز کال کې تقاعد شو. <ref>{{Cite web |title=the Doug Engelbart Institute website |url=http://www.dougengelbart.org/content/view/155/87/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209165419/http://www.dougengelbart.org/content/view/155/87/ |archive-date=December 9, 2018 |access-date=December 9, 2018}}</ref> په ۱۹۸۸ز کال کې، اینګلبارټ او د هغه لور کریسټینا د Bootstrap په نوم انستیتیوت پیل کړ – چې وروسته د ډاوګ اینګلبارټ انستیتیوت په نوم یاد شو – تر څو خپل لید  ته وده ورکړي، په ځانګړي ډول په سټانفورډ پوهنتون کې؛ دا هڅه د DARPA د يو څه مالي مرستې لامل وګرځېده، څو د «اګمینټ» د کارن اړيکه عصري کړي. د ۲۰۰۰ز په ډیسمبر مياشت کې، د متحده ایالاتو ولسمشر بیل کلینټن اینګلبارټ ته د ټیکنالوجۍ ملي نښان ورکړ چې د متحده ایالاتو تر ټولو لوړه جایزه ده. د ۲۰۰۸ز کال په ډیسمبر مياشت کې، اینګلبارټ د SRI له خوا د (د ټولو ډیموګانو مور) په څلویښتمه لمانځغونډه کې وستایل شو. == د ژوند لومړي کلونه او زده کړه == اینګلبارټ د ۱۹۲۵ز کال د جنورۍ په ۳۰ نیټه د اوريګون په پورټلينډ کې زېږېږېدلی و، د پلار نوم یې «کارل لویس اینګلبارټ» او د مور نوم یی «ګلیډیس شارلیټ امیلیا مونسن اینګلبارټ» دی. د هغه پلرونه د الماني، سویډني او نارویژني توکم څخه وو. <ref name="interview">{{cite web |last=Lowood |first=Henry |date=December 19, 1986 |title=Douglas Engelbart Interview 1, Stanford and the Silicon Valley: Oral History Interviews |url=https://stanford.edu/dept/SUL/sites/engelbart/engfmst1-ntb.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218234744/http://www-sul.stanford.edu/depts/hasrg/histsci/ssvoral/engelbart/main1-ntb.html |archive-date=February 18, 2012 |access-date=December 30, 2020 |publisher=[[Stanford University]]}}</ref> هغه د خپل مور او پلار په درې بچيانو کې منځنس و، خور یې ډوریان (درې کاله مشره) او ورور يې ډیویډ (۱۴ میاشتې کشر) و. د هغه د ژوند  په لومړيو کلونو کې دا کورنۍ د اوريګون په پورټلينډ کې اوسیده او کله چې  جانسون کریک اته کلن و، نو دا کورنۍ شا او خوا کلیوالو سيمو ته وکوچېده. د هغه پلار یو کال وروسته ومړ. په ۱۹۴۲ز کې هغه د پورټلینډ د فرانکلین عالي لیسې څخه فارغ شو.<ref name="bio">{{cite web |last=Dalakov |first=Georgi |title=Biography of Douglas Engelbart |url=http://history-computer.com/People/EngelbartBio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711002513/http://history-computer.com/People/EngelbartBio.html |archive-date=July 11, 2012 |access-date=July 29, 2012 |publisher=History of Computers}}</ref> د اوریګن ایالت پوهنتون کې د هغه د لیسانس د دورې د کلونو پر مهال، هغه په فیلیپین کې د متحده ایالاتو سمندري ځواک کې د راډیو او رادار تخنیکي مسئول په توګه خدمت وکړ. هلته د لیټ په لیرې ټاپو کې، په پايو ولاړه یوه کوچنۍ دودیزه کوټنۍ کې يې د «As We May Think» په عنوان د «وینویربوش» مقاله ولوسته، کومې چې د هغه په فکر او کار تر اوږدې مودې اغېز درلود. هغه په ۱۹۴۸ز کال کې د اوریګون ایالت ته ستون شو او د لیسانس دوره یې په برېښنايي انجینرۍ کې سرته ورسوله. کله چې هغه د اوریګون په ایالت کې و، هغه د «Sigma Phi Epsilon» ټولنیزې ورورګلوۍ ټولنې غړی و. هغه په «امیس» څیړنیز مرکز کې د هوايي چلند ملي مشورتي کميټې له خوا په دنده وګمارل شو، چیرته چې هغه د هوا د تونل په پالنه کې کار کاوه. په نارسمي ساعتونو کې هغه د چکر وهلو، ګرځندويي سفر کولو او اولسي نڅا څخه خوند اخیست. په دې ځای کې هغه له «بلارډ فیش» (اګسټ ۱۸، ۱۹۲۸ – جون ۱۸، ۱۹۹۷) سره ولیدل، چا چې په دې ځای کې خپله روزنه بشپړوله، څو ډاکټره شي. هغوی په «پورټولا سټيټ پارک» کې د ۱۹۵۱ز کال د مۍ په پنځمه نیټه واده وکړ. ډېر ژر اینګلبارټ د کليفورنيا د بریکیلي په پوهتون کې د نورو زدکړو لپاره «امیس» پریښود. هلته يې په ۱۹۵۳ز کال کې په برېښنايي انجینرۍ کې ماسټري تر لاسه کړه او په ۱۹۵۵ز کال کې یې په همدې څانګه کې دوکتورا تر لاسه کړه.   <ref>{{Cite web |last=Madrigal |first=Alexis C. |date=2013-07-08 |title=The Hut Where the Internet Began |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/07/the-hut-where-the-internet-began/277551/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709070455/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/07/the-hut-where-the-internet-began/277551/ |archive-date=July 9, 2013 |access-date=2022-01-09 |website=The Atlantic |language=en |quote=Engelbart wrote Bush a letter describing how profoundly he'd been affected by the latter's work. "I might add that this article of yours has probably influenced me quite basically. I remember finding it and avidly reading it in a Red Cross library on the edge of the jungle on Leyte, one of the Philippine Islands, in the fall of 1945," he wrote. "I rediscovered your article about three years ago, and was rather startled to realized how much I had aligned my sights along the vector you had described. I wouldn't be surprised at all if the reading of this article sixteen and a half years ago hadn't had a real influence on my thoughts and actions."}}</ref><ref name="cv">{{cite web |last=Engelbart |first=Douglas |title=Curriculum Vitae |url=http://dougengelbart.org/about/cv.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512082050/http://www.dougengelbart.org/about/cv.html |archive-date=May 12, 2012 |access-date=April 14, 2011 |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Citation Recipients |url=http://www.sigep.org/resourcedocs/about-resources/Citation-Recipients.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110442/http://www.sigep.org/resourcedocs/about-resources/Citation-Recipients.pdf |archive-date=December 24, 2013 |access-date=August 14, 2013 |publisher=[[Sigma Phi Epsilon]] |page=5}}</ref><ref>{{cite web |title=Prominent Alumni: Business |url=http://www.sigep.org/about/who-we-are/history-and-facts/prominentalumni/business/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130814140912/http://www.sigep.org/about/who-we-are/history-and-facts/prominentalumni/business/ |archive-date=August 14, 2013 |access-date=August 14, 2013 |publisher=[[Sigma Phi Epsilon]]}}</ref><ref>{{cite web |date=January 23, 2010 |title=Happy Birthday Memories |url=https://engelbart85.wordpress.com/2010/01/23/happy-birthday-memories/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033444/https://engelbart85.wordpress.com/2010/01/23/happy-birthday-memories/ |archive-date=November 17, 2015 |access-date=September 1, 2015 |work=Happy Birthday Doug Engelbart!}}</ref> == مسلک او لاسته راوړنې == === د فلسفې لارښودنه === د اینګلبارټ مسلک په ۱۹۵۰ز کال د ډیسمبر په مياشت کې هغه مهال وهڅول شو، کله چې هغه کوژدن کړې وه او واده به یې کیده او  وپوهیده چې د «ثابتې دندې، واده کولو او د همیشني خوشحاله ژوند تیرولو» څخه پرته کومه بله مسلکي موخه نه لري. د ډېرو مياشتو په تېرېدو سره هغه د دې لپاره دلايل پيدا کړل چې: <ref name="OBrien1999">{{cite news|url=http://www.siliconvalley.com/ci_23592605|title=Douglas Engelbart's lasting legacy|date=February 9, 1999|author=Tia O'Brien|work=San Jose Mercury News|access-date=July 4, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707130924/http://www.siliconvalley.com/ci_23592605|archive-date=July 7, 2013}}</ref> # هغه به خپل مسلک له دې نړۍ څخه د يو يه ځای په جوړولو متمرکز کړي.<ref>{{cite web |date=April 2000 |title=The Unfinished Revolution II: Strategy and Means for Coping with Complex Problems |url=http://www.dougengelbart.org/colloquium/colloquium.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003536/http://dougengelbart.org/colloquium/colloquium.html |archive-date=October 7, 2012 |access-date=June 17, 2012 |work=Colloquium at Stanford University |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref> # ټولې هغه جدي هڅې چې نړۍ ښه ځای وګرځوي، ځينو منظمو هڅو ته به اړتيا ولري چې وکولای شي د ټولو خلکو ټوليز انساني عقل په اغېزناک حل کې د برخې اخيستلو لپاره استعمال کړي. # که ته په هېونکي ډول هغه هت وده ورکولای شې چې موږ يې کوو،  ته باید د ځمکې هرې هڅې ته وده ورکړې، څو مهم مشکل حل شي – څومره چې ژر وي هغومره به ښه وي # کمپیوټر په هېښونکي ډول د دې وړتیا د اصلاح کولو لپاره یوه وسیله کیدای شي.   په ۱۹۴۵ز کال کې، اینګلباررټ د « As We May Think » عنوان د «وینویر بوش» مقاله په لېوالتيا سره ولوسته چې دا د ملي امنيت پر مهال د سترې نګونې په توګه په پراخه کچه د علم او پوهې وړاندې کولو لپاره يوه غوښتنه او غږ و. هغه همدارنګه د کمپیوټر د ووستۍ ښکارندې په توګه هم څه لوستي وو، او د يو لوستونکي تخنيکي متخصص په توګه د يو لوستونکي د تجربې له مخې، هغه پوهېدو چې شونې ده معلومات تحليل او په سکرین (پرده) وښودل شي. هغه د نندارې «کارکونکو مرکزونو» د روڼ اندو کارکونکو د ناستې تصور وکړ چې د معلوماتو د فضا له لارې الوزي او په ډېرو ځواکمنو طريقو سره په يو ځای د  مهمو ستونزو حل کولو په موخه له خپلو ټوليزو فکري وړتياوو څخه کار اخلي. د ټوليز عقل څخه کار اخيستل، چې د ارتباطي کمپوتر مرسته ورسهر وي، د هغه د ژون موخه وګرځېده، دا هغه مهال و چې کمپيوټرونو ته د شمېرو د را ايستلو د وسيلې په سترګه کتل کېدل.<ref>{{cite web |title=The MIT/Brown Vannevar Bush Symposium: Influence on Doug Engelbart |url=http://dougengelbart.org/events/vannevar-bush-symposium.html#2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120914061144/http://www.dougengelbart.org/events/vannevar-bush-symposium.html#2 |archive-date=September 14, 2012 |access-date=June 17, 2012 |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref><ref name="aughum">{{cite web |last=Engelbart |first=Douglas C |date=October 1962 |title=Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework |url=http://www.dougengelbart.org/pubs/augment-3906.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504035147/http://www.dougengelbart.org/pubs/augment-3906.html |archive-date=May 4, 2011 |access-date=August 11, 2013 |work=SRI Summary Report AFOSR-3223, Prepared for: Director of Information Sciences, Air Force Office of Scientific Research |publisher=SRI International, hosted by [[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref> په بیرکیلي کې د فارغ محصل په توګه، هغه د کالډیک په جوړونه کې مرسته کړې وه. د هغه د فراغت کار د امتیاز اته حقوق تر لاسه کړل. د دوکتورا له پوره کولو وروسته، اینګلبارټ په بيرلکي کې د يو مرستيال پروفيسر په توګه د يو کال لپار پاتې شو او کله چې هغه ته جوته شوه چې هغه په دې ځای کې خپل کار پر مخ نه شي وړلای دا ځای يې خوشې کړ. اینګلبارټ وروسته د ډیجیټل تخنیکونو په نوم یو ابتدایی شرکت جوړ کړ، څو د هغه د دوکتورا ځینې څیړنې په زیرمه ایزو آلاتو کې د ګټې اخیستلو لپاره سوداګريزې کړي، خو یو کال وروسته يې د دې پر ځای پرېکړه وکړه چې هغه څېړنه پر مخ يوسي، چې ان له ۱۹۵۱ز کال راهيسې يې هيله لري.<ref name="The Doug Engelbart Institute">{{cite web |title=U.S. Patents held by Douglas C. Engelbart |url=http://www.dougengelbart.org/about/patents.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824011812/http://www.dougengelbart.org/about/patents.html |archive-date=August 24, 2017 |access-date=August 23, 2017 |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref><ref name="pursuit">{{cite web |title=A Lifetime Pursuit |url=http://www.dougengelbart.org/history/engelbart.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705223025/http://www.dougengelbart.org/history/engelbart.html |archive-date=July 5, 2010 |access-date=August 11, 2013 |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}<!--|quote=Within a year, however, he was tipped off by a colleague that if he kept talking about his "wild ideas" he'd be an acting assistant professor forever. So he ventured back down into what is now Silicon Valley, in search of more suitable employment.--></ref> === ایس آر آی او د د زیاتوالي څیړنیز مرکز === === SRI او پیاوړتیا څيړنيز مرکز === اينګلبارټ په ۱۹۵۷ز کې د میلانو پارک، کلیفورنیا په SRI نړیوال کې دنه تر لاسه کړه (په هغه وخت کې د سټانډفورډ څیړنیز انستیتوت په نوم پیژندل کیده). هغه د «هیویټ کرین» لپاره په میقناطیسي آلاتو او برېښنايي وسايلو په کوچني کولو کار وکړ؛ اینګلبارټ او «کرین» نږدې ملګري شول. په SRI کې، اینګلبارټ ژر یو درجن امتیازي حقونه تر لاسه کړل، او په ۱۹۶۲ز کال کې یې د خپل  لید په هکله یو راپور تولید کړ او د څیړنې اجندا یې وړاندې کړه چې د « ''Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework''» په عنوان وه. د نورو روښانه برخو په منځ کې، دې لیکنې «د معلوماتي نمونې جوړول» هم وړاندې کړل، کوم چې په ۱۹۹۰ز لسيزه او له هغې وروسته د فني او انجنيرۍ د فعالیتونو له خوا هم ومنل (لومړی د پاراميټريک طراحۍ په بڼه) شوه..<ref>{{cite book|title=What the Dormouse Said|author=Markoff, John|url=https://books.google.com/books?id=cTyfxP-g2IIC&pg=PT70|publisher=Penguin|year=2005|page=70|isbn=1-101-20108-8|access-date=June 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501124226/http://books.google.com/books?id=cTyfxP-g2IIC&pg=PT70&lpg=PT70|archive-date=May 1, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="The Doug Engelbart Institute2">{{cite web |title=U.S. Patents held by Douglas C. Engelbart |url=http://www.dougengelbart.org/about/patents.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824011812/http://www.dougengelbart.org/about/patents.html |archive-date=August 24, 2017 |access-date=August 23, 2017 |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref><ref name="aughum2">{{cite web |last=Engelbart |first=Douglas C |date=October 1962 |title=Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework |url=http://www.dougengelbart.org/pubs/augment-3906.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504035147/http://www.dougengelbart.org/pubs/augment-3906.html |archive-date=May 4, 2011 |access-date=August 11, 2013 |work=SRI Summary Report AFOSR-3223, Prepared for: Director of Information Sciences, Air Force Office of Scientific Research |publisher=SRI International, hosted by [[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |title=What is Building Information Modeling |url=http://www.engineering.com/BIM/ArticleID/11436/BIM-101-What-is-Building-Information-Modeling.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304224947/http://www.engineering.com/BIM/ArticleID/11436/BIM-101-What-is-Building-Information-Modeling.aspx |archive-date=March 4, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=[[Engineering.com]]}}</ref> دا د هغه د کار د پيل کولو لپاره د ARPA  له خواد تمويل لامل وګرځېد. اینګلبارټ د هغه په نوي د پیاوړي څيړنز مرکز کې (ARC دا هغه لابراتوار و چې په SRI کې يې جوړ کړی و) يوه څېړنيزه ډلګۍ په کار وګومارله. اینګلبارټ په خپل لابراتوار کې د اداره کولو د اصولو یو څو ټولګې نصب کړې وې، کومې ته چې هغه د «بوټسفريپنګ ستراتيژۍ» نوم ورکړی و. هغه دغه ستراتیژي د خپل  لابراتوار د نوښت د کچې د چټکتیا لپاره طرح کړې وه.  <ref>{{cite web |title=About an Accelerative Bootstrapping Strategy |url=http://www.dougengelbart.org/about/bootstrapping-strategy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712033921/http://www.dougengelbart.org/about/bootstrapping-strategy.html |archive-date=July 12, 2012 |access-date=June 17, 2012 |publisher=[[The Doug Engelbart Institute]]}}</ref><ref name="scopus">{{Scopus|id=6701716173}}</ref><ref name="dblp">{{DBLP|name=Douglas C. Engelbart}}</ref><ref name="microsoft">{{AcademicSearch|1367057}}</ref> == سرچينې == 3z4o34kyfkwh4jdhe1yzkdcixu4wp07 0 64128 371198 369362 2026-11-08T18:24:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371198 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}ګاري کیموویچ کاسپاروف (په روسي: Гарри Кимович Каспаров، روسي تلفظ یې: [ˈɡarʲɪ ˈkʲiməvʲɪtɕ kɐˈsparəf] چې د زېږون پر وخت د ګاریک کیموویچ وینستین Гарик Кимович Вайнштейн نوم پرې اېښودل شوی و؛ زوکړه د ۱۹۶۳ز کال د اپرېل ۱۳مه نېټه( د نړۍ د شطرنج لوی ښوونکی، د نړۍ د شطرنج پخوانی اتل، لیکوال، سیاسي فعال او مبصر دی. د هغه د اوج د امتیازونو ۲۸۵۱ ریکارډ چې په ۱۹۹۹ز کال کې یې لاسته راوړ،  تر هغې پورې چې په ۲۰۱۴ز کال کې د ماګنوس کارلسن له خوا مات شو، تر ټولو لوړ ثبت شوی ریکارډ و. له ۱۹۸۴ز کال څخه په ۲۰۰۵ز کال کې د هغه تر متقاعد کېدو پورې کاسپاروف د خپلې حرفې په اوږدو کې د ۲۲۵ میاشتو ریکارډ لپاره، چې په تاریخ کې تر ټولو لوړ دی، په نړۍ کې لومړی کس و. کاسپاروف همدارنګه د تر ټولو ډېرو حرفه یي ټورنمنټونو (۱۵) او د شطرنج د اوسکار (۱۱) د يو پر بل پسې ګټلو په تړاو ریکارډ لري.<ref>{{cite web |date=27 October 2008 |title=Who is the Strongest Chess Player? |url=http://www.chess.com/article/view/who-is-the-strongest-chess-player |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331020751/https://www.chess.com/article/view/who-is-the-strongest-chess-player |archive-date=31 March 2020 |access-date=2 March 2009 |work=Bill Wall |publisher=Chess.com}}</ref> کاسپاروف په ۱۹۸۵ز کال کې په ۲۲ کلنۍ کۍ د هغه وخت اتل اناتولي کارپوف ته په ماتې ورکولو سره د نړۍ د شطرنج د تر ټولو لږ عمر لرونکی بلامنازعې اتل شو. هغه تر ۱۹۹۳ز کال پورې تر هغه وخته پورې د فیدې یا د شطرنج د نړیوال فدراسیون د اتحاد (FIDE ) نړیوال عنوان درلود تر کله چې له فیده سره د هغه یوې لانجې دی اړ کړ تر څو د شطرنج د حرفه یي انجمن تر نامه لاندې یو سیال نهاد په لاره واچوي. هغه په ۱۹۹۷ز کال کې د آی بي ام (IBM) سوپر کمپیوټر د شطرنج سافټویر ډیپ بلو (Deep Blue) ته د یوې ډېرې مشهورې سیالۍ په له لاسره ورکولو سره، لومړنی هغه نړیوال اتل شو چې د وخت تر معیاري کنترول لاندې یې کمپیوټر ته لوبه وبایلله. هغه په ۲۰۰۰ز کال کې د ولادیمیر کرامنیک پر وړاندې تر لوبې بایللو پورې د نړۍ کلاسیکه اتلولی خپله کړې وه. سره له دې چې نوموړي د اتل عنوان له لاسه ورکړ، خو د ټورنمنټونو ګټلو ته یې ادامه ورکړه او کله چې نوموړي په ۲۰۰۵ز کال کې د اسپانیا په لیناریس کې له حرفه یي شطرنج څخه تقاعد وکړ، د نړۍ تر ټولو جګ امتیاز لرونکی لوبغاړی و. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Garry-Kasparov|title=Garry Kasparov {{!}} Biography & Facts|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=3 August 2017|archive-date=3 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203040544/https://www.britannica.com/biography/Garry-Kasparov|url-status=live}}</ref><ref>[[Ruslan Ponomariov]] won the disputed [[FIDE]] title, at the age of 18, when the world title was split</ref> [[دوتنه:Kasparov-12.jpg|بټنوک|ځايناستی|ګاري کاسپاروف خپل تاریخي سیال کارپوف ته لاس ورکوي. ۱۹۸۵.ز]] له تقاعد څخه را په دې خوا، نوموړي خپل وخت سیاست او لیکنو ته وقف کړ. هغه د متحدې مدني جبهې غورځنګ را منځته کړ او د بلې روسیې (The Other Russia) له ائتلاف سره چې د ولادیمیر پوتین د ادارې او پالیسیو مخالفه وه، د غړي په توګه یو ځای شو. په ۲۰۰۸ز کال کې هغه د هماغه کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د نوماندېدو په اړه خپل هوډ اعلان کړ، اما د خپل کمپاین پر مهال له لوجستیکي ستونزو سره له لاس او ګرېوان کېدو وروسته د کوم لامل یې چې "رسمي ممانعت" ګاڼه، په شا شو. د روسیې د پراخو لاریونونو د راولاړولو په پایله کې کوم چې په ۲۰۱۱ز کال کې پیل شول، نوموړي په ۲۰۱۳ز کې اعلان وکړ چې هغه د ځورول کېدو سره د مخامخ کېدنې له وېرې د لږ وخت لپاره روسیه پرېښې ده. له روسیې څخه له پرواز کولو څخه وروسته، هغه په نیویارک ښار کې له خپلې کورنۍ سره اوسېده. نوموړي په ۲۰۱۴ز کال کې د کرواسي یا کروشیا هېواد تابعیت (Croatian citizenship) واخیست او سپلېټ ته څېرمه په پودسترانا کې یو استوګنځی لري.<ref name="heir">{{cite web |date=13 December 2007 |title=Putin "heir" on course to win Russia election: poll |url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL1364229620071213 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625205623/https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL1364229620071213 |archive-date=25 June 2021 |access-date=2 July 2017 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite book|last=Gessen|first=Masha|date=2012|title=The Man Without a Face: The Unlikely Rise of Vladimir Putin|location=New York|publisher=Riverhead Books|pages=[https://archive.org/details/manwithoutfaceun0000gess/page/196 196]–197|isbn=978-1-59448-842-9|title-link=The Man Without a Face: The Unlikely Rise of Vladimir Putin}} Gessen describes some of the obstacles Kasparov encountered during the attempt to build his campaign: his chartered plane was refused airport access; hotels were advised not to house him; event attendees and organizers were threatened; secret police were a constant presence; a "total television blackout" was enforced. These measures, Gessen concludes, kept the Kasparov movement from growing.</ref><ref>{{cite news|last=Demirjian|first=Karoun|date=13 September 2014|title=Moscow city elections leave little room for Russian opposition|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/moscow-city-elections-leave-little-room-for-russian-opposition/2014/09/12/918f562c-070c-4ef8-8592-bc1f8d674e46_story.html|newspaper=The Washington Post|access-date=28 September 2014|archive-date=4 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004062920/http://www.washingtonpost.com/world/europe/moscow-city-elections-leave-little-room-for-russian-opposition/2014/09/12/918f562c-070c-4ef8-8592-bc1f8d674e46_story.html|url-status=live}}"Independent opposition candidates faced many obstacles. In February, Putin signed a law requiring all independent candidates to collect signatures from 3 percent of their constituents. The city didn't finalize the boundaries of the districts – which expanded from 35 to 45 – until April. Then in May, two of the original 'For Moscow' members were slapped with fraud charges, effectively ending their campaigns.[paragraph break] The remaining would-be candidates had a few weeks in the summer to collect approximately 5,000 signatures. It proved an elusive goal for most coalition members."</ref><ref name="ftfear">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/0fc438d4-ce8f-11e2-ae25-00144feab7de|title=Garry Kasparov not returning to Russia out of fear of prosecution|newspaper=Financial Times|date=6 June 2013|access-date=26 December 2020|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525000000/https://www.ft.com/content/0fc438d4-ce8f-11e2-ae25-00144feab7de|url-status=live}}</ref><ref name="Incorrigible">{{cite news|last1=Gessen|first1=Masha|title=Garry Kasparov Says We Are Living in Chaos, But Remains an Incorrigible Optimist|url=https://www.newyorker.com/culture/the-new-yorker-interview/garry-kasparov-says-we-are-living-in-chaos-but-remains-an-incorrigible-optimist|access-date=22 April 2021|magazine=[[The New Yorker]]|date=4 December 2018|archive-date=4 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204130512/https://www.newyorker.com/culture/the-new-yorker-interview/garry-kasparov-says-we-are-living-in-chaos-but-remains-an-incorrigible-optimist|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Boot|first=Max|date=25 April 2018|title=The political center is fighting back|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html|newspaper=The Washington Post|access-date=23 April 2019|archive-date=8 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html|url-status=live}}</ref><ref name="vecernjidrz">{{cite web |date=27 February 2014 |title=Gari Kasparov dobio hrvatsko državljanstvo |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/gari-kasparov-dobio-hrvatsko-drzavljanstvo-923829 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414025912/https://www.vecernji.hr/vijesti/gari-kasparov-dobio-hrvatsko-drzavljanstvo-923829 |archive-date=14 April 2021 |access-date=26 December 2020 |publisher=[[Večernji list]]}}</ref><ref>[https://www.nacional.hr/gari-kasparov-vladimir-putin-ima-previse-problema-da-bi-nastavio-svoje-agresivne-politike-na-podrucju-balkana/ GARI KASPAROV: ‘Vladimir Putin ima previše problema da bi nastavio svoje agresivne politike na području Balkana’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122144712/https://www.nacional.hr/gari-kasparov-vladimir-putin-ima-previse-problema-da-bi-nastavio-svoje-agresivne-politike-na-podrucju-balkana/|date=22 November 2021}}''[[Nacional (weekly)|Nacional]]'', 22 December 2020, # 1183, p. 51.</ref><ref name="slobdalm">{{cite web |date=15 January 2021 |title=Je li se legendarni šahist Gari Kasparov trajno preselio u Podstranu pokraj Splita? U Dalmaciju se 'sklonio' nakon pandemije koronavirusa |url=https://slobodnadalmacija.hr/mozaik/zivot/je-li-se-legendar-sahist-gari-kasparov-trajno-preselio-u-podstranu-pokraj-splita-u-dalmaciju-se-sklonio-nakon-sto-je-pocela-pandemija-koronavirusa-1071006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207225548/https://slobodnadalmacija.hr/mozaik/zivot/je-li-se-legendar-sahist-gari-kasparov-trajno-preselio-u-podstranu-pokraj-splita-u-dalmaciju-se-sklonio-nakon-sto-je-pocela-pandemija-koronavirusa-1071006 |archive-date=7 February 2022 |access-date=7 February 2022 |publisher=[[Slobodna Dalmacija]]}}</ref> کاسپاروف اوسمهال د بشري حقونو د بنسټ (Human Rights Foundation) مشر دی او د هغو د نړیوالې شورا مشري په غاړه لري. په ۲۰۱۷ز کال کې، هغه د دېموکراسۍ د تجدید نوښت (RDI)، چې په متحده ایالاتو کې د ننه او له هغه ځایه بهر لېبرال دېموکراسۍ ته پراختیا ورکوونکی او د هغه مدافع یو امریکایي سیاسي نهاد دی، تاسیس کړ. نوموړی د دغې ډلې مشري په غاړه لري. کاسپاروف همدارنګه د اواسټ (Avast) د سافټویرونو کمپنۍ یو امنیتي سفیر هم دی.<ref>{{cite web |title=Avast Blog {{!}} Garry Kasparov |url=https://blog.avast.com/author/garry-kasparov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125192254/https://blog.avast.com/author/garry-kasparov |archive-date=25 November 2021 |access-date=25 November 2021 |website=blog.avast.com |language=en}}</ref> == د ژوند لومړني وختونه او حرفه یي ژوند == کاسپاروف د شوروي اتحاد د ازربایجان د سوسیالېست جمهورت (Azerbaijan SSR ) په باکو کې زیږېدلی دی، چې هغه مهال ورته د ګاریک کیموویچ وینستین (په روسي: Гарик Кимович Вайнштейн، ''ګاریک کیموویچ وینستین'') نوم ورکړل شوی و. پلار یې، کیم مویسیویچ وینستین، یهودی ، او مور یې، کلارا شاګېنوفنا کاسپاروفا، ارمنستانۍ وه. کاسپاروف ځان "پخپله عیسویت ته اوښتی" بولي، که څه هم چې "په ډېرې بې تفاوتۍ سره" او خپل ځان د روسیې تبعه ګڼي. "سره له دې چې زه نیمه ارمنستانی او نیمه یهودی یم، خو زه خپل ځان روسی ګڼم ځکه چې روسي مې مورنۍ ژبه ده، او له روسي کلتور سره رالوی شوی یم". کاسپاروف او د هغه کورنۍ اړ شوه تر څو د ۱۹۹۰ز کال په جنوري کې په باکو کې د ارمني ضد ټولوژنو څخه چې د شورویانو سره په توافق د سیمه ییزو مشرانو له لوري همغږې شوې وې، وتښتي.             <ref>{{cite magazine|url=https://www.newsweek.com/chess-champion-garry-kasparov-russias-great-red-hope-64973|title=Chess Champion Garry Kasparov is Russia's Great Red Hope|date=7 May 2012|author=Masha Gessen|magazine=Newsweek|access-date=2 July 2022}}</ref><ref>{{citation|first=Garry|last=Kasparov|title=Garry Kasparov on Garry Kasparov, Part 1: 1973–1985|year=2011|publisher=Everyman Chess}}: "I am absolutely sure that the Garry Kasparov, who became leader of the chess world, professed the same values as Garik Weinstein, who once, following the example of his father, became fascinated by chess..."</ref><ref name="biography">[http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9 Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810032953/http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|date=10 August 2011}} on Kasparov.ru site {{in lang|ru}}</ref><ref>''White King and Red Queen'' by Daniel Johnson, {{ISBN|1-84354-609-4}}</ref><ref>{{cite web |title=Transcript: Kasparov to Start Campaign Promoting 'Values of Democracy' |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,301057,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521160837/http://www.foxnews.com/story/0,2933,301057,00.html |archive-date=21 May 2013 |access-date=20 October 2013 |publisher=Fox News}}</ref><ref>{{cite web |title=Garry Kasparov on Conversations with Bill Kristol |url=http://conversationswithbillkristol.org/video/garry-kasparov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324164902/http://conversationswithbillkristol.org/video/garry-kasparov/ |archive-date=24 March 2016 |access-date=20 February 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Garry Kasparov Transcript – Conversations with Bill Kristol |url=http://conversationswithbillkristol.org/transcript/garry-kasparov-transcript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426083528/http://conversationswithbillkristol.org/transcript/garry-kasparov-transcript/ |archive-date=26 April 2016 |access-date=20 February 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=I think I got a good education on the subject when my family and I had to flee Baku at night to escape the January 1990 pogroms against Armenians that were coordinated by local leaders with Soviet acquiescence. The Sumgait pogrom was just two years old at the time. |url=https://twitter.com/Kasparov63/status/1317876091181256704 |access-date=11 June 2022 |website=Twitter.com}}</ref> پخپله د کاسپاروف له نظره، هغه خپل نوم د متحده ایالاتو د ولسمشر هري ترومن څخه، "هغه چا څخه چې زما پلار د کمونېزم پر وړاندې د هغه د کلک دریځ لپاره ستایلو، اخیستی دی. دا نوم په روسیه کې تر هغې چې هري پاټر راووځي، نادره و".<ref>{{cite twitter|number=1497337272672399367|user=kasparov63|title=As my namesake Harry Truman said…|date=25 February 2022|publisher=[[ChessBase]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://en.chessbase.com/post/garry-kasparov-talks-about-his-life|author=Rich Pelley|title=Garry Kasparov talks about his life|date=15 February 2022}}</ref> کاسپاروف وروسته له هغې د شطرنج جدي لوبه پیل کړه چې نوموړي ته یې والدینو د شطرنج یوه معما جوړه کړه او د حل غوښتنه یې ترې وکړه. کله چې ګاري اووه کلن و، پلار یې د وینې له سرطان څخه ومړ. ګاري ته په دوولس کلنۍ کې، د هغه د مور کلارا په غوښتنه او د کورنۍ په موافقه، د کلارا تخلص کاسپاروف ورکړل شو، دا کار د دې لپاره وشو تر څو د ممکنه یهودي ضد فشارونو څخه وژغورل شي کوم چې په هغه وخت کې د شوروي په اتحاد کې عام وو.<ref>''Unlimited Challenge'', an autobiography by Garry Kasparov with Donald Trelford, {{ISBN|0-00-637358-5}}</ref><ref name="Azerbaijan">[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/33_folder/33_articles/33_kasparov.html Kasparov: The World's Chess Champion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224033627/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/33_folder/33_articles/33_kasparov.html|date=24 December 2007}}, by Anne Kressler, From ''Azerbaijan International'' (3.3) Autumn 1995. (Retrieved 31 March 2008)</ref><ref>{{cite book|title=Oxford Companion To Chess|author1=[[David Vincent Hooper|Hooper, David]]|author2=[[Kenneth Whyld|Whyld, Kenneth]]|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1996|isbn=0-19-280049-3|oclc=34618196|title-link=Oxford Companion To Chess}}</ref><ref>{{cite web |title=Reason for name change |url=http://www.jewornotjew.com/profile.jsp?ID=79 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924085340/http://www.jewornotjew.com/profile.jsp?ID=79 |archive-date=24 September 2020 |access-date=22 June 2019}}</ref> کاسپاروف له ۷کلنۍ څخه په باکو کې د مخکښو ځوانانو په ماڼۍ (Young Pioneer Palace) کې شامل شو، او په ۱۰ کلنۍ کې یې د میخایل بوتوینیک د شطرنج په ښوونځي کې د ولادیمیر مکوګونوف تر مربي توب لاندې ټرېنینګ پیل کړ. مکوګونوف د کاسپاروف بالقوه تجربو ته په پراختیا ورکولو کې مرسته وکړه، او هغه ته یې د کارو-کان د دفاع لوبېدل او د ملکې ګامبي زوال ورزده کړل، کوم چې د تارتاکوور له خوا تنظیم شوی سېستم و. کاسپاروف په تفلیس کې په ۱۹۷۶ز کال کې په ۱۳ کلنۍ کې له نهو نمرو څخه د اووو هغو په خپلولو سره  د شوروي د ځوانانو اتلولي وګټله. هغه راتلونکی کال دا لاسته راوړنه له ۹ څخه د ۸.۵ نمرو په خپلولو سره تکرار کړه.  هغه د دغه وخت په بهیر کې د الکساندر شکروف له لوري ترېنینګ لیده.<ref>{{cite web |last=Ham |first=Stephen |year=2005 |title=The Young King |url=http://www.chesscafe.com/text/review506.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413173228/http://www.chesscafe.com/text/review506.pdf |archive-date=13 April 2008 |access-date=11 August 2007 |publisher=Chesscafe}}</ref><ref>{{cite book|title=Garry Kasparov on Garry Kasparov, Part 1: 1973–1985|author1=Garry Kasparov|edition=|publisher=Everyman Chess|year=2011|isbn=9781857448641|page=11|url=https://books.google.com/books?id=wJ7bDwAAQBAJ|access-date=6 July 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709192251/https://books.google.com/books?id=wJ7bDwAAQBAJ|url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=wJ7bDwAAQBAJ&pg=PA11 Extract of page 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190304/https://books.google.com/books?id=wJ7bDwAAQBAJ&pg=PA11|date=9 July 2021}}</ref> کاسپاروف په ۱۹۷۸ز کال کې، په مینسک کې د سوکولسکای په یادګاري ټورنمنټ کې برخه واخیسته. هغه د یوې استثنا په توګه دعوت شوی و، خو لومړی مقام یې خپل کړ او د شطرنج وتلې څېره شوه. کاسپاروف په تکرار سره ویلي دي چې دغه پېښه د نوموړي په ژوند کې یوه د عطف نقطه وه او یادې پېښې هغه قانع کړ چې شطرنج د خپلې حرفې په توګه انتخاب کړي. هغه لیکلي دي "زه به د سوکولسکای یادګار تر هغې چې ژوندی یم په یاد ساتم". هغه همداراز دا هم ویلي دي چې، له بریا وروسته ده فکر کاوه چې د نړۍ د اتلولۍ په لوبو کې یې ډېر عالي وار درلود. <ref>{{cite web |title=ICC Help: interview |url=http://www.chessclub.com/help/interview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235149/http://www.chessclub.com/help/interview |archive-date=27 September 2007 |access-date=11 August 2007 |publisher=Internet Chess Club}}</ref> هغه لومړی په ۱۹۷۸ز کال کې کله چې ۱۵ کلن و، د شوروي د شطرنج د اتلولۍ لپاره وړ بلل شوی و، چې په هغه سطح کې تر ټولو کشر لوبغاړی و. نوموړي په داوګاوپیلس کې د ایګور وي. ایوانوف پر وړاند  د سویس د ۶۴-لوبغاړو د سېستم ټورنمنټ د تساوۍ په ماتولو سره وګاټه، چې په دې سره یې د واجد شرایط کېدو ځانګړی ځای خپل کړ<ref>{{cite web |date= |title=The chess games of Garry Kasparov |url=https://www.chessgames.com/player/garry_kasparov.html |access-date=2022-06-11 |website=Chessgames.com}}</ref> کاسپاروف په چټکۍ سره د فیده په نړیواله درجه بندۍ کې صعود وکړ. هغه د روسیې د شطرنج د فدراسیون تر نظارت لاندې، د بوسنیا او هرزه ګوینا (د هغه وخت د یوګوسلاویا یوه برخه) په بنجه لوکا کې د لویو ښوونکو په ټورنمنټ کې ګډون وکړ، په ۱۹۷۹ز کال کې، سره له دې چې رده بندي شوی نه و، (له شوروي څخه د جلا شوي ویکتور کورچنوی بدیل شو، د هغه چا بدیل چې په اصل کې دعوت شوی و، اما د شورویانو له خوا پر هغه د بندیز د ګواښ له امله لاس په سر شو.) کاسپاروف دغه د لوړې سویې ټورنمنټ وګاټه، چې په دې سره نوموړی له خپلو موقتی ۲۵۹۵ امتیازونو سره، چې د شطرنج د لوبې تر ټولو لوړ ګروپ ته د هغه د جګولو لپاره کافي وو (په هغه وخت کې د نړۍ په کچه ۱۵م نمبر)، راظاهر شو. په راتلونکي ۱۹۸۰ز کال کې، هغه د لوېدیځ دورتموند کې د نړۍ د نویو ځوانانو د شطرنج اتلولي وګټله. د هماغه کال په وروستیو کې، هغه د مالتا په والیتا کې د شطرنج په المپیاد کې د شوروي اتحاد لپاره د دویم رېزرفي کس په توګه په رسمي ډول راظاهر شو او د شطرنج په یو لوی استاد باندې بدل شو.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Garry-Kasparov|title=Garry Kasparov|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=3 August 2017|archive-date=3 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203040544/https://www.britannica.com/biography/Garry-Kasparov|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=FIDE Rating List: January 1980 |url=http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198001e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180514162447/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo198001e.html |archive-date=14 May 2018 |access-date=2 April 2011 |publisher=OlimpBase}}</ref> == حرفه == === د تر ټولو اوچت مقام په لور === هغه وخت چې کاسپاروف یو تنکی ځوان و، د ۱۹۸۱ز ـــ ۱۹۸۲ز کلونو تر منځ یې د شوروي اتحاد د شطرنج په اتلولۍ کې لومړی ځای خپل کړ. د سوپر-کلاس سطحې په نړیوال ټورنمنټ کې هغه خپله لومړنۍ بریا په ۱۹۸۲ز کال کې د یوګوسلاویا د سوسیالېست جمهوریت د بوسنیا او هرزه ګوینا په با بوګوجنو (Bugojno) کې تر لاسه کړه. نوموړي د مسکو د ۱۹۸۲ز کال په بین المنطقه یي ټورنمنټ کې چې هغه وګاټه، داسې  یو ځای تر لاسه کړ چې ورسره د نوماندانو ټورنمنټ ته د لار موندنې واجدِ شرایط شو.<ref name="chessmetrics">{{Cite web |title=Chessmetrics Player Profile: Garry Kasparov |url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S062926000000111000000000000010100 |url-status=dead |archive-date=8 March 2012 |access-date=11 June 2022 |website=Chessmetrics.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308054908/http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S062926000000111000000000000010100}}</ref> == سرچينې == fqj8oadzh5n2f20ip5de1pkuu5qad6p 0 64139 371155 285284 2026-11-08T18:01:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371155 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}کارلوس دیګو د مسا ګیسبرت (زوکړه: د ۱۹۵۳ زکال د اګست ۱۲ مه) بولیویايي تاریخ لیکونکی، خبریال او سیاستوال و چې له ۲۰۰۳ زکال څخه یې تر ۲۰۰۵ زکال پورې د بولیویا د ۶۳م ولسمشر په توګه خدمت وکړ. نوموړي د یو خپلواک سیاستوال په توګه وړاندې له دې له ۲۰۰۲ زکال څخه تر ۲۰۰۳ زکال پورې د ګونزالو سانچز دی لوز د ولسمشرۍ پر مهال د بولیویا د ۳۷م مرستیال ولسمشر په توګه خدمت کړی. نوموړی له ۲۰۱۴ زکال څخه تر ۲۰۱۸ زکال پورې دنړیوال عدالت په محکمه کې د چلي پر وړاندې د بولیویا د قانوني دعوی نړیوال استازی و. نوموړي له ۲۰۱۸ زکال راهیسې د کیڼ اړخې انقلابي جبهې د غړي په توګه د بولیویا د تر ټولو لوی پارلماني اپوزیسیون یا د مدني ټولنې (Civic Community) مشر دی.  ماسا په لاپاز کې وزیږېد او له پوهنتون څخه له فراغت وروسته یې د خبریالۍ ۲۳ کلن اوږد مهاله مسلکي ژوند وکړ. په ۱۹۸۳ زکال کې هغه د ''De Cerca'' په نامه تلویزیوني خپرونې کې د کوربه توب له امله چې په کې یې د بولیویا له مخکښو سیاسي او کلتوري څېرو سره مرکې کولې، ملي شهرت وموند. د هغه وګړیز ځایګی د دې لامل وګرځېد چې د ملت پاله خوځښت پخوانی ولسمشر ګونزالو سانچز د لوزادا له هغه څخه وغواړي د ۲۰۰۲ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې د هغه په ټکټ کې د مرستیال ولسمشر په توګه برخه واخلي. په داسې حال کې چې د مسا کیڼ اړخي معتدل سیاستونه د ملت پاله خوځښت له ښي اړخو مرکزي پالیسیو سره په ټکر کې و، خو بیا یې هم دغه وړاندیز ومانه او د یو خپلواک کس په توګه یې د دغه ټاکنو په شدیدو ټاکنیزو سیالیو کې ونډه واخیسته. د سانچز د لوزادا او مسا ټاکنیز ټکټ بریالی شو او د اګست په ۶ مه مسا د یو تر ډېره تشریفاتي دفتر مسئولیت پر غاړه واخیست چې ډېر لږ رسمي واکونه یې لرل او یوازې یې د اساسي قانون له مخې د ولسمشرۍ د ځای ناستوب حق درلود. په ډیره لنډه موده کې د سانچز او مسا ترمنځ کړکېچونه را پیدا شول. د ۲۰۰۳ زکال په اکتوبر میاشت کې د بولیویا د ګازو پر سر کړکېچ د دواړو ترمنځ د اړیکو د بشپړ له منځه تلو لامل وګرځېد او مرستیال ولسمشر د اعتراض کوونکو او پوځ ترمنځ د شخړو له امله چې په کې څو تنه مړه شول له دولت څخه خپل وتل اعلان کړل. له دې څخه مهمه دا چې مسا پرېکړه وکړه د مرستیالۍ له ځایګي استعفا نه ورکوي او په همدې سره د ولسمشر لوزادا له استعفا وروسته ولسمشرۍ ته ورسېد. مسا په پراخ مدني ملاتړ سره دغه مسئولیت واخیست خو له ګوندي ملاتړ پرته د دولت رهبري ستونزمنه وه او همدارنګه د پارلمان له بنسټیز ملاتړ پرته نوموړي د خپلو عامه سیاستونو لپاره ډېر واک نه درلود او څو ځله یې پلانونه د مقننه قوې له خوا رد شول – په ده باندې  مخ پر زیاتوالي فشارونه د سنتي ګوندونو او د سازمان یافته سیمه ئیزو او ټولنیزو خوځښتونو له خوا و چې د کوکالر فعال او راتلونکي ولسمشر ایوو مورالس له خوا رهبري کېدل. هماغه ډول چې ژمنه یې کړې وه نوموړي د ګازو اړوند ټول پوښتنه ترسره کړه او د ګڼ شمېر توضېحاتو په لرلو یې د هغو اړوند پنځه واړه موارد تصویب کړل. له دې سره د خلکو نارامیو بیاځلي زور واخیست چې هغه د خودمختارۍ اړوند د الزامي ټول پوښتنې او همدارنګه د اساسي قانون د اصلاح لپاره د اساسي قانون د تعدیل د شورا په جوړولو هم وه نشو کولای دغه نارامۍ کرارې کړې. مسا د ۲۰۰۵ زکال په جون میاشت کې استعفا ورکړه، خو له استعفا وړاندې یې ځان ډاډمن کړ چې د پارلمان د دواړو شوراګانو مشران به د خپل ځای ناستوب له حق څخه تېرېږي او دغه چاره د دې لامل وګرځېده څو د سترې محکمې قاضي القضات ادورادو رودریګز ولتزه چې کوم ګوند ته نه و اړوند؛ ولسمشرۍ ته ورسېږي. له دې سره مسا له فعال سیاست سره مخه ښه وکړه او ځانګړو رسنیزو پروژو او د خبریالۍ چارو ته یې پام واړوه. له ولسمشر ایوو مورالس سره د پخوانیو ستونزو سربېره ولسمشر نوموړی د عدالت په نړیواله محکمه کې د چلي پر وړاندې د دغه هېواد په سمندریزه دعوا کې د خپل نړیوال استازي په توګه وګماره، هغه مسئولیت چې په ۲۰۱۸ زکال کې د هاګ محکمې تر وروستي حکم پورې ورتر غاړې و. په دغه سمندري دعوا کې کار کولو مسا ته د ملي چارو اړوند اګاهي ورکړه او ډېر ژر نوموړی د مورالس پر ځای د ولسمشرۍ لپاره د مناسب ځای ناستي په توګه راڅرګند شو او آن له ټاکنو وړاندې په نظرپوښتنو کې له ولسمشر څخه مخکې و. د نړیوالې محکمې د حکم له اعلان وروسته مسا ډېر ژر ولسمشرۍ ته د خپلې نوماندۍ اعلان وکړ. د ۲۰۱۹ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کط مسا د مورالس پر وړاندې ماته وخوړه او وه یې نشو کولای اکثریت رایې خپلې کړي، خو دومره رایې یې لرلې چې په دویم پړاو ټاکنو کې ودرېږي. له دې سره د رایو په لومړۍ شمېرنه کې ګډوډیو مسا اړ کړ څو په ټاکنو کې درغلۍ وغندي او د پراخو لاریونونو غوښتنه یې وکړه چې دغه جنجالونه د مورالس په استفعا او راتلونکي سیاسي کړکېچ سره پای ته ورسېدل. راتلونکی کال له وخت مخکې ټاکنې وشوې، خو په هغو کې څو ځلي ځنډ او د یو ناسم انتقالي حکومت رامنځته کېدو د مسا ټاکنېزې سیالۍ له ستونزې سره مخ کړې او لامل وګرځېدې څو په لومړي پړاو کې د سوسیالیستي خوځښت نوماند لوئیس آرس ته ټاکنې وبایلي. له ټاکنو وروسته مسا په پارلمان کې چې سوسیالیستي خوځښت په کې له څه باندې یوې لسیزې وروسته اکثریت له لاسه ورکړ؛ د تر ټولو لویې اپوزیسیون ډلې مشري پیل کړه. == لومړنی ژوند او زده کړې == کارلوس مسا د ۱۹۵۳ زکال د اګست په ۱۲ مه په لاپاز کې وزېږېد. هغه د خپل پلار، خوزه د مسا، له اړخه هسپانوي اجداد لرل؛ نیکه یې، خوزه مسا سانچز، په ۱۹۱۰ زکال کې له الکالا لا رئال څخه بولیویا ته کډه شوی و. د هغه د میراث له امله، په ۲۰۰۵ زکال کې ښاري شورا د رایو په اتفاق د دغې سیمې د بچه خوانده په توګه وټاکه. مور یې ترزا ګیزبرت په اصل کې کتلانیايي وه؛ د هغې مور او پلار له بارسلونا څخه الیکانته ته کډه شوي و. دی مسا او ګیزبرت (پلار او مور یې) دواړه په خپل وخت کې د بولیویا له له مخکښو معمارانو، تاریخ لیکونکو او موزیم پوهانو څخه و. هغه له ځانه کوچني درې خویندې او وروڼه لرل: اندرس، ایزابل او تریزا ګویمور. <ref>{{Cite news|last=Cárdenas|first=José Arturo|date=2020-10-18|title=Carlos Mesa, un reincidente en la política boliviana que pelea por un balotaje|language=es|work=[[Infobae]]|publication-place=Buenos Aires|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2020/10/18/carlos-mesa-un-reincidente-en-la-politica-boliviana-que-pelea-por-un-balotaje/|access-date=2021-12-07|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208064951/https://www.infobae.com/america/america-latina/2020/10/18/carlos-mesa-un-reincidente-en-la-politica-boliviana-que-pelea-por-un-balotaje/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Donaire|first=Ginés|date=2005-02-09|title=El presidente de Bolivia, Hijo Adoptivo de Alcalá la Real por sus orígenes|language=es|work=[[El País]]|publication-place=Madrid|url=https://elpais.com/diario/2005/02/10/andalucia/1107991349_850215.html|access-date=2021-12-16|issn=1134-6582|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209194806/https://elpais.com/diario/2005/02/10/andalucia/1107991349_850215.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bouysse-Cassagne |first=Thèrése |date=2018-03-01 |title=In Memoriam: Teresa Gisbert (1926–2018) |url=https://ifea.hypotheses.org/tag/teresa-gisbert |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208074418/https://ifea.hypotheses.org/tag/teresa-gisbert |archive-date=8 December 2021 |access-date=2021-12-07 |website=ifea.hypotheses.org |language=fr}}</ref><ref>{{Cite news|date=2018-02-19|title=¿Quién fue Teresa Gisbert de Mesa?|language=es|work=[[El Deber]]|publication-place=Santa Cruz de la Sierra|url=https://eldeber.com.bo/escenas/quien-fue-teresa-gisbert-de-mesa_41533|access-date=2021-12-07|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208064957/https://eldeber.com.bo/escenas/quien-fue-teresa-gisbert-de-mesa_41533|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2010-07-23|title=Fallece José Mesa Figueroa, notable historiador del país|language=es|work=[[Opinión]]|publication-place=Cochabamba|url=https://www.opinion.com.bo/articulo/cultura/fallece-jose-mesa-figueroa-notable-historiador-pais/20100723233651348769.html|access-date=2021-12-07|quote=José de Mesa se casó con la también historiadora Teresa Gisbert en 1950 y tuvo cuatro hijos: Carlos (1953), Andrés (1956), Isabel (1960) y Guiomar (1961).|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208073546/https://www.opinion.com.bo/articulo/cultura/fallece-jose-mesa-figueroa-notable-historiador-pais/20100723233651348769.html|url-status=live}}</ref> له ۱۹۵۹ زکال څخه تر ۱۹۷۰ زکال پورې مسا د ښوونځي ابتدايي زده کړې بشپړې کړې او متوسطه زده کړې یې په لاپاز کې د سان کالیکسټو په نامه د هلکانو په خصوصي کاتولیک ښوونځي کې پیل کړې. په ۱۹۷۰ زکال کې هغه له هېواده بهر هسپانیا ته سفر وکړ او د ښوونځي عالي زده کړې یې د مادرید په سان ایستانیسلاو د کوتسکا ښوونځي کې بشپړې کړې. له ښوونځي څخه له فراغت وروسته هغه د مادرید په کامپلیوټنس پوهنتون کې شامل شو او د سیاسي علومو او ادبیاتو په څانګه کې یې زده کړې وکړې. له دریو کلونو وروسته نوموړی بولیویا ته راوګرځېد او د سن اندرس په هایر نومي پوهنتون کې یې نوم ثبت او په ۱۹۷۸ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه د ادبیاتو سند ترلاسه کړ. دلته د استوګنې پر مهال په ۱۹۷۴ زکال کې هغه د دغه پوهنتون د انساني علومو د پوهنځي مجله هم مخته وړه. <ref>{{Cite news|last=Mesa|first=Carlos|date=2020-12-27|title=50 años después... ¡los que más, los que más nos divertimos!|language=es|work=[[Página Siete]]|publication-place=La Paz|url=https://www.paginasiete.bo/miradas/2020/12/27/50-anos-despues-los-que-mas-los-que-mas-nos-divertimos-279234.html|access-date=2021-12-07|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208074633/https://www.paginasiete.bo/miradas/2020/12/27/50-anos-despues-los-que-mas-los-que-mas-nos-divertimos-279234.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|date=2019-10-21|title=Quién es Carlos Mesa, el primer adversario en hacerle sombra a Evo Morales que podría presidir Bolivia|language=es|work=[[El Cronista]]|publication-place=Buenos Aires|url=https://www.cronista.com/internacionales/Quien-es-Carlos-Mesa-el-primer-adversario-en-hacerle-sombra-a-Evo-Morales-que-podria-presidir-Bolivia-20191021-0009.html|access-date=2021-12-07|archive-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128155059/https://www.cronista.com/internacionales/Quien-es-Carlos-Mesa-el-primer-adversario-en-hacerle-sombra-a-Evo-Morales-que-podria-presidir-Bolivia-20191021-0009.html|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2017-11-24 |title=Curriculum Vitae de CARLOS D. MESA GISBERT {{!}} Ex-Presidente de la República de Bolivia |url=https://www.bibliotecavirtualcarlosdmesa.com/curriculum/curriculum/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609031832/https://www.bibliotecavirtualcarlosdmesa.com/curriculum/curriculum/1 |archive-date=9 June 2021 |access-date=2021-12-07 |website=Biblioteca Virtual Carlos D. Mesa |language=es |publication-place=La Paz}}</ref> د ۲۲ کلنۍ په عمر مسا له پاتریشیا فلورس سوتو سره واده وکړ، خو دوی درې کاله وروسته سره جلا شول. له دې دوه کاله وروسته یې د ۱۹۸۰ زکال د مارچ په ۲۸ مه له الویرا سالیناس ګامارا سره چې اراوه پوهه او د چاپېریال ساتنې سلاکاره وه واده وکړ او له هغې څخه یې د بورخا ایګناسیو او ګیومار په نومونو دوه ماشومان لرل. <ref>{{Cite news|last=Mendoza|first=Luz|date=2019-10-15|title=Carlos Mesa: El perfil desconocido del rival de Evo Morales|language=es|work=eju!|url=https://eju.tv/2019/10/carlos-mesa-el-perfil-desconocido-del-rival-de-evo-morales/|access-date=2021-12-08|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209201141/https://eju.tv/2019/10/carlos-mesa-el-perfil-desconocido-del-rival-de-evo-morales/|url-status=live}}</ref> === بهرنۍ پالیسي === ==== ارجنټاین ==== د ۲۰۰۴ زکال د اپرېل په ۱۵ مه مسا د ارجنټاین له ولسمشر نستور کرشنر سره هوکړه وکړه چې د ورځې به ۴ میلیونه متر مکعبه بولیویايي ګاز د شپږو میاشتې مودې لپاره هغه هېواد ته ورکوي او په راتلونکي کې یې د هغو د تمدید امکان هم د جولای ټول پوښتنې ته اړوند کړ. د تاریجا (هغه سیمه چې د هېواد ۸۵ سلنه طبیعي ګاز لري) مدني ډلو د دغې هوکړې ملاتړ وکړ وکړ، خو د کارګري ډلو له شک سره مخ شوه او هغوی دغه چاره د ارجنټاین له لاري چلي ته د بولیویا د ګازو د احتمالي صادراتو په موخه وبلله. دغې موضوع ته په پام د مسا دولت دغه پلور په دې مشروط کړ چې د بولیویا «یو مالیکول» ګاز هم نه باید چلي ته صادر شي. <ref>{{Cite news|date=2004-04-15|title=Argentina unblocks agreement with Bolivia on gas sales|language=en|work=[[Ámbito Financiero]]|publication-place=Buenos Aires|url=https://www.ambito.com/portada-principal/argentina-unblocks-agreement-with-bolivia-on-gas-sales-n3269141|access-date=2021-12-22|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223001805/https://www.ambito.com/portada-principal/argentina-unblocks-agreement-with-bolivia-on-gas-sales-n3269141|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-04-19|title=Kírchner y Mesa tras acuerdo sobre gas|language=es|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|publication-place=San José|url=https://www.nacion.com/el-mundo/kirchner-y-mesa-tras-acuerdo-sobre-gas/67YFLR7OKFGPBKY2OZVHAVVJEY/story/|url-access=registration|access-date=2021-12-22|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223001811/https://www.nacion.com/el-mundo/kirchner-y-mesa-tras-acuerdo-sobre-gas/67YFLR7OKFGPBKY2OZVHAVVJEY/story/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Zuazo|first=Alvaro|date=2004-03-24|title=Bolivia: ni 'una molécula' de gas a Chile|language=es|work=[[Plainview Daily Herald]]|url=https://www.myplainview.com/news/article/Bolivia-ni-una-mol-cula-de-gas-a-Chile-8762523.php|access-date=2021-12-22|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223001808/https://www.myplainview.com/news/article/Bolivia-ni-una-mol-cula-de-gas-a-Chile-8762523.php|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-07-17|title=Kirchner llegará a Bolivia este jueves y Lula vuelve en agosto.|language=es|work=[[Agencia de Noticias Fides]]|publication-place=La Paz|url=https://www.noticiasfides.com/nacional/politica/kirchner-llegara-a-bolivia-este-jueves-y-lula-vuelve-en-agosto-54965|access-date=2021-12-22|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223094722/https://www.noticiasfides.com/nacional/politica/kirchner-llegara-a-bolivia-este-jueves-y-lula-vuelve-en-agosto-54965|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-10-14|title=Argentina asegura suministro de gas boliviano|language=es|work=[[El Universo]]|publication-place=Guayaquil|url=https://www.eluniverso.com/2004/10/14/0001/14/F036837C8E30461783ED446D29D1A7D4.html/|access-date=2021-12-22|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223001817/https://www.eluniverso.com/2004/10/14/0001/14/F036837C8E30461783ED446D29D1A7D4.html/|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 74s45woqn3bt76vt98okdvk8hyaz2m0 0 64144 371021 370174 2026-11-08T16:08:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371021 wikitext text/x-wiki پاکه ټيکنالوژي چې لنډيز يې د '''cleantech''' په ډول لېکل کېږي، هر هغه بهير، توليد يا خدمات دي چې د انرژۍ د مهمې اغېزمنتيا د پرمختګ، د سرچینو پايدلي استعمال يا چاپېريال ساتنې د فعاليتونو له لارې منفي چاپيريالي اغېزې کموي. په پاکې ټيکنالوژۍ کې د بيا رغولو، بيا نوي کېدو انرژۍ، معلوماتي ټيکنالوژي، زرغون نقل و حمل، برېښنايي موټرونه، زرغونه کيميا، رڼا اچول، خړې اوبه، او نورو ډېرو په اړوند د ټيکنالوژيو يوه پراخه لړۍ شامله ده. چاپيريالي مالي تمويل يوه داسې طريقه ده، د کومې په مټ چې د نوې پاکې ټيکنالوژۍ پروژې د کاربن کريډټس په مټ مالي تمويل تر لاسه کولای شي. يوه داسې پروژه چې د اقليم د بدلون د کمولو په نظر کې نيولو سره جوړه شوې ده، کومه چې د کاربن پروژې په نوم هم پېژندل کېږي. «Clean Edge» چې د پاکې ټېکنالوژۍ يو څېړنيز شرکت دی، پاکه ټیکنالوژي په دې ډول تشريح کړې ده چې «د توليداتو، خدماتو او پروسو يوه متنوعه لړۍ، کومه چې د نوي کېدو وړ موادو او انرژۍ د سرچينو په استعمالولو سره، د طبيعي سرچينو کارول په هېښونکي ډول کموي او په دې ډول د اخراج يا فاضله مواد له منځه وړي». کلين ايج وايي چې «که ترې غوره نه وي، خو پاکې ټيکنالوژۍ د دوی له دوديزو سيالانو سره مسابقتي حالت کې دي. ډېرې مهمې اضافي ګټې وړاندې کوي، د يادونې وړ يې د دې ټيکنالوژيو دا وړتيا ده چې په پرمختلليو او مخ پروده دواړو هېوادونو کې د خلکو ژوند ته ښه والی بښي». د ۲۰۰۰ز کال په شا اوخوا کې، کله چې په دې ټيکنالوژۍ توجه زياته شوه، نو د پاکې ټيکنالوژۍ په برخه کې په پانګونه کې هم زياتوالی راغی. د ملګرو متلونو د چاپېريال ساتنې د پروګرام تر مخې د باد، لمريزې او بايوفيول شرکتونو په ۲۰۰۷ز کال کې په مالي مرسته کې ۱۴۸ ميليارده امريکايي ډالره تر ټولو لوړ مبلغ تر لاسه کړ، ځکه چې د تيلو زیاتېدونکي نرخونه او اقليمي بدلون تګلارو په نوې کېدو وړ انرژۍ کې د پانګونې هڅونه وکړه. له دې مبلغ څخه ۵۰ ميليارډه ډالره د باد طاقت کې لګول شوي. په ټوليز ډول، له ۲۰۰۶ څخه تر ۲۰۰۷ز کال پورې د پاکې انرژۍ او د انرژۍ د اغېزمنتيا په صنعتونو کې په پانګونه کې ۶۰٪ زياتوالی راغلی. په ۲۰۰۹ز کال کې، «ايج» وړاندوينه کړې وه چې د پاکې ټيکنالوژۍ درې ستر سکتورونه به تر ۲۰۱۸ز کال پورې ۳۲۵.۱ ميليارده عايد ولري چې هغه درې ډګرونه لمريز فوټوولټيک، د باد طاقت او بايوفيول دي.<ref>{{cite web |title=Archived copy |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601081&sid=apeyv.EIQQv4&refer=australia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525071904/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601081 |archive-date=2010-05-25 |access-date=2017-03-06 |website=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://seekingalpha.com/article/125281-solar-wind-and-bio-fuels-impressive-growth-surge-in-08|title=Solar, Wind and Biofuels' Impressive Growth Surge in '08|last=Addison|first=John|date=2009-03-11|work=Seeking Alpha|access-date=2018-01-03|language=en-US}}</ref> د MIT انرژۍ د نوښت کاري مقالې تر مخې چې د ۲۰۱۶ز کال په جولای مياشت کې خپره شوې وه، له ۲۰۰۶ څخه تر ۲۰۱۱ز کال پورې پاکې ټيکنالوژۍ ته د اوږدې مودې ودې په موخه د وړاندې شويو پنځه ويشت ميليارده امریکايي ډالرو څخه زيات مبلغ له منځه شا او خوا نيمايي يې کله هم بېرته تر لاسه نه شو. په راپور کې د پاکې ټيکنالوژۍ ناهيلی کونکی خطر/عايد مشخصات او د توليد د اندازې تر لاسه کولو لپاره د نويو موادو، کيمياوي، يا پروسو چمتو کوونکو شرکتونو ناوړتيا د دې د ناکامېدو د عواملو په توګه ښودل شوي دي. <ref>{{Cite web |last1=Gaddy |first1=Benjamin |last2=Sivaram |first2=Varun |last3=O’Sullivan |first3=Dr. Francis |year=2016 |title=Venture Capital and Cleantech: The Wrong Model for Clean Energy Innovation |url=https://energy.mit.edu/wp-content/uploads/2016/07/MITEI-WP-2016-06.pdf |publisher=MIT Energy Initiative |location=77 Massachusetts Ave., Cambridge, MA 02139, USA |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191120003851/https://energy.mit.edu/wp-content/uploads/2016/07/MITEI-WP-2016-06.pdf |archivedate=2019-11-20 |access-date=2022-09-10 |url-status=dead}}</ref> پاکه ټيکنالوژي همدا راز د شرکتونو او سوداګريو په منځ کې هم د يوې اړينې موضوع په توګه راڅرګنده شوه. دا کولای شي د هر شرکت لپاره ککړتياوې او خيرن سون توکي کم کړي، پرته له دې چې صنعت يې په نظر کې ونیول شي، همدا راز د پاکې ټيکنالوژۍ کارول يوه مسابقتي ګټه هم ګرځېدلې ده. د خپل شرکتي ټولنيز مسئولیت (CSR) د موخو د جوړولو له لارې، د پايښت په دود کولو سره، دوی د پاکې ټيکنالوژۍ او نورو لارو چارو په کارولو کې برخه اخلي. د « Fortune Global 500» په نوم شرکتونو په ۲۰۱۸ز کال کې د CSR په فعاليتونو کې په کلني ډول نږدې ۲۰ ميليارده امریکايي ډالر لګوي.<ref>{{Cite news|url=https://hbr.org/2018/01/stop-talking-about-how-csr-helps-your-bottom-line|title=Stop Talking About How CSR Helps Your Bottom Line|last1=Meier|first1=Stephan|date=2018-01-31|work=Harvard Business Review|last2=Cassar|first2=Lea|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781498777117|title=Introduction to Sustainability Analytics|last=Ramanan|first=Ram|date=2018-07-04|publisher=CRC Press|isbn=9781315154909|edition=1|language=en|doi=10.1201/9781315154909}}</ref> == تعريف == د پاکې ټيکنالوژۍ توليدات يا خدمات هغه دي، کوم چې عملياتي فعاليت، توليد يا اغېزمنتيا ښه کوي، په داسې حال کې چې لګښتونه، استعمالول، د انرژۍ مصرفول، فاضله مواد يا چاپېريالي ککړتيا کموي. بنسټ يې د پېرودونکو، تنظيونکو او صنعت له خوا د انرژۍ د توليد په پاکو بڼو کې زیاته شوې لېوالتيا ده – په ځانګړي ډول، شونې ده چې د نړيوالې تودوخې، اقليمي بدلون او د فوسيلي سون توکو د سوځولو څخه پر طبيعي چاپېريال د غورځېدونکو اغېزو په اړه پوهاوي کې زياتوالی يې هم بنسټ وي. پاکه ټیکنالوژي تر ډېره بريده په خطرناکو برخو کې د پانګونې او د ځمکې د استعمالونکو سازمانونو سره تړل کېږي. د خطر منونکو پانګونو په ټولنه کې د خپلې منشأ له امله دا اصطلاح له تاريخي اړخه د زرغونو سوداګريو (شنه تجارتونه هغه دي، کوم چې په اقتصاد،ټولنه يا چاپېريال ناوړه اغېزې نه کوي)، پايښت، يا درې ګونو صنعتونو (درې ګوني صنعتونه مالي، ټولنيز او چاپېريالي فعالیت په نظر کې نيسي) د بيلا بېلو تعريفونو څخه د دې توپير شوی او د ودې په کولو سره يې د داسې سوداګريز سکتور تعريف وکړ، په کوم کې چې مهم او لوړې ودې صنعتونه شامل دي، لکه لمريز، بادي، د اوبو تصفيه او بايوفيول.<ref>{{cite web |title=What is Cleantech? |url=http://www.cleantech.org/what-is-cleantech/ |via=www.cleantech.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221006065537/https://www.cleantech.org/what-is-cleantech/ |archivedate=2022-10-06 |access-date=2022-09-10 |url-status=dead}}</ref> === نومول === په داسې حال کې چې په وروستيو کلونو کې مخ په پراخېدو صنعت په چټکتيا سره وده کړې او د ميلياردونو ډالرو پانګه يې جلب کړې ده، د پاکې ټیکنالوژۍ ځای په يو متفق عليه اصطلاح ثابت شوی نه دی. د ''Cleantech'' اصطلاح په پوره پراخه کچه کارول شوې ده، له دې سره يې په انګليسي ژبه کې د لیکنو ډول ډول بڼې شته چې ⟨clean-tech⟩ او ⟨clean tech⟩ پکې شاملې دي. په وروستيو کلونو کې، د پاکې ټيکنالوژۍ ځينو شرکتونو د خپلو سوداګريو د دې اړخ اهميت کم کړی، تر څو د ځيرکو ښارونو په څېر له پراخو بهيرونو څخه ګټه پورته کړي، لکه ځيرک ښارونه. <ref>{{cite web |date=28 October 2016 |title=Cleantech Rebrands as 'Smart City' to Attract Venture Dollars |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-28/cleantech-rebrands-as-smart-city-to-attract-venture-dollars |via=www.bloomberg.com}}</ref> == د دې تصور پيل == د پاکې ټيکنالوژۍ اند تر ټولو لومړی د مخ پر وده ټيکنالوژيو او صنعتونو د يوې ټولګې په منځ کې راپورته شو، کوم چې په بنسټيزو صنعتونو کې د بيالوژي، د سرچينو د اغېزمنتيا او دويم نسل د توليدي تصوراتو پر اصولو ولاړ دی. په بېلګو کې يې دا شامل دي: د انرژۍ اغېزمنتيا، انتخابي کټاليستي کمښت، غېر زهري مواد، د اوبو تصفيه، لمريزه انرژي، بادي انرژي او د انرژۍ په خوندي کولو کې نوې نمونې. د ۱۹۹۰ز لسيزې راهيسې، په دې ټيکنالوژيو کې ليوالتيا د دوه بهيرونو سره زیاته شوه: د دې ټيکنالوژيو په نسبي لګښت کې کمي او په نولسمه پېړۍ او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې کارېدونکې صنعتي طرحې تر منځ د اړيکې زيات پوهاوی، لکه فوسيلي سون توکو کارخونې، د داخلي احتراق ماشين او کيمياوي توليدات، همدا راز د دې د استعمال په پايله کې د ځمکې پر سيستمونو د انسانانو له امله کېدونکو اغېزو په اړوند زیاتېدونکی پوهاوی (دا مضامين وګورئ: اوزون هول، تيزابي باران، په سارا بدلېدل، اقليمي بدلون او نړيوال سراسري تودوخه). == په نړیواله کچه پانګونه == په ۲۰۰۸ز کال کې، په شمالي امريکا، اروپا، چين او هندوستان کې د پاکې ټيکنالوژۍ په برخه کې د پانګونې ټوله ثبت شوې ابتدايي اندازه ۸.۴ ميليارده امریکايي ډالره وه. د پاکې ټيکنالوژۍ د پانګونې په شرکتونو کې « NTEC, Cleantech Ventures» او «Foundation Capital» شامل دي. د ۲۰۰۸ز کال په ابتدايي ټوليزه پانګونه کې د ودې پرله پسې اوم کال استازولي کوي، کوم چې په پراخه کچه د پانګونې د ټولنيزو نمونو د يو مهم شاخص په توګه پېژندل کېږي. اوسمهال چين د پاکې ټيکنالوژۍ په برخه کې د پانګونې له امله يو مخکښ وده کړی بازار بلل کېږي، په داسې حال کې چې زيات تمرکز پر نوي کېدو وړ ټيکنالوژۍ لري. په ۲۰۱۴ز کال کې، اسرائيل، فن لينډ او متحده ايالات د نړيوال پاکې ټيکنالوژۍ نوښت په شاخص کې مخکښ هېوادونه وو، په دې شاخص کې د ۴۰ هېوادونو ارزونه شوې وه، په داسې حال کې چې روسيه او يونان تر ټولو وروستي وو. خصوصي پانګونې ته په کتنې سره، د «Element 8» په نوم پانګونې ډلې ته د پاکې ټيکنالوژۍ د اتحاد له خوا، په واشنګټن ايالت کې د پاکې ټیکنالوژۍ په صنعت کې د خپلې ونډې له امله، په ۲۰۱۴ز کال کې د لاسته راوړنې جايزه ورکړل شوې وه، د پاکې ټيکنالوژۍ اتحاد يوه سوداګريزه ټولنه ده چې په واشنګټن ايالت کې په پاکې ټيکنالوژۍ توجه لري.<ref name="CCgroup">{{cite web |date=2009-01-06 |title=Clean technology venture investment reaches record $8.4 billion in 2008 despite credit crisis and broadening recession |url=http://www.ccgrouppr.com/insights/uncategorized/clean-technology-venture-investment-reaches-record-8-4-billion-in-2008-despite-credit-crisis-and-broadening-recession/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021113400/https://www.ccgrouppr.com/insights/uncategorized/clean-technology-venture-investment-reaches-record-8-4-billion-in-2008-despite-credit-crisis-and-broadening-recession/ |archive-date=2013-10-21 |access-date=2018-10-25 |work=Insights}}</ref><ref>{{cite web |author=Caprotti F |date=2009 |title=China's Cleantech Landscape: The Renewable Energy Technology Paradox |url=http://eprints.ucl.ac.uk/16051/1/16051.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609155830/http://eprints.ucl.ac.uk/16051/1/16051.pdf |archive-date=2011-06-09 |publisher=Sustainable Development Law & Policy |pages=6–10}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-11-13 |title=Israel, Finland and the US top the Global Cleantech Innovation Index 2014 &#124; FPA Patent Attorneys |url=http://www.jdsupra.com/legalnews/israel-finland-and-the-us-top-the-globa-60674/ |access-date=2016-12-29 |website=JDSupra.com}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-11-12 |title=Element 8 Wins 2014 CleanTech Achievement Award |url=https://finance.yahoo.com/news/element-8-wins-2014-cleantech-214617723.html |access-date=2016-12-29 |website=Finance.yahoo.com}}</ref> د خپرې شوې څېړنې تر مخې، په ۲۰۰۸ز کال کې د پاکې ټيکنالوژۍ تر ټولو لومړي سکتورونه، لمريزه، بايوفيول، نقل او حمل او هوا وو. په ۲۰۰۸ز کال کې د پاکې ټیکنالوژۍ په پانګونه کې د لمريزې برخې ونډه نږدې ۴۰٪ وه، له دې وروسته بايوفيول ۱۱٪ ونډه درلوده. په ۲۰۰۹ز کال کې، دولتي شتمنۍ پانګې نېغ په نېغه له درې ميليارده امریکايي ډالرو څخه کمه پانګه د نوې کېدو وړ انرژۍ کې پانګولې وه.<ref>{{cite web |date=2020-12-24 |title=See Why Sovereign Wealth Funds are Betting on Clean Tech |url=https://www.swfinstitute.org/news/83380/see-why-sovereign-wealth-funds-are-betting-on-clean-tech |access-date=2020-12-24 |website=swfinstitute.org}}</ref> د ډنمارک په کوپنهاګن کې د ملګرو متلونو د اقليم د بدلون د ۲۰۰۹ز کال کنفرانس څخه د يو داسې کارچوکاټ د چمتو کولو تمه کېده، د کوم تر مخې چې بالاخره د شنو خونو څخه پر وتونکو ګازونو بنديزونه ولګول شي. د پاکې ټيکنالوژۍ د صنعت ډېرو پلويانو هيله درلوده چې داسې يو تړون به وشي، کوم چې د کيوټو د پروټوکول ځای ونيسي. په داسې حال کې چې د دې تړون تمه کېده، پوهانو له «اوسني عادي حالت» څخه د ژور او حتمي بدلون مشوره وکړې وه. په هر حال، ګډون کونکي دولتونه د پاکې ټیکنالوژۍ لپاره د يو نړيوال کارچوکاټ په وړاندې کولو ناکام شول. د ۲۰۰۸ز کال د اقتصادي بحران پيل کېدو يو ځل بيا په پاکو ټيکنالوژيو کې د خصوصي پانګونې په وړاندې خنډونه پیدا کړل، کوم چې يواځې په ۲۰۱۴ز کال کې د ۲۰۰۷ز کال تر کچې پورې په شا تللي وو. په پاريس کې د ملګرو ملتونو د اقلیم بدلون د ۲۰۱۵ز کال له کنفرانس څخه تمه کېده چې د اقليم په اړه به يو نړيوال تړون تر لاسه کړي، کوم به چې د پاکې ټيکنالوژۍ پرمختګ ته وده ورکړي. د ۲۰۱۹ز کال د سپتمبر په درويشتمه نېټه د ملګرو ملتونو سکرتر جنرال په نيويارک کې د اقلیم کاري غونډې کوربه توب وکړ.<ref name="Meeting the Challenge">{{cite news|title=Climate Change Congress|publisher=University of Copenhagen|date=2009-12-03|url=http://climatecongress.ku.dk/newsroom/congress_key_messages/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090316181631/http://climatecongress.ku.dk/newsroom/congress_key_messages/|archive-date=2009-03-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2018-11-28 |title=UN Climate Action Summit 2019 |url=https://www.un.org/en/climatechange/un-climate-summit-2019.shtml |website=www.un.org}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-11-12 |title=European Cleantech Innovation: 13 Future Energy System Gamechangers |url=https://cleantechnica.com/2014/11/12/european-cleantech-innovation-13-future-energy-system-gamechangers/ |access-date=2016-12-29 |website=[[Cleantechnica.com]]}}</ref> == سرچينې == rf837b0j4i6leizdgzm7k1gmmw9srlx 0 64180 371119 285320 2026-11-08T17:33:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371119 wikitext text/x-wiki “Alliance 90/The Greens” چې يوازې شين ګوند يا “Greens” هم ورته ويل کېږي، د المان يو شين سياسي ګوند دی. دا په ۱۹۹۳ زکال کې د شين ګوند “The Greens” (چې په ۱۹۸۰ز کال لويديځ المان کې جوړ شو) او ۹۰ اتحاد (چې په ۱۹۹۰ زکال ختيځ المان کې جوړ شو) د يو ځای کېدنې په توګه رامينځته شوی و. “The Greens” په خپله په ۱۹۹۰ زکال کې د المان له بيا يو ځای کېدنې څخه وروسته د ختيځ المان له شين ګوند سره يو ځای شو. <ref>{{Cite web |title=Etappen der Parteigeschichte der GRÜNEN |url=http://www.bpb.de/politik/grundfragen/parteien-in-deutschland/42151/geschichte |access-date=2 November 2016 |publisher=[[Bundeszentrale für politische Bildung]]}}</ref> د ۲۰۲۲ز کال د جنوري له راهيسې ريکارډا لانګ “Ricarda Land” او اومېډ نورېپور “Omid Nouripour” د ګوند دوه ګډ مشران وو. دا ګوند اوسمهال د المان په ښکتنۍ يا ولسي جرګه “Bundestag” کې له ۷۳۶ څوکيو ځنې ۱۱۸ څوکې لري، د ۲۰۲۱زکال فدرالي ټاکنو کې يې ۱۴،۸ سلنه رايې تر لاسه کړې او پارلماني ډله يې د شپږ ډلو درېيمه لويه ډله ده. د ګوند پارلماني ګډ مشران بريتا هابيلمان “Britta Haßelmann” او کاترينا ډورګ “Katharina Dröge” دي. د ګرين ګوند د دوه دورو پر مهال د فدرالي حکومت برخه و: په لومړي ځل له ۱۹۹۸ ز کال څخه تر ۲۰۰۵زکال پورې د سوسيال ديموکراتاتو “SPD” د کوچني ملګري په توګه او دويم ځل د المان د ۲۰۲۱ز کال له فدرالي ټاکنو څخه وروسته له سوسيال ديموکرات او ازاد ديموکراتيک ګوند “FDP” سره يو ځای و. ګرين ګوند په شولز کابينه “Scholz Cabinet” کې د لومړي وزير روبرت هابيک او د بهرنيو چارو د وزير انالينا بايربوک په ګډون پينځه وزيران لري. نوموړی ګوند له سارلېنډ څخه پرته د المان په ټولو شپاړلس ايالتي مقننه قوو کې څوکۍ لري او په يوولس ايالتونو کې د ايتلافي حکومتونو غړی دی. ولسمشريزو چارو کې د بادين – اوتيمبيرګ “Baden-Wurttemberg” وزير وېنفرېډ کريچمان “Winfried Kretshmann” المان کې د شين ګوند د حکومت يوازينی مشر دی. د بادين اوتيمبيرګ لانتاګ “Landtag of Baden-Wurrtemberg” هم يوازينۍ ايالتي مقننه ډله ده، چې ۹۰ اتحاد/د ګرين ګوند په کې تر ټولو لوی ګوند دی؛ ياد ګوند د باواريا، هامبرګ، هيسي او شليزوېګ هولسټين په مقننه ډلو کې دويم لوی ګوند دی. “Alliance 90/The Greens” ګوند د اروپا د شين ګوند او اروپايي پارلمان کې د شين اروپايي ګوند خپلواک اتحاد “Greens-European Free Alliance” بنسټګر غړی دی. ياد ګوند اوسمهال د اروپايي پارلمان د ۲۱ غړو په درلودلو سره د G/EFA ډلې تر ټولو لوی ګوند دی. د ۲۰۱۹ز کال اروپايي ټاکنو کې “Alliance 90/The Greens” ګوند د ۲۰،۵ سلنه رايو په ګټلو سره د المان دويم لوی ګوند و. ګوند د ۲۰۲۱ز کال ډسمبر کې ۱۲۵۱۲۶ غړي درلودل، چې د غړيتوب له مخې د المان څلورم لوی ګوند و. == ايالتونو کې پخواني نومونه او == شين ګوند په لومړيو کې د ۱۹۸۰ز کال په جنوري کې د “Die Grunen” (شين) په نوم لويديځ المان کې رامنځته شو. ياد ګوند د ۲۰ پېړۍ د وروستيو د هستوي انرژۍ له ضد، چاپيريالي، سولې، نوي کيڼ اړخي او نوي سوسيال خوځښتونو څخه وده وکړه. <ref>{{cite book|last1=Heberer|first1=Eva-Maria|title=Prostitution: An Economic Perspective on its Past, Present, and Future|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783658044961|url=https://books.google.com/books?id=mHPGBAAAQBAJ&q=%22Die+Gr%C3%BCnen%22+january+1980&pg=PA60|access-date=11 March 2019}}</ref> “Grune Liste Umweltschutz” (چاپيريالي خونديتوب لپاره د شين ګوند لښتليک) هغه نوم و، چې د المان فدرالي جمهوريت په ښکتني ساکسوني “Lower Saxony” او نورو ايالتونو کې ځينو څانګو لپاره کارول شوی و. دا ډلې په ۱۹۷۷ز کال کې رامينځته شوې وې او بېلابېلو ټاکنو کې يې برخه اخيستې ده، چې زياتره يې په ۱۹۸۰ز کال له شين ګوند سره يو ځای شوې. د شين ګوند د لويديځ برلين ايالتي څانګه په ۱۹۷۸ز کال کې د متبادل لښتليک “Alternative Liste” يا کټ مټ د “Alternative Liste fur Demokratie und Umweltschutz” (د ديموکراسۍ او چاپيريالي خونديتوب متبادل لښتليک) په نوم رامينځته شوې وه. او په ۱۹۸۰ز کال کې د شين ګوند د لويديځ برلين رسمي څانګه شوه. په ۱۹۹۳ز کال د ختيځ برلين د شين ګوند او ۹۰ اتحاد سره له يو ځای کېدلو څخه وروسته يې نوم ۹۰ اتحاد/د برلين شين ګوند “Alliance 90/The Greens Berlin” ته بدل شو. د شين ګوند د هامبرګ ايالتي څانګه په ۱۹۸۲ز کال کې له خپلې بنسټ ايښودنې څخه تر ۲۰۱۲ز کال پورې د “Grun-Alternative Liste Hamburg” (GAL: د شين ګوند متبادل لښتليک) په نوم يادېده او په ۱۹۸۴ز کال د شين ګوند د هامبرګ رسمي څانګه شوه. == تاريخچه == === ۱۹۸۰ز کال د جنوري ۱۲-۱۳: د بنسټ کانګرس === شين سياسي ګوند د نوي سوسيال خوځښتونو “New Social Movements” له څپې څخه راپورته شو، چې په ۱۹۷۰ز لسيزه کې فعال وو. د يادو خوځښتونو له ډلې د چاپيريال ساتنې پلوی، د جګړې ضد او د هستوي وسلو ضد خوځښتونه يادولی شو، چې خپله ريښه د ۱۹۶۸ز کال د زده کونکو لاريونونو څخه ګڼلی شي. ياد ګوند چې په کارلسروهي “Karlsruhe” کې د ۱۹۸۰ز کال د جنوري په ۱۳ نېټه د المان د ملي ګوند په توګه جوړ شو، غوښتل يې دې خوځښتونو ته سياسي او پارلمانې استازولي يا بڼه ورکړي او دا ځکه، وار له مخه شته ولسي ګوندونه داسې نه وو تنظيم شوي، چې د دوی بيان شوې مسئلې حل کړي. د بنسټيزې استازولۍ د تر لاسه کولو په موخه د شين ګوند يوموېلتشوتز لښتليک (Grune Liste Umweltschutz “GLU”) او  (Aktionsgemeinschaft Unabhangiger Deutscher “AUD”) په څېر د پخوانيو هڅو تنظيمونکي د شين ګوند غړي وو. د ککړتيا، هستوي ځواک د کارونې، د ناټو د پوځي عملياتو او د صنعتي ټولنې د ځانګړو اړخونو مخالفت د ګوند د مبارزې اصلي مسايل وو. شين ګوند د جنسيتي ازادۍ او د خوښې قوانينو دورې “age of consent laws” د له مينځه وړلو برخو کې هم هلې ځلې وکړې. <ref>{{Cite journal|last=Kaelberer|first=Matthias|date=September 1998|title=Party competition, social movements and postmaterialist values: Exploring the rise of green parties in France and Germany|journal=[[Contemporary Politics]]|language=en|volume=4|issue=3|pages=299–315|doi=10.1080/13569779808449970|issn=1356-9775}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=16 July 2021|title=The German Experiment That Placed Foster Children with Pedophiles|url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/07/26/the-german-experiment-that-placed-foster-children-with-pedophiles|access-date=27 July 2021|magazine=The New Yorker|publisher=Condé Nast|language=en-US}}</ref> د ګوند جوړولو په اړه په لومړي ځل په ۱۹۷۸ ز کال د حکومت د مشرانو له لورې په مفهومي ډول بحث وشو. په لومړيو پينځو کالونو کې يې د نورو تر څنګ مهم شخصيتونه Petra Kelly, Joschka Fischer, Gert Bastian, Lukas Beckmann, Rudolf Bahro, Joseph Beuys, Antje Vollmer, Herbert Gruhl, August Haußleiter, Luise Rinser, Dirk Schneider, Christian Ströbele, Jutta Ditfurth او Baldur Springmann وو. <ref>{{cite book|url=http://www.thenewatlantis.com/publications/merchants-of-despair|title=Merchants of Despair: Radical Environmentalists, Criminal Pseudo-Scientists, and the Fatal Cult of Antihumanism|publisher=New Atlantis Books|author=Zubrin, Robert|year=2012|isbn=978-1-59403-476-3}}</ref> د ۱۹۸۰ز کال د بنسټ ايښودنې غونډه کې د ګوند نظرياتي اصول يو لاس شول او د شين ګوند څلور نامته ارکان يې اعلان کړل: * ټولنيز عدالت * ايکولوژيکي پوهه * بنسټيزه ديموکراسي * د تاوتريخوالي نه شتون === ۱۹۸۰ز لسيزه: په فدرالي کچه پارلماني استازولي === په ۱۹۸۲ زکال کې د شين ګوند محافظه کارې ډلې د ايکولوژيکي ديموکراتيک ګوند “Ecological Democratic Party (ODP)” د جوړولو په موخه له ګوند څخه بېلې شوې. هغوی چې په ګوند کې پاتې شوې، خورا سوله غوښتونکې او پر کډوالۍ او زيږون حقونو باندې د بنديزونو پر ضد وو، په داسې حال کې چې د کانابېس “cannabis” نومي درملو د کارونې له قانون ايښودنې ملاتړ يې کاوه، د همجنسبازانو، ځلاند، دوه ګوني جنسيت او ترانسجنډر “LGBT” حقونو لپاره يې د کار کولو ته لومړيتوب ورکاوه او د هغه څه د پلوۍ هڅه يې کوله، چې دوی د زده کړو او ماشوم پالنې «د ازاد فکرۍ ضد» مفکورو په توګه بيان کړل. دوی د لاريون او کورنۍ سرغړونې کلتور له مسايلو سره د نږدې پېژنګلوۍ لېوالتيا هم درلوده، چې د هستوي وسلو، هستوي انرژۍ او فرانکفورت هوايي ډګر کې د الوتکې د نوې ځغاست ليکې (''Startbahn West'') د جوړولو پر وړاندې لاريونونو کې په پرله پسې ډول له پوليسو سره نښتې وکړې. هغوی چې هغه وخت يې ګوند پرېښود، ښايي د دې ځينو مسايلو په اړه ورته احساس کړی وي، مګر د لاريون له هغو بڼو سره ورته څرګند نه شول، چې د شين ګوند غړو په کې برخه اخيستې وه. په ايالتي کچه ټاکنو کې له ځينو برياليتوبونو څخه وروسته، ګوند د ۱۹۸۳ز کال فدرالي ټاکنو کې د الماني پارلمان په ښکتني مجلس [ولسي جرګه] بنډيسټېګ “Bundestag” کې د ۵،۷ سلنه رايې په درلودلو سره ۲۷ څوکۍ وګټلې. په هغه وخت کې د ګوند د مهمو سياسي موضوعګانو له ډلې د “Pershing II IRBMs” خپرول او د لويديځ المان پر خاوره باندې د متحده ايالتونو او ناټو له لورې د هستوي سرګلولې کروز راکټونو توغول وو، چې په عمومي ولس کې يې پياوړی مخالفت رامنځته کړ او ډله ييزو مظاهرو کې يې لار ومونده. نوي جوړ شوي ګوند د دې وړتيا درلوده، چې د خپل ملاتړ تر لاسه کولو په موخه د دې عمومي خوځښت پام ځانته کړي. تر يوې اندازې په ۱۹۸۶ز کال کې د چېرنوبايل ناورين “Chernobyl disaster” د اغېز او د هوا ککړتيا او الماني ځنګلونو (والسټيربين ''Waldsterben'') باندې د تېزابي باران د ګواښ په اړه د پوهاوي د زياتوالي له امله شين ګوند د ۱۹۸۷ز کال فدرالي ټاکنو کې د خپلې رايې ونډه ٪۸،۳ ته پورته کړه. نږدې همدې وخت کې جوشکا بېچر “Joschka Fischer” د ګوند د نارسمي مشر په توګه راڅرګند شو، چې د ۲۰۰۵زکال له فدرالي ټاکنو څخه وروسته د مشرۍ له ټولو پوسټونو څخه د لاس اخېستنې (استعفا) تر وخته نارسمي مشر پاتې شو. <ref>{{cite news|last1=Hilton|first1=Isabel|title=The Green with a smoking gun|url=https://www.independent.co.uk/life-style/the-green-with-a-smoking-gun-theres-no-mystery-about-who-killed-petra-kelly-and-her-lover-gert-1372660.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811222609/http://www.independent.co.uk/life-style/the-green-with-a-smoking-gun-theres-no-mystery-about-who-killed-petra-kelly-and-her-lover-gert-1372660.html|archive-date=11 August 2016|url-access=limited|url-status=dead|access-date=4 September 2018|work=[[The Independent]]|date=26 April 1994}}</ref><ref>{{cite news|last1=Chase|first1=Jefferson|title=Study confirms that Stasi infiltrated Greens|url=https://www.dw.com/en/study-confirms-that-stasi-infiltrated-greens/a-36024911|access-date=4 September 2018|work=[[Deutsche Welle]]|language=en|date=12 October 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Decker|first1=Markus|title=Das Interesse der Stasi an den Grünen|url=http://www.fr.de/politik/die-gruenen-das-interesse-der-stasi-an-den-gruenen-a-305312|language=de|access-date=4 September 2018|work=[[Frankfurter Rundschau]]|date=12 October 2016}}</ref> == سرچينې == k3eynhxt305fu86afhj2us9wftx5qda 0 64224 371010 368565 2026-11-08T16:01:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371010 wikitext text/x-wiki ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې (او دغه راز ټول ګډونه روغتیایي پوښښ، د ټول ګډونه پوښښ یا نړیوالې پاملرنې په نامه هم یادېږي) د روغتیايي پاملرنې اړوند یو سیسټم دی، چې په دې سیسټم کې د یو هېواد یا یوې ځانګړې سیمې ټول هستوګن روغتیایي پاملرنو ته لاسرسی لري. په عمومي توګه دا روغتیايی پاملرنې د ټولو کسانو یا هغو لپاره چمتو شوي چې مالي توان نه لري، توڅو چې له روغتیايي خدماتو نه برخمن شي یا په بله معنا چې روغتیايي خدمات ترلاسه کړي، چې موخه ترې د ښو روغتیايي پایلو ترلاسه کول دي. <ref name="WHO 2010">{{cite book|author=World Health Organization|date=November 22, 2010|title=The world health report: health systems financing: the path to universal coverage|location=Geneva|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156402-1|url=https://www.who.int/whr/2010/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100820120444/http://www.who.int/whr/2010/en/|url-status=dead|archive-date=August 20, 2010|access-date=April 11, 2012}}</ref> ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې د ټولو مواردو او د ټولو خلکو تر پوښښ لاندې راوستلو په معنا نه دی، بلکې یوازې په دې معنا ده، چې ټول خلک د اړتیا وړ وخت او ځای کې له هر ډول مالي ستونزو پرته روغتیایي پاملرنو ته لاسرسی ولري. د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو یو شمېر سیسټمونه د دولت په وسیله تأمینېږي، حال دا چې یو شمېر نور بیا پر دې باور دي، چې ټول ښاریان ځانګړې او خصوصي روغتیایي بیمې اخلي. ټول ګډونه روغتیایی پاملرنې د درېیو مهمو اړخونو پر بنسټ ټاکل کېدای شي: دا چې څوک او کوم خلک تر پوښښ لاندې دي، کوم خدمتونه تر پوښښ لاندې دي او درېیم هم دا چې په څومره کچه لګښتونه باید تر پوښښ لاندې راوستل شي. د روغتیا نړیوال سازمان دا پاملرنې د داسې یو وضعیت په توګه تعریفوي، چې دې کې ښاریان کولای شي د‎ مالي ستونزو له زغملو پرته مناسبه اندازه روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی ولري. مارګریټ چان د هغه وخت د روغتیا نړیوال سازمان WHO عمومي رییس، ټول ګډونه روغتیايي پوښښ د «د یوازیني خورا ځواکمن مفهوم په توګه، چې عمومي روغتیا وړاندې کوي» تشریح کړ، «ځکه چې په یوشان او پراخه توګه خدمتونه وړاندې کوي». د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو له موخو نه یوه هم د یو ساتونکي سیسټم رامنځته کول دي، چې د خلکو لپاره برابر فرصتونه چمتو کوي، ترڅو د تر ټولو لوړې کچې روغتیا او سلامتۍ نه برخمن اوسي. منتقدین په دې باور دي او داسې وایي، چې ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې د دې لامل کېږي، چې د خلکو لپاره د اوږده انتظار لامل شي او دغه راز روغتیايي پاملرنې هم په خراب کیفیت سره وړاندې شي.<ref>{{cite web |title=Universal health coverage (UHC) |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/ |access-date=November 30, 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Matheson|first=Don *|date=2015-01-01|title=Will Universal Health Coverage (UHC) Lead to the Freedom to Lead Flourishing and Healthy Lives? Comment on "Inequities in the Freedom to Lead a Flourishing and Healthy Life: Issues for Healthy Public Policy"|journal=International Journal of Health Policy and Management|volume=4|issue=1|pages=49–51|doi=10.15171/ijhpm.2015.09|pmid=25584354|pmc=4289038}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Abiiro|first1=Gilbert Abotisem|last2=De Allegri|first2=Manuela|date=2015-07-04|title=Universal health coverage from multiple perspectives: a synthesis of conceptual literature and global debates|journal=BMC International Health and Human Rights|volume=15|pages=17|doi=10.1186/s12914-015-0056-9|pmid=26141806|pmc=4491257|issn=1472-698X}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2019 |title=Universal Health Care Topic Overview |url=https://www.gale.com/open-access/universal-healthcare |access-date=May 9, 2022 |website=[[Gale (publisher)|Gale]] |language=en}}</ref> د تلپاتې پراختیا د موخو د یوې برخې په توګه د ملګرو ملتونو اړوند سازمان غړو هېوادونو توافق کړی، چې تر ۲۰۳۰ ز کاله پورې د نړۍ په کچه د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو په نړیوال پوښښ باندې کار وکړي. <ref name="World Health Organization 2016">{{cite web |date=12 December 2016 |title=Universal health coverage (UHC) |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/ |access-date=14 September 2017 |website=World Health Organization}}</ref> == تاریخ == په المان کې د ملي روغتیا د بیمې سیسټم پر لور لومړی حرکت په ۱۸۸۳ ز کال کې د ناروغۍ اړوند بیمې په قانون سره پیل شو. صنعتي کاري مشران تر ټولو مخکې دې ته اړ شول، چې د خپلو کم مزد لرونکو کاریګرانو لپاره د زیان او ناروغۍ اړوند بیمې ورکړي، چې دا سیسټم د کاري مشرانو او کاریګرو په وسیله د «د ناروغانو د مالي صندوق» له خوا تأمین او اداره کېده، چې د کارګرانو د حق الزحمې له کسراتو او دغه راز کاري مشرانو له سهم نه به تمویل کېده. د ټولنیزې روغتیا اړوند دا ډول بیمه په معاصرې دورې کې د ټول ګډونه پاملرنو لومړنۍ بڼه وه، چې د لومړي وزیر پروس اتو فون بېسمارک په ویاړ د بېسمارک موډل په نامه ونومول شوه او نورو هېوادونو هم ډېر ژر له دې تګلارې نه هرکلی او پیروي وکړه. په بریټانیا کې د ۱۹۱۱ ز کال د ملي بیمې قانون د لومړنیو روغتیایي پاملرنو (خو د تخصصي یا روغتوني پاملرنو په برخه کې نه) په برخه کې د بېوزلو لپاره داسې یو پوښښ وړاندې کړ، چې شاوخوا د نفوس یو پر درېیمه برخه یې تر پوښښ لاندې راوسته. د روسیې سترواکۍ هم په ۱۹۱۲ ز کال کې دې ته ورته یو سیسټم رامنځته کړ، چې تر هغې وروسته نور صنعتي هېوادونو هم داسې وکړل. په ۱۹۳۰ ز لسیزه کې تقریباً ټولې غربي او مرکزي اروپا کې دې ته ورته او مشابه سیسټمونو شتون درلود. په ۱۹۲۷ ز کال کې جاپان د کارکوونکو روغتیایي بیمه معرفي او په ۱۹۳۵ او ۱۹۴۹ ز کلونو کې یې وده ورکړه. په ۱۹۱۷ ز کال کې د روسیې له انقلاب نه وروسته شوروي اتحاد په ۱۹۲۰ ز کال کې د روغتیایي پاملرنو یو عمومي او متمرکزه سیسټم رامنځته کړ. په دې توګه دا سیسټم په رښتیا هم ټول ګډونه نه و، ځکه چې د لرې پرتو سیمو کلیوال اوسېدونکي یې تر پوښښ لاندې نه وو. <ref name=":0">{{Cite book|last=Butticè|first=Claudio|url=https://products.abc-clio.com/abc-cliocorporate/product.aspx?pc=A5958C|title=Universal Health Care|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2019|isbn=978-1-4408-6844-3|location=Santa Barbara, California|pages=20, 25}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rowland|first1=Diane|last2=Telyukov|first2=Alexandre V.|date=Fall 1991|title=Soviet Healthcare From Two Perspectives|url=http://content.healthaffairs.org/content/10/3/71.full.pdf|journal=Health Affairs|volume=10|issue=3|pages=71–86|doi=10.1377/hlthaff.10.3.71|pmid=1748393|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|title=OECD Reviews of Health Systems OECD Reviews of Health Systems: Russian Federation 2012|pages=38}}</ref> په نیوزیلند کې د ټول ګډونې روغتیایي پاملرنې سیستم په یو لړ مرحلو کې له ۱۹۳۹ ز کال نه تر ۱۹۴۱ ز کاله پورې رامنځته شو. ۱۹۴۶ ز کال کې په اسټرالیا د کوئینزلند ایالت د ټول ګډونه وړیا روغتون یو سیسټم معرفي کړ. <ref name="Abel-Smith 1987">{{cite book|last=Abel-Smith|first=Brian|year=1987|chapter=Social welfare; Social security; Benefits in kind; National health schemes|title=The new Encyclopædia Britannica|edition=15th|location=Chicago|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-443-7|chapter-url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551402/social-security/38961/National-health-schemes|access-date=September 30, 2013}}</ref><ref name="New Zealand">{{cite book|last=Richards|first=Raymond|year=1993|chapter=Two Social Security Acts|title=Closing the door to destitution: the shaping of the Social Security Acts of the United States and New Zealand|location=University Park|publisher=Pennsylvania State University Press|page=14|isbn=978-0-271-02665-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mPMJRVEaGqAC&pg=PA14|access-date=March 11, 2013}}{{cite book|last=Mein Smith|first=Philippa|year=2012|chapter=Making New Zealand 1930–1949|title=A concise history of New Zealand|edition=2nd|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=164–65|isbn=978-1-107-40217-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=C4WZFbNXpPMC&pg=PA165|access-date=March 11, 2013}}</ref> له دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته په ټولې نړۍ کې د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو سیسټمونه پیل شو. بریټانیا د ۱۹۴۸ ز کال د جولای میاشتې په ۵مه نېټه د خپلې ملي روغتیا اړوند ټول ګډونه خدمتونه پیل کړل. وروسته بیا ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې په شمالي هېوادونو یعنې سویډن (۱۹۵۵ ز)، ایسلند (۱۹۵۶ ز)، ناروې (۱۹۵۶ ز)، ډنمارک (۱۹۶۱ ز) او فنلاند (۱۹۶۴ ز) کې معرفي شوې. په ۱۹۶۱ ز کال کې ټول ګډونه روغتیایي بیمه په جاپان او کاناډا کې د یو لړ پړاوونو له لارې معرفي شوه، چې په ۱۹۶۲ ز کال کې د ساسکاچوان ولایت نه پیل او وروسته بیا له ۱۹۶۸ ز کال نه تر ۱۹۷۲ کاله پورې یې د کاناډا تر نورو برخو پورې ورسېد. په ۱۹۵۲ ز کال کې د مصر له انقلاب نه وروسته په مصر کې د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو اړوند سیسټم معرفي شو، دغه راز د شرقي بلاک اړوند هېوادونو کې هم د ټول ګډونه د روغتیایي پاملرنو خدمتونو متمرکزه سیسټمونه پیل شوو. په ۱۹۶۹ ز کال کې شوروي اتحاد د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونه خپلو کلیوالو اوسېدونکو ته هم ورسول. کویټ او بحرین په ترتیب سره په ۱۹۵۰ او ۱۹۵۷ ز کال (له خپلواکۍ نه مخکې) کې د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونو سیسټمونه یې خپلو خلکو ته معرفي کړل. ایټالیا د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونه (Servizio Sanitario Nazionale) په ۱۹۷۸ ز کال کې معرفي کړل، دغه راز په استرالیا کې ټول ګډونه روغتیایي بیمه په ۱۹۷۵ ز کال کې له مېډیبېنک Medibank سره ترسره کړه، چې له ۱۹۸۴ کال راهیسې د Medicare د ټول ګډونه روغتیايي پاملرنې د اوسني سیسټم تر پوښښ لاندې دی.  <ref name="Sweden">{{cite book|last=Serner|first=Uncas|year=1980|chapter=Swedish health legislation: milestones in reorganisation since 1945|editor1-last=Heidenheimer|editor1-first=Arnold J.|editor2-last=Elvander|editor2-first=Nils|editor3-last=Hultén|editor3-first=Charly|title=The shaping of the Swedish health system|url=https://archive.org/details/shapingofswedish0000heid|location=New York|publisher=St. Martin's Press|page=[https://archive.org/details/shapingofswedish0000heid/page/103 103]|isbn=978-0-312-71627-1|quote=Universal and comprehensive health insurance was debated at intervals all through the Second World War, and in 1946 such a bill was voted in Parliament. For financial and other reasons, its promulgation was delayed until 1955, at which time coverage was extended to include drugs and sickness compensation, as well.}}</ref><ref name="Iceland">{{cite web |last1=Kuhnle |first1=Stein |last2=Hort |first2=Sven E.O. |date=September 1, 2004 |title=The developmental welfare state in Scandinavia: lessons to the developing world |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/9C6E3A3338E09652C1256D8100457272?OpenDocument |access-date=March 11, 2013 |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |location=Geneva |page=7}}</ref><ref name="Norway">{{cite book|last=Evang|first=Karl|year=1970|title=Health services in Norway. English version by Dorothy Burton Skårdal|edition=3rd|location=Oslo|publisher=Norwegian Joint Committee on International Social Policy|page=23|oclc=141033|quote=Since 2 July 1956 the entire population of Norway has been included under the obligatory health national insurance program.}}</ref><ref name="Denmark">{{cite book|last1=Gannik|first1=Dorte|last2=Holst|first2=Erik|last3=Wagner|first3=Mardsen|year=1976|chapter=Primary health care|title=The national health system in Denmark|location=Bethesda|publisher=National Institutes of Health|pages=43–44|hdl=2027/pur1.32754081249264}}</ref><ref name="Finland">{{cite book|last1=Alestalo|first1=Matti|last2=Uusitalo|first2=Hannu|year=1987|chapter=Finland|editor-last=Flora|editor-first=Peter|title=Growth to limits: the Western European welfare states since World War II, Vol. 4 Appendix (synopses, bibliographies, tables)|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter|pages=137–40|isbn=978-3-11-011133-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=F16VaIYewIEC&pg=PA139|access-date=March 11, 2013}}</ref> له ۱۹۷۰ ز لسیزې نه تر ۲۰۰۰ ز لسیزې پورې د غربي اروپا هېوادونو د ټول ګډونه پوښښ وړاندې کول پیل کړه، چې ډېری یې د روغتیایي بیمې د مخکنیو پروګرامونو پر بنسټ د ټولو وګړو د پوښښ لاندې راوستلو لپاره جوړې شوې وې. د بېلګې په توګه په ۱۹۲۸ ز کال کې فرانسې د خپلې روغتیایي بیمې سیسټم پر بنسټ، چې د جمعیت لویه برخه یې تر پوښښ لاندې راوستله او د وروستیو قوانینو پر بنسټ یې ۱٪ پاتې شوی جمعیت هم چې بیمه شوی نه وو، هغه یې هم په ۲۰۰۰ ز کال کې تر پوښښ لاندې راوستل. همدارنګه د روغتیایي پاملرنې د تمویلوونکي واحد سیسټمونه په ۱۹۷۲ ز کال کې په فنلند، په ۱۹۷۹ ز  پرتګال، په ۱۹۸۰ ز قبرس، ۱۹۸۶ ز هسپانیا او ۱۹۹۰ ز کال په هېوادونو کې معرفي شوو. په ۱۹۹۴ ز کال کې سویس د بیمې د یو حکم پر بنسټ د روغتیایي پاملرنې یو ټول ګډونه سیسټم معرفي کړ. سربېره پر دې د روغتیا ټول ګډونه پوښښ په یو شمېر اسیایي هېوادونو لکه جنوبي کوریا (۱۹۸۹ ز)، تایوان (۱۹۹۵ ز)، سنګاپور (۱۹۹۳ ز)، اسرائیل (۱۹۹۵ ز) کال او تایلنډ کې (۲۰۰۱ ز) کال کې معرفي شو.<ref name="austerity">{{cite web |title=Austerity and the Unraveling of European Universal Health Care |url=http://www.dissentmagazine.org/article/austerity-and-the-unraveling-of-european-universal-health-care |access-date=November 30, 2016 |publisher=Dissent Magazine}}</ref><ref name="Germany">{{cite journal|last1=Bärnighausen|first1=Till|last2=Sauerborn|first2=Rainer|date=May 2002|title=One hundred and eighteen years of the German health insurance system: are there any lessons for middle- and low-income countries?|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2002-05_54_10/page/1559|journal=Social Science & Medicine|volume=54|issue=10|pages=1559–87|doi=10.1016/S0277-9536(01)00137-X|pmid=12061488}}{{cite journal|last1=Busse|first1=Reinhard|last2=Riesberg|first2=Annette|year=2004|title=Germany|journal=Health Care Systems in Transition|volume=6|issue=9|issn=1020-9077|url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf|access-date=October 8, 2013|archivedate=March 21, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321225609/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf}}{{cite journal|last1=Carrin|first1=Guy|last2=James|first2=Chris|date=January 2005|title=Social health insurance: key factors affecting the transition towards universal coverage|journal=International Social Security Review|volume=58|issue=1|pages=45–64|doi=10.1111/j.1468-246X.2005.00209.x|s2cid=154659524|url=https://www.who.int/health_financing/documents/shi_key_factors.pdf|access-date=October 8, 2013}}{{cite journal|last1=Hassenteufel|first1=Patrick|last2=Palier|first2=Bruno|date=December 2007|title=Towards neo-Bismarckian health care states? Comparing health insurance reforms in Bismarckian welfare systems|journal=Social Policy & Administration|volume=41|issue=6|pages=574–96|doi=10.1111/j.1467-9515.2007.00573.x|url=http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf|access-date=October 8, 2013|archivedate=April 12, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412075733/http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf}}{{cite web |last1=Green |first1=David |last2=Irvine |first2=Benedict |last3=Clarke |first3=Emily |last4=Bidgood |first4=Elliot |date=January 23, 2013 |title=Healthcare systems: Germany |url=http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005204145/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf |archive-date=October 5, 2013 |access-date=October 8, 2013 |publisher=Civitas |location=London |df=mdy-all }}</ref><ref>{{Cite book|last=Hilmy|first=Ashraf A.|url=https://books.google.com/books?id=xzp5qe54j9AC&pg=PA14|title=Health-Care Reform: A Surgeon'S Perspective|date=2012-11-14|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4759-5231-5|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Perrin|first=Karen (Kay) M.|url=https://books.google.com/books?id=Hlf_DAAAQBAJ&pg=PA92|title=Principles of Health Navigation|date=2016-09-08|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-284-09076-5|language=en}}</ref> د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته روسیې د پخوانۍ شوروي جمهوریتونو او د شرقي بلاک هېوادونو په څېر چې اوسمهال خپلواک شوي دي، د خپل ټول ګډونه روغتیايي پاملرنې سیسټم خوندي او اصلاح کړ.<ref>{{cite web |title=WHO - Rocky road from the Semashko to a new health model |url=https://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018060216/http://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/ |archive-date=October 18, 2014 |access-date=November 30, 2016}}</ref> له ۱۹۹۰ ز لسیزې نه وروسته د لاتیني امریکا، کارائیب سمندر، افریقا او د اسیا – اوقیانوسیې ډېری هېوادونو او همدارنګه د مخ پر ودې هېوادونو په ګډون یو شمېر اقدامات ترسره کړل، ترڅو خپل نفوس د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونو تر پوښښ لاندې راولي، لکه د چین هېواد چې په نړۍ کې د تر ټولو ستر او لوی ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې سیسټم درلودونکی هېواد دی او دغه راز د برازیل SUS چې د نفوس تر۸۰ سلنه برخه یې تر خپل پوښښ لاندې راوستې ده. د هندوستان هېواد هم د روغتیایي پاملرنې یو غیر متمرکزه ټول ګډونه سیسټم معرفي کړی، چې د مالیه ورکوونکو په بودیجې سره تمویل کېده او تر ډېره د ناروغیو، د مړینو او خوار ځواکي د کچې په کمولو کې یې مرسته وکړه. په ۲۰۱۲ ز کال یوې مطالعې له همدغو هېوادونو نه ترلاسه شوي پرمختګونه یې پر ۹ هېوادونو باندې په تمرکز سره وڅېړل چې دا هېوادونه: غنا، روانډا، نایجیریا، مالي، کینیا، اندونیزیا، فیلیپین او ویتنام په کې شامل وو.<ref>{{Cite journal|last=Muzaka|first=Valbona|title=Lessons from Brazil: on the difficulties of building a universal health care system|journal=Journal of Global Health|volume=7|issue=1|pages=010303|doi=10.7189/jogh.07.010303|issn=2047-2978|pmc=5344008|pmid=28382207|year=2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2012/07/13/opinion/gomez-brazil-health-care/index.html|title=In Brazil, health care is a right|last=Gómez|first=Eduardo J.|date=July 13, 2012|work=CNN|access-date=2018-08-20}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.healthpol.2015.07.008|pmid=26251322|volume=119|issue=9|title=Universal health insurance coverage for 1.3 billion people: What accounts for China's success?|journal=Health Policy|pages=1145–52|year=2015|last1=Yu|first1=Hao|pmc=7114832|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 5, 2020 |title=India &#124; Commonwealth Fund |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/india}}</ref><ref>{{cite web |last=Eagle |first=William |title=Developing Countries Strive to Provide Universal Health Care |url=http://www.voanews.com/content/developing-countries-strive-to-provide-universal-health-care/1512058.html |access-date=November 30, 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Universal Healthcare on the rise in Latin America |url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/02/14/universal-healthcare-latin-america |access-date=November 30, 2016 |archive-date=December 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225154707/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/02/14/universal-healthcare-latin-america |url-status=dead }}</ref> اوسمهال، ډېری صنعتي او ډېری مخ پر ودې هېوادونه په عمومي بودیجې سره د روغتیايي خدمتونو ځینې ډولونه د ټول ګډونه پوښښ په موخه ترسره کوي. د طبابت ملي اکاډمۍ او نورو په وینا د امریکا متحده ایالات یوازینی شتمن او صنعتي هېواد دی، چې ټول ګډونه روغتیایي خدمتونه نه وړاندې کوي. د دولت په وسیله د روغتیایي خدمتونو د وړاندې کولو یوازینۍ بڼې Medicare (د ډېرو عمر لرونکو ناروغانو او یو شمېر بېوزلو) لپاره او دغه راز Medicaid د (لږ عاید لرونکو) لپاره، د نظامي روغتیايي خدمتونو سیسټم (فعال نظامي پرسونل، ذخیرې، متقاعد او د تکفل یا انحصار اړوند وګړو لپاره) او هندي روغتیایي خدمات (د بومي امریکایي قبایلو پيژندل شوي غړي، چې د فدرال په وسیله په رسمیت پیژندل شوي دي) دي.  <ref name="IOM">[http://www.iom.edu/?id=17848 Insuring America's Health: Principles and Recommendations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818031109/http://www.iom.edu/?id=17848|date=2007-08-18}}, Institute of Medicine at the National Academies of Science, 2004-01-14, accessed 2007-10-22</ref><ref>{{cite web |title=The Case for Universal Health Care in the United States |url=http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423105127/http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm |archive-date=23 April 2018 |access-date=27 April 2018 |website=cthealth.server101.com}}</ref> == سرچينې == k4dotkyakf8cupumzj93klhheqtr11g 0 64311 371141 366456 2026-11-08T17:46:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371141 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ډېوېډ کېټ لېنچ (د ۱۹۴۶ کال د جنوري په ۲۰مه زېږېدلی) یو امریکایی فلم جوړوونکی، انځورګر، بصري هنرمند، اداکار/موسیقار، لیکوال او انسان دوست دی. په ۲۰۱۹ کال کې یې ویاړلې علمي جایزه ترلاسه  کړې، درې ځله د غوره کارګردان په توګه د اوسکار جایزې ته نوماند شوی، دوه ځله یې د ترټولو غوره بهرني فلم لپاره د سېزار جایزه او همدارنګه یې د کنېس په فیستیوال/ دفلمونو نړیوال فیستوال کې د ډور پالم (په انګلیسي ژبه ګولډن پالم، د سرو زرو وږی/څانګه تر ټولو لوړه فلمي جایزه، ژباړن) او د وینز د فلم په فیستیوال کې د ټولې لاسته راونې په نوم فلم لپاره د کولډن لاین/ د سرو زرو زمری جایزې ګټونکی دی. په ۲۰۱۷ کال کې د ګاردین ورځپاڼې له خوا رامنځته شوې د منتقدانو یوې ډلې اعلان وکړ چې "په پایله کې تر ټولو بحثونو وروسته هېڅوک هم دا خبره نه شي کولی چې ډېوېډ لېنچ دې د دې دور تر ټولو غوره فلم جوړوونکی وي. حال دا چې ال مووي هغه "د مدرنې امریکایي فلم جوړونې د رینانس/ بیاراژوندي کوونکي سړي په توګه یادوي." د هغه کار د دې لامل شو چې د فلمي منتقد پایولین کېل له خوا د تر ټولو غوره سریال جوړوونکي لقب خپل کړي.<ref>{{cite web |last1=Murphy |first1=J. Kim |date=February 4, 2022 |title=David Lynch Joins Cast of Steven Spielberg's 'The Fabelmans' (Exclusive) |url=https://variety.com/2022/film/news/david-lynch-the-fabelmans-steven-spielberg-1235172006/ |access-date=5 February 2022 |website=Variety}}</ref><ref>{{cite web |title=David Lynch's Acclaimed Films |url=http://www.theyshootpictures.com/lynchdavid.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803213223/http://www.theyshootpictures.com/lynchdavid.htm |archive-date=August 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |publisher=They Shoot Pictures, Don't They}}</ref><ref>{{cite web |date=January 3, 2010 |title=Film Critics Pick the Best Movies of the Decade |url=https://www.metacritic.com/feature/film-critics-pick-the-best-movies-of-the-decade |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428073436/http://www.metacritic.com/feature/film-critics-pick-the-best-movies-of-the-decade |archive-date=April 28, 2017 |access-date=November 3, 2016 |website=Metacritic}}</ref><ref>{{cite web |date=October 27, 2019 |title=Governors Awards: Honorees Lina Wertmüller, Geena Davis Call for Gender Parity in Hollywood |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/academy-honors-geena-davis-david-lynch-wes-studi-lina-wertmuller-1250327 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116212404/https://www.hollywoodreporter.com/news/academy-honors-geena-davis-david-lynch-wes-studi-lina-wertmuller-1250327 |archive-date=November 16, 2020 |access-date=April 4, 2020 |website=The Hollywood Reporter}}</ref><ref>{{cite web |author=charitybuzz |year=2012 |title=Have 3-Time Academy Award-Nominated Filmmaker David Lynch Review Your Screenplay in LA |url=http://www.charitybuzz.com/auctions/DavidLynchFoundation/catalog_items/311513 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831035401/http://www.charitybuzz.com/auctions/DavidLynchFoundation/catalog_items/311513 |archive-date=August 31, 2012 |access-date=August 16, 2012 |work=charitybuzz |publisher=Charitybuzz Inc}}</ref><ref name="cannes-1990.com">{{cite web |title=Festival de Cannes: Wild at Heart |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/164/year/1990.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119153548/http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/164/year/1990.html |archive-date=January 19, 2012 |access-date=August 7, 2009 |work=festival-cannes.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://film.guardian.co.uk/features/page/0,11456,1082823,00.html|title=40 best directors|work=The Guardian Online|year=2007|access-date=November 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704012453/http://film.guardian.co.uk/features/page/0,11456,1082823,00.html|archive-date=July 4, 2007|url-status=live|location=London}}</ref><ref>{{cite web |last=Ankeny |first=Jason |title=David Lynch: Biography |url=https://www.allmovie.com/artist/david-lynch-100454 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228024833/https://www.allmovie.com/artist/david-lynch-p100454 |archive-date=December 28, 2020 |access-date=November 29, 2010 |website=AllMovie}}</ref><ref name="lynch05">{{Cite book|title=Lynch on Lynch|url=https://archive.org/details/lynchonlynch0000lync_h8g0|last1=Lynch|first1=David|last2=Rodley|first2=Chris|year=2005|publisher=Faber and Faber|location=New York|isbn=978-0-571-22018-2|edition=revised}}</ref> لېنچ مخکې له دې چې د لنډو فلمونو جوړولو ته مخه کړي د ۱۹۶۰ لسیزې په وروستیو کې یې انځورګري زده کړه. د ایرېزرهېډ په نوم د هغه لومړنی ۹۰ دقیقه یی فلم (۱۹۷۷) د نیمې شپې د فلمونو په مدار کې بریالی و او د فیل سړي (۱۹۸۰)، د شګو غونډۍ (۱۹۸۴) او ابي بخمل (۱۹۸۶) په نوم فلمونو له کاګردانۍ سره بریا ته ورسېد. لېنچ ورپسې له مارک فراسټ سره خپله تلویزوني شبکه جوړه کړه او د ټواین پیک په نوم د یو سړي د معمایي وژنې ډرامه په دوو څپرکو کې په کې خپره شوه. هغه همدارنګه د ټواین پېک مخکیني فلمونه: فایر واک وېت مي (۱۹۹۲)، د وایلډ اټ هاړټ جاده یي فلم (۱۹۹۰) او د سټرېنټ سټوري (۱۹۹۹) کورنی فلم هم په همدې دوره کې جوړ کړل. د سوریالیستي فلم جوړونې لور ته د هغه تللو له سره د هغه درې نور فلمونو: هېګوې (۱۹۹۷)، مالهالنډ ډرایف (۲۰۰۱) او اېنلنډ اېمپایر (۲۰۰۶) د خیالي منطق د غیر تشریحي داستاني جوړښت له مخې پر مخ ولاړل. لېنچ او فراسټ دواړو په ۲۰۱۷ کال کې د ټواین پیک دریېم څپرکي لپاره چې د شوټایم له خوا خپرېده بیا یوځای شول. لېنچ د هرې برخې لیکوالي او کارګرداني وکړه او د ګوردن کول په توګه یې خپل رول بیا پر سکرین راڅرګند کړ.<ref name="SYFYWire">{{cite web |last1=Jackson |first1=Matthew |date=June 19, 2018 |title=DAVID LYNCH EXPLAINS WHY HE LEFT AND THEN RETURNED TO THE TWIN PEAKS REVIVAL |url=https://www.syfy.com/syfywire/david-lynch-explains-why-he-left-and-then-returned-to-the-twin-peaks-revival |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928030714/https://www.syfy.com/syfywire/david-lynch-explains-why-he-left-and-then-returned-to-the-twin-peaks-revival |archive-date=September 28, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=SYFY Wire |publisher=SyFy}}</ref> د یو موسیقار په توګه د بلوباب سټېډيو البومونه (۲۰۰۱)، کرېزي کلاون ټایم (۲۰۱۱) او بېګ ډریم (۲۰۱۳) جوړول او همدارنګه د خپلو بېلابېلو فلمونو لپاره د غږ او موسیقۍ طرحه کول (ځینې وختونه د خپلو همکارانو اېلن سپلېټ، دین هېړلي او یا انجېلیو بادلمېنټي سره)؛ انځورګري او عکاسي؛ د اېمېجس/ انځورګری (۱۹۹۴)، کچ  د بېګ فېش (۲۰۰۶) روم ټو ډريم (۲۰۱۸) د کتابونو لیکل او ګڼ شمېر نور ادبي اثار؛ او د ویډيویي موسیقیو (لکه د موبي له خوا شارټ اېن د بک اف هېډ لپاره ویډيو جوړول چې په بدل کې يې هغه بېرته د لېنچ بېګ ډریم ته یوه ویډيو جوړه کړه ) او همدارنګه د اعلاناتو جوړول چې د لېډي بلو شانګهای په نوم د ډایور سوداګریز فلم جوړول، د لېچ له نورو کاري هڅو څخه یادولی شو.<ref name="FilmDaily">{{cite web |last1=Webb |first1=Daisy |date=January 30, 2020 |title=In Heaven: Celebrating the surreal sounds of David Lynch |url=https://filmdaily.co/obsessions/the-surreal-sounds-david-lynch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109041024/https://filmdaily.co/obsessions/the-surreal-sounds-david-lynch/ |archive-date=November 9, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=Film Daily}}</ref><ref name="Guardian">{{cite web |last1=Lynskey |first1=Dorian |date=March 24, 2017 |title='Make it like the wind, Angelo': How the Twin Peaks soundtrack came to haunt music for nearly 30 years |url=https://www.theguardian.com/music/2017/mar/24/twin-peaks-soundtrack-david-lynch-angelo-badalamenti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112005507/https://www.theguardian.com/music/2017/mar/24/twin-peaks-soundtrack-david-lynch-angelo-badalamenti |archive-date=November 12, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=The Guardian}}</ref><ref name="Artland">{{cite web |last1=Wolf |first1=Shira |date=April 23, 2020 |title=The Other David Lynch – The Paintings of Contemporary Cinema's Master of Surrealism |url=https://magazine.artland.com/the-other-david-lynch-the-paintings-of-contemporary-cinemas-master-of-surrealism/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028064113/https://magazine.artland.com/the-other-david-lynch-the-paintings-of-contemporary-cinemas-master-of-surrealism/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=Artland Magazine}}</ref><ref name="FarOut">{{cite web |last1=Far Out Staff |date=June 9, 2019 |title=The mysterious world of David Lynch's photographs of old factories |url=https://faroutmagazine.co.uk/david-lynch-photographs-of-old-factories/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228024816/https://faroutmagazine.co.uk/david-lynch-photographs-of-old-factories/ |archive-date=December 28, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=Far Out Magazine}}</ref><ref name="MIU">{{cite web |title=David Lynch's Books |url=https://www.miu.edu/david-lynch/books |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228024816/https://www.miu.edu/david-lynch/books |archive-date=December 28, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=Maharishi International University |publisher=Maharishi International University}}</ref><ref name="IndieWire">{{cite web |last1=Greene |first1=Steve |date=July 20, 2017 |title=David Lynch Playlist: The Director's Favorite Bands and Singers Perfect for 'Twin Peaks' |url=https://www.indiewire.com/2017/07/david-lynch-favorite-bands-twin-peaks-1201856787/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001225313/https://www.indiewire.com/2017/07/david-lynch-favorite-bands-twin-peaks-1201856787/ |archive-date=October 1, 2020 |access-date=November 25, 2020 |website=IndieWire}}</ref><ref name="RollingStone">{{cite magazine|last1=Reed|first1=Ryan|title=Moby Directs Creepy Video for David Lynch's 'The Big Dream'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/moby-directs-creepy-video-for-david-lynchs-the-big-dream-173932/|magazine=Rolling Stone|date=April 28, 2014|access-date=November 25, 2020|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020182625/https://www.rollingstone.com/music/music-news/moby-directs-creepy-video-for-david-lynchs-the-big-dream-173932/|url-status=live}}</ref><ref name="FFCJournal">{{cite journal|last1=Berra|first1=John|title=Lady Blue Shanghai: The strange case of David Lynch and Dior|journal=Film Fashion & Consumption|date=December 2012|volume=1|issue=3|pages=233–250|doi=10.1386/ffc.1.3.233_1|url=https://www.researchgate.net/publication/272147545|access-date=November 25, 2020|archive-date=December 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228024818/https://www.researchgate.net/publication/272147545_Lady_Blue_Shanghai_The_strange_case_of_David_Lynch_and_Dior|url-status=live}}</ref> د ترانسېډنتال مېډيیشن/ متعالي تفکر (TM) یو لېوال تمرین  کوونکی و. په ۲۰۰۵ کال کې يې د ډېوېډ لېنچ بنسټ جوړ کړ چې په ښوونځیو کې د TM د تدریس په لټه کې دی او له هغه مهال راهیسې یې لمن له خطر سره مخ ګڼ نور نفوس لکه بې ځایه شویو ټولنو، غازیانو او کډوالو رسېږي.<ref>{{cite web |date=July 3, 2019 |title=How the David Lynch Foundation helps people who have experienced homelessness |url=https://www.bigissue.com/latest/how-the-david-lynch-foundation-helps-people-who-have-experienced-homelessness/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704131612/https://www.bigissue.com/latest/how-the-david-lynch-foundation-helps-people-who-have-experienced-homelessness/ |archive-date=July 4, 2019 |access-date=November 22, 2020 |website=The Big Issue}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/02/24/magazine/david-lynch-transcendental-meditation.html|title=David Lynch Is Back … as a Guru of Transcendental Meditation|newspaper=The New York Times|date=February 22, 2013|access-date=November 22, 2020|archive-date=February 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130222211638/http://www.nytimes.com/2013/02/24/magazine/david-lynch-transcendental-meditation.html|url-status=live|last1=Hoffman|first1=Claire}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه == ډېوېډ کېټ لېنچ د ۱۹۴۶ کال د جنوري په۲۰مه د مونټانا په مېزولا کې زېږېدلی. پلار یې ډونالډ والټون لېنچ (زوکړه ۱۹۱۵ - مړینه ۲۰۰۷) یو څېړونکی پوه و چې د متحده ایالاتو د کرنې څانګې (USDA) ته یې کار کاوه او مور یې اېډوانا "سني" لېنچ (کورنی نوم یې سندبېرګ، زوکړه ۱۹۱۹- مړینه ۲۰۰۴) یوه د انګریزي ژبې کورنۍ ښوونکې وه. د لېنچ له مشرانو مورنیو نیکونو څخه دوه یې له فنلنډي - سویډني کډوالو څخه و چې په ۱۹مه پېړۍ کې متحده ایالاتو ته تللي وو. هغه د یو پروتیستان په توګه لوی شو. لېنچ تر  ډېره د USDA له خوا ډونالډ ته ورکړل شوي ځای په شاوخوا کې ګرځېده له همدې امله په دوه میاشتینۍ کې له خپل مور او پلار سره د ایډاهو سنډ پاینټ ته لاړ؛ دوه کاله وروسته یې د ورور جان تر زېږون وروسته کورنۍ د واشنګټن سپوکېن ته کډه شوه، هلته د لېنچ خور مارټا نړۍ ته راغله. وروسته یې کورنۍ د شمالي کارولینا ډرهام، د اېډاهو بویز، لکساندریا او وېرجینیا ته کډه شول. لېنچ نسبتاً په اسانۍ سره ځان له دې ژوند سره  برابر کړ هغه وویل: دا چې نږدې تل نوی ښوونځی پیل کړي د نويو ملګري موندل ورته ستونزمن نه وو.<ref>{{Cite web |title=David Lynch: "Den här världen är full av hat och ångest" |url=https://ng.se/artiklar/david-lynch-%E2%80%9Dden-haer-vaerlden-aer-full-av-hat-och-angest%E2%80%9D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623034616/https://ng.se/artiklar/david-lynch-%E2%80%9Dden-haer-vaerlden-aer-full-av-hat-och-angest%E2%80%9D |archive-date=June 23, 2020 |access-date=June 20, 2020 |website=NÖJESGUIDEN}}</ref><ref name="Williams">{{cite news|author=Williams, Alex|url=http://www.culteducation.com/reference/tm/tm150.html|title=David Lynch's Shockingly Peaceful Inner Life|work=[[The New York Times]]|date=December 31, 2007|access-date=November 29, 2010|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130910174717/http://www.culteducation.com/reference/tm/tm150.html|archive-date=September 10, 2013}}</ref><ref name="Sadighian">{{cite news|author=Sadighian, David|url=http://www.globalgoodnews.com/education-news-a.html?art=1128100751793764|title=David Lynch thinks we're all lightbulbs. What?|newspaper=Yale Daily News|date=October 1, 2005|access-date=November 29, 2010|archive-date=July 24, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724122946/http://www.globalgoodnews.com/education-news-a.html?art=1128100751793764|url-status=live}}</ref><ref name="lynch052">{{Cite book|title=Lynch on Lynch|url=https://archive.org/details/lynchonlynch0000lync_h8g0|last1=Lynch|first1=David|last2=Rodley|first2=Chris|year=2005|publisher=Faber and Faber|location=New York|isbn=978-0-571-22018-2|edition=revised}}</ref><blockquote>ما په ماشومتوب کې نړۍ په بشپړ ډول فوق‌العاده ولیده. البته ځینې معمولي وېرې راسره وې لکه ښوونځي ته د تګ وېره وه ... هغه مهال ښوونځي ته تلل د ځوانانو پر وړاندې یو جنایت و. چې د ازادۍ تخمونه/زړي يې له‌منځه وړل. ښوونکو پوهه یا مثبت کړه‌وړه نه هڅول. <ref name="lynch053">{{Cite book|title=Lynch on Lynch|url=https://archive.org/details/lynchonlynch0000lync_h8g0|last1=Lynch|first1=David|last2=Rodley|first2=Chris|year=2005|publisher=Faber and Faber|location=New York|isbn=978-0-571-22018-2|edition=revised}}</ref></blockquote>لېنچ د زده‌کړو تر څنګ له بای سکاوټ/څارندوی/ پیشاهنګ سره یوځای شو، که څه هم هغه وروسته وويل چې «يوازې [څارندوی] شوم، بناً ما وکولی شوی هغه خوشي کړم او شاته يې پرېږدم.» هغه د اېګل سکاوټ (د امریکا د پیشاهنګانو تر ټولو لوړ رتبه د شاهین نښان، ژباړن) تر ټولو لوړې درجې ته ورسېد. هغه په‌خپله ۱۵مه کلیزه کې د نورو پیشاهنګانو تر څنګ د یو شاهيني نښان لرونکي پیشاهنګ په توګه له سپينې ماڼۍ څخه بهر د ولسمشر جان اېف کنېډې د لوړې/تحلیف په مراسمو کې موجود و. همدارنګه له کوچني‌والي له انځورګرۍ او نقاشۍ سره مينه لرله او په وېرجينیا کې چېرته يې چې د پلار ژوند کول خوښېدل، د ژوند کولو پر مهال يې د یوې دندې/مسلک په توګه خپل دا مسیر وڅاره.    <ref name="lynch054">{{Cite book|title=Lynch on Lynch|url=https://archive.org/details/lynchonlynch0000lync_h8g0|last1=Lynch|first1=David|last2=Rodley|first2=Chris|year=2005|publisher=Faber and Faber|location=New York|isbn=978-0-571-22018-2|edition=revised}}</ref><ref>{{Cite web |title=Notable Alumni &#124; Corcoran School of the Arts & Design &#124; The George Washington University |url=https://corcoran.gwu.edu/notable-alumni |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804074116/https://corcoran.gwu.edu/notable-alumni |archive-date=August 4, 2020 |access-date=April 22, 2019 |website=corcoran.gwu.edu}}</ref><ref>{{cite web |author=Wolf, Peter |year=2011 |title=Peter'sBio |url=http://www.peterwolf.com/bio/index2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615152715/http://www.peterwolf.com/bio/index2.html |archive-date=June 15, 2012 |access-date=August 16, 2012 |work=Peter Wolf |publisher=Peter Wolf}}</ref> لېنچ په اسکندریه کې د فرانسیس سي هامونډ په ښوونځي کې له علمي پلوه کوم غوره‌والی نه درلود او د ښوونخي له کارونو سره يې چندان لېوالتیا نه لرله، خو د پېژندل شویو زده‌کوونکو له ډلې وو او تر پرېښودلو وروسته يې پرېکړه وکړه چې په کالج کې انځورګري وکړي. هغه مخکې له‌دې چې په ۱۹۶۴ کال کې په بوستون کې د ښکلو هنرونو ښوونځي (چېرته چې له موسیقار پیټر وولف سره په یوه خونه کې و) ته ولېږل شي، خپلې زده‌کړې په واشنګټن کې د کورکوران د هنر او طراحۍ په ښوونځي کې پیل کړې. هغه دا ځای یوازې یو کال وروسته پرېښود او ويې ويل، «په ټوله کې په هغه ځای کې ماته هېڅ انګېزه رانه‌کړل شوه» په بدل کې يې هغه پرېکړه وکړه چې غواړي د اروپا شاوخوا ته له خپل ملګري جک فیسک سره چې په کوپر یونین کې د هغه له زده‌کړو څخه ناراضي و سفر وکړي. دوی هيله‌من و چې په اروپا کې به له اتریشي [[ډېوېډ لېنچ#%20ftn1|[1]]]اکسپرسیونیست انځوګر کوکوشکا څخه د هغه په ښوونځي کې انځورګري زده کړي. خو سالزبورګ له رسېدو سره وپوهېدل چې کوکوشکا نه‌شته؛ په اروپا کې تر دوه اونۍ وخت تېرولو وروسته بېرته ناهيلي متحده ایالاتو ته راوګرځېدل. <ref>{{Cite web |title=Notable Alumni &#124; Corcoran School of the Arts & Design &#124; The George Washington University |url=https://corcoran.gwu.edu/notable-alumni |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804074116/https://corcoran.gwu.edu/notable-alumni |archive-date=August 4, 2020 |access-date=April 22, 2019 |website=corcoran.gwu.edu}}</ref><ref>{{cite web |author=Wolf, Peter |year=2011 |title=Peter'sBio |url=http://www.peterwolf.com/bio/index2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615152715/http://www.peterwolf.com/bio/index2.html |archive-date=June 15, 2012 |access-date=August 16, 2012 |work=Peter Wolf |publisher=Peter Wolf}}</ref> == سرچينې == ----[[ډېوېډ لېنچ#%20ftnref1|[1]]]  یو هنري ښوونځۍ/سبک دی، ژباړن 9c9qaqwd1agewatbtrlhxwgcyp2pkto 0 64345 370944 340407 2026-11-08T14:16:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370944 wikitext text/x-wiki مینداګاس یا میندوون (په جرمني: Myndowen، لاتین: Mindowe، زړه ختیځه سلواکي: Мендог، بلاروسي: Belarusian، پولنډي: Mendog، زوکړه: نږدې ۱۲۰۳ زکال – مړینه: ۱۲۶۳ زکال) د لیتوانیا لومړی لوی دوک او د لیتوانیا لومړنی پاچا دی چې د پاچاهۍ تاج یې پر سر اېښی. د هغه د اصلي ځای، لومړي ژوند او یا هم واک ته د رسېدو اړوند ډېر لږ معلومات شتون لري. له نوموړي څخه د ۱۲۱۹ زکال په تړون کې د لوی دوک او په ۱۲۳۶ زکال کې د ټولې لیتوانیا د رهبر په توګه یادونه شوې. په معاصرو او د نن ورځې په منابعو کې چې د هغه د واک ته رسېدو اړوند په کې لیکنې شوې، د هغه د ستراتیژیکو ودونو، تبعید او د ده د سیالانو د وژنې په اړه په کې یادونه شوې. نوموړي د ۱۲۳۰مې او ۱۲۴۰ مې لسیزې پر مهال د لیتوانیا سویل ختیځو برخو ته خپل قلمرو پراخ کړ. په ۱۲۵۰ یا ۱۲۵۱ زکال کې د کورني ځواک د مبارزاتو پر مهال هغه ته د رومي کاتولیک په توګه د تعمید غسل ورکړل شو؛ دغې چارې هغه ته لار برابره کړه څو د لیتوانیا د اوږد مهاله انتاګونیست لیووني سیسټم سره اتحاد رامنځته کړي. د ۱۲۵۳زکال په اوړي کې هغه ته د لیتوانیا د پاچا په توګه تاج ور پر سر شو او له ۳۰۰ زره څخه تر ۴۰۰ زره کسانو باندې یې حکومت وکړ. <ref>{{cite web |title=Mindaugas {{!}} ruler of Lithuania |url=https://www.britannica.com/biography/Mindaugas |access-date=25 June 2021 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Gudavičius |first1=Edvardas |title=Mindaugas |url=https://www.vle.lt/straipsnis/mindaugas/ |access-date=18 July 2021 |website=[[Universal Lithuanian Encyclopedia]] |authorlink1=Edvardas Gudavičius}}</ref> په داسې حال کې چې د مینداګاس لس کلن سلطنت د دولت جوړونې له پریمانه لاسته راوړونو سره مل و، خو له نورو قومونو او دوکانو سره یې شخړو دوام وموند. د لیتوانیا لویدیځې برخې – ژمایتیا – د هغه د اتحاد د واکمنۍ پر وړاندې کلک مقاومت وکړ. په سویل ختیځ کې د نوموړي لاسته راوړنې د تاتاریانو له خوا وننګول شوې. په ۱۲۶۱ زکال کې هغه له لیووني نظم سره خپله اړیکه وشکوله، په ډېر احتمال سره یې عیسویت ته هم شا کړه او په ۱۲۶۳ زکال کې د خپل وراره ترنیوتا او د هغه د بل سیال دوک داومانتاس پسکوف له خوا ترور شو. د هغه درې ځای ناستي هم له ځنډ پرته ترور کړای شول. دغه شخړې تر هغه مهاله پای ته وه نه رسېدې کله چې تردینس د ۱۲۷۰ زکال په شاوخوا کې د لوی دوک لقب ترلاسه کړ. له دې سره چې په راتلونکو پېړیو کې د هغه شهرت وده نه لرله او لمسیان یې هم چندان پام وړ نه و، خو په ۱۹ مه او ۲۰ مه پېړۍ کې یې شهرت وموند. مینداګاس د لیتوانیا یوازنی پاچا و؛ په داسې حال کې چې د لیتوانیا ډیری نورو لویو دوکانو له جوګایلا څخه وروسته د پولنډ د پاچاهانو په توګه واک وچلوه، خو د ده لقب له ټولو څخه جلا پاتې شو. نوموړی اوس په ټولیزه توګه د لیتوانیا د دولت د بنسټګر، د بالتیک سمندر پر لور د تاتاریانو د مخکې تګ د مخه نیونکي، په نړیواله توګه د لیتوانیا د رسمي معرفي کوونکي او په لیتوانیا کې د لویدیځ تمدن د ترویج کوونکي په توګه پېژندل کېږي. په ۱۹۹۰ مه لسیزه کې تاریخ لیکونکي اډوارډس ګوداویچیوس داسې څېړنې خپرې کړې چې د نوموړي د تاج پر سر کولو د مراسمو کره نېټه یې د ۱۲۵۳ زکال د جولای ۶ مه ښووله. اوس مهال دغه ورځ په ټوله لیتوانیا کې د دولتي کېدو د ملي ورځې په توګه لمانځل کېږي او عمومي رخصتي وي. == واک ته رسېدل == د دیارلسمې پېړۍ په لومړیو کې لیتوانیا د ګڼ شمېر دوکانو او شاهزادګانو له خوا اداره کېده چې هر یو یې په ځانګړي قلمرو او قبیلې واک چلاوه. دوی د مشترک دین او رواج، سوداګرۍ، مشترکو لښکرکشیو او له ګاونډیو سیمو څخه د نیول شوو بندیانو سربېره له یو بل سره کمزورې اړیکې لرلې. لویدیځو سوداګرو او مبلغینو د ۱۲ مې پېړۍ پر مهال د دغې سیمې کنټرول کولو ته مخه کړه او د لیتوانیا ریګا ښار یې په ۱۲۰۱ زکال کې تاسیس کړ. په لیتوانیا کې د دوی دغې هڅې په ۱۲۳۶ زکال کې په سول جګړه کې د ماتې خوړلو له امله د لنډ مهال لپاره په ټپه ودرېدې، خو وسله وال عیسوي نظم لا هم د یو تهدید په توګه شتون درلود. ورته مهال د مغولو سترواکۍ هم پر دغه هېواد برید کړی. د ګالیسیا – ولهینیا هوکړه چې په ۱۲۱۹ زکال کې لاسلیک شوه، په معمول ډول د هغه لومړني سند په توګه په پام کې نیول کېږي چې بالتیک قبایل یې د دغو ګواښونو پر وړاندې یو موټي کړل. د دغې هوکړې په لاسلیک کوونکو کې ۲۰ لیتوانیايي دوکان او یوه کونډه دوشس شامله وه؛ دا څرګندېږي چې د دغو کسانو څخه پنځه تنه تر ټولو مخکښان و او په پاتې نورو ۱۶ یې برتري لرله. مینداګاس د ځوانۍ سربېره او له دې سره چې ورور یې دائوسپرونګاس هم د لویو دوکانو په قطار کې راوړل شوی و، په دی معنی دی چې دوی ته دغه القاب په میراث پاتې شوي. د لیووني په لرغونو تواریخو کې نوموړی د ۱۲۳۶ کال پر مهال د ټولې لیتوانیا د واکمن په توګه توصیف شوی. خو دغه لقب ته د هغه د رسېدو څرنګوالی نه دی څرګند. روتني تورایخ بیا څرګندوي چې هغه څو دوکان له دې ډلې خپل خپلوان وژلي او یا یې هم تبعید کړي دي. تاریخ لیکونکی اس.سي. راول واک ته د هغه رسېدل «د واده د څرګندو بهیرونو، وژنو او پوځي فتوحاتو» له مخې توصیف کوي. د ۱۲۳۰مې او ۱۲۴۰مې لسیزو پر مهال، مینداګاس خپله واکمني د بالتیک په مختلفو قلمرونو او سلواکي ځمکو کې پیاوړې او تثبیت کړه. په سیمه کې جګړې زور واخیست؛ هغه له جرمني ځواکونو سره په کورلنډ کې جګړه وکړه، په داسې حال کې چې مغولو په ۱۲۴۰ زکال کې کیف وران کړ او د دوه پولنډي پوځونو په ماتولو په ۱۲۴۱ زکال پولنډ ته ننوتل او کراکوف یې وسازوه. په سول جګړه کې د لیتوانیایانو بریا د لنډ مهال لپاره په شمالي جبهه کې د هغو ځایګی تثبیت کړ، خو د عیسوي نظم پلویانو د بالتیک سواحلو په اوږدو کې بریا خپله کړه او د کلیپیدا (ممل) ښار یې تاسیس کړ. <ref>{{cite web |last1=Dubonis |first1=Artūras |title=The Myth of Navahrudak |url=https://ldkistorija.lt/stories/myths/the-myth-of-navahrudak/ |access-date=1 May 2021 |website=LDKistorija.lt |authorlink=Artūras Dubonis |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210504223229/https://ldkistorija.lt/stories/myths/the-myth-of-navahrudak/ |archivedate=4 May 2021 |url-status=dead }}</ref> مینداګاس چې شمال او لویدیځ ته محدود شوی و د ختیځ او لویدیځ پر لور یې حرکت وکړ او ناوهروداک، هرودنا، واکاویسک او شاهزاده نشین پولوتسک یې ونیول، له دې سره چې د دغو جګړو اړوند هېڅ اطلاعات شتون نه لري. د ۱۲۳۹ زکال په شاوخوا کې هغه خپل زوی ویسویلکاس د دغو سیمو د اداره کولو په موخه وګماره چې دغه سیمې د تورې روتني په نوم پېژندل کېږي. په ۱۲۴۸ زکال کې یې د خپلو ورور دائوسپرونګاس زامن تاوتویلاس او ادیویداس د ساموګیتیا له دوک ویکینتاس سره یوځای د سمولنسک د نیولو لپاره ولېږل خو بریالي نه شول. په لیتوانیا کې د حکومت د پیاوړي کولو اړوند د هغه هڅه له بېلابېلو بریاو سره مخ شوې. په ۱۲۴۹ زکال، هغه مهال چې نوموړی د خپل وراره او د ویکینتاس د قلمرونو په لټه کې شو، کورنۍ جګړه پیل شوه. == د لیتوانیا پاچاهي == مینداګاس او مېرمن ته یې د ۱۲۵۳ زکال په اوړي کې د پاچاهۍ تاج پر سر کېښودل شو. د کولم کشیش هنري هاینرایش د دغه مراسمو د مذهبي برخې مسئولیت پر غاړه درلود او اندریاس ستیرلند ورته تاج پر سر کېښود. نن ورځ د جولای شپږمه د دولت دارۍ (په لیتوانیايي کې: Valstybės diena) د ورځې په توګه لمانځل کېږي چې په معاصره لیتوانیا کې دغه ورځ هر کال عمومي رخصتي وي. د تاج اېښودو د ورځې کره نېټه نه ده معلومه، خو هغه نېټه چې تاریخ پوه اډوارډس ګوداویچیوس د دغه مراسمو د کره نېټې په توګه اعلان کړې ځینې مهال له ننګونو سره مخ کېږي. له دې سره د تاج اېښودو د مراسمو کره ځای هم نه دی معلوم. د نږدې اتو کلونو لپاره نسبي سوله او ټیکاو حاکم و. مینداګاس له دغه مهال څخه د ختیځ پر لور د پراختیا او د دولتي بنسټونو د جوړولو او مدیریت په برخه کې کار واخیست. هغه خپل نفوذ په توره روتني، پولاتسک، د داوګاوا سیند د حوضې په مهم سوداګریز مرکز او پنسک کې زیات کړ. هغه همدارنګه د ګالیسا – ولهینیا د سولې لپاره خبرې اترې وکړې او لور یې د دانیل ګالیسیا له زوی سوران سره واده وکړه چې وروسته یې زوم د لیتوانیا لوی دوک شو. له لویدیځې اروپا او واټیکان سره یې اړیکې پیاوړې کړې. په ۱۲۵۵ زکال کې مینداګاس له پاپ څلورم الکساندر څخه اجازه واخیسته څو خپل زوی ته د لیتوانیا د پاچاهۍ تاج ور په سر کړي. مخکښه محکمه، اداري سیسټم او دیپلماتیک سرویس رامنځته شو. د سپینو زرو لویې سکې چې د دولت دارۍ مشخصه یې وه را ووتې. هغه په ویلینوس کې د یوې کلیسا د جوړولو لپاره بودیجه برابره کړه چې په ډېر احتمال سره د نن ورځې د ویلینوس کلیسا پر ځای جوړه شوې وه. == سرچينې == 0emji76xn8z1wsy4twzu8q6esg0jvi0 0 64421 370991 369573 2026-11-08T15:29:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370991 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Madhu Shalini, Sonia Agarwal and Varalakshmi Sarathkumar at CCL3 (cropped) 2.jpg|name=ورلکشمي سراتاکومار|birth_date={{birth date and age|df=yes|1985|03|05}}|birth_name=ورلکشمي سراتاکومار|birth_place=[[چېنای]]، [[تاميل ناډو]]، بھارت<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Varalaxmi-is-Excited-about-Maanikya/2014/04/29/article2195639.ece1|title=Varalaxmi is Excited about Maanikya|publisher=newindianexpress.com|date=29 April 2014<!-- 08:41 AM-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226123029/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2014/apr/29/Varalaxmi-is-Excited-about-Maanikya-606074.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-10-28|url-status=dead}}</ref>|residence=[[چېنای]]، [[تاميل ناډو]]، بھارت|othername=ورو<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/030418/varalaxmis-fan-moment-with-kamal-haasan.html |title=Varalaxmi’s fan moment with Kamal Haasan |last=Subramanian |first=Anupama |date=3 April 2018 |work=[[دکن کرانیکل]] |access-date=21 May 2018 |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226123022/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/030418/varalaxmis-fan-moment-with-kamal-haasan.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref>|occupation=[[اداکارہ]]|yearsactive=2012ز تراوسه|parents=[[آر سراتاکومار]] (پلار) <br /> چھایا (مور) <br /> [[رادھیکا سراتاکومار]] (ميره)|relatives=}} '''ورلکشمي سراتاکومار''' (د مارچ په 5، 1985 زېږېدلې) د [[هند|هندي]] [[لوبغاړی|فلمونو اداکاره]] ده چې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] ، [[مليالم سينما|ملیالم]] او کناډا ژبو فلمونو کې راڅرګندیږي. هغه خپل هنري سفر د [[تامیلي ژبه|تاميل]] فلم پودا پودي (2012) سره پیل کړ. <ref>{{Cite news|Title=Simbu follows Ajith|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/news-interviews/35015493_1_simbu-podaa-podi-thala-ajith|Date=9 November 2012|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-09-22|archive-date=2013-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127014619/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/news-interviews/35015493_1_simbu-podaa-podi-thala-ajith|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Worth the wait|URL=http://www.thehindu.com/arts/cinema/worth-the-wait/article4016428.ece|Date=20 October 2012|title=آرشیف کاپي|access-date=22 September 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123036/https://www.thehindu.com/features/cinema/worth-the-wait/article4016428.ece|url-status=dead}}</ref> == لومړنی ژوند == ورلکشمي د ۱۹۸۵ کال د مارچ په ۵ مه د اداکارانو آر سارتاکومار او چایا په کور کې زیږیدلې وه. رادیکا سارات کمار ستا سومه مور ده. <ref>{{Cite web |last=Devi |first=Kanchana |date=7 November 2012 |title=Tamil movie releases for Diwali 2012 – Podaa Podi |url=http://truthdive.com/2012/11/07/tamil-movie-releases-for-diwali-2012-thuppakki-podaa-podi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123026/http://truthdive.com/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=7 November 2012 |publisher=TruthDrive.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Varalakshmi: I always wanted to become an actress |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123031/https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm |archive-date=2018-12-26 |access-date=2018-10-28 |publisher=}}</ref> ورلکشمي د هند د هنرونو او ساینس کالج ، [[چينای|چینای]] څخه د مایکروبیولوژي په برخه کې فارغ شوی، او همدارنګه د اډینبورګ پوهنتون څخه د سوداګرۍ مدیریت سند لري. هغې د اداکارې کیدو دمخه د [[ممبای|ممبۍ]] په انوپم کیر ښوونځي کې د اداکارۍ زده کړې کړې. <ref>{{Cite web |title=Varalakshmi: I always wanted to become an actress |url=http://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm#4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123033/https://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm#4 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2018-10-28 |publisher=}}</ref> == فیلموګرافي == {| class="wikitable" !کال ! فلم ! رول ! ژبه ! حواشي |- | ۲۰۱۲ |پودا پوډي | نشه | تامیل | |- | 2014 | ''مانیکیا'' | سنده | rowspan="2" | کنډا | |- | 2015 | ''رانا'' | پخپله | ''د ترسره کولو لپاره ځانګړي ظاهري عقل؟'' (چې څه کول پکار دي؟ ) په سندره کې |- | rowspan="2" | 2016 |تري تهيټي | سروولي | تامیل | |- |کسبا | کاملا | ملایلم | |- | rowspan="5" | 2017 | ''وکرم ویده'' | چندرا | rowspan="2" | تامیل | |- | ''نابونین'' | وندنا | دوه ژبي فلم،<br /><br /><br /><br /> ''واسمایا'' ، په کناډا کې |- |کاټو | متولکشمي | ملایلم | |- | ''ستیا'' | انویا بهارتواج | تامیل | |- |ماسټر پيس | ACP بهواني درګا | ملایلم | |- | rowspan="5" | 2018 |مسټر چندرا مولی | بهاروي | rowspan="5" | تامیل | |- |اچرکي | سویتا | |- | ''سندکوزی ۲'' | پیچلي | |- |سرکار | نرم ویلی | |- |مارې2 | وجیه | تیاری په کار دی |- | rowspan="9" | ۲۰۱۹ |ويلويت ناګرم | rowspan="9" |تامیل | فلم کول |- |کا نی راسی | فلم کول |- | ''امای'' | لغوه کړئ |- | ''مدګاجا راجا'' | مایا | لغوه کړئ |- |نيا2 | فلم کول |} == ویاړونه او نومونه == {| class="wikitable" !کال ! عزت ! فلم ! پایله |- | rowspan="2" | ۲۰۱۲ | وجي اعزاز د غوره نوي راغلو اداکارانو لپاره | rowspan="2" | پودا پودي |بريالی |- | د غوره نوي اداکار لپاره د اډیسن جایزه |بريالی |- | rowspan="2" | 2016 | چتا د سویلي هند نړیوال فلم جایزه د نقادانو غوره اداکارې لپاره |تهري تهپټي |بريالی |- | چتا د سویلي هند نړیوال فلم جایزه د غوره نوي راغلې اداکارې لپاره | کسبي |نومول شوې |- | rowspan="4" | 2017 | د غوره کرکټر لپاره د اډیسن جایزه | rowspan="4" | وکرم ویده |نومول شوې |- | د فلم فیئر جایزه د غوره ملاتړی اداکارې لپاره |نومول شوې |- | د غوره ملاتړې اداکارې لپاره د ټیکنالوژۍ جایزه |نومول شوې |- | وجي اعزاز د غوره معاون اداکارې لپاره |نومول شوې |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:1985 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هندي فلمونه]] [[وېشنيزه:تاميل فلمونه]] [[وېشنيزه:مليالم فلمونه]] [[وېشنيزه:مليالم سينما]] 1gn2o0rqeoi9kdipwj81dod8j7g701b 0 64427 370923 302118 2026-11-08T13:35:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370923 wikitext text/x-wiki معاصره فلسفه (Contemporary philosophy ) د لوېدیځې فلسفې په تاریخ کې اوسنۍ دوره ده چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې په پراخه کچه د دې څانګې په مسلکي کېدو او د تحلیلي او براعظمي فلسفې په ودې سره پیل کېږي. <ref>The publication of Husserl's ''[[Logical Investigations (Husserl)|Logical Investigations]]'' (1900–01) and Russell's ''[[The Principles of Mathematics]]'' (1903) is considered to mark the beginning of 20th-century philosophy (see ''Spindel Conference 2002–100 Years of Metaethics. The Legacy of G.E. Moore'', University of Memphis, 2003, p. 165).</ref> په فلسفه کې د معاصرې فلسفې کلمه د تخنیکي اصطلاحاتو له ډلې ده چې د لوېدیځې فلسفې په تاریخ کې یوې ځانګړې دورې (یعنې د شلمې او یویشتمې پېړیو فلسفې) ته اشاره کوي. خو دا عبارت زیاتره د عصري فلسفې (modern philosophy) سره (چې په لوېدیځه فلسفه کې پخوانۍ دورې ته اشاره کوي)، له عصري-وروسته یا پوست موډرن فلسفې سره (چې د عصري فلسفې د ځینو فیلسوفانو نیوکو ته اشاره کوي)، او د یوې غیر تخنیکي کلمې په توګه چې ورستیو فلسفي آثارو ته اشاره کوي، مغشوش کېږي.  <ref>M.E. Waithe (ed.), ''A History of Women Philosophers: Volume IV: Contemporary Women Philosophers, 1900–Today'', Springer, 1995.</ref> == مسلکي کول == <blockquote>... د ځانګړي اندیال په حیث د فیلسوف ورځ – چې له ځانګړي پیغام سره یو مستعد هنردوست دی – په عملي توګه له منځه تللی.   -   نیکولاس ریسچر، "د نن ورځې امریکایی فلسفه،" د میټافزیک بیاکتنه ۴۶ (۴) </blockquote> === بهیر === مسلکي کول هغه ټولنیز بهیر دی چې له مخې یې هر کاروبار یا کسب د چلند یوه لړۍ نورمونه، د مسلک د غړیتوب لپاره د منلو وړ شرایط، د مسلک د غړو د سلوک د څارنې لپاره یو مسلکي پلاوی یا ټولنه، او د وړ او نه وړ لېوالو لپاره د حدودو درجه ټاکل کېږي. په مسلک کې بدلون د څېړنې په ساحه کې زیاتره ځیرک بدلونونه راوړي، خو د مسلکي کولو یوه بله آسانه د تشخیص وړ برخه څانګې ته د "کتاب" پراخه بې ربطي ده: یعنې "د څېړنې پیغام به په داسې ډول بدلون پیل کړي [... ] چې عصري نهایي حاصل زیاترو لپاره څرګند او د ډېری لپاره ځپونکی وي. نور به د [یو غړي] څېړنې معمولا په هغه کتابونو کې ځای پرځای نشي چې مخاطب یې هغه څوک وي چې د څانګې له موضوع سره لېوالتیا ولري [...]. بلکه دوی به معمولا د لنډو مقالو په توګه څرګندې شي چې مخاطب به یې یوازې مسلکي غړي وي، یعنې هغه کسان چې د مشترکې الګو پوهه یې په اند کې نیول کېدای شي او هغه کسان چې ثابته کړي چې یوازینی کسان دی چې خپل مخاطب آثار لوستلی شي." فلسفه د ۱۹ پېړۍ په پای کې له دې بهیر څخه تېره شوه، او دا په لوېدیځه فلسفه کې د معاصره فلسفي دورې له مهمو ځانګړتیاوو ګڼل کېږي.   <ref>{{cite journal|url=http://ndpr.nd.edu/review.cfm?id=4281|title=Review of ''Norms in a Wired World''|access-date=2014-06-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724115941/http://ndpr.nd.edu/review.cfm?id=4281|archive-date=24 July 2011|df=dmy-all|date=2005-10-09|last1=Sciaraffa|first1=Stefan|archivedate=2011-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724115941/http://ndpr.nd.edu/review.cfm?id=4281}} Steven Hetcher, ''Norms in a Wired World, Cambridge University Press, 2004, 432pp, Reviewed by Stefan Sciaraffa,'' University of Arizona</ref><ref>Thomas Kuhn, ''The Structure of Scientific Revolutions'', The University of Chicago Press (1962), pp. 19–20.</ref> جرمني لومړنی هېواد و چې فلسفه یې مسلکي کړه. د ۱۸۱۷ کال په پای کې هیګل لومړنی فیلسوف و چې د پروشیا تر نوم لاندې د دولت د پوهنې د وزیر له خوا په پروشیا کې د ناپلیون د اصلاحاتو د اغېزو په پایله کې د پروفیسور په توګه و ګومارل شو. په متحده ایالاتو کې، مسلکي کولو د امریکا د لوړو زده کړو په سیسټم کې د اصلاحاتو له امله وده وکړه چې تر ډېره حده د آلمان د ماډل پر بنسټ ولاړ دی. جیمز کمپبل په امریکا کې د فلسفې مسلکي کول په لاندې ډول تشریح کوي: <ref>Peter Simons "Open and Cloded Culture" in ''Phenomenology and analysis: essays on Central European philosophy.'' Edited by Arkadiusz Chrudzimski and Wolfgang Huemer. Page 18.</ref><ref>Campbell, James (2006) A Thoughtful Profession, Open Court Publishing</ref><blockquote>د ځانګړو بدلونونو لېست [د ۱۹ پېړۍ د فلسفې د مسلکي کولو په وروستیو کې] خورا لنډ دی، خو د بدلون پایله تقریباً بشپړه ده. [...] نور د [فلسفې] پروفیسور نشي کولای د عقیدې د مدافع یا د حقیقتونو د څرګندونکي په توګه کار وکړي. نوی فیلسوف باید د څېړنو مشر او د پایلو خپرونکی وي. دا بدلون هغه وخت څرګند شو چې تصدیق شوو (زیاتره د آلمان له خوا تصدیق شوو) د فلسفې ډاکترانو (پی ایچ ډي) د فلسفې په ټولګي کې د الهیاتو د فارغانو او کشیشانو ځای ونیو. له هغه وخت نه چې تقریباً هېچا د Ph.D سویه نه درلوده تر هغه وخت پورې چې تقریبا هرچا دا سویه ترلاسه کړه، تر منځ دوره لنډه وه. [...] د دې ترڅنګ، ډوکتورا د تدریس لپاره تر جواز لوړه ګڼل کېده: دا یو سند و چې د فلسفې اوړوند ښوونکي په غوره ډول وروزل شوي وو او د علمي فلسفې په اوسنۍ تخصص کېدونکې او محدوده ساحه کې د خپلواک کار د ترسره کولو لپاره چمتو وو. دې نوو فیلسوفانو د فلسفې په خپلواکو څانګو کې کار کاوه [...] دوی په خپلو څېړنو کې ریښتینې لاسته راوړنې درلودې، د فلسفي کار یوه څانګه یې رامنځ ته کړه چې اوس هم زموږ د مطالعې مرکز دی. همدارنګه دې نویو فیلسوفانو د بریالیتوب لپاره خپل معیارونه وټاکل، چې د فلسفې په معتبرو بنسټونو کې یې چې په هغه وخت کې تاسیس شوي وو، خپاره کړل. دا بنسټونه مونیسټ (۱۸۹۰)، د اخلاقیاتو نړیوال ژورنال (۱۸۹۰)، په فلسفه بیاکتنه (۱۸۹۲)، او د فلسفې، ارواپوهنې، او ساینسي میتودونو ژورنال (۱۹۰۴) وو. او البته، دا فیلسوفان په ټولنو کې سره یوځای شول. دا ټولنې د امریکا د ارواپوهنې ټولنه (۱۸۹۲)، لوېدیځه فلسفي ټولنه (۱۹۰۰)، او د امریکا فلسفي ټولنه (۱۹۰۰) وې ترڅو فیلسوفان خپل علمي دریځونه پیاوړي کړي او خپلو فلسفي کارونو ته وده ورکړي.   <ref>Campbell, James (2006) A Thoughtful Profession, Open Court Publishing pp. 35–37</ref></blockquote>په انګلستان کې مسلکی کول په ورته ډول د لوړو زده کړو له پرمختګونو سره تړلی و. ډینز لیټن د ټي اچ ګرین په اړه په خپل ​​کار کې د بريتانیا په فلسفه کې د دې بدلونونو او د انګلستان د لومړي مسلکي اکادمیک فیلسوف لقب ته د ګرین د ادعا په اړه بحث وکړ: <blockquote>هینري سېډوېک په سخاوتمندانه توګه،[ټي. اچ] ګرین د انګلستان د لومړي مسلکي اکادمیک فیلسوف په توګه وړاندې کړ. د سېډوېک لیدلوری په هرومرو تر پوښتنې لاندې نیول کېدای شي: وېلیم هېمېلتون، جې، اف فیریر او په خپله سېډ وېک د دې ویاړ له نوماندانو دي. [...] خو بیا هم په دې کې هېڅ شک نشته چې د مېل (۱۸۷۳) له مړینې او د جي. اي مور د اخلاقو اصول یا Principia Ethica (۱۹۰۳) د خپرېدو تر منځ موده کې د بريتانوي فلسفې مسلک بدلون و موند، او ګرین په نسبي بڼه په دې بدلون کې ونډه درلوده. [...] بنتام، مېلز، کارلایل، کولرېج، سپینسر او همدارنګه د نولسمې پېړۍ زیاتره نور جدي فلسفي اندیالان د لیک خاوندان، مدیران، فعال سیاستوال، کشیشان او د ژوند پوهان وو، خو اکاډیمیک کسان نه وو. ګرین د ادبي او تاریخي متنونو څخه د فلسفې د مطالعې په جلا کولو کې مرسته وکړه؛ او نوموړي په اکسفورډ کې یې د فلسفې د نصاب په تدوین سره د فلسفې د روزل شویو استادانو لپاره منطقي دلیل را منځ ته کړ. کله چې ګرین خپل اکاډمیک کار پیل کړ، د فلسفي موضوع په اړه زیاتره جدي لیکنې د نظریاتو په ژورنالونو کې خپرې شوې چې د [موضوعاتو] پراخې لړۍ ته وقف شوې چې (ډېر لږ یې له 'خالصې' فلسفې سره تړاو درلود). هغه د تخصصي ورځپاڼو لکه اکاډمي او ذهن، چې د علمي څېړنو د پایلو لپاره یې د لارې په توګه کار کاوه، په هڅولو سره د فلسفي لیکنو په مسلکي کولو کې مرسته وکړه.<ref>Leighton, Denys (2004) 'The Greenian moment' pp. 70–71</ref>  </blockquote>د فلسفې لپاره د مسلکي کېدو وروستۍ پایله پدې معنی ده چې په یو څانګه کې کار اوس تقریباً د پوهنتون د استادانو له خوا ترسره کېږي چې په یاده څانګه کې د ډوکتورا سند لري او په خورا تخنیکي او د غړو د بیاکتنې په ژورنالونو کې خپرېږي. په داسې حال کې چې دا د خلکو تر منځ په پراخه کچه عامه خبر ده چې یو شخص له ځانه سره د مذهبي، سیاسي یا فلسفي نظریاتو یوه مجموعه ولري  چې دوی یې "فلسفه" ګڼي، د دې نظرونه په اړه لږ پوهاوی شوی یا د نن ورځې په مسلکي فلسفه کې د ترسره شوي کار سره لږ تړاو لري. د دې ترڅنګ، د زیاتره هغو علومو برعکس چې د هغوی لپاره د کتابونو، مجلو او تلویزیوني خپرونو یو سالم صنعت رامنځ ته شوی او موخه یې د ساینس شهرت او د ساینسي ساحې تخنیکي پایلې عام خلکو ته رسول دي، د مسلکي فیلسوفانو کار له مسلک څخه بهر مخاطبینو ته ډېر لږ ښودل شوی دی. د فیلسوف مایکل سنډیل کتاب "عدالت: غوره کړنې کومې دي؟" او د هیري فرانکفورت اثر "په چټیاتو باندې بحث" د هغو کارونو مثالونه دي چې د مسلکي فیلسوفانو په آثارو کې غیر معمولي توپیر لري خو غیر فیلسوفان یې مخاطب دي او د هغوی تر منځ زیات شهرت لري. دواړه آثار د نیویارک ټایمز غوره پلور شول. == سرچينې == 4zhiycyk17hh1u24zpec67k3rxgnv9r 0 64440 371147 367318 2026-11-08T17:51:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371147 wikitext text/x-wiki '''ښاري مقاومت''' یا ښاري پایښت په هر ډول ټکانونو کې د پایښت یا تدوام د ساتنې لپاره د هر ښاري سیستم وړتیا ته ویل کېږي، په داسې ډول چې مثبت تطابق او د پایدارۍ پر لوري بدلون ورسره مل وي. پر دې بنسټ، مقاوم ښار هغه ښار دی چې طبیعي او انساني، ناڅاپي او ټکنیو، د تمې وړ او د تمې خلاف ګواښونو ته د غبرګون او چمتو کېدو لپاره اټکلونه کوي، پلانونه جوړوي او اقدام کوي. مقاوم ښارونه د خلکو د ژوند د کچې لوړولو، د پراختیایي لاسته‌راوړنو د تضمین، د پانګونې وړ چاپېریال د رامنځته کولو او مثبتو بدلونونو لپاره ښه موقعیت لري. د ښاري مقاومت اکاډمیک بحث په لومړي ګام کې پر درېیو بېلابېلو ګواښونو متمرکز دی چې اقلیمي بدلونونه، طبیعي ناورینونه او ترهګري دي. د دغو ګواښونو پر وړاندې د مقاومت په اړه د ښاري پلان‌جوړونې د فزیکي او غیر فزیکي مفاهیمو په محتوا کې بحثونه شوي دي. پر دې بنسټ، د مقاومت ستراتیژيانې له ترهرګرۍ او طبیعي ناورینونو (لکه زلزلو، اور لګېدنو، سونامي، ساحلي سېلابونو او لمریزو توپانونو) سره د مبارزې او د تلپاتې انرژۍ له زېربناوو سره د تطابق له نظره په پام کې نیول کېږي.<ref name="Mariani">{{Cite web |last=Mariani |first=Luisana |title=Urban Resilience Hub |url=http://urbanresiliencehub.org/what-is-urban-resilience/ |access-date=2018-04-04 |website=urbanresiliencehub.org}}</ref><ref>{{cite journal|last=Coaffee|first=J|title=Risk, resilience, and environmentally sustainable cities|url=https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-12_36_12/page/4633|journal=Energy Policy|year=2008|volume=36|issue=12|pages=4633–4638|doi=10.1016/j.enpol.2008.09.048}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Pickett|first1=S. T. A.|first2=M. L.|last2=Cadenasso|title=Resilient cities: meaning, models, and metaphor for integrating the ecological, socio-economic, and planning realms|url=https://archive.org/details/sim_landscape-and-urban-planning_2004-10-30_69_4/page/373|journal=Landscape and Urban Planning|year=2004|volume=69|issue=4|pages=373|doi=10.1016/j.landurbplan.2003.10.035|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sharifi|first1=Ayyoob|title=Urban form resilience: A meso-scale analysis|journal=Cities|date=October 2019|volume=93|pages=238–252|doi=10.1016/j.cities.2019.05.010}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sharifi|first1=Ayyoob|title=Resilient urban forms: A macro-scale analysis|journal=Cities|date=February 2019|volume=85|pages=1–14|doi=10.1016/j.cities.2018.11.023}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sharifi|first1=Ayyoob|title=Resilient urban forms: A review of literature on streets and street networks|journal=Building and Environment|date=January 2019|volume=147|pages=171–187|doi=10.1016/j.buildenv.2018.09.040}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sharifi|first1=Ayyoob|last2=Yamagata|first2=Yoshiki|title=Principles and criteria for assessing urban energy resilience: A literature review|journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews|date=July 2016|volume=60|pages=1654–1677|doi=10.1016/j.rser.2016.03.028|doi-access=free}}</ref> په ښارونو کې پایښت رامنځته کول د پانګونې په هغو پرېکړو پورې اړه لري چې د بدیل وړاندې کوونکو فعالیتونو اړوند لګښتونه لومړیتوب ګرځوي او دا هغه څه دي چې په بېلابېلو سناریوګانو کې یې ښه رول ادا کړی دی. دغه ډول پرېکړې باید راتلونکي ګواښونه او ناباورۍ په پام کې ونیسي. که څه هم خطرونه هېڅکله هم په بشپړ ډول له منځه نه‌شي وړل کېدای، خو د بیړنیو حالتونو او ناورینونو لپاره پلان‌جوړونه ډېره مهمه ده. د بېلګې په توګه د ناورینونو د خطرونو د مدیریت چوکاټونه د پایښت ډېرولو لپاره عملي فرصتونه رامنځته کوي.<ref>{{cite book|last1=Rogers|first1=Peter|title=Resilience and the City: change (dis)order and Disaster|date=2012|publisher=Ashgate|location=London|isbn=978-0754676584|url=https://www.fishpond.com.au/Books/Resilience-City-Peter-Rogers-Professor-Matthew-Carmona-Series-edited-by/9780754676584?gclid=CjwKCAiA35rxBRAWEiwADqB37yy65v6oCKGA0mYCVm9L_YAF2w4OrFq-0utqu7xvaGtVPL01W1FOXxoCT8wQAvD_BwE}}</ref><ref>{{cite journal|last2=Yamagata|first2=Yoshiki|date=September 2016|title=On the suitability of assessment tools for guiding communities towards disaster resilience|journal=International Journal of Disaster Risk Reduction|volume=18|pages=115–124|doi=10.1016/j.ijdrr.2016.06.006|last1=Sharifi|first1=Ayyoob|url=https://zenodo.org/record/895501}}</ref><ref>{{cite journal|date=October 2016|title=A critical review of selected tools for assessing community resilience|journal=Ecological Indicators|volume=69|pages=629–647|doi=10.1016/j.ecolind.2016.05.023|last1=Sharifi|first1=Ayyoob|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The Size, Scale, and Shape of Cities|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-02-08_319_5864/page/769|journal=Science|volume=319|issue=5864|pages=769–771|bibcode=2008Sci...319..769B|last1=Batty|first1=Michael|year=2008|doi=10.1126/science.1151419|pmid=18258906|s2cid=206509775}}</ref><ref>{{Cite book|title=Building Urban Resilience: Principles, Tools, and Practice|last=Jha|display-authors=etal|publisher=The World Bank|year=2013}}</ref><ref>[https://drii.org/resources/professionalpractices/EN The Professional Practices for Business Continuity Management, Disaster Recovery Institute International (DRI), 2017.]</ref> له ۲۰۰۷ کال راهیسې د نړۍ څه باندې نیمايي نفوس په ښارونو کې ژوند کوي او اټکل شوی چې ښاریتوب به تر ۲۰۵۰ کال پورې ۸۰ سلنې ته ورسېږي. دا په دې معنا ده چې زموږ په دوره یا عصر کې به د بېوزلۍ کمولو، طبیعي ګواښونو او اقلیمي بدلونونو، چاپېریالي پایدارۍ او ټولنیز مشارکت په څېر د پایښت اصلي ننګونې په ښارونو کې بریالۍ شي یا به ماتې وخوري. د نفوس ډېروالی خلک د شدیدو ناورینونو او د اقلیمي بدلونونو د اغېزو په مقابل کې زیان‌منونکي کوي چې له همدې امله د پایښت یا مقاومت پلان‌جوړونه مهمېږي. په تېره پېړۍ کې د ښاریتوب له ودې سره د ښارونو پراختیا هم ډېره زیاته شوه. د پایښت هڅې پر دې موضوع متمرکزې دي چې څه ډول اشخاص، ټولنې او کاروبارونه نه یوازې دا چې د بېلابېلو ټکانونو له عهدې وځي، بلکې فرصتونه د پرمختګ لپاره کاروي. <ref>{{cite web |last=Dowe |first=M |title=Urbanisation and Climate Change |url=http://markdowe.wordpress.com/.../urbanisation-and-climate-change/ |access-date=May 16, 2011 |تاريخ الأرشيف=January 21, 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220121103402/https://markdowe.wordpress.com/.../urbanisation-and-climate-change/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=January 21, 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220121103402/https://markdowe.wordpress.com/.../urbanisation-and-climate-change/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220121103402/https://markdowe.wordpress.com/.../urbanisation-and-climate-change/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121103402/https://markdowe.wordpress.com/.../urbanisation-and-climate-change/ }}</ref><ref>[https://cdkn.org/resource/essential-risk-related-resettlement-relocation-urban-areas/?loclang=en_gb/ Risk-related resettlement and relocation in urban areas] The [[Climate and Development Knowledge Network]] (CDKN), accessdate 25 July 2017</ref> == د ښاري مقاومت لپاره ډيجیټل ټکنالوژي، پرانیستې ډېټا او حکومتولي == یو هغه مهم عامل چې د ښاري مقاومت په نورو برخو کې د پرمختګ لامل کېږي، ښاري حکومتولي ده. پایدار، مقاوم او هراړخیز ښارونه تر ډېره د ښې حکومتولۍ پایله ده چې ښه رهبري، د خلکو پراخ مشارکت او مالي خوندیتوب په کې شاملېږي. د دې موخې لپاره حکومتي چارواکي هغې عمومي ډېټا ته لاسرسی لري چې پر شواهدو د ولاړې تصمیم‌نیونې شونتیا برابروي. پرانیستې ډېټا هم هغه طریقې بدلوي چې ځايي حکومتونه له خلکو سره څه ډول معلومات شریکوي، څه ډول خدمتونه وړاندې کوي او پر کارکړنو نظارت کوي. دغه کار په هم‌مهاله ډول معلوماتو ته د عمومي لاسرسي د ډېرېدو او په پرېکړو کې د خلکو د مستقیم ګډون امکان برابروي.<ref name=":0">{{Cite book|title=World Cities Report 2016: Emerging Futures|publisher=UN Habitat|year=2016}}</ref> د مقاومت د ستراتیژیو د یوې برخې په توګه ښاري دولتونه د ښاري زېربناوو او د خدمتونو وړاندې کولو د سیستمونو په توګه پر ډيجیټل ټکنالوژۍ تکیه کوي. پر ټکنالوژيو او الکتریکي خدمتونو وړاندې کولو د تکیې له امله ښارونه د هک او سایبري بریدونو په مقابل کې زیان‌منونکي شوي دي. په ورته وخت کې معلوماتي ټکنالوژیو د نوښتونو په ملاتړ او د ښاري زېربناوو د کارندوالي په لوړولو سره ډېرې مثبتې اغېزې لرلې دي او د ښاري خدمتونو په لګښتونو کې د کمښت لامل شوې دي. د زېربناوو په ابتدايي ودانۍ یا رغونه کې د نویو ټکنالوژیو استفادې په ځینو مواردو کې له ښاري اقتصادونو سره مرسته کړې ده چې چټک پرمختګ وکړي.<ref name=":02">{{Cite book|title=World Cities Report 2016: Emerging Futures|publisher=UN Habitat|year=2016}}</ref> == اقلیمي بدلون او ښاري مقاومت == د اقلیمي بدلونونو ښاري اغېزې په جغرافیايي او پراختیايي کچو کې ډېرې متفاوتې دي. د ۶۱۶ ښارونو (چې ۱.۷ میلیارده کسان په کې مېشت دي او په ټولیز ډول یې ناخالص داخلي تولید ۳۵ ټریلیون ډالره دی) په اړه یوې وروستۍ څېړنې وښوده چې سېلابونه د نورو ټولو طبیعي خطرونو په پرتله ښارمېشتي خلک له ګواښ سره مخ کوي او ورپسې زلزلې او توپانونه هم د ګواښ نور موارد دي. دلته لاندې د ګرمۍ د څپو، وچکالۍ او سېلابونو په اړه د بحث هڅه شوې ده او د پایښت ستراتيژۍ به معرفي او تشرېح شي.<ref>{{cite web |title=Mind the risk: cities under threat from natural disasters |url=http://www.swissre.com/rethinking/climate_and_natural_disaster_risk/Mind_the_risk.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006075652/http://www.swissre.com/rethinking/climate_and_natural_disaster_risk/Mind_the_risk.html |archive-date=2014-10-06 |access-date=2014-06-22 |website=www.swissre.com}}</ref> == د ګرمۍ څپې او وچکالي == د ګرمۍ څپې له نړیوالو اقلیمي بدلونونو سره ډېرې لوړېږي. په ۱۹۸۰ کال کې په متحدو ایالتونو کې د ګرمۍ څپې او وچکالۍ ۱۰۰۰۰ کسان ووژل. د ګرمۍ دې ته ورته څپې او وچکالۍ په ۱۹۸۸ کال کې هم ۱۷۰۰۰ امریکايي وګړي وژلي وو. د ۲۰۰۳ کال په اګسټ میاشت کې په بریتانیا کې د اوړي د تودوخې درجه تر ریکارډ کچې واوښته او منځنۍ کچه یې په دوامدار ډول څه باندې ۳۲ سانتي ګراد درجې وه. په دې موده کې په بریتانیا کې د ګرمۍ له امله د شاوخوا ۳۰۰۰ کسان مړه شول چې یوازې په لندن کې ۴۲ سلنه زیاتوالی په کې راغلی دی. د ګرمۍ دغه څپه په ټوله اروپا کې د څه باندې ۴۰۰۰۰ کسانو د مړینې لامل شوه. څېړنې ښيي چې تر ۲۰۴۰ کال پورې به د اوړي څه باندې ۵۰ سلنه موسمونه د ۲۰۰۳ کال په پرتله ګرم وي او تر ۲۱۰۰ کال پورې به د اوړیو همدغه تودوخه د سړې هوا په توګه په پام کې نیول کېږي. په ۲۰۱۰ کال کې د شمالي نیمکرې د اوړني ګرمۍ څپه هم ناورین زیږوونکې وه او په مسکو کې د کابو ۵۰۰۰ کسانو د مړینې لامل شوه. د ګرمۍ دغه څپې پر مړینو سربېره نورې مهمې ستونزې هم پېښوي. د ګرمۍ او وچکالۍ اوږدمهالې دورې د محصولاتو د له منځه تګ، برېښنا ته د تقاضا د ډېرېدو، د ځنګلونو د سوځېدو، د هوا د ککړتیا او په حیاتي ځمکو او سمندري ایکوسیستمونو کې د ژوندیو موجوداتو د بېلابېلوالي د کمېدو لامل کېږي. د ګرمۍ او وچکالۍ له امله رامنځته شوي کرنیز تاوانونه ښايي په مستقیم ډول ښاري سیمو ته وانه‌وړي، خو بې له شکه چې د ښارونو د اوسېدونکو پر ژوند اغېز کوي. د محصولاتو د عرضې د کمښت له امله ښايي د خوراکي توکو بیې لوړې شي، خوراکي توکي کم شي، مدني ارامي له منځه لاړه شي شي او حتا په سختو حالتونو کې ښايي د لوږې لامل شي.<ref>{{cite web |last=National Climatic Data Center |title=Billion Dollar U.S. Weather Disasters |url=http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/reports/billionz.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010915155936/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/reports/billionz.html |archive-date=September 15, 2001 |access-date=May 17, 2011 |df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Office of National Statistics |title=Health Statistics Quarterly |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/HSQ25.pdf |access-date=May 17, 2011 |تاريخ الأرشيف=May 14, 2011 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110514002510/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/HSQ25.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=May 14, 2011 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110514002510/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/HSQ25.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110514002510/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/HSQ25.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514002510/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_health/HSQ25.pdf }}</ref><ref>{{cite journal|last=Robine|first=Jean-Marie|title=Death toll exceeded 46,000 in Europe during the summer of 2003|journal=Comptes Rendus Biologies|year=2008|volume=331|issue=2|pages=171–8|doi=10.1016/j.crvi.2007.12.001|pmid=18241810|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web |last=CABE |title=Integrate green infrastructure into urban areas |url=http://www.cabe.org.uk/sustainable-places/integrate-green-infrastructure-into-urban-areas |access-date=May 16, 2011 |archive-date=August 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809105922/http://www.cabe.org.uk/sustainable-places/integrate-green-infrastructure-into-urban-areas |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Sinclair |first=Lulu |title=Death Rate Surges in Russian Heatwave |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Russias-Heatwave-Continues-With-Mortality-Rate-Rising-By-More-Than-A-Third-In-July/Article/201008115678202?f=rss |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808041128/http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Russias-Heatwave-Continues-With-Mortality-Rate-Rising-By-More-Than-A-Third-In-July/Article/201008115678202?f=rss |archive-date=August 8, 2010 |access-date=May 17, 2011 |work=Sky News Online HD}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kane|first1=S|last2=Shogren|first2=J. F.|title=Linking Adaptation and Mitigation in Climate Change Policy|url=https://archive.org/details/sim_climatic-change_2000-04_45_1/page/83|journal=Climatic Change|year=2000|volume=45|issue=1|pages=83|doi=10.1023/A:1005688900676|s2cid=152456864}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Karl|first1=T. R.|last2=Trenberth|first2=K. E.|title=Modern Global Climate Change|journal=Science|year=2003|volume=302|issue=5651|pages=1719–23|doi=10.1126/science.1090228|pmid=14657489|bibcode=2003Sci...302.1719K|s2cid=45484084|url=https://zenodo.org/record/1230878}}</ref> == سېلابونه == سېلاب چې د اوبو او هوا پېښې، د سمندرونو کچه لوړېدل یا د زېربناوو خرابېدل دي یې لاملونه دي، په ټوله نړۍ کې د مړینو، ناروغیو او اقتصادي زیانونو یو لوی لامل دی. اقلیمي بدلونونه او په چټکۍ سره پراخېدونکي ښاري مېشت‌ځایونه دوه هغه عوامل دي چې په ښاري سیمو په ځانګړي ډول په مخ پر وده هېوادونو کې د سېلابونو د پېښېدو او ډېرېدو لامل کېږي. سېلابي توپانونه پر ساحلي ښارونو اغېز کولی شي چې لامل یې د هوا کم‌فشاره سیستمونه دي. ناڅاپي سېلابونه او د سیندونو سېلونه پر هر هغه ښار اغېز کولی شي چې په سېلابي دښته کې واقع وي یا د اوبو د ایستلو لپاره کافي زېربناوې نه لري. د دغو سېلابونو لامل ښايي ډېر باران او یا هم د واورو چټکه ویلي کېدنه وي. ښارونه د سېلاب د هرې بڼې په مقابل کې ځکه زیان‌منونکي دي چې سطحې یې هوارې او کانکرېټي دي. دغه سطحې چې د نفوذ وړ نه دي، د ډېرو روانو اوبو د راټولېدو لامل کېږي او د اوبو د ایستلو محدودې زېربناوې، د سېلونو کانالونه او سېلابي دښتې ډېرې ژر اغېزمنولی شي. په مخ پر وده هېوادونو کې ډېری ښارونه داسې دي چې د سېلابونو د مسیر بدلولو لپاره هېڅ ډول زېربناوې نه‌لري. په ټوله نړۍ کې سېلابونه هر کال د زرګونو کسانو ژوند اخلي او میلیاردونه ډالره اقتصادي زیانونه اړوي. سېلاب هم د ګرمۍ د څپې او وچکالۍ په څېر کرنیزې سیمې ویجاړولی شي او ګڼ شمېر محصولات په ډېره اسانۍ سره له منځه وړلی شي. هغه ښارونه چې د اوبو د ایستلو زېربناوې یې کمزورې دي یا یې هېڅ نه‌لري، هلته سېلابونه د څښاک د اوبو سرچینې (ځمک‌لاندې اوبه، څاه‌ګان او داخلي اوب‌لارې) ککړولی شي چې خوږې اوبه تروشوي، له کیمیاوي پلوه یې ککړوي او تر ډېره ویروسي او باکتیریايي ککړتیاوې ور اضافه کوي.<ref>{{cite book|last=IPCC|title=Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2001|publisher=Cambridge University Press|pages=881}}</ref><ref>{{cite book|last=IPCC|title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Summary for Policymakers. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2007|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name="Chanson_20112">{{cite journal|title=The 2010–2011 Floods in Queensland (Australia): Observations, First Comments and Personal Experience|journal=La Houille Blanche|year=2011|issue=1|pages=5–11|access-date=April 22, 2011|first=Hubert|last=Chanson|author-link=Hubert Chanson|issn=0018-6368|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:239732|doi=10.1051/lhb/2011026|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Flather|first=R.A.|title=A storm surge prediction model for the northern Bay of Bengal with application to the cyclone disaster in April 1991|journal=Journal of Physical Oceanography|volume=24|issue=1|pages=172–190|year=1994|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=3959555|access-date=May 20, 2011|display-authors=etal|bibcode=1994JPO....24..172F|doi=10.1175/1520-0485(1994)024<0172:ASSPMF>2.0.CO;2|issn=1520-0485|doi-access=free}}</ref><ref name="Chanson_2011c">{{cite book|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:243550|title=Turbulent Velocity and Suspended Sediment Concentration Measurements in an Urban Environment of the Brisbane River Flood Plain at Gardens Point on 12–13 January 2011|journal=Hydraulic Model Report No. CH83/11|year=2011|issue=CH83/11|pages=120 pp|first1=Richard|last1=Brown|author-link2=Hubert Chanson|first2=Hubert|last2=Chanson|first3=Dave|last3=McIntosh|first4=Jay|last4=Madhani|publisher=The University of Queensland, School of Civil Engineering|location=Brisbane, Australia|isbn=978-1-74272-027-2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Tanner|first1=T.|first2=T.|last2=Mitchell|title=Urban Governance for Adaptation: Assessing Climate Change Resilience in Ten Asian Cities|journal=IDS Working Papers|year=2009|volume=2009|issue=315|pages=31|doi=10.1111/j.2040-0209.2009.00315_2.x|url=http://opendocs.ids.ac.uk/opendocs/handle/123456789/2371|display-authors=etal|doi-access=free|access-date=2022-09-22|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018081933/https://opendocs.ids.ac.uk/opendocs/handle/123456789/2371|url-status=dead}}</ref><ref name="Godschalk 2003 138">{{cite journal|last=Godschalk|first=D.|title=Urban Hazard Mitigation: Creating Resilient Cities|journal=Natural Hazards Review|year=2003|volume=4|issue=3|pages=136–143|url=http://archone.tamu.edu/epsru/course_readings/ldev671mars689/ldev671_readings/godschalk_urbanhazardmitigation.pdf|access-date=May 16, 2001|doi=10.1061/(asce)1527-6988(2003)4:3(136)|archivedate=September 29, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929221057/http://archone.tamu.edu/epsru/course_readings/ldev671mars689/ldev671_readings/godschalk_urbanhazardmitigation.pdf}}</ref> == سرچينې == fcxm6ow9yxfm4xqprb1qxoi75wx6iqy 0 64516 370930 302136 2026-11-08T13:55:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370930 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=|caption=Mamta Mohandas at the pooja function of Anwar (2010)|birth_date={{Birth date and age|1984|11|14|df=y}}|birth_place=[[منامه]], [[بحرین]]|height=|yearsactive=2005–تراوسه|occupation=فلمي لوبګره او پردې ترشاه سندرغاړې|spouse=[[پراجيت پدمنابان]] (2011-2012)(طلاق)|religion=}} '''ممتا موهنداس''' یوه [[باليووډ|هندي فلمي لوبغاړې]] ، پلې بیک سندرغاړې او ماډله ده. <ref>{{Cite web |last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین |date= |title=Mamta Mohandas |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mamta_Mohandas&redirect=no&oldid=598359299}}</ref> د یو څو [[تېلوګو|تیلګو]] ، تامل او کونترا فلمونو سربیره ، هغه په عمده توګه د [[مليالم ژبه|ملیالم]] ژبې فلمونو کې کار کړی. هغې په 2006 کې د غوره تیلګو پلې بیک سندرغاړې او په 2010 کې د غوره ملیالم اداکارې لپاره دوه فلم فیر جایزې ګټلې دي. == لومړنی ژوند == ممتا د ۱۹۸۴ کال د نومبر په ۱۴ مه د بحرین په مناما کې زېږېدلې ده. د هغه پلار امانبالاپت موهنداس او مور ګنګا د کننور د ملیالم کورنۍ پورې اړه درلوده. په 2002 کې، ممتا خپلې ثانوي زده کړې د بحرین په هندي ښوونځي کې بشپړې کړې، او د ماونټ کارمل کالج، بنګلور څخه یې د فراغت سند ترلاسه کړ. هغه د کارناټیک او هندي موسیقۍ هم زده کړې کړې دي. د اداکارۍ دمخه ، هغې د IBM او کلیان کیندرا لپاره ماډل هم کړی او د میسور مهاراجا او ریمونډ لپاره یې ریمپ چل کړی دی. <ref>{{Cite web |date= |title=Mamta Mohandas – Malayalam celebrities the stories and the gossips |url=http://movies.deepthi.com/malayalam/actress/mamta-mohandas.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226072537/http://movies.deepthi.com/malayalam/actress/mamta-mohandas.html |archive-date=2018-12-26 |access-date=2 March 2012 |publisher=Movies.deepthi.com}}</ref> <ref>http://t2.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQCo8JF0aqtag5UBNrB-KN6ElgLas1jfw857N68tgL5C4aJauXPgg{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{مردہ ربط|date=December 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == مسلک == === عمل کول === په 2005 کې، ممتا موهنداس د یوې اداکارې په توګه د ډايرکټر هري هارن د مالیالم فلم میکوم سره خپل کیریر پیل کړ، که څه هم دا فلم په باکس آفس کې بریالی نه و، ممتا په فلم کې د هغې د اندرا د رول لپاره ستاینه وشوه. <ref>{{Cite web |date=20 November 2005 |title=Kerala News – Mayookham |url=http://www.kerals.com/news/fulldetail.php?t=824 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226072539/http://www.kerals.com/news/fulldetail.php?t=824%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2 March 2012 |publisher=Kerals.com}}</ref> په 2006 کې، هغه د ماموتي سره په ملیالم فلم بس کنډکټر کې، د سریش ګوپي سره په لنکا و ادبوتان کې او د جیارام سره په مدوچندرلیکه کې کار وکړ. په ورته کال کې، هغه په تامل فلم شوپاتاګرم کې د ویشال کرشنا په مقابل کې کار وکړ. فلم په اوسط ډول بریالی شو. په 2007 کې، ممتا په سوپرهیټ ملیالم فلم 'بیګ بی' کې د مموټي سره مقابله وکړه. په ورته کال کې، هغه په تیلوګو فلم کې هم کار وکړ، پداسې حال کې چې هغه په سوپر هټ یامډون ګا کې د ملاتړ رول لوبولی و. په 2008 کې، هغه اوه فلمونه خپاره کړل، چې پنځه یې په تیلګو کې وو. کرشنا ارجونا او بریا په باکس آفس کې بریالي شول. سږکال هغه د ګولي په نوم په کناډا فلم کې هم کار پیل کړ. په 2009 کې، ممتا په کامیډي فلم ګورو این آلو او د دلیپ او سرینواسن سره په تریلر مسافر کې د مادهون سره مقابله وکړه. پداسې حال کې چې لومړی فلم په باکس آفس کې اوسط درجه درلوده، دویم دلام خورا لوی سوپر هټ و او د ممتا په کیریر کې یو مهم ټکی و. په 2010 کې، د سمیشککاکو په توګه په کاتا تادارنو کې د هغه رول ښه راغلاست وو او د هغه لومړی فلم فیر جایزه یې ترلاسه کړه. په ۲۰۱۱ کال کې د ممتا لومړنی فلم ریس و، چې په باکس آفس کې بریالی نه شو. په ملیالم کې د هغه راتلونکی خپرونه نایکا وه. == اړونده لینکونه == * [[د هندي فلمونو لوبگراني|د هندي فلمي لوبغاړو لیست]] * [[هندي سينيما|هندي سینما]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:1985 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې]] [[وېشنيزه:1984 زېږېدنې]] 1x2weyg66f2vexwur6y9q4r5jispoim 0 64639 370873 350794 2026-11-08T12:12:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370873 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص|نوم=لقمان حکيم}}'''حکیم لقمان''' هغه څوک دی چې د [[قرآن کریم]] په [[سورة لقمان|سورت لقمان]] کې یې یادونه شوې ده. دا څرګنده نه ده چې هغه پیغمبر و او که نه. په هرصورت، هغه یو ډېر هوښیار سړی و او ډېری کیسې ورته منسوب شوي دي. د هغه حکمت هم مشهور دی او په اردو کې مشهور متل دی چې حکيم لقمان هم د خيال دوا نه لري. يانې دوی د عقل لوړوالی ګڼل کیږي. حکيم لقمان له الله سره ډېره مينه درلوده او ايمان يې ډېر قوي و. خپل زوی ته د هغه ځینې نصیحتونه په قرآن کې ثبت دي. د حضرت لقمان ثناء او ستاینه او د هغه ځینې نصیحتونه په قرآن کریم کې په ډیر ویاړ سره ذکر شوي دي او د هغه په نوم د قران کریم یو سورت د "سورة لقمان" په نوم یاد شوی دی. محمد بن اسحاق صاحب مغازي خپل نسب په لاندې ډول بیان کړی دی. لقمان بن بحور بن بحر بن ترخ. دا تاریخونه د [[ابراهيم|حضرت ابراهیم خلیل الله علیه السلام]] د پلار سره یو شان دي او مورخینو ویلي چې هغه د حضرت ایوب علیه السلام وراره و او ځینې بیا وايي چې هغه د حضرت ایوب علیه السلام د تره زوی و. هغه). حضرت لقمان زر کاله ژوند وکړ. حتی د حضرت داوود (ع) په صحبت کې پاتې شو او له هغه څخه یې زده کړه وکړه او د حضرت داود (ع) له رسالت مخکې د بنی اسرائیلو مفتی و. خو کله چې حضرت داود (عليه السلام) د نبوت مقام ته ورسيد نو فتواوې يې پرېښودې. له حضرت عکرمه او امام شعبی څخه پرته د عامو علماوو دا نظر دی چې هغه پیغمبر نه و، بلکې هغه یو فقیه او د ایمان لوړ مقام لرونکی او د بنی اسرائیلو ډېر مشهور صالح سړی و. الله تعالی د هغه په سینه کې د حکمت خزانه کېښوده په قرآن مجید کې راغلي:<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 2em;">وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (۱۳) . او (هغه وخت را په یاد کړه) کله چې لقمان خپل زوی ته نصیحت وکړ او ویې ویل: زویه له خدای سره شریک مه نیسه!. شرک ستر ظلم دی!. سوره لقمان (مکة آیت نمبر 13 [القرآن <ref>{{Cite web |last=sayyed |first=majid |title= |url=http://www.tanjaoui.ma/quran/translate-31-16.html |access-date=http://www.tanjaoui.ma/quran/translate-31-16.html |website=http://www.tanjaoui.ma/quran/translate-31-16.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726165030/http://www.tanjaoui.ma/quran/translate-31-16.html |archivedate=2021-07-26 |url-status=dead }}</ref> ]</blockquote>حضرت لقمان په ټول عمر کې خلکو ته نصیحتونه کول. د فتح الرحمن په تفسیر کې راغلي چې قبر یې په مقام ''سروند'' کې دی چې ''رملې'' ته نږدې دی او حضرت قتاده رحمه الله وایي چې قبر یې په ''رمله'' کې د جومات او بازار تر منځ دی او په دې ځای کې اویا پیغمبران هم ښخ شوي دي. هغه کسان چې له هغه وروسته د یهودانو لخوا له بیت المقدس څخه وشړل شول او دا خلک د لوږې او تندې له امله مړه شول. ستا په قبر کې یوه لوړه نښه ده او خلک یې د لیدو لپاره له لرې لرې راځي. <ref name="ReferenceA">تفسیر روح البیان،ج7، ص 77، لقمان:12</ref> حکمت څه شی دی؟ ''حکمت'' د عقل او درک په نوم یادیږي او ځینو ویلي چې ''عقل'' د علم او حکمت نوم دی. او د ځينو په اند حکمت داسې يو شی دی چې الله تعالی يې په زړه کې ځای پر ځای کوي، زړه يې روښانه کېږي، او داسې نور بېلابېل قولونه شته. الله جل جلاله حضرت لقمان ته ناڅاپه عقل ورکړ په داسې حال کې چې هغه ویده و. په هرصورت، د نبوت په څیر، حکمت هم یو موضوعي شی دی، یو څوک نشي کولی د خپلې مبارزې او هڅې سره حکمت ترلاسه کړي. لکه څنګه چې یو څوک د خدای له ډالۍ پرته په خپلو هڅو سره نبوت نشي ترلاسه کولی. دا بله خبره ده چې د نبوت کچه د حکمت له سطحې ډېره لوړه او لوړه ده. <ref>تفسیر روح البیان، ج7، ص 74۔75،</ref> حضرت لقمان رضي الله عنه خپل زوی ''عنام'' ورکړ. ځینې نصیحتونه د قرآن کریم په سورت لقمان کې راغلي دي. له دې نه علاوه تاسو نورې ډېرې نصیحتونه هم کړي دي چې د تفسیر په کتابونو کې راغلي دي. معلومه ده چې ته خیاطي کوه او ځینو ویل چې د وزو رمه به یې کوله. نو، یوځل چې تاسو د حکمت کلمې تشریح کولې، یو چا وویل: "ایا ته دومره شپون نه یې؟" نو تا وویل چې ولې نه، زه خامخا هماغه شپون یم، بیا یې وویل چې ته د عقل دغه درجې ته څنګه ورسېدې؟ نو هغه وویل چې په خبرو کې صداقت او د امانت ادا کول او له بې ځایه خبرو ډډه کول. <ref>تفسیر صاوی، ج5، ص1598، لقمان:12</ref> == د حکمت خبرې == په ځینو کتابونو کې راغلي چې حضرت لقمان ویلي دي چې ما د څلورو زرو پیغمبرانو په خدمت کې ګډون کړی دی. او ما د دې پیغمبرانو له سپېڅلو کلمو څخه اته شیان حفظ کړي دي چې دا دي: * (۱) د لمانځه پر مهال د خپل زړه ساتنه کوه. * (2) کله چې تاسو خواړه خورئ ستاسو د ستوني ساتنه وکړئ. * (3) کله چې تاسو د بل چا په کور کې اوسئ د سترګو ساتنه وکړئ. * (۴) کله چې د خلکو په مجلس کې یئ نو د خپلې ژبې ساتنه وکړئ. * (۵) همیشه د الله جل جلاله ذکر کوه. * (۶) خپل مرګ تل په یاد ساته. * (۷) خپل احسانونه هېر کړه. * (۸) د نورو ظلمونه هېر کړه. <ref name="ReferenceA">تفسیر روح البیان،ج7، ص 77، لقمان:12</ref> دلته د هغه د حکمت کلام ځینې مثالونه دي * او له خلكو (په غرور سره) مه مخ كېږئ او په مځكه كبر مه كوئ، بېشكه الله هر متكبر او متکبر نه خوښوي (د لقمان سورت ۱۸ آيت). * په دې دنیا کې داسې هڅه وکړه لکه د تل لپاره چې دلته ژوند کوې او د آخرت لپاره داسې هڅه وکړه لکه سبا چې مړ شي. * زه تل په خبرو پښیمانه یم مګر هیڅکله په خاموش پاتې کیدو پښیمانه نه یم. * که معده له خوړو ډکه شي، ذهن ویده کیږي، بې غږه اعضاء د فزیکي خدای عبادت او عبادت کولو توان نلري. * ما له احمقانو څخه حکمت زده کړ. زه د هغو کړنو څخه ډډه کوم چې دوی ته زیان رسوي. * هېڅکله پر درواغجن او درواغجن باور مه کوئ. == یوه کیسه == په معارف المنوي کتاب کې راغلي دي چې د حکیم لقمان یوه بډایه ملګري له کوم ځای څخه خټکي را غوښتي وو. حکيم لقمان يې ډېر خوښ شو، نو حکيم لقمان يې راوغوښت او د هندواڼو ټوټې يې ورته ورکول پيل کړل. حکيم لقمان په ډېره خوښۍ سره خوړلو ته دوام ورکړ او مننه يې ترې وکړه. کله چې د هندواڼې یوه برخه پاتې شوه، مالدار سړي ورته وویل: اوس دې هم وخورم او وګوره څومره خوږه ده، چې ته په دومره خوښۍ سره خورې. کله چې یې هندواڼه وخوړله، ډیره ترخه وه او خوړل یې تقریبا ناشوني وو. په حيرانتيا يې وپوښتل چې اې لقمان دا څنګه خوړل؟ هغه ځواب ورکړ: ای دوسته ما ستا له لاسونو څخه په سلهاوو ښه شیان اخیستي دي، چې په شکر کې مې لنګوټې راښکته شوې دي، زه شرمیږم چې هغه لاس چې ما ته دومره ښه شیان راکړي، یوه ورځ دې ماته څه تریخ راکړي. که وموندل شي، زه به یې رد کړم، ملګري، دا هندواڼه چې ستا له لاسونو راوتلې، د هغې ترخه یې په خوږه بدله کړې ده. له دې څخه موږ ته دا را زده کوي چې الله تعالی پر انسان ډېر نعمتونه نازل کړي دي، نو که انسان ته کومه ستونزه پيدا شي، بايد ژر تر ژره ناشکري او شکايت ونه کړي. == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:لقمان حي]] [[وېشنيزه:حکيم لقمان]] [[وېشنيزه:لقمان حکيم]] [[وېشنيزه:پيغمبران]] [[وېشنيزه:بني اسرائيل]] i860nfhmoojebmpqc70mbc3s7wbze5z 0 64667 370908 368917 2026-11-08T13:10:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370908 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''محمد بن عبدالوهاب بن سلیمان التمیمي''' (''محمد د عبدالوهاب زوی د سلیمان التمیمي لمسی، زوکړه'' ۱۷۰۳ز کال ـــ مړینه ۱۷۹۲ز کال.) یو عرب مسلمان عالم، فقیه، دعوتګر، فعال، مذهبي مشر، اصلاح کوونکی، او د جزیرة العرب په مرکز نجد کې یو فقیه و، چې د وهابي خوځښت بنسټ ایښودونکی ګڼل کیږي. د هغه نامتو زده کوونکي د هغه زامن حسین، عبدالله، علي او ابراهیم، د هغه لمسی عبدالرحمن بن حسن، د هغه زوم عبدالعزیز بن محمد بن سعود په ګډون حماد ابن ناصر ابن معمّر او حسین الغنّام وو.<ref>{{Cite book|last=Mouline|first=Nabil|title=The Clerics of Islam: Religious Authority and Political Power in Saudi Arabia|url=https://archive.org/details/clericsofislamre0000moul|publisher=Yale University Press|year=2014|isbn=978-0-300-17890-6|location=London|page=[https://archive.org/details/clericsofislamre0000moul/page/62 62]|quote="He was not a great intellectual like Ibn Qudama, Ibn Taymiyya, or Ibn al-Qayyim but rather an activist."}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791 ) |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712051853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |archive-date=12 July 2016 |website=Oxford Islamic Studies Online}}</ref><ref>{{Cite book|last=L. Esposito|first=John|title=The Oxford Dictionary of Islam|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-512558-4|location=New York|pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/123 123]|quote="lbn Abd al-Wahhab, Muhammad (d.1791) Saudi fuabian conservative theologian, Hanbali jurist, reformer, and ideologue of the Wahhabi movement. Prodaimed the necessity of returning directly to the Quran and hadith, rather than relying on medieval interpretations."}}</ref><ref>{{Cite book|last=Richard Netton|first=Ian|title=Encyclopedia of Islamic Civilisation and Religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-7007-1588-6|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8/page/246 246]|chapter=IBN 'ABD AL-WAHHAB, MUHAMMAD (1703–92)}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|editor=Schacht, J|editor2=Lewis, B|editor3=Pellat, C|editor4=Ménage, V.L.|encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam: New Edition|date=1986|isbn=90-04-08118-6|volume=III|publisher=E.J. Brill|location=Leiden, The Netherlands|pages=677–679|title=The Encyclopaedia of Islam}}</ref><ref>{{Cite book|last=E. Campo|first=Juan|title=Encyclopedia of Islam|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp|publisher=Facts on File Inc.|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/324 324]–325|quote="Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (1703–1791) conservative religious reformer who launched the Wahhabi movement."}}</ref> د "وهابي" لقب د هغه لارویانو لخوا نه دی غوره شوی بلکې ډېری د لودیځوالو پوهانو او همدارنګه د ده نیوکوالو لخوا کارول شوی دی. محمد بن عبدالوهاب د فقیهانو په یوه کورنۍ کې زيږېدلی، د ده لومړنۍ زده کړې د یو ښه او منظم نصاب پر بنسټ د حنبلي مذهب له فقهې څخه عبارت وې چې د ده په ټاټوبي کې تر ټولو غوره او مروج د زده کړو سېسټم و. هغه د اصیلو اسلامي قوانینو په کلکه رعایت ته خلک را وبلل، د منځنیو پیړیو نظریو او شرحو باندې د تکیه کولو پر ځای د قرآن او حدیثو نصوصو ته راستنیدل یې اړین وبلل، او ټینګار یې وکړ چې هر مسلمان - نارینه او ښځینه – باید په خپله د قرآن لوستنه او مطالعه وکړي.<ref name="ReferenceB">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Haykel|2013|pages=231–32}}{{sfn|Commins|2015|page=151}}{{sfn|Silverstein|2010|pages=112–13}}{{sfn|Esposito|2004|page=123}}<ref name="ReferenceB2">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Ágoston|Masters|2009|page=260}}<ref name="Crooke 2014">{{cite news|last=Crooke|first=Alastair|author-link=Alastair Crooke|orig-date=First published 27 August 2014|date=30 March 2017|title=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia|url=https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|location=New York|work=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140828141900/https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|archive-date=28 August 2014|url-status=live|access-date=10 September 2020}}</ref><ref name="ReferenceB3">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Ágoston|Masters|2009|page=260}}<ref name="Crooke 20142">{{cite news|last=Crooke|first=Alastair|author-link=Alastair Crooke|orig-date=First published 27 August 2014|date=30 March 2017|title=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia|url=https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|location=New York|work=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140828141900/https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|archive-date=28 August 2014|url-status=live|access-date=10 September 2020}}</ref>{{sfn|Bokhari|Senzai|2013|pages=82-3}}<ref>{{Cite web |title=Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791 ) |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712051853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |archive-date=12 July 2016 |website=Oxford Islamic Studies Online |quote="Plans for socioreligious reform in society were based on the key doctrine of tawhid (oneness of God)"}}</ref><ref>{{Cite book|last=J. Delong-Bass|first=Natana|title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=0195169913|location=New York|pages=13}}</ref><ref>{{Cite book|last=Weismann|first=Itzchak|title=Taste of Modernity: Sufism, Salafiyya, and Arabism in Late Ottoman Damascus|publisher=Brill|year=2001|isbn=90-04-11908-6|location=Koninklijke Brill nv, Leiden, The Netherlands|pages=268|chapter=7: Local Renaissance under the Centralizing Regimes (1883-1918)}}</ref>{{sfn|Khatab|2011|pages=56–76}}{{sfn|Bokhari|Senzai|2013|pages=82-3}} هغه د تقليد (پټو سترګو منلو) مخالفت وکړ او اجتهاد (د نصوصو د څېړنې له لارې د خپلواک صحیح استدلال) کول یې اړین وبلل. ابن عبدالوهاب د سني مذهب لومړنۍ دودیزې زده کړې درلودې، هغه په تدریجي ډول د ډیرو مشهورو، لا تر اوسه جنجالي، مذهبي کړنو سره مخالفت ښکاره کړ لکه د مسلمانو اولیاوو د زیارتونو او مقبرو څخه لیدنه او مقدس ګڼل، چې هغه یې بدعت یا ان تر دې چې له بت پرستۍ سره یې برابر بلل. د ټولنیز سمون او اصلاح لپاره په ټولنه کې د هغه دعوت د توحید (د خدای وحدانیت) اصل پر بنسټ ولاړه و. سره له دې چې د هغه ښوونې او نظریې د هغه پلار او ورور (سلیمان بن عبدالوهاب) په ګډون د وخت د ډیرو سني عالمانو لخوا رد او مخالفت ورسره وشو، ده له محمد بن سعود سره د دیني او سیاسي معاهدې له لارې د الدرعیة د امارت یعنې د سعودي لومړني حکومت په جوړولو کې مرسته وکړه او د دوی کورنیو تر منځ یې د خانداني یووالي او د واک ویش پیل کړ چې تر نن ورځې پورې د سعودي عربستان په پاچاهۍ کې هماغه لړۍ دوام لري. آل الشیخ، د سعودي عربستان مخکښه مذهبي کورنۍ، د ابن عبد الوهاب اولاده ده، او په تاریخي لحاظ یې د سعودي په دولت کې د دیني عالمانو مشري کړې او د دولت دیني ادارې په لاس کې لري.{{sfn|Brown|2009|page=245}}<ref name="ReferenceB4">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Khatab|2011|pages=56–76}}<ref name="Traboulsi 2002">{{cite journal|last=Traboulsi|first=Samer|date=January 2002|title=An Early Refutation of Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb's Reformist Views|editor-last=Brunner|editor-first=Rainer|journal=[[Die Welt des Islams]]|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|volume=42|issue=3: ''Arabic Literature and Islamic Scholarship in the 17th/18th Century: Topics and Biographies''|pages=373–415|doi=10.1163/15700600260435038|eissn=1570-0607|issn=0043-2539|jstor=1571420}}</ref>{{sfn|Brown|2009|page=245}}<ref name="ReferenceB5">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Khatab|2011|pages=56–76}}<ref name="Traboulsi 20022">{{cite journal|last=Traboulsi|first=Samer|date=January 2002|title=An Early Refutation of Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb's Reformist Views|editor-last=Brunner|editor-first=Rainer|journal=[[Die Welt des Islams]]|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|volume=42|issue=3: ''Arabic Literature and Islamic Scholarship in the 17th/18th Century: Topics and Biographies''|pages=373–415|doi=10.1163/15700600260435038|eissn=1570-0607|issn=0043-2539|jstor=1571420}}</ref>{{sfn|Esposito|2004|page=123}}{{sfn|Haykel|2013|pages=231–32}}<ref name="meforum.org">{{cite journal|author=Nawaf E. Obaid|date=September 1999|title=The Power of Saudi Arabia's Islamic Leaders|journal=Middle East Quarterly|publisher=Middle East Forum|volume=6|issue=3|pages=51–58|url=http://www.meforum.org/482/the-power-of-saudi-arabias-islamic-leaders|access-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806023223/http://www.meforum.org/482/the-power-of-saudi-arabias-islamic-leaders|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}</ref>{{sfn|Gaye|2021|page=212}} == د ژوند لومړني کلونه == === شالید === ویل کیږي چې محمد بن عبد الوهاب په 1703 ز کال کې په مرکزي عربستان، نجد سیمه کې د عیینه په کلي کې د بنو تمیم په ځایي او بې وزله عربه قبیله کې زیږیدلی و. د وهابي خوځښت تر ظهور وړاندې په سيمه کې د اسلامي زده کړو تاريخ ډېر محدود و. له همدې امله ابن عبدالوهاب په ځوانۍ کې اسلامي زده کړو ته لږ لاس رسی درلود. خو بیا هم په دغه سیمه کې د سني فقهې د حنبلي مذهب یو شمیر د پام وړ فقیهانو شتون درلود، هغه فقهي مذهب چې په دې سیمه کې په پراخه کچه عمل پرې کېدو. په حقیقت کې د ابن عبدالوهاب خپله کورنۍ کې هم زیات شمیر دیني عالمان شته وو چې د ده پلار عبدالوهاب د نجد یو حنبلي مذهبه مفتي و او د ده نیکه سلیمان د حنبلي مذهب قاضي و.<ref name="ReferenceB6">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref><ref name="Philby 1930: 8">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Phi30|Philby 1930]]: 8</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Gla03|Glassé 2003]]: 470</ref><ref name="Saudi46">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D9pJAgAAQBAJ&q=ibn+%27Abd+al-Wahhab+born+najd&pg=PA46|title=The Politics of Truth Management in Saudi Arabia|last=Shahi|first=Afshin|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1134653195|page=46}}</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#EI1Hou|EI1]]: 1086</ref><ref>[http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a509109.pdf Navalk Post Graduate School Thesis, September 2009, Michael R. Dillon: ''Wahhabism: Is it a factor in the spread of global terrorism?'', p. 13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090159/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a509109.pdf|date=7 April 2014}} Linked 3 March 2015</ref><ref name="Gha">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Gha|ibn Ghannam]]: 75–76</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Hop72|Hopwood 1972]]: 55</ref><ref name="EI2: 677-678">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#EI2Lao|EI2]]: 677–78</ref> === لومړنۍ زده کړې === ابن عبدالوهاب لومړنۍ زده کړې له خپل پلار څخه کړې، چې د قرآن  له زده کړې او حفظ او د حنبلي فقهې او د عقایدو له ټیټې کچې زده کړو څخه لکه څرنګه چې د ابن قدامة المقدسي (مړینه: ۱۲۲۳ز کال) په اثارو کې راغلي دي، عبارت وې، ابن قدامه د منځنیو پېړیو د حنبلي مذهب یو مخکښ عالم و چې آثار یې په نجد کې "زیات معتبر او ارزښتمن" بلل کېدل. په اولیاوو باندې عقیده او د خدای په فضل سره د معجزو (کرامت) په ترسره کولو کې د اولیاوو وړتیا په ټوله اسلامي نړۍ کې د سني مسلمانانو د عقیدې یو لوی اړخ ګرځیدلی و چې د ډیری پخوانيو عالمانو لخوا منل شوی هم و. ابن عبدالوهاب په خپله سیمه کې د خلکو له خوا د اولیاوو د تقدیس او پرستښ اړونده بېلابېلو افراطي عقیدو او کړنو سره مخ و. په هغه زمانه کې ګڼ شمېر عقیدو او دودونو چې له کوډو، خرافاتو، غیب ویلو، د اعدادو له مخې بخت کتنې او نورو رواجونو پورې یې اړه درلوده، د جزیرة العرب په زیات شمېر ښارونو او کلیو کې په پراخه کچه شتون درلود. ویل کېږي چې دی له نجد څخه د دې لپاره ووت تر څو څېړنه وکړي چې ایا دا ډول عقیدې او دودونه د اسلامي نړۍ په نږدې او ګاونډیو ځایونو کې هم شتون لري او که د ده پلرنی مېنه کې د صحیح او پوره زدکړو د نه شتون له کبله را منځته شوي دي. خو لا تر اوسه هم د هغه له لوري د نجد د پرېښودلو لامل روښانه نه دی.<ref>Al-Ashʿarī, ''al-Ibāna ʿan uṣūl al-diyāna'', ed. Fawqiyya Ḥusayn Maḥmūd (Cairo: Dār al-Anṣār, 1397/1977), 31, 33: "It is possible for God to single out the righteous (''ṣāliḥīn'') by making signs (''āyāt'') appear at their hands."</ref><ref>Al-Ṭaḥāwī, ''Matn al-ʿaqīda al-ṭaḥāwiyya'', ed. Muḥammad Nāṣir al-Dīn al-Albānī (Beirut: al-Maktab al-Islāmī, 1398/1978), 59: "[W]e believe in what has come via sound transmission through trustworthy narrators (''ṣaḥḥa ʿan al-thiqāt min ruwātihim'') from among their [the saints'] miracles."</ref><ref>Ibn Qudamah, cited in Ahmet T. Karamustafa, ''Sufism: The Formative Period'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007, p. 132).</ref><ref>{{cite encyclopedia|last1=Radtke|first1=B.|last2=Lory|first2=P.|last3=Zarcone|first3=P.|last4=DeWeese|first4=Th.|last5=Gaborieau|first5=D.|last6=Denny|first6=M., F. M.|last7=Aubin|first7=Françoise|last8=Hunwick|first8=J. O.|last9=Mchugh|first9=N.|title=Walī|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1335|isbn=978-9004161214}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Samin|first=Nadav|date=18 February 2022|title=Poetry, Magic, and the Formation of Wahhabism|url=https://brill.com/view/journals/jesh/65/1-2/article-p1_1.xml|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=65|issue=1–2|pages=1–26|doi=10.1163/15685209-12341561|s2cid=247162037|via=Brill}}</ref><ref name="ReferenceB7">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref> == سفرونه == === په مکه کې د حج مراسم تر سره کول === ابن عبدالوهاب د شلو کلونو په عمر کې له عُیینې څخه له وتلو وروسته، په مکه مکرمه کې د حج فريضه ادا کړه، چې د هغه ځای د عالمانو نظریې او ښوونې ده ته په زړه پورې نه وې. له دې وروسته مدینې ته ولاړ، او داسې ښکاري چې هلته پاتې کېدل "د هغه د فکر د وروستي لوري په ''جوړولو کې ټاکونکی'' رول درلود." په مدینه منوره کې یې د نجد له یوه حنبلي فقیه عبدالله بن ابراهیم النجدي سره ولیدل چې د ابن تیمیه (مړینه: ۱۳۲۸ز کال)  د وروستیو حنبلي اثارو او نظریو ملاتړی و، څوک چې تر هغه نېټې پورې د منځنیو پېړیو یو لانجمن عالم او ښوونې یې د ګڼ شمېر مهمو موضوعاتو په اړه د سني مسلمانو د غوڅ اکثریت عالمانو له نظره د تېرو سره په مخالفت کې او غلطې ګڼل کېدې. <ref>Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 305.</ref><ref>[[Ibn Hajar al-Haytami]], in Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 274.</ref><ref>[[Ibn Hajar al-Haytami]]: "Ibn Taymiyya is a servant whom God has forsaken, led astray, made blind and deaf, and degraded. Such is the explicit verdict of the leading scholars who have exposed the rottenness of his ways and the errors of his statements" (in Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 271.</ref><ref>Taqi al-Din al-Hisni referred to Ibn Taymiyyah as a "heretic from Harran"; see Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 271</ref><ref name="ReferenceB8">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref> === د السندي سره زده کړې === د ابن عبدالوهاب ښوونکي عبدالله ابن ابراهیم بن سیف دغه ځوان په مدینه کې محمد حیات السندي ته چې د تصوف نقشبندیه طریقې پورې یې تړاو درلود ولېږه او د زده کوونکي په توګه یې وروپېژاند. محمد ابن عبد الوهاب او السندي ډېر سره نږدې شول او ابن عبد الوهاب د څه مودې لپاره ورسره پاتې شو. محمد حيات السندي محمد ابن عبد الوهاب ته دا ښوونه وکړه چې د وليانو او د هغوی د قبرونو سره تړلي مشهور مذهبي دودونه رد کړي. هغه دی دې ته هم وهڅاوه چې د منځنيو پېړيو د فقهي آراوو او نظریو تقليد رد کړي او د نصوصو څېړنه (اجتهاد) وکړي. ابن عبد الوهاب د السندي له لارښوونو څخه اغېزمن شو او شته مذهبي سېستم یې رد کړ او هغه یې دې ته وهڅاوه چې په خپل فکري طریقه کې د فقهې اصول په پام کې و نه نیسي. ابن عبدالوهاب په خپلو لیکنو کې ډېر کم له فقهې او نورو بېلابېلو نظریو څخه کار اخیستی او د ده نظریې په ټوله کې له نصوصو څخه د مستقیم درک او پوهې پر بنسټ ولاړې دي.<ref name="Voll">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Vol75|Voll 1975]]: 32–39 "Scholars have described Muhammad Hayya as having an important influence on Ibn 'Abd al-Wahhab, encouraging him in his developing determination to denounce rigid imitation of medieval commentaries and to utilize informed individual analysis (ijtihad). Muhammad Hayya also taught Ibn 'Abd al-Wahhab a rejection of popular religious practices associated with 'saints' and their tombs that is similar to later Wahhdbi teachings."</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Haj|ibn 'Hajar]]: 17–19</ref><ref>Official sources on Ibn ʿAbd al-Wahhab's life put his visits to these cities in different chronological orders, and the full extent of such travels remains disputed among historians. As well, dates are missing in a great many cases, making it difficult to reconstruct a chronology of his life up until his return to 'Uyayna in 1740.</ref><ref>John L. Esposito (ed.), ''The Oxford Dictionary of Islam'', Oxford University Press (2004), p. 296</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nE1DAQAAIAAJ|title=Islamic Law and Society|year=2006|publisher=E.J. Brill|page=216|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=M. Naf'i|first=Basheer|date=2006|title=A Teacher of Ibn 'Abd al-Wahhāb: Muḥammad Ḥayāt al-Sindī and the Revival of Asḥāb al-Ḥadīth's Methodology|journal=Islamic Law and Society|publisher=Brill Publishers|volume=13|issue=2|pages=208, 240|doi=10.1163/156851906776917552|jstor=40377907|quote=}}</ref> == سرچينې == f7etb4is1vbockc960lrbm6u43auqit 0 64691 371212 368961 2026-11-08T18:29:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371212 wikitext text/x-wiki ګيسولين يا پيټرول يو راڼه، له پيټروليمو څخه تر لاسه شوي اور اخيستونکي مايع دی، کوم چې په تر ډېره بريده په سپرغۍ چالانېدونکو داخلي سوځونکو ډېرو ماشینونو (چې د پيټرولو د ماشين په نوم هم پېژندل کېږي) کې د سون توکو په توګه کارول کېږي. دا عموماً له عضوي اجزاوو څخه جوړ وي چې د پتروليمو د جزيي تقطير څخه تر لاسه شوی وي او په ځينو زياتو شويو انواعو سره پیاوړی شوي وي. په منځنۍ کچه، د متحده ايالاتو تصفيه کونکې کارخونې له يو بيرل خامو تيلو څخه نږدې له نولس څخه تر شل ګيلنه ګيسولين تولیدوي؛ همدا راز له يوولس څخه تر ديارلس ګيلنو پورې تصفيه شوي سون توکي توليدوي چې ډېره برخه يې د ډيزلو د سون توکو په توګه پلورل کېږي او له درې څخه تر څلورو ګيلنو پورې جيټ سون توکي توليدوي. د توليد تناسب د تيلو په يوه تصفيه خونه کې د تصفيې تر پروسې او د خامو تيلو په پاکېدو پورې اړه لري. د تيلو بيرل د متحده ايالاتو دوه څلوېښت ګيلنه لري، کوم چې شا اوخوا ۱۵۹ ليتره يا پنځه دېرش امپيريل ګيلنه کېږي.<ref>{{cite web |title=Refining crude oil - U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=https://www.eia.gov/energyexplained/oil-and-petroleum-products/refining-crude-oil.php#:~:text=On%20average%2C%20U.S.%20refineries%20produce%2C%20from%20a%2042-gallon,and%203%20to%204%20gallons%20of%20jet%20fuel}}</ref> د ډېر ژر اور اخيستلو په وړاندې د مقاومت لپاره د يو ځانګړي ګيسولين خصوصيات (کوم چې د يو بل سره د لګېدو لامل ګرځې او په متقابلو ماشينونو کې اغېزمنتيا کموي) د هغې په «اکټين» سره اندازه کېږي، کوم چې په بېلا بېلو درجو کې توليد کېدای شي. «ټيټرايتايل» سرپ او نورو سرپو مرکبات، کوم چې يو و خت په زياته کچه د «اکټين» د اندازه بندۍ د زياتولو لپاره کارېدل، اوس له هوايي چلند، په سرک د چلېدونکو وسايلو څخه بهر او د موترو د سياليو د کارونو څخه پرته نور نه کارول کېږي. د کيمياوي ثبات او د فعاليت د ځانګړتياوو د ښه کولو، د خرابيدو د مديريت او د سون توکو سيستم ته د پاکوالي ورکولو لپاره ډېر ځله په پيټرولو کې نور کيمياوي توکي هم اضافه کولای شي. شونې ده چې ګيسولين د اکسيجن لرونکي کيمياوي موادو لرونکي وي، لکه ايتانول، MTBE يا ETBE تر څو د هغې سوځول ښه شي.<ref>{{Cite web |title=Why small planes still use leaded fuel decades after phase-out in cars |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/leaded-gas-was-phased-out-25-years-ago-why-are-n1264970 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213708/https://www.nbcnews.com/business/business-news/leaded-gas-was-phased-out-25-years-ago-why-are-n1264970 |archive-date=2 June 2021 |access-date=2 June 2021 |website=[[NBC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Race Fuel 101: Lead and Leaded Racing Fuels |url=https://www.sunocoracefuels.com/tech-article/race-fuel-101-lead-leaded-racing-fuels#:~:text=For%20racing%20fuels%2C%20lead%20is,a%20very%20effective%20octane%20booster. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025013618/https://www.sunocoracefuels.com/tech-article/race-fuel-101-lead-leaded-racing-fuels#:~:text=For%20racing%20fuels%2C%20lead%20is,a%20very%20effective%20octane%20booster. |archive-date=25 October 2020 |access-date=July 30, 2020}}</ref> شونې ده چې ګيسولين په چاپېريال کې داخل شي (ناسوځېدلي)، د مايع او بخار په بڼه، د توليد، نقل او حمل او لېږد پر مهال د څڅېدو او سمبالښت څخه (لکه د زېرمه کونکو ټانکرونو څخه، د تلېدو پر مهال او داسې نور). د دا ډول څڅېدو د مديريت د هڅو د يوې بېلګې په توګه، تر ځمکې لاندې ډېرو زېرمه کوونکو ټانکرونو ته د داسې اقداماتو اړتیا وي چې دا ډول څڅېدل معلوم او مخنيوی يې وکړي. په ګيسولين کې معلوم د سرطان زېږونکي مواد شته. د يو ليتر (۰.۲۶ امريکايي ګيلن) ګيسولين سوځول شا اوخوا ۲.۳ کيلوګرامه (۵.۱ پاونډه) CO₂ خارجوي (کاربن ډای اکسايډ)، دا د شنې خونې ګاز دی چې د انسان په سبب د اقليم په بدلون کې ونډه لري.<ref>{{Cite web |date=13 October 2014 |title=Preventing and Detecting Underground Storage Tank (UST) Releases |url=https://www.epa.gov/ust/preventing-and-detecting-underground-storage-tank-ust-releases |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210005946/https://www.epa.gov/ust/preventing-and-detecting-underground-storage-tank-ust-releases |archive-date=10 December 2020 |access-date=14 November 2018 |publisher=United States Environmental Protection Agency |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Evaluation of the Carcinogenicity of Unleaded Gasoline |url=http://cfpub.epa.gov/ncea/cfm/recordisplay.cfm?deid=36176#Download |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627032708/http://cfpub.epa.gov/ncea/cfm/recordisplay.cfm?deid=36176#Download |archive-date=27 June 2010 |work=epa.gov |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mehlman|first1=MA|date=1990|title=Dangerous properties of petroleum-refining products: carcinogenicity of motor fuels (gasoline).|journal=Teratogenesis, Carcinogenesis, and Mutagenesis|volume=10|issue=5|pages=399–408|doi=10.1002/tcm.1770100505|pmid=1981951}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Baumbach|first1=JI|last2=Sielemann|first2=S|last3=Xie|first3=Z|last4=Schmidt|first4=H|date=15 March 2003|title=Detection of the gasoline components methyl tert-butyl ether, benzene, toluene, and m-xylene using ion mobility spectrometers with a radioactive and UV ionization source.|url=https://archive.org/details/analytical-chemistry_2003-03-15_75_6/page/1483|journal=Analytical Chemistry|volume=75|issue=6|pages=1483–90|doi=10.1021/ac020342i|pmid=12659213}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 March 2008 |title=Releases or emission of CO2 per Liter of fuel (Gasoline, Diesel, LPG) |url=https://www.econology.info/Emissions-co2-liter-fuel-gasoline-or-diesel-gpl/#:~:text=One%20liter%20of%20gasoline%20that%20weighs%200%2C74%20kg,8%20%2B%202%29%20%3D%20114%20grams%20%2F%20mole |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801054030/https://www.econology.info/Emissions-co2-liter-fuel-gasoline-or-diesel-gpl/#:~:text=One%20liter%20of%20gasoline%20that%20weighs%200%2C74%20kg,8%20%2B%202%29%20%3D%20114%20grams%20%2F%20mole |archive-date=1 August 2021 |access-date=30 July 2021}}</ref><ref>{{cite journal|title=Global Climate Change: Vital Signs of the Planet|url=https://climate.nasa.gov/|url-status=live|publisher=NASA|doi=10.1088/1748-9326/8/2/024024|s2cid=250675802|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411121502/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/8/2/024024|archive-date=11 April 2019|access-date=16 September 2021}}</ref> == ارپوهنه == ګيسولين يو امریکایي ټکی دی چې د موترو لپاره د سون توکو ښودنه کوي. د دې اصطلاح په اړه باور کېږي چې د سوداګريزې نښې «Cazeline» يا «Gazeline» څخه په اغېز جوړ شوی، کوم نوم چې د برتانوي خپرونکي، د کافي سوداګر او ټولنيز فعال «جان کيسل» له نوم څخه اخيستل شوی دی. د ۱۸۶۲ز کال د نومبر په اوه وېشتمه نېټه، کيسل د «ټايمز اف لندن» په نشريه کې يو اعلان ورکړ:<blockquote>د کازيلين تيلو نښه، خوندي، اقتصادي او په زړه پورې [...] ټولې هغه اړتياوې لري، کومې چې د پياوړې مصنوعي رڼا د وسيلې په توګه د اوږدې مودې څخه مطلوبې دي.<ref name="The etymology of gasoline">{{cite web |title=The etymology of gasoline |url=http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729091400/http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |archive-date=29 July 2017 |access-date=30 July 2017 |website=[[Oxford English Dictionary]] |df=dmy-all}}</ref></blockquote>د ا د دې ټکي تر ټولو لومړی موندل شوی استعمال دی. «کيسل» خبر شو چې په «ډبلين» کې د «سيمويل بايډ» په نوم يو دوکاندار جعلي کيزلين پلورل، نو هغه ته يې لیک واستاوه او له هغه يې وغوښتل چې خپل کار بند کړي. «بايډ» هغه ته ځواب ونه وايه او يواځې د دې ټکي د (C)  توری يې په (G) بدل کړ، په دې ډول يې نوی ټکی يعنې «gazeline» جوړ کړ. د انګريزۍ اکسفرډ قاموس د خپل لومړي ثبت شوي استعمال تاريخ ۱۸۶۳ز کال ښودلی، کله چې دا ټکی د «gasolene» په توګه ليکل کېدو. د «gasoline» اصطلاح په لومړي ځل په شمالي امريکا کې په ۱۸۶۴ز کال کې وکارول شوه.<ref>See: * [https://web.archive.org/web/20180112054147/https://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/11/the-origin-of-gasoline/ Oxford Dictionaries (blog): The etymology of gasoline] * 38th Congress. Sessions I. Chapter 173: An Act to provide Internal Revenue to support the Government, to pay Interest on the Public Debt, and for other Purposes, 1864, p. 265. " … ; ''And provided, also,'' That naphtha of specific gravity exceeding eighty degrees, according to Baume's hydrometer, and of the kind usually known as gasoline, shall be subject to a tax of five per centum ad valorem." See [https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/38th-congress/session-1/c38s1ch173.pdf Library of Congress (US)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113081507/https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/38th-congress/session-1/c38s1ch173.pdf|date=13 November 2018}} * See also: Stevens, Levi, [http://pdfpiw.uspto.gov/.piw?docid=00045568&PageNum=1&IDKey=16AA8FEE495E "Improved apparatus for vaporizing and aerating volatile hydrocarbon,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827075312/http://pdfpiw.uspto.gov/.piw?docid=00045568&PageNum=1&IDKey=16AA8FEE495E|date=27 August 2018}} U.S. Patent no. 45,568 (issued: 20 December 1864). From p. 2 of the text: "One of the products obtained from the distillation of petroleum is a colorless liquid having an ethereal odor and being the lightest in specific gravity of all known liquids. This material is known now in commerce by the term "gasoline." "</ref><ref name="The etymology of gasoline2">{{cite web |title=The etymology of gasoline |url=http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729091400/http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |archive-date=29 July 2017 |access-date=30 July 2017 |website=[[Oxford English Dictionary]] |df=dmy-all}}</ref> په ډېرو ټولګټو هېوادونو کې (له [[کاناډا]] پرته)، دې توليداتو ته د ګيسولين پر ځای پيټرول وايي. د پيټروليم ټکی چې په اصل کې د کاني تيلو د بېلا بېلو ډولونو لپاره استعمالېږي او لفظي معنا يې «راک ايل» (خام تيل) ده، د منځنيو پېړيو د لاتيني ژبې له پيټروليم ټکي څخه اخيستل شوی دی (petra ډبره او oleum تيل). پيټرول شا اوخوا ۱۸۷۰ز کال کې د يو محصول د نوم په توګه استعمالېدونکی ټکی و، دا د برتانوي عمده فروش «کارليس، کاپيل» او «ليونارډ» له خوا د پلورل کېدونکو تصفيه شويو کاني تيلو د تولیداتو د نوم په توګه کارول شوی دی، کوم چې دا د مايع په توګه بازار ته وړاندې کړی و. کله چې دې محصولاتو وروسته د موټرو د سون توکو په توګه نوی استعمال وموند، د «ګوټليب ډيملر» يو ملګري «فريډري سمنز» د «کارليس» څښتن «جان ليونارډ» ته مشوره وکړه چې د پټرول په نوم د سوداګرۍ نښه ثبت کړي، خو تر هغه وخته دا ټکی له پخوا څخه په عام ډول استعمالېدو، شونې ده چې د فرانسوي ټکي « pétrole» څخه اخيستل شوی وي او ثبت ته یې اجازه ورنه کړل شوه، ځکه چې دې ټکي عامه معنا درلوده؛ کارليس اوس هم د دې محصول د نوم په توګه د پيټرول د ا ستعمال څخه د دفاع وړتيا درلوده، ځکه هغه دا محصول په همدې نوم د څو کلونو لپاره پلورلی و. «کارليس» د دې محصول لپاره يو شمېر نور بديل نومونه ثبت کړل، خو پيټرول له دې سره سره په برتانوي ټولګټو هېوادونو کې د سون توکو لپاره يوه عامه اصطلاح ګرځېدلې وه.<ref>[https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum "petroleum"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516164428/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|date=16 May 2020}}, in the American Heritage Dictionary</ref><ref>Medieval Latin: literally, rock oil = Latin petr(a) rock (< Greek pétra) + oleum oil {{cite dictionary|title=Petroleum|dictionary=The Free Dictionary|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|access-date=16 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110024856/http://www.thefreedictionary.com/petroleum|archive-date=10 January 2017|url-status=live}}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20110628204613/http://vintagegarage.co.uk/histories/carless%20capel%20%26%20leonard.htm Carless, Capel & Leonard]", vintagegarage.co.uk, accessed 5 August 2012</ref><ref>"[http://www.nationalarchives.gov.uk/a2a/records.aspx?cat=084-dbccl&cid=0#0 Carless, Capel and Leonard Ltd Records: Administrative History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629214535/http://www.nationalarchives.gov.uk/a2a/records.aspx?cat=084-dbccl&cid=0|date=29 June 2013}}", The National Archives, accessed 5 August 2012</ref><ref name="oed2">'''gasoline,''' ''n.'', and '''gasoline,''' ''n.,'' Oxford English Dictionary online edition</ref><ref name="etymonline2">{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=gasoline |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060109025338/http://www.etymonline.com/index.php?search=gasoline |archive-date=9 January 2006 |work=etymonline.com |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hincks|first=Ron|year=2004|title=Our Motoring Heritage: gasoline & Oil|journal=Chrysler Collector|issue=154|pages=16–20}}</ref> په اصل کې برتانوي تصفیه کونکو د «موټر سپريټ» (خوځښتي روح) نوم د موټرو د سون توکو لپاره د عام نوم په توګه او د هوايي چلند  د ګيسولين لپاره د «ايوشيشين سپريټ» اصطلاحات کارول. کله چې په ۱۹۳۰ز لسيزه کې «کارليس» ته د پيټرول لپاره د سوداګرۍ نښې اجازه ورنه کړل شوه، نو د دې محصولاتو سيالان د ډېر مشهور نوم پيټرولو پر ولاړل. په هر حال، د «موټر سپريټ» اصطلاح له مخکې څخه قوانينو او اوصولو ته لاره موندلې وه، په همدې بنسټ دا اصطلاح د پيټرولو لپاره د يو رسمي کارېدونکي نوم په توګه پاتې شو. دا اصطلاح په نايجيريا کې ډېره عامه کارول کېږي، چېرته چې د پيټروليمو تر ټولو ستر شرکتونه خپلو محصولاتو ته د «پریميم موټر سپريټ» نوم اخلي. سره له دې چې پيټرولو په نايجيریايي انګليسي کې قدم ايښی دی، بيا هم د «پريميم موتر سپريټ» هغه رسمي نوم دی چې په علمي خپرونو، حکومتي راپورونو او ورځپاڼو کې کارول کېږي.<ref>{{cite news|last1=Kemp|first1=John|date=18 March 2017|title=India's thirst for gasoline helps spur global oil demand: Kemp|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/india-gasoline-kemp-idUSL5N16Q3EX|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830214917/https://www.reuters.com/article/india-gasoline-kemp-idUSL5N16Q3EX|archive-date=30 August 2017|quote=India's drivers used 500,000 barrels per day of motor spirit in the 12 months ending in February 2016, according to the Petroleum Planning and Analysis Cell of the Ministry of Petroleum.|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|author1=National Energy Advisory Committee (Australia)|url=https://books.google.com/books?id=x0ANAQAAIAAJ|title=Motor Spirit: Vehicle Emissions, Octane Ratings and Lead Additives: Further Examination, March 1981|publisher=Australian Government Publishing Service|year=1981|isbn=978-0-642-06672-5|page=11|language=en|quote=Based on estimated provided by the oil refining industry, the Department of National Development and Energy has estimated that the decision to reduce the RON of premium motor spirit from 98 to 97 has resulted in an annual saving equivalent to about 1.6 million barrels of crude oil.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217140909/https://books.google.com/books?id=x0ANAQAAIAAJ|archive-date=17 February 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Premium Motor Spirit |url=http://www.oandoplc.com/oando-marketing/products/premium-motor-spirits/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217070556/http://www.oandoplc.com/oando-marketing/products/premium-motor-spirits/ |archive-date=17 February 2017 |publisher=Oando PLC |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Udonwa|first1=N. E.|last2=Uko|first2=E. K.|last3=Ikpeme|first3=B. M.|last4=Ibanga|first4=I. A.|last5=Okon|first5=B. O.|date=2009|title=Exposure of Petrol Station Attendants and Auto Mechanics to Premium Motor Sprit Fumes in Calabar, Nigeria|journal=Journal of Environmental and Public Health|volume=2009|pages=281876|doi=10.1155/2009/281876|pmc=2778824|pmid=19936128|doi-access=free}}</ref> د پيټرول پر ځای د ګيسولين ټکي استعمال له شمالي امريکا څخه دباندې عام نه دی، سره له دې په اسپانوي او پرتګالي ژبو کې هم ګيسولين ټکی کارول کېږي.<ref>{{Cite web |title=Difference Between Gasoline and Petrol |url=https://www.differencebetween.com/difference-between-gasoline-and-vs-petrol/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515034738/https://www.differencebetween.com/difference-between-gasoline-and-vs-petrol/ |archive-date=15 May 2021 |access-date=2021-05-15 |website=Compare the Difference Between Similar Terms |language=en-US}}</ref> په ډېرو ژبو کې، د دې محصول نوم له «بنزين» څخه اخيستل شوی دی، لکه په فارسي او [[الماني ژبه]] کې Benzin يا په [[ايټالوي ژبه]] کې benzina؛ خو په ارجنټاين، يوراګوای او پيراګوای کې، په عامو خبرو کې کارېدونکی نوم «نفټا» د کيمياوي موادو «نيفتا» څخه اخيستل شوی دی.<ref>{{cite web |title=Nafta in English – Spanish to English Translation |url=http://www.spanishdict.com/translate/nafta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206210120/http://www.spanishdict.com/translate/nafta |archive-date=6 February 2010 |work=SpanishDict |df=dmy-all}}</ref> ځينې ژبې، لکه فرانسوي او ايټالوي، همدا ټکي د ګيسولين لپاره کاروي، تر څو د ډيزلو سون توکو ته اشاره وکړي.<ref>{{cite web |title=Gasolio |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gasolio/ |access-date=18 March 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Gazole |url=http://dictionnaire.sensagent.leparisien.fr/gazole/fr-fr/ |access-date=18 March 2022}}</ref> == تاريخ == د داخلي احتراق لومړي ماشينونه چې د نقل او حمل په کارونو کې د استعمال لپاره وړ وو او د «اوټو اينجنز» په نوم پېژندل کېدل، د نولسمې پېړۍ په وروستۍ ربع کې په المان کې جوړ شوي وو. د دې لومړيو ماشينونو لپاره سون توکي په پرتليز ډول بې ثباته هايډرو کاربن و، کوم چې د ډبرو سکرو له ګاز څخه تر لاسه کېدل. د ۸۵ سانتيګراد (۱۸۵ فارنهايت) سره نژدې خوټکېدو له نقطې سره (n-octane نږدې په ۴۰ سانتيګراد (۱۴۰ فارنهايت) لوړه کچه کې خوټکېږی)، دا د ابتدايي کاربوريټرونو (بخار جوړونکو) لپاره ډېر مناسب وو. د «سپری نوزل» (هغه نلۍ چې مايع شیندي) کاربوريټرونو پرمختګ په بخار د ژر بدلېدونکو سون توکو څخه ګټې اخيستلو وړتيا پيدا کړه. د انجن په فعاليت کې د زيات ښه والي هڅې د لوړ تراکم په نسبت کې وشوې، خو له وخت مخکې د سون توکو چاودنې د دې لومړیو هڅو مخه ونيوله، کومې چاودنې چې د ټکر (ضربه) په نوم يادېږي. په ۱۸۹۱ز کال کې، د «شکوف کريکنګ» پروسه د نړۍ لومړۍ سوداګريزه طريقه شوه، کومې چې په خامو تيلو کې درانده هايډرو کاربن مات کړل، تر څو د ساده تقطير په پرتله د سپکو محصولاتو سلنه زياته کړي. == سرچينې == 9comvqvkxuulstfapjkwxt2h1ruws6g 0 64755 370952 286454 2026-11-08T14:25:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370952 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|website|name=ناين تارا Nayantara|image=Nayanthara at Filmfare Awards.jpg|imagesize=|caption=ناین تارا د جنوبي هند نړیوال فلم جایزې (جنوري 2014) کې|birth_name=ډيانا مریم کوریان Diana Mariam Kurian|birth_date={{birth date and age|df=yes|1984|11|18}} [[تروولا]] ، [[کیرلا]] ، [[بھارت]]<ref>[http://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-birthday-special-nayantara-turns-28/20121119.htm Sri Birthday Special: Nayanthara Turns 28]. Rediff.com (19 November 2012). Retrieved 2012-04-10.</ref><ref>[http://indiatoday.intoday.in/gallery/happy-birthday-nayantara/1/10523.html Happy birthday Nayantara]. indiatoday.com (5 December 2008). Retrieved 2012-04-10.</ref><ref>[http://www.rediff.com/movies/report/birthday-special-nayantaras-fashiobale-screen-avatars/20141118.htm Birthday Special Nayantara] rediff.com (18 November 2014)</ref>|birth_place=[[بنګلور]], [[بھارت]]<!-- PLEASE, DON'T CHANGE THIS AGAIN! SEE THE LINK!! --><ref name="indiatimes1">{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/news-interviews/Nayanthara-in-Sandalwood-now/articleshow/5452870.cms | work=The Times of India | title=Nayanthara in Sandalwood now | date=17 January 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226111910/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/news-interviews/Nayanthara-in-Sandalwood-now/articleshow/5452870.cms%20 | archivedate=2018-12-26 | access-date=2016-09-22 | url-status=live }}</ref><ref>[http://www.sify.com/movies/chat-transcript-of-nayanthara-news-others-kkfusdhhaja.html Chat Transcript of Nayanthara] {{wayback|url=http://www.sify.com/movies/chat-transcript-of-nayanthara-news-others-kkfusdhhaja.html |date=20130812154424 }}. Sify.com (10 March 2008). Retrieved 2012-04-10.</ref>|residence=[[چنای]], بھارت|home_town=[[تیروولا]], [[کیراله]], بھارت|ethnicity=[[ملیالي]]|religion=[[هندوييزم]]<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Nayanthara-converts-to-Hinduism-/articleshow/9539088.cms | location=India | work=The Times of India | title=Nayanthara converts to Hinduism | date=9 Aug 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226111924/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Nayanthara-converts-to-Hinduism-/articleshow/9539088.cms%20 | archivedate=2018-12-26 | access-date=2016-09-22 | url-status=live }}</ref>|othername=ناین تارا، نیانز، د تاميل سینما ملک|occupation=اداکارہ او ماډل|yearsactive=2003–تراوسه}} '''نینتارا''' ( [[باليووډ|فلمي لوبغاړې]] ده چې د جنوبي هند په فلمونو کې لیدل کیږي. هغه ډیری جایزې ترلاسه کړې. <ref>{{Cite web |last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین |date= |title=Nayantara |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nayantara&redirect=no&oldid=599189417}}</ref> ناین تارا یا نینتارا د ۱۹۸۴ کال د نومبر په ۱۸ نېټه د کرناټکا په بنګلور کې زېږېدلې وه، اصلي نوم یې ډیانا مریم کورین و، هغې خپل فلمي کیریر په ۲۰۰۳ کال کې د [[مليالم سينما|ملیالم فلم]] ماناسیناکاډ سره پیل کړ او د واسمیاتمباتو (۲۰۰۴) فلم کولو وروسته یې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] او [[تېلوګو]] سینما ته لاړه. . هغې په 2005 کې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل سینما]] کې د اییاه فلم سره پیل وکړ او وروسته یې د [[تېلوګو]] فلم لکشمي سره یوځای شو، چې وروسته یې په څو سوداګریزو بریالي [[تامیلي ژبه|تامیل]] او [[تېلوګو]] فلمونو کې مخکښ رولونه لوبول، په شمول د ویللاوان (2006)، راجا. راني (2013)، ارامبام (2013)، ماس (2015)، تاني اورم (2015)، مايا (2015)، نانوم روډي دام (2015) او بابو بنګارام (2016) د یادولو وړ دي. د دې له لارې هغې خپل ځان په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] او [[تېلوګو]] سینما کې د ترټولو مطلوب اداکارانو په توګه رامینځته کړ. <ref>{{Cite web |date=23 November 2015 |title=نئن تارا کا معاوضہ تین کروڑ |url=http://www.bangaloremirror.com/entertainment/south-masala/Nayantaras-remuneration-hiked-to-Rs-3-crore/articleshow/49896147.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111854/https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/Nayantaras-remuneration-hiked-to-Rs-3-crore/articleshow/49896147.cms |archive-date=2018-12-26 |access-date=23 November 2015 |publisher=[[بنگلور مرر]]}}</ref> <ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=20 January 2007 |title=نئن تارا انٹرویو |url=http://sify.com/movies/tamil/interview.php?id=14226712&cid=2408 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111916/http://www.sify.com/movies/tamil/interview.php?id=14226712&cid=2408%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=18 October 2011 |publisher=سِفی ڈاٹ کام}}</ref> په 2010 کې، هغه د سوپر فلم سره په [[کناډا ژبه|کناډا]] فلم کې کار وکړ، <ref name="filmibeat.com">{{Cite web |date=19 January 2011 |title=Upendra's Super remake rights in great demand |url=http://www.filmibeat.com/kannada/news/2011/upendra-super-remake-rights-demand-190111-aid0062.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111909/https://www.filmibeat.com/kannada/news/2011/upendra-super-remake-rights-demand-190111-aid0062.html |archive-date=2018-12-26 |access-date=16 August 2016 |publisher=}}</ref> چې تر اوسه پورې د ناین تارا یوازینی [[کناډا ژبه|کناډايي]] فلم دی. هغې د [[تېلوګو]] فلم شری رام راجیم (2011) کې د سیتا په توګه د هغې رول لپاره د غوره [[تېلوګو]] اداکارې لپاره د فلم فیر جایزه وګټله او په راجا راني (2013) فلم کې د هغې د فعالیت لپاره د غوره اداکارې لپاره د نندي جایزه وګټله. "کوچي ټایمز" په 2014 کې ناین تارا د 15 ترټولو غوره میرمنو په لیست کې شامله کړه. == لومړنی ژوند == ناین تارا، د ۱۹۸۴ کال د نومبر په ۱۸ په بنګلور، کرناټکا، هند کې زیږیدلی یو مالیالی ارتودوکس عیسوی دی. <ref>{{Cite web |title=سالگرہ اسپیشل ، نئن تارا کے متعلق معلومات |url=http://malayalam.filmibeat.com/features/birth-day-special-unknown-facts-about-nayanthara-025918.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111921/https://malayalam.filmibeat.com/features/birth-day-special-unknown-facts-about-nayanthara-025918.html |archive-date=2018-12-26 |access-date=19 November 2015 |publisher=فلمی نیٹ ڈاٹ کام}}</ref> په کورنۍ کې منډې وهي. د هغه مور او پلار کورین کوډیاتو او اومانا کورین د کیرالا د تیرووالا د کوډیټ اصلي کورنۍ سره تړاو لري. <ref name="The Telegraph2">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1060514/asp/look/story_6217361.asp|location=Calcutta, India|work=دی ٹیلی گراف|title=کیرالہ سے تامل فلم انڈسٹی کی ٹاپ اداکارائیں|date=14 May 2006}}</ref> <ref>{{Cite web |date=25 January 2005 |title=نئن تارا: A Dreamخواب جو پورا ہوا |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/interview/6240.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111939/https://www.indiaglitz.com/tamil |archive-date=2018-12-26 |access-date=8 October 2011 |publisher=انڈیا گِلز}}</ref> د ناین تارا پلار د هند د هوايي ځواک افسر و او د هغې ورور لینو، نهه کاله مشر، په دوبۍ کې ژوند کوي. <ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=20 January 2007 |title=نئن تارا : انٹرویو |url=http://sify.com/movies/tamil/interview.php?id=13682609&cid=2408 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111850/http://www.sify.com/movies/tamil/interview.php?id=13682609&cid=2408%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=18 October 2011 |publisher=سِفی}}</ref> ناین تارا د هند په بیلابیلو برخو کې په عمده توګه په شمالي هند کې زده کړې کړې. [16] هغې خپلې زده کړې په جام نگر، ګجرات او ډهلي کې په تیرووالا کې ترسره کړې، هغې د بالیکومادوم د نجونو په عالي ثانوي ښوونځي کې ګډون وکړ او بیا یې د انګلیسي ادبیاتو په برخه کې د لیسانس لپاره د مارتوما کالج کې شامل شو. <ref>[http://specials.rediff.com/movies/2005/jan/13south6.htm rediff.com: رجنی کانت کی نئی ہیروئن !]</ref> == د فلمونو نوملړ == {| class="wikitable" |+کلید |</img> | style="background:#FFFFCC;" | فلم لا تر اوسه د بشپړیدو په حال کې دی |} {| class="wikitable" !کال !فلم !کردار !ژبه !ملګری لوبغاړی !ماخوذ/ ری میک/ ډب !تبصرہ / جايزه |- |2003 |'' مناسيناكاړي '' |گوری |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |شیلا، جیرام، صدیقي |۔۔۔۔ |لومړنی مليالم فلم يې و<br /><br />ګټلې: ايشيا نېټ جايزه ، غوره نوې څېره |- |2004 |'' وسمياتھمباتھو'' |ریٹا میتھیوز |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |موهن لال، مکیش، کلپنا، |۔۔۔۔ | |- |2004 |'' نټو راجوو '' |کٹرینہ |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |موهن لال، مینا، کلابون مانی |۔۔۔۔ | |- |2005 |''ائیا '' |سیلوی مداسمی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سارت کمار، پرکاش راج، لکشمي |۔۔۔۔ |لومړنی تاميل فلم يې و |- |2005 |''چندرموکی '' |درگا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |راجنیکانت، پرابو، جیوتیکا، سونو سود |ہندی ڈب: چندرمکھی <ref>{{Cite web |title=چندر مکھی |url=https://www.youtube.com/watch?v=dh8_15bGgMk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111919/https://www.youtube.com/watch?v=dh8_15bGgMk |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref><br /><br /> ری میک: بھول بھلیاں (اکشے کمار) | |- |2005 |'' تھاسکرن ویرن '' |ٹنکامانی |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |ماموتي، شیلا، صدیقي راجن پی دیو |ہندی ڈب: کالا سامراجیہ <ref>{{Cite web |title=کالا سامراجیہ |url=https://www.youtube.com/watch?v=zxoo74hHzkw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111930/https://www.youtube.com/watch?v=zxoo74hHzkw |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2005 |''راپّا کال '' |گوری |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |ماموتي، شاردا، بالچندر مینون |۔۔۔۔ | |- |2005 |''ګجني'' |چترا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سوریا، [[اسېن (لوبگره)|آسین]]، پردیپ راوت |ری میک: گجنی (عامرخان) |لومړنی تاميل فلم يې و |- |2005 |''سیواکاسی'' |خصوصی ظہور |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |وجے، [[اسېن (لوبگره)|آسین]]، پرکاش راج |ہندی ڈب: وراث کی جنگ <ref>{{Cite web |title=وراثت کی جنگ |url=https://www.youtube.com/watch?v=KJc8rnkY980 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111932/https://www.youtube.com/watch?v=KJc8rnkY980 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> |په سندره کې "کوډمباکم سیمه". |- |2005 |''کالوانین کډالی '' |حارثہ |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |ایس جے سوریہ، شاردھا آریہ، وویل |۔۔۔ | |- |2006 |''لکشمي '' |نندنی |[[تېلوګو]] |وینکاٹیش، چارمی کور، سیاجی شنڈے، پردیپ راوت |ہندی ڈب: میری طاقت <ref>{{Cite web |title=میری طاقت |url=https://www.youtube.com/watch?v=84fTY8cKFwI |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111853/https://www.youtube.com/watch?v=84fTY8cKFwI |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> |لومړنی تېلوګو فلم يې و |- |2006 |''باس '' |انورادھا |[[تېلوګو]] |ناگ ارجن، پونم باجوا، شریا سرن سیاجی شنڈے |ہندی ڈب: یہ کیسا قرض <ref>{{Cite web |title=یہ کیسا قرض |url=https://www.youtube.com/watch?v=UId05tNSRlI |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111912/https://www.youtube.com/watch?v=UId05tNSRlI |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2006 |''وللاون '' |سواپنا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سلیم برسن، سنتھنم، سندھیا، ریما سین |ماخوذ از : دی نوٹ بُک (ہالی ووڈ) | |- |2006 |''تھالايي مگان '' |میگھالہ |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سرتھ کمار، ویدیویلو، مکیش تیواری |۔۔۔ | |- |2006 |''ای '' |جیوتی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |جیوا، کروناس، اشیش ودیارتھی |۔۔۔ | |- |2007 |''یوګي '' |نندنی |[[تېلوګو]] |[[پراباس|پربھاس]]، کوٹا شرینواس راؤ، پردیپ راوت |ہندی ڈب: ماں قسم بدلہ لونگا <ref>{{Cite web |title=ماں قسم بدلہ لونگا |url=https://www.youtube.com/watch?v=DSLERMCXh0c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111859/https://www.youtube.com/watch?v=DSLERMCXh0c |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2007 |''دبئی سینو '' |مدھومتی |[[تېلوګو]] |روی تیجا، جے ڈی چکرورتی، برہمانندم |ہندی ڈب: لوفر <ref>{{Cite web |title=لوفر |url=https://www.youtube.com/watch?v=H1IKx-t1Jew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111923/https://www.youtube.com/watch?v=H1IKx-t1Jew |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2007 |''شیوا جی : دا باس '' |خصوصی ظہور |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |رجنی کانت، شریا سرن، سومن، وویک |ہندی ڈب: شیوا جی دا باس <ref>{{Cite web |title=شیواجی دا باس |url=https://www.youtube.com/watch?v=cF5Rb1aGYyE |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111937/https://www.youtube.com/watch?v=cF5Rb1aGYyE |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> |په سندره کې "بالی لاکا". |- |2007 |''تُلاسی '' |وسُندرا |[[تېلوګو]] |وینکاٹیش، شریا سرن، اشیش ودیارتھی |ہندی ڈب: دا رئیل مین ہیرو <ref>{{Cite web |title=دا رئیل مین ہیرو |url=https://www.youtube.com/watch?v=iS8oEeqxKuY |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111949/https://www.youtube.com/watch?v=iS8oEeqxKuY |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> |نومول شوی: د فلم فیر جایزه تیلوګو، غوره اداکاره |- |2007 |''بِلّا '' |ساشا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |اجیت کمار، پربھو، نمیتا، آدتیہ مینن، رحمٰن |ماخوذ از: ڈون (امیتابھ بچن) |نومول شوی: د فلم فیر جایزه تامل، غوره اداکاره ګټونکی: وجي جایزه، د خوښې اتل |- |2008 |''یارادی نی موہنی'' |کیرتی۔ کوملوی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |دھنُش، رگھوورن، کارتک کمار، کروناس |ہندی ڈب: پھر آیا دیوانہ<ref>{{Cite web |title=پھر آیا دیوانہ |url=https://www.youtube.com/watch?v=Bp5G-MBI-EM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111926/https://www.youtube.com/watch?v=Bp5G-MBI-EM |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> |نومول شوی: د فلم فیر جایزه تامل، غوره اداکاره ګټونکی: وجي جایزه، د خوښې اتل |- |2008 |''کُسیلان '' |نئین تارا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |پسوپتی، مینا، رجنی کانت، سنتھنم، |ہندی ڈب: چنائی کنگ <ref>{{Cite web |title=چنائی کنگ |url=https://www.youtube.com/watch?v=G4L_eVNj7Xo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111903/https://www.youtube.com/watch?v=G4L_eVNj7Xo |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2008 |''تکاتھا نائیکڈو '' |وسُندرا |[[تېلوګو]] |جگپتی بابو، مینا، رجنی کانت، ممتا موہنداس |۔۔۔ | |- |2008 |''ستیم '' |دیوانائکی |تمل |وشال، اُپیندرا، کوٹاشرینواس راؤ، برہمانندم |ہندی ڈب: ریٹرن آف خاکی <ref>{{Cite web |title=دا ریٹرن آف خاکی |url=https://www.youtube.com/watch?v=qInKk6_zzZw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111933/https://www.youtube.com/watch?v=qInKk6_zzZw |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2008 |''سلوټ'' |دیوانائکی |[[تېلوګو]] |وشال، اُپیندرا، کوٹاشرینواس راؤ، برہمانندم |"ستیم"فلم کا تمل ورژن | |- |2008 |''ایګان '' |ملیکا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |اجیت کمار، جے رام، نصر، سومن، نودیپ |ماخوذ از: میں ہوں ناں (شاہ رخ خان) <br /><br /> ہندی ڈب: ویر ودھا ایک فائٹر <ref>{{Cite web |title=ویر یودھا ایک فائٹر |url=https://www.youtube.com/watch?v=R5VBhktRiME |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111935/https://www.youtube.com/watch?v=R5VBhktRiME |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2008 |''ټوينټي20 '' |ڈیانا |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |موہن لال، مموتھی، سریش گوپی، جے رام، |خصوصی ظہور |د "هی دل دیوانه" سندره کې. |- |2009 |''وللّو '' |جھانوی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |وجے، رنجیتا، پرکاش راج |ہندی ڈب: ایک اورجانباز کھلاڑی<ref>{{Cite web |title=ایک اورجانباز کھلاڑی |url=https://www.youtube.com/watch?v=al5gng_qcyw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111948/https://www.youtube.com/watch?v=al5gng_qcyw |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> <br /><br />ماخوذ از : سولجر (بوبی دیول، پریٹی زنٹا) | |- |2009 |''انجانے یولو '' |انجلی |[[تېلوګو]] |روی تیجا، سونو سود، پرکاش راج، نصّر |ہندی ڈب: شیر دل <ref>{{Cite web |title=شیردل |url=https://www.youtube.com/watch?v=7HOMYefrDnk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111928/https://www.youtube.com/watch?v=7HOMYefrDnk |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2009 |''آدھاون '' |تارا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سوریا، ویدیویلو، راہول دیو، سیاجی شنڈے |ہندی ڈب: دلدار۔ دا آریہ<ref>{{Cite web |title=دلدار ۔دا آریہ |url=https://www.youtube.com/watch?v=qpbvh2qICJI |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111953/https://www.youtube.com/watch?v=qpbvh2qICJI |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2010 |''ادھُرس '' |انجلی |[[تېلوګو]] |این ٹی آر جونئیر، شیلا، سیاجی شنڈے، برہمانندم |ہندی ڈب: جڑواں نمبر1 <ref>{{Cite web |title=جڑواں نمبر1 |url=https://www.youtube.com/watch?v=nbb_2wopoe4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111943/https://www.youtube.com/watch?v=nbb_2wopoe4 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> | |- |2010 |باډي ګارډ |امّو |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |دلیپ، تھیاگراجن، متھرا کوریان، |ری میک : باڈی گارڈ (سلمان خان) |ګټونکی: د آسیانیټ جایزه، غوره اداکاره |- |2010 |ګوا |گاؤں کی لڑکی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |جے، ویبھو ریڈی، سمپتھ راج، اروند آکاش |۔۔۔ |ځانګړې بڼه |- |2010 |''سمہا '' |ڈاکٹر گائتری |[[تېلوګو]] |ننداموری بال کرشنا، سنیہہ اُلال، نمیتا، رحمٰن |ہندی ڈب: سمہا <ref>{{Cite web |title=سمہا |url=https://www.youtube.com/watch?v=ffjTjhfh7mc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111951/https://www.youtube.com/watch?v=ffjTjhfh7mc |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-22 |website=[[یوٹیوب]]}}</ref> |نومول شوی: د فلم فیر جایزه تیلګو، غوره اداکاره |- |2010 |''باس اینگارا بھاسکرن '' |چندریکا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |آریہ، سنتھنم، |۔۔۔ |نومول شوی: د فلم فیر جایزه تاميل، غوره اداکاره |- |2010 |اليکټرا |الیکٹرا |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |منیشا کوئرالہ، پرکاش راج، بجو موہن |۔۔۔ | |- |2010 |''سوپر '' |اندرا |[[کناډا ژبه|کناډا]] ؛ {| class="wikitable" |[[تېلوګو]] |} |اُپیندرا، سادھو کوکیلا، ٹولپ جوشی |بیک وقت دو زبانوں میں | == د ژباړې پایلې == نومول شوی: د فلم فیر جایزه کنډا، غوره اداکاره |- |2011 |''شری رام راجیم '' |سیتا |[[تېلوګو]] |نندموری بال کرشنا، سری کانت |۔۔۔۔۔ |ګټونکی: د فلم فیر جایزه تیلګو، غوره اداکاره ګټونکی: د نندي جایزه، غوره اداکاره ګټونکی: سیما جایزه، غوره اداکاره |- |2012 |'' کرشنم وندی جوګاړ ګروم'' |دیویکا |[[تېلوګو]] |رانا دگوبتی، کوٹا سرینواس راؤ، ملند گناجی |ہندی ڈب: کرشنا کا بدلہ<ref>{{Cite web |title=کرشنا کا بدلہ |url=https://www.youtube.com/watch?v=JLQJApG04dc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111947/https://www.youtube.com/watch?v=JLQJApG04dc |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-23 |website=[[یوٹیوب]]پر}}</ref> |نومول شوی: د فلم فیر جایزه تیلګو، غوره اداکاره ګټونکی: سیما جایزه، غوره اداکاره (منتقدین) |- |2013 |'' ایتھر نیچال'' |خصوصی ظہور |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سیوا کارتھیکیان، پریا آنند،نندیتا |۔۔۔ |په "لوکل بوايز"سندره کې |- |2013 |'' ګریکو ویرویدو'' |سندھیہ |[[تېلوګو]] |ناگ ارجن، میرا چوپڑا، اشیش ودیارتھی |ہندی ڈب: امریکا ورسز انڈیا<ref>{{Cite web |title=امریکہ ورسز انڈیا |url=https://www.youtube.com/watch?v=8Kp707hc3K4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111952/https://www.youtube.com/watch?v=8Kp707hc3K4 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-23 |website=[[یوٹیوب]]پر}}</ref> | |- |2013 |'' راجا رانی'' |رجینہ |[[تاميل سينما|تاميل]] |آریہ، جے، ستیہ راج، سنتھنم |۔۔۔ |ګټونکی: د فلم فیئر جایزه تامل، غوره اداکاره نومول شوی: سیما جایزه، غوره اداکاره ګټونکی: وجي جایزه، غوره هیروین او غوره اداکاره |- |2013 |'' ارامبم'' |مایا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |اجیت کمار، آریہ، تاپسی پنوں، رانا دگوبتی |ہندی ڈب: پلئیر ایک کھلاڑی <ref>{{Cite web |title=پلئیر ایک کھلاڑی |url=https://www.youtube.com/watch?v=dYo3ciW5YXc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111906/https://www.youtube.com/watch?v=dYo3ciW5YXc |archive-date=2018-12-26 |access-date=2016-09-23 |website=[[یوٹیوب]]پر}}</ref> | |- |2014 |''ادھو کتھیرویلن کڈھل (یہ کتھیرویلن کا پیار) '' |پویترا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |ادھے ندھی اسٹالن، سنتھنم، سندر رامو، جھایا سنگھ |۔۔۔ |نومول شوی: د اډیسن جایزه، غوره اداکاره |- |2014 |'' انامیکا'' |انامیکا |[[تېلوګو|تیلگو]] |ویبھاو ریڈی، پسوپتی، ونے ورما |ماخوذ از ہندی فلم، کہانی (ودیا بالن) | |- |2014 |'' نان انگی این امبی '' |انامیکا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |ویبھاو ریڈی، پسوپتی، ونے ورما |ماخوذ از ہندی فلم، کہانی (ودیا بالن) | |- |2015 |'' نانّ بنڈا (تم میرے سچے دوست ہو) '' |رمیہ |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |ادھے ندھی اسٹالن، سنتھنم، کرون کرن |۔۔۔ | |- |2015 |''بھاسکر دی راسکل'' |ہیما |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |مموتھی، سانوپ سنتوش، انیکھا سریندرن |۔۔۔ |ګټونکی: سیما جایزه، غوره اداکاره |- |2015 |''مسّو انگرا مسیلامانی (مسیلامانی عرف مسو)'' |مالنی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سوریا، پریمگی امارین، پرانیتا سبھاش، |ہندی ڈب: ماسّ | |- |2015 |'' تھانی اورُون'' |ماہیما |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |جیام روی، اروند سوامی، مگدا گوڈسے |ہندی ڈب: ڈیشنگ وردی والا <br /><br /> تیلگو ری میک: درووا ([[رام چرن]]) |ګټونکی: د اډیسن جایزه، ښکلی بیلټ ګټونکی: د آیفا اتسوام جایزه، غوره اداکاره |- |2015 |'' مایا '' |مایا میتھیوس/اپسرا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |آری، عظمت خان، روبو شنکر، |۔۔۔ |ګټونکی: د آیفا اتسوام جایزه، غوره اداکاره |- |2015 |''لائف آف جسوٹّی'' |سواپنا |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |دلیپ، جیوتی کرشنا، رچنا، اقصیٰ بھٹ |۔۔۔ |ځانګړې بڼه |- |2015 |'' نانُم راؤڈی دھان (میں بھی راؤڈی ہوں )'' |کدھمبری |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |وجے سیتھوپتی، پرتھِبن، راجیندرن |۔۔۔ |ګټونکی: د فلم فیئر جایزه تاميل، غوره اداکاره ګټونکی: سیما جایزه، غوره اداکاره |- |2016 |'' پُتھیا نیئمم (نیا قانون)'' |واسوکی ائیر لوئس |[[مليالم ژبه|ملیالم]] |مموتھی، شیلو ابراہام، رچنا نارائینن کٹی |۔۔۔ | |- |2016 |'' ادھو نامّا آلو '' |کدھمبری |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |سلیمبرسن، اینڈریا جیرمیا، سوری |۔۔۔ | |- |2016 |''تھیرونال '' |وتھیا |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |جیوا، کروناس |۔۔۔ | |- |2016 |'' بابو بنگارام(گولڈن بوائے)'' |سالیجا |[[تېلوګو]] |وینکاٹیش، سمپتھ راج، مرالی شرما، برہمانندم |۔۔۔ | |- |2016 |'' اِرو مُگن(دو رُخ)'' |میرا اکھیران جارج/روزی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |وکرم، نتھیا مینن، نصّر، |۔۔۔ | |- |2016 |'' نانُم راؤڈی دھان (میں بھی راؤڈی ہوں )'' |کدھمبری |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |وجی سیتوپاتی، پراتیبان، راجندران |۔۔۔ | |- | | style="background:#FFFFCC;" |کشمورا |رتنا مہاارانی |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |کارتي، سریدیویا، ویویک |۔۔۔ |لا بشپړ نه دی |- | | style="background:#FFFFCC;" |ڈورا (گاڈ گفٹ) |۔۔۔ |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |تامبي رامیا، هریش عثمان، شان، |۔۔۔ |لا بشپړ نه دی |- | | style="background:#FFFFCC;" |منجور گوپی کی فلم |۔۔۔ |[[تامیلي ژبه|تاميل]] |۔۔۔، ۔۔۔، ۔۔۔ |۔۔۔ |لا بشپړ نه دی |- |} == شخصي ژوند == په 2008 کې، د ناین تارا او اداکار - ډایرکټر پرابھو دیوا تر منځ د رومانتيک اړیکو خبرونه خپاره شول. په 2010 کې، د پرابو دیوا میرمن لتا د ناین تارا او پرابو دیوا د اړیکو په وړاندې په کورنۍ محکمه کې عریضه وکړه. <ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=Nayanthara – Tamil Movie News – Nayanthara's effigy burnt – Nayanthara &#124; Prabhu Deva &#124; Ramlath &#124; Kalpana |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/oct-10-02/nayanthara-prabhu-deva-06-10-10.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111904/http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/oct-10-02/nayanthara-prabhu-deva-06-10-10.html%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=18 October 2011 |publisher=Behindwoods.com}}</ref> پردې، د ښځو ډیری سازمانونو د تامیل کلتور د بدنامولو لپاره د ناینتارا په وړاندې لاریون وکړ، ګواښ یې وکړ چې که پرابودیوا او نایناتارا واده وکړي نو د نه خوړلو اعتصاب به وکړي. <ref name="The Times Of India2">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|work=The Times Of India|title=Nayanthara, Prabhu Deva call it quits|date=28 January 2012|access-date=2016-09-22|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref><ref name="The Times Of India2" /><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|title=Prabhu Deva enters into divorce deal with wife|date=29 December 2010|work=The Times Of India|access-date=2016-09-22|archive-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|title=Prabhu Deva granted divorce|date=2 July 2011|accessdate=2 July 2011|publisher=Sify|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226111914/http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> ناین تارا، چې د سوریې په یوه عیسوي کورنۍ کې زیږیدلې، په اصل کې ډیانا مریم کورین وه . د ۲۰۱۱ کال د اګست په ۷ مه، ناین تارا په چینای کې د آریا سماج معبد کې هندو مذهب ته مخه کړه، چیرته چې هغې د پانډیتانو تر لارښوونې لاندې د کرما شودي (د ویدیک پاکولو رسم) او د ویدونو او ګیتري منتر سندرې ترسره کړې. له دې مراسمو وروسته هغې ته د هندو سند ورکړل شو او په دې مرحله کې د هغې فلمي ستورې نینتارا د هغې رسمي نوم شو. <ref>{{Cite web |date=8 August 2011 |title=Nayanthara converts to Hinduism |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/aug-11-02/nayanthara-prabhu-deva-08-08-11.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111913/http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/aug-11-02/nayanthara-prabhu-deva-08-08-11.html |archive-date=2018-12-26 |access-date=9 August 2011 |publisher=Behindwoods}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Nayanthara visits Haridwar and Rishikesh |url=http://deccan-journal.com/content/nayathara-looking-peace-mind |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111936/http://deccan-journal.com/content/nayathara-looking-peace-mind |archive-date=2018-12-26 |access-date=28 May 2014 |website=Deccan-Journal}}</ref> د می په 2014 کې د هردوار او ریشي کیش په ګډون د هندو مذهب سپیڅلو ځایونو ته یو لوی یاترا (زیارت) ترسره کړ. == اړونده لینکونه == == حوالې == <references group="" responsive="0"></references> {{نابشپړ}} [[وېشنيزه:1984 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې]] 3r1tzhvt8uyth7y4fbi0rusjvnsj5yc 0 64803 371188 365666 2026-11-08T18:19:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371188 wikitext text/x-wiki کوکا کولا يا کوک يو کاربني نرم څښاک دي، چې د کوکا کولا شرکت له لورې توليد شوي دي. ياد څښاک چې په اصل کې د نرم يا معتدله څښاک په توګه بازا ته وړاندې شوي او د څرګندو درملو په توګه په يام کې نيول شوي دي، د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې د جورجيا په اتلانتيا سيمه کې د جان سټېت پيمبيرټن “John Stith Permbrton” له لورې رامنځته شول. په ۱۸۸۸ زکال پيمبيرټن د کوکا کولا د ملکيت حق په اسا ګرېګس کېنډلر “Asa Griggs Candler” نومي سوداګر خرڅ کړ، چې د نوموړي د بازار موندنې لارې چارې په ۲۰ او ۲۱ پېړيو کې د نرمو څښاکو پر نړيوال بازار باندې د کوکا کولا د واکمنۍ لامل شوې. د څښاک نوم د هغه دوه اصلي جوړونکو مادو ته اشاره کوي، چې کوکا د پاڼو او کولا د زڼو يا مغز (د کافين) مانا لري. د کوکا کولا اوسنی جوړښت يا فرموله يو کره خوندې شوی سوداګريز راز دی؛ که څه هم يو شمېر ښکاره لارښودونه او د جوړولو ازمايښتي لارې چارې يې خپرې شوې دي. د کوکا کولا د جوړښت محرميت ته لا هم بازار کې ځکه پام کېږي، چې يوازې لږ شمېر بې نومه کارکونکي يې د جوړښتي تګلارې په اړه پوهېږي. دې څښاکو پېښې يا تقليد کونکي هڅولي دي او د نرم څښاک (کولا) بشپړه ډلبندي يې جوړه کړې ده. <ref name="Eschner2017">{{cite web |last1=Eschner |first1=Kat |date=March 29, 2017 |title=Coca-Cola's Creator Said the Drink Would Make You Smarter |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/coca-colas-creator-said-drink-would-make-you-smarter-180962665/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814233739/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/coca-colas-creator-said-drink-would-make-you-smarter-180962665/ |archive-date=August 14, 2019 |access-date=October 7, 2019 |publisher=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |language=en |quote=So Pemberton concocted a recipe using coca leaves, kola nuts and sugar syrup. "His new product debuted in 1886: 'Coca-Cola: The temperance drink,'" writes Hamblin.}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ivana Kottasova |date=February 18, 2014 |title=Does formula mystery help keep Coke afloat? |url=http://edition.cnn.com/2014/02/18/business/coca-cola-secret-formula/index.html |access-date=March 21, 2022 |website=CNN |language=en-US}}</ref> {{مالومات}} د کوکا کولا شرکت ټينګ مواد توليدوي، چې وروسته بيا په ټوله نړۍ کې له کوکا کولا څخه جواز لرونکو شرکتونو باندي پلورل کېږي، چې د بوتل په بڼه بسته بندي او بازار ته وړاندې شي. په بوتلونو کې هغه بسته بندي کونکي، چې له شرکت سره د ځانګړې برخې هوکړې لري، له ورکړل شويو موادو څخه د چاڼ يا تصفيه شويو اوبو او خواږونکو موادو په يو ځای کولو سره، قطي او بوتلونو کې وروستی توليد چمتو کوي. د نمونې په ډول د متحده ايالتونو يو ۳۵۰ ملي قطۍ يا بوتل ۳۸ ګرامه بوره (چې شمالي امريکا کې په عمومي ډول د لوړ فرکتوز جوارو شربت په بڼه وي) لري. په بوتل کې بسته بندي کونکي له دې څخه وروسته کوکا کولا په پرچون مغازو، رستورانتونو او د نړۍ نورو خرڅېدونکو ماشينونو باندې د پلور، وېش او سوداګريز کولو دنده تر سره کوي. د کوکا کولا شرکت د سترو رستورانتونو او خوراکي خدمتونو د وړاندې کونکو د سوډا چينو “soda fountains” اصلي جوړونکي مواد هم پلوري. کوکا کولا په ورته وخت کې د کوک تر نوم لاندې د کولا نور څښاک هم وړاندې کړي دي، چې د نورو تر څنګ د کافين نه لرونکې کوکا کولا، کافين نه لرونکې پرهېزانه کوک، خواږه يا شکر نه لرونکې کوکا کولا، کوکا کولا ګيلاس [الوبالو] وانيلا او د ليمو، يو ډول کوچني ليمو او قهوې د ځانګړو ډولونونو په ګډون، تر ټولو عام يې د پرهېز يا غذايي رژيم کوک “Diet Coke” دی. کوکا کولا ته د ۱۹۸۵ز کال له جولای څخه تر ۲۰۰۹ ز کال پورې له نوي کوک “New Coke” څخه د بېلولو په موخه، کوکا کولا کلاسيک ويل کېده. د ۲۰۲۰ ز کال د نړيوال سوداګريز توکي يا نښې د «تر ټولو غوره نړيوالې نښې» پر بنسټ، کوکا کولا د نړۍ شپږم خورا د لاسرسي وړ توکی و. په ۲۰۱۳ زکال کې د کوک توليدات د نړۍ له ۲۰۰ څخه زياتو هېوادونو کې پلورل شوي وو او مصرف کونکي يې هره ورځ له ۱،۸ بيليون څخه په زيات ارزښت د شرکت د څښاک د برخې له خدمتونو څخه ګټه پورته کوي. دې شرکت په ۲۰۱۸ زکال د ټول عايد له مخې د متحده ايالتونو د سترو شرکتونو د ۵۰۰ نېکمرغه “Fortune 500” شرکتونو لښتليک کې ۸۷ ځای خپل کړ. <ref>{{Cite web |title=2020 Best Global Brands - Interbrand |url=https://www.interbrand.com/best-global-brands/ |access-date=July 7, 2021 |website=Interbrand}}</ref><ref>Elmore, 2013, p. 717</ref><ref>{{Cite web |title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List |url=http://fortune.com/fortune500/list/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110190356/http://fortune.com/fortune500/list/ |archive-date=November 10, 2018 |access-date=November 10, 2018 |website=Fortune |language=en-US}}</ref> == تاريخچه == === د ۱۹ پېړۍ تاريخي اصليت === د اتحاد ډګروال جان پيمبيرټن چې د امريکا کورنۍ جګړه کې ټپي او مورفين باندې روږدی شو، طبي سند يې هم درلود او د ستونزه راپورته کونکو درملو د ونج يا بديل موندلو پلټنه يې پيل کړه. نوموړي په ۱۸۸۵ ز کال د جورجيا په کولمبس سيمه کې د “Pemberton’s Eagle Drug and Chemical House” په نوم خبل درملتون کې د پيمبيرټن د فرانسوي شرابو کوکا [پاڼې] “Pemberton’s French Wine Coca” په نوم عصبي سبک ورکونکي درمل ثبت کړل. د نوموړي ياد درمل ښايي د وېن مارياني له وېرونکې بريا څخه الهام اخېستی وي، چې يو ډول فرانسوي کورسي کوکا شراب دي، مګر دې لارښود يا نسخې د کورسي تر څنګ خپل جوړښت کې له افريقايي کولا مغز يا زڼي څخه هم ګټه پورته کړه، چې د څښاک د کافين سرچينه جوړوي. د کوکا کوکا په نوم هسپانوي څښاک د کوکا کولا له رسمي رامنځته کېدلو څخه يو کال وړاندې په ۱۸۸۵ز کال فلادلفيا کې بازار ته وړاندې شوي وو. <ref>Richard Gardiner, "The Civil War Origin of Coca-Cola in Columbus, Georgia," ''Muscogiana: Journal of the Muscogee Genealogical Society'' (Spring 2012), Vol. 23: 21–24.</ref><ref>{{cite web |title=Coca-Cola Inventor was Local Pharmacist |url=http://files.usgwarchives.net/ga/muscogee/photos/pemberto13411gph.txt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115720/http://files.usgwarchives.net/ga/muscogee/photos/pemberto13411gph.txt |archive-date=May 11, 2011 |access-date=March 13, 2011 |work=Columbus Ledger}}</ref><ref>{{cite web |date=March 27, 2011 |title=Columbus helped make Coke's success |url=http://www.ledger-enquirer.com/2011/03/27/1514591/columbus-helped-make-cokes-success.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110115355/http://www.ledger-enquirer.com/2011/03/27/1514591/columbus-helped-make-cokes-success.html |archive-date=November 10, 2012 |access-date=August 12, 2012 |work=Columbus Ledger-Enquirer}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W4JGAQAAIAAJ&q=%22pemberton%2C+john+s.+atlanta%22+nerve&pg=PA423|title=Annual Report of the Patent Office, 1885|access-date=April 26, 2014|last1=Patent Office|first1=United States|year=1886}}</ref><ref>{{cite web |title=pemberton_1.jpg |url=http://facstaff.columbusstate.edu/gardiner_Richard/columbus/John_Pemberton_files/pemberton_1.jpg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130908005438/http://facstaff.columbusstate.edu/gardiner_Richard/columbus/John_Pemberton_files/pemberton_1.jpg |archive-date=September 8, 2013 |access-date=April 26, 2014 |via=columbusstate.edu}}</ref><ref>{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|author-link=Mark Pendergrast|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|page=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/25 25]}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/cokemachinedirty00blan|url-access=limited|title=The Coke machine : the dirty truth behind the world's favorite soft drink|last=Blanding|first=Michael|date=2010|publisher=Avery|isbn=9781583334065|location=New York|pages=[https://archive.org/details/cokemachinedirty00blan/page/n23 14]|oclc=535490831}}</ref><ref>{{cite web |title=Spanish town claims origins of Coca-Cola |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/08/10/newser-spanish-town-coca-cola/2638515/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302212931/https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/08/10/newser-spanish-town-coca-cola/2638515/ |archive-date=March 2, 2020 |access-date=June 8, 2020 |website=[[USA Today]]}}</ref> په ۱۸۸۶ ز کال کله چې اتلانتا او فولټن سيمې د شرابو د مخنيوي قانون تصويب کړ، پيمبيرټن د کوکا کولا په جوړولو سره د هغې ځواب ورکړ، چې د پيمبيرټن د فرانسوي شرابو کوکا غير الکولي ډول و. ياد توليد د کوکا کولا د نرم يا د الکولي څښاکو د مخنيوي پلوي څښاک په نوم بازار ته وړاندې شو، چې له ګڼو خلکو څخه يې د مرستې غوښتنه وکړه، ځکه چې د الکولي څښاکو د مخنيوي خوځښت د دې مودې پر مهال پراخه ملاتړ تر لاسه کړ. د توکو لومړنی خرڅلاو د ۱۸۸۶ز کال د می په ۸ نېټه د جورجيا ايالت د اتلانتيا سيمې په «د يعقوب درملتون» کې تر سره شو، چې په لومړيو کې يې يو ګيلاس په پينځه سينټه وپلوره. د درملتون د سوډا چينې يا جوړونکې مادې په دې وخت کې متحده ايالاتو کې د دې باور له امله نامتو وې، چې کاربني اوبه روغتيا ته غوره دي او د پريمبيرټن نوي څښاک د څرګندو درملو په توګه بازار ته وړاندې او پلورل کېدل، چې په ورته وخت کې پيمبيرټن ادعا کوله، چې توليد کړي څښاک يې د مورفين د روږدتيا، ناهضمۍ، عصبي ګډوډۍ، د سر دردونو او کمزورتيا په ګډون زياتو ناروغيو لپاره درملنه وه. نوموړي د همدې کال د می په ۲۹ نېټه په اتلانتيا ورځپاڼه کې د څښاک لومړنی اعلان تر سره کړ. <ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hayes|title=Coca-Cola Television Advertisements: Dr. John S. Pemberton|url=http://memory.loc.gov/ammem/ccmphtml/colainvnt.html|magazine=Nation's Restaurant News|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106000832/http://memory.loc.gov/ammem/ccmphtml/colainvnt.html|archive-date=January 6, 2007|url-status=dead|access-date=January 21, 2007}}</ref><ref name="Eschner20172">{{cite web |last1=Eschner |first1=Kat |date=March 29, 2017 |title=Coca-Cola's Creator Said the Drink Would Make You Smarter |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/coca-colas-creator-said-drink-would-make-you-smarter-180962665/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814233739/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/coca-colas-creator-said-drink-would-make-you-smarter-180962665/ |archive-date=August 14, 2019 |access-date=October 7, 2019 |publisher=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |language=en |quote=So Pemberton concocted a recipe using coca leaves, kola nuts and sugar syrup. "His new product debuted in 1886: 'Coca-Cola: The temperance drink,'" writes Hamblin.}}</ref><ref>{{cite web |author=The Coca-Cola Company |title=The Chronicle Of Coca-Cola |url=http://cocacolaweb.online.fr/chronicle/01.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917012648/http://cocacolaweb.online.fr/chronicle/01.php |archive-date=September 17, 2013 |access-date=January 7, 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Harford |first=Tim |date=May 11, 2007 |title=The Mystery of the 5-Cent Coca-Cola: Why it's so hard for companies to raise prices |url=http://www.slate.com/id/2165787/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514033738/http://www.slate.com/id/2165787/ |archive-date=May 14, 2007 |access-date=May 12, 2007 |work=Slate}}</ref><ref>{{cite web |title=Themes for Coca-Cola Advertising (1886–1999) |url=http://memory.loc.gov/ammem/ccmphtml/colatime1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303070717/http://memory.loc.gov/ammem/ccmphtml/colatime1.html |archive-date=March 3, 2007 |access-date=February 11, 2007}}</ref><ref>{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|page=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/32 32]}}</ref> په ۱۸۸۸ زکال کې د کوکا کولا درې ډولونه يا نسخې بازار کې وې، چې د درې بېلابېلو سوداګريو له لورې پلورل کېدلې. د ۱۸۸۸ زکال د جنوري په ۱۴ د پيمبيرټن او د اتلانتا د څلور سوداګرو (جی سي مېفيلډ، ای او مورفي، سي او مولاهي او اي اېچ بلډوورت) تر منځ يو ګډ شراکت رامنځته شو. د اسا کېنډلر له لورې يوه وييزه وينا چې د هيڅ کوم لاسليک شوي سند له مخې نه ده ليکل شوې، کالونه وروسته د ګواهۍ په ډول ادعا وکړه، چې نوموړي د ۱۸۸۷ زکال په لومړيو کې د پيمبيرټن شرکت کې يوه ونډه تر لاسه کړې وه. جان پيمبيرټن څرګنده کړه چې د کوکا کولا نوم د هغه په زوی چارلس پورې اړه درلوده، مګر نورو دوه توليدونکو [شرکتونو] يوازې د کوکا کولا د فرمولې کارولو ته دوام ورکولی شو. <ref>{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|year=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|page=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/42 42]}}</ref><ref name="Pendergrast1">{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|pages=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/45 45]–47}}</ref> د کوکا کولا نوم باندې د چارلي پيمبیرټن د واک سند هغه بنسټيز عامل و، چې د ۱۸۸۸ زکال په مارچ کې يې د کوکا کولا شرکت د اتحاد په ثبتولو کې د ستر ونډوال په توګه د نوموړي ګډون ته لاره هواره کړه، چې د نوموړي د پلار په ځای کې تر سره شو. د کوکا کولا نوم باندې د چارلي ځانګړی واک د اسا کېنډلر په برخه کې د خفګان يو مشروط عامل شو. د کېنډلر مشر زوی چارلس هووارډ کېنډلر په ۱۹۵۰ز کال کې يو کتاب وليکه، چې د ايموري پوهنتون له لورې چاپ شو. د خپل پلار په اړه په دې څرګند ژوند ليک کې، کېنډلر په ځانګړي ډول وايي: «د ۱۸۸۸ زکال د اپرېل په ۱۴ نېټه ځوان درمل جوړونکي اسا ګرېګز کېنډلر د کوکا کولا په نوم د ملکيت د نږدې بشپړ نامعلوم امتياز په اکسير يا د شرابو په ګډون له ګڼو موادو څخه د جوړو شويو درملو جوړښت يا فرموله کې درېيمه برخه وپېرله». ياده راکړه ورکړه په اصل کې د جان پيمبيرټن د زوی چارلي او والر، کېنډلر او شرکت تر منځ وه، چې جان پيمبيرټن په کې د خپل زوی د مل لاسليک کونکي په توګه و. واکر، کېندلر او شرکت “Walker, Candler & Co.” په ۳۰ ورځو کې له ۵۰ ډالرو څخه ښکته او ۵۰۰ ډالرو په بدل کې کوکا کولا شرکت کې د چارلي ټوله يو پر درې برخه ګټه تر لاسه کړه، مګر چارلي لا تر اوسه د شرکت نوم په خپل نوم ساتلی و. د اپرېل د ۱۴ نېټې له راکړې ورکړې څخه وروسته، د ۱۸۸۸ زکال د اپرېل په ۱۷ نېټه کېنډلر د واکر/ډوزاير “Walker/Dozier” شرکت د سود نيمايي ونډې د نورو ۷۵۰ ډالرو په بدل کې تر لاسه کړې. <ref>{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|page=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/45 45]}}</ref><ref>{{cite book|author=Candler, Charles Howard|title=Asa Griggs Candler|url=https://archive.org/details/asagriggscandler0000char|year=1950|publisher=Emory University|page=[https://archive.org/details/asagriggscandler0000char/page/81 81]|location=Georgia}}</ref><ref name="ForGodCountryandCocaColapg44-45">{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|pages=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/44 44]–45}}</ref> === کېنډلر === په ۱۸۹۲ زکال کې کېنډلر د کوکا کولا شرکت په نوم (اوسني اتحاد) په نوم د دويم شرکت د يو ځای کولو چارې پيل کړې. کله چې کېنډلر په ۱۹۱۰ ز کال کې د کوکا کولا شرکت پخوانۍ سوانح له منځه وېوړې، د ادعا له مخې دا کار همدې وخت ته نږدې د نوي اتحاد دفترونو ته د تګ پر مهال شوی و. <ref>{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|page=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/49 49]}}</ref> سره له دې چې کېنډلر د ۱۸۸۸ ز کال اپرېل کې په کوکا کولا شرکت کې يو غوره او خوندي ځای خپل کړ، مګر له دې څخه وروسته هم اړ و، چې توليدي څښاک د يم يم “Yum Yum” او کوک “Koke” تر نومونو لاندې وار له مخه شته لارښود سره توليد کړي. دا هغه مهال و، چې چارلي پيمبيرټن د خپل پلار له برکته د څښاک جوړولو کيمياوي ماده يا اکسير پلوره، که څه هم د کوکا کولا په نوم يو بې خونده يا نا چاڼ شوی مخلوط و. وروسته له هغې چې د ۱۸۸۸ زکال نيمايي کې دواړه نومونه د کېنډلر په نيولو کې پاتې راغلل، د اتلانتيا درمل جوړونکي د کوکا کولا پر وړاندې د يوې سختې قانوني ادعا د رامنځته کولو لپاره خورا اندېښمن وو او هيله يې درلوده، چې نوموړی به خپل دوه سيالان واکر او ډوزاير اړ کړي، چې په بشپړ ډول له سوداګرۍ څخه ووځي. <ref name="ForGodCountryandCocaColapg44-452">{{cite book|last=Pendergrast|first=Mark|title=For God, Country and Coca-Cola|url=https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0|url-access=limited|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05468-8|pages=[https://archive.org/details/forgodcountrycoc00pend_0/page/44 44]–45}}</ref> == سرچينې == lij2cr71wio0tnnv9ue3sjh4obmt5dc 0 64849 370988 302282 2026-11-08T15:28:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370988 wikitext text/x-wiki '''واښه خوړونکی''' یا وښخور هغه حیوان ته ویل کېږي چې له اناتومیک او فیزیولوژيک پلوه د غذایي رژیم د اصلي برخې په توګه د ونو د پاڼو یا سمندري اوبړیو په څېر نباتي توکو خوړولو ته جوړ یا سازګار وي. واښه خوړونکي حیوانات د خپل نباتي رژیم له امله معمولاً داسې خولې لري چې د خوړو میده کولو ته جوړې وي. اسونه او نور واښه خواره حیوانات داسې پلن او هوار غاښونه لري چې د ونو د پوستونو، وښو او نورو کلکو نباتي توکو د میده کولو لپاره برابر دي. ګڼ شمېر واښه خوړونکي حیوانات د کولمو داسې فلور لري چې له دوی سره د هغو نباتي موادو په هضم کې مرسته کوي چې هضم یې د نورو حیواناتو تر ښکار کولو یا څيرلو سخت دی. دغه فلور له سلولوز هضموونکو پروتوزواګانو یا باکتریاوو څخه جوړ دی.<ref name="Moran 2006">{{cite journal|last=Moran|first=N.A.|year=2006|title=Symbiosis|journal=Current Biology|volume=16|issue=20|pages=866–871|doi=10.1016/j.cub.2006.09.019|pmid=17055966|doi-access=free}}</ref><ref>"symbiosis." The Columbia Encyclopedia. New York: Columbia University Press, 2008. Credo Reference. Web. 17 September 2012.</ref> == تعریف او اړوند اصطلاحات == واښه خوړنه یا له نباتاتو څخه د حیواناتو تغذیه د مصرف یا خوراک داسې ډول دی چې په کې یو ارګانېزم د نباتاتو، اوبړیو او فوتوسنتېز کوونکو باکتریاوو په څېر اوټوټروفونه خوري. په ټولیز ډول هغه ارګانېزمونه چې له اوټوټروفونو څخه تغذیه کېږي، د لومړنیو مصرفوونکو په توګه پېژندل کېږي. واښه خوړنه یوازې په هغو حیواناتو پورې محدوده ده چې نباتات خوري. هغه فنجي، باکتریاوې او پروټېسټونه چې له ژوندیو نباباتو څخه تغذیه کېږي، معمولاً نباتي پتوجینونه (نباتي ناروغۍ) بلل کېږي؛ خو هغه فنجي او میکروبونه چې له مړو نباتاتو څخه تغذیه کېږي، د ساپروټروفونو په توګه پېژندل کېږي. هغه ګل‌لرونکي نباتات چې له نورو ژوندیو نباتاتو څخه تغذیه کېږي، معمولاً پارازیټي نباتات بلل کېږي. له دې سره سره، د مصرفوونکو بېلګو هېڅ کومه انحصاري او قطعي ایکولوژيکي ډلبندي نه ده موجوده. هر درسي کتاب د دې موضوع په اړه ځانګړی بېلابېلوالی لري.<ref name="MAAA">Abraham, Martin A. A. Sustainability Science and Engineering, Volume 1. page 123. Publisher: Elsevier 2006. {{ISBN|978-0444517128}}</ref><ref>Thomas, Peter & Packham, John. Ecology of Woodlands and Forests: Description, Dynamics and Diversity. Publisher: Cambridge University Press 2007. {{ISBN|978-0521834520}}</ref><ref>Sterner, Robert W.; Elser, James J.; and Vitousek, Peter. Ecological Stoichiometry: The Biology of Elements from Molecules to the Biosphere. Publisher: Princeton University Press 2002. {{ISBN|978-0691074917}}</ref><ref>Likens Gene E. Lake Ecosystem Ecology: A Global Perspective. Publisher: Academic Press 2010. {{ISBN|978-0123820020}}</ref> == د واښه خوړونکو تکامل == د ځمک‌پوهنې په دورو کې د واښه خوړنې په اړه معلومات یا پوهه درې سرچینې لري. لومړۍ سرچینه فوسیل شوي نباتات دي چې ښايي دفاعي شواهد یا د واښه خوړنې اړوند زیانونه په کې پاتې وي؛ بله سرچینه د حیواناتو په فوسیل شوي مدفوع کې د نباتي پاتې‌شونو کتنه ده؛ او بله سرچینه هم د واښه خوړونکو حیواناتو د خولې برخې جوړول دي.<ref name="Labandeira1998">{{Cite journal|author=Labandeira, C.C.|year=1998|title=Early History of Arthropod And Vascular Plant Associations 1|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=26|issue=1|pages=329–377|doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329|bibcode=1998AREPS..26..329L}}</ref> که څه هم ډېره موده داسې انګېرل کېده چې واښه خوړنه د میزوزوییک دورې اړونده پدیده ده، خو فوسیلونو ښودلې ده چې نباتات په وچه کې د لومړنیو نباتاتو له تکامل څخه څه کم ۲۰ میلیونه کاله وروسته د ارتروپارډونو له‌خوا مصرفېدل یا خوړل کېدل. حشرات د لومړنیو ډيونین نباتاتو له تخم څخه تغذیه کېدل او «رایني چرت» ډبرې هم داسې شواهد وړاندې کوي چې ارګانېزمونه د سوري کولو او میده کولو له تخنیک څخه په استفادې له نباتاتو څخه تغذیه کېدل.<ref name="Labandeira2007">{{Cite journal|author=Labandeira, C.|date=June 2007|title=The origin of herbivory on land: Initial patterns of plant tissue consumption by arthropods|journal=Insect Science|volume=14|issue=4|pages=259–275|doi=10.1111/j.1744-7917.2007.00141.x-i1|s2cid=86335068}}</ref> د را وروسته ۷۵ میلیونه کلونو په جریان کې په نباتاتو کې د ریښو او دانو په څېر ګڼو نورو ارګانونو تکامل وکړ. تر میسیسیپین زمانې یعنې ۳۳۰.۹ میلیون کاله مخکې مهال پورې په ژوندیو موجوداتو یا ارګانېزمونو کې د تغذیې هېڅ مستند شواهد نه‌شته. د هر ارګان د تکامل د وخت او د تغذیې لپاره د موجوداتو د تکامل د وخت تر منځ له ۵۰ تر ۱۰۰ میلیون کاله واټن موجود دی؛ ښايي دلیل یې په دې دوره کې د اکسیجن ټیټه کچه وي او تکامل یې ټکنی کړی وي. پر ارټروفوډ وضعیت سربېره د دغو لومړنیو واښه خوړونکو حیواناتو هویت هم نامشخص دی. د سوري کولو له لارې د تغذیې او سکلېټ جوړونې شواهد د پرمین دورې په لومړیو کې ثبت شوي دي چې د همدې دورې تر پایه یې تکامل کړی دی.<ref name="Labandeira20072">{{Cite journal|author=Labandeira, C.|date=June 2007|title=The origin of herbivory on land: Initial patterns of plant tissue consumption by arthropods|journal=Insect Science|volume=14|issue=4|pages=259–275|doi=10.1111/j.1744-7917.2007.00141.x-i1|s2cid=86335068}}</ref><ref name="Labandeira19982">{{Cite journal|author=Labandeira, C.C.|year=1998|title=Early History of Arthropod And Vascular Plant Associations 1|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=26|issue=1|pages=329–377|doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329|bibcode=1998AREPS..26..329L}}</ref> ارتروپوډونو په څلورو پړاوونو کې د وښو خوړلو تکامل وکړ او د نباتي ټولنو په غبرګون یا ځواب کې یې په دې اړوند خپله تګلاره بدله کړه. ټېټروپاډ یا چارپای واښه خوړونکي په لومړي ځل د زامو په فوسیلي سوابقو کې څرګند شول چې کابو ۳۰۰ میلیونه کاله مخکې پرمیو-کاربنیفر زمانې ته نږدې مهال کېږي. د دغو حیواناتو د واښه خوړنې لومړني شواهد د غاښونو له انسداد یا بندښت سره تړاو لري او دا هغه پروسه ده چې د پاسنۍ زامې غاښونه د لاندېنۍ زامې له غاښونو سره تړل کېږي. د غاښونو د انسداد تکامل د نباتي غذایي توکو په پروسس کې د شدید ډېروالي لامل شو او دغه چاره د غاښونو د سولېدو د بېلګو له مخې د تغذیې د ستراتیژیو په اړه شواهد وړاندې کوي. د غاښونو او زامې د مورفولوژۍ د فیلوجینیټيک چوکاټونو څېړنو ښودلې ده چې د غاښونو انسداد یا بندښت د واښه خوړونکو چارپایانو په ګڼو اجدادو کې په خپواک ډول رامنځته شوی دی. دا په دې معنا ده چې تکامل په هم‌مهاله ډول په بېلابېلو حیواني اجدادو یا نسبونو کې رامنځته شوی دی.<ref name="SahneyBentonFerry2010RainforestCollapse">{{cite journal|author=Sahney|first=Sarda|last2=Benton|first2=Michael J.|last3=Falcon-Lang|first3=Howard J.|year=2010|title=Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|url=http://geology.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/38/12/1079|journal=Geology|volume=38|issue=12|pages=1079–1082|bibcode=2010Geo....38.1079S|doi=10.1130/G31182.1}}</ref><ref name="Labandeira2006">{{Cite journal|author=Labandeira, C.C.|year=2005|title=The four phases of plant-arthropod associations in deep time|journal=Geologica Acta|volume=4|issue=4|pages=409–438|url=http://www.geologica-acta.com:8080/geoacta/pdf/vol0404a01.pdf|format=Free full text|access-date=15 May 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626205148/http://www.geologica-acta.com:8080/geoacta/pdf/vol0404a01.pdf|archive-date=26 June 2008|archivedate=26 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626205148/http://www.geologica-acta.com:8080/geoacta/pdf/vol0404a01.pdf}}</ref><ref>{{citation|doi=10.1002/jez.b.21115|pmid=16683226|title=Origin of dental occlusion in tetrapods: Signal for terrestrial vertebrate evolution?|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=306B|issue=3|pages=261–277|year=2006|last1=Reisz|first1=Robert R.}}</ref> == غذايي ځنځير == واښه خوړونکي په غذايي ځنځیر کې یوه مهمه کړۍ ده، ځکه چې دوی نباتات د هغو کاربوهایدرېتونو د هضمولو لپاره مصرفوي چې په فوتوسنتېزي ډول د یوه نبات له‌خوا تولیدېږي. غوښه خوړونکي هم په همدې دلیل واښه خوړونکي مصرفوي یا خوري، په داسې حال کې چې هر څه خوړونکي ژوي بیا کولای شي خپل مغذي مواد له دواړو نباتاتو او حیواناتو څخه ترلاسه کړي. په کلکو یا فایبري نباتي موادو د ژوندي پاتې کېدو لپاره د واښه خوړونکو حیواناتو وړتیا ته په کتو سره دغه ډول حیوانات په غذايي دوران یا ځنځیر کې د لومړنیو مصرفوونکو په توګه پېژندل کېږي. واښه خوړونه، غوښه خوړنه او هر څه خوړنه د مصرفوونکو او سرچینې تر منځ د تعاملاتو ځانګړي موارد بللی شو.<ref>{{cite journal|last1=Getz|first1=W|date=February 2011|title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling|journal=Ecology Letters|volume=14|issue=2|pages=113–124|doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|pmid=21199247|pmc=3032891}}</ref> == اغېزې == === غذايي کسکېډونه او چاپېریالي ویجاړي === کله چې واښه خواره حیوانات د غذایي کمښت یا کسکېډ تر اغېز لاندې راځي، نباتي ټولنې هم په غیر مستقیم ډول تر اغېز لاندې راځي. دغه اغېزې تر ډېره هغه مهال احساسېږي چې ښکاریان کمېږي او د واښه خوړونکو د محدودیت مخه نیول کېږي، په دې ډول واښه خوړونکي په وښو پسې ګرځي او کېدای شي نباتي ټولنې وځپي. د واښه خوړونکو اندازه د اړینې ترلاسه کېدونکې انرژۍ پر کچه اغېز کوي، له همدې امله لوی واښه خوړونکي د کوچنیو واښه خوړونکو په پرتله د خپلو مغذي موادو او اړینې انرژۍ د ترلاسه کولو لپاره باکیفیته یا ډېرو نباتاتو ته اړتیا لري. د سپينې لکۍ لرونکې هوسۍ له‌خوا چاپېریالي ویجاړي یوازې په محتدو ایالتونو کې دا وړتیا لري چې هم نباتي ټولنې د ډېرې پلټنې له لارې اغېزمنې کړي او هم د ځنګلونو د بیارغونې د پروژو لګښت په کلني ډول تر ۷۵۰ میلیونه ډالرو لوړ کړي. د غذایي کسکېډ یوه بله بېلګه چې د نباتاتو او واښه خوړونکو حیواناتو تعاملات په کې شاملېږي، د مرجاني ډبرو ایکوسیستمونه دي. واښه خوړونکي کبان او سمندري ځناور مهم واښه خوړونکي دي او د واښه خوړونکو کبانو په نشتون کې مرجانونه بې‌ځایه شوي دي او سمندري خزندو هم مرجانونه د لمر له رڼا څخه محروم کړي دي.  <ref>{{Cite journal|last1=van Veen|first1=F. J. F.|last2=Sanders|first2=D.|date=May 2013|title=Herbivore identity mediates the strength of trophic cascades on individual plants|journal=Ecosphere|volume=4|issue=5|pages=art64|doi=10.1890/es13-00067.1|issn=2150-8925|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Forbes|first1=Elizabeth S.|last2=Cushman|first2=J. Hall|last3=Burkepile|first3=Deron E.|last4=Young|first4=Truman P.|last5=Klope|first5=Maggie|last6=Young|first6=Hillary S.|date=2019-06-17|title=Synthesizing the effects of large, wild herbivore exclusion on ecosystem function|url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13376|journal=Functional Ecology|volume=33|issue=9|pages=1597–1610|doi=10.1111/1365-2435.13376|s2cid=182023675|issn=0269-8463}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ripple|first=William J.|date=2011-04-20|title=Wolves, Elk, Bison, and Secondary Trophic Cascades in Yellowstone National Park|url=http://dx.doi.org/10.2174/1874213001003040031|journal=The Open Ecology Journal|volume=3|issue=3|pages=31–37|doi=10.2174/1874213001003040031|issn=1874-2130}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Seager|first1=S Trent|last2=Eisenberg|first2=Cristina|last3=St. Clair|first3=Samuel B.|date=July 2013|title=Patterns and consequences of ungulate herbivory on aspen in western North America|journal=Forest Ecology and Management|language=en|volume=299|pages=81–90|doi=10.1016/j.foreco.2013.02.017}}</ref><ref>{{cite web |date=n.d. |others=Photos by Richard Ling and Rian Tan |title=Plant-eating fish, Information sheets for fishing communities No 29 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/89/89be346cf7b9cc83be17ef32d0614a5a.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=ytjzqw6EadlW%2FKW9XJ9ntZguXsJ2%2ByvIIsPojnaDheI%3D&se=2023-01-20T10%3A43%3A18Z&sp=r&rscc=public%2C+max-age%3D864000%2C+max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B+filename%3D%22Anon_13_ISFC_29_Plant_eating_fish.pdf%22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724104433/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/89/89be346cf7b9cc83be17ef32d0614a5a.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=ytjzqw6EadlW%2FKW9XJ9ntZguXsJ2%2ByvIIsPojnaDheI%3D&se=2023-01-20T10%3A43%3A18Z&sp=r&rscc=public%2C+max-age%3D864000%2C+max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B+filename%3D%22Anon_13_ISFC_29_Plant_eating_fish.pdf%22 |archive-date=24 July 2022 |access-date=24 July 2022 |publisher=SPC (www.spc.int) in collaboration with the LMMA Network (www.lmmanetwork.org)}}</ref> === اقتصادي اغېز === د ورته نوعو له‌خوا د کرنیزو محصولاتو ټولیز زیان په کلني ډول شاوخوا ۱۰۰ میلیونه ډالره دی. د حشراتو محصولاتي زیان هم په متحدو ایالتونو کې د واښه خوړونکو د کلني محصول له تلفاتو سره تر ډېره حده مرسته کوي او د ښکار او ایکوتورېزم له لارې د ترلاسه شوي عاید له لارې پر اقتصاد هم اغېز کوي. د بېلګې په توګه په متحدو ایالتونو کې د سپینې لکۍ لرونکو هوسیو، غرنیو وزو او غرنیو هوسیو په څېر د واښه خوړونکو حیواناتو ښکار د میلیارد ډالري ښکار له صنعت سره ډېره مرسته کوي. ایکوتورېزم د عاید لویه سرچینه ده، په ځانګړي ډول په افریقا کې چې د فیل، ګوره خر او زرافې په څېر لوی واښه خوړونکي حیوانات په کلني ډول له هېوادونو سره میلیونونه ډالره مرسته کوي.<ref>An Integrated Approach To Deer Damage Control Publication No. 809 West Virginia Division of Natural Resources Cooperative Extension Service, Wildlife Resources Section West Virginia University, Law Enforcement Section Center for Extension and Continuing Education, March 1999</ref> == سرچينې == dslr2di29z0mhd12w4p0ny320ydl5jp 0 64882 371132 366717 2026-11-08T17:42:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371132 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ډونالډ هينري رمزفيلډ (زوکړه: ۱۹۳۲ز د جولای ۹، مړينه: ۲۰۲۱ د جون ۲۹) يو امريکايي سياستپوه، حکومتي چارواکی او سوداګر و، چې په لومړي ځل يې د ګيرالډ فورډ “Gerald Ford” تر ولسمشرۍ لاندې له ۱۹۷۵ څخه تر ۱۹۷۷ ز کال او بيا ځل د جورج ډبليو بوش “George W. Bush” تر ولسمشرۍ لاندې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې د دفاع وزير په توګه خدمت وکړ. نوموړی هم تر ټولو لږ او هم تر ټولو ډېر عمر لرونکی دفاع وزير و. رمزفيلډ له دې سربېره د ايلينوی ايالت څخه (۱۹۶۳-۱۹۶۹) د درې دورو لپاره د د متحده ايالتونو د کانګرس غړی، له ۱۹۶۹ څخه تر ۱۹۷۰ز کال پورې د اقتصادي موکې ادارې “Office of Economic Opportunity” رئيس، له ۱۹۶۹ څخه تر ۱۹۷۳زکال پورې د ولسمشر سلاکار، له ۱۹۷۳ څخه تر ۱۹۷۴ز کال پورې ناټو کې د متحده ايالتونو استازی او له ۱۹۷۴ څخه تر ۱۹۷۵ز کال پورې د سپينې ماڼې د دفتر رئيس و. د دفاع وزير په توګه د خپلو درې دورو په منځ کې يې د بېلابېلو شرکتونو د اجرائيه رئيس او رئيس په توګه هم خدمت وکړ. <ref name="Historical Office Rumsfeld Bush Administration">{{cite web |title=Donald H. Rumsfeld – George W. Bush Administration |url=https://history.defense.gov/Multimedia/Biographies/Article-View/Article/571280/donald-h-rumsfeld/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529112533/https://history.defense.gov/Multimedia/Biographies/Article-View/Article/571280/donald-h-rumsfeld/ |archive-date=May 29, 2019 |access-date=May 29, 2019 |publisher=Office of the Secretary of Defense – Historical Office}}</ref><ref name="Historical Office Rumsfeld Ford Administration">{{cite web |title=Donald H. Rumsfeld – Gerald Ford Administration |url=https://history.defense.gov/Multimedia/Biographies/Article-View/Article/571288/donald-h-rumsfeld/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529112534/https://history.defense.gov/Multimedia/Biographies/Article-View/Article/571288/donald-h-rumsfeld/ |archive-date=May 29, 2019 |access-date=May 29, 2019 |publisher=Office of the Secretary of Defense – Historical Office}}</ref><ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Terri Moon |last2=Garamone |first2=Jim |date=June 30, 2021 |title=Rumsfeld Was Nation's Youngest, Oldest Defense Secretary |url=https://www.defense.gov/Explore/News/Article/Article/2678350/rumsfeld-was-nations-youngest-oldest-defense-secretary/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702043712/https://www.defense.gov/Explore/News/Article/Article/2678350/rumsfeld-was-nations-youngest-oldest-defense-secretary/ |archive-date=July 2, 2021 |access-date=July 6, 2021 |website=[[United States Department of Defense]]}}</ref> په ايلينوي کې زېږېدلي رمزفيلډ پرېنسټن پوهنتون “Princeton University” کې زده کړې وکړې او په سياسي پوهه کې د سند په تر لاسه کولو سره، ورڅخه په ۱۹۵۴ز کال کې فارغ شو. په سمندري ځواک کې له درې کالونو خدمت څخه وروسته يې د ايلينوي ۱۳ پارلماني سيمه کې کانګرس ته د لار موندلو په موخه ټاکنيزه مبارزه پيل او په ۱۹۶۲ ز کال د ۳۰ کلنۍ په عمر يې ټاکنې وګټلې. نوموړي په ۱۹۶۹ زکال کې د ولسمشر ريچارډ نيکسن له لورې د اقتصادي موکې د دفتر مشر په توګه ګومارنه ومنله؛ د نيکسن له لورې سلاکار وټاکل شو او د کابينې [وزير] په کچه دريځ سرليک ورکړل شو. رمزفيلډ مخکې له دې چې ناټو کې د سفير په توګه وګومارل شي، د اقتصادي ثبات پروګرام “Economic Stabilization Program” مشري يې هم وکړه. کله چې د ۱۹۷۴ زکال په اګسټ کې بېرته واشنګټن ته راوبلل شو، د ولسمشر فورډ له لورې د دفتر رئيس وټاکل شو. نوموړي په ۱۹۷۵ ز کال کې هغه مهال چې د فورډ له لورې د دفاع وزارت ته نوماند شو، خپل يو وخته ځوان کارکونکی ډيک چيني “Dick Cheney” يې د خپل ځايناستي په توګه وګوماره. کله چې فورد د ۱۹۷۶ز کال ټاکنې وبايللې، رمزفيلډ شخصي سوداګرۍ او مالي ژوند [مالي برخو کې کار کولو] ته راوګرځېد او د جي ډي سيرلي اينډ کمپني “G. D. Searle & Company” درمل جوړونې شرکت مشر او اجرائيه رئيس شو. هغه له ۱۹۹۰ څخه تر ۱۹۹۳ ز کال پورې د “General Instrument” اجرائيه رئيس او له ۱۹۹۷ څخه تر ۲۰۰۱ ز کال پورې د “Gilead Sciences” رئيس نومول شوی و. رمزفيلډ د ۲۰۰۱ ز کال جنوري کې د ولسمشر جورج ډبليو بوش له لورې د دويم ځل لپاره د دفاع وزير وټاکل شو. نوموړي د دفاع وزير په توګه د افغانستان او عراق بريدونو کې مرکزي ونډه ولوبوله. نوموړي د عراق له جګړې څخه مخکې او د جګړې پر مهال ادعا وکړه، چې عراق د ډله ييزې ويجاړۍ د وسلو فعال پروګرام درلود؛ مګر تر اوسه يې هيڅکله زېرمې ونه موندل شوې. د پينټاګون يو عمومي پلټونکي راپور وموندل، چې د رمزفيلډ د لوړ سياست مرستيال د عراق او القاعده د اړيکې په اړه بديلې استخباراتي ارزونې رامينځته، توليد او وروسته خپرې کړې، چې ځينې داسې پايلې په کې وې، چې د لوړ پوړو پرېکړه کونکو او استخباراتي ټولنې د رايو له عمومي يووالي يا اجماع سره په ټکر کې وې. د رمزفيلډ د خدمت دوره د ځورونې يا شکنجې کارولو او د ابو غريب د ځورونې او له بنديانو سره د ناوړه چلند د تور له امله تر پوښتنې لاندې او د بحث وړ ده. نوموړي په پرله پسې ډول سياسي ملاتړ له لاسه ورکړ او د ۲۰۰۶ زکال په وروستيو کې يې له دندې څخه لاس واخېست. هغه د خپل تقاعد په کالونو کې د معلوم او نامعلوم “Known and Unknown” تر سرليک لاندې يو خپل ژوندليک او همدا راز د رمزفيليد اصول: سوداګرۍ، سياست، جګړه او ژوند کې د مشرۍ درسونه “Rumsfeld’s Rules: Leadership Lessons in Business, Politics, War and Life” نومي اثر خپور کړ. <ref name="Frontline who said">{{Cite news|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/truth/why/said.html|title=Truth, War And Consequences: Why War? – In Their Own Words – Who Said What When|work=[[Frontline (U.S. TV program)|Frontline]]|publisher=[[PBS]]|access-date=May 28, 2019|archive-date=May 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528111319/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/truth/why/said.html|url-status=live}}</ref><ref name="FactCheck 2005-09-02">{{Cite web |last=Jackson |first=Brooks |date=September 2, 2005 |title=Anti-war Ad Says Bush, Cheney, Rumsfeld & Rice "Lied" About Iraq |url=https://www.factcheck.org/2005/09/anti-war-ad-says-bush-cheney-rumsfeld/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729230849/https://www.factcheck.org/2005/09/anti-war-ad-says-bush-cheney-rumsfeld/ |archive-date=July 29, 2020 |access-date=May 28, 2019 |website=[[FactCheck.org]] |language=en-US}}</ref><ref name="McClatchy 2007-02-07">{{Cite news|date=February 8, 2007|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=Landay|first=Jonathan S.|work=[[McClatchy]]|access-date=May 28, 2019|archive-date=May 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521220947/https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Shanker|first1=Thom|url=https://www.nytimes.com/2005/02/04/politics/rumsfeld-says-he-offered-to-quit.html|title=Rumsfeld Says He Offered to Quit|newspaper=The New York Times|date=February 4, 2005|access-date=June 28, 2017|archive-date=June 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613211110/https://www.nytimes.com/2005/02/04/politics/rumsfeld-says-he-offered-to-quit.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burns |first=Robert |date=2021-06-30 |title=Former U.S. Defense Secretary Donald Rumsfeld dies at 88 |url=https://www.ctvnews.ca/world/former-u-s-defense-secretary-donald-rumsfeld-dies-at-88-1.5492143 |access-date=2021-06-30 |website=CTVNews |language=en |archive-date=2021-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630202616/https://www.ctvnews.ca/world/former-u-s-defense-secretary-donald-rumsfeld-dies-at-88-1.5492143 |url-status=dead }}</ref> == د ژوند لومړي کالونه او زده کړې == ډونالډ هينري رمزفيلډ د ايلينوي په شيکاګو کې د ۱۹۳۲ز کال د جولای په ۹ زېږېدلی دی، چې د جورج ډونالډ رمزفيلډ او جينيټ کيرسلي (کورنی نوم: هسټيډ) زوی دی. پلار يې له يوې الماني کورنۍ څخه و، چې په ۱۸۷۰ز لسيزه کې له ويهي “Weyhe” څخه ښکتي ساکسون “Lower Saxony” ته راکډوال شوی و، مګر ځوان ډونالډ ځيني وختونه د «سخت سويسي» په څېر ښکارېده. رمزفيلډ چې د ايلينوي په وېنيټکا کې يې ژوند کاوه، په ۱۹۴۹ زکال د ايګل سکاټ امريکايي سکې ګټونکی شو او هم يې د امريکا د څارونکو يا جاسوس هلکانو ادارې “Boy Scouts of America” له لورې په ۲۰۰۶ زکال کې د ځانګړي ايګل سکاوټ انعام “Distinguished Eagle Scout Award” او د سپينو زرو “Silver Buffalo Award” انعام تر لاسه کړ. په وېنيتکا کې د اوسېدلو پر مهال يې کورنۍ په يوه ډله ييزه کليسا کې ګډون وکړ. نوموړي له ۱۹۴۳ څخه تر ۱۹۴۵ زکال پورې د کليفورنيا په کوروناډو کې ژوند وکړ، په داسې حال کې چې پلار يې په دويمه نړيواله جګړه کې په ارام سمندر کې يوه الوتکه وړونکې بېړۍ کې ګومارل شوی و. هغه په ۱۹۴۹ زکال په فېمونټ سکاټ رانچ “Philmont Scout Ranch” کې د شاهي باغ ساتونکی و. <ref name="autobio">{{cite web |last=Rumsfeld |first=Donald |date=January 11, 1946 |title=My autobiography |url=http://library.rumsfeld.com/doclib/sp/83/1946-01-11%20Autobiography%20%28II-304%29.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116131344/http://library.rumsfeld.com/doclib/sp/83/1946-01-11%20Autobiography%20%28II-304%29.pdf |archive-date=January 16, 2017 |access-date=May 29, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Donald Rumsfeld &#124; Biography & Facts |url=https://www.britannica.com/biography/Donald-Rumsfeld |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018104841/https://www.britannica.com/biography/Donald-Rumsfeld |archive-date=October 18, 2020 |access-date=October 25, 2019 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.germany.travel/en/ms/german-originality/heritage/famous-people/politics/donald-henry-rumsfeld-politician.html|title=Donald Henry Rumsfeld|archive-date=March 16, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316195127/http://www.germany.travel/en/ms/german-originality/heritage/famous-people/politics/donald-henry-rumsfeld-politician.html}}</ref><ref name="own rules">{{cite book|title=By His Own Rules: The Ambitions, Successes, and Ultimate Failures of Donald Rumsfeld|url=https://archive.org/details/byhisownrulesamb0000brad|author=Bradley Graham|publisher=[[PublicAffairs]]|year=2009|isbn=978-1-58648-421-7}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Speakers Highlight Scouting's Core Values|author=Jon C. Halter|magazine=[[Scouting (magazine)|Scouting]]|volume=94|issue=4|page=35|url=https://scoutingmagazine.org/issues/0609/a-chrt.html|date=September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629125741/http://www.scoutingmagazine.org/issues/0609/a-chrt.html|archive-date=June 29, 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author=Nicholas G. Hahn III |date=August 5, 2013 |title=Donald Rumsfeld's Golden Rule |url=https://www.realclearreligion.org/articles/2013/08/05/donald_rumsfelds_golden_rule.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806172610/http://www.realclearreligion.org/articles/2013/08/05/donald_rumsfelds_golden_rule.html |archive-date=August 6, 2013 |publisher=Real Clear Religion}}</ref><ref>{{cite news|first=Mark|last=Larson|url=https://archive.defense.gov/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3771|title=Radio Interview with Defense Secretary Donald Rumsfeld on KOGO Radio San Diego with Mark Larson|archive-url=https://web.archive.org/web/20100302023659/http://www.defense.gov/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=3771|archive-date=March 2, 2010|url-status=dead|publisher=[[KOGO (AM)|KOGO]]|via=defense.gov|access-date=May 29, 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=August 29, 2005 |title=Secretary Rumsfeld's Remarks at the White House Conference on Cooperative Conservation |url=https://archive.defense.gov/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3119 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002093420/http://www.defenselink.mil/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=3119 |archive-date=October 2, 2006 |publisher=[[United States Department of Defense]]}}</ref> رمزفيليډ بېکر ډيمونسټرېشن سکول “Baker Demonstration School” کې ګډون وکړ او وروسته له نيو ټراير عالي ښوونځي “New Trier High School” څخه فارغ شو. نوموړي د پوهنيز او NROTC په پلوی پوهنيزو بورسيو له لارې پرېنسټن پوهنتون کې ګډون وکړ. هغه «د ۱۹۵۲ زکال د فولادو د نيونې قضيه او پر ولسمشريزو واکونو باندې يې اغېز» تر سرليک لاندې د لوړ [ارزښت لرونکي] تيزس له بشپړولو څخه وروسته، په ۱۹۵۴ ز کال کې د سياست برخه کې د “A. B” سند په تر لاسه کولو سره فارغ شو. په پرنسټون پوهنتون کې د اوسېدلو پر مهال، نوموړی يو تکړه شوقي غېږ نيونکی يا پهلوان و، چې وروسته د پوهنتون د غېږ نيونې لوبډلې مشر او د لايټ وايټ فوټبال “Lightweight Football” لوبډلې مشر شو، چې defensive back” لوبه يې کوله. هغه مهال چې پرېنسټن کې و، د فرانک کارلوکسي په نوم له يو بل راتلونکي دفاع وزير سره ملګری شو. <ref name=":1">{{cite web |title=Known and Unknown – Donald Rumsfeld – Author Biography |url=https://www.litlovers.com/reading-guides/13-fiction/8453-know-and-unknown-rumsfeld?start=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624202025/http://www.litlovers.com/reading-guides/13-fiction/8453-know-and-unknown-rumsfeld?start=1 |archive-date=June 24, 2017 |access-date=April 17, 2017 |publisher=Litlovers.com}}</ref><ref>{{cite web |last=Habermehl |first=Kris |date=January 25, 2007 |title=Fire Breaks Out at Prestigious High School |url=http://cbs2chicago.com/local/New.Trier.High.2.334860.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420212959/http://cbs2chicago.com/local/New.Trier.High.2.334860.html |archive-date=April 20, 2009 |access-date=June 28, 2008}}</ref><ref>{{Cite thesis|last=Rumsfeld|first=Donald Henry|degree=Senior|publisher=Princeton University Department of Politics|title=The Steel Seizure Case of 1952 and Its Effects on Presidential Powers|url=https://catalog.princeton.edu/catalog/dsp01n870zs64f|language=en|access-date=June 30, 2021|archive-date=January 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127113856/https://catalog.princeton.edu/catalog/dsp01n870zs64f|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Princeton University Senior Theses Full Record: Donald Henry Rumsfeld |url=http://libweb5.princeton.edu/theses/thesesid.asp?ID=31175 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013201712/http://libweb5.princeton.edu/theses/thesesid.asp?ID=31175 |archive-date=October 13, 2007}}</ref><ref>{{cite news|last1=Shenon|first1=Philip|title=Frank Carlucci: The Shrewdly Low-Key Defense Secretary|url=https://www.politico.com/magazine/story/2018/12/30/frank-carlucci-obituary-defense-secretary-223162/|access-date=June 30, 2021|work=Politico|date=December 30, 2018|ref=Politico Shenon|quote=...Carlucci came to Washington and found himself in the company of old friends, including former Princeton roommate Donald Rumsfeld, Ford's White House chief of staff and later his defense secretary.|archive-date=October 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031120759/https://www.politico.com/magazine/story/2018/12/30/frank-carlucci-obituary-defense-secretary-223162|url-status=live}}</ref> رمزفيلډ د ۱۹۵۴ زکال د ډسمبر په ۲۷ نېټه له جويس پي پيرسن سره واده وکړ. دوی درې کوچنيان، شپږ لمسيان او يو کړوسی درلود. نوموړي په “Case Western Reserve University School of Law” او “Georgetown University of Law Center” کې ګډون وکړ، مګر له هېڅ يوې ادارې څخه يې سند ترلاسه نه کړ. <ref>{{cite web |last=Mills |first=Curt |date=June 30, 2021 |title=Donald Rumsfeld, Nixon Republican Turned Iraq War Salesman, Dead At 88 |url=https://www.theamericanconservative.com/state-of-the-union/donald-rumsfeld-nixon-republican-turned-iraq-war-salesman-dead-at-88/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702130010/https://www.theamericanconservative.com/state-of-the-union/donald-rumsfeld-nixon-republican-turned-iraq-war-salesman-dead-at-88/ |archive-date=July 2, 2021 |access-date=July 5, 2021 |website=[[The American Conservative]]}}</ref> === سمندري ځواک کې د رمزفيلډ خدمت === رمزفيلډ له ۱۹۵۴ زکال څخه تر ۱۹۵۷زکال پورې د متحده ايالتونو سمندري پوځ کې د سمندري هوا نورد او الوت د لارښود په توګه خدمت وکړ. د هغه لومړنۍ روزنه د شمالي امريکا د “SNJ Texan” بنسټيز روزنتون کې وه، چې له دې ځايه وروسته ټي ۲۸ “T- 28” پرمختللي روزنتون ته بدل شو. نوموړی په ۱۹۵۷ ز کال کې سمندري زېرمه ځواک “Naval Reserve” ته بدل شو او د پوځي تمرين د ساتونکي په توګه يې د الوت او اداري دندو برخه کې خپل سمندري خدمت ته دوام ورکړ. رمزفيلډ د ۱۹۵۸ز کال د جولای په لومړۍ نېټه د کولمبيا سيمې په اناکوشيا سمندري هوړايي تم ځای د اوبتل ضد ۶۶۲ ډلګي “Anti-submarine Squadron 662” کې د انتصابي يا ټاکنيز ساتونکي په توګه وګومارل شو. نوموړي ته د ۱۹۶۰ زکال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د مشيګن په ګروسي ايلي سمندري هوايي تمځای “Naval Air Station Grosse Ile, Michigan” کې د اوبتل ضد ۷۳۱ ډلګي د مشرۍ يا قوماندې دنده وروسپارل شوه، چې نوموړي په همدې ځای کې “S2F Tracker” ته الوتنه ورکړه. نوموړی په ۱۹۷۵ زکال کې کله چې د دفاع وزير شو، “Individual Ready Reserve” ټولګي ته بدل شو او په ۱۹۸۹ زکال يې ورڅخه د کپتان يا جګړن رتبې په درلودلو سره لاس واخيست. <ref name="airforcetimes.com">{{cite news|url=http://www.airforcetimes.com/legacy/new/0-AIRPAPER-1610997.php|archive-url=https://archive.today/20120722191209/http://www.airforcetimes.com/legacy/new/0-AIRPAPER-1610997.php|url-status=dead|archive-date=July 22, 2012|title=Rumsfeld revealed: Secretary's Navy career spanned 35 years|work=[[Air Force Times]]}}</ref><ref name="defenselink1">{{cite web |title=DefenseLink's Rumsfeld Biography |url=http://www.defenselink.mil/specials/secdef_histories/bios/rumsfeld.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060707060729/http://www.defenselink.mil/specials/secdef_histories/bios/rumsfeld.htm |archive-date=July 7, 2006}}</ref> == حکومتي مسلک (۱۹۶۲ – ۱۹۷۵ز کال) == === د کانګرس غړی === رمزفيلډ په ۱۹۵۷ز کال د ډوايټ ډي ايسينهوور “Dwight D. Eisenhower” د ادارې پر مهال د مشر ډيويډ اس ډينېسن د اداري مرستيال په توګه خدمت وکړ، چې د اوهايو د ۱۱ ټاکنيزې سيېمم په استازولۍ د کانګرس غړی و. نوموړی په ۱۹۵۹ ز کال د مشيګن د کانګرس غړي روبرټ پي ګرېفين د استخدام مرستيال شو. رمزفيلډ چې له ۱۹۶۰ څخه تر ۱۹۶۲ زکال پورې يې د ای جي بيکر اينډ کمپني په نوم د پانګه اچونې له بانکې شرکت سره د دوه کالونو لپاره خدمت کې بوخت و، خپله دا دنده پرېښوده او د پارلمان يا کانګرس غړی شو. <ref name="bioguide">{{cite web |date=April 22, 2007 |title=RUMSFELD, Donald Henry |url=http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=R000508 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070425194855/http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=R000508 |archive-date=April 25, 2007 |work=Biographical Directory of the United States Congress}}</ref><ref name="Quest for Presidency">{{cite news|agency=[[Associated Press]]|url=http://quest.cjonline.com/stories/122900/gen_1229007572.shtml|title=Donald Rumsfeld|access-date=April 22, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516103109/http://quest.cjonline.com/stories/122900/gen_1229007572.shtml|archive-date=May 16, 2007|url-status=dead}}</ref> نوموړی په ۱۹۶۲ز کال د ۳۰ کلنۍ په عمر د ايلينوی د ۱۳ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازو جرګې ته وټاکل شو او له دې څخه وروسته په ۱۹۶۴، ۱۹۶۶ او ۱۹۶۸ ز کالونو کې په پرله پسې ډول د بيا ځل لپاره وټاکل شو. کانګرس کې د خدمت موده کې اقتصادي ګډې کمېټه، د ساينس او هوايي چلند کمېټه، د حکومتي عملياتو کمېټه او همدا راز د پوځي او بهرنيو عملياتو څېرمه يا فرعي کمېټو کې خدمت وکړ. نوموړی سره له دې چې د اطلاعاتو قانون د ازادۍ “Freedom of Information Act” مخکښ ګډ تمويل کونکی و، د جاپان او امريکا د بين الپارلماني شورا “Japanese-American Inter-Parliamentary Council” ګډ بنسټګر هم و. <ref name="White House">{{cite web |title=Donald Rumsfeld |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/government/rumsfeld-bio.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601094302/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/government/rumsfeld-bio.html |archive-date=June 1, 2008 |access-date=April 22, 2007 |publisher=[[White House]]}}</ref><ref name="U Texas">{{cite web |date=November 3, 1975 |title=Donald Rumsfeld |url=http://www.ford.utexas.edu/LIBRARY/exhibits/cabinet/rumsfeld.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715153231/http://www.ford.utexas.edu/LIBRARY/exhibits/cabinet/rumsfeld.htm |archive-date=July 15, 2007 |access-date=April 22, 2007 |publisher=White House}}</ref><ref>{{cite web |date=July 4, 2006 |title=Freedom of Information Act at 40 |url=https://nsarchive2.gwu.edu//NSAEBB/NSAEBB194/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060704180357/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB194/index.htm |archive-date=July 4, 2006 |publisher=[[National Security Archive]]}}</ref> == سرچينې == n7f6n2wf5emr8itf44nkfzdqi58ocx6 0 64890 370975 367926 2026-11-08T15:08:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370975 wikitext text/x-wiki هيموګلوبين (له يوناني «» يانې وينې او لاتيني “globus” يانې توپ يا کرې او –in څخه جوړ شوی دی، چې د نوم لنډيز يې Hb يا Hgb دی) د نږدې ټولو د ملا تير لرونکو يا فقريه ژوو (د کب له چانېکتايدا نومې کورنۍ څخه پرته) د وينې په سرو حجراتو (اريتروسايتونو) او همدار راز د ملا تير نه لرونکو ځيني ژوو په نسجونو کې د اکسېجن د لېږد اوسپنه لرونکی فلز وزمه پروټين دی. هيموګلوبين په وينه کې له تنفسي غړو (لکه: سږو يا ګېلن [د سمندري ژوو د تنفس اله]) څخه د بدن نورو برخو (لکه: نسجونو) ته اکسېجن لېږدوي. هيموګلوبين په دې ځای کې اکسيجن خوشې کوي، چې په واسطه يې هوازي تنفس ته لاره هوارېږي، چې د ميتابوليزم په نوم بهير کې د يو ژوندي جسم د دندو تر سره کولو په موخه هغوی ته ځواک يا انرژي برابره کړي. يو سالم انسان په هره ۱۰۰ ملي وينه کې له ۱۲ تر ۲۰ ګرامه هيموګلوبين لري. <ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref><ref>{{cite book|last=Maton|first=Anthea|author2=Jean Hopkins|author3=Charles William McLaughlin|author4=Susan Johnson|author5=Maryanna Quon Warner|author6=David LaHart|author7=Jill D. Wright|title=Human Biology and Health|publisher=Prentice Hall|year=1993|location=Englewood Cliffs, New Jersey, US|isbn=978-0-13-981176-0|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho}}</ref><ref name="Sidell2006">{{cite journal|last=Sidell|first=Bruce|author2=Kristin O'Brien|year=2006|title=When bad things happen to good fish: the loss of hemoglobin and myoglobin expression in Antarctic icefishes|periodical=[[The Journal of Experimental Biology]]|volume=209|issue=Pt 10|pages=1791–802|pmid=16651546|doi=10.1242/jeb.02091|doi-access=free}}</ref> په تي لرونکو ژوو کې رنګ لرونکي پروټين د وزن له مخې د وينې د سرو حجرو د وچې برخې نږدې ٪۹۶ او د اوبو په ګډون د ټولې وينې نږدې ٪۳۵ جوړوي. هيموګلوبين په يو ګرام کې د ۱،۳۴ ملي اکسايد په وړتيا د اکسېجن د لېږدولو کړۍ لري، چې په وينه کې د حل شوي اکسېجن په پرتله د وينې د اکسېجن ټوله وړتيا اويا برابره زياتوي. د تي لرونکو ژوو د هيموګلوبين يو ماليکول د اکسېجن تر څلور ماليکولونو پورې لېږدولی شي. <ref>{{cite journal|author1=Weed, Robert I.|author2=Reed, Claude F.|author3=Berg, George|title=Is hemoglobin an essential structural component of human erythrocyte membranes?|pmc=289318|journal=J Clin Invest|pmid=13999462|volume=42|issue=4|pages=581–88|year=1963|doi=10.1172/JCI104747}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Dominguez de Villota ED, Ruiz Carmona MT, Rubio JJ, de Andrés S|title=Equality of the in vivo and in vitro oxygen-binding capacity of hemoglobin in patients with severe respiratory disease|journal=Br J Anaesth|volume=53|issue=12|pages=1325–28|year=1981|pmid=7317251|doi=10.1093/bja/53.12.1325|s2cid=10029560|doi-access=free}}</ref><ref name="brsphys">{{cite book|author=Costanzo, Linda S.|title=Physiology|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Hagerstwon, MD|year=2007|isbn=978-0-7817-7311-9|url=https://archive.org/details/physiology00cost_0}}</ref> هيموګلوبين د نورو ګازونو په لېږد کې هم ښکېل دی. لکه: د بدن د تنفسي سيستم نږدې (۲۰-۲۵ سلنه) کاربن ډای اکسايد د کابامېنوهيموګلبين په توګه لېږدوي، چې کاربن ډای اکسايد په کې له هيمي پروټين سره تړلی دی. د هيموګلوبين ماليکول د نايتريک اسيد تنظيمي ماليکول هم لېږدوي، چې په ګلوبين پورټين کې د له thiol ډلې سره تړلی دی او هغه د اکسېجن په څېر ورته موده يا وخت کې خوشې کوي. <ref>{{Cite book|title=Anatomy and Physiology|url=https://books.google.com/books?id=Ko2bBgAAQBAJ|publisher=Elsevier Health Sciences|date=2015-02-10|isbn=978-0-323-31687-3|first=Kevin T.|last=Patton|access-date=2016-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426205246/https://books.google.com/books?id=Ko2bBgAAQBAJ|archive-date=2016-04-26|url-status=live}}</ref><ref name="Epstein1998">{{Cite journal|last1=Epstein|first1=F. H.|last2=Hsia|first2=C. C. W.|doi=10.1056/NEJM199801223380407|title=Respiratory Function of Hemoglobin|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1998-01-22_338_4/page/239|journal=New England Journal of Medicine|volume=338|issue=4|pages=239–47|year=1998|pmid=9435331}}</ref> هيموګلوبين د وينې له سرو حجراتو او د هغوی له نسبونو څخه د باندې هم موندل کېږي. نورې هغه حجرې چې هيموګلوبين لري: په “substantia nigra” کې “A9 dopaminergic” نيورونونه، مکروفاژونه، کنده لرونکې يا الويولر حجرې، سږې، د سترګو د شبکې رنګه مخاطي نسجونه، هيپاتوسايتونه، بډوډې يا ګرده کې mesangial حجرې، اندومتري حجرې، د سروکس حجرې او د مهبل مخاطي حجرې دي. په دې نسجونو کې هيموګلوبين د نه اکسيدايز کونکي په توګه د غير اکسېجني لېږد او د اوسپنې مېتابولېزم د تنظيمونکي دنده لري. د يو شخص وينه کې په زياته کچه ګلوکوز له هيموګلوبين سره يو ځای کېدلی او د “A1c” هيموګلوبين کچه لوړولی شي. <ref name="Saha D">{{cite journal|last1=Saha|first1=D.|last2=Reddy|first2=K. V. R.|last3=Patgaonkar|first3=M.|last4=Ayyar|first4=K.|last5=Bashir|first5=T.|last6=Shroff|first6=A.|title=Hemoglobin Expression in Nonerythroid Cells: Novel or Ubiquitous?|journal=[[International Journal of Inflammation]]|volume=2014|issue=803237|pages=1–8|year=2014|pmid=25431740|pmc=4241286|doi=10.1155/2014/803237|doi-access=free}}</ref><ref name="Biagioli">{{cite journal|vauthors=Biagioli M, Pinto M, Cesselli D, etal|title=Unexpected expression of alpha- and beta-globin in mesencephalic dopaminergic neurons and glial cells|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=106|issue=36|pages=15454–59|year=2009|pmid=19717439|pmc=2732704|doi=10.1073/pnas.0813216106|bibcode=2009PNAS..10615454B|doi-access=free}}</ref><ref name="National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)">{{cite web |title=Blood Tests |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/blood-tests |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409050700/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/blood-tests |archive-date=2019-04-09 |access-date=2019-04-27 |website=National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)}}</ref> هيموګلوبين او هيموګلوبين ته ورته ماليکونه په زياتره د ملا تير نه لرونکو ژوو لکه فنجي او نباتاتو کې هم موندل کېږي. په دې ژونديو جسمونو کې، هيموګلوبين ښايي د اکسېجن د لېږد دنده ولري يا دا چې کېدای شي د کاربن ډای اکسايد، نايتريک اکسايد، هايدروجن سلفايد او سلفايد په څېر ايونونو او کوچنيو ماليکولونو د لېږد او منظم کولو دنده تر سره کړي. د ليګيموګلوبين په نوم د ماليکولونو يوه بله بڼه له غير هوازي سيستمونو (لکه: د حبوباتي نباتاتو د نايتروجن د تثبيت غوټې، داسې چې د اکسېجن زهر سيستم له فعاليته وباسي) څخه د پاتې شوني اکسېجن د لرې کولو په موخه کارول کېږي.<ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Weber RE, Vinogradov SN|title=Nonvertebrate hemoglobins: functions and molecular adaptations|journal=Physiol. Rev.|volume=81|issue=2|pages=569–628|year=2001|pmid=11274340|doi=10.1152/physrev.2001.81.2.569|s2cid=10863037|url=https://semanticscholar.org/paper/6262fbdd23af310d0edab1cd836e19ae5bcddbbb|access-date=2019-12-16|archive-date=2022-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304075351/https://www.semanticscholar.org/paper/Nonvertebrate-hemoglobins%3A-functions-and-molecular-Weber-Vinogradov/6262fbdd23af310d0edab1cd836e19ae5bcddbbb|url-status=live}}</ref> هيموګلوبين يو طبي حالت دی، چې د وينې مايع يا پلازما برخه کې د پراخه کچې هيموګلوبين شتون ته وايي. دا د وينې رګونو يا مجرا دننه هيمولايزز يوه اغېزه ده، چې هيموګلوبين په کې د وينې له سرو حجرو څخه د وينې يو ډول لږوالی لرې کوي. == د څېړنې تاريخچه == په ۱۸۲۵ زکال کې جان فريدريک انګيلهارټ وموندل، چې د بېلابېلو نوعو په هيموګلوبين کې د پروټين پر وړاندې د اوسپنې نسبت ورته دی. نوموړي د اوسپنې له معلومه اتومي کتلې څخه د هيموګلوبين ماليکولي کتله n x 16000 اټکل کړه، چې “n” په يو ماليکول هيموګلوبين کې د اوسپنې د اتومونو معلومه شمېر (۴) دی او دا د پروټين د ماليکولي کتلې لومړنۍ ثابته کچه وه. «تېزې پايلې» يا “hasty conclusion” له هغو پوهانو څخه ګڼې ملنډې ته ورته پايلې تر لاسه کړې، چې باور يې نه شو کولی چې هيڅ ماليکول په هغه کچه ستر يا غټ نه شي اوسېدلی. ګېلبيرت سمېتسن اډاير “Gilbert Smithson Adair” په ۱۹۲۵ زکال کې د اينګيلهارټ پايلې د هيموګلوبين محلولونو د ازموتيک يا نفوذي فشار د اندازه کولو له مخې تاييد کړې. <ref name="Engelhart">{{cite book|last=Engelhart|first=Johann Friedrich|title=Commentatio de vera materia sanguini purpureum colorem impertientis natura|year=1825|publisher=Dietrich|location=Göttingen|language=la|url=https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10972513/bsb:BV006399484?page=1|access-date=2020-06-16|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616114253/https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10972513/bsb:BV006399484?page=1|url-status=live}}</ref><ref name="Edinburgh">{{cite journal|title=Engelhard & Rose on the Colouring Matter of the Blood|journal=Edinburgh Medical and Surgical Journal|volume=27|number=90|pages=95–102|date=1827|pmid=30330061|pmc=5763191}}</ref><ref>{{cite journal|last=Adair|first=Gilbert Smithson|title=A critical study of the direct method of measuring the osmotic pressure of hǣmoglobin|journal=Proc. R. Soc. Lond.|year=1925|volume=A 108|pages=292–300|doi=10.1098/rspa.1925.0126|issue=750|bibcode=1925RSPSA.109..292A|doi-access=free}}</ref> که څه هم لږ تر لږه له ۱۷۹۴ز کال راهيسې د وينې په واسطه د اکسېجن لېږد پېژندل شوی دی، مګر د هيموګلوبين په واسطه د اکسېجن د لېږد ځانګړتيا په ۱۸۴۰ز کال کې د هنيفيلډ له لورې روښانه شوه. الماني فزيولوجيست اوتو فنکي “Otto Funke” په ۱۸۵۱ز کال کې يو لړ مقالې خپرې کړې، چې نوموړي په کې د سوچه اوبو، الکول يا نورو مايعاتو په څېر حل کونکو سره د وينې د سرو حجرو د بريالي اوبلنوالي (رقيق کېدلو) په واسطه، د هيموګلوبين وده وال بلورونه تشرېح کړل، چې ورڅخه وروسته د په لاس راغلي پروټين محلول څخه د حل کونکي يا محلل بطي تبخير رامنځته کېده. د هيموګلوبين بېرته اکسېجن اخېستل (اکسېجنېشن) يو څو کالونه وروسته د فلېکس هوپي سيلر “Felix Hoppe-Seyler” له لورې تشرېح شول. <ref>{{Cite book|last=Parry|first=CH|url=https://books.google.com/books?id=XkxpAAAAcAAJ&q=factitious|title=Letters from Dr. Withering, ... Dr. Ewart, ... Dr. Thorton ... and Dr. Biggs ... together with some other papers, supplementary to two publications on asthma, consumption, fever, and other diseases, by T. Beddoes|date=1794|location=Google Books|pages=43|language=en|access-date=2021-11-30|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131131255/https://books.google.com/books?id=XkxpAAAAcAAJ&q=factitious|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Beddoes|first=T|url=https://books.google.com/books?id=iAg2AQAAMAAJ&dq=cavendish&pg=PA31|title=Considerations on the Medicinal Use, and on the Production of Factitious Airs: Part I. By Thomas Beddoes, M.D. Part II. By James Watt, Engineer; "Part 1, section 2, "Of the breathing of man and familiar animals"|date=1796|publisher=Bulgin and Rosser|pages=Part 1, p. 9–13|language=en|access-date=2021-11-30|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131131252/https://books.google.com/books?id=iAg2AQAAMAAJ&dq=cavendish&pg=PA31|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hünefeld|first1=Friedrich Ludwig|title=Der Chemismus in der thierischen Organisation|date=1840|publisher=F. A. Brockhaus|location=Leipzig|url=https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10368567_00007.html|access-date=26 February 2021|language=de|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105616/https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10368567_00007.html|url-status=live}}</ref><ref name="Funke">{{cite journal|author=Funke O|title=Über das milzvenenblut|journal=Z Rat Med|volume=1|pages=172–218|year=1851}}</ref><ref>{{cite web |title=A NASA Recipe For Protein Crystallography |url=https://www.okcareertech.org/cimc/special/nochild/downloads/science/Protein.Crystallography.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410161517/https://www.okcareertech.org/cimc/special/nochild/downloads/science/Protein.Crystallography.pdf |archive-date=2008-04-10 |access-date=2008-10-12 |website=Educational Brief |publisher=National Aeronautics and Space Administration}}</ref><ref name="Hoppe-Seyler">{{cite journal|author=Hoppe-Seyler F|title=Über die oxydation in lebendem blute|journal=Med-chem Untersuch Lab|volume=1|pages=133–40|year=1866}}</ref> د ايکسری کرېسټالوګرافي «» په رامنځته کېدنې سره، د پروټيني جوړښتونو لړۍ جوړول يا ترتيبول شوني شول. په ۱۹۵۹ ز کال کې ماکس پيرټز د هيموګلوبين ماليکولي جوړښت معلوم کړ. نوموړي د دې کار له امله د کيميا برخه کې د ۱۹۶۲ زکال نړيوال انعام له جان کيندريو سره شريک کړ، چې د پروټين کروي مايوګلوبين يې ترتيب کړي وو. <ref name="Stoddart">{{cite journal|last1=Stoddart|first1=Charlotte|title=Structural biology: How proteins got their close-up|journal=Knowable Magazine|date=1 March 2022|doi=10.1146/knowable-022822-1|doi-access=free|url=https://knowablemagazine.org/article/living-world/2022/structural-biology-how-proteins-got-their-closeup|access-date=25 March 2022}}</ref><ref name="Perutz1960">{{Cite journal|last1=Perutz|first1=M.F.|last2=Rossmann|first2=M.G.|last3=Cullis|first3=A.F.|last4=Muirhead|first4=H.|last5=Will|first5=G.|last6=North|first6=A.C.T.|year=1960|title=Structure of haemoglobin: a three-dimensional Fourier synthesis at 5.5-A. resolution, obtained by X-ray analysis|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1960-02-13_185_4711/page/416|journal=Nature|volume=185|issue=4711|pages=416–22|doi=10.1038/185416a0|pmid=18990801|bibcode=1960Natur.185..416P|s2cid=4208282}}</ref><ref name="pmid13734651">{{cite journal|author=Perutz MF|title=Structure of haemoglobin|journal=Brookhaven Symposia in Biology|volume=13|pages=165–83|year=1960|pmid=13734651}}</ref><ref name="Chadarevian">{{cite journal|last1=de Chadarevian|first1=Soraya|title=John Kendrew and myoglobin: Protein structure determination in the 1950s: John Kendrew and Myoglobin|journal=Protein Science|date=June 2018|volume=27|issue=6|pages=1136–1143|doi=10.1002/pro.3417|pmid=29607556|pmc=5980623}}</ref> وينه کې د هيموګلوبين ونډه د فرانسوي فزيالوجيست کلاوډي بيرنارډ له لورې روښانه شوې وه. د هيموګلوبين نوم له هيمي او ګلوبين ويوکو څخه تر لاسه شوی دی، چې هغه حقيقت وړاندې کوي، چې د هيموګلوبين هره څېرمه يا فرعي برخه يو کروي پروټين دی، چې له هيمي ډلې سره يو ځای شوی دی. د هيمي هره ډله د اوسپنې يو اتوم لري، چې د هڅول شوې چارج لرونکې ذرې يا ايون د قوو له لارې يو ماليکول اکسېجن لېږدولی شي. په تي لرونکو کې د هيموګلوبين تر ټولو عام ډول دا ډول څلور فرعي واحدونه يا برخې لري. == وراثت == هيموګلوبين د پروټين له څېرمه يا فرعي واحدونو (د ګلوبين ماليکونو) څخه جوړ شوی دی، چې دا پروټينونه په خپل وار سره د پولي پيپتايدونو په نوم د پراخه شمېر بېلابېلو امينو اسيدونو سره نغښتل شوي زنځيرونه دي. د هر پولي پيپتايد د امينو اسيد لړۍ چې د يوې حجرې په واسطه جوړه شوې ده، په خپل وار د جينونو په نوم د “DNA” غځېدنو له مخې مشخص کېږي. په ټولو پروټينونو کې همدا د امينو اسيد لړۍ ده، چې د پروټين کيمياوي ځانګړتياوې او دنده مشخص کوي. د هيموګلوبين جينونه له يو څخه زيات دي: “A” هيموګوبين (چې په ځوانانو کې د شته هيموګلوبين اصلي بڼه ده) د “HBA1”، “HBA2” او “HBB” جينونو په واسطه او د همدوی لپاره رامنځته [کود] شوی دی. د هيموګلوبين د الفا ۱ او الفا ۲ فرعي واحدونه په ترتيب سره د “HBA1” او “HBA2” په واسطه کود شوي دي، چې دواړه په ۱۶ کروموزوم کې دي او يو بل ته نږدې دي. د هيموګلوبين بيټا فرعي واحد، چې په ۱۱ کروموزوم کې دی، د “HBB” جين په واسطه رامنځته شوی دی. په هيموګلوبينونو کې د ګلوبين پروټينونو د امينو اسيد لړۍ په عمومي ډول د بېلابېلو نوعو تر منځ توپير کوي. د بېلګې په ډول: انسانانو، بونوبوسونو او چيمپانزيو [انسان ته ورته غټه افريقايي بيزو) کې د هيموګلوبين تر ټولو عامې لړۍ په بشپړ ډول سره ورته دي، او د الفا يا بيتا ګلوبين پروټين زنځېرونو کې يوازې يو امينو اسيد توپير لري. په داسې حال کې چې د انسان او ګوريلا [غټه انسان ډوله بيزو] هيموګلوبين د الفا او بيتا دواړو زنځيرونو کې يو امينو اسيد توپير سره لري، مګر دا توپيرونه يو له بل سره د لږ نږدې نوعو تر منځ يو څه پراخه وده کوي. <ref name=":3">{{Cite journal|title=Evolution of hemoglobin and its genes|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine|date=2012-12-01|issn=2157-1422|pmc=3543078|pmid=23209182|pages=a011627|volume=2|issue=12|doi=10.1101/cshperspect.a011627|first=Ross C.|last=Hardison}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Offner|first=Susan|date=2010-04-01|title=Using the NCBI Genome Databases to Compare the Genes for Human & Chimpanzee Beta Hemoglobin|url=https://abt.ucpress.edu/content/72/4/252|journal=The American Biology Teacher|language=en|volume=72|issue=4|pages=252–56|doi=10.1525/abt.2010.72.4.10|s2cid=84499907|issn=0002-7685|access-date=2019-12-26|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155117/https://abt.ucpress.edu/content/72/4/252|url-status=live|archivedate=2019-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191226155117/https://abt.ucpress.edu/content/72/4/252}}</ref><ref>{{Cite web |title=HBB – Hemoglobin subunit beta – Pan paniscus (Pygmy chimpanzee) – HBB gene & protein |url=https://www.uniprot.org/uniprot/P68872 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801122023/https://www.uniprot.org/uniprot/P68872 |archive-date=2020-08-01 |access-date=2020-03-10 |website=www.uniprot.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=HBA1 – Hemoglobin subunit alpha – Pan troglodytes (Chimpanzee) – HBA1 gene & protein |url=https://www.uniprot.org/uniprot/P69907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801122008/https://www.uniprot.org/uniprot/P69907 |archive-date=2020-08-01 |access-date=2020-03-10 |website=www.uniprot.org}}</ref> ان د نوعو يا ډولونو تر منځ هم د هيموګلوبين بدلېدونکي شته، که څه هم په هره نوعه کې يوازې يوه لړۍ تر نورو عامه ده. يوه نوعه کې د هيمګلوبين پروټين لپاره د جينونو بدلونونه، د هيموګلبين د بدلېدنو لامل کېږي. د هيموګلوبين زياتره دا بدلېدونکې بڼې د ناروغۍ لامل نه ګرځي. که څه هم د هيموګلوبين ځينې دا ډول بدلېدونکې بڼې، د ارثي ناروغيو لامل کېږي، چې د هيموګلوبينوپېتېز “hemoglobinopathies” اصطلاح ورته کارول کېږي. د هيموګلوبين د ارثي ناروغيتو تر ټولو عام ډول يې د لور يا داس حجرې ناروغي ده، چې لومړنۍ انساني ناروغي وه چې د کار ډول يې په ماليکولي کچه وپېژندل شو. زياتره وخت د تالاسيميا په نوم د ناروغيو يوه بله ټولګه، د ګلوبين جين په کړنلاره کې د ستونزو او ارثي بدلونونو له لارې، د عادي او ځيني وختونه د غير عادي هيموګلوبينونو ټيټ توليد رانغاړي. دا ټولې ناروغۍ د وينې کموالی يا انيميا رامنځته کوي. <ref name="Syllabus">{{cite web |author=Huisman THJ |year=1996 |title=A Syllabus of Human Hemoglobin Variants |url=https://globin.cse.psu.edu/html/huisman/variants/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211113441/https://globin.cse.psu.edu/html/huisman/variants/ |archive-date=2008-12-11 |access-date=2008-10-12 |website=Globin Gene Server |publisher=Pennsylvania State University}}</ref><ref>[https://www.labtestsonline.org/understanding/analytes/hemoglobin_var/glance-3.html Hemoglobin Variants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105162948/https://www.labtestsonline.org/understanding/analytes/hemoglobin_var/glance-3.html|date=2006-11-05}}. Labtestsonline.org. Retrieved 2013-09-05.</ref><ref>{{cite web |last=Uthman, MD |first=Ed |title=Hemoglobinopathies and Thalassemias |url=https://web2.airmail.net/uthman/hemoglobinopathy/hemoglobinopathy.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215043423/https://web2.airmail.net/uthman/hemoglobinopathy/hemoglobinopathy.html |archive-date=2007-12-15 |access-date=2007-12-26}}</ref> == سرچينې == el9t3ejtf2immzdauyurl1c3aqd2dqy 0 64896 370891 365610 2026-11-08T12:36:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370891 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}لینوس کارل پاولینګ (زوکړه: د ۱۹۰۱ زکال د فبروي ۲۸ مه – مړینه: د ۱۹۹۴ زکال د اګست ۱۹ مه) امریکايي کیمیا پوه، بیوشیمي پوه، کیمیاوي انجینر، د سولې فعال، لیکوال او روزونکی و. نوموړي له ۱۲۰۰ زیاتې مقالې او کتابونه لیکلي چې نږدې ۸۵۰ یې علمي موضوعاتو ته اړوندې دي. د نیوساینټېسټ (New Scientist) مجلې د ټول عمر لپاره له شلو مخکښو پوهانو بللی دی چې له ۲۰۰۰ زکال وروسته د تاریخ د ۱۶ مخکښو پوهانو په کتار کې راځي. نوموړي د خپلو علمي چارو له امله په ۱۹۵۴ زکال کې د کیمیا په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. د سولې په برخه کې د هڅو له امله په ۱۹۶۲ زکال کې د سولې د نوبل جایزه ورکړل شوه. له همدې امله یو له هغو څلور کسانو (درې نور یې ماري کیوري، جان باردین او فریدریک سانګر دي) څخه شو چې له یوې څخه زیاتې د نوبل جایزې یې ترلاسه کړې دي. له دغو کسانو څخه نوموړی یوازنی کس دی چی د نوبل دوه نامشترکې جایزې یې ګټلې دي او له دوه هغو کسانو څخه دی چې په بېلابېلو برخو کې یې د نوبل جایزې ګټلي چې بله یې ماري کیوري ده.  <ref name="ChemNobel">{{Cite web |title=Linus Pauling: Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404140945/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/facts/ |archive-date=April 4, 2022 |access-date=April 13, 2022 |website=Nobel Prize |language=en}}</ref><ref name="VolumeI">{{Cite book|last=Pauling|first=Linus|title=Selected papers of Linus Pauling|date=1997|publisher=[[World Scientific]]|isbn=978-981-02-2939-9|editor-last=Pauling|editor-first=Linus Jr.|edition=Volume I|location=[[River Edge, New Jersey]]|page=xvii|author-mask=4}}</ref><ref name="Horgan">{{Cite magazine|last=Horgan|first=J|year=1993|title=Profile: Linus C. Pauling – Stubbornly Ahead of His Time|magazine=[[Scientific American]]|volume=266|issue=3|pages=36–40|bibcode=1993SciAm.266c..36H|doi=10.1038/scientificamerican0393-36}}</ref><ref name="Sci100">{{Cite book|last=Simmons|first=John|url=https://archive.org/details/scientific100ran00simm|title=The scientific 100 : a ranking of the most influential scientists, past and present|date=1996|publisher=Carol Publishing Group|isbn=978-0-8065-1749-0|location=[[Secaucus, New Jersey]]|language=en-US|ol=7941698M|access-date=May 26, 2015|via=[[Internet Archive]]}}</ref><ref name="Nobel">{{Nobelprize|access-date=April 30, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=April 12, 2022 |orig-date=2009-10-05 |title=Nobel Prize Facts |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/ |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111161907/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/ |archive-date=2017-01-11 |access-date=April 13, 2022 |website=Nobel Prize |language=en}}</ref> پاولینګ د کوانټمي کیمیا او مالیکولي ژوند پوهنې د څانګو بنسټګر و. د کیمیاوي پیوند په برخه کې د نوموړي په هڅو کې مداري هایبرډایزېشن او د عناصرو لومړنی دقیق الکټرونېګټیویټي مقیاس په کې شامل کېږي. پاولینګ سربېره پر دې د بیولوژیکي مالیکولونو په جوړولو کار وکړ او د پروټینونو په دویم جوړښت کې یې د الفا مارپیچ او بېتا صفحاتو اهمیت څرګند کړ. پاولینګ په خپلو هڅو د اکسرې کریسټالوګرافي میتودونه او پایلې، د مولیکولي موډل جوړښت او کوانټمي کیمیا سره ترکیب کړل. د DNA د جوړښت په برخه کې د نوموړي موندنې د جمیز واټسون، فرانسېس کرېک، موریس ویلکینز او روزالینډ فرانکلین چارو ته الهام بخښونکې وې چې دوی بیا په خپل نوبت د ټولو ژوندیو موجوداتو د DNA کوډونو په ماتولو سره د ژنټیک پوهانو څېړنو ته لار هواره کړه. <ref name="natureobit">{{Cite journal|last=Rich|first=Alexander|author-link=Alexander Rich|year=1994|title=Linus Pauling (1901–1994)|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=371|issue=6495|pages=285|bibcode=1994Natur.371..285R|doi=10.1038/371285a0|pmid=8090196|doi-access=free|s2cid=8923975}}</ref><ref name="Contributions to DNA double-helix discovery">{{Cite book|last=Gribbin|first=John|title=The Scientists: A History of Science Told Through the Lives of Its Greatest Inventors|date=August 10, 2004|publisher=[[Random House]]|isbn=978-0-8129-6788-3|location=New York City|pages=558–569|language=en|ol=8020832M|author-link=John Gribbin}}</ref> نوموړي د خپل ژوند په وروستیو کې د اټومي وسلو د کمښت او همدارنګه د اورتومولیکولي درملو، میګاویټامیني درملنې او د غذايي بشپړونکو د ترویج لپاره کار وکړ. د ویټامینونو د ډوز زیاتوالي ته د اړوندو طبي ګټو په اړه د هغه هېڅ یوه نظریه د معاصري علمي ټولنې له خوا نه ده منل شوې. نوموړي د بشري حقونو په برخه کې له امریکايي فعالې آوا هلن پاولینګ سره واده کړی و. <ref name="isbn0-399-50764-7">{{Cite book|last=Stone|first=Irwin|author-link=Irwin Stone|url=https://archive.org/details/healingfactorvit0000ston|title=The healing factor: "vitamin C" against disease|date=December 14, 1982|publisher=Perigee Books|isbn=978-0-399-50764-9|location=New York City|language=en|oclc=10169988|ol=9567597M|via=[[Internet Archive]]}}</ref><ref name="Offit">{{Cite magazine|last=Offit|first=Paul|author-link=Paul Offit|date=July 19, 2013|title=The Vitamin Myth: Why We Think We Need Supplements|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/07/the-vitamin-myth-why-we-think-we-need-supplements/277947/|magazine=[[The Atlantic]]|language=en|issn=2151-9463|oclc=936540106|access-date=July 19, 2013|url-access=subscription}}</ref> == لومړنی ژوند او زده کړې == لینوس کارل پاولینګ د ۱۹۰۱ زکال د فبروري په ۲۸ مه د اورېګان په پورټلنډ کې وزېږېد؛ هغه د هرمن هنري ویلیام پاولینګ (۱۸۷۶-۱۹۱۰ زکال) او لوسي ایزابل «بیلي» (۱۸۸۱-۱۹۲۶ زکال) لومړنی ماشوم و. په نوموړي باندې د لوسي د پلار «لینوس» او د هرمن د پلار «کارل» په ویاړ د «لینوس کارل» نوم کېښودل شو. د هغه اجداد جرمني او انګلیسي و. <ref name="frs">{{Cite journal|last=Dunitz|first=Jack D.|author-link=Jack D. Dunitz|date=1996|title=Linus Carl Pauling. 28 February 1901–19 August 1994|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|language=en-gb|volume=42|issue=9|pages=316–326|doi=10.1098/rsbm.1996.0020|pmid=11619334|doi-access=free}}</ref><ref name="childhood">{{Cite web |title=Linus Pauling's Childhood (1901–1910) |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/chronology/page3.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407144827/http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/chronology/page3.html |archive-date=April 7, 2022 |access-date=April 25, 2013 |website=[[Oregon State University]] |language=en-us}}</ref><ref name="Nature">{{Cite book|last=Hager|first=Thomas|url=https://archive.org/details/forceofnaturelif00hage|title=Force of Nature: The Life of Linus Pauling|date=1995|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-0-684-80909-0|author-link=Thomas Hager|via=[[Internet Archive]]}}</ref><ref name="MeadHager">{{Cite book|title=Linus Pauling: Scientist and Peacemaker|url=https://archive.org/details/linuspaulingscie0000paul|date=2001|publisher=[[Oregon State University Press]]|isbn=978-0-87071-489-4|editor-last=Mead|editor-first=Clifford|editor-last2=Hager|editor-first2=Thomas|editor-link2=Thomas Hager}}</ref><ref>{{Cite web |title=Linus Pauling: Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/biographical/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318142845/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/biographical/ |archive-date=March 18, 2022 |access-date=September 27, 2021 |website=Nobel Prize |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dunitz|first=Jack D.|author-link=Jack D. Dunitz|url=https://www.nap.edu/read/5737/chapter/13|title=Biographical Memoirs|date=1997|publisher=[[National Academies Press]]|isbn=978-0-309-05738-7|volume=71|pages=221–261|language=en|chapter=Linus Carl Pauling|doi=10.17226/5737|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028051456/https://www.nap.edu/read/5737/chapter/13|archive-date=2021-10-28|url-status=bot: unknown|access-date=2021-09-27}}</ref> په ۱۹۰۲ زکال کې هغه مهال چې خور یې پائولین وزېږېده، والدینو یې پرېکړه وکړه څو له پورټلنډ څخه داسې یوې سیمې ته کډه وکړي چې لګښت په کې کم وي او له خپل اوسني یوې کوټې لرونکي کور څخه لوی کور پیدا کړي. لوسي د خپل خصر او خواښې سره د اورېګان په لېک اوسوېګو سیمه کې تر هغه مهال پاتې شوه چې هرمن وکولای شول خپله کورنۍ سېلم ته ولېږدوي، چېرې چې نوموړي د لنډ مهال لپاره د سکېډمور د درملو په شرکت کې د ګرځنده پلورنکي په توګه کار کاوه. په ۱۹۰۴ زکال کې د لوسیل له زیږون څخه وروسته د یوکال دننه هرمن خپله کورنۍ لېک اوسوېګو ته یووړه او هلته یې خپل د درملو پلورنځی پرانیست. په ۱۹۰۵ زکال کې یې د اورېګان، کانډون ته کډه وکړه. په ۱۹۰۶ زکال کې هرمن پاولینګ د ګېډې په مکرر درد اخته شو. نوموړی د ۱۹۱۰ زکال د جون په ۱۱ مه د ایچ پایلوري ناروغۍ له امله د هغه په معده کې د رامنځته شوي زخم له امله ومړ او لوسي یې د خپلو ماشومانو لینوس، لوسیل او پائولین روزنې ته یوازې پرېښوده. <ref name="GoGo">{{Cite book|last1=Goertzel|first1=Ted|author1-link=Ted Goertzel|url=https://archive.org/details/linuspaulinglife0000goer_i4n1|title=Linus Pauling: A Life in Science and Politics|last2=Goertzel|first2=Ben|date=1995|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-00672-4|language=en|via=[[Internet Archive]]}}</ref> پاولینګ له کیمیا سره د لیوالتیا موندل د هغه د یو ملګري لویډ اې. جفرس له خوا حیرانونکو ازموینو ته اړونده بولي چې د کیمیا کوچنی لابراتوار یې درلود. هغه وروسته لیکي: «ما په ډېرې سادګۍ له کیمیاوي پېښو سره لیوالتیا پیدا کړه، د هغو موادو د غبرګونونو له امله چې د متفاوتو خواصو په لرلو سره ترې څرګندېدل؛ په دې سره ما دا لیوالتیا پیدا کړه چې د نړۍ د دغه اړخ اړوند لا زیات څه زده کړم». <ref name="Abrams">{{Cite book|last=Abrams|first=Irwin|url={{GBurl|id=ny77bPwKxaUC|page=198}}|title=The Nobel Peace Prize and the laureates : an illustrated biographical history, 1901–1987|date=1988|publisher=G.K. Hall|isbn=978-0-8161-8609-9|edition=2. print.|location=[[Boston]]}}</ref> پاولینګ په عالي لیسه کې د زده کړو پر مهال د فولادو له یوې ړنګې کارخونې څخه د توکو په راغونډولو کیمیاوي ازمایښتونه ترسره کړل. پاولینګ له ځان څخه له مشر خپل ملګري لویډ سایمون سره یوځای په سایمون تکوي کې د پالمون لابراتوار جوړ کړ. دوی سیمه ئیزو لبنیاتو ته مراجعه وکړه ځکه چې دوی ته یې د کوچو د غوړیو نمونې په ارزانه بیه په لاس ورتلې، خو شیدې پلورونکو د دغه دوه هلکانو په چارو باندې د اعتماد کولو په برخه کې له احتیاط کار اخیست او د دوی دغه سوداګري له ماتې سره مخ شوه. د ۱۵ کلنۍ په عمر د عالي لیسې دغه مخکښ زده کوونکي د اورېګان ایالتي پوهنتون ته، چې اوس مهال د اورېګان د کرهڼې په کالج پېژندل کېږي؛ د لار موندنې کافي نمرې لرلې. پاولینګ چې د امریکا د تاریخ د مضمون په دوه دورو کې نمرې نه لرلې او د عالي لیسې د تصدیق ترلاسه کولو لپاره ورته لازمې وې، د ښوونځي له مدیر یې وپوښتل چې کولای شي په پسرلني سمسټر کې دغه دواړه دورې یو مهال بشپړې کړي. د هغه دغه غوښتنه رد شوه او د واشنګټن عالي لیسه یې له سند ترلاسه کولو پرته خوشې کړه. دغه ښوونځي ۴۵ کاله وروسته هغه مهال چې نوموړي د نوبل دوه جایزې اخیستې وې افتخاري دیپلوم یې ورکړ.  <ref name="Nobel2">{{Nobelprize|access-date=April 30, 2020}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|year=1998|title=Pauling, Linus|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography|publisher=[[Thomson Gale]]|editor-last=Bourgoin|editor-first=Suzanne M.|volume=12|page=150|isbn=978-0-7876-2221-3|oclc=498136139|ol=24962233M|editor-first2=Paula K.|editor-last2=Byers}}</ref><ref>{{cite news|title=Pauling Finally Gets High School Diploma|url=https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1962-06-19/ed-1/seq-1/|access-date=August 3, 2022|work=[[The Washington Star|Evening Star]]|date=June 19, 1962|at=p. 1 col 6}}</ref> پاولینګ د خپلو پوهنتوني زده کړو لپاره د لګښت پوره کولو په موخه په څو دندو لاس پورې کړې چې یو یې هم د خوراکي توکو په پلورنځي کې نیم مهالې دنده وه چې په اونۍ کې یې ورته اته امریکايي ډالر (په ۲۰۲۱ زکال کې له ۲۰۰ امریکايي ډالرو سره برابرېدل) ورکول. مور یې په پورتلنډ کې د یو شمېر تولیدي کارخونو له مالک ښاغلي شویترزهوف سره ولیدل او هغه یې د ماشین چلونکي د شاګرد په توګه په میاشت کې د ۴۰ امریکايي ډالرو (په ۲۰۲۱ زکال کې له ۱۰۰۰ امریکايي ډالرو سره برابرېدل) په معاش مقرر کړ. د هغه معاش ډېر ژر په میاشت کې ۵۰ ډالرو ته ورسېد. له دې سربېره پاولینګ له خپلو دوه ملګرو سره د انځور اخیستنې یوه سټوډیو جوړه کړه. د ۱۹۱۷ زکال په سپټمبر میاشت کې پاولینګ بالاخره د اورېګان د ایالتي پوهنتون له خوا ومنل شو. هغه له ځنډ پرته د ماشین کارۍ خپله دنده پرېښوده او خپلې مور ته یې د هغو اړوند خبر ورکړ، هغې چې د پوهنتوني زده کړو په برخه کې یې د خپل زوی په پلان کې هېڅ تشه نه لیدله. === لوړې زده کړې === پاولینګ د خپلو زده کړو په لومړي سمستر کې د کیمیا په دوه درسي دورو، د ریاضیاتو په دوه درسي دورو، میخانیکي طراحۍ، د کانونو د پېژندنې او د چاودېدونکو توکو د ګټنې، معاصر انګلیسي نثر، ژمناستیک او پوځي تمریناتو په برخه کې نوم ثبت کړ. نوموړی په خپل پوهنتوني چاپېریال کې فعال و او د دلتا اپسلیون په نامه پوهنتوني ټولنه یې جوړه کړه. له دویم کال وروسته هغه هوډ وکړ وکړ په پورټلنډ کې ځانته دنده پیدا کړي څو له خپلې مور سره مرسته وکړای شي. دغه کالج ورته د کمیتي تحلیل د تدریس دنده وړاندیز کړه، هغه څانګه چې ده خپله په تازګۍ بشپړه کړې وه. نوموړي په اونۍ کې څلوېښت ساعته په لابراتورا او درسي ټولګي کې تېرول چې د میاشتې یې ۱۰۰ امریکايي ډالر (چې په ۲۰۲۱ زکال کې له ۱۴۰۰ امریکايي ډالرو سره برابرېدل) تنخواه لرله او په دې سره وتوانېد خپلو زده کړو ته دوام ورکړي. <ref>{{Cite web |last=Swanson |first=Stephen |date=October 3, 2000 |title=OSU fraternity to donate Pauling treasures to campus library |url=http://oregonstate.edu/ua/ncs/archives/2000/oct/osu-fraternity-donate-pauling-treasures-campus-library |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202915/http://oregonstate.edu/ua/ncs/archives/2000/oct/osu-fraternity-donate-pauling-treasures-campus-library |archive-date=March 3, 2016 |access-date=April 29, 2013 |website=[[Oregon State University]] |language=en}}</ref> په پوهنتون کې د زده کړو په وروستیو دوه کلونو کې پاولینګ د اتومونو د برېښنايي جوړښت او له مالیکولونو سره د هغو د اړیکې اړوند د ګیلبرټ ان. لیویس او ایروینګ لانګمویر له چارو خبر شو. هغه پرېکړه وکړه څو خپلې څېړنې د توکو د جوړونکو اتومونو په فزیکي او کیمیاوي خواصو متمرکزې کړې چې څه ډول له یو بل سره ترکیب کوي؛ همدا و چې د کوانټمي کیمیا د علم له بنسټ اېښودونکو څخه شو. <ref>{{Cite web |title=Linus Pauling Biographical Timeline |url=http://lpi.oregonstate.edu/lpbio/timeline.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302113523/https://lpi.oregonstate.edu/about/linus-pauling-biographical-timeline |archive-date=March 2, 2022 |access-date=November 10, 2011 |website=[[Linus Pauling Institute]] |publisher=[[Oregon State University]] |language=en-us}}</ref><ref name="AvaBook">{{Cite news|last=Richard|first=Terry|date=May 3, 2013|title=Ava Helen Pauling, wife of Linus Pauling, subject of biography by Corvallis author Mina Carson|language=en|work=[[The Oregonian]]|url=http://www.oregonlive.com/books/index.ssf/2013/05/ava_helen_pauling_wife_of_linu.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=June 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195013/https://www.oregonlive.com/books/2013/05/ava_helen_pauling_wife_of_linu.html|archive-date=May 13, 2021|issn=8750-1317}}</ref><ref name="Marinacci">{{Cite book|last=Pauling|first=Linus|url=https://archive.org/details/linuspaulinginhi0000paul|title=Linus Pauling: in his own words : selected writings, speeches, and interviews|date=1995|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-0-684-81387-5|editor-last=Marinacci|editor-first=Barbara|location=New York City|page=39|language=en-us|quote=Graf gave me a job correcting papers in the courses he taught, about statics and dynamics, bridge structure, strength of materials, and so on. I also helped him in the laboratory.|author-mask=4|access-date=May 27, 2015|url-access=registration|via=[[Internet Archive]]}}</ref> پاولینګ په ۱۹۲۲ زکال کې د کیمیاوي انجینرۍ له څانګې فارغ شو. له دې وروسته نوموړي د کالیفورنیا په پاسادنا سیمه کې د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ په انستیتیوت (Caltech) کې د راسکو ډیکنسون او ریچارډ تولمن تر نظر لاندې خپلو لوړو زده کړو ته دوام ورکړ. د نوموړي د زده کړو تکمیلي څېړنه د کریسټالونو د اتومي او مالیکولي جوړښت ټاکلو په برخه کې د اېکس وړاندې څخه د کار اخیستو اړوند وه. هغه په دغه انستیتیوت کې د زده کړو پر مهال د منرالو د کریسټالي جوړښت اړوند اووه مقالې خپرې کړې. نوموړي په ۱۹۲۵ زکال کې د فزیکي کیمیا او ریاضیکي فزیک په برخه کې په عالي درجه د دوکتورا سند ترلاسه کړ. <ref>{{Cite web |date=June 12, 1925 |title=Commencement 1925 California Institute of Technology Pasadena |url=http://caltechcampuspubs.library.caltech.edu/2537/1/1925.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101163715/http://caltechcampuspubs.library.caltech.edu/2537/1/1925.pdf |archive-date=November 1, 2020 |access-date=March 29, 2013 |publisher=[[California Institute of Technology]]}}</ref> == سرچينې == 92q14orli76jypajl69ouulyqbadu46 0 64976 370898 302050 2026-11-08T12:42:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370898 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}مارتین چارلس سکورسیزي ( د سکوسي او سکورسسي په توګه هم تلفظ کېـږي) چې په ايټالیاوي ژبه کې د  ( سکورسیزي ) په نامه یادېـږي، د ۱۹۴۲ م کال د نومبر په اوولسمه نېټه وزېـږيد، سکورسیزي یو امریکايي فلمي ډایرکټر، پروډيوسر، تلویزیوني لیکوال او فلمي لوبغاړي دي. هغه د بیلابېلو ادارو څخه ډېري جایزې ترلاسه کړي دي، چې په دې کې د هالیوډ جایزه، د لومړي ځل لپاره د ایمي هنري جایزې، د ګریمي ( موسیقۍ څانګې ) جایزه، د بریتانیا د فلمي کارخانې څلور جایزې، درې نړیوالي د سروزرو جایزې، د امریکا د ډایرکټرونو د کمیټې جایزې شاملې دي. سکورسیزي همداراز بیلابېل ویاړونه ترلاسه کړي دي، چې د هغې له جملې په ۱۹۹۷ م کال کې د ایفي د ژوند د تګلارې جایزه، په ۲۰۰۷ م کال کې د کینډي د مرکز لخوا ورکړل شوي ویاړ او جایزه ، او همدارنګه په ۲۰۱۲ م کال کې  د بریتانیا د تلویویزني هنرونو د اکاډمۍ له لورې ورکړل شوي لقب او جایزه یادولي شو. د دې سربیره د هغه پنځه فلمونه د کانګراس د کتابتون له لورې د متحده ایالاتو د ملي فلم ساتنې په ټولګه کې شامل شول ځکه چې له کلتوري، تاریخي او ورسره د ښکلا له پلوه مهم ګڼل کېدل. <ref>{{cite episode|title=Return to Queens Blvd.|series=[[Entourage (U.S. TV series)|Entourage]]|date=November 23, 2008|network=[[HBO]]|season=5|number=12|last=Scorsese|first=Martin}}</ref> سکورسیزي په ۱۹۶۸ م کال کې د نیویارک پوهنتون د کلتور، تعلیم او بشري پرمختیا له ستینډهارډټ ښوونځي څخه ماسټري ترلاسه کړه. د هغه لومړۍ فلم ( زما دروازه څوک ټکوي) په ۱۹۶۷ م کال کې د چیکګو د فلمونو په جشن کې ومنل شو. په ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ م لسیزو کې، سکورسیزي د نوې هالیوډ د یو پيژندل شوي شخصیت په توګه راڅرګند شو. د هغه فلمونه تر ډېره د خپل ايټالیاوي ـــ امریکايي شالید او په نیویارک ښار کې د هغه د پالنې تر نفوذ لاندې راغلي دي، ځکه نو د هغه د فلمونه د ناامنه نارینو له لوري د نارینه توب پر اساس جرمونه، د نیهلیسم سبک او د ګناه او خلاصون په اړه د کاتولیک مفکورې لټوي. د هغه د سوداګریزو نښو سټایلونه د سست حرکت کارول، تکرارۍ صحنې کارول، د سخت تاوتریخوالۍ ګرافیکي عکسونه، او په لیبرال توګه د بې احترامي کارول شامل دي. <ref>{{Cite book|last1=Barnett|first1=Christopher B.|url=https://books.google.com/books?id=FESxDwAAQBAJ&q=nihilism|title=Scorsese and Religion|last2=Elliston|first2=Clark J.|date=2019-09-16|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-41140-1|language=en|access-date=November 16, 2020|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126080504/https://books.google.com/books?id=FESxDwAAQBAJ&q=nihilism|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Ebiri|first=Bilge|url=http://www.villagevoice.com/film/holy-men-holy-losers-scorsese-silence-and-the-mystery-of-faith-9515981|title=Holy Men, Holy Losers: Scorsese, Silence and the Mystery of Faith|newspaper=[[The Village Voice]]|date=December 30, 2016|access-date=February 14, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107101044/http://www.villagevoice.com/film/holy-men-holy-losers-scorsese-silence-and-the-mystery-of-faith-9515981|archive-date=January 7, 2017}}</ref> د جرمونو په اړه د هغه د ۱۹۷۳ م کال د ( بدې کوڅې ) فلم چې د ظلمونو او بربادۍ تصویر پکې راخیستل شوي و او د ګناه او خلاصون په اړه کاتولیکي مفکورې پکې څيړل شوي وي، د ده د فلم جوړونې انداز کې یې بدلون راوست. سکورسیزي په ۱۹۷۶ م کال کې د خپل ښکلي فلم  ( د ټیکسي د ډرایور ارواپوهنه ) له امله د کینن تر ټولو ستره جایزه ترلاسه کړه. په دې فلم کې رابرټ دی نیرو هم کار کړي و، هغه د سکورسیزي سره په اتو نورو فلمونو کې هم یوځای کار کړي دي، چې د هغې له جملې : نیویارک  ( ۱۹۷۷ م )، جګړیز غویي ( ۱۹۸۰ م )، د کمیډي پاچا ( ۱۹۸۲ )، ښه ملګري ( ۱۹۸۰ م کال ) او قمارخانه (۱۹۹۵ م کال ) یادولي شو. په ۲۰۰۰ او ۲۰۱۰ م لسیزو کې سکورسیزي د لیوناردو دیکیفریو سره په همکاري یوه لړۍ فلمونو جوړ کړل چې تر ډېره یې انتقادي ستاینه او هڅونه ترلاسه کړه. په دغو فلمونو کې، د نیویارک ډله ( ۲۰۰۲ م کال )، ایویټر ( ۲۰۰۴ م کال )، تللي وګړي ( ۲۰۰۶ م کال )، د شیټر ټاپووزمه (۲۰۱۰ م کال ) او د دیوالي کوڅې لیوه فلم شامل دي. د جرمونو فلمي نړۍ ته په راستنیدو سره سکورسیزي یو ځل بیا د دی نیرو په همکاري د( ایرلینډۍ سړي) په نوم فلم په ۲۰۱۹ م کال کې جوړ کړ. د سکورسیزي د څو نورو فلمي کارونه یادونه هم دلته کوو: څو ساعته وروسته ( کمیډي فلم په ۱۹۸۵ م کال کې )، د بې ګناهي دوره (په ۱۹۳۳ م کال کې یوه عشقي ډرامه وه)، د ماشومانو هاګو ډارمه ( ۲۰۱۱ م کال کې ) او مذهبي حماسي ډارمې یې لکه د مسیح وروستنۍ پلټنه (۱۹۸۸ م کال )، کاندن (۱۹۹۷ م کال ) او خاموشۍ ( ۲۰۱۶ م کال ) یادولي شو. د فلم سربیره، سکورسیزي د ځینو تلویویزني ډرامو ډایرکشن هم کړي لکه د بورډواک امپراتورۍ ډرامه (۲۰۱۱ ـــ ۲۰۱۵ م کال پورې ) او د وینیل امریکايي ډارمه ( ۲۰۱۶ م کال کې ). همداراز هغه د مستندونو ډایرکشن هم کړي چې دا هغې له جملي عامه خبرې ( ۲۰۱۰ م کال ) او ګومان وکړه چې د یو ښار دي ( ۲۰۲۱ م کال ) مهم دي. د دې پرته سکورسیزي د راک موسیقۍ د مستند د لیکوال په توګه هم پيژندل کېـږي ځکه چې هاغه ځینو کنسرتونو ته مستندونه لیکلي چې په دې کې اخرې والټز ( ۱۹۷۸ م کال )، کور ته لار نشته ( ۲۰۰۵ م کال )، رڼا روښانه کړه ( ۲۰۰۸ م کال ) او جورج هارسیون په مادي نړۍ کې ژوند کوي ( ۲۰۱۱ م کال ) شامل دي. د فلم د ساتنې او جوړولو د مدافع په توګه هغه درې غیرانتفاعي سازمانونه جوړ کړل چې عبارت دې له: په ۱۹۹۰ م کال کې د متحده ایالاتو د فلم سازمان،  په ۲۰۰۷ م کال کې د نړۍ د سینما سازمان او په ۲۰۱۷ م کال کې د افریقايي فلمونو د میراث پروژه وه. == وختي ژوند == مارتین سکورسیزي د ۱۹۴۲ م کال د نومبر په ۱۷مه نېټه د نیویارک ایالت د کوینس بروو په فلیشنګ سیمه کې وزېـږيد. د مکتب له پیل کولو وړاندې د ده کورنۍ د نیویارک ایالت د منهیتن ناحیې ښکته ايټالیا سیمې ته  کډه وکړه. د سکورسیزي دواړو والدینو چارلس سکورسیزي او کتهیرین سکورسیزي ( په کیفا کې زېږيدلي ) د نیویارک ایالت په ګرامینټ والسوالۍ کې کار کاوه. چارلس یو کالۍ اوتو کوونکي او فلمي لوبغاړي و او کتهیرین بیا خیاطه او فلمي لوبغاړي وه. دوی دواړه ايټالوي الاصله و. او د هغه پلارنۍ نیکه او نیا، فرانسکوپایلو او تیریسا سکوزي له پلوزي ګینیرسو څخه کډوال شوي و، حال دا چې د هغه مورنۍ نیکه او نیا، مارتینو او دومینکا کیفا د سیمینا څخه کډوال شوي و، دواړو د پیالرمو، سیسلي ولایت ته راکډول شوي و. د دغې کورني اصلي تخلص سکوزي و، خو وروسته بیا د استنساخ له امله سکورسیزي ته بدل شو. سکورسیزي عموما په یو کاتولیک چاپيریال کې را لوی شو. <ref name="NYTbio">{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/person/110533/Martin-Scorsese/biography|title=Martin Scorsese|access-date=January 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210213146/http://movies.nytimes.com/person/110533/Martin-Scorsese/biography|archive-date=February 10, 2012|author=Jason Ankeny|department=Movies & TV Dept.|work=[[The New York Times]]|date=2012|url-status=dead}}</ref><ref>"Martin Scorsese: Telling Stories through Film" ''The Washington Times'', November 30, 2007</ref><ref>{{cite web |title=Martin Scorsese Biography |url=http://www.neh.gov/about/awards/jefferson-lecture/martin-scorsese-biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226231708/http://www.neh.gov/about/awards/jefferson-lecture/martin-scorsese-biography |archive-date=February 26, 2014 |access-date=January 24, 2014 |publisher=[[National Endowment for the Humanities]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Martin Scorsese Biography (1942–2011) |url=http://www.filmreference.com/film/26/Martin-Scorsese.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113033818/http://filmreference.com/film/26/Martin-Scorsese.html |archive-date=January 13, 2010 |access-date=March 3, 2010 |publisher=Filmreference.com}}</ref><ref>{{cite book|last=Casillo|first=Robert|date=2006|title=Gangster Priest – The Italian American cinema of Martin Scorsese|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Dc-Ms8-YMUAC&q=%22Martin+Cappa%22+Scorsese&pg=PA3|chapter=The Immigrant Generations: ''Italianamerican''|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|page=3|isbn=9780802091130|access-date=October 3, 2020|archive-date=December 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227045117/https://books.google.com/books?id=Dc-Ms8-YMUAC&q=%22Martin+Cappa%22+Scorsese&pg=PA3|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Dubois|first=Régis|date=2019|title=Martin Scorsese, l'infiltré|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PmDHDwAAQBAJ&q=%22Martino+Cappa%22+Scorsese&pg=PT90|chapter=Résurrection|location=France|language=fr|publisher=Nouveau Monde Editions|isbn=9782369427780|access-date=October 3, 2020|archive-date=December 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227045118/https://books.google.com/books?id=PmDHDwAAQBAJ&q=%22Martino+Cappa%22+Scorsese&pg=PT90|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Martin Scorsese è ora cittadino italiano |url=https://tg24.sky.it/intrattenimento/2018/09/26/martin-scorsese-cittadino-italiano.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622001407/https://tg24.sky.it/intrattenimento/2018/09/26/martin-scorsese-cittadino-italiano.html |archive-date=June 22, 2019 |access-date=April 18, 2020 |publisher=[[Sky TG24]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Martin Scorsese è cittadino italiano: trascritto atto di nascita a Polizzi |url=https://www.palermotoday.it/cronaca/comune-polizzi-generosa-trascritta-nascita-martin-scorsese.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803215046/https://www.palermotoday.it/cronaca/comune-polizzi-generosa-trascritta-nascita-martin-scorsese.html |archive-date=August 3, 2020 |access-date=April 18, 2020 |publisher=PalermoToday}}</ref><ref>{{cite web |date=September 26, 2018 |title=Una lunga ricerca per avere la cittadinanza: ma adesso Martin Scorsese è italiano |url=https://palermo.repubblica.it/societa/2018/09/26/news/martin_scorsese_diventa_italiano_trascritto_l_atto_di_cittadinanza_nel_paesino_siciliano_dei_suoi_nonni-207392031/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227045132/https://palermo.repubblica.it/societa/2018/09/26/news/martin_scorsese_diventa_italiano_trascritto_l_atto_di_cittadinanza_nel_paesino_siciliano_dei_suoi_nonni-207392031/ |archive-date=December 27, 2020 |access-date=April 18, 2020 |publisher=[[La Repubblica]]}}</ref> کله چې سکورسیزي ماشوم و نو سالنډۍ یې درلوده او له همدې امله یې نشوای کولای چې ورزش وکړي او یا له نورو ماشومانو سره لوبي وکړي. په دې وجه نو د هغه والدینو او مشر ورور به هغه ځينې وخت سینما ته له ځان سره بولو. دا د هغه د ژوند هغه دوره وه چې هاغه پکې له سینما سره مینه او جذبه پيداشوه. په برونکس کې هغه د ځوانۍ پرمهال په مقرار ډول د فوول او پرایس براګر په ګډه لیکل شوي د هوفمن داستانونه (۱۹۵۱ م کال کې) له یوه دوکان څخه چې یوازې یوه کاپي یې درلوده کرایه کول. سکورسیزي یو له هغو دوه کسانو و چې په مقراره توګه یې دا داستانونه په کرایه نیول، دوهم شخص چې په مقرار ډول یې دا داستانونه کتل هغه جورج ارمیرو و چې وروسته بیا د فلم ډایرکټر شو. <ref>{{cite web |title=Romero – master of the macabre |url=http://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2015-07-08-george-a-romero-talks-zombies-religion-and-genocide-in-karlovy-vary-feature-story-by-richard-mowe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723173645/http://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2015-07-08-george-a-romero-talks-zombies-religion-and-genocide-in-karlovy-vary-feature-story-by-richard-mowe |archive-date=July 23, 2015 |access-date=July 23, 2015 |publisher=Eye for Film}}</ref> سکورسیزي دا په ډاګه کړي ده چې د ځوانۍ پر مهال د هغه د خوښي فلمي لوبغاړي سابو او ویکتو میچور و. هغه همداراز د ۱۹۴۷ ــ ۱۹۴۸ م کلونو پورې د فوول او پرایس براګر د ( تور نرګس ) او ( سره بوټونه ) فلمونو نفوذ بیان کړي دي، چې ابتکاري تکتیکونه یې وروسته د هغه په فلم جوړونه کې راڅرګند شول. هغه په خپل مستند کې چې ( د امریکايي فلمونو له لارې له سکورسیزي سره شخصي سفر) په نامه یادېـږي دا بیان کړي: چې هغه په ځوانۍ کې د تاریخي حماسو سره مینه درلوده او لږ تر لږه د دغه ژانر دوه فلمونه ( د فرعونیانو ځمکه ) او( ال سیډ) په هغه باندې ژور تاثیرات درلودل او د هغه په سینمايي روح باندې یې تل پاتې اغېزې درلودي.<ref name="DVD">{{cite web |title=Black Narcissus (The Criterion Collection) (2001) DVD commentary |url=https://www.amazon.com/Black-Narcissus-The-Criterion-Collection/dp/B00004XQN4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105357/http://www.amazon.com/Black-Narcissus-The-Criterion-Collection/dp/B00004XQN4 |archive-date=November 4, 2013 |access-date=October 27, 2013 |publisher=[[The Criterion Collection|Criterion]]}}</ref><ref name="hatchet">{{cite web |author=Chris Ingui |title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet |url=http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826214118/http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml |archive-date=August 26, 2009 |access-date=June 6, 2009 |publisher=Hatchet}}</ref> سکورسیزي همداراز په همدې وخت کې د نیوریالیست سینما ستاینه وکړه. هاغه د دې سینما نفوذ د ایټالیايي نیوریالیزم په یو مستند کې وښوده. او دا یې بیان کړل چې د ( د بایسکل غله )، ( رومي یا خلاص ښار ) او په ځانګړې توګه ( پایسه ) ډرامو څنګه له دې سبک څخه الهام اخیستي، او د سیسلین ریښو انځور او نظر یې اغیزمن کړي. سکورسیزي په خپل مستند ( زما سفر ایټالیا ته ) کې دا بیان کړي کله چې هغه د  روبراټو روسیلني د ( پایسه ) ډرامې لومړنې سیسلین برخه په تلویزیون کې له خپلو خپلوانو سره یوځای ولیده څوک چې په خپله هم د سیسلین کډوال و، نو هغه تر ډېرې اغېزي لاندې راغي. هغه د فرانسې د فلم خوځښت ته په درانه سترګه ګوري او دا واضح کوي چې د فرانسې دغه خوځښت په ټولو هغو فلم جوړونکو باندې چې له پخوا راهیسې کار کوي اغیزه درلوده او ورسره یې په هغو کسانو هم اغیزه درلوده چې فلم یې لیدلي او یا نه وي لیدلي. هغه همداراز د ځينو فلم جوړونکو نومونه ذکر کړي کومو چې تر ډېره د ده په فلمي ژوند باندې اغیزه درلوده، په دې جمله کې  ستیجیت رای، انګمر برګمن. میچلانجیلو انتونیوني او فدرایکو فیلاني شامل دي. <ref name="hatchet2">{{cite web |author=Chris Ingui |title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet |url=http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826214118/http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml |archive-date=August 26, 2009 |access-date=June 6, 2009 |publisher=Hatchet}}</ref><ref>{{cite web |author=Jay Antani |year=2004 |title=Raging Bull: A film review |url=http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/reviews/Raging-Bull |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208084836/http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/reviews/Raging-Bull |archive-date=December 8, 2007 |access-date=May 4, 2009 |publisher=[[Filmcritic.com]]}}</ref><ref>{{cite web |author=Andre Soares |date=March 19, 2009 |title=Martin Scorsese on Michelangelo Antonioni |url=http://www.altfg.com/blog/directors/martin-scorsese-on-michelangelo-antonioni/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062952/http://www.altfg.com/blog/directors/martin-scorsese-on-michelangelo-antonioni/ |archive-date=July 8, 2012 |access-date=January 5, 2012 |publisher=Altfg.com}}</ref><ref>{{cite web |author=Ingmar Bergman Foundation |title=Ingmar Bergman |url=http://193.10.144.136/page.asp?guid=65BFD29C-045F-4C51-88B1-1A50F6173D26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426013947/http://193.10.144.136/page.asp?guid=65BFD29C-045F-4C51-88B1-1A50F6173D26 |archive-date=April 26, 2012 |access-date=January 5, 2012 |publisher=193.10.144.136}}</ref><ref>{{YouTube|id=uysS8EHrpB4|title=Martin Scorsese praises Federico Fellini and 'La Dolce Vita'}}</ref> سکورسیزي په برونکس کې د کاردنیل هایس د هلکانو په عالي لېسه کې ګډون وکړ او په ۱۹۶۰ م کال کې فارغ شو. هغه په لومړیو کې غوښتل چې پادري شي نو ځکه په یوه ابتدایه عبادت ځای کې شامل شو، خو له لومړي کال وروسته ناکام شو. دغه کار سینما ته د هغه د تګ لاره جوړه کړه او په پایله کې هغه د نیویارک پوهنتون د واشنګټن په کالج ( اوس وخت کې د علم او هنر د کالج په نوم پيژندل کېـږي ) کې شامل شو ، چېرته چې هغه په ۱۹۶۴ م کال کې په انګلیسي کې لسانس واخیست. ورپسې هغه په ۱۹۶۸ م کال کې د نیویارک پوهنتون د تعلیم او تربیې مکتب ( اوس ورته د سټندهارډ د کلتور، تعلیم او بشري پرمختک مکتب ویل کېـږي ) ته چې د جوړېدو یې یو کال پوره کېدو لاړ، تر څو په انګلیسې ادبیاتو کې ماسټري وکړي. <ref name="ENCY">{{Cite web |title=Scorsese, Martin |url=https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/film-and-television-biographies/martin-scorsese |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108053117/https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/film-and-television-biographies/martin-scorsese |archive-date=January 8, 2020 |access-date=January 9, 2020 |website=encyclopedia.com}}</ref><ref>{{cite web |date=December 10, 2016 |title=Filmmaker Martin Scorsese talks about his faith, upcoming movie 'Silence' |url=https://www.ncronline.org/news/media/filmmaker-martin-scorsese-talks-about-his-faith-upcoming-movie-silence |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016014456/https://www.ncronline.org/news/media/filmmaker-martin-scorsese-talks-about-his-faith-upcoming-movie-silence |archive-date=October 16, 2017 |access-date=October 15, 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Raymond |first=Marc |date=May 2002 |title=Martin Scorsese |url=http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/scorsese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225033838/http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/scorsese/ |archive-date=December 25, 2010 |work=sensesofcinema.com |publisher=[[Senses of Cinema]]}}</ref><ref>{{cite web |title=NYU Tisch School of the Arts Receives Major Gift to Establish the Martin Scorsese Institute of Global Cinematic Arts |url=https://tisch.nyu.edu/scorsese-institute |access-date=11 February 2022 |website=NYU Tisch}}</ref><ref>{{Cite web |title=Martin Scorsese |url=https://tisch.nyu.edu/grad-film/alumni/martin-scorsese |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227045144/https://tisch.nyu.edu/grad-film/alumni/martin-scorsese |archive-date=December 27, 2020 |access-date=January 9, 2020 |website=tisch.nyu.edu}}</ref><ref>{{cite web |title=NYU College of Arts and Science |url=http://cas.nyu.edu/object/ug.alumni.pastrecipients |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406192153/http://cas.nyu.edu/object/ug.alumni.pastrecipients |archive-date=April 6, 2012 |access-date=January 5, 2012 |publisher=Cas.nyu.edu}}</ref> == شخصي ژوند == سکورسیزي په ۱۹۶۵ کال کې له خپلې لومړۍ میرمنې Laraine Marie Brennan سره واده وکړ، او دوی دواړو شپږ کاله له ۱۹۶۵ تر ۱۹۷۱ پورې سره یوځای پاتې شوو دوی یوه لور د کاترین په نوم درلوده چې د خپلې مور په نوم نومول شوې وه. <ref>"Catherine Scorsese begs public for $30K to fix flooded Brooklyn apartment", by Dean Balsamini and Sara Dorn, ''PageSix'', May 25, 2019. {{Cite web |url=https://pagesix.com/2019/05/25/catherine-scorsese-begs-public-for-30k-to-fix-flooded-brooklyn-apartment/ |title=آرشیف کاپي |access-date=October 17, 2022 |تاريخ الأرشيف=November 29, 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191129073028/https://pagesix.com/2019/05/25/catherine-scorsese-begs-public-for-30k-to-fix-flooded-brooklyn-apartment/ |url-status=bot: unknown }}</ref> سکورسیزي په ۱۹۷۶ کال کې له لیکوالې جولیا کامرون سره واده وکړ، چې دا یې دویم واده و، دوی یوه لور لري (ډومینیکا کامرون - سکورسیزي، چې یوه اداکاره ده او د ''The Age of Innocence کې'' راڅرګنده شوې)، خو دې واده یوازې یو کال دوام وکړ. ددوی لپاره طلاق سخت یا ستونزمن و او دا د کامرون د لومړي فلم تیارې کمیډۍ ''God's Will'' فلم بنسټ و، چې لور یې په دې فلم کې اصلي اداکاره یا د فلم ستورې وه. هغې د ډومینیکا سکورسیزي په نوم په Cape Fear فلم کې یو کوچنی رول درلود او اداکاري، لیکلو، ډایرکټري یا کارګردانۍ او چمتوکولو ته یې دوام ورکړ.<ref>{{cite news|title=God's Will (1989)|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/163155/God-s-Will/overview|access-date=April 18, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423023314/http://www.nytimes.com/movies/movie/163155/God-s-Will/overview|department=Movies & TV Dept.|work=[[The New York Times]]|author=Clarke Fountain|date=2014|archive-date=April 23, 2014}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/martinscorsese0000keys/page/188|author=Keyser, Les|title=Twayne's Filmmakers Series: Martin Scorsese|publisher=[[Twayne Publishers]]: New York|year=1998|page=[https://archive.org/details/martinscorsese0000keys/page/188 188]|isbn=978-0-8057-9321-5|access-date=February 27, 2016}}</ref><ref name="success">{{Cite news|last=Piccalo|first=Gina|title=Agonizing success of 'Artist's Way'|work=[[Los Angeles Times]]|date=June 23, 2006|url=https://articles.latimes.com/2006/jun/23/entertainment/et-cameron23|access-date=June 1, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608122116/http://articles.latimes.com/2006/jun/23/entertainment/et-cameron23|archive-date=June 8, 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Malkin |first=Marc |date=April 16, 2007 |title=Scorsese's Family Business |url=http://www.eonline.com/news/59163/scorsese-s-family-business |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140420231140/http://www.eonline.com/news/59163/scorsese-s-family-business |archive-date=April 20, 2014 |access-date=April 18, 2014 |publisher=[[E!]]}}</ref> مخکې له دې چې د ۱۹۷۹ کال پای ته ورسېږي، سکورسیزي له اداکارې ایزابلا روسلیني سره واده وکړ، دوی د څلورو کلونو لپاره سره یوځای پاتې شوو، او په ۱۹۸۳ کال کې یې سره طلاق واخیست.<ref>{{cite news|last=Halpern|first=Dan|title=Interview: Isabella Rossellini – Daddy's girl|url=https://www.theguardian.com/film/2006/may/01/features.features11|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=April 18, 2014|date=April 30, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418234306/http://www.theguardian.com/film/2006/may/01/features.features11|archive-date=April 18, 2014}}</ref> په ۱۹۸۵ کال کې سکورسيزي له تولیدونکې باربرا ډي فینا سره واده وکړ، چې د پنځو ودونو له ډلې یې دا څلورم واده و. هغوئ په ۱۹۹۱ کال کې جلا شوو. سکورسیزي له څلورم طلاق نه وروسته یعنې له ۱۹۸۹ نه تر ۱۹۹۷ کاله پورې له اداکارې ایلیانا ډاګلاس سره د مینې اړیکې درلودې.<ref>{{Cite web |last=Jewel |first=Dan |date=March 1, 1999 |title=Note Worthy |url=https://people.com/archive/note-worthy-vol-51-no-8/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025225552/https://people.com/archive/note-worthy-vol-51-no-8/ |archive-date=October 25, 2018 |access-date=October 25, 2018 |work=[[People (magazine)|People]]}}</ref> سکورسیزي په ۱۹۹۹ کال کې، له خپلې اوسنۍ میرمنې هیلین شیرمر هورن موریس سره چې له شلو کلونو زیات عمر لري واده وکړ. دوی د فرانسیسکا په نوم یوه اداکاره او فلم جوړونکې لور لري، چې دده په دې ​​فلمونو کې ''The Departed، Hugo، The Aviator''  راڅرګنده شوې ده. او د ۲۰۲۰ کال د HBO/Sky  د ''We Are Who We Are'' په کوچنیو لړیو کې اصلي رول لوبولی.<ref>{{Cite magazine|last=Miller|first=Julie|title=Read Martin Scorsese's Open Letter to His 14-Year-Old Daughter|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2014/01/martin-scorsese-open-letter-daughter|access-date=2021-04-28|magazine=Vanity Fair|date=January 8, 2014|language=en-US|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015345/https://www.vanityfair.com/hollywood/2014/01/martin-scorsese-open-letter-daughter|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gonzales |first=Erica |date=2020-10-30 |title=Francesca Scorsese Is Ready to Make a Name for Herself |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/a34534570/francesca-scorsese-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428054538/https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/a34534570/francesca-scorsese-interview/ |archive-date=April 28, 2021 |access-date=2021-04-28 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> == سرچينې == ear5h86z9atnaz1oejuipc40cf8k7ec 0 64980 370967 302244 2026-11-08T14:59:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370967 wikitext text/x-wiki هستوي ژمی د نړیوال اقلیم د یخیدو یو شدید او اوږدمهاله اثر دی چې انګېرل کیږې چې له پراخو اوربلوونکوتوپانونو څخه وروسته چې لامل یې په لوړه کچه هستوي جګړه وي رامنځ ته شوې وي. دا فرضیه په دې حقیقت ولاړه ده چې دا ډول اورونه کولای شي داسې دودونه ستراتوسفېر ته ترزیق کړي چې کولای شي چې ځمکې ته د لمر د رڼا د رسېدو مخه ډب کړي. داسې انګیرل کیږي چې د یخنۍ لامل کېدل د حاصلاتو پراخ ځوړ او کاختۍ لامل کېږي. کله چې محققین د کميوتر مادل هستوي ژمې سناریو جوړوي، نوهغوی په دویمه نړیواله جګړه کې په هامبورګ بمباري او او دهیروشیمیا اور بلوونکې توپانونه د قضیو د یوه مثال په توګه کاروي چېرته چې ښایي طبیعي وحشي اورونه د توپانونو سره یوځای ستراتوسفېر ته ترزیق شوي وي.  <ref name="autogenerated4">{{cite book|title=Human Impacts on Weather and Climate|url=https://books.google.com/books?id=hq7_TAFD4osC&q=nuclear+winter|first1=William R.|last1=Cotton|first2=Roger A. Sr.|last2=Pielke|date=1 February 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139461801}}</ref><ref name="2008physicstoday">{{Cite journal|last1=Toon|first1=Owen B.|last2=Robock|first2=Alan|last3=Turco|first3=Richard P.|date=December 2008|title=Environmental consequences of nuclear war|journal=Physics Today|volume=61|issue=12|pages=37–42|doi=10.1063/1.3047679|doi-access=free|url=http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/ToonRobockTurcoPhysicsToday.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312010114/http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/ToonRobockTurcoPhysicsToday.pdf|archive-date=2012-03-12|bibcode=2008PhT....61l..37T|quote=environmental changes triggered by smoke from firestorms}}</ref><ref>{{cite web |last1=Diep |first1=Francie |date=July 19, 2014 |title=Computer Models Show What Exactly Would Happen To Earth After A Nuclear War |url=https://www.popsci.com/article/science/computer-models-show-what-exactly-would-happen-earth-after-nuclear-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114114449/https://www.popsci.com/article/science/computer-models-show-what-exactly-would-happen-earth-after-nuclear-war |archive-date=14 November 2017 |access-date=4 February 2018 |website=Popular Science}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Toon|first1=Owen B.|last2=Bardeen|first2=Charles G.|last3=Robock|first3=Alan|last4=Xia|first4=Lili|last5=Kristensen|first5=Hans|last6=McKinzie|first6=Matthew|last7=Peterson|first7=R. J.|last8=Harrison|first8=Cheryl S.|last9=Lovenduski|first9=Nicole S.|last10=Turco|first10=Richard P.|date=2019-10-01|title=Rapidly expanding nuclear arsenals in Pakistan and India portend regional and global catastrophe|journal=Science Advances|volume=5|issue=10|pages=eaay5478|doi=10.1126/sciadv.aay5478|pmid=31616796|pmc=6774726|bibcode=2019SciA....5.5478T|issn=2375-2548}}</ref><ref name="2008physicstoday2">{{Cite journal|last1=Toon|first1=Owen B.|last2=Robock|first2=Alan|last3=Turco|first3=Richard P.|date=December 2008|title=Environmental consequences of nuclear war|journal=Physics Today|volume=61|issue=12|pages=37–42|doi=10.1063/1.3047679|doi-access=free|url=http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/ToonRobockTurcoPhysicsToday.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312010114/http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/ToonRobockTurcoPhysicsToday.pdf|archive-date=2012-03-12|bibcode=2008PhT....61l..37T|quote=environmental changes triggered by smoke from firestorms}}</ref><ref name="agu.org">{{cite journal|last1=Fromm|first1=M.|last2=Stocks|first2=B.|last3=Servranckx|first3=R.|last4=Lindsey|first4=D.|year=2006|title=Smoke in the Stratosphere: What Wildfires have Taught Us About Nuclear Winter|journal=[[Eos (journal)|Eos, Transactions, American Geophysical Union]]|volume=87|issue=52 Fall Meet. Suppl|at=Abstract U14A–04|url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm06&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm06%2Ffm06&maxhits=200&=%22U14A-04%22|bibcode=2006AGUFM.U14A..04F|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124034041/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm06&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm06%2Ffm06&maxhits=200&=%22U14A-04%22|archive-date=2008-01-24|access-date=2022-10-13|archivedate=2008-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124034041/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm06&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm06%2Ffm06&maxhits=200&=%22U14A-04%22}}</ref><ref>{{harvnb|Toon|Turco|Robock|Bardeen|2007}}. "the injection height of the smoke is controlled by the energy release from the burning fuel not from the nuclear explosion.", "…smoke plumes deep within the stratosphere over Florida that had originated a few days earlier in Canadian fires, implying that the smoke particles had not been significantly depleted during injection into the stratosphere (or subsequent transport over thousands of kilometers in the stratosphere)."</ref>{{sfn|Goure|1985}} == عمومیات == هستوي ژمۍ یا لکه څنګه چې ورته  هستوي تیاره او رڼا یا بین الطلوعین نوم  هم ورکول شوی دي، د ۱۹۸۰ په لسیزه کې  له هغه وروسته د یوې ساینسي مفکورې په توګه وپېژندل شوه چې دا واضحه شوه چې پخوانۍ نظریې چې ګویا شهاب یا آسماني ډبرې له خوا جوړ شوي دنایتروجن اکساید خروج به د اوزون قشر تخریب کړي خپل اعتبار له لاسه ورکاوه. دا نظریه د دې قرینې له امله وه چې له اورونو را ولاړشويو دودونو اقلیمي اثرات د اتومي جګړې د اقلیمي اثراتو یو نوی تمرکز کیږي. د دا ډول ماډل په سناریو ګانوکې، دا ډول فکر کېده چې د ډول ډول لوګیو ورېځې چې نامعلوم مقدار لوګی یې درلوده د ښارونو په سر د تېلو په تصفیه خانو او په کلیوالو سیمو کې د میزایلو په سیلوګانو کې جوړې شي. د هستوي ژمې اصطلاح یوه نوې اصطلاح ده چې ۱۹۸۳ ز کال کې د ریچارد پي تورکوRichard P. Turco له خوا د یوه بعدي کمپیوتر مادل په اړوند اختراع شوه چې د اتومي بین الطلوعین مفکوره وازمایي. دې مادل وړاندیز وکړ چې د غبار اودود لوی مقدار د هوا په سر د کلونو لپاره پاتې کیږي چې د سیارې په کچه د تودوخې د درجې د جدي ځوړ لامل کیږي.  <ref name="Nuclear Winter Documentary 1984">[https://www.youtube.com/watch?v=WCTKcd2Ko98 On the 8th Day – Nuclear Winter Documentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614084513/https://www.youtube.com/watch?v=WCTKcd2Ko98|date=2017-06-14}} (1984) 21:40</ref><ref name="bmartin.cc1">{{cite web |author=Brian Martin |date=1988 |title=John Hampson's warnings of disaster |url=http://www.bmartin.cc/pubs/88Hampson.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141130145905/http://www.bmartin.cc/pubs/88Hampson.html |archive-date=2014-11-30 |access-date=2014-10-03 |website=www.bmartin.cc}}</ref><ref name="babel.hathitrust.org">{{cite report|author1=Muench, H. S.|author2=Banta, R. M.|author3=Brenner, S.|author4=Chisholm, D. A.|title=An assessment of global atmospheric effects of a major nuclear conflict|date=10 May 1988|publisher=Air Force Geophysics Laboratory|place=Hanscom AFB, MA|hdl=2027/uc1.31822020694212}}</ref> په کال ۱۹۹۱ کې د کوېټ د تېلو د اورونو د اثراتو په وړاندوېنه کې تر ناکامۍ وروسته چې د یوه اقلیم پېژندونکي ټیم له خوا تر سره شو تر څو له پورته نظریې دفاع وکړي، له یوې لسیزې څخه ډیر وخت بې له دې چې د موضوع په اړوند نوي اسناد خپاره شي تېر شو. ډیرو تازه وختو کې د همدغو لوړو ماډل جوړوونکو ټیم چې په ۱۹۸۰ لسیزو پورې اړوند و، یو ځل بیا د کمپیوتري مادل نتاېجو په خپرولو پېل وکړ. دا نوي مادلونه پخوانیو ته ورته عمومي موندنې تولیدوي په دې معنی چې د سلو اوربلونکو توپانونو اشتعال چې هر یوه یې په شدت کې له هغو سره چې په هیروشیمیا کې لیدل شوي و د پرتلې وړ و کولای شو چې یو وړوکی هستوي ژمی رامنځ ته کړي. دا اوربلوونکي توپانونه ځمکې ته  د لوګیو په تیره بیا د تور کاربن د ترزیق لامل کيږي  او د شنو خونو د ضد اثرتولیدوي چې د ځمکې د مخ د تودوخې د درجې د را لوېدولامل کیږي.  دیخنۍ داشدت د الن روباک Alan Robock په ماډل کې دا وړاندیزوي چې د دې سل اوربلوونکو توپانونو مجموعي تولیدات د نړۍ د تودوخې در جه ۱ سانتی ګراد یا ۱.۸ فارنهایت درجې ټيټوي او په پراخه پیمانه د انسان د فعالیت له امله د ځمکې تودېدنه په تقریبي توګه په راتلونکو دوه یا درې کلونو کې له منځه وړي. را باک  Robock دا نه  دي ماډل کړې خو هغه وړاندوېنه کړې چې د نړیوالې کرهنې زیانونه به يې پایلې وي. <ref>{{cite journal|doi=10.5194/acp-7-2003-2007|author=Robock, Alan|author2=Luke Oman|author3=Georgiy L. Stenchikov|author4=Owen B. Toon|author5=Charles Bardeen|author6=Richard P. Turco|name-list-style=amp|title=Climatic consequences of regional nuclear conflicts|journal=Atmos. Chem. Phys.|volume=7|pages=2003–12|date=2007|url=http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/acp-7-2003-2007.pdf|issue=8|bibcode=2007ACP.....7.2003R|access-date=2007-12-05|doi-access=free|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629153655/http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/acp-7-2003-2007.pdf|archive-date=2013-06-29}}</ref><ref name="news.nationalgeographic.com">{{cite web |author=Charles Q. Choi |date=2011-02-23 |title=Small Nuclear War Could Reverse Global Warming for Years |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/02/110223-nuclear-war-winter-global-warming-environment-science-climate-change/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916215816/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/02/110223-nuclear-war-winter-global-warming-environment-science-climate-change/ |archive-date=2014-09-16 |access-date=2014-09-20 |work=National Geopraphic}}</ref>{{sfn|Toon|Turco|Robock|Bardeen|2007}} اړینه نه ده چې یو هستوي مو جود یا آله د انفجار وکړي ترڅو د یوه اوربلوونکې توپان د اشتعال لامل شي، د هستوي ژمې اصطلاح یو غلط نوم دی.  دموضوع په اړوند خپاره شوي اسناد دا بیانوي چې له کیفي توجیه پرته هستوي چاودنې د مادل شویو اوریزو طوفانونو د اثراتولامل دي. یواځنۍ ښکارنده  یا پدیده چې د هستوي ژمي په اسنادو کې د کمپیوتر په واسطه مادل شوي دي هغه د اقلیم اغېزښندنې عامل  هغه تولید دی چې د بې شمېره وسایلو په واسطه جوړيدای شي او اشتعال کوي. که څه هم په نادره توګه دا بحث کیږي چې د پورته نظریې ملاتړي ووايي چې د همدې هستوي ژمي اغیزې به هغه وخت را منځ ته شي که چېرې ۱۰۰ ستر معمولي اوربلوونکې توپانونه ولګيږي.    <ref name="ReferenceC">{{harvnb|Toon|Turco|Robock|Bardeen|2007|p=1998}}. "...fires occurred within a few months of each other in 1945, the Hamburg mass fire occurred in 1943. These five fires potentially placed 5% as much smoke into the stratosphere as our hypothetical nuclear fires. The optical depth resulting from placing 5 Tg of soot into the global stratosphere is about 0.07, which would be easily observable even with techniques available in WWII."</ref>{{Sfn|Badash|2009|pp=242–244}} د کمپیوتر د مادلرانو چې په ۱۹۸۰ کې یې دا اصطلاح ابداع کړه  لومړني انګېرنې دا وې چې ښایي یو زیات شمیر حتی د زرونوپه شمېر اوربلوونکې توپانونه شتون ولري. ګمان دا و اوربلوونکي توپانونه به د امریکا او شوروي په څواړخیزه جګړه کې په هوا کې د ارزښت ضد په هوا کې چاودېدونکې هستوي وسلو په پراخه کچه کارولو یوه ممکنه پایله وي. داسې ښودل کیږي چې په ډېر شمېر کې اوربلوونکې توپانونه چې پخپله مادل شوي نه دي، د هستوي ژمي شرایط برابروي چې لامل یې په مختلفو اقلیمي مادلونو کې د لوګي داخلیدل دي چې د یخنۍ شدت ژوروالی یې د لسیزو مودې لپاره دوام کوي. په دې موده کې د اروپا ،امریکا او چین په کرهنیزو سیمو کې  په دوبي کې د تودوخې د درجې ټيټیدل تر ۲۰ سانتي ګراد درجې یا ۳۶ فارنهایت وي او په روسیه کې ۳۵ سانتي ګراد یا ۶۳ فارنهایت درجې وي. دا یخني د سیارې مخ ته په لومړیو څوکلونو کې د طبیعي لمریز تشعشع په رسېدو کې د ۹۹٪ کمښت له امله وي او په څو لسیزو کې به په تدریجي ډول بېرته خپل حالت ته وګرځي. <ref name="babel.hathitrust.org2">{{cite report|author1=Muench, H. S.|author2=Banta, R. M.|author3=Brenner, S.|author4=Chisholm, D. A.|title=An assessment of global atmospheric effects of a major nuclear conflict|date=10 May 1988|publisher=Air Force Geophysics Laboratory|place=Hanscom AFB, MA|hdl=2027/uc1.31822020694212}}</ref><ref name="Robock">{{cite journal|last1=Robock|first1=Alan|last2=Oman|first2=Luke|last3=Stenchikov|first3=Georgiy L.|date=6 July 2007|title=Nuclear winter revisited with a modern climate model and current nuclear arsenals: Still catastrophic consequences|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=112|issue=D13|at=D13107|doi=10.1029/2006JD008235|doi-access=free|bibcode=2007JGRD..11213107R|url=http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/RobockNW2006JD008235.pdf|access-date=2007-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928005224/http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/RobockNW2006JD008235.pdf|archive-date=2011-09-28|url-status=live|issn=2156-2202}}</ref> په اساسي ډول، د اوږدو وریځو د انځوریزو شواهدو د رامنځ ته کېدو را په دې خوا دا جوته شوه چې اوربلوونکي توپانونه کولای شی دود/ ایروسول ګاز ستراتوسفېر ته داخل کړي خو په هوا کې د ایروسول د پاتې کېدو موده نامعلومه ده. مایک فروم Mike Fromm چې د هغې مستقلې ډلې او ناول تحقیقي لابراتوارغړی دی او د هستوي ژمي ته اړوند د تیوریکي مادل په هکله خپرونو ته دوام ورکاوه په ۲۰۰۶ کې د تجربې له مخې وموندل چې د سترو طبیعي وحشي اوربلوونکو توپانونو پېښېدل چې په هیروشیما کې تر لیدل شوو اوربلوونکو توپانونو څو ځله ستر و کولای شي د هستوي ژمي وړوکي اثرات تولید کړي چې د لږ وخت لپاره لکه په تقریبي ډول د یوې میاشتې لپاره دوام کوي او د نیمې کرې د سطحې د تودوخې نه اندازه کېدونکې ښکته کېدو لامل ګرځي. دا حالت تر یو حده د اورغوځوونکو مکررو فورانونو سره د پرتلې وړ ده  چې سلفیټ سترا توسفېر ته داخلوي او د وړوکو حتې د جزیي اورغورځوونکي ژمي اثرات تولیدوي.   <ref>London 1906, San Francisco Fire and others</ref><ref name="Fire-Breathing Storm Systems">{{cite web |author=Michael Finneran |date=2010-10-19 |title=Fire-Breathing Storm Systems |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/pyrocb.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824082109/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/pyrocb.html |archive-date=24 August 2014 |publisher=NASA}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fromm|first1=M.|last2=Tupper|first2=A.|last3=Rosenfeld|first3=D.|last4=Servranckx|first4=R.|last5=McRae|first5=R.|title=Violent pyro-convective storm devastates Australia's capital and pollutes the stratosphere|doi=10.1029/2005GL025161|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=5|pages=L05815|year=2006|bibcode=2006GeoRL..33.5815F|s2cid=128709657}}</ref><ref>{{cite web |date=31 August 2010 |title=Russian Firestorm: Finding a Fire Cloud from Space |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/PyroClouds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212163237/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/PyroClouds/ |archive-date=12 February 2015 |access-date=12 February 2015 |website=earthobservatory.nasa.gov}}</ref> د اوربلوونکو توپانونو د لوګې د څارنې  دآلاتو یوه ټولګه چې په ستلایت او الوتکه کې ځاي په ځای ده هغه مخکښه هڅه ده چې په دقیقه توګه د دې لوګې د ژوند اوږدوالی، مقدار، د ترزیق لوړوالی او بصری خاصیت ښیي. د دې ټولو خواصوپه اړه معلومات اړین دي تر څو په رښتیني ډول د اوربلوونکوتوپانونو د یخ کولو اثراتو شدت او اوږوالی ثابت کړی شي او دا ثابتول به د هستوي ژمي د کمپیتوری مادل له طرحې څخه مستقل وي. <ref>{{cite web |title=NASA to study how pollution, storms and climate mix |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2013/06/130606133058.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140237/https://www.sciencedaily.com/releases/2013/06/130606133058.htm |archive-date=2018-06-12 |access-date=2018-02-28}}</ref><ref>{{cite web |date=2 July 2013 |title=Wildfires Smoke Crosses the Atlantic |url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=81500 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006110758/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=81500 |archive-date=6 October 2014 |access-date=3 October 2014 |website=earthobservatory.nasa.gov}}</ref><ref name="journals.ametsoc.org">{{cite journal|title=The untold story of pyrocumulonimbus, 2010|doi=10.1175/2010BAMS3004.1|volume=91|issue=9|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|pages=1193–1209|year=2010|last1=Fromm|first1=Michael|bibcode=2010BAMS...91.1193F|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jacob|first1=D.J|display-authors=etal|year=2010|title=The Arctic Research of the Composition of the Troposphere from Aircraft and Satellites (ARCTAS) mission: design, execution, and first results|journal=Atmos. Chem. Phys.|volume=10|issue=11|pages=5191–5212|doi=10.5194/acp-10-5191-2010|bibcode=2010ACP....10.5191J|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=Canadian and Siberian Boreal Fire Activity during ARCTAS Spring and Summer Phases|last1=Stocks|first1=B. J.|last2=Fromm|first2=M. D.|last3=Soja|first3=A. J.|last4=Servranckx|first4=R.|last5=Lindsey|first5=D.|last6=Hyer|first6=E.|date=December 2009|journal=AGU Fall Meeting Abstracts|volume=2009|at=A41E–01|bibcode=2009AGUFM.A41E..01S}}</ref> اوس مهال، د سټلایټ د څارنې له معلوماتو دا جوتیږي چې په ستراتوسفیر کې د لوګي اروسولونه aerosols له دوه میاشتو کمه موده کې تیت او پرک کیږي. د  سترا توسفېر په نوي حالت کې د اوج  د نقطې د موجودیت په اړه چې هلته اروسولونه په پورته موده کې نه لرې کیږي لا تر اوسه پرېکړه نه ده شوې. <ref name="journals.ametsoc.org2">{{cite journal|title=The untold story of pyrocumulonimbus, 2010|doi=10.1175/2010BAMS3004.1|volume=91|issue=9|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|pages=1193–1209|year=2010|last1=Fromm|first1=Michael|bibcode=2010BAMS...91.1193F|doi-access=free}}</ref> == میکانیزم == د هستوي ژمي سناریو دا انګیري چې سل ی سلو ډېر ښاري اوربلوونکي توپانونه د هستوي چاودنو له امله مشتعل کیږي او دا اوربلوونکي توپانونه لوی لوی تور لوګی پورتنې تروپوسفیر او ښکتني ستراتوسفېر ته د هغو ورېځو د سترو ټوټو د حرکت له لارې پورته کیږي چې د اوربلوونکو توپانونو په مهال جوړیږي. له ۱۰ تر ۱۵ کیلو مترو( ۶-۹ میلو) له ځمکې پورته واټن کې د لمر د وړانګو جذب کولای شي لوګی ته حرارت ورکړي چې یو څه یا ټول یې ستراتوسفېر ته پورته شي او هلته د باران په واسطه د نه مینځلو په صورت کې د کلونو لپاره پاتې شي. <ref name="pnas.0710058105">{{cite journal|title=Massive global ozone loss predicted following regional nuclear conflict|last1=Mills|first1=Michael J.|last2=Toon|first2=Owen B.|last3=Turco|first3=Richard P.|last4=Kinnison|first4=Douglas E.|last5=Garcia|first5=Rolando R.|date=April 8, 2008|journal=PNAS|volume=105|issue=14|pages=5307–5312|doi=10.1073/pnas.0710058105|pmid=18391218|pmc=2291128|bibcode=2008PNAS..105.5307M|doi-access=free}} "50 Hiroshima-size (15 kt) bombs could generate 1–5 Tg of black carbon aerosol particles in the upper troposphere, after an initial 20% removal in "black rains" induced by firestorms..." & "the 1 to 5 Tg soot source term derives from a thorough study of the smoke produced by firestorms..."</ref><ref name="climate.envsci.rutgers.edu">{{harvnb|Toon|Turco|Robock|Bardeen|2007|p=1994}}. "the injection height of the smoke is controlled by the energy release from the burning fuel not from the nuclear explosion."</ref> == سرچينې == 8mj1sckweaz58lm8obztoz2cmp5ljwx 0 65014 371101 368946 2026-11-08T17:24:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371101 wikitext text/x-wiki یو ځمکې ته نږدې جسم (په انګلیسي: '''near-Earth object'''  چې مخفف یې ('''NEO''') دی) د شمسي نظام هر هغه کوچینی جسم دی چې مدار یې نوموړی ځمکې ته رانږدې کوي. دا منل شوې ده چې، د شمسي نظام یو جسم په هغه صورت کې یو ځمکې ته نږدې جسم یا NEO  بلل کېږي چې لمر (حضیض) ته یې  تر ټولو نږدې تقرب له ۱.۳ نجومي واحدونو (AU) څخه لږ وي. که چېرې د یو NEO مدار د ځمکې له مدار څخه تېرېږي او یاد جسم له ۱۴۰ مترو (۴۶۰ فټو) څخه لوی وي، نو یاد جسم په بالقوه ډول خطرناک یو جسم (PHO) ګڼل کېږي. تر ټولو ډېر پېژندل شوي بالقوه خطرناک اجسام (PHOs) او ځمکې ته نږدې اجسام (NEOs) کوچینۍ سیارې دي، اما یوه کوچینۍ برخه یې لکۍ لرونکي ستوري دي.<ref name="NEO-groups2">{{cite web |title=NEO Basics. NEO Groups |url=http://cneos.jpl.nasa.gov/neo/groups.html |access-date=2017-11-09 |publisher=NASA/JPL CNEOS}}</ref><ref name="CHAPMAN04">{{cite journal|title=The hazard of near-Earth asteroid impacts on earth|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-05-15_222_1/page/1|author=Clark R. Chapman|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=222|issue=1|pages=1–15|date=May 2004|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.004|bibcode=2004E&PSL.222....1C}}</ref> له ۲۹۰۰۰ څخه زیاتې پېژندل شوې ځمکې ته نږدې کوچینۍ سیارې (NEAs) او له ۱۰۰ څخه زیات لنډ مهالي لکۍ لرونکي ستوري (NECs) شتون لري. د لمر په مدار څرخېدونکې یو شمېر شهابي تیږې دومره لویې وې چې له ځمکې سره له لګېدو مخکې په فضا کې د ترصد وړ وې. دا اوسمهال په پراخه توګه منل شوې ده چې په پخوا وختونو کې یو شمېر ټکرونو د ځمکې جیولوژيکي او بیولوژیکي تاریخ ته په بڼه ورکولو کې مهم رول لرلی دی. هغه کوچینۍ سیارې چې قطر یې تر ۲۰ مترو (۶۶ فټو) پوری دی خپل سیمه ییز چاپېریال او د انسانانو جمیعتونو ته د پام وړ زیان رسولی شي. هغه کوچینۍ سیارې چې جسامت یې نسبتاً لوی دی اتموسفیر ته د ځمکې تر سطحې پورې نفوذ کوي، چې له لویې وچې سره په ټکر کولو سره د اور غورځوونکو خولې رامنځته کوي یا له سمندرونو سره د ټکر په صورت کې سونامي ګانې رامنځته کوي. له ځمکې سره د نږدې اجسامو سره لېوالتیا له ۱۹۸۰یمې زېږدیزې لسیزې څخه را په دې خوا د نوموړو اجسامو د بالقوه ممکنه خطر په اړه د د لوړې کچې پوهاوي له کبله زیاته شوې ده. د کوچینیو سیارو د خطر له منځه وړل په اصولو کې د انحراف په واسطه د امکان وړ دي، او د نوموړي خطر د راکمولو په اړه څېړنې روانې دي.<ref name="BROWN02">{{cite news|url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/75th/rm_essay.htm|title=The Call of Catastrophes|author=Richard Monastersky|work=Science News Online|date=March 1, 1997|access-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20040313165341/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/75th/rm_essay.htm|archive-date=2004-03-13}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rumpf שפרה לאור מנאל לאורה מנאלת ביום רביעי גם אני יאסה את זה|first1=Clemens M.|last2=Lewis|first2=Hugh G.|last3=Atkinson|first3=Peter M.|date=2017-04-19|title=Asteroid impact effects and their immediate hazards for human populations|journal=Geophysical Research Letters|language=en|volume=44|issue=8|pages=3433–3440|doi=10.1002/2017gl073191|issn=0094-8276|arxiv=1703.07592|bibcode=2017GeoRL..44.3433R|s2cid=34867206}}</ref><ref name="tsr20120514">{{cite journal|last=Fernández Carril|first=Luis|title=The evolution of near Earth objects risk perception|journal=The Space Review|date=May 14, 2012|url=http://www.thespacereview.com/article/2080/1|access-date=2017-11-15|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629205156/http://www.thespacereview.com/article/2080/1|archive-date=2017-06-29}}</ref> دوه مقیاسونه، د تورینو ساده مقیاس (Torino scale) او د پالېرمو یو څه پېچلی مقیاس (Palermo scale) د یوه پېژندل شوي ځمکې ته نږدې جسم له لوري د وړاندې کېدونکي خطر میزان په ځمکه باندې د هغه جسم د ضربې د احتمال پر بنسټ او دا چې د نوموړې ضربې ناوړه پایلې به څه وي، سنجوي. ځینې ځمکې ته نږدې اجسامو د هغوی له کشف نه وروسته د تورینو یا پالېرمو د مقیاس مثبت میزانونه لرلي دي. له ۱۹۸۸ز کال راهیسې، متحده ایالات، اروپایي اتحادیه، او نور هېوادونه فضایي ګارډ په نامه هلو ځلو سره ځمکې ته د نږدې اجسامو سکن تر سره کوي. ناسا ته د لږ تر لږه ۱ کیلومتر (۳۳۰۰ فټه) قطر لرونکو ځمکې ته نږدې لږ تر لږه ٪۹۰ هغو اجسامو کوم چې د نړیوال ناورین د پېښولو لپاره کافي دي، د فهرست د برابرولو په اړه د امریکا د کانګرس ابتدایي حکم تر ۲۰۱۱ز کال پورې د عمل جامه واغوسته. په وروستیو کلونو کې، د دغې سروې هڅې د هغو کوچینیو اجسامو په شاملولو سره کوم چې په لویه پیمانه تخریب وړتیا لري اما تخریب یې په نړیواله کچه نه دی، پراخې کړای شوې. <ref name="spaceguard-2004">{{cite web |date=May 26, 2004 |title=NASA on the Prowl for Near-Earth Objects |url=https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |access-date=2018-03-06 |publisher=NASA/JPL |تاريخ الأرشيف=2021-10-01 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-10-01 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html }}</ref><ref name="law-109-155">{{cite web |title=Public Law 109–155–DEC.30, 2005 |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-109publ155/pdf/PLAW-109publ155.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201223922/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-109publ155/pdf/PLAW-109publ155.pdf |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-11-09}}</ref><ref name="ETech">{{cite news|title=NASA is opening a new office for planetary defense|url=http://www.extremetech.com/extreme/220745-nasa-is-opening-a-new-office-for-planetary-defense|author=Graham Templeton|date=January 12, 2016|access-date=2017-11-10|work=ExtremeTech|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706223602/https://www.extremetech.com/extreme/220745-nasa-is-opening-a-new-office-for-planetary-defense|archive-date=July 6, 2017}}</ref> ځمکې ته نږدې اجسام ټیټه سطحي جاذبه لري، او زیاتره یې د ځمکې په څېر مدارونه لري کوم چې هغوی د فضایي سفینو پر وړاندې اسانه هدفونه ګرځوي. د ۲۰۱۹ز کال تر جنوري پورې له پنځو ځمکې ته نږدې لکۍ لرونکو ستورو او پنځو ځمکې ته نږدې کوچینیو سیارو څخه د فضایي سفینو په واسطه لیدنه شوې ده. ځمکې ته د نږدې یوه جسم یوه کوچینۍ نمونه په ۲۰۱۰ز کال کې ځمکې ته راوړل شوې ده، او دې ته د ورته ماموریتونو تر سره کېدنه جریان لري. د کوچینیو سیارو د استخراج لپاره د لومړنیو پلانونو مسودې د خصوصي تاسیس شویو شرکتونو له خوا د روباټونو د کارولو په واسطه یا ان د فضایي کان کیندونکو په توګه د خصوصي تجارتي فضا نوردانو د استولو له لارې ترتیب شوې دي.<ref name="USAToday-NEA">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/science/space/2007-02-12-asteroid_x.htm|title=Near-Earth asteroids could be 'steppingstones to Mars'|author=Dan Vergano|work=USA Today|date=February 2, 2007|access-date=2017-11-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417034648/http://www.usatoday.com/tech/science/space/2007-02-12-asteroid_x.htm|archive-date=2012-04-17}}</ref><ref name="wired20130323">{{cite news|last=Portree|first=David S.|title=Earth-Approaching Asteroids as Targets for Exploration (1978)|url=https://www.wired.com/wiredscience/2013/03/earth-approaching-asteroids-as-targets-for-exploration-1978/|access-date=2017-11-09|magazine=Wired|date=March 23, 2013|quote=People in the early 21st century have been encouraged to see asteroids as the interplanetary equivalent of sea monsters. We often hear talk of “killer asteroids,” when in fact there exists no conclusive evidence that any asteroid has killed anyone in all of human history. … In the 1970s, asteroids had yet to gain their present fearsome reputation … most astronomers and planetary scientists who made a career of studying asteroids rightfully saw them as sources of fascination, not of worry.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112133317/http://www.wired.com/wiredscience/2013/03/earth-approaching-asteroids-as-targets-for-exploration-1978/|archive-date=2014-01-12}}</ref><ref name="TaskForceReport">{{cite book|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Report of the Task Force on potentially hazardous Near Earth Objects|location=London|publisher=British National Space Centre|date=September 2000|url=https://spaceguardcentre.com/wp-content/uploads/2014/04/full_report.pdf|access-date=2018-03-13}}</ref><ref name="DeepImpactHartley">{{Cite news|title=Mr. Hartley's Amazing Comet|first=Kelly|last=Beatty|date=November 4, 2010|work=Sky & Telescope|url=http://www.skyandtelescope.com/news/106720468.html|access-date=2018-03-19|archive-url=https://archive.today/20101107194918/http://www.skyandtelescope.com/news/106720468.html|archive-date=November 7, 2010|url-status=dead|df=dmy}}</ref><ref name="newsci20160930">{{cite news|first=Jacob|last=Aron|title=Rosetta lands on 67P in grand finale to two year comet mission|work=New Scientist|date=September 30, 2016|url=https://www.newscientist.com/article/2107585-rosetta-lands-on-67p-in-grand-finale-to-two-year-comet-mission/|access-date=2018-03-19}}</ref><ref name="Eros-NEAR">{{cite news|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/news/near_descent_pr_20010131.html|title=NEAR Mission Completes Main Task, Now Will Go Where No Spacecraft Has Gone Before|author=Donald Savage|author2=Michael Buckley|name-list-style=amp|work=Press Releases|publisher=NASA|date=January 31, 2001|access-date=2017-11-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617001709/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/news/near_descent_pr_20010131.html|archive-date=2016-06-17}}</ref><ref name="Itokawa-hayabusa">{{cite web |author=Don Yeomans |date=August 11, 2005 |title=Hayabusa's Contributions Toward Understanding the Earth's Neighborhood |url=http://neo.jpl.nasa.gov/missions/hayabusa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050905132305/http://neo.jpl.nasa.gov/missions/hayabusa.html |archive-date=2005-09-05 |access-date=2017-11-07 |publisher=NASA/JPL Near Earth Object Program}}</ref><ref name="Toutatis-Change">{{cite news|url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2012/12141551-change-2-imaging-of-toutatis.html|title=Chang'e 2 imaging of Toutatis|author=Emily Lakdawalla|work=Blog|publisher=The Planetary Society|date=December 14, 2012|access-date=2017-11-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707021230/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2012/12141551-change-2-imaging-of-toutatis.html|archive-date=2017-07-07}}</ref><ref name="SFN-Hayabusa2">{{cite news|url=https://spaceflightnow.com/2014/12/03/hayabusa-2-launches-on-audacious-asteroid-adventure/|title=Hayabusa 2 launches on audacious asteroid adventure|author=Stephen Clark|work=Spaceflight Now|date=December 3, 2014|access-date=2017-11-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722120740/http://spaceflightnow.com/2014/12/03/hayabusa-2-launches-on-audacious-asteroid-adventure/|archive-date=2016-07-22}}</ref><ref name="space-osiris">{{cite news|last1=Wall|first1=Mike|title='Exactly Perfect'! NASA Hails Asteroid Sample-Return Mission's Launch|url=http://www.space.com/34020-nasa-hails-osiris-rex-asteroid-mission-launch.html|date=September 9, 2016|work=Space.com|access-date=2017-11-14|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026213733/https://www.space.com/34020-nasa-hails-osiris-rex-asteroid-mission-launch.html|archive-date=2017-10-26}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dorminey |first=Bruce |title=Does Commercial Asteroid Mining Still Have A Future? |url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2021/08/31/does-commercial-asteroid-mining-still-have-a-future/ |access-date=2021-10-11 |website=Forbes |language=en}}</ref> == تعریفونه == ځمکې ته نږدې اجسام د ټاکلي قرارداد له مخې په تخنیکي ډول د شمسي نظام له ټولو هغو اجرامو څخه عبارت دي چې د لمر چاپېره مدارونه لري  او د ۰.۹۸۳ او ۱.۳ نجومي واحدونو (AU؛ له لمر څخه د ځمکې د فاصلې) په اندازه له لمر څخه لرې دي. ځمکې ته نږدې اجسام ځکه اوسمهال په حتمي ډول ځمکې ته نږدې نه دي، اما په بالقوه ډول ځمکې ته نسبتاً نږدې تقرب کولی شي. دغه اصطلاح همداراز ځینې وختونه له ډېر انعطاف سره کارول کېږي، د بېلګې په توګه، د هغو اجسامو لپاره چې د ځمکې چاپېره په مدار کې دي یا د  شبه-سپوږمکیو لپاره چې له ځمکې سره د مدار یوه ډېره پېچلې اړیکه لري کارول کېږي.<ref name="MorbidelliAstIII">{{cite journal|url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|title=Origin and Evolution of Near-Earth Objects|first1=Alessandro|last1=Morbidelli|first2=William F. Jr.|last2=Bottke|first3=Christiane|last3=Froeschlé|first4=Patrick|last4=Michel|journal=Asteroids III|editor=W. F. Bottke Jr.|editor2=A. Cellino|editor3=P. Paolicchi|editor4=R. P. Binzel|pages=409–422|date=January 2002|doi=10.2307/j.ctv1v7zdn4.33|bibcode=2002aste.book..409M|access-date=2017-11-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/%7Ebottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|archive-date=2017-08-09}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Waszczak|first1=Adam|last2=Prince|first2=Thomas A.|last3=Laher|first3=Russ|last4=Masci|first4=Frank|last5=Bue|first5=Brian|last6=Rebbapragada|first6=Umaa|last7=Barlow|first7=Tom|last8=Jason Surace|last9=Helou|first9=George|date=2017|title=Small Near-Earth Asteroids in the Palomar Transient Factory Survey: A Real-Time Streak-detection System|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|language=en|volume=129|issue=973|pages=034402|doi=10.1088/1538-3873/129/973/034402|issn=1538-3873|arxiv=1609.08018|bibcode=2017PASP..129c4402W|s2cid=43606524}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 October 2017 |title=Earth's New Buddy is Asteroid, Not Space Junk |url=https://uanews.arizona.edu/story/earths-new-buddy-asteroid-not-space-junk |access-date=14 October 2022 |archive-date=20 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620193833/https://uanews.arizona.edu/story/earths-new-buddy-asteroid-not-space-junk |url-status=dead }}</ref> کله چې ځمکې ته یو نږدې جسم کشفېږي، د شمسي نظام د ټولو نورو کوچینیو اجرامو په څېر د هغه موقعیت او روښنایي د ستورپوهنې د نړیوالې اتحادیې ((IAU's)) د کوچینیو سیارو مرکز ((MPC) ته د فهرست لیکنې لپاره استول کېږي. د کوچینیو سیارو مرکز د ځمکې ته نږدې تایید شویو او بالقوه اجسامو لپاره جلا جدولونه لري. د ځینو ځمکې ته نږدې اجسامو مدارونه له ځمکې سره تقاطع کوي، چې یاد اجسام له همدې کبله د ټکر خطر رامنځته کوي. په هغه صورت کې چې د نوموړو اجرامو اټکلي قطر له ۱۴۰ مترو څخه زیات وي نو دغه اجرام په بالقوه توګه خطرناک اجرام ګڼل کېږي. د کوچینیو سیارو مرکز د بالقوه خطرناکو اجسامو په منځ کې د کوچینیو سیارو لپاره جلا جدول لري چې د بالقوه خطرناکو کوچینیو سیارو (PHAs) د جدول په نامه بلل کېږي. ځمکې ته نږدې اجسام همدازاز د ملي هوایي او فضایي ادارې (NASA) د جټ چلونې د لابراتوار (JPL) له لوري: ځمکې ته د نږدې اجسامو د مطالعاتو مرکز (CNEOS) او د شمسي نظام د ډینامیک ګروپ له خوا جدول بندي شوي دي.<ref name="MPC-NEO-confirm">{{cite web<!--Citation bot --> |title=The NEO Confirmation Page |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/NEO/toconfirm_tabular.html |access-date=2017-11-09 |publisher=IAU/MPC}}</ref><ref>{{cite journal|title=The NEO Confirmation Page|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_february-march-1998_46_2-3/page/299|journal=Planetary and Space Science|volume=46|issue=2|pages=299|bibcode=1998P&SS...46..299M|last1=Marsden|first1=B. G.|last2=Williams|first2=G. V.|year=1998|doi=10.1016/S0032-0633(96)00153-5}}</ref><ref name="neo-jpl-intro">{{cite web |date=January 5, 2018 |title=Discovery Statistics. Introduction |url=https://cneos.jpl.nasa.gov/stats/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206174102/https://cneos.jpl.nasa.gov/stats/ |archive-date=2018-02-06 |access-date=2018-02-08 |publisher=NASA/JPL CNEOS}}</ref><ref name="MPC-PHA-list">{{cite web |title=List Of The Potentially Hazardous Asteroids (PHAs) |url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/t_phas.html |access-date=2018-01-19 |publisher=IAU/MPC}}</ref><ref name="CHAPMAN042">{{cite journal|title=The hazard of near-Earth asteroid impacts on earth|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-05-15_222_1/page/1|author=Clark R. Chapman|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=222|issue=1|pages=1–15|date=May 2004|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.004|bibcode=2004E&PSL.222....1C}}</ref> په بالقوه ډول خطرناکې کوچینۍ سیارې ځمکې ته د هغوی د خطرناک تقرب له وړتیا سره او د هغو ناوړه پایلو سره په تړاو، چې ښایي د ضربې د وقوع په صورت کې یې ولري، تعریفېږي. هغه اجرام چې د ځمکې له مدار سره د تقاطع د ۰.۰۵ نجومي واحدونو یا حد اقلې فاصلې (MOID) او ۲۲.۰ مطلقه یا له هغه څخه د لا روښانه مقدار (د لویې اندازې یو تخمیني شاخص) دواړو لرونکي دي د بالقوه خطرناکو کوچینیو سیارو په توګه په نظر کې نیول کېږي. هغه اجرام چې یا ځمکې ته له ۰.۰۵ نجومي واحدونو (۷۵۰۰۰۰۰ کیلومترو؛ ۴۶۰۰۰۰۰ مایلو) څخه نږدې (یعنې د ځمکې له مدار سره یې تر ټولو لږې فاصلې)  تقرب نشي کولي یا له H = 22.0 څخه لږ نورانیت لري (له فرضي ٪۱۴ آلبِدو  یا نورانیت سره   شاوخوا ۱۴۰ متره (۴۶۰ فټه) قطر لري، د بالقوه خطرناکو کوچینیو سیارو په توګه په نظر کې نه نیول کېږي. د ناسا د ځمکې ته نږدې اجسامو کتلاک د کوچینیو سیارو او لکۍ لرونکو ستورو د تقرب پر فاصلې مشتمل دی ( چې د قمري فاصلو په توګه بیان شوې ده).<ref name="NEO-close">{{citation-attribution|{{cite web |url=https://cneos.jpl.nasa.gov/ca/ |title=NEO Earth Close Approaches |publisher=NASA/JPL CNEOS |access-date=2017-11-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019211133/https://cneos.jpl.nasa.gov/ca/ |archive-date=2017-10-19 }}}}</ref><ref name="NEO-groups">{{cite web |title=NEO Basics. NEO Groups |url=http://cneos.jpl.nasa.gov/neo/groups.html |access-date=2017-11-09 |publisher=NASA/JPL CNEOS}}</ref> == ځمکې ته د نږدې اجسامو په اړه د انسانانو د پوهې تاریخچه == ځمکې ته نږدې تر تولو لومړني مشاهده شوي اجسام لکۍ لرونکي ستوري وو. د نوموړو اجسامو اسماني ماهیت له هغې وروسته وپېژندل او تایید شو چې په ۱۵۷۷ز کال کې ټایکو براهه هڅه وکړه تر څو د یوه لکۍ لرونکي ستوري فاصله د هغه د منظر د اختلاف (parallax ) له لارې اندازه ګیري کړي او تر ټولو ټیټه محدوده چې نوموړي په لاس راوړه د ځمکې له قطر څخه په کافي اندازه لوړه وه. د ځینو لکۍ لرونکو ستورو تناوب د لومړي ځل لپاره په ۱۷۰۵ز کال کې، کله چې اډمونډ هالي د راستنېدونکي جسم په اړه چې د هالي د لکۍ لرونکي ستوري په نامه پېژندل کېږي، خپل د مدار اړوند محاسبات خپاره کړه، تشخیص کړای شو. د ۱۷۵۸-۱۷۵۹ کلونو تر منځ د هالي د لکۍ لرونکي ستورو راګرځېدنه د لکۍ لرونکي ستوري لومړنی ظهور و چې په اړه یې وړاندوینه وشوه. داسې ویل کېږي چې د۱۷۷۹ز کال د لېکسېل لکۍ لرونکی ستوری ځمکې ته نږدې تر ټولو لومړنی کشف شوی جسم و.<ref>{{Cite journal|last1=Ye|first1=Quan-Zhi|last2=Wiegert|first2=Paul A.|last3=Hui|first3=Man-To|date=2018-03-21|title=Finding Long Lost Lexell's Comet: The Fate of the First Discovered Near-Earth Object|journal=The Astronomical Journal|volume=155|issue=4|pages=163|doi=10.3847/1538-3881/aab1f6|issn=1538-3881|arxiv=1802.08904|bibcode=2018AJ....155..163Y|s2cid=118895688}}</ref><ref>{{cite book|last=Stoyan|first=Ronald|title=Atlas of Great Comets|date=2015|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=WAZEBgAAQBAJ&pg=PA101|pages=101–103|isbn=978-1-107-09349-2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301114413/https://books.google.com/books?id=WAZEBgAAQBAJ&pg=PA101&lpg=PA101|archive-date=2018-03-01}}</ref><ref name="Halley-synopsis">{{cite book|last=Halley|first=Edmund|date=1705|title=A synopsis of the astronomy of comets|url=https://library.si.edu/digital-library/book/synopsisofastron00hall|location=London|publisher=John Senex|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201055040/https://library.si.edu/digital-library/book/synopsisofastron00hall|archive-date=2017-12-01}}</ref> لومړنۍ کوچینۍ سیاره چې ۱۸۹۸ز کال کې کشف شوه 433 Eros وه. نوموړې کوچینۍ سیاره د څو پراخو مشاهداتي ماموریتونو سره تړلې وه، په ځانګړې توګه په دې دلیل چې د نوموړې سیارې د مدار اندازه ګیرۍ د هغه وخت د ځمکې او لمر تر منځ د نیمګړې پېژندل شوې فاصلې په دقیق ډول اندازه ګیرۍ یې ممکنه کړه.<ref name="Scholl">{{Cite journal|last1=Scholl|first1=Hans|author-link=Hans Scholl (astronomer)|last2=Schmadel|first2=Lutz D.|title=Discovery Circumstances of the First Near-Earth Asteroid (433) Eros|journal=Acta Historica Astronomiae|bibcode=2002AcHA...15..210S|volume=15|pages=210–220|date=2002}}</ref><ref>{{cite web |title=Eros comes on stage, finally a useful asteroid |url=http://near.jhuapl.edu/eros/history/eros_useful.html |access-date=2017-11-14 |publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory}}</ref> په ۱۹۳۷ز کال کې، د69230  هېرمېس په نامه کوچینۍ سیاره هغه وخت کشف شوه چې کله له ځمکې سره د سپوږمۍ په دوه چنده فاصله کې له ځمکې څخه تېرېده. هېرمېس یو تهدید وبلل شوه ځکه نوموړې له کشفېدو وروسته ورکه شوه. نو ځکه یې مدار او له ځمکې سره د هغې د ټکر بالقوه احتمال په دقیق ډول معلوم نشو. هېرمېس یوازې په ۲۰۰۳ز کال کې یو ځل بیا کشف شوه، او اوسمهال یې په اړه څېړنې ښیي چې لږ تر لږه د راتلونکې سلیزې لپاره تهدید نه ده.<ref name="RadarHermes">{{cite web |title=Radar observations of long-lost asteroid 1937 UB (Hermes) |url=http://www.astro.cornell.edu/~jlm/NEAs/Hermes/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524082001/http://www.astro.cornell.edu/~jlm/NEAs/Hermes/ |archive-date=2017-05-24 |access-date=2017-11-14 |work=Cornell University, Arecibo Observatory}}</ref><ref name="Marsden1998">{{cite news|date=March 29, 1998|title=How the Asteroid Story Hit: An Astronomer Reveals How a Discovery Spun Out of Control|work=Boston Globe|author=Brian G. Marsden|author-link=Brian G. Marsden|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/pressinfo/1997XF11Globe.html|access-date=2017-11-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617210302/http://www.minorplanetcenter.net/iau/pressinfo/1997XF11Globe.html|archive-date=June 17, 2012}}</ref> د ۱۹۶۸ز کال د جون په ۱۴مه نېټه د ۱.۴ کیلومتره قطر لرونکې کوچینۍ سیاره ۱۵۶۶ ایکاروس له ځمکې څخه د ۰.۰۴۲ نجومي واحدونو (۶۳۰۰۰۰۰ کیلو مترو) یا د سپوږمۍ په ۱۶ چنده فاصلې سره تېره شوه.<ref name="jpl-close">{{cite web |date=June 13, 2017 |title=1566 Icarus (1949 MA). Close-Approach Data |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1566;cad=1#cad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301114413/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1566;cad=1#cad |archive-date=2018-03-01 |access-date=2017-11-10 |publisher=NASA/JPL}}</ref><ref name="Pettengill-1969">{{Cite journal|display-authors=6|first1=G. H.|last1=Pettengill|first2=I. I.|last2=Shapiro|first3=M. E.|last3=Ash|first4=R. P.|last4=Ingalls|first5=L. P.|last5=Rainville|first6=W. B.|last6=Smith|first7=M. L.|last7=Stone|date=May 1969|title=Radar observations of Icarus|journal=Icarus|volume=10|issue=3|pages=432–435|bibcode=1969Icar...10..432P|doi=10.1016/0019-1035(69)90101-8|issn=0019-1035}}</ref><ref name="Goldstein-1968">{{Cite journal|last=Goldstein|first=R. M.|date=November 1968|title=Radar Observations of Icarus|url=https://archive.org/details/sim_science_1968-11-22_162_3856/page/903|journal=Science|volume=162|issue=3856|pages=903–904(SciHomepage)|bibcode=1968Sci...162..903G|doi=10.1126/science.162.3856.903|pmid=17769079|s2cid=129644095}}</ref> == سرچينې == qrvvofsqej15kpmbieja15snbfiy2re 0 65042 370960 367891 2026-11-08T14:43:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370960 wikitext text/x-wiki یو نیوتروني ستوری د یوه ډېر لوی کتلوي ستوري پاشل شوې هسته ده، کوم چې د ۱۰ څخه تر ۲۵ شمسي کتلې درلودې، چې له فلزاتو سره د نوموړي ستوري د غني والي په صورت کې ښایي دغه کتلې له دې هم زیاتې وې. له تورو ګوګونو او ځینو فرضیوي اجسامو (د بېلګې په توګه، سپین ګوګونه، کوارک ستوري، او عجیب ستوري) پرته، نیوتروني ستوري د ستوريزو اجسامو تر اوسه پېژندل شوی تر ټولو کوچینی او تر ټولو متراکم صنف دی. نیوترونی ستوری یوه ۱۰ کیلو متري شعاع (۶ مایله) او د ۱.۴ سولري کتلو په اندازه کتله لري. نوموړي ستوري د یوه لویې کتله لرونکي ستوري د سوپر نوي ستوري (supernova) له چاودنې څخه، د جاذبوي پاشل کېدو سره چې د مخکینیو کوچینیو سپینو ستورو له کثافت څخه د اتومي هستو خوا ته تر فشار لاندې راولي، په ګډه رامنځته کېږي. <ref>{{Cite journal|last1=Heger|first1=A.|last2=Fryer|first2=C. L.|last3=Woosley|first3=S. E.|last4=Langer|first4=N.|last5=Hartmann|first5=D. H.|year=2003|title=How Massive Single Stars End Their Life|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-01_591_1/page/288|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=591|issue=1|pages=288–300|arxiv=astro-ph/0212469|bibcode=2003ApJ...591..288H|doi=10.1086/375341|s2cid=59065632}}</ref><ref>{{cite book|title=Compact Stars: Nuclear Physics, Particle Physics and General Relativity|edition=illustrated|first1=Norman K.|last1=Glendenning|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=978-1-4684-0491-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=cCDlBwAAQBAJ&pg=PA1|access-date=2016-03-21|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131202613/https://books.google.com/books?id=cCDlBwAAQBAJ&pg=PA1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Astronomy: The Solar System and Beyond|edition=6th|first1=Michael|last1=Seeds|first2=Dana|last2=Backman|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=978-0-495-56203-0|page=339|url=https://books.google.com/books?id=DajpkyXS-NUC&pg=PT356|access-date=2018-02-22|archive-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206222508/https://books.google.com/books?id=DajpkyXS-NUC&pg=PT356|url-status=live}}</ref> هر کله چې نیوتروني ستوري جوړېږي، نو له هغې وروسته په فعاله توګه حرارت نه تولیدوي، او د وخت په تېرېدو سره سړېږي؛ په هر حال، ښایي د ټکرونو او کتلې د اضافه کېدو له لارې لا نور هم تکامل ته ورسېږي. د دغو اجسامو لپاره زیاتره بنسټیز موډلونه د دې ښودنه کوي چې نیوتروني ستوري نږدې په بشپړ ډول له نیوترونونو څخه جوړ شوي دي (د هغو فرعي اتومي ذراتو په ګډون چې خالص برقي چارچ نه لري او له پروتونونوڅخه لږ لوی دی)؛ په نورماله ماده کې موجود الکترونونه او پروتونونه د یوه نیوتروني ستوري په شرایطو کې د نیوترونونو د تولید لپاره ترکیبېږي. نیوتروني ستوري د لا زیات پاشل کېدو پر وړاندې د نیوترون د انحطاط د فشار په واسطه له ملاتړ څخه برخمن کېږي. په هر ترتیب، د نیوترون د انحطاط فشار پخپله د دې جوګه دی چې یو جسم له ''M''_☉ ۰.۷څخه پورته ونیسي او هستوي دافعه قوې د زیاتې کتلې لرونکو نیوتروني ستورو په ملاتړ کې ډېر رول لوبوي. که چېرې د پاتې ستوري کتله د ټولمان-اوپنهایمر-وولکوف د ۲ لمریزو کتلو له محدودې څخه ډېريږي، نو د انحطاف د فشار او هستوي قوو ترکیب یې د نیوتروني ستوري د ملاتړ لپاره کافي نه دی او نوموړی ستوری پاشل کېدو ته ادامه ورکوي تر څو یو تور ګوګ رامنځته کړي. تر اوسه پورې کشف شوی تر ټولو لوی نیوتروني ستوری، PSR J0952–0607، دی، چې2.35±0.17 لمریزې کتلې تخمین شوی دی.<ref>{{cite journal|first=R. C.|last=Tolman|date=1939|title=Static Solutions of Einstein's Field Equations for Spheres of Fluid|journal=[[Physical Review]]|volume=55|issue=4|pages=364–373|doi=10.1103/PhysRev.55.364|bibcode=1939PhRv...55..364T|url=https://authors.library.caltech.edu/4362/1/TOLpr39.pdf|access-date=2019-06-30|archive-date=2018-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722071018/https://authors.library.caltech.edu/4362/1/TOLpr39.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|first1=J. R.|last1=Oppenheimer|first2=G. M.|last2=Volkoff|date=1939|title=On Massive Neutron Cores|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-02-15_55_4/page/374|journal=[[Physical Review]]|volume=55|issue=4|pages=374–381|doi=10.1103/PhysRev.55.374|bibcode=1939PhRv...55..374O}}</ref><ref>{{cite web |title=Neutron Stars |url=https://www.astro.princeton.edu/~burrows/classes/403/neutron.stars.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909160017/https://www.astro.princeton.edu/~burrows/classes/403/neutron.stars.pdf |archive-date=9 September 2021 |access-date=14 December 2018 |website=www.astro.princeton.edu}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Douchin|first1=F.|last2=Haensel|first2=P.|date=December 2001|title=A unified equation of state of dense matter and neutron star structure|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=380|issue=1|pages=151–167|doi=10.1051/0004-6361:20011402|issn=0004-6361|arxiv=astro-ph/0111092|bibcode=2001A&A...380..151D|s2cid=17516814}}</ref><ref>{{cite web |title=The heaviest neutron star on record is 2.35 times the mass of the sun |url=https://www.sciencenews.org/article/heaviest-neutron-star-mass-sun-record-black-holes |access-date=30 July 2022 |publisher=sciencenews}}</ref> هغه نیوتروني ستوري چې د مشاهدې وړ دي ډېر ګرم او معمولاً د ۶۰۰۰۰۰ کلوینه په شاوخوا کې د سطحې تودوخه لري. د نیوترون د ستوري مواد په د پام وړ توګه متراکم دي: د ګوګردو معمولي اندازه قوطی که د نیوتروني ستوري مواد ولري نو وزن به یې تقریباً د ۳ میلیاردو ټنو په اندازه وي، چې دا وزن د ځمکې د سطحې له ۰.۵ کیلو متره مکعبه (له ۸۰۰ متره څنډو سره د یوه مکعب په اندازه) قطعې سره برابر دی. د هغوی مقناطیسي ساحې د ځمکې له مقناطیسي ساحې څخه له ۱۰^۸ څخه تر ۱۰^۱۵ (۱۰۰ میلیونه او یو کواډریلیون) ځله پورې قوي دي. د نیوتروني ستوري په سطح کې جاذبوي ساحه د ۲x 10¹¹ (۲۰۰ میلیارده) ځله د ځمکې د جاذبوي ساحې څخه لویه ده. <ref name="Kiziltan">{{cite book|title=Reassessing the Fundamentals: On the Evolution, Ages and Masses of Neutron Stars|first=Bulent|last=Kiziltan|isbn=978-1-61233-765-4|publisher=Universal-Publishers|date=2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Neutron star mass measurements |url=http://www3.mpifr-bonn.mpg.de/staff/pfreire/NS_masses.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808043122/http://www3.mpifr-bonn.mpg.de/staff/pfreire/NS_masses.html |archive-date=2014-08-08 |access-date=2014-08-05}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ask an Astrophysicist |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/ask_astro/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109000224/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980603a.html |archive-date=2014-11-09 |access-date=2019-08-07 |website=imagine.gsfc.nasa.gov}}</ref><ref name="Haensel">{{cite book|title=Neutron Stars|first1=Paweł|last1=Haensel|first2=Alexander Y.|last2=Potekhin|first3=Dmitry G.|last3=Yakovlev|isbn=978-0-387-33543-8|publisher=Springer|date=2007}}</ref><ref>{{cite web |title=Tour the ASM Sky |url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/xte/learning_center/ASM/ns.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001133602/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/xte/learning_center/ASM/ns.html |archive-date=2021-10-01 |access-date=2016-05-23 |website=heasarc.gsfc.nasa.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-03-10 |title=Density of the Earth |url=http://www.universetoday.com/26771/density-of-the-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112145139/http://www.universetoday.com/26771/density-of-the-earth/ |archive-date=2013-11-12 |access-date=2016-05-23}}</ref> د ستوري د هستې له پاشل کېدو سره، د هغه د دوران میزان د زاویوي مومنټم د تحفظ په پایله کې زیاتېږي، او له همدې کبله په یوه ثانیه کې تر څو سوو ځلو پورې دوران کوي. ځینې نیوتروني ستوري له ځانه د الکترومقناطیسي تشعشع وړانګې خپروي چې نوموړي ستوري د ضربان کوونکو ستورو په توګه د تشخیص وړ ګرځوي. په حقیقت کې د جایسلین بېل برنېل او انتوني هویش له لوري په ۱۹۶۷ز کال کې د ضربان کوونکو ستورو (pulsars) کشف لومړنی مشاهداتي وړاندیز و چې د نیوتروني ستورو شتون یې ثابت کړ. له ضربان کوونکو ستورو څخه د تشعشع په اړه داسې انګېرل کېږي چې دغه تشعشع له هغو ساحو څخه چې مقناطیسي قطبونو ته نږدې دي، خپرېږي. که چېرې مقناطیسي قطبونه د نیوتروني ستوري له دوراني محور سره منطبق نه وي، نو د خپراوي وړانګې په ټول اسمان کې خورېږي، او کله چې له یوې فاصلې څخه ولیدل شي، په هغه صورت کې چې مشاهده کوونکي د وړانګو په مسیر کې وي، نوموړی به د تشعشع د هغو ضربو په بڼه (په اصطلاح د سمندري برج د اغېزې په بڼه) ښکاره شي چې په فضا کې له یوې ثابتې نقطې څخه راځې. تر اوسه پورې پېژندل شوی تر ټولو ګړندی څرخېدونکی نیوتروني ستوریPSR J1748-2446ad دی، چې په ثانیه کې له ۷۱۶ ځله میزان سره څرخېږي یا په یوه دقیقه کې ۴۳۰۰۰ دورانونه لري، چې دغه دوران نوموړي ستوري ته په سطح کې c  ۰.۲۴ (یعنې د نور د سرعت نږدې یو پر څلوره برخه) خطي سرعت ورکوي.<ref>{{Cite journal|last1=Hessels|first1=Jason|display-authors=4|last2=Ransom|first2=Scott M.|last3=Stairs|first3=Ingrid H.|last4=Freire|first4=Paulo C. C.|author5-link=Victoria Kaspi|last5=Kaspi|first5=Victoria M.|last6=Camilo|first6=Fernando|title=A Radio Pulsar Spinning at 716 Hz|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=311|issue=5769|pages=1901–1904|date=2006|doi=10.1126/science.1123430|pmid=16410486|bibcode=2006Sci...311.1901H|arxiv=astro-ph/0601337|citeseerx=10.1.1.257.5174|s2cid=14945340}}</ref><ref>{{Cite news|last=Naeye|first=Robert|date=2006-01-13|title=Spinning Pulsar Smashes Record|periodical=[[Sky & Telescope]]|url=http://www.skyandtelescope.com/news/3311021.html?page=1&c=y|access-date=2008-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229113749/http://www.skyandtelescope.com/news/3311021.html?page=1&c=y|archive-date=2007-12-29|url-status=dead}}</ref> داسې تصور کېږي چې د شیدو د لارې په کهکشان کې د یو میلیارد په شاوخوا کې، او یا لږ تر لږه څو سوه میلیونه نیوتروني ستوري موجود دي. چې دغه رقم د هغو ستورو له تخمین څخه لاس ته راغلی دی کوم چې د نویو سوپر ستورو د چاودنو تر اغېز لاندې راغلي دي. په هر ترتیب، زیاتره یې زاړه او ساړه دي او ډېرې لږې وړانګې خپروي؛ د کشف شویو نیوتروني ستورو زیاتره یوازې په ځینو ځانګړو حالاتو کې تشعشع کوي، د بېلګې په توګه، کله چې هغوی د یو ضربان کوونکي ستوري په بڼه وي یا د دوه ګوني سېستم یوه برخه وي. ورو-څرخېدونکي او او نمو نه منونکي نیوتروني ستوري تقریباً د تشخیص وړ نه دي. په هر ترتیب، په ۱۹۹۰یمه زېږدیزه لسیزه کې د هبل فضایي تلسکوپ په واسطه د RX J185635−3754 له تشخېدو څخه را په دې خوا، یو څو نږدې نیوتروني ستوري کوم چې ظاهراً یوازې حرارتي وړانګې خپروي، پېژندل شوي دي. داسې انګېرل کېږي چې د نرمې ګاما تکراروونکي (Soft gamma repeaters) د نیوتروني ستورو داسې ډولونه دي چې د ډېرې قوي مقناطیسي ساحې لرونکي دي او د مګنتارونو په توګه پېژندل کېږي، یا په بله معنا، هغه نیوتروني ستوري دي چې له خپلو ځانونو چاپېره فوسیلي ډېسکونه لري.<ref>{{cite web |title=NASA.gov |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908042354/https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |archive-date=2018-09-08 |access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{cite book|last1=Camenzind|first1=Max|title=Compact Objects in Astrophysics: White Dwarfs, Neutron Stars and Black Holes|date=24 February 2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-49912-1|page=269|url=https://books.google.com/books?id=Nh68nl0abhMC&pg=PA269|bibcode=2007coaw.book.....C|access-date=6 September 2017|archive-date=29 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429203757/https://books.google.com/books?id=Nh68nl0abhMC&pg=PA269|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last2=Xu|first2=R. X.|last3=Qiao|first3=G. J.|date=2000|title=Nature and Nurture: a Model for Soft Gamma-Ray Repeaters|journal=The Astrophysical Journal|volume=545|issue=2|pages=127–129|last1=Zhang|first1=Bing|bibcode=2000ApJ...545L.127Z|arxiv=astro-ph/0010225|doi=10.1086/317889|s2cid=14745312}}</ref> نیوتروني ستوري په دوه ګونو سېستمونو کې نمو کوي چې نوموړې نمو معمولاً یاد سېستم د دې جوګه کوي تر څو په اکسـرې ګانو کې روڼ وبرېښي په داسې حال کې چې هغه مواد چې په نیوتروني ستورو باندې ورلوېږي د اکسرې د ضربان کوونکو ستورو په پېژندل شوو سېستمونو کې داسې تودې نقطې جوړولی شي چې د لید پر وړاندې د ننه او بهر ته څرخېږي. له دې څخه علاوه، دا ډول نمو زاړه ضربان کوونکي ستوري تجزیه کولی شي او په بالقوه توګه د هغوی د کتلې ځان ته وراضافه کولو او د دوران د ډېر چټک میزان لامل کېدلی شي، چې په دې توګه په اصطلاح د میلي ثانیې ضربان لرونکي ستوري رامنځته کوي. دغه دوه ګوني سېستمونه خپل تکامل ته ادامه ورکوي، او بالاخره اړوندې جوړې کولی شي په سپینو لنډیو جسمونو یا خپله د نیوتروني ستورو په شان په جلا اجسامو باندې بدلې شي، که څه هم چې په جوړه کې د ملګري د ورستېدو یا ادغام له لارې په بشپړه توګه د تخریبېدو امکانات هم موجود دي. د دوه ګونو نیوتروني ستورو ادغام ښايي د لنډ مهالې ګاما وړانګې د چاودنو سرچینه وي، او په ډېر احتمال د جاذبوي امواجو سرچینه وي. په ۲۰۱۷ز کال کې، له دغسې یوې پېښې څخه د جاذبوي امواجو یو مستقیم کشف (GW170817)  مشاهده شو او جاذبوي موجونه همدارنګه په یوه داسې یوه منظومه کې مشاهده شوي دي چې دوه نیوتروني ستوري د یو بل پر محور باندې څرخېږي.<ref>{{cite journal|year=2017|title=Multi-messenger Observations of a Binary Neutron Star Merger|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=848|issue=2|pages=L12|arxiv=1710.05833|bibcode=2017ApJ...848L..12A|doi=10.3847/2041-8213/aa91c9|last1=Abbott|first1=B. P.|last2=Abbott|first2=R.|last3=Abbott|first3=T. D.|last4=Acernese|first4=F.|last5=Ackley|first5=K.|last6=Adams|first6=C.|last7=Adams|first7=T.|last8=Addesso|first8=P.|last9=Richard|last10=Howard|last11=Adhikari|first11=R. X.|last12=Huang-Wei|s2cid=217162243}}</ref>                                                                                                                                    == رامنځته کېدنه == د اصلي سلسلې هر هغه ستوری چې له لمر څخه ۸ ځله زیاته کتله (8 ''M''_☉) ولري د دې جوګه دی چې یو نیوتروني ستوری تولید کړي. له اصلي سلسلې څخه د ستوري له تکامل سره هممهاله، ورپسې هستوي سوځېدنه یوه له اوسپنې څخه غني هسته تولیدوي. کله چې په هسته کې د سون ټول هستوي توکي وسوځي، د هستې ملاتړ باید په یوازېتوب سره د انحطاط د فشار په واسطه وشي. د کتلې نور رسوبات چې د قشر د سوځېدو له کبله رامنځته کېږي، په هسته کې د چاندراسخار له حد څخه د لوړېدو سبب کېږي. د الکترونونو د انحطاط فشار غالبېږي او هسته لا نوره پاشل کېږي، چې تودوخه پکې له ۱۰^۹x۵ کلوین څخه لوړېږي. د تودوخې په دغو درجو کې، نوري پاشل کېدنه (په الفا ټوټو باندې د لوړې انرژۍ لرونکو ګاما د وړانګو په واسطه د اوسپنې تجزیه) واقع کېږي. د تودوخې د درجې له لا لوړېدو سره، الکترونونه او پروتونونه د الکترون د جذب له لارې د نیوترونونو د رامنځته کولو لپاره له یو بله سره ترکیب کوي، چې په دې سره د نیوترونونو یو سېل ازادېږي. کله چې کثافتونه د ۱۰^۱۸x۴ کیلوګرام في متر مکعب هستوي کثافت ته رسېږي، د یوې پیاوړې قوې او نیوتروني انحطاط د فشار یو ترکیب انقباض دروي.<ref>{{cite journal|first=I.|last=Bombaci|date=1996|title=The Maximum Mass of a Neutron Star|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1996-01_305_3/page/871|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=305|pages=871–877|bibcode=1996A&A...305..871B}}</ref><ref>{{cite book|title=The Birth of Stars and Planets|edition=illustrated|first1=John|last1=Bally|first2=Bo|last2=Reipurth|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-80105-8|page=207|url=https://books.google.com/books?id=Pwy9OtT8u6QC&pg=PA207|access-date=2016-06-30|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131193108/https://books.google.com/books?id=Pwy9OtT8u6QC&pg=PA207|url-status=live}}</ref> == سرچينې == eomrempoezlrcz8ozzgq50uypy7tae9 0 65045 370954 362262 2026-11-08T14:26:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370954 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}ناپل د کمپانیا سیمه ایزه پلازمینه او له روم او میلان نه وروسته د ایټالیا درېیم لوی ښار دې، چې تر ۲۰۱۷ز کال پورې د ښار اداري حدودو کې د ۹۶۷،۰۶۹ نفوس درلوده. ناپل په لومړۍ مخزیږدیزه زریزې کې د یونانیانو له خوا رامنځته شوی و، چې په نړۍ کې یو له پخوانیو تلپاتې مېشتو ښاري سیمو نه ګڼل کېږي. دغه راز په شپږمه پېړۍ کې د پیزوفالکون په غونډۍ کې د پارتینوپ په نوم یوه مستعمره (لرغونی یونان: Παρθενόπη) تاسیس شوه او په اتمه پیړۍ کې دا د نیپولس (Neápolis) په نوم یاده شوه. همدارنګه دا ښار د مګنا ګراسیا (پخوا وختونو کې د سویلي ایټالیا د ساحلي سیمې نوم و ) یوه مهمه برخه وه، چې د یوناني او رومي ټولنو په ادغام کې اړینه ونډه درلوده او د رومیانو د واکمنۍ پر مهال یو مهم کلتوري مرکز ګڼل کېده.<ref>Daniela Giampaola, Francesca Longobardo (2000). ''Naples Greek and Roman''. Electa.</ref><ref>{{cite web |title=Virgil in Naples |url=http://www.naplesldm.com/virgil.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402144355/http://www.naplesldm.com/virgil.php |archive-date=2 April 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=naplesldm.com}}</ref> ناپل په لومړۍ کې دوچي ناپلیانو پلازمینې په توګه (۶۶۱ز-۱۱۳۹زکلونو) بیا د ناپلیانو سلطنت (۱۲۸۲ز-۱۸۶۱ز کلونو کې) او بلاخره د ۱۸۶۱ز کال کې د ایټالیا تر یووالي پورې د دوه سیسیلیس (Two Sicilies) سلطنت پلازمینې په توګه وټاکل شو . ناپل د باروکو پلازمینه هم ګڼل کیږي کوم چې په ۱۷مه پېړۍ کې د هنرمند کاراوګیو له کار او د هغه هنري انقلاب نه یې الهام اخیستې و. دغه راز دا د بشریت او روښانتیا یو مهم مرکز هم و. همدارنګه د ۱۹۲۵ او ۱۹۳۶ز کلونو ترمنځ  ناپل د بینیټو موسولیني تر واکمنۍ لاندې وده او پراختیا ومونده، خو د دویمې نړیوالې جګړې په وروستیو کلونو کې یاده ټاپو د متحدینو د بمباریو له امله سخته زیانمنه شوه چې له ۱۹۴۵ز کال نه وروسته دغه ښار کې د بیارغونې پراخ کارونه تر سره شول.<ref>Alessandro Giardino (2017), ''Corporeality and Performativity in Baroque Naples. The Body of Naples.'' Lexington.</ref><ref>{{Cite web |title=Umanesimo in "Enciclopedia dei ragazzi" |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/umanesimo_(Enciclopedia-dei-ragazzi) |access-date=2020-12-28 |website=www.treccani.it |language=it-IT}}</ref><ref>{{Cite book|last=Musi|first=Aurelio|title=Napoli, una capitale e il suo regno|publisher=Touring|year=|isbn=|location=|pages=118, 156|language=it}}</ref><ref>{{Cite book|last=Florimo|first=Francesco|title=Cenno Storico Sulla Scuola Musicale De Napoli|publisher=Nabu Press|year=|isbn=|location=|pages=|language=it}}</ref><ref name="wii">{{cite news|url=http://www.naplesldm.com/Naples%20bombing.php|publisher=naplesldm.com|title=Bombing of Naples|date=7 October 2007|access-date=9 May 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627154455/http://naplesldm.com/Naples%20bombing.php|archive-date=27 June 2017}}</ref>  د شلمې پیړۍ له وروستیو راهیسې ناپل د   Centro Direzionale په نوم د یو سوداګریزې سیمې او د پرمختللې ټرانسپورټي شبکې په جوړولو سره چې په کې روم او سالیرنو ته د Alta Velocità په نوم  لوړ سرعت ریل پټلۍ غځېدله او د میټرو پراخه شبکې په مرسته د پام وړ اقتصادي وده وکړه. له میلان او روم وروسته ناپل په ایټالیا کې درېیم لوی ښاري اقتصاد دی. دغه راز د ناپل بندر په اروپا کې یو له مهمو بندرونو نه دی او د سوداګریزو فعالیتونو سربېره دا ښار په ناپل کې د متحدینو د ګډو ځواکونو د قوماندې کور دی، د ناتو هغه اداره چې د شمالي افریقا، ساحل او منځني ختیځ څارنه کوي.<ref>{{Cite web |title=Sr-m.it |url=https://www.sr-m.it/wp-content/uploads/2015/09/rs-rota-napoli-15luglio-5agosto-20141.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208004809/https://www.sr-m.it/wp-content/uploads/2015/09/rs-rota-napoli-15luglio-5agosto-20141.pdf |archive-date=8 February 2018}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 September 2017 |title=Napoli, l'inaugurazione dell'Hub di Direzione Strategica della Nato |url=http://napoli.repubblica.it/cronaca/2017/09/05/foto/napoli_l_inaugurazione_dell_hub_di_direzione_strategica_della_nato-174693807/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905204428/http://napoli.repubblica.it/cronaca/2017/09/05/foto/napoli_l_inaugurazione_dell_hub_di_direzione_strategica_della_nato-174693807/1/ |archive-date=5 September 2017 |website=La Repubblica}}</ref> د ناپل تاریخي ښار مرکز په اروپا کې ترټولو لوی ښار دی او د یونیسکو له خوا د نړیوال میراث ځای په توګه ثبت شوی. یو شمېر مهم کلتوري او تاریخي ځایونه لکه د کاسرټا ماڼۍ او د پومپی او هیرکولینیم رومن کنډوالې دې ښار کې شتون لري. ناپل د خپلې طبیعي ښکلاګانو لکه پوسیلیپو، فلیګرین دشتې، نیسیدا او ویسوویوس لپاره هم پیژندل شوی. <ref>{{Cite web |title=Rivistameridiana.it |url=http://www.rivistameridiana.it/files/Napoli-sostenibile.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226053257/http://www.rivistameridiana.it/files/Napoli-sostenibile.pdf |archive-date=26 December 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=Quali sono i ristoranti stellati in Italia? Ecco la guida Michelin 2021 |url=https://www.touringclub.it/notizie-di-viaggio/quali-sono-i-ristoranti-stellati-in-italia-ecco-la-guida-michelin-2021 |url-status=live |work=Touring Club Itlaiano}}</ref> == میلان == ناپل له میلان، روم او تورین نه وروسته د ایټالیا څلورم لوی اقتصاد دی او د پیرودلو ځواک له مخې په نړۍ کې ۱۰۳م لوی ښاري اقتصاد دی، چې  په ۲۰۱۱ز کال کې د دې ښار کورني ناخالصه تولیدات د ۸۳.۶ میلیارده ډالرو سره، د سړي سر ۲۸،۷۴۹ ډالرو سره برابر وه. همدارنګه د ناپل بندر په مدیترانې کې یو له سترو او مصروف بندرونو نه بلل شوی. دغه راز یاد ښار له دویمې نړیوالې جګړې راهیسې د پام وړ اقتصادي وده کړې، خو د لوړې کچې سیاسي فساد، تنظیم شوي جرمونو او بیکارۍ غټې ستونزې پاتې دی.<ref>{{cite web |title=Il Comune - Area statistica - struttura della popolazione e territorio - città - condizione professionale |url=http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/2845 |access-date=5 October 2019 |website=www.comune.napoli.it |publisher=Comune di Napoli |language=it |archive-date=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927021808/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/2845 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Tasso di disoccupazione : Tasso di disoccupazione - livello provinciale |url=http://dati.istat.it/index.aspx?queryid=20745 |access-date=5 October 2019 |website=dati.istat.it}}</ref><ref name="OneJun2">[http://mattinopadova.gelocal.it/cronaca/2012/06/20/news/cricca-veneta-sui-rifiuti-di-napoli-arrestati-i-fratelli-gavioli-1.5291660 "Cricca veneta sui rifiuti di Napoli: arrestati i fratelli Gavioli" (in Italian)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622184314/http://mattinopadova.gelocal.it/cronaca/2012/06/20/news/cricca-veneta-sui-rifiuti-di-napoli-arrestati-i-fratelli-gavioli-1.5291660|date=22 June 2012}}. ''Il Mattino''. 20 June 2012. Retrieved 11 July 2012.</ref><ref name="OneJul2">[http://www.sivempveneto.it/vedi-tutte/7429-gestione-dei-rifiuti-a-napoli-undici-arresti-tra-venezia-e-treviso.html "Gestione rifiuti a Napoli, undici arresti tra Venezia e Treviso" (in Italian)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125122147/http://www.sivempveneto.it/vedi-tutte/7429-gestione-dei-rifiuti-a-napoli-undici-arresti-tra-venezia-e-treviso.html|date=25 January 2014}}. ''Il Mattino di Padova''. 21 June 2012. Retrieved 14 July 2012.</ref><ref>{{cite news|last1=Grassi|first1=Paolo|title=Napoli, è record di disoccupati|url=https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/napoli/cronaca/18_marzo_14/napoli-record-disoccupati-a051c670-2766-11e8-89ed-3e6c0875554d.shtml|access-date=5 October 2019|work=Corriere del Mezzogiorno|date=14 March 2018|language=it}}</ref>  ناپل یو ملي او نړیوال سیاحتي ځای دی، چې په ایټالیا او اروپا کې یو له غوره سیاحتي ښارونو نه دی، چې د (Grand Tour) یا لوی سفر په ترڅ کې سیلانیانو په ۱۸مه پېړي کې له ایټالیا نه لیدنه وکړه او د نړیوالو راتګونو له مخې ناپل په ۲۰۰۸ز کال کې د ۳۸۱،۰۰۰ سیلانیانو (د تېر کال په پرتله ۱.۶ سلنه کم) سره په نړۍ کې ۱۶۶م لیدل شوی ښار و او په دې توګه له لیل ښار نه وروسته، خو له یارک، سټټګارټ، بلګراد او دالاس ښارونو څخه مخکې و. <ref>{{Cite web |last=ildenaro.it |date=2018-03-23 |title=Turismo, dal Cipe 6 milioni per le "top destinations" d'Italia: c'è anche Napoli |url=https://www.ildenaro.it/turismo-dal-cipe-6-milioni-le-top-destinations-ditalia-ce-anche-napoli/ |access-date=2021-02-25 |website=Ildenaro.it |language=it-IT}}</ref> په دې وروستیو کې د ناپل ښار د کرنې پر بنسټ له دودیز اقتصاد نه د خدماتي صنعتونو پر بنسټ اقتصاد ته بدلون کړی، چې د ۲۰۰۲ ز کال په پیل کې په دغه ښار کې له ۲۴۹۵۹۰ نه زیات فعال شرکتونه د سوداګرۍ خونې کې ثبت شوي وو. === سیاحت  === ناپل د فلورېنس، روم، وینز او ​​میلان ښارونو په ګډوڼ د ایټالیا  له مهمو سیاحتي ځایونو نه بلل کېږي.  په ۲۰۱۸ز کال کې د ناپل ښار د ۳،۷۰۰،۰۰ سیلانیانو سره په بشپړه توګه د تېرو لسیزو د سخت سیاحتي کمښت نه راووت. په هر حال د دې پدیدې په سمه توګه ارزولو لپاره دا باید په پام کې ونیول شي چې هر کال لوی شمېر سیلانیان ناپل نه لیدنه کوي او د ښار په شاوخوا ځایونو کې پاتې کېږي. دغه راز د ۲۰۱۹ز کال پورې ناپل په ایټالیا کې ۱۰م لیدل شوی ښار او په سویل کې لومړی ښار بلل شوی. دغه راز دا سکټور په دوامداره توګه وده کوي او په زیاتېدونکي توګه د ناپل اقتصاد لپاره  بنسټیز اهمیت لري. <ref>{{Cite journal|date=2015-07-12|title=Sassi / La cattiva scuola|url=http://dx.doi.org/10.3280/cad2015-001003|journal=CADMO|issue=1|pages=26|doi=10.3280/cad2015-001003|issn=1122-5165|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-02-12 |title=Se il Sud è la parte cattiva del Paese |url=http://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/politica/16_febbraio_12/se-l-sud-parte-cattiva-paese-bafb2910-d1b1-11e5-ac58-cce880070ff3.shtml |url-status=live |access-date=2021-02-25 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=Turismo in Italia nel 2018 |url=https://www.istat.it/it/archivio/232137 |url-status=live |access-date=2021-02-25 |website=[[istat.it]] |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |title=Linee guida per lo sviluppo turistico della Regione Campania, pp.10 a 13 |url=http://www.sito.regione.campania.it/burc/pdf02/burcspecialeturismo/linee_guida.pdf |url-status=live |access-date=2021-02-25 |website=sito.regione.campania}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 February 2017 |title=E' uscito il libro Lo stato della città. Napoli e la sua area metropolitana a cura di Luca Rossomando : Inchiesta |url=http://www.inchiestaonline.it/osservatorio-sulle-citta/e-uscito-il-libro-lo-stato-della-citta-napoli-e-la-sua-area-metropolitana-a-cura-di-luca-rossomando/ |access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{Cite web |last=g.marinelli |date=2018-02-01 |title=Campania Express 2019 |url=https://www.eavsrl.it/web/content/campania-express-2019 |access-date=2021-02-25 |website=EAV srl |language=it |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331185406/https://www.eavsrl.it/web/content/campania-express-2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=fondazionefs, Reggia Express Treno storico da Napoli Centrale a Caserta |url=http://www.fondazionefs.it/content/dam/fondazionefs/fondazione-fs-new/hp-prenota-un-viaggio/locandine/2020---gennaio/Reggia%20Express%202020.pdf |url-status=live |access-date=2021-02-25 |website=fondazionefs.it}}</ref><ref>{{Cite web |title=Movimento turistico in Italia nel 2018 |url=https://www.istat.it/it/files//2019/12/C19.pdf |access-date=4 April 2022 |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |last=ildenaro.it |date=2019-11-27 |title=Turismo, Istat: Napoli, boom di presenze. In un anno + 13,6% |url=https://www.ildenaro.it/turismo-istat-napoli-boom-di-presenze-in-un-anno-136/ |access-date=2021-02-25 |website=Ildenaro.it |language=it-IT}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-11-03 |title=Napoli capitale del turismo, Palermo a fondo classifica |url=https://www.lastampa.it/topnews/tempi-moderni/2017/11/03/news/napoli-capitale-del-turismo-palermo-a-fondo-classifica-1.34378765 |access-date=2021-02-25 |website=lastampa.it |language=it-IT}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Franceschini: "Napoli capitale del turismo" |url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2016/12/21/news/franceschini_napoli_capitale_del_turismo_-154570359/ |access-date=2021-02-25 |website=la Repubblica |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nuzzo* |first=Claudio Calveri e Diego |date=2019-12-16 |title=Napoli, il record del centro storico Unesco e il "rischio" gentrificazione |url=https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it//napoli/arte_e_cultura/19_dicembre_16/napoli-record-centro-storico-unesco-rischio-gentrificazione-307a7b02-2035-11ea-b618-2a8c8b16f4a2.shtml |access-date=2021-02-25 |website=Corriere del Mezzogiorno |language=it |archive-date=2019-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218151237/https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it//napoli/arte_e_cultura/19_dicembre_16/napoli-record-centro-storico-unesco-rischio-gentrificazione-307a7b02-2035-11ea-b618-2a8c8b16f4a2.shtml |url-status=dead }}</ref> == ډیموګرافیک  == په ۲۰۱۲ز کال کې د ناپل نفوس شاوخوا ۹۶۰،۰۰۰ وو. دغه راز د ناپل لویه ښاري سیمه د ۴.۴ میلیونه نفوس په درلودلو سره کله ناکله د لوی ناپل په توګه هم کېږي. د ناپل ولایت ډیموګرافیک پروفایل عموما نسبتا ځوان دی: چې ۱۹ سلنه یې له ۱۴ نه کم عمر لري پداسې حال کې چې ۱۳سلنه یې له ۶۵ نه ډېر عمر لري. ناپل د نارینه وو (۴۷.۵سلنه) په پرتله د ښځو (۵۲.۵ سلنه) لوړه سلنه لري. دغه راز ناپل کې اوس مهال د ایټالیا د نورو برخو په پرتله د زیږون کچه لوړه ده، چې په هرو ۱۰۰۰ اوسیدونکو کې ۱۰.۴۶ زیږونه لري.<ref name="demog">{{cite news|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/demographics.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071018055642/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/demographics.htm|archive-date=18 October 2007|publisher=UMUC.edu|title=Demographics of Naples|access-date=8 January 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://demo.istat.it/bil2007/index.html|publisher=ISTAT|title=Demographics|date=8 January 2008|access-date=10 July 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426215446/http://demo.istat.it/bil2007/index.html|archive-date=26 April 2009}}</ref><ref name="ComItData2012">‘City’ population (i.e. that of the ''[[comune]]'' or municipality). [http://en.comuni-italiani.it/063/049/ City of Naples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702112928/http://en.comuni-italiani.it/063/049/|date=2 July 2015}}. Comuni-italiani.it. 2012. Retrieved 11 April 2012.</ref>  د ناپل نفوس په ۱۹۰۱ز کال کې د ۶۲۱،۰۰۰ نه په ۱۹۷۱ز کال کې ۱،۲۲۶،۰۰۰ ته لوړ شو او په ۲۰۱۱ز کال کې بېرته ۹۵۷،۸۱۱ ته راټیټ شو ځکه چې ښاري اوسیدونکي کلیوالو سیمو ته لاړل. دغه راز د بېلابېلو سرچینو په وینا د ناپل ښاري سیمه له میلان نه وروسته په ایټالیا کې دویمه لویه ښاري سیمه ده (د سویمیز د معلوماتو له مخې د ۴،۴۳۴،۱۳۶ اوسیدونکو سره) یا درېیم لوی ښار دی (د OECD په وینا د ۳.۱ میلیون اوسیدونکو سره ). سربیره پردې ناپل په ایټالیا کې ترټولو ګڼ نفوسه ښار دی، چې په هر کیلو مټر مربع کې نږدې ۸،۱۸۲ وګړي ژوند کوي، خو له ۲۰۰۳ راهیسې د نفوس په کچه کې د پام وړ کمښت راغلی ځکه هغه وخت کې په هر کیلو مټر مربع کې له ۹۰۰۰ نه زیاتو کسانو ژوند کاوه.<ref>{{cite web |title=Seminario-aprile2001.PDF |url=http://users.libero.it/domenico.smarrazzo/studio.PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518042415/http://users.libero.it/domenico.smarrazzo/studio.PDF |archive-date=18 May 2011 |access-date=19 July 2009}}</ref><ref name="Metro eXplorer">{{cite web |title=OECD 2010 |url=http://measuringurban.oecd.org/ |access-date=2022-10-15 |تاريخ الأرشيف=2015-04-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150410082624/http://measuringurban.oecd.org/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2015-04-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150410082624/http://measuringurban.oecd.org/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150410082624/http://measuringurban.oecd.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410082624/http://measuringurban.oecd.org/ }}</ref><ref>{{cite web |year=2003 |title=Urban slums reports: the case of Naples, Italy |url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Naple.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061951/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Naple.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 July 2013 |publisher=UCL}}</ref> د  شمالي ایټالیا ښارونو په پرتله په ناپل کې نسبتا لږ بهرني کډوال ژوند کوي، چې د دغه ښار ۹۴.۳ سلنه اوسېدونکي د ایټالیا اتباع دي. په ۲۰۱۷ز کال کې ناپل ښار کې ټول ۵۸،۲۰۳ بهرنیان وو، چې زیاتره یې له سریلانکا، چین، اوکراین، پاکستان او رومانیا نه وو. دغه راز احصایې ښیي چې په تېرو وختونو کې په ناپل کې د کډوال لویه برخه ښځې وې. دا ځکه چې ایټالیا کې نارینه کډوالو د بډایه شمال لور ته د تللو تمایل درلود.<ref name="istat">{{cite web |year=2018 |title=Statistiche Demografiche ISTAT |url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806142909/http://www.demo.istat.it/bil2016/index.html |archive-date=6 August 2017 |access-date=3 October 2018 |publisher=ISTAT}}</ref><ref>{{cite web |title=Cittadini Stranieri – Napoli |url=http://www.comuni-italiani.it/063/049/statistiche/stranieri.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402143838/http://www.comuni-italiani.it/063/049/statistiche/stranieri.html |archive-date=2 April 2015 |work=comuni-italiani.it}}</ref><ref name="demog2">{{cite news|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/demographics.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071018055642/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/demographics.htm|archive-date=18 October 2007|publisher=UMUC.edu|title=Demographics of Naples|access-date=8 January 2008}}</ref> == سرچينې == 6ggz6nqrngnh6rj5kzn3psync5hv5pn 0 65096 370924 327876 2026-11-08T13:35:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370924 wikitext text/x-wiki   {{د ژبې مالوماتبکس|name=معياري چينايي ژبه|nativename=普通話 / 普通话 ''Pǔtōnghuà''{{سخ}}國語 / 国语 ''Guóyǔ''{{سخ}}華語 / 华语 ''Huáyǔ''|states=<nowiki>[[چين]]، </nowiki>[[تایوان]]، [[سنګاپور]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[چينايي ژبې|چينايي]]|fam3=[[ماندارين چينايي|ماندارين]]|fam4=[[د بېجېنګ ژبه]]|nation=* {{چين}} (پوتونګوا ) * تايوان ( [[ تایواني ماندارین|ګویو]]) * سنګاپور{{Flag|Singapore}} ( [[ماندارین سنګاپوري|هوآیو]]) * ملګري ملتونه * [[د شانګهای د همکارۍ سازمان]] * ميانمار ([[وا ایالت ]]) * اسيايي ټولنه<ref>{{cite web|url=http://asean.org/asean/asean-member-states|title=Languages of ASEAN|accessdate=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807052118/http://asean.org/asean/asean-member-states/|archive-date=7 August 2017|url-status=live}}</ref>|agency=د چین د ملي ژبې او ليکدود کمیسیون<!--[[:zh:国家语言文字工作委员会]]--><ref>[http://www.china-language.gov.cn/ china-language.gov.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218080430/http://www.china-language.gov.cn/ |date=2015-12-18}} {{In lang|zh}}</ref>{{سخ}}[[د ژبو ملي کمېټه]] (تایوان){{سخ}}[[د ټولنیزو خدمتونو دفتر]] (هانګ کانګ){{سخ}}[[د مالیزیا د چینایي ژبې معیاري کولو شورا|د چینایي ژبې معیاري کولو شورا]] (ماليزيا){{سخ}}[[د ماندراين د ترويج شورا]] (سنګاپور)|iso3=-|notice=IPA}} '''معیاري چینایي''' یا معیاري مانډراین د چینایي ژبې '''یو معیاري''' [[معیاري ژبه|ډول دی]] چې د بیجینګ د ژبې پر بنسټ ولاړ دی او [[چین د خلکو جمهوریت|د چین د خلکو جمهوریت]] رسمي ژبه ده، [[تایوان|د چین جمهوریت]] (تایوان) او د [[سنګاپور|سینګاپور]] له څلورو رسمي ژبو څخه یوه ده. دا ژبه [[ملګري ملتونه|د ملګرو ملتونو]] له ۶ رسمي ژبو څخه یوه ده. په ورځنیو خبرو اترو کې، ''مانډراین'' ''معیاري چینایي'' ژبه ده، نه مانډرین ، چې پخپله د ژبو کورنۍ پوښي. په چين کې واکمنه ژبه چې په اتو اصلي ژبو وېشل شوې ده (د سياسي دلايلو له مخې په ژبو وېشل شوې)، د هان يو په نامه يادېږي او په چين کې د جلا علمي څانګو په توګه ګڼل کېږي او مطالعه کېږي. هانیو، یا د هان ژبه، اته اصلي ډولونه لري چې د لیکسي او فونیټیک جوړښت له مخې دومره توپیر لري چې دوی اکثرا د دوی ویونکو لپاره په متقابل ډول د پوهیدو وړ ندي ، ورته ورته [[انګلیسي]] او [[الماني ژبه|الماني]] یا [[ډنمارکي ژبه|ډنمارکي]] . هغه ژبې چې تر ټولو زیات مطالعه کیږي او د حکومت لخوا یې ملاتړ کیږي [[چینایي ژبه|چینایي]] ، [[مغولي ژبه|منګولیایي]] ، تبتی ، [[یغوري ژبه|اویغور]] او ژوانګ شامل دي. چین د 302 ژوندۍ ژبې لري چې په [[اتنولوګ|توکمپوهنه]] کې لیست شوي. د ٢٠١٠ کال د اټکل له مخې، په چين کې د ١٣٤٠ مليونو خلکو له جملې څخه ٩٥٥ مليونه وګړي د خپلې لومړۍ ژبې په توګه د ماندارين په بېلا بېلو ډولونو خبرې کوي چې د دغه هېواد د نفوس شاوخوا ٧١ سلنه جوړوي. == نومونه == په دې ژبه کې د چينايي ژبې معياري بڼه مختلف نومونه لري: * '''普通话'''( چی<bdi><span data-ve-ignore="true" lang="zh-Hant" title="متن به زبان چینی">[https://fa.wiktionary.org/wiki/普通話 普通話]</span></bdi>نی دودیزه ژبه په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] او [[هنګ کنګ|هانګ کانګ]] او [[مکاو]] کې د * '''國語'''( چین<bdi><span data-ve-ignore="true" lang="zh-Hans" title="متن به زبان چینی">[https://fa.wiktionary.org/wiki/国语 国语]</span></bdi>ی ساده ژبه) په [[تایوان]] کې، په بل ځای کې د چینایانو په منځ کې، او په ځینو مواردو کې په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې * '''華語'''( چین<bdi><span data-ve-ignore="true" lang="zh-Hans" title="متن به زبان چینی">[https://fa.wiktionary.org/wiki/华语 华语]</span></bdi>ی ساده په [[سنګاپور|سینګاپور]], [[مالیزیا هیواد|مالیزیا]], [[اندونيزيا|اندونیزیا]], [[فلیپین|فیلیپین]] او د سویل ختیځ آسیا په نورو سیمو کې او په ځینو مواردو کې په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] او [[تایوان]] کې ژبه . <ref>{{Cite book|title=The Chinese Language: Its History and Current Usage|url=https://archive.org/details/chineselanguagei0000kane|first=Daniel|last=Kane|publisher=Tuttle Publishing|year=2006|isbn=978-0-8048-3853-5|pages=[https://archive.org/details/chineselanguagei0000kane/page/22 22]–23, 93}}</ref> * '''漢語'''( چین<bdi><span data-ve-ignore="true" lang="zh-Hans" title="متن به زبان چینی">[https://fa.wiktionary.org/wiki/汉语 汉语]</span></bdi>ی ساده ) په [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالاتو]] او نورو چینایي هیوادونو کې او په ځینو مواردو کې په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې. == اوسنی رول == [[دوتنه:Map_of_sinitic_languages_cropped-en.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Map_of_sinitic_languages_cropped-en.svg/langfa-280px-Map_of_sinitic_languages_cropped-en.svg.png|lang=fa|کيڼ|بټنوک|423x423px| د ختیځ چین او تایوان نقشه؛ د مینډراین ټول ډولونه روښانه نسواري رنګ لري. د بېجينګ د ژبو لپاره بنسټيز چينايي معيار دی]] له رسمي نظره، معياري چينايي ژبه يوه منځګړې ژبه ده او د چين د دوو بېلا بېلو ډولونو د ويونکو او په چين کې د توکميزو لږکيو ترمنځ د خبرو اترو يوه وسيله ده. د پوتونګوا نوم یا "عام وینا" دا نظر پیاوړی کوي. مګر په عمل کې، ځکه چې معیاري چینایي "عام" دی، د چینایي او حتی غیر چینایي ژبو نور ډولونه معیاري چینایي ته د لاسه ورکولو نښې څرګندوي. په داسې حال کې چې د چين حکومت په هېواد کې د مخابراتي خنډونو د له منځه وړلو لپاره په تلويزيون، راډيو او عامه خدمتونو لکه بسونو کې پوتونګوا ته وده ورکوي، د بېلا بېلو قومونو د شتون له امله چې خپل کلتوري هويت او مورنۍ ژبه له لاسه ورکوي، دغه پرمختګ رامنځته شوی دی. ننګونکی د 2010 کال په دوبي کې، په ګوانګ دونګ کې په محلي تلویزیوني خپرونو کې د پوتونګوا د زیاتې کارونې راپورونه د زرګونو کانټوني ژبو اتباعو په سړکونو کې د لاریونونو لامل شول. <ref>{{Cite news|Title=One-third of Chinese do not speak Putonghua, says Education Ministry|URL=http://www.scmp.com/news/china-insider/article/1598040/3-10-chinese-citizens-do-not-speak-putonghua-says-education}}</ref> په چین او تایوان دواړو کې، د ښوونې او روزنې سیسټم او رسنیو کې د لارښوونو ژبې په توګه د مانډرین کارول د هغې په خپریدو کې مرسته کړې. د پایلې په توګه، په چین او تایوان کې ډیری خلک په مانډرین خبرې کوي، که څه هم دا اکثرا د معیاري ژبو څخه په تلفظ یا لغتونو کې توپیر لري. په هرصورت، د پوهنې وزارت په 2014 کې اټکل وکړ چې یوازې 70٪ چینایي خلک یو څه حد ته معیاري مانډرین خبرې کوي، او یوازې لسمه برخه یې په "روغ او څرګند ډول" خبرې کولی شي. دغه راز د چين د ختيځو او لويديځو سيمو ترمنځ د ننوتلو په برخه کې شل سلنه او د ښاري او کليوالو سيمو ترمنځ ۵۰ سلنه توپير شتون لري. سربیره پردې ، لاهم 400 ملیون چینایان شتون لري چې یوازې منډرین اوري او پوهیږي او خبرې نشي کولی. <ref>{{Cite web |script-title=zh:中国仍有约4亿人不能用普通话进行交流-新华网 |url=http://news.xinhuanet.com/politics/2015-09/20/c_128248449.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010205449/http://news.xinhuanet.com/politics/2015-09/20/c_128248449.htm |archive-date=10 October 2017 |access-date=2017-07-26 |website=[[شین‌هوآ]]}}</ref> نو د چين په ۱۳م پنځه کلن پلان کې په ټوليزه توګه موخه دا ده چې تر ۲۰۲۰ کال پورې د چين د ننوتلو کچه له ۸۰ سلنې څخه زياته شي. <ref>{{Cite web |last=Bai Wansong ({{Lang|zh|白宛松}}) |script-title=zh:教育部、国家语委：力争“十三五”期间使所有教师的普通话水平达标_滚动新闻_中国政府网 |url=http://www.gov.cn/xinwen/2017-04/02/content_5183051.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010205449/http://www.gov.cn/xinwen/2017-04/02/content_5183051.htm |archive-date=10 October 2017 |access-date=2017-07-26 |website=www.gov.cn}}</ref> مینلینډ چین او تایوان په ډیری رسمي شرایطو کې معیاري مانډرین کاروي. د چین ولسي جمهوریت په ځانګړې توګه لیواله دی چې ماندارین د یوې نړیوالې ژبې په توګه وده وکړي او یو ''قانون یې تصویب کړی (د ملي ګډې ژبې او'' سکریپټ قانون) چې وايي حکومت باید معیاري مانډرین ته وده ورکړي. داسې کومه رسمي اراده نشته چې معیاري چینايي به د ځایی ډولونو ځای ونیسي، مګر ځایی حکومتونو قوانین (لکه ''د ګوانګ دونګ د ملي ژبې'' قانون) نافذ کړي چې د ملي ګډې ژبې او رسم الخط قانون د لازمي اقداماتو له لارې پلي کوي ترڅو د سیمه ایزو ژبو ډولونو عامه استعمال کنټرول کړي. دودیز حروف. "تطبیق" ځینې زاړه یا کلیوال چینایی ویناوال په حقیقت کې په معیاري چینایي ژبه کې غیر روان دي، که څه هم ډیری یې د پوهیدو وړ دي. که څه هم ښاري اوسیدونکي او ځوان نسل چې په معیاري مانډرین کې یې زده کړې کړې دي، نږدې ټول یې په معیاري چینایي ژبو کې یو څه مهارت لري، او ځینې یې د دوی په سیمه ایزو ژبو خبرې نشي کولی. == ګرامر == چینایي ډېری وختونه د "monosyllabic" ژبې په توګه تشریح شوي، کوم چې یو څه ریښتیا دي. په حقیقت کې، کلاسیک چینایي او منځني چینایي مونوسیلیبیک دي. د مثال په توګه، په کلاسیک چینایي کې، شاید 90٪ کلمې د ورته حرف او حرف سره سمون ولري. په عصري چینايي ډولونو کې، دا معمولا قضیه ده چې مورفیم یو نحو دی. له بلې خوا، فارسي، ډیری پولی سلیبیک کلمې لري، لکه "بلی"، "لوړ"، "خواږه" او "نندارتون". د سویلي چینایانو د نن ورځې ځینې محافظه کار ډولونه ډیر مونوسیلیبیک کلمې لري، په ځانګړې توګه د اساسي لغتونو په منځ کې. په هرصورت، په عصري مانډرین کې، ډیری اسمونه، صفتونه، او فعلونه اکثرا پولی سلیبیک دي. د دې وضعیت اصلي لامل ګراماتیک کول دي، او د وخت په تیریدو سره د غږ بدلون د موجوده نحو شمیر کم کړی دی. اوس په مدرن مینډرین کې، د فونیټیک توپیرونو سره سره، یوازې شاوخوا 1,200 سلیبونه ممکن دي؛ پداسې حال کې چې ویتنام شاوخوا 5,000 لري (اوس هم اکثره د مونوسیلیبیک ژبه) او انګلیسي له 8,000 څخه ډیر لري. <ref>DeFrancis, John (1984), The Chinese Language: Fact and Fantasy, [[انتشارات دانشگاه هاوایی]]، ISBN 978-0-8248-1068-9.</ref> په چینایي ګرامر کې هیڅ فعل کلمه نشته او هر فعل یوازې یوه بڼه لري. په بل عبارت، د فعل بڼه د اسم یا ضمیر په پام کې نیولو پرته ورته پاتې کیږي. د فعل کلمه هم د خط په اضافه کولو سره اشاره کیږي. همدارنګه، د اسمونو او ضمیرونو لپاره هیڅ جمع بڼه نشته، او یوازې ځانګړي حروف باید د واحد اسمونو د جمع کولو لپاره اضافه شي. په چینایي ژبه کې د غوره یا غوره صفت جوړولو طریقه په فارسي کې ورته نه ده، او دا د یو حرف په اضافه کولو سره اصلي صفت ته لیږدول کیږي. د مثال په توګه، 小明 معنی کوچنی، او 明水 معنی کوچنی. په جمله کې د کلمو ترتیب په انګلیسي ژبه کې د entity-verb-object په شکل کې ورته دی. صفتونه ، فعلي جملې ، او بشپړونکي نور عناصر دي چې په یوه جمله کې د اسمونو او فعلونو سره یوځای کیږي. فعلي جمله د فعل څخه مخکې یا په ځینو مواردو کې د جملې په پیل کې راځي او تکمیل هم د موجوده جملې یا صفت تعقیبوي. چینایی هم د شمیرنې انٹرفیس او اندازه کولو لغتونو پراخه سیسټم لري. اړونده اداری کول او اوسنی ترتیبی جوړښت د چین نور د پام وړ ځانګړتیاوې دي. == فونولوژي == چینایي ژبه د ټونال ژبه معیاري ده او په دې ژبه کې هر توری (چنګ، چنګ، بی، با، لای، او نور) په 4 ټونونو کې تلفظ کیږي او ځینې توري په استثنایی ډول په 5 ټنو کې تلفظ کیږي. * د لومړي حرف په غږولو کې، دا په مساوي ډول تلفظ کیږي او پراخیږي. * په دویمه لوبه کې، کله چې د حرف تلفظ کوي، د سړي غږ ورو ورو پورته کیږي. * په دریمه لوبه کې، لومړی د یو چا غږ ښکته کیږي او بیا پورته کیږي. * په څلورم یادښت کې، نحو د اختطاف او ټکولو په بڼه تلفظ کیږي. * پنځم تلفظ، چې په استثنايي ډول په ځینو نحو کې شتون لري، هیڅ سر نلري او تلفظ په نورمال ډول څرګندیږي. === د لوبې مثال === د مثال په توګه، په لومړي یادښت کې د ماما معنی مور ده او داسې لیکل شوي: (媽/妈). په دویمه ډرامه کې د بانګ معنی ورکوي او داسې لیکل شوي: (麻). په دریمه ډرامه کې د آس په معنی دی او داسې لیکل شوی دی: (馬/马). په څلورم ډرامه کې، دا د ملامتولو او سپکاوي دواړه معنی ورکوي، او دا داسې لیکل شوي: (罵/骂). په پنځم یاددښت کې، دا د پوښتنې جملې د وروستۍ برخې په توګه کارول کیږي او جمله د پوښتنې بڼه کوي او داسې لیکل کیږي: (嗎/吗). {| class="wikitable" |+د معیاري مانډراين یوه بیلګه ! سمبول ! pinyin ! ډول !مانا |- |<bdi>{{Lang|zh-Hans|[[wiktionary:妈|妈]]}}</bdi>/<bdi>{{Lang|zh-Hant|[[wiktionary:媽|媽]]}}</bdi> |''mā'' | په لوړه کچه | "مور" |- |<bdi>{{Lang|zh-Hant|[[wiktionary:麻|麻]]}}</bdi> |''Má'' | لوړ لوړوالی | "بنګ" |- |<bdi>{{Lang|zh-Hans|[[wiktionary:马|马]]}}</bdi>/<bdi>{{Lang|zh-Hant|[[wiktionary:馬|馬]]}}</bdi> |''mǎ'' | ټیټ لوړوالی - زوال | "آس" |- |<bdi>{{Lang|zh-Hans|[[wiktionary:骂|骂]]}}</bdi>/<bdi>{{Lang|zh-Hant|[[wiktionary:罵|罵]]}}</bdi> |''mà'' | لوړ لوړوالی | "ملامتول" |- |<bdi>{{Lang|zh-Hans|[[wiktionary:吗|吗]]}}</bdi>/<bdi>{{Lang|zh-Hant|[[wiktionary:嗎|嗎]]}}</bdi> |''ما'' | بې طرفه | د پوښتنې برخه |} == لیکنه == [[دوتنه:廣東東園賓館.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/%E5%BB%A3%E6%9D%B1%E6%9D%B1%E5%9C%92%E8%B3%93%E9%A4%A8.JPG/270px-%E5%BB%A3%E6%9D%B1%E6%9D%B1%E5%9C%92%E8%B3%93%E9%A4%A8.JPG|کيڼ|بټنوک|270x270px| چینایي کرکټرونه]] په چینایي کې د لیکلو دوه لارې شتون لري: # دودیز یا کلاسیک چینایی # ساده چینایي دوديزه چينايي ژبه د چينايي ژبې اصلي رسم الخط دی چې د لومړي ځل لپاره په [[چین د خلکو جمهوریت|چين]] کې د هان امپراتورۍ د واکمنۍ پر مهال راڅرګند شو او له هغه وخته راهيسې د چيني ژبې د ليکلو لپاره کارول کېږي او اوس [[تایوان|د چين د جمهوريت]] په هېوادونو کې ( تايوان )، [[هنګ کنګ|هانګ کانګ]] ، [[مکاو]] او د امريکا متحده ايالاتو د چينايانو او په لويديځ کې عام دي. ساده شوی چینایی په حقیقت کې ورته دودیز رسم الخط ساده شوی چې [[چین د خلکو جمهوریت|د چین په خلکو جمهوریت]] او [[سنګاپور|سینګاپور]] کې عام دی. دا رسم الخط د چین د ولسي جمهوریت د بنسټ ایښودونکي [[مائو تسه تونګ|ماو زیډونګ]] په حکم سره د دودیز رسم الخط په ساده کولو سره ترلاسه شو. د دې ژبې د حروفو شمېر چې په چيني ژبه کې خانزي (汉字) بلل کېږي، په دوديزه توګه له ٧٠ زرو څخه تر ٨٠ زرو پورې شمېرل کېږي، له نېکه مرغه چې اوس مهال يې ټول متروک دي (د ادبي او مطالعې له غوښتنو پرته) او اوس مهال يو چينايي يا بهرنۍ ژبه ده. څوک چې غواړي چینایي ژبه زده کړي، د دې لپاره چې ووایې بشپړ سواد لري، هغه یوازې د 10,000 حروفو لوستلو او لیکلو ته اړتیا لري. نن ورځ، د لاتیني الفبا پر بنسټ یو سیسټم چې د Pinyin په نوم یادیږي د دې ژبې د ژباړې یا لاتیني کولو لپاره کارول کیږي. == د یوې بهرنۍ ژبې په توګه == په نړيواله کچه د چين د اقتصاد د زياتېدونکي اهميت او نفوذ له امله، د امريکا په ښوونځيو کې د چين معياري زده کړې ورځ تر بلې زياتېږي او ژبه په زياتېدونکي ډول [[لویدیځه نړۍ|د لويديځې نړۍ]] په څېر د [[بریتانیا|بريتانيا]] په ځوانانو کې د زده کړې د ډګر په توګه غوره کېږي. <ref>{{Cite news|URL=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4617646.stm|Work=BBC News|Title=How hard is it to learn Chinese?|Date=17 January 2006}}</ref> د بېلګې په توګه، په ١٩٩١ کال کې د بهرنيو ژبو دوه زره زده کوونکو په چين کې د چين د مهارتونو رسمي ازموينه (چې د HSK په نامه هم يادېږي) تر لاسه کړه، په داسې حال کې چې په ٢٠٠٥ کال کې د غوښتونکو شمېر په چټکۍ سره ١١٧٦٦٠ ته لوړ شو. <ref>{{in lang|zh}} "汉语水平考试中心：2005年外国考生总人数近12万",^{[http://www.gov.cn/jrzg/2006-01/16/content_160707.htm Gov.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119094121/http://www.gov.cn/jrzg/2006-01/16/content_160707.htm |date=2018-11-19 }}} [[Xinhua News Agency]], 16 January 2006.</ref> == اړوندې پوښتنې == * معیاري کانتونیز * د چین دودیز حروف == سرچینې == {{لړسرچينې}} * [[:en:Standard Chinese|معیاري چینایي په انګلیسي ویکیپیډیا کې]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 8onupf8lel9jhddnz895il3e0s5vqy7 0 65108 371102 366957 2026-11-08T17:24:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371102 wikitext text/x-wiki '''ځنګل سوځېدنه، د ځنګل اور، د بوټو سوځېدنه، د وحشي ځمکو اور لګېدنه''' یا '''په کلیوالو سیمو کې اور لګېدنه''' په داسې سیمه کې ناپلان شوې، نه کنترولېدونکې او ناڅاپي اور لګېدنې ته ویل کېږي چې په نباتاتو پوښلې وي او اور اخیستی شي او دغه اور لګېدنه په ښاري او کلیوالو سیمو کې پیلېږي. ځينې ځنګلي ایکوسیستمونه په طبیعي حالت کې له دغه ډول اور لګېدنې سره تړلي دي. د نباتاتو د شتون ډول ته په کتو سره ځنګلي اور لګېدنه په ځانګړي ډول په څو ډولونو ډلبندي کولی شو چې د بوټو سوځېدنه (په استرالیا کې)، د دښتې سوځېدنه، د چمن سوځېدنه، د غونډیو سوځېدنه، د ډبرو سکرو د خامو توکو سوځېدنه او د نباتاتو سوځېدنه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. ځنګل سوځېدنه د اور له هغو ګټورو استفادو سره توپير لري چې کنترول شوې اورلګېدنې بلل کېږي، که څه هم کنترول شوې اور لګېدنې هم پر ځنګل سوځېدنه بدلېدای شي.<ref name="Cambridge">{{cite book|title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary|edition=Third|publisher=Cambridge University Press <!-- see http://assets.cambridge.org/97805218/58045/frontmatter/978052roni alonti f page 5 -->|date=2008|url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=90587&dict=CALD|isbn=978-0-521-85804-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813154617/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=90587&dict=CALD|archive-date=13 August 2009|df=dmy-all}}</ref><ref name="CIFFC Glossary">{{cite web |title=CIFFC Canadian Wildland Fire Management Glossary |url=https://www.ciffc.ca/sites/default/files/2019-03/CIFFC_Canadian_Wildland_Fire_Mgmt_Glossary_2017_10_24.pdf |access-date=16 August 2019 |website=Canadian Interagency Forest Fire Centre |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610215038/https://www.ciffc.ca/sites/default/files/2019-03/CIFFC_Canadian_Wildland_Fire_Mgmt_Glossary_2017_10_24.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Fire Tree Mortality">{{cite web |title=Drought, Tree Mortality, and Wildfire in Forests Adapted to Frequent Fire |url=https://nature.berkeley.edu/stephenslab/wp-content/uploads/2018/01/Stephens-et-al.-Fire-Tree-Mortality-BioSci-2018.pdf |access-date=15 March 2022 |website=UC Berkeley College of Natural Resources}}</ref><ref name="Cbbcco.uk">{{Cite web |title=Forest fire videos – See how fire started on Earth |url=https://www.bbc.co.uk/fire/earth/natural_disasters/forest_fire |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016185535/http://www.bbc.co.uk/science/earth/natural_disasters/forest_fire |archive-date=16 October 2015 |access-date=2016-02-13 |work=BBC Earth}}</ref> فوسیلي سکاره څرګندوي چې ځنګل سوځېدنې کابو ۴۱۹ میلیونه کاله مخکې په سیلورین دوره کې د ځمکنیو نباتاتو له را څرګندېدو وروسته پیل شوې. د ځمکني ژوند د تاریخ په اوږدو کې د ځنګل سوځېدنو پېښې دا ګمان رامنځته کوي چې اور باید د ډېرو ایکوسیستمونو پر نباتاتو او حیواناتو څرګندې تکاملي اغېزې ولري. په ځمکه کې د کاربن لرونکو نباتاتو شتون، موسمي وچ اقلیم، اتومسفیري اکسیجن او پراخې رڼاوې او اتشفشاني احتراقونه د اور لګېدنو لپاره ښه شرایط برابروي یا رامنځته کوي.<ref>{{Cite journal|last1=Scott|first1=Andrew C.|last2=Glasspool|first2=Ian J.|date=2006-07-18|title=The diversification of Paleozoic fire systems and fluctuations in atmospheric oxygen concentration|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=103|issue=29|pages=10861–10865|doi=10.1073/pnas.0604090103|issn=0027-8424|pmc=1544139|pmid=16832054|bibcode=2006PNAS..10310861S|doi-access=free}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Bowman|first1=David M. J. S.|last2=Balch|first2=Jennifer K.|author-link2=Jennifer Balch|last3=Artaxo|first3=Paulo|last4=Bond|first4=William J.|last5=Carlson|first5=Jean M.|last6=Cochrane|first6=Mark A.|last7=D’Antonio|first7=Carla M.|last8=DeFries|first8=Ruth S.|last9=Doyle|first9=John C.|date=2009-04-24|title=Fire in the Earth System|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-04-24_324_5926/page/481|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5926|pages=481–484|doi=10.1126/science.1163886|issn=0036-8075|pmid=19390038|bibcode=2009Sci...324..481B|s2cid=22389421}}</ref> ځنګل سوځېدنې تر ډېره د لګېدنې یا احتراق د علت، فزیکي خواصو، د احتراق وړ موجودو توکو او پر اور د اقلیم د اغېزو په څېر ځانګړنو له مخې ډلبندي کېږي. د ځنګل سوځېدنې د چلند او شدت لامل د ځینو عواملو ترکیب یا یوځایوالی دی چې شته سون‌توکي، فزیکي ترتیبات او اقلیم یې د بېلګې په توګه یادولی شو. هغه اقلیمي څرخې چې داسې مرطوبې دورې په کې شاملېږي چې پام وړ سون‌توکي رامنځته کوي او ورپسې وچکالي او ګرمي ورسره وي، تر ډېره د شدیدو ځنګل سوځېدنو لامل کېږي. دغه څرخې د ګرمۍ د څپو او د اقلیمي بدلونونو په دلیل د وچکالیو له امله لا شدیدېږي.<ref name="UToronto">{{cite journal|last=Flannigan|first=M.D.|author2=B.D. Amiro|author3=K.A. Logan|author4=B.J. Stocks|author5=B.M. Wotton|name-list-style=amp|date=2005|title=Forest Fires and Climate Change in the 21st century|url=https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|url-status=dead|journal=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volume=11|issue=4|pages=847–859|doi=10.1007/s11027-005-9020-7|s2cid=2757472|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325095123/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|archive-date=25 March 2009|access-date=26 June 2009|archivedate=26 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226080607/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf}}</ref><ref>Graham, ''et al.'', 12, 36</ref><ref>''National Wildfire Coordinating Group Communicator's Guide For Wildland Fire Management'', 4–6.</ref><ref name="FireBehavior">{{cite web |date=April 2006 |title=National Wildfire Coordinating Group Fireline Handbook, Appendix B: Fire Behavior |url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125737/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |archive-date=17 December 2008 |access-date=11 December 2008 |publisher=National Wildfire Coordinating Group}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Trigo|first1=Ricardo M.|last2=Provenzale|first2=Antonello|last3=Llasat|first3=Maria Carmen|last4=AghaKouchak|first4=Amir|last5=Hardenberg|first5=Jost von|last6=Turco|first6=Marco|date=2017-03-06|title=On the key role of droughts in the dynamics of summer fires in Mediterranean Europe|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=81|doi=10.1038/s41598-017-00116-9|issn=2045-2322|pmc=5427854|pmid=28250442|bibcode=2017NatSR...7...81T}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Westerling|first1=A. L.|last2=Hidalgo|first2=H. G.|last3=Cayan|first3=D. R.|last4=Swetnam|first4=T. W.|date=2006-08-18|title=Warming and Earlier Spring Increase Western U.S. Forest Wildfire Activity|journal=Science|language=en|volume=313|issue=5789|pages=940–943|doi=10.1126/science.1128834|issn=0036-8075|pmid=16825536|bibcode=2006Sci...313..940W|doi-access=free}}</ref><ref name=":16">{{cite book|last1=Parmesan|first1=Camille|title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability|last2=Morecroft|first2=Mike|last3=Trisurat|first3=Yongyut|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]|series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change|location=|chapter=Chapter 2: Terrestrial and Freshwater Ecosystems and their Services|display-authors=etal|chapter-url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|تاريخ الوصول=2022-10-16|تاريخ الأرشيف=2022-02-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-10-16|خونديځ نېټه=2022-02-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf}}</ref> ځنګل سوځېدنې کولای شي انسانانو ته مالي او ځاني زیانونه واړوي، خو له دې سره سره طبیعي اور لګېدنې ښايي پر هغو ځایي نباتاتو، حیواناتو او ایکوسیستمونو ګټورې اغېزې هم ولري چې له اور سره یې تکامل کړی دی. شدیده اور لګېدنه داسې پېچلي لومړني ځنګلي مېشت‌ځایونه رامنځته کوي چې د یوه ناسوځېدلي پخواني ځنګل په پرتله یې د نوعو ډېروالی او بېلابېلوالی ډېر وي. ډېری نباتي نوعې د ودې او مثل د تولید لپاره د اور له اغېزو سره تړلې دي. ځنګل سوځېدنې ښايي په هغو ایکوسیستمونو کې شدیدې منفي اغېزې ولري چې هلته اور لګېدنه غیر معموله ده یا هم هغه ځایونه چې هلته غیر ځايي نباتاتو تجاوز کړی وي. په ورته ډول انساني ټولنې هم د اور لګېدنې تر سختو اغېزو لاندې راتلای شي چې پر روغتیا د لوګي مستقیمې اغېزې، د مالونو ویجاړي، اقتصادي زیانونه، د ایکوسیستمي خدمتونو ویجاړي او د اوبو او خاورې ککړتیا یې د بېلګې په توګه یادولی شو.<ref>{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Warziniack|first3=Travis|date=August 2021|title=Effects of Climate Change on Natural-Caused Fire Activity in Western U.S. National Forests|journal=Atmosphere|language=en|volume=12|issue=8|pages=981|bibcode=2021Atmos..12..981H|doi=10.3390/atmos12080981|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=The Ecological Importance of Mixed-Severity Fires – ScienceDirect |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780128027493 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101205343/http://www.sciencedirect.com/science/book/9780128027493 |archive-date=1 January 2017 |access-date=2016-08-22 |website=www.sciencedirect.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Hutto|first=Richard L.|date=2008-12-01|title=The Ecological Importance of Severe Wildfires: Some Like It Hot|url=https://scholarworks.umt.edu/biosci_pubs/279|journal=Ecological Applications|language=en|volume=18|issue=8|pages=1827–1834|doi=10.1890/08-0895.1|issn=1939-5582|pmid=19263880}}<!--https://scholarworks.umt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1280&context=biosci_pubs--></ref><ref name="NOVA">{{cite web |author=Stephen J. Pyne |title=How Plants Use Fire (And Are Used By It) |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/fire/plants.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090808123751/http://www.pbs.org/wgbh/nova/fire/plants.html |archive-date=8 August 2009 |access-date=30 June 2009 |publisher=NOVA online}}</ref><ref name=":162">{{cite book|last1=Parmesan|first1=Camille|title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability|last2=Morecroft|first2=Mike|last3=Trisurat|first3=Yongyut|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]|series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change|location=|chapter=Chapter 2: Terrestrial and Freshwater Ecosystems and their Services|display-authors=etal|chapter-url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|تاريخ الوصول=2022-10-16|تاريخ الأرشيف=2022-02-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-10-16|خونديځ نېټه=2022-02-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf}}</ref> ځنګل سوځېدنې د سایبریا، کلفورنیا او استرالیا په څېر په ځینو سیمو کې د طبیعي غمیزو یو ډېر معمول ډول دی. د مدیترانه‌يي اقلیم لرونکې سیمې یا د ټایګا بایوم سیمې په دې برخه کې ډېرې حساسې دي. په نړیواله کچه د انساني کړنو له امله ځنګل سوځېدنې تر طبیعي حد ډېرې شدیدې شوې دي، په داسې ډول چې د طبیعي سطحو په پرتله د اور لګېدنو له امله سوځېدلې ځمکې دوه برابره ډېرې شوې دي. انسانان د ځمکې په کارولو کې د بدلون او اور لګېدنو د مهار په څېر مستقیمو انساني فعالیتونو له امله د ځنګلي اور لګېدنو په ډېروالي او د اقلیمي بدلونونو له امله د ګرمۍ او وچکالۍ د دورو په زیاتوالي کې رول لري. د اور لګېدنو دغه ډېروالی د منفي فیډبک کړۍ رامنځته کوي او په طبیعي ډول جلا شوی کاربن بیاځلي اتومسفیر ته ګرځوي او په پایله کې د نړۍ ګرمي لا ډېره زیاتوي.<ref>{{Cite web |date=January 10, 2019 |title=Main Types of Disasters and Associated Trends |url=https://lao.ca.gov/Publications/Report/3918 |website=lao.ca.gov |publisher=[[Legislative Analyst's Office]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Machemer |first=Theresa |date=July 9, 2020 |title=The Far-Reaching Consequences of Siberia's Climate-Change-Driven Wildfires |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/siberian-wildfires-cause-record-pollution-send-smoke-us-180975275/ |website=Smithsonian Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |last=Australia |first=Government Geoscience |date=25 July 2017 |title=Bushfire |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/community-safety/bushfire |website=www.ga.gov.au}}</ref> == فزیکي مشخصات == ځنګل سوځېدنې هغه مهال پېښېږي چې د اور لګېدنې لپاره ټول اړین عناصر په یوه حساسه سیمه کې سره راټول شي: د احتراق یا اور لګېدنې یوه سرچینه چې د نباتاتو په څېر له لګېدونکو یا احتراق وړ موادو سره په داسې ډول په اړیکه کې وي چې کافي حرارت ورته ورسېږي او د چاپېریال له هوا څخه کافي اکسیجن ولري. ډېر رطوبت معمولاً د اور لګېدنې مخنیوی کوي او خپرښت ټکنی کوي، ځکه چې په موادو کې د شته اوبو د تبخیر او د جوش تر ټکي پورې موادو ته د حرارت ورکولو لپاره ډېرې لوړې تودوخې ته اړتیا ده. ګڼ ځنګلونه معمولاً ډېر سیوری لري او په پایله کې یې د چاپېریال تودوخه کمېږي او رطوبت زیاتېږي چې له همدې امله یې د سوځېدنې شونتیا کمه ده. د وښو او پاڼو په څېر کم غلظت لرونکي مواد په اسانۍ سره اور اخلي، ځکه چې د ښاخونو او تنو په څېر د غلظیو موادو په پرتله کمې اوبه لري. نباتات په دوامدار ډول د تبخیر له لارې خپلې اوبه له لاسه ورکوي، خو بېرته یې دغه له لاسې تللې اوبه د خاورې، رطوبت او باران له امله په جذب شویو اوبو سره د تعادل حالت ته ځي. کله چې دغه تعادل وساتل شي، نباتات وچېږي او د وچکالۍ په پایله کې د سوځېدو یا اورلګېدنې وړ ګرځي.<ref name="FireBehavior2">{{cite web |date=April 2006 |title=National Wildfire Coordinating Group Fireline Handbook, Appendix B: Fire Behavior |url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125737/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |archive-date=17 December 2008 |access-date=11 December 2008 |publisher=National Wildfire Coordinating Group}}</ref><ref name="NIFC">{{cite web |title=The Science of Wildland fire |url=http://www.nifc.gov/preved/comm_guide/wildfire/fire_4.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105175208/http://www.nifc.gov/preved/comm_guide/wildfire/fire_4.html |archive-date=5 November 2008 |access-date=21 November 2008 |publisher=National Interagency Fire Center}}</ref><ref name="Graham, et al., 12">Graham, ''et al''., 12.</ref><ref name="ReferenceA">''National Wildfire Coordinating Group Communicator's Guide For Wildland Fire Management'', 3.</ref><ref name="Structure">{{cite web |date=November 2003 |title=Influence of Forest Structure on Wildfire Behavior and the Severity of Its Effects |url=http://www.fs.fed.us/projects/hfi/2003/november/documents/forest-structure-wildfire.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125731/http://www.fs.fed.us/projects/hfi/2003/november/documents/forest-structure-wildfire.pdf |archive-date=17 December 2008 |access-date=19 November 2008 |publisher=US Forest Service |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Prepare for a Wildfire |url=http://www.fema.gov/hazard/wildfire/wf_prepare.shtm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029025706/https://www.fema.gov/hazard/wildfire/wf_prepare.shtm |archive-date=29 October 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=Federal Emergency Management Agency (FEMA) |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |date=15 November 2008 |title=Ashes cover areas hit by Southern Calif. fires |url=https://www.nbcnews.com/id/27148069 |access-date=4 December 2008 |publisher=NBC News |agency=Associated Press |df=dmy-all}}</ref><ref>''Glossary of Wildland Fire Terminology'', 74.</ref> == د اقلیمي بدلون اغېزې == === د ګرمۍ او وچکالۍ د څپو له امله د خطرونو لوړوالی === د ګرمۍ څپې، وچکالي، د «ال نینو» په څېر اقلیمي بدلونونه او سیمه‌ييزې اقلیمي بېلګې یا الګوګانې کولای شي خطرونه لا ډېر کړي او د ځنګل سوځېدنو ډول په پام وړ ډول بدل کړي. څو کاله ورښت او ورپسې د ګرمو دورو راتګ کولای شي له پراخو اور لګېدنو او د اوږدمهالو اورونو له موسمونو سره مرسته وکړي. تودوخه په همدې ډول پر ځنګل سوځېدنو اغېز کوي، وچوي یې او وروسته یې د احتراق یا اور اخیستو جوګه ګرځوي. د ۱۹۸۰یمې لسیزې له منځنیو کلونو راهیسې د لومړنیو واورو ویلي کېدل او اړونده ګرمي په متحدو ایالتونو کې د ځنګل سوځېدنې د موسم د شدت او اوږدوالي له ډېرېدو سره مله ده. د ځمکې ګرموالی ښایي په ډېرو سیمو کې د وچکالیو شدت او ډېروالی زیات کړي او له امله یې شدیدې او پرله‌پسې اور لګېدنې رامنځته شي. په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې وښوده چې په کلفورنیا کې د اور لګېدنې د خطر ډېروالی ښايي د انساني فعالیتونو له امله د اقلیمي بدلونونو لامل وبلل شي. د څه باندې ۸۰۰۰ کلونو د مخکېنیو رسوباتو څېړنې وښوده چې په ګرمو اقلیمي دورو کې شدیدې وچکالۍ او بدیلې اور لګېدنې پېښېږي او پایله یې دا وه چې اقلیم پر ځنګل سوځېدنو دومره قوي اغېز کړی چې په څه ناڅه ګرم راتلونکي کې د ځنګلونو د جوړښت د بیارغونې لپاره هڅې ناشونې دي.<ref>{{cite web |title=Chronological List of U.S. Billion Dollar Events |url=http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/reports/billionz.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010915155936/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/reports/billionz.html |archive-date=15 September 2001 |access-date=4 February 2009 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) Satellite and Information Service}}</ref><ref>McKenzie, ''et al.'', 893</ref><ref>{{Cite journal|last1=Provenzale|first1=Antonello|last2=Llasat|first2=Maria Carmen|last3=Montávez|first3=Juan Pedro|last4=Jerez|first4=Sonia|last5=Bedia|first5=Joaquín|last6=Rosa-Cánovas|first6=Juan José|last7=Turco|first7=Marco|date=2018-10-02|title=Exacerbated fires in Mediterranean Europe due to anthropogenic warming projected with non-stationary climate-fire models|journal=Nature Communications|language=en|volume=9|issue=1|pages=3821|doi=10.1038/s41467-018-06358-z|pmid=30279564|pmc=6168540|issn=2041-1723|bibcode=2018NatCo...9.3821T}}</ref><ref>Graham, ''et al''., 2</ref><ref>{{Cite web |last=Anuprash |date=2022-01-28 |title=What Causes Wildfires? Understand The Science Here |url=https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |access-date=2022-02-14 |website=TechiWiki |language=en |تاريخ الأرشيف=2022-02-14 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-14 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here }}</ref><ref name="UToronto2">{{cite journal|last=Flannigan|first=M.D.|author2=B.D. Amiro|author3=K.A. Logan|author4=B.J. Stocks|author5=B.M. Wotton|name-list-style=amp|date=2005|title=Forest Fires and Climate Change in the 21st century|url=https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|url-status=dead|journal=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volume=11|issue=4|pages=847–859|doi=10.1007/s11027-005-9020-7|s2cid=2757472|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325095123/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|archive-date=25 March 2009|access-date=26 June 2009|archivedate=26 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226080607/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1128834|date=August 2006|author=Westerling, Al|author2=Hidalgo, Hg|author3=Cayan, Dr|author4=Swetnam, Tw|title=Warming and earlier spring increase western U.S. Forest wildfire activity|volume=313|issue=5789|pages=940–943|issn=0036-8075|pmid=16825536|journal=Science|bibcode=2006Sci...313..940W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Fire Terminology |url=https://www.fs.fed.us/nwacfire/home/terminology.html#S |access-date=28 February 2019 |website=Fs.fed.us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Williams|first1=A. Park|last2=Abatzoglou|first2=John T.|last3=Gershunov|first3=Alexander|last4=Guzman‐Morales|first4=Janin|last5=Bishop|first5=Daniel A.|last6=Balch|first6=Jennifer K.|last7=Lettenmaier|first7=Dennis P.|author7-link=Dennis P. Lettenmaier|date=2019|title=Observed Impacts of Anthropogenic Climate Change on Wildfire in California|journal=Earth's Future|language=en|volume=7|issue=8|pages=892–910|doi=10.1029/2019EF001210|bibcode=2019EaFut...7..892W|issn=2328-4277|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pierce|first1=Jennifer L.|last2=Meyer|first2=Grant A.|last3=Timothy Jull|first3=A. J.|date=2004-11-04|title=Fire-induced erosion and millennial-scale climate change in northern ponderosa pine forests|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-11-04_432_7013/page/87|journal=Nature|language=en|volume=432|issue=7013|pages=87–90|doi=10.1038/nature03058|issn=0028-0836|pmid=15525985|bibcode=2004Natur.432...87P|s2cid=1452537}}</ref> د ۱۹۷۴-۱۹۷۵ کلونو په اوړي کې استرالیا د خپل تاریخ له تر ټولو بدې اور لګېدنې سره مخ شوه او دا هغه مهال و چې د استرالیا په ۱۵ سلنه وچه سیمه کې پراخې اور لګېدنې زیانونه واړول. د هغه اوړي اور لګېدنې شاوخوا ۱۱۷ میلیونه هکتاره (۲۹۰ میلیونه اېکړه، ۱۱۷۰۰۰۰ کیلومتره مربع، ۴۵۰۰۰۰ مایل مربع) ځمکه وسوځوله. په استرالیا کې د ګرمو ورځو کلنی شمېر (تر ۳۵ سانتي ګراد پورته) او د ډېرو ګرمو ورځو شمېر (چې تر ۴۰ سانتي ګراد درجو پورته وي) له ۱۹۵۰ کال راهیسې د دغه هېواد په ډېرو سیمو کې په پام وړ ډول زیات شوی دی. په دغه هېواد کې تل ځنګل سوځېدنې پېښې شوې دي، خو په ۲۰۱۹ کال کې د دغو اور لګېدنو پراخوالی او شدت ډېر زیات شو. د لومړي ځل لپاره د سیډني لپاره د اور لګېدنو سخت شرایط اعلان شول. «نیو سوت وېلز» او «کویینزلنډ» بیړنی حالت اعلان کړ، خو په سوېلي او لوېدیځه استرالیا کې هم اور ولګېد.<ref>de Souza Costa and Sandberg, 228</ref><ref>''National Wildfire Coordinating Group Communicator's Guide For Wildland Fire Management'', 5.</ref><ref>San-Miguel-Ayanz, ''et al.'', 364.</ref><ref>''Glossary of Wildland Fire Terminology'', 73.</ref> == سرچينې == tjhhx3ca01y2hfqvzyi00kt5gmh8xpy 0 65142 371208 363510 2026-11-08T18:27:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371208 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" |- ګرينلېنډ يو ټاپو هېواد دی، چې د ډنمارک پاچاهۍ “Kingdom of Denmark” يوه برخه ده. دا هېواد د ارکټيک او اتلانتيک سمندرونو تر منځ، د کاناډا د ارکټيک ټاپوګانو د ټولګې يا مجمع الجزاير “Canadian Arctic Archipelago” ختیځ ته پروت دی. ګرينلېنډ د نړۍ تر ټولو لوی ټاپو هېواد دی او يو له هغو درې هېوادونو څخه دی، چې د ډنمارک او فاروی ټاپوګانو “Faroe Islands” سره يو ځای د ډنمارک پاجاهي جوړوي. د ددې هېوادونو وګړي ټول ډنمارکي اتباع دي. دا هېواد په پينځه ښارواليو وېشل شوی دی، چې سيميرسوک “Semersooq”، کوجاليک “Kujalleq”، کيکاتا “Qeqqata” او اوانااتا “Avannaata” دي. د ټاپو شمال ختيځ د شمال ختيځ ګرينلېنډ ملي پارک په نوم نا ادغام شوې سيمې [هغه چې په قانوني ډول له دولت سره ثبت نه وي] څخه جوړ شوی دی. تولي هوايي هډه “Thule Air Base” هم يوه نا ادغام شوې سيمه ده، چې څلور خواوو ته يې اوانااتا ښاروالي پرته ده او د متحده ايالتونو د فضايي ځواک له لورې اداره کېږي. د هېواد پلازمېنه نيوک “Nuuk” ښار دی. <ref>* {{cite book|author=Dallen J. Timothy|date=6 November 2020|title=Tourism in European Microstates and Dependencies: Geopolitics, Scale and Resource Limitations|publisher=CABI|pages=94–|isbn=978-1-78924-310-9|oclc=1162434605|url={{GBurl|id=UYMIEAAAQBAJ|p=94}}|quote=This ....This change in governance also resulted in Greenland becoming an autonomous 'constituent country' in the Danish realm...}} * {{Cite web |last=Benedikter |first=Thomas |date=19 June 2006 |title=The working autonomies in Europe |url=http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html |publisher=[[Society for Threatened Peoples]] |quote=Denmark has established very specific territorial autonomies with its two island territories}} * {{Cite web |last=Ackrén |first=Maria |date=November 2017 |title=Greenland |url=http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx |archive-date=30 August 2019 |access-date=30 August 2019 |publisher=Autonomy Arrangements in the World |quote=Faroese and Greenlandic are seen as official regional languages in the self-governing territories belonging to Denmark.}} * {{Cite web |date=3 June 2013 |title=Greenland |url=https://ec.europa.eu/europeaid/countries/greenland_en |access-date=27 August 2019 |website=International Cooperation and Development |publisher=[[European Commission]] |language=en |quote=Greenland [...] is an autonomous territory within the Kingdom of Denmark}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web |title=CIA World Factbook – Greenland |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |access-date=13 January 2021 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109162939/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 May 2021 |title=Thule Air Base |url=https://www.peterson.spaceforce.mil/About-Us/Locations/Thule-AB-Greenland/ |access-date=29 December 2021 |website=United States Space Force |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229120342/https://www.peterson.spaceforce.mil/About-Us/Locations/Thule-AB-Greenland/ |url-status=dead }}</ref> ګرينلېنډ که څه هم د شمالي امريکا لويې وچې يوه برخه ده، مګر له ۹۸۶ز کال راهيسې، له زر کالونو څخه د زياتې مودې لپاره په سياسي او کلتوري ډول له اروپا (په ځانګړي ډول ډنمارک او ناروې سره، چې استعماري قدرتونه دي) سره يو ځای شوې ده. ډېری اوسېدونکي يې اينيوايټ “Inuit” وګړي دي، چې نيکونه يې ۱۳ز پېړۍ کې، له الاسکا څخه د شمالي کاناډا له لارې راکډه شول او په پرله پسې ډول يې د ټاپو په اوږدو کې استوګنه غوره کړه. <ref name="Brown2000">[http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland's Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111090459/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/|date=11 January 2011}}, by Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', 28 February 2000</ref><ref>{{Cite encyclopedia|title=Thule Culture|encyclopedia=Canadian Encyclopedia|publisher=Historica Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/|access-date=1 June 2015|last=Mcghee|first=Robert|date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120045928/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/|archive-date=20 November 2015|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120045928/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/ |date=20 November 2015 }}</ref> نن ورځ د هېواد نفوس زياتره په سويل لويديځ ساحل کې ژوند کوي، په داسې حال کې چې د ټاپو پاتې برخه کم نفوسه ده. د ګرينلېنډ درې برخې (۷۵ سلنه) سيمه له انترکتيکا څخه د باندې د يوازينې تل پاتې کنګل سطحې پوښلې دي. دا هېواد په ۲۰۲۰ز کال کې د ۵۶۰۸۱ تنه نفوس په درلودلو سره، د نړۍ تر ټولو کم نفوسه سيمه ده. نږدې درېيمه برخه نفوس يې نيوک کې ژوند کوي، چې د هېواد پلازمېنه او لوی ښار دی. د نفوس له مخې د هېوړاد دويم لوی ښار سيسېمېيوټ “Sisimiut” دی، چې د نيوک شمال ته ۳۲۰ کېلومترۍ (۲۰۰ ميل) کې پروت دی. د ارکټيکک يومياک په نوم د بېړۍ چلولو ليکې “Arctic Umiaq Line” له لارې اوبو کې پورې وتل، د لويديځ ګرينلېنډ د ژوند د بنسټيزې برخې يا ليکې په توګه کار کوي او بېلابېل ښارونه او ښارونه او استوګنې سره نښلوي. <ref name="population">{{Cite web |title=Population of Greenland |url=https://worldpopulationreview.com/countries/greenland-population |access-date=12 August 2022}}</ref><ref name="popden">{{Cite web |title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605122932/http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |archive-date=5 June 2013 |access-date=3 November 2012 |publisher=The World Bank}}</ref> ګرينلېنډ کې د لږ تر لږه تېر ۴۵۰۰ کالونو په موده کې، بېلابېلو زماني واټنونو کې ارکټيک وګړو استوګنه غوره کړې ده، چې نيکونه يې له ننۍ کاناډا څخه ورکډه شوي وو. نورسيمين وګړو په ۱۰ پېړۍ کې د ګرينلېنډ په نا اباده [چې وګړي په کې نه اوسېږي] سويلي برخه کې استوګنه غوره کړه او وار له مخه په ايسلېنډ کې مېشت شوي وو. دې نورسيمي وګړو وروسته له ګرينلېنډ او ايسلېنډ څخه د بېړۍ چلولو چارې برابرې کړې او په دې سره ليف ايريکسن “Leif Erikson” لومړنۍ پېژندل شوی اروپايي شو، چې نږدې ۵۰۰ کالونو مخکې له هغې شمالي امريکا ته ورسېد، کولمب د کارابين ټاپوګانو ته ورسېد. اينيونيټ وګړي په ۱۳ ز پېړۍ کې سيمې ته راورسېدل. که څه هم ګرينلېنډ د ناورې او ناروېژيانو تر پرله پسې نفوذ لاندې و، مګر تر ۱۲۶۱ز کال پورې په رسمي ډول د ناروېژي حکومت پاچاهۍ تر لاس لاندې نه و. نورس “Norse” مستعمرې د ۱۵ پېړۍ په وروستيو کې وروسته له هغې له مينځه لاړې، چې ناروې د تورې مړينې “Black Death” په واسطه وځپل شوه او سخت شاتګ ته وګرځېده. له شاتګ يا د تخت او تاج له پرېښودلو څخه لږه موده وروسته (چې په ۱۴۹۹ ز کال کې پيل شو)، پرتګاليانو په لنډ ډول ټاپو وپلټنه او د تيرا ډو لاورادور “Terra do Lavrador” نوم (چې وروسته په کاناډا کې لېبرادور نوم وکارول شو) په ورکولو سره يې د هغې د خپلولو ادعا وکړه. <ref name="natmus">{{Cite web |title=Saqqaq-kulturen kronologi |url=http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207035806/http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |archive-date=7 December 2013 |access-date=2 August 2013 |publisher=National Museum of Denmark}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S|year=2000|title=mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion|journal=American Journal of Human Genetics|volume=67|issue=3|pages=718–26|doi=10.1086/303038|pmc=1287530|pmid=10924403}}</ref><ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php The Portuguese Explorers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508193835/http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php|date=8 May 2016}}. Heritage.nf.ca. Retrieved on 21 June 2016.</ref> د ۱۷ پېړۍ په لومړيو کې، ډنمارکي سپړونکي يو ځل بيا ګرينلېنډ ته ورسېدل. ټاپو کې سوداګرۍ او ځواک د پياوړي کولو په موخه، ډنمارک او ناروې په ګډه په ټاپو باندې خپل حاکميت تاييد کړ. ناروې د خپل کمزوري دريځ له امله، په ۱۸۱۴ز کال کې پر ګرينلېنډ باندې هغه مهال حاکميت له لاسه ورکړ، چې له ډنمارک سره کړی اتحاد يې له منځه ولاړ. ګرينلېنډ په ۱۸۱۴زکال کې ډنمارکي شو او په ۱۹۵۳ز کال د ډنمارک د اساسي قانون له مخې په بشپړ ډول ډنمارکي دولت سره يو ځای شو. د ۱۹۵۳زکال د اساسي قانون له مخې ګرينلېنډ کې شته وګړي د ډنمارک اتباع شول. دا هېواد له ۱۹۶۱ز کال څخه د ازادي سوداګرۍ اروپايي ټولنې سره يو ځای شوی دی، چې ډنمارک له همدې ټولنې سره په ۱۹۶۰ زکال د بنسټګر غړي په توګه يو ځای شوی و، مګر کله چې ډنمارک په ۱۹۷۳ زکال کې له اروپايي ټولنو سره يو ځای شو، د ازادې سوداګرۍ ټولنه کې يې غړيتوب پای ته ورسېد. ګرينلېنډ په ۱۹۷۳ز کال له ډنمارک سره يو ځای، د اروپا اقتصادي ټولنې “European Economic Community” سره يو ځای شو. که څه هم د ۱۹۸۲ زکال يوې نظر پوښتنه کې، ډېری وګړو له يادې اقتصادي ټولنې څخه د هېواد د بېرته ګرځېدلو په پلوۍ رايه وکاروله. دا حالت په ۱۹۸۵زکال کې د سيند پورې غاړه يا بهرني هيوادونه او سيمې “Overseas Countries and Territories” سازمان ته د ګرينلېنډ په اوښتلو سره اغېزمن شو، چې د اروپا د اقتصادي ټولنې پورې يې تړاو درلود او اوس اروپايي ټولنه ده. له اروپايي ټولنې سره تړلې اړيکې په دې معنا، چې د ګرينلېنډ ټول اتباع د اروپايي ټولنې اتباع دي. <ref>{{Cite web |title=OVERSEAS COUNTRIES AND TERRITORIES (OCTS) |url=https://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/overseas_countries_and_territories.html |access-date=14 September 2020 |publisher=Eur-lex.europa.eu |format=Website}}</ref> ګرينلېنډ د شمال ختيځ ګرينلېنډ ملي پارک “Northeast Greenland National Park” په نوم د نړۍ تر ټولو لوی او بېخي شمالي خوا ته ملي پارک لری. ياد پارک چې په ۱۹۷۴ز کال کې جوړ شو او ۱۹۸۸ زکال کې خپل اوسني پراخوالي ته ورسېد، د ګرينلېنډ د دننۍ او شمال ختيځ ساحلي سيمې ۹۷۲۰۰۱ کېلومتر مربع (۲۷۵۲۹۲ ميل مربع) سيمه پوښي او د نړۍ له ۲۹ هېوادونو څخه پرته، تر ټولو لویه سيمه ده. ډنمارک په ۱۹۷۹ زکال کې ګرينلېنډ ته کورنۍ حکومتولي يا واک ورکړ؛ په ۲۰۰۸ زکال د ګرينلېنډ اوسېدونکو د خپلواک حکومتي قانون په پلوۍ رايه وکاروله، چې له ډنمارکي حکومت څخه يې زيات واک ځايي ګرينلېنډي حکومت ته ولېږدوه. دې هېواد د نوي جوړښت له مخې په پرله پسې يا تدريجي ډول، د امنيت، قضايي نظام، د شرکت قانون، محاسبې، د حسابونو د تصفيې، د منرالي سرچينو د فعاليتونو، هوايي چلند، د قانوني وړتيا يا ظرفيت قانون، د کورنۍ قانون او ځايناستي قانون، کډوالۍ او د پولو د واکونو، د کاري چاپيريال، او د مالي تنظيم او څارنې ذمه وارۍ (مسووليتونه) په غاړه اخېستې دي. ډنمارکي حکومت لا هم د تابعيت او د دفاعي چارو په ګډون د پولي سياست او بهرنيو چارو واک لري. دې ۳،۴ بيليون DKK لومړنۍ کلنۍ مرستې هم برابرې کړې، چې په وار وار به کمې شي. ګرينلېنډ تمه لري چې د طبيعي سرچينو له راويستلو څخه د تر لاسه کېدونکي زيات عايد پر بنسټ، خپله اقتصاد ته وده ورکړي. د هېواد په پلازمېنه نيوک کې د ۲۰۱۶ز کال د ارکټيک ژمنۍ لوبې تر سره شوې. ګرينلېنډ د نوې کېدونکي انرژي د تر ټولو لوړو ونډو لرونکو هېوادونو له ډلې څخه دی، چې د دې ډول انرژي د کارونې سلنه يې ۷۰ ده او ډېری هغه يې له بادي انرژي څخه پوره کېږي. <ref name="Greenland In Figures 2012">{{Cite book|url=http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|title=Greenland in Figures 2012|work=Greenland in Figures|publisher=stat.gl|isbn=978-87-986787-6-2|issn=1602-5709|access-date=10 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113160436/http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|archive-date=13 November 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nordic Investment Bank |title=Hydropower creates clean energy and jobs in Greenland |url=http://www.nib.int/news_publications/cases_and_feature_stories/223/hydropower_creates_clean_energy_and_jobs_in_greenland |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103120028/http://www.nib.int/news_publications/cases_and_feature_stories/223/hydropower_creates_clean_energy_and_jobs_in_greenland |archive-date=3 November 2016 |access-date=2 October 2016 |website=NIB |publisher=Nordic Investment Bank}}</ref> == ارپوهنه == لومړنيو نورس اوسېدونکو ټاپو ته ګرينلېنډ نوم ورکړ. د ايسلېنډ د اتلانو کيسو کې، ناروې کې د زېږېدلي ايسلېنډي اوسېدونکي سور ايرېک “Erik the Red” په اړه ويل کېږي، چې د بې ارادې وژنې له امله له ايسلېنډ څخه شړل شوی و. نوموړي له خپلې پراخه کورنې او غلامانو سره يو ځای، د يوې معلومه يخې ځمکې د پلټلو په موخه کښتې کې روان شو، چې شمال لويديځ ته پرته ده. هلته د استوګنې وړ سيمې له موندلو او په کې له مېشت کېدلو څخه وروسته يې، سيمه د دې انګېزې له مخې ګرينلېنډ ونوموله، چې په زړه پورې نوم به يې نور اوسېدونکي هم راجذب کړي. د ايريک د اتلولي کيسه “Saga of Erik the Red” بيانوي: «په اوړي کې، ايريک هغه سيمه کې د اوسېدلو په موخه لاړ، چې هغه موندلې وه؛ سيمې ته يې د ګرينلېنډ نوم ورکړ، لکه څرنګه چې هغه وويل، چې که چېرې دا سيمه يو په زړه پورې نوم ولري، نو خلک به ورته راوښکل [جلب] شي. <ref>{{Cite book|url=http://www.gutenberg.org/files/17946/17946-h/17946-h.htm|title=Eirik the Red's Saga|date=8 March 2006|publisher=Gutenberg.org|access-date=6 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511061916/http://www.gutenberg.org/files/17946/17946-h/17946-h.htm|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}</ref><ref name="ancientstandard">[http://ancientstandard.com/2010/12/17/how-greenland-got-its-name/ "How Greenland got its name"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319050912/http://ancientstandard.com/2010/12/17/how-greenland-got-its-name/|date=19 March 2012}}. ''The Ancient Standard.'' 17 December 2010.</ref><ref name="Grove">{{Cite journal|last=Grove|first=Jonathan|year=2009|title=The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative|url=https://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative|url-status=dead|journal=Journal of the North Atlantic|volume=2|pages=30–51|doi=10.3721/037.002.s206|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411212816/http://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative|archive-date=11 April 2012|s2cid=163032041}}</ref><ref>Evans, Andrew. [https://news.nationalgeographic.com/2016/06/iceland-greenland-name-swap/ "Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204222855/https://news.nationalgeographic.com/2016/06/iceland-greenland-name-swap/|date=4 December 2017}}, ''[[National Geographic]]'' (30 June 2016).</ref> د هېواد نوم د ګرينلېنډ په اصلي ژبه کې کالاليټ نيوناټ “Kalaallit Nunaat” (د کالالېټ خاوره) دی. کالالېټ د ګرينلېنډ اصلي انيوڼيټ وګړي دي، چې د هېواد په لويديځه برخه کې اوسېږي. <ref name="InuitDictionary">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Stern|Stern]], p. 89</ref> د متحده ايالتونو پوځ په دويمه نړيواله جګړه کې، دې هېواد لپاره د بليوي “Bluie” پټ نوم وکاروه، چې دوی په کې د بليوي (ختيځ يا لويديځ) په نوم نومول شوې بېلابېلې هډې وساتلې. <ref name="sem">{{cite book|last=Morison|first=Samuel Eliot|year=1975|title=History of United States Naval Operations in World War II, Volume 1: The Battle of the Atlantic September 1939&nbsp;– May 1943|publisher=Little, Brown and Company|location=Boston|page=62}}</ref> == سرچينې == 615yolkzufu5goncn244tecny6afrlo 0 65145 371097 287228 2026-11-08T17:18:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371097 wikitext text/x-wiki پټرولیم یا تېل، چې د خامو تېلو یا په ساده توګه د تېلو په نوم هم پیژندل کیږي، په طبیعي توګه یو ژېړبخن توره مایع ده چې هایدروکارن هم په کې مخلوط دی او په جیولوژیکي جوړښتونو کې موندل کیږي. د پټرولیم یا تېلو نوم هم په طبیعي توګه غیر تصفیه شوي خام تېل او هم د تېلو هغه محصولات چې له تصفیه  شويو خامو تیلو نه لاس ته راځي په برکې نیسي. د تېلو د فوسیل سونګ هغه وخت رامنځته کیږي کله چې ډېر شمېر مړه موجودات لکه zooplankton اوalgae، د رسوبي ډبرو لاندې ښخ شوي وي او د اوږدې مودې لپاره له فشار او شدیدې تودوخې سره مخ شوي وي.<ref>{{cite web |title=EIA Energy Kids – Oil (petroleum) |url=http://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707183134/https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm |archive-date=July 7, 2017 |access-date=2018-03-18 |website=www.eia.gov |df=mdy-all}}</ref> تېل ډېری د برمه کولو یا کیندلو له لارې ترلاسه کېږي. برمه کول د جیولوژیکي جوړښتي مطالعاتو، د رسوبي حوضونو تر تحلیل او د زېرمو د ځانګړتیاوو تر څرګندولو وروسته ترسره کیږي. د ټیکنالوژۍ په برخه کې وروستي پرمختګونه ددې لامل شوي چې ډېری غیر دودیزې زیرمې لکه د تیلو شګې او د تیلو خاورینې ډبرې یا شیل نه هم ګټه واخیستلی شي. تېل تر استخراج وروسته تصفیه او تجزیه کېږي، او د تقطیرولو له لارې په اسانۍ سره په ډیریو نورو محصولاتو کې د مستقیمې کارونې او یا هم د تولید په برخه کې کارول کیږي. د سونګ په محصولاتو کې بنزین (پټرول)، ډیزل او د خاورو تېل شامل دي؛ اسفالټ او کیمیاوي څرګندونکي مواد د پلاستیک، افت وژونکو موادو او درمل جوړولو لپاره کارول کیږي. تېل د بېلابېلو موادو په جوړولو کې کارول کیږي، او اټکل شوی چې نړۍ هره ورځ شاوخوا ۱۰۰ میلیون (۱۶ میلیون مکعب متره) بېلر یا بشکې تېل مصرفوي. ښايي د تېلو تولید خورا ګټور وي، په شلمه پیړۍ کې تېل د اقتصادي پرمختګ په برخه کې د ځینو هېوادونو لپاره خورا اړین تمام شوي، هغو هېوادونه چې د «تیلو هېوادونو» په نوم یادیږي، د تیلو تولید د کنټرول له امله یې د پام وړ اقتصادي او نړیوال ځواک ترلاسه کړی.<ref name="Dixie State College 2">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|location=Chennai, India|title=Libyan tremors threaten to rattle the oil world|date=March 1, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110306154842/http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|archive-date=March 6, 2011|work=[[The Hindu]]|df=mdy-all}}</ref> د تېلو استخراج ددې لامل کېږي چې پر چاپېریال او ټولنې د پام وړ منفي اغېزې وښندي. تر ټولو مهم یې، د تیلو استخراج، تصفیه کول او سوځول دي چې په ډېره کچه د تودو خونو ګازونه خوشې کوي، نو پر دې بنسټ د اقلیم یا هوا د بدلېدو اصلي لامل تېل دي. پر دې سربیره، د تېلو د صنعت ځینې برخې په فعاله توګه هغه ساینس او سیاست ځپي، چې موخه یې د اقلیمي کړکېچ مخنیوی وي. پر چاپېریال یې ځینې نورې منفي اغېزې، د نفتو د زیرمو د څپړلو او استخراجولو چاپیریالي اغیزې دي چې په دې کې د تیلو تویول او د ګټې اخیستنې په ځایونو کې یې د هوا او اوبو ککړتیا شامل دي. دا ټولې چاپیریالي اغیزې د انسانانو په روغتیا باندې مستقیمې اغېزې لري. پر دې سربیره، تیل د شخړو سرچینه هم بللی شو ځکه چې تېل د دولتونو تر منځ او ځینو نورو جګړو لامل شوي (د بیلګې په توګه، د تیلو عواید چې د اسلامي دولت بودیجه تمویلوي). داسې تمه کیږي چې د تېلو تولید به تر ۲۰۳۵ کاله پورې خپل اوج ته ورسیږي ځکه چې نړیوال اقتصادونه د اقلیمي بدلونونو د مخنیوي لپاره د نوې کیدونکې انرژۍ او بریښنا په کارولو سره پر تېلو تکیه راکموي. <ref>{{Cite web |last=Bullard |first=Nathaniel |date=2021-12-09 |title=Peak Oil Demand Is Coming But Not So Soon - BNN Bloomberg |url=https://www.bnnbloomberg.ca/peak-oil-demand-is-coming-but-not-so-soon-1.1693325 |access-date=2021-12-11 |website=BNN, [[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=R|first1=Tom|last2=all|last3=Warren|first3=Hayley|title=Peak Oil Is Already Here|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/|access-date=2020-12-31|archive-date=December 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218064958/https://www.bloomberg.com/graphics/2020-peak-oil-era-is-suddenly-upon-us/|url-status=live}}</ref> == لغت پوهنه یا اشتقاق پوهنه == د پټرولیم/ تېلو کلیمه د منځنۍ دورې له لاتیني ''petroleum'' (په لفظي توګه «د ډبرې تېل یا غوړي») نه اخیستل شوې، چې د لاتیني petra «ډبرې یا تیږې» (له یوناني pétra πέτρα نه) او oleum «تېل/ غوړي» (له یوناني élaion ἔλαιον) نه اخیستل شوې ده.<ref>[https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum "petroleum"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516164428/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|date=May 16, 2020}}, in the American Heritage Dictionary</ref><ref>''[http://www.thefreedictionary.com/petroleum Petroleum],'' Medieval Latin: literally, rock oil = Latin petr(a) rock (< Greek pétra) + oleum oil, The Free Dictionary.com. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110024856/http://www.thefreedictionary.com/petroleum|date=January 10, 2017}}</ref> دا اصطلاح د De Natura Fossilium په مقاله کې چې په ۱۵۴۶ کال کې د جرمني کان پېژندونکي جیورج بایر له خوا چې د  جورجیوس اګریکولا  په نوم هم پېژندل کېږي کارول شوې وه، خپره شوه. په ۱۹ پیړۍ کې، د پټرولیم/ تېلو اصطلاح د تولید او تصفیه شویو تېلو لپاره چې له جامدو موادو نه به استخراج شوي و لکه د کانال د ډبرو سکرو (او وروسته د تیلو خاورینې ډبرې یا شیل) او له هغو نه د تصفیه شويو تیلو ته د اشارې لپاره کارول کېده. د دې تیلو ذخیره کول په انګلستان کې (او وروسته ټرانسپورت) د ۱۸۶۳ د تېلو قانون نه وروسته د تېلو قوانینو له خوا تنظیم شوي. <ref>Bauer (1546)</ref> == تاریخ == === لرغوني وختونه === پټرولیم/ تېل، له لرغونو وختونو په یوه یا بله بڼه کارول شوي، او اوس په ټولې ټولنې کې په ځانګړې توګه په اقتصاد، سیاست او ټیکنالوژۍ کې خورا اړین دي. د ارزښت د ډېروالي لامل یې هم په انجن یا ماشین کې دننه د سوځېدو اختراع، د هوايي سوداګرۍ ډېروالی، او په صنعتي عضوي کیمیا کې د تېلو ارزښت، په ځانګړې توګه د پلاستيک په ترکیب کې، کوډ، محلولونو، سریښونو او افت وژونکو ترکیبونو کې ځانګړی ارزښت لري. له ۴۳۰۰ کالونو نه دمخه، د قیر یادونه هغه وخت شوې کله چې سومریانو له قیر نه د کښتیو د جوړولو لپاره کار واخیست. د اکادي سارګون د زیږون پر سیکې د یوه ټوکر یادونه شوې چې د خسو او قیر په واسطه تړل شوې وه. له ۴۰۰۰ کالو نه دمخه د هیروډوټ او ډیوډورس سیکولس په وینا چې د بابل د دیوالونو او برجونو په جوړولو کې له اسفالټ نه کار اخیستل شوی و. ارډریکا (بابل ته نږدې) ته نږدې د تېلو کندې وې او په زاکینتوس کې د تېلو یوه چینه وه. د هغه لویه برخه د ایسوس سیند په څنډه کې چې د فرات سیند یوه برخه وه موندل شوې. <ref name="EB1911">{{EB1911|wstitle=Petroleum|volume=21|page=316|first=Boverton|last=Redwood|inline=1}}</ref> په لرغوني چين کې د پټروليم/ تېلو د کارونې تاریخ تر ۲۰۰۰ کاله پخوا پورې رسېږي. د چین د لومړنیو لیکنو له ډلې I Ching دا بیانوي چې په لومړي ځل تیل په خام حالت کې یعنې له تصفیې پرته په لومړۍ پیړۍ کې په چین کې کشف، استخراج او وکارول شو. پر دې سربېره، چینایان هغه لومړني خلک وو چې د څلورمې مخکې له میلاد پیړۍ په پیل کې یې د سونګ په توګه د تېلو کارونه ثبت کړه. <ref>{{Cite book|title=Environmental regulation of oil and gas|last=Zhiguo|first=Gao|date=1998|publisher=Kluwer Law International|isbn=978-90-411-0726-8|location=London|page=8|oclc=39313498}}</ref><ref>{{cite book|title=Ancient Chinese Inventions|url=https://archive.org/details/ancientchinesein0000deng|url-access=registration|last=Deng|first=Yinke|year=2011|page=[https://archive.org/details/ancientchinesein0000deng/page/40 40]|isbn=978-0-521-18692-6}}</ref><ref>{{cite book|title=Nanotechnology: The Business|last=Burke|first=Michael|year=2008|page=3|isbn=978-1-4200-5399-9}}</ref><ref>{{cite web |last=Totten |first=George E. |title=ASTM International – Standards Worldwide |url=http://www.astm.org/COMMIT/D02/to1899_index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706232229/https://www.astm.org/COMMIT/D02/to1899_index.html |archive-date=July 6, 2017 |access-date=2018-03-18 |website=www.astm.org |df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|title=Fundamentals of Oil & Gas Industry for Beginners|last=Dalvi|first=Samir|year=2015|isbn=978-93-5206-419-9}}</ref> === اوسنۍ دوره === د الفریټون په ریډینګز کالیري کې کیمیا پوه جیمز یانګ د طبیعي تېلو بهیر ته متوجه شو چې له هغه نه یې اوبلن تېل تقطیر کړل چې د څراغ د تېلو لپاره د کارولو وړ و، په ورته وخت کې یې د غوړو ماشینونو لپاره سریښناک تیل هم ترلاسه کړل. په ۱۸۴۸ کال کې، یانګ د خامو تیلو د تصفیې لپاره یوه کوچنۍ سوداګرۍ رامنځته کړه. په پایله کې یانګ په لږې تودوخې کې د کانال د ډبرو سکرو په تقطیرولو سره پر دې بریالی شو، چې د پټرولیم یا تېلو په څیر مایع رامنځته کړي. یانګ دا وموندل چې د ورو تقطیرولو په وسیله کولای شي له هغه نه یو شمیر ګټور مایعات ترلاسه کړي، چې له هغې ډلې یې یو هم د «پارافین تیل» یادولای شو، ځکه چې په ټیټې تودوخې کې د پارافین د موم په څیر مادې باندې بدلېږي.<ref name="russell">{{cite book|last=Russell|first=Loris S.|title=A Heritage of Light: Lamps and Lighting in the Early Canadian Home|publisher=University of Toronto Press|year=2003|isbn=978-0-8020-3765-7}}</ref> د ۱۸۵۰ کال د اکتوبر میاشتې ۱۷ نیټه د ډبرو له سکرو نه د دې تیلو او جامد پارافین موم رامنځته کول د هغه د نوښت یا د اختراع موضوع جوړه شوه. یانګ، میلډروم او اډوارډ ویلیم بیني په ۱۸۵۰ کال کې د لویدیځ لوتیان په بټګیټ کې د E.W. Binney & Co. at Bathgate  او په ګلاسکو کې د E. Meldrum & Co تر نومونو لاندې سره شراکت پیل کړ. په ۱۸۵۱ کال کې په بټګیټ کې د دوی کارونه بشپړ شو او د تیلو د تصفیې د لومړي عصري سیسټم په رامنځته کولو سره په نړۍ کې لومړۍ رښتینې سوداګریزه کارخونه شوه. <ref>{{cite web |last=By |first=Undiscovered Scotland |title=James Young: Biography on Undiscovered Scotland |url=http://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/y/jamesyoung.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629094925/https://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/y/jamesyoung.html |archive-date=2017-06-29 |access-date=2018-03-18 |website=www.undiscoveredscotland.co.uk}}</ref> په ۱۸۵۶ کال کې د نړۍ د تیلو د تصفیې لومړۍ کارخونه د Ignacy Łukasiewicz له خوا رامنځته شوه. د هغه د لاسته راوړنو له ډلې له تقطیر شویو تېلو نه د خاورو د تېلو د تصفیې څرنګوالی، د خاورو تېلو د عصري څراغ رامنځته کول (۱۸۵۳)، په اروپا کې د واټونو د لومړي عصري څراغ معرفي کول (۱۸۵۳)، او د نړۍ لومړنۍ د تېلو عصري څاه جوړول (۱۸۵۴) یادولای شو. په شمالي امریکا او ټولې نړۍ کې د رڼا لپاره د تیلو غوښتنه په چټکۍ سره د ودې په حال کې وه.<ref>{{cite book|author=Frank, Alison Fleig|title=Oil Empire: Visions of Prosperity in Austrian Galicia (Harvard Historical Studies)|publisher=Harvard University Press|year=2005|isbn=978-0-674-01887-7}}</ref><ref>{{cite web |date=2007-05-19 |title=Skansen Przemysłu Naftowego w Bóbrce / Museum of Oil Industry at Bobrka |url=http://www.geo.uw.edu.pl/BOBRKA/DATY/daty.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519031720/http://www.geo.uw.edu.pl/BOBRKA/DATY/daty.htm |archive-date=2007-05-19 |access-date=2018-03-18}}</ref> == سرچينې == 5v7ev0z8dvd5pap5e4cwtxcgmzuthrn 0 65320 370958 367172 2026-11-08T14:31:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370958 wikitext text/x-wiki نه کمېدونکې پېچلتيا څرګندوي، چې ځيني بيولوژيکي سيستمونه د طبيعي ټاکنې له لارې، د وار له مخه شته وظيفوي سيستمونو ته د پرله پسې کوچنيو بدلونونو په واسطه وده ځکه نه شي کولی، چې لږ پېچلی سيستم ښايي هيڅ دنده تر سره نه کړي. نه کمېدونکې پېچلتيا د ځيرک جوړونکي د تخليفي مفکورې په مرکزي برخه بدل شوی دی، مګر پوهنيزه ټولنه د ځېرکتيا پلان يا طرحه د رښتيني پوهې په توګه په پام کې نيسي او د نه کمېدونکې پېچلتيا مفکوره نه مني. نه کمېدونکې پېچلتيا يو له هغو دوه اصلي دلايلو څخه دي، چې د ځيرک ډيزاين د پلويانو له لورې د ځانګړې پېچلتيا تر څنګ کارول کېږي. <ref name="dover_behe_ruling">"We therefore find that Professor Behe's claim for irreducible complexity has been refuted in peer-reviewed research papers and has been rejected by the scientific community at large." [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_79_of_139|Ruling, Judge John E. Jones III, ''Kitzmiller v. Dover Area School District'']]</ref><ref>"True in this latest creationist variant, advocates of so-called intelligent design ... use more slick, pseudoscientific language. They talk about things like "irreducible complexity" {{cite book|author=Shulman, Seth|title=Undermining science: suppression and distortion in the Bush Administration|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=2006|page=[https://archive.org/details/underminingscien00shul/page/13 13]|isbn=978-0-520-24702-4|url=https://archive.org/details/underminingscien00shul/page/13}} "for most members of the mainstream scientific community, ID is not a scientific theory, but a creationist pseudoscience." {{cite journal|first=David|last=Mu|title=Trojan Horse or Legitimate Science: Deconstructing the Debate over Intelligent Design|journal=Harvard Science Review|volume=19|issue=1|date=Fall 2005|url=http://www.hcs.harvard.edu/~hsr/fall2005/mu.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070724203349/http://www.hcs.harvard.edu/~hsr/fall2005/mu.pdf|archive-date=2007-07-24|access-date=2022-10-22|archivedate=2007-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070724203349/http://www.hcs.harvard.edu/~hsr/fall2005/mu.pdf}} {{cite journal|author=Perakh, M|title=Why Intelligent Design Isn't Intelligent — Review of: Unintelligent Design|journal=Cell Biol. Educ.|volume=4|issue=2|pages=121–2|date=Summer 2005|doi=10.1187/cbe.05-02-0071|pmc=1103713}}Mark D. Decker. College of Biological Sciences, General Biology Program, University of Minnesota [http://www.texscience.org/files/faqs.htm Frequently Asked Questions About the Texas Science Textbook Adoption Controversy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100930160317/http://www.texscience.org/files/faqs.htm |date=2010-09-30 }} "The Discovery Institute and ID proponents have a number of goals that they hope to achieve using disingenuous and mendacious methods of marketing, publicity, and political persuasion. They do not practice real science because that takes too long, but mainly because this method requires that one have actual evidence and logical reasons for one's conclusions, and the ID proponents just don't have those. If they had such resources, they would use them, and not the disreputable methods they actually use." See also [[list of scientific societies explicitly rejecting intelligent design]]</ref><ref name="LiveScience- msnbc.com">{{cite web |last=Than |first=Ker |date=September 23, 2005 |title=Why scientists dismiss 'intelligent design' - LiveScience |url=http://www.nbcnews.com/id/9452500 |access-date=2010-05-17 |publisher=[[NBC News]]}}</ref> د تخليق پوهې له ډيزاين څخه په دې ادعاوو سره ديني استدلال وړاندې کړ، چې تکامل پېچلي ماليکولي مېکانيزمونه نه شول روښانه کولی او په ۱۹۹۳ زکال کې مايکل بيهي “Michael Behe” چې په ليهېګ پوهنتون “Lehigh University” کې د کيميا پروفيسور دی، د “Of Pandas and People” تر سرليک لاندې د ښوونځي د درسي کتاب په کره نسخه کې دا دلايل وړاندې کړل. نوموړي د «د ډاروين تور صندوق: “Darwin’s Black Box” په نوم د خپل ۱۹۹۶ز کال کتاب کې، دې مفکورې ته نه کمېدونکې پېچلتيا وويله او ويې ويل، چې نه کمېدونکې پېچلتيا ارث کې د ناټاکلو بدلونونو د طبيعي ټاکنې له لارې، تکامل ناشونی کړی دی. دا د هغه ناسمې انګېرنې پر بنسټ وه، چې تکامل د شته دندو پر پرمختګ باندې تکيه کوي، چې په دې برخه کې يې دنده کې له بدلونونو څخه د سمونونو د رامنځته کېدلو د پېچلتيا څرنګوالی له پامه غورځوري او خپره شوې څېړنه هم په پام کې نه نيسي. تکاملي بيولوژي پوهانو د دې مفکورې خلاف ځوابونه خپاره کړي دي، چې څرګندوي چې د بيهي له لورې تر بحث لاندې سيستمونه څنګه تکامل کولی شي او د پرتليز جينوميک له لارې مستندې بېلګې ښيي، چې پېچلي ماليکولي سيستمونه لکه څرنګه چې د هغوی د پروټينونو د بېلابېلو لنډمهالو ريښو له له مخې څرګندېږي؛ د جوړښتي برخو د ورزياتولو په واسطه جوړېږي. <ref name="bio design classrooms">{{cite journal|vauthors=Scott EC, Matzke NJ|title=Biological design in science classrooms|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=104|issue=suppl_1|pages=8669–76, See page 8672|date=May 2007|pmid=17494747|pmc=1876445|doi=10.1073/pnas.0701505104|bibcode=2007PNAS..104.8669S|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last1=Behe|first1=Michael J.|author-link1=Michael Behe|year=1996|title=Darwin's Black Box: The Biochemical Challenge to Evolution|url=https://books.google.com/books?id=pyTJAgAAQBAJ|edition=10th Anniversary|publisher=Simon and Schuster|publication-date=2001|isbn=9780743214858|access-date=24 Mar 2019}}</ref><ref name="thornton2006">{{cite journal|vauthors=Bridgham JT, Carroll SM, Thornton JW|title=Evolution of hormone-receptor complexity by molecular exploitation|journal=Science|volume=312|issue=5770|pages=97–101|date=April 2006|pmid=16601189|doi=10.1126/science.1123348|bibcode=2006Sci...312...97B|s2cid=9662677|url=https://semanticscholar.org/paper/b273a197cdb5b3f0a7b90c6cead19a0446efd03b}}</ref><ref name="Redundant Complexity">{{cite journal|doi=10.1086/392687|author1=Shanks, Niall|author2=Joplin, Karl H.|title=Redundant Complexity: A Critical Analysis of Intelligent Design in Biochemistry|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1999-06_66_2/page/268|journal=Philosophy of Science|year=1999|pages=268–282|volume=66|issue=2, June|jstor=188646|s2cid=62198290}}</ref><ref>{{cite journal|title=Evolution of increased complexity in a molecular machine|journal=Nature|volume=481|issue=7381|pages=360–364|doi=10.1038/nature10724|pmid=22230956|pmc=3979732|year=2012|last1=Finnigan|first1=Gregory C.|last2=Hanson-Smith|first2=Victor|last3=Stevens|first3=Tom H.|last4=Thornton|first4=Joseph W.|bibcode=2012Natur.481..360F}}</ref><ref>{{cite journal|title=Evolution of xyloglucan-related genes in green plants|first1=Luiz Eduardo V.|last1=Del Bem|first2=Michel GA|last2=Vincentz|date=5 November 2010|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=10|pages=341|doi=10.1186/1471-2148-10-341|pmid=21054875|pmc=3087550}}</ref> په ۲۰۰۵ زکال د «''Kitzmiller v. Dover Area School District''» محاکمه کې، بيهي د نه کمېدونکې پېچلتيا په اړه ګواهي ورکړه. محکمې وموندل چې «د موضوعپ په اړه د پروفيسور بيهي ادعا د کره کتل شوې څېړنې په پاڼو کې درواغ ثابته شوې ده او په لويه کچه د پوهنيزې ټولنې له لورې رد شوې ده». <ref name="dover_behe_ruling2">"We therefore find that Professor Behe's claim for irreducible complexity has been refuted in peer-reviewed research papers and has been rejected by the scientific community at large." [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_79_of_139|Ruling, Judge John E. Jones III, ''Kitzmiller v. Dover Area School District'']]</ref> == پېژندنې == مايکل بيهي د خپل ۱۹۹۶ز کال کتاب «د ډاروين تور صندوق» کې د طبيعي ټاکنې برخه کې نه کمېدونکې پېچلتيا راپېژندلې ده:<blockquote>... يو سيستم چې يو له بل سره د ښه پرتله کېدونکو بېلابېلو غبرګون کونکو برخو څخه جوړ شوی وي او هره جوړښتي برخه يې د بنسټېزې دندې په تر سره کولو کې مرسته کوي او د هرې يوې برخې لرې کول د دې لامل کېږي، چې د سيستم فعاليت په اغېزناک ډول بند شي. <ref>''Darwin's Black Box'' page 39 in the 2006 edition</ref></blockquote>د بيهي له لورې دويمه پېژندنه، چې په ۲۰۰۰ز کال کې يې (په خپله «تکاملي پېژندنه» کې) وړاندې کړه، بيانوي چې: <blockquote>د نه کمېدونکې پېچلتيا تکاملي لاره هغه ده، چې يو يا زيات ناټاکل شوي پړاوونه لري (يو يا زيات يې اړين، مګر ناټاکل شوي بدلونونه دي). د نه کمېدونکې پېچلتيا درجه په دې لاره کې د ناټاکل شوي، پړاوونو له ګڼې سره برابره ده. <ref>''In Defense of the Irreducibility of the Blood Clotting Cascade: Response to Russell Doolittle, Ken Miller and Keith Robison'', July 31, 2000, [http://www.discovery.org/a/442 Discovery Institute article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906193225/http://www.discovery.org/a/442|date=2015-09-06}}</ref></blockquote>د ځيرک ډيزاين پلوي ويليم ای ډيمبسکي “William A Dembski” د خپل ۲۰۰۲زکال پېژندنه يا تعريف کې يوه «اصلي دنده» په پام کې ونيوله او نه کمېدونکې بېچلتيا يې په لاندې ډول راوپېژندله: <blockquote>يو سيستم چې ټاکلې بنسټيزه دنده تر سره کوي، هغه وخت نه کمېدونکې پېچلی وي، چې په ښه ډول پرتله شويو، په دوه اړخيز ډول غبرګون کونکو او په نا خپل چاري ډول د داسې بېلابېلو برخو يوه ټولګه راونغاړي، چې هره برخه په کې د سيستم د بنسټيزې او له دې امله د اصلي دندې په پام کې نيولو ته اړ وي. د دې اړينو (لازمي) برخو ټولګه د سيستم د نه کمېدونکې هستې په توګه پېژندل کېږي. <ref>{{cite book|last1=Dembski|first1=William A.|author-link1=William A. Dembski|year=2002|title=No Free Lunch: Why Specified Complexity Cannot Be Purchased Without Intelligence|url=https://books.google.com/books?id=qCDp8MjkkLQC|location=Lanham, Maryland|publisher=Rowman & Littlefield|publication-date=2006|page=285|isbn=9780742558106|access-date=1 November 2020|quote=A system performing a given basic function is ''irreducibly complex'' if it includes a set of well-matched, mutually interacting, nonarbitrarily individuated parts such that each part in the set is indispensable to maintaining the system's basic, and therefore original, function. The set of these indispensable parts is known as the ''irreducible core'' of the system.}}</ref></blockquote> == تاريخچه == === مخکښان === د نه کمېدونکې پېچلتيا استدلال د خدای په اړه د ديني استدلال (د ډيزاين يا پېچلتيا استدلال) له اصل څخه دی. دا څرګندوي چې په طبيعي نړۍ کې پېچلی فعاليت، چې پلان يا ډيزاين کړای شوی څرګندېږي؛ د يو ځيرک يا هوښيار پېداکونکي ثبوت دی. ويليم پېلي د خپل ۱۸۰۲ز کال «ساعت جوړونکي قياس» کې په څرګند ډول استدلال وکړ، چې لکه څرنګه چې د يو ساعت شتون د هغه د جوړونکي په معنا سره دی، په ورټه ډول طبيعت کې پېچلتيا د خدای د شتون معنا لري. دا استدلال اوږده تاريخچه لري او کولی شي نېټه يې لږ تر لږه د سيسرو )ډي ناټيورا ډيوريوم «''De Natura Deorum'' ii.34» نومي کتاب ته رسېدلی شي، چې په ۴۵ مخزېږديز کال کې ليکل شوی دی. <ref name="paley">[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A142&viewtype=text&pageseq=1 William Paley:''Natural Theology; or, Evidences of the Existence and Attributes of the Deity. Collected from the Appearances of Nature'' 12th edition, 1809] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430030715/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A142&viewtype=text&pageseq=1|date=2008-04-30}}</ref><ref>''On the Nature of the Gods'', translated by Francis Brooks, London: Methuen, 1896.</ref><ref>See [[Henry Hallam]] [https://books.google.com/books?id=FpDzTASTVwsC&pg=PA385 ''Introduction to the Literature of Europe in the Fifteenth, Sixteenth, and Seventeenth Centuries'' Boston: Little, Brown and Company, 1854] volume 2 page 385 part iii chapter iii section i paragraph 26 footnote ''u''</ref> ==== تر اتلسمې پېړۍ پورې ==== ګالين (لومړۍ او دويمه زيږديز پېړۍ) د بدن د لوی شمېر برخو او د هغوی تر منځ د اړيکو په اړه وليکل، چې کتنه يا مشاهده يې د پيدايښت د ثبوت په توګه ياد شوی و. هغه نظريه چې د برخو تر منځ يو پر بل تکيه به د ژونديو څيزونو د اصليتونو معناګانې ولري، د پيري ګاسينډي “Pierre Gassendi” او جان وېلکېنس “John Wilkins” (۱۶۱۴ – ۱۶۷۲زکال) نومي ليکوالانو له لورې راپورته شوه، چې پيل يې د ۱۷ پېړۍ نيمايي کې ګاسيندي وکړ او د ګالين په يادولو سره يې وليکل، چې: «اوس دا تصور کول چې ټول څيزونه د هغوی د بېلابېلو ډولونو له مخې، دې منظم چوکاټ او ترتيب ته راوړل کېدلی شي، چې د ځيني پوه يا عاقل عامل له پلان څخه پرته دومره بې شمېره ارادو ته اړتيا لري؛ بايد په تر ټولو لوړه درجه کې غير منطقي اوسېدلو ته اړتيا لري. د ۱۷ پېړۍ په وروستيو کې توماس برنيټ د ژوند د ابديت پر وړاندې د استدلال کولو په موخه، «په مناسب ډول د يو ځای شويو ټوټو يوې ډلې يا ټولګې» ته اشاره وکړه. د ۱۸ پېړۍ په لومړيو کې نيکولاس ماليبرانچ وليکل، چې: «يو منظم بدن بې شمېره برخې لري، چې د ځانګړې پايلو اړوند، په دوه اړخيز ډول يو پر بل تکيه کوي او د ټوليز کار کولو په موخه يې ټول بايد په رښتيني ډول جوړ شي»؛ نوموړی په دې وينا سره د فرد د اپيجنيزز په پرتله د هغه مخکيني [وار له مخه رامنځته شوي] جوړښت په پلوۍ استدلال کوي او د فرد د اصليتونو په اړه يو ورته استدلال د ۱۸ پېړۍ د طبیعي تاريخ د نورو زده کونکو له لورې وړاندې شوی و. د ګوير له لورې د کانټ «د قضاوت نيوکه» تر سرليک لاندې د ۱۷۹۰ز کال کتاب په اړه ويل کېږي، چې کانټ استدلال کوي، چې «موږ تصور نه شو کولی، چې څنګه يو جسم سره له دې، چې له خپلو برخو څخه په وار وار [تدريجي ډول] رامنځته کېږي، بيا هم د دې برخو د ځآنګړتياوو لامل کېدلی شي». <ref>''De Formatione Foetus''=''The Construction of the Embryo'', chapter 11 in ''Galen: Selected Works'', translated by P. N. Singer, ''The World's Classics'', Oxford, Oxford University Press, 1997 {{ISBN|978-0-19-282450-9}}. One 18th-century reference to Galen is [[David Hume]]<span> </span>''[[Dialogues Concerning Natural Religion]]''<span>, 1779, Part 12</span> {{Cite web |url=http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/dnr.htm |title=آرشیف کاپي |access-date=2022-10-22 |تاريخ الأرشيف=2005-11-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20051122134556/http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/dnr.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2005-11-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20051122134556/http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/dnr.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20051122134556/http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/dnr.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20051122134556/http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/dnr.htm }}, § 3, page 215. Also see Galen's ''De Usu Partium''=''On the Usefulness of the Parts of the Body'', translated and edited by Margaret Tallmadge May, Ithaca, New York, Cornell University Press, 1968, especially book XVII. For a relevant discussion of Galen and other ancients see pages 121-122, {{cite book|author=Goodman, Lenn Evan|title=Creation and evolution|url=https://archive.org/details/creationevolutio0000good|location=Milton Park, Abingdon, Oxon and New York|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0-415-91380-5}}</ref><ref>''De Generatione Animalium'', chapter III. Partial translation in: Howard B. Adelmann, ''Marcello Malpighi and the Evolution of Embryology'' Ithaca, New York, Cornell University Press, 1966, volume 2, pages 811-812.</ref><ref>John Wilkins,''Of the Principles and Duties of Natural Religion'', London, 1675, book I, chapter 6, page 82 [https://quod.lib.umich.edu/e/eebo/A66053.0001.001/1:5.6?rgn=div2;view=fulltext Early English Books Online]</ref><ref>"The appeal to irreducible complexity goes back more than three centuries. To quote John Wilkins ...", [https://www.3quarksdaily.com/3quarksdaily/2019/02/darwin-does-devolve-sometimes-so-what.html Paul Braterman "Darwin Does Devolve. Sometimes. So What?" 3 Quarks Daily February 25, 2019]</ref><ref>[http://www.sacred-texts.com/earth/ste/ste07.htm ''The Sacred Theory of the Earth''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020060523/http://sacred-texts.com/earth/ste/ste07.htm|date=2007-10-20}}, 2nd edition, London: Walter Kettilby, 1691. Book I Chapter IV page 43</ref><ref>{{cite book|first=Nicolas|last=Malebranche|title=De la recherche de la verité: où l'on traite de la nature de l'esprit de l'homme, & de l'usage qu'il en doit faire pour éviter l'erreur dans les sciences|edition=6ième|location=Paris|publisher=Chez Michel David|year=1712|url=https://books.google.com/books?id=Gi0_AAAAcAAJ&q=%22d%C3%A9pendent%20mutuellement%22&pg=RA1-PA57}} Livre 6ième, 2ième partie, chapître 4; English translation: {{cite book|first=Nicholas|last=Malebranche|title=The Search After Truth: With Elucidations of The Search After Truth|editor1=Thomas M. Lennon|editor2=Paul J. Olscamp|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-58004-5|url=https://archive.org/details/searchaftertruth0000male|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/searchaftertruth0000male/page/465 465]}} Second paragraph from the end of the chapter, on page 465.</ref><ref>Pages 202-204 of {{cite book|first=Andrew|last=Pyle|chapter=Malebranche on Animal Generation: Preexistence and the Microscope|editor=Smith JH|title=The problem of animal generation in early modern philosophy|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=2006|pages=194–214|isbn=978-0-521-84077-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EyMWhGH4JgIC&q=%22irreducible+complexity%22+intitle%3Aproblem+intitle%3Aof+intitle%3Ageneration+inauthor%3Asmith&pg=PA204|author-link=Andrew Pyle (philosopher)}}</ref><ref>{{cite web |title=The Chicken or the Egg |url=http://talkreason.org/articles/chickegg.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429075443/http://www.talkreason.org/articles/chickegg.cfm |archive-date=29 April 2017 |access-date=7 May 2018 |website=talkreason.org}}</ref><ref>This is Guyer's exposition on page 22 of {{cite book|editor=Paul Guyer|title=The Cambridge Companion to Kant|first=Paul|last=Guyer|author-link=Paul Guyer|chapter=Introduction|pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_i7u7/page/1 1–25]|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=978-0-521-36768-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pYE5rVzrPNgC&q=%22gradually+from+its+parts%22+intitle%3Acambridge+intitle%3Acompanion+intitle%3Ato+intitle%3Akant+inauthor%3Aguyer&pg=PA22|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_i7u7/page/1}} Guyer adds this parenthetical comment: "(here is where the theory of natural selection removes the difficulty)". See Kant's discussion in section IX of the "First Introduction" to the ''Critique of Judgment'' and in §§61, 64 (where he uses the expression ''wechselsweise abhängt''="reciprocally dependent"), and §66 of "Part Two, First Division". For example, {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JEXHIcDbBDcC&q=%22reciprocally+dependent%22+intitle%3Acritique+intitle%3Ajudgment+inauthor%3Akant&pg=PA243|title=Critique of the power of judgment|first=Immanuel|last=Kant|editor1=Paul Guyer|editor2=Eric Matthews|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-34447-0|pages=243–244|chapter=§64}} German original {{cite book|title=Kritik der Urtheilskraft|url=https://books.google.com/books?id=6O1Nayo3wWgC&q=akademie+%22wechselsweise+abhängt%22+inauthor:kant&pg=PA371|volume=5|page=371|location=Berlin|publisher=Georg Reimer|edition=Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften|series=Kants gesammelte Schriften|year=1913|isbn=978-3-11-001438-9}}</ref><ref>See also {{cite book|title=Opus Postumum|url=https://archive.org/details/opuspostumumthec00kant|url-access=limited|first=Imanuel|last=Kant|editor=Eckart Förster|translator1=Eckart Förster|translator2=Michael Rosen|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=0-521-31928-5|page=[https://archive.org/details/opuspostumumthec00kant/page/n125 64]|quote=The definition of an organic body is that it is a body, every part of which is there ''for the sake of the other'' (reciprocally as end and, at the same time, means).}}German original {{cite book|title=Kritik der Urtheilskraft|url=https://books.google.com/books?id=6O1Nayo3wWgC&q=akademie+%22wechselsweise+abhängt%22+inauthor:kant&pg=PA371|volume=21|page=210|location=Berlin|publisher=Georg Reimer|edition=Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften|series=Kants gesammelte Schriften|isbn=978-3-11-090167-2|date=February 1971}}</ref> ==== نولسمه پېړۍ ==== د پالي د طبيعي دينپوهنې پينځه لسم څپرکی د هغه څه په اړه بحث کوي، چې نوموړي د ژونديو شيانو د ډيزاين د شاخص په توګه د هغوی د برخو «اړيکې» ونومولې. <ref name="paley2">[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A142&viewtype=text&pageseq=1 William Paley:''Natural Theology; or, Evidences of the Existence and Attributes of the Deity. Collected from the Appearances of Nature'' 12th edition, 1809] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430030715/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A142&viewtype=text&pageseq=1|date=2008-04-30}}</ref> جورجيس کويير “Georges Cuvier” له برخو برخو څخه د يو ژوي د شته کېدلو د روښانولو په موخه، «د برخو اړيکه» په نوم خپل اصل څخه کار واخېست. د نوموړي لپاره دا «د شتون حالتونه» تر سرليک لاندې د هغه په يو بل اصل پورې اړه درلوده، چې د نوعو د ترانس ارثي بدلون شونتيا يې له پامه غورځولې ده. <ref>See especially chapters VI and VII of {{cite book|first=William|last=Coleman|title=Georges Cuvier, Zoologist: A Study in the History of Evolution Theory|url=https://archive.org/details/georgescuvierzoo0000cole|url-access=registration|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=Harvard University Press|year=1964}} See also the discussion of these principles in the Wikipedia article on [[Georges Cuvier|Cuvier]].</ref> چارلېس ډاروين که څه هم ياده اصطلاح نه ده رامنځته کړې، مګر استدلال يې په پيل کې د تکاملي نظريې د اټکل ناسم ثابتولو په موخه، د يوې شونې لارې په توګه مشخص کړ. نوموړي په خپل «د نوعو اصليت» (۱۸۵۹ز) کې وليکل، چې «که چېرې ثابته شي، چې هر هغه پېچلی غړی شته، چې د بې شمېره، پرله پسې او او لږو بدلونونو په واسطه ښايي نه شو جوړېدلی؛ نو زما نظريه به په بشپړ ډول له منځه ولاړه شي. مګر زه داسې کوم حالت نه شم موندلی». د ډاروين د تکامل نظریه د طبيعي ټاکنې له مخې د تکامل په نوم د ځيرک جوړونکي په اړه د بديلې تشرېح د ګڼلو له مخې ديني استدلال ننګوي. په دې ښودلو سره چې څرنګه ساده ځواکونه کولی شي، د باندې ډيزاين څخه د مرستې غوښتلو پرته د خورا ځانګړې [فوق العاده] پېچلتيا ډيزاينونه رامنځته کړي، ډاروين په ډاګه کړه، چې يو ځيرک جوړونکی طبيعت کې له پېچلتيا څخه د تر لاسه کېدلو اړينه پايله نه وه. د نه کمېدونکې پېچلتيا استدلال د دې څرګندولو هڅه کوي، چې ځانګړې بېولوژيکې بڼې [جسمونه] يوازې د ډارويني تکامل توليد نه شي کېدلی. <ref>[[Charles Darwin|Darwin, Charles]] (1859). ''[[The Origin of Species|On the Origin of Species]]''. London: John Murray. [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=207 page 189, Chapter VI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930011159/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=207|date=2007-09-30}}</ref><ref>See for example, {{cite book|first=Alan R.|last=Rogers|author-link=Alan R. Rogers|title=The Evidence for Evolution|url=https://archive.org/details/evidenceforevolu0000roge|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|year=2011|isbn=978-0-226-72382-2}} in pages 37–38, 48–49 citing Joseph John Murphy accepting natural selection within limits, excepting "the eye" with its multiple parts. {{cite news|first=Joseph John|last=Murphy|title=Presidential Address to the Belfast Natural History and Philosophical Society|journal=Northern Whig|location=Belfast|date=November 19, 1866|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=image&itemID=CUL-DAR226.1.118-119&pageseq=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718161404/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=image&itemID=CUL-DAR226.1.118-119&pageseq=1|archive-date=July 18, 2012}} and in page 48 citing {{cite book|first=C.|last=Pritchard|author-link=Charles Pritchard|title=The Continuity of the Schemes of Nature and Revelation: A Sermon Preached, by request, on the occasion of the meeting of the British Association at Nottingham. With remarks on some relations of modern knowledge to theology|chapter=Appendix Note A On the Origin of Species by Natural Selection|year=1866|pages=31–37|location=London|publisher=Bell and Daldy|chapter-url=https://archive.org/details/continuityofsche00prit}}, especially page 33</ref> == سرچينې == 8jreryjk41qr7g1q08v9rdgmmtrw18b 0 65409 371022 365913 2026-11-08T16:08:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371022 wikitext text/x-wiki '''پایداره کرنه''' یا پرمالکچر د ځمکې د مدیریت او د مېشت‌ځای د ډیزاین یا طراحۍ یوه تګلاره ده چې په ودانو یا بسیا طبیعي ایکوسیستمونو کې لیدل شوي ترتیبات عملي کوي. په دې کې د ډیزاین یو لړ هغه اصول شاملېږي چې د ټول سیستم د تفکر په مرسته ترلاسه شوي دي. دغه اصول په بیاتولیدي کرنه، ښاري پلان جوړونه او د ټولنې په پایښت کې کاروي یا عملي کوي. پایداره کرنه په لومړیو کې له «دایمي کرنې» څخه اخیستل شوې وه، خو وروسته د «دایمي فرهنګ» په معنا وکارول شوه او ټولنیز اړخونه یې را ونغښتل. دغه اصطلاح په ۱۹۷۸ کال کې «مولیسون» او «ډېوېډ هولمګرن» مطرح کړه او دا مفهوم یې په کرنه کې د څه ناڅه دودیزو او طبیعي کړنلارو پر ځای په مدرنو صنعتي مېتودونو سره فورمول‌بندي کړ.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Birnbaum Fox|first=Juliana|date=9 June 2010|title=Indigenous Science|url=http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/handle/10535/7956|journal=Cultural Survival Quarterly|volume=33|issue=1|quote=Bill Mollison, often called the 'father of permaculture,' worked with indigenous people in his native Tasmania and worldwide, and credits them with inspiring his work. "I believe that unless we adopt sophisticated aboriginal belief systems and learn respect for all life, then we lose our own," he wrote in the seminal Permaculture: A Designers’ Manual.|via=Indiana University}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last=Holmgren|first=David|date=2007|title=Essence of Permaculture|url=https://www.transitionmonty.org/uploads/6/5/4/9/6549206/essence_of_pc_ebook_1.pdf|journal=Permaculture: Principles & Pathways Beyond Sustainability|pages=7|quote=This focus in permaculture on learning from indigenous, tribal and cultures of place is based on the evidence that these cultures have existed in relative balance with their environment, and survived for longer than any of our more recent experiments in civilisation.}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Schaeffer|first=John|title=Real Goods Solar Living Sourcebook|url=https://archive.org/details/realgoodssolarli0000scha|publisher=New Society Publishers|year=2014|isbn=9780865717848|pages=[https://archive.org/details/realgoodssolarli0000scha/page/292 292]|quote=Bill Mollison and a younger David Holmgren, who were studying the unstable and unsustainable characteristics of Western industrialized culture [...] They were drawn to indigenous worldviews...}}</ref> پایداره کرنه ګڼې څانګې لري چې ایکولوژيک ډیزاین، ایکولوژيکي انجنیري، بیاتولیدي ډیزاین، چاپېریالي ډیزاین او ودانیزې چارې یې د بېلګې په توګه یادولی شو. همدا راز د اوبو د سرچینو مدیریت، پایداره معماري او بیاتولیدي او ځان‌ساتي مېشت‌ځایونه او له طبیعي ایکوسیستمونو څخه د کرنې ماډل شوي سیستمونه هم په کې شاملېږي.<ref>{{Cite book|last=Mars|first=Ross|url=https://books.google.com/books?id=MWb6i-G6QAkC&pg=PA1|title=The Basics of Permaculture Design|publisher=Chelsea Green|year=2005|isbn=978-1-85623-023-0|page=1}}</ref>{{Sfn|Hemenway|2009|p=[https://books.google.com/books?id=gxW0MGXha6cC&pg=PA5 5]}} پایداره کرنه د ټول سیستم د تفکر پر بنسټ ولاړې ډیزایني پروسې کاروي او په جریان کې ټول هغه موجود توکي او انرژي په پام کې نیسي چې پر وړاندیزي بدلونونو اغېز کوي یا یې تر اغېز لاندې راځي. له عملي پلوه په دې معنا ده چې د بېلګې په توګه د ځمکنیو اوبو د جریان تر اصلاح وړاندې سرچینې ته نږدې او له سرچینې لرې ټولې اغېزې په پام کې ونیول شي. یا کله چې د نباتاتو د ګڼې ګوڼې په څېر ستونزه یادوو، پر دې فکر کوو چې له منځه وړل یا بدلول یې پر خاوره او حیواني ژوند څه ډول اغېز کوي او دغه متقابل ځواکونه د وخت او ځای له مخې څه ډول تکامل کوي. == معمولې طریقې == === کرنیز ځنګلونه === کرنیز ځنګل له کرنیزو محصولاتو سره د ونو او سریو یا ګلپوټیو د ترکیب یا یوځای کېدو له تعامل څخه کار اخلي. دغه چاره د ځمکې د بېلابېل، ښېرازه، ګټور او پایدار کارندوالي د سیستمونو رامنځته کولو لپاره کرنیزې ټکنالوژۍ د ځنګلدارۍ له ټکنالوژيو سره ترکیبوي. ونې یا ګلپوټي تر ډېره په کرنیزو سیستمونو کې کارول کېږي یا هم نالرګین ځنګلي محصولات په ځنګلي چاپېریالونو کې کرل کېږي.<ref>{{Cite web |date=1 August 2011 |title=USDA Agroforestry Strategic Framework |url=https://www.usda.gov/documents/OC/FactSheet_final_8-1-11.pdf |access-date=19 January 2017 |publisher=United States Department of Agriculture |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118221346/https://www.usda.gov/documents/OC/FactSheet_final_8-1-11.pdf |archivedate=18 January 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 August 2011 |title=USDA National Agroforestry Center (NAC) |url=http://nac.unl.edu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812062112/http://nac.unl.edu/ |archive-date=12 August 2012 |access-date=21 October 2011 |publisher=UNL}}</ref> په ځنګلي بڼوالۍ یا غذايي ځنګلونو کې داسې سیستمونه شاملېږي چې د طبیعي ځنګلونو په تقلید جوړ شوي دي. ځنګلي بڼونه د پایدارې کرنې د نورو ډیزاینونو په څېر داسې پروسې لري چې ډیزاینران یا طراحان یې په طبیعي ایکوسیستمونو کې ارزښتناکې بولي.<ref name="Edible Forest Gardening">{{Cite web |title=Edible Forest Gardening |url=http://www.edibleforestgardens.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101061331/http://www.edibleforestgardens.com/ |archive-date=1 November 2011 |access-date=5 April 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Graham Bell's Forest Garden |url=http://permaculture.mediamice.net/?page_id=26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308060346/http://permaculture.mediamice.net/?page_id=26 |archive-date=8 March 2012 |website=Permaculture |publisher=Media mice}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 February 2009 |title=Establishing a Food Forest |url=http://transitionculture.org/2009/02/11/film-review-%E2%80%9Cestablishing-a-food-forest-the-permaculture-way-series/ |publisher=Transition culture |type=film review}}</ref> === د لرګیو خښول === هیوجیکلچر په ځمکه کې د لرګیو خښولو ته ویل کېږي او موخه یې دا ده چې په خاوره کې د اوبو د پاتې کېدو یا خوندي کېدو کچه لوړه کړي. د لرګي سوری سوری یا داسې جوړښت چې اوبه ترې تېرېدای شي، تر ځمکه لاندې د تجزیه کېدو پر مهال د سفنج په ډول عمل کوي. د باراني موسم په جریان کې دغه خښ شوي لرګي کافي اندازه اوبه جذبوي تر څو د وچ موسم په جریان کې د محصولاتو د ساتنې لپاره کار ورکړي. دغه تخنیک یوه دودیزه طریقه ده چې د څو پېړیو په لړ کې په اروپا کې رامنځته شوی او په دې وروستیو کې د پایدارې کرنې پالونکو منلی یا تایید کړی دی. دغه تخنیک د ځمکې پر مخ د غونډیو د جوړولو او همدا راز د باغونو د لوړو تختونو یا کیاریو له لارې اجرا کولی شو. په لوړو تختونو یا کیاریو کې دغه عمل یا طریقه د لرګي په تجزیه کې د موجودو طبیعي مغذي موادو له څرخې او د عضوي اوبو د ساتنې له لوړ ظرفیت څخه تقلید کوي، د دې تر څنګ د ځمکې جوړښت او د ځمک‌لاندې اوبو له خواصو سره هم مرسته کوي. دغه کار د تخت په بېخ کې د لرګینو موادو تر اېښودو وروسته او پر سر یې د عضوي خاورې او کمپوزېټ تر راټولېدو وړاندې کېږي. هغه څېړنه چې د لوړو تختو د غونډیو د اوبو د ساتنې ظرفیت یې له هغو تختو سره پرتله کاوه چې غونډۍ نه وې په کې ښکېلې، ویې ښوده چې د غونډیو لرونکې تختې د اوبو کمې خړوبونې ته اړتیا لري، هم یې ساتنه یا حفاظت کم دی او هم د اوږد مهال لپاره کارندې دي.<ref>Wheaton, Paul. [http://www.richsoil.com/hugelkultur/ "Raised garden beds: hugelkultur instead of irrigation"] Richsoil. Retrieved 15 July 2012.</ref>{{Sfn|Hemenway|2009|pp=84–85}}<ref>Feineigle, Mark. [http://permaculture.org.au/2012/01/04/hugelkultur-composting-whole-trees-with-ease/#more-6825 "Hugelkultur: Composting Whole Trees With Ease"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928110713/http://permaculture.org.au/2012/01/04/hugelkultur-composting-whole-trees-with-ease/#more-6825|date=28 September 2015}}. Permaculture Research Institute of Australia. Retrieved 15 July 2012.</ref><ref>{{Cite journal|last=Gordon Glore|first=Angela|date=2014|title=A worldwide tour of (almost) permaculture|url=https://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:G3R1P9vwzr4J:scholar.google.com/+H%C3%BCgelkultur+permaculture&hl=en&as_sdt=0,5|journal=Journal of Agriculture, Food Systems, and Community Development|volume=5|pages=151|access-date=2022-10-25|archive-date=2022-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025074050/https://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache%3AG3R1P9vwzr4J%3Ascholar.google.com%2F%20H%C3%BCgelkultur%20permaculture&hl=en&as_sdt=0%2C5|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Laffoon|first1=Megan|last2=Meier|first2=Albert|last3=Groves|first3=Chris|date=2015|title=Potential Application of Hugelkultur to Increase Water Holding Capacity of Karst Rocky Desertified Lands|url=https://digitalcommons.wku.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1057&context=nckms|journal=National Cave and Karst Management Symposium|volume=21|pages=9–11}}</ref> === اهلي حیوانات === اهلي حیوانات تر ډېره د ساحو په ډیزاین کې را ښکېلېږي. حیوانات د هر پایدار ایکوسیستم حیاتي برخه ده. څېړنې ښيي چې د حیواناتو له مرستې پرته ایکولوژيکي یووالی کمېږي یا له منځه ځي. هغه فعالیتونه چې په سیستم کې ونډه لري، د مغذي موادو د څرخې لپاره د وښو لټون، د لوېدلیو مېوو پاکول، د هرزه بوټو یا وښو ساتنه، د تخم خپرول او د افتونو ساتنه ده. مغذي مواد د حیواناتو له خوا دوران یا څرخې ته لوېږي او د هضم له لږ وړ حالت څخه پر غلیظه سره یا کود بدلېږي.<ref name="permaculture.org">{{Cite web |title=Backyard Animals {{!}} Permaculture Institute |url=http://www.permaculture.org/resources/backyard-animals/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217221136/http://www.permaculture.org/resources/backyard-animals/ |archive-date=17 December 2014 |access-date=6 April 2017 |website=Permaculture.org |language=en-US}}</ref>{{Sfn|Mollison|1988|p=5|ps=: '[[Deer]], rabbits, sheep, and [[herbivorous]] fish are very useful to us, in that they convert unusable herbage to acceptable human food. Animals represent a valid method of storing inedible vegetation as food.'}} د غواوو، وزو، چرګانو، قازانو، سویو او چینجیو یا حشراتو په ګډون ګڼ حیوانات کولای شي په دغه عمل کې ونډه ولري. د بېلګې په توګه داسې چرګوړي شته چې د خاورې د ګرولو لپاره کارېدای شي، په دې توګه سطحي خاوره ماتېږي او مدفوع مواد د کود یا سرې په توګه کارېدای شي. د وخت‌بندۍ او عادتونو په څېر فکتورونه یا عوامل ډېر مهم دي. د بېلګې په توګه حیوانات د نباتاتو په نبست ډېرې ورځنۍ پاملرنې ته اړتیا لري.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Permaculture Animals as a Discipline to the System |url=http://permaculturenews.org/2016/03/07/permaculture-animals-as-a-discipline-to-the-system/ |access-date=6 April 2017 |website=The Permaculture Research Institute |archive-date=7 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407145824/http://permaculturenews.org/2016/03/07/permaculture-animals-as-a-discipline-to-the-system/ |url-status=dead }}</ref> === سمندري سیستمونه === پایداره کرنه یا پرماکلچر په کرنه کې ریښې لري، خو همدغه اصول په ځانګړي ډول بنسټیز اخلاق یې په سمندري کرنه په ځانګړي ډول د اوبړیو په پالنه کې هم کارول کېدای شي. بېلګه یې سمندري کرنه یا سمندري پرماکلچر دی چې په هغه کې د سمندر د سړو او ژورو اوبو مصنوعي راپورته کېدنه القا کېږي. کله چې د اوبو له دغسې راپورته کېدنې سره د نښلون بستر برابرېږي او سپوروفیټ سمندري نباتات موجود وي، په دې ډول د سمندري نباتاتو یو ځنګلي ایکوسیستم رامنځته کېدای شي (سمندري نباتات په دغسې چاپېریال کې د موجودو محلولو مغذي موادو وچې تودوخې ته اړتیا لري). کوچنۍ اوبړۍ هم تکثیر کوي. د سمندري ځنګلونو مېشت‌ځایونه د کبانو ډېرو نوعو ته هم ګټور دي او سمندري نباتات د خوړو، د حیواناتو د غذا، درملو او نورو سوداګریزو محصولاتو لپاره هم یوه نوې کېدونکې سرچینه ده. د دې تر څنګ د کاربن د تثبیت لپاره هم یوه ځواکمنه وسیله ده. <ref>{{Cite web |title=Climate Foundation: Marine Permaculture |url=https://www.climatefoundation.org/what-is-marine-permaculture.html |access-date=29 July 2020 |website=Climate Foundation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jospe |first=Christophe |date=14 August 2018 |title=Five ways farming at sea is a climate game changer |url=https://medium.com/nori-carbon-removal/five-ways-farming-at-sea-is-a-climate-game-changer-6b1e4108b2e |access-date=29 July 2020 |website=Medium |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Santa Barbara Permaculture Network - local to global, an educational non-profit since 2000 - Events |url=http://www.sbpermaculture.org/events.html#event46poster |access-date=29 July 2020 |website=Sbpermaculture.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Flannery|first=Tim|title=Sunlight and Seaweed: An Argument for How to Feed, Power and Clean Up the World|url=https://archive.org/details/sunlightseaweeda0000timf|publisher=Text Publishing House Melbourne|year=2017|isbn=9781925498684|location=Melbourne, Victoria}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jiang|first1=Zhibing|last2=Liu|first2=Jingjing|last3=Li|first3=Shanglu|last4=Chen|first4=Yue|last5=Du|first5=Ping|last6=Zhu|first6=Yuanli|last7=Liao|first7=Yibo|last8=Chen|first8=Quanzhen|last9=Shou|first9=Lu|last10=Yan|first10=Xiaojun|last11=Zeng|first11=Jiangning|date=10 March 2020|title=Kelp cultivation effectively improves water quality and regulates phytoplankton community in a turbid, highly eutrophic bay|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969719355561|journal=Science of the Total Environment|language=en|volume=707|pages=135561|bibcode=2020ScTEn.707m5561J|doi=10.1016/j.scitotenv.2019.135561|issn=0048-9697|pmid=31972904|last12=Chen|first12=Jianfang|s2cid=209725048}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hollarsmith|first1=Jordan A.|last2=Buschmann|first2=Alejandro H.|last3=Camus|first3=Carolina|last4=Grosholz|first4=Edwin D.|date=1 January 2020|title=Varying reproductive success under ocean warming and acidification across giant kelp (Macrocystis pyrifera) populations|journal=Journal of Experimental Marine Biology and Ecology|language=en|volume=522|pages=151247|doi=10.1016/j.jembe.2019.151247|issn=0022-0981|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Wernberg|first1=Thomas|title=Chapter 3 - Status and Trends for the World's Kelp Forests|date=1 January 2019|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128050521000036|work=World Seas: an Environmental Evaluation (Second Edition)|pages=57–78|editor-last=Sheppard|editor-first=Charles|publisher=Academic Press|language=en|doi=10.1016/b978-0-12-805052-1.00003-6|isbn=978-0-12-805052-1|access-date=29 July 2020|last2=Krumhansl|first2=Kira|last3=Filbee-Dexter|first3=Karen|last4=Pedersen|first4=Morten F.|s2cid=134294676}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Belanche|first1=Alejandro|last2=Jones|first2=Eleanor|last3=Parveen|first3=Ifat|last4=Newbold|first4=Charles J.|date=2016|title=A Metagenomics Approach to Evaluate the Impact of Dietary Supplementation with Ascophyllum nodosum or Laminaria digitata on Rumen Function in Rusitec Fermenters|journal=Frontiers in Microbiology|language=en|volume=7|page=299|doi=10.3389/fmicb.2016.00299|issn=1664-302X|pmc=4785176|pmid=27014222|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Girão|first1=Mariana|last2=Ribeiro|first2=Inês|last3=Ribeiro|first3=Tiago|last4=Azevedo|first4=Isabel C.|last5=Pereira|first5=Filipe|last6=Urbatzka|first6=Ralph|last7=Leão|first7=Pedro N.|last8=Carvalho|first8=Maria F.|date=2019|title=Actinobacteria Isolated From Laminaria ochroleuca: A Source of New Bioactive Compounds|journal=Frontiers in Microbiology|language=en|volume=10|page=683|doi=10.3389/fmicb.2019.00683|issn=1664-302X|pmc=6465344|pmid=31024480|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Laurens|first1=Lieve M. L.|last2=Lane|first2=Madeline|last3=Nelson|first3=Robert S.|date=6 May 2020|title=Sustainable Seaweed Biotechnology Solutions for Carbon Capture, Composition, and Deconstruction|journal=Trends in Biotechnology|language=en|volume=38|issue=11|pages=1232–1244|doi=10.1016/j.tibtech.2020.03.015|issn=0167-7799|pmid=32386971|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Buschmann|first1=Alejandro H.|title=Chapter Six - The Status of Kelp Exploitation and Marine Agronomy, with Emphasis on Macrocystis pyrifera, in Chile|date=1 January 2014|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780124080621000068|work=Advances in Botanical Research|volume=71|pages=161–188|editor-last=Bourgougnon|editor-first=Nathalie|series=Sea Plants|publisher=Academic Press|language=en|doi=10.1016/b978-0-12-408062-1.00006-8|access-date=29 July 2020|last2=Prescott|first2=Steven|last3=Potin|first3=Philippe|last4=Faugeron|first4=Sylvain|last5=Vásquez|first5=Julio A.|last6=Camus|first6=Carolina|last7=Infante|first7=Javier|last8=Hernández-González|first8=María Carmen|last9=Gutíerrez|first9=Alfonso|hdl=10533/128618|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last=Flannery|first=Tim|title=Can seaweed help curb global warming?|url=https://www.ted.com/talks/tim_flannery_can_seaweed_help_curb_global_warming|language=en|access-date=29 July 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Krause-Jensen|first1=Dorte|last2=Lavery|first2=Paul|last3=Serrano|first3=Oscar|last4=Marbà|first4=Núria|last5=Masque|first5=Pere|last6=Duarte|first6=Carlos M.|date=30 June 2018|title=Sequestration of macroalgal carbon: the elephant in the Blue Carbon room|journal=Biology Letters|volume=14|issue=6|pages=20180236|doi=10.1098/rsbl.2018.0236|pmc=6030603|pmid=29925564}}</ref> == سرچينې == qcvq2e0ogf85x6liax6v87ukzs8ad5p 0 65415 370986 327069 2026-11-08T15:27:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370986 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}والنشیا د والنشیا دخپلواکې ټولنې مرکز دی چې په هسپانیا کې دریمه درجه د ډیرو وګړو لرونکی ښار دی چې ۷۹۱.۴۱۳ وګړې پکې ژوند کوي. دا دهغه ولایت مرکز هم دی چې په همدې نامه یادیږي.  د دې ولایت پراخه ښاري سیمه ځانته نژدې ښارونه لري چې ۱.۶ میلیونه وګړي لري چې د مدیترانې د سمندر اروپایي اړخ ته خورا لویه ښاري سیمه بلل کیږي. والنشیا  دتوریا Turia ( په هسپانیا کې یو سیند دی) د سیند په غاړه د ایبرین Iberian Peninsula شبه جزیری په ختیځه څنډه د آلبوفرا Albufera د جهیل شمال ته په والنسیا په خلیج کې پروت دي. <ref>{{cite web |author=[[Acadèmia Valenciana de la Llengua]] |title=Els gentilicis valencians |url=http://www.avl.gva.es/va/documents-normatius/minidestacado/01/document/Gentilici.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182252/http://www.avl.gva.es/va/documents-normatius/minidestacado/01/document/Gentilici.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=13 January 2016}}</ref><ref name="WorldUrbanAreas">[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf World Urban Areas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|date=3 May 2018}} – [[Demographia]], 04.2018</ref><ref name="MdFdE">[http://www.fomento.gob.es/MFOM.CP.Web/handlers/pdfhandler.ashx?idpub=BAW013 Áreas urbanas +50, Ministerio de Fomento de España] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826234241/http://www.fomento.gob.es/MFOM.CP.Web/handlers/pdfhandler.ashx?idpub=BAW013|date=26 August 2014}}.</ref> والنشیا د روم د مستعمرې په توګه په ۱۳۸ م ز کې جوړ کړای شو. اسلامي واکمنۍ او کلتورمننې په ۸ میلادې پېړۍ کې دواړو یو ځاي د اوبو لګولو نوي سیستمونو او زراعتي محصولاتو پېژندنه وهڅوله. په ۱۲۳۸ ز کال کې د اراګونیس Aragonese عیسوي سوبه پېښه وه نو له همدې امله دا ځای د والنشیا سلطنت مرکز شو. د دې ښار وګړي په ۱۵ میلادي پېړۍ کې ډیر شول او د نورې لیبریني شبه جزیرې، ايټالوي بندرونو او د مدیترانې د سمندر له نورو سیمو سره تجارت پیل کړ او د پېړۍ په پای کې ستر اروپایي ښار شو. دا ځای د اتلنتیک د سمندر د پورته کېدو چې په مدیترانه کې یې نړېوالې سودا ګري زیانمنه کړه او هغې نا امنې له امله چې د بربري Barbary سمندري غلا څخه را منځته شوې وه د دې ښار اقتصاد فعالیت په ۱۶ پېړۍ کې په ۱۶۰۹ ز کال کې د  موریسکوس خلکو د شړلو په مهال یو بحران تجربه کړ. په ۱۸ پېړۍ کې دا ښار د ورېښمو د تولید عمده مرکز وګرځېد. دا ښار د هسپانېې د کورنۍ جګړې په مهال له ۱۹۳۶ څخه تر ۱۹۳۷ پورې د هسپانوي حکومت یو تصادفي ناستځای شو.   ددې ښار بندر د  اروپا  او مدیتراني د سمندر پنځم خورا بوخت کانتنري بندر دی. دا ښار د نړیوال کېدو او د نړۍ د ښارونو د څېړنې شبکې له خوا د ګاما د کچې درجه لرونکی ښار وپېژندل شو. د دې ښار تاریخې مرکز په هسپانیا کې یو له لویو مرکزوبلل کېږي چې په اټکلي ډول ۱۶۹ هکتاره یا ۴۲۰ جریبه ځمکه یې نیولې ده. د اوږده تاریخ له امله چې دا ښار یې لري، والنشیا ګڼ شمېر نمانځنې او عرفونه لري لکه د فالس ''Falles'' ( یو مذهبي نمانځنه ده) چې د  یونسکو له خوا په هسپانیا کې دتوریستانو دعلاقې وړ ملي جشنونو او نه لاس وهل شوو فرهنګي میراثونو په توګه اعلان شول. توریست جان ریبوJoan Ribó د کامپرومیس څخه له  ۲۰۱۵ ز کال را دېخوا دې ښار ښاروال پاتې شوی دی. <ref name="GAWC">{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities}}</ref><ref>{{cite web |year=2008 |title=Districte 1. Ciutat Vella |url=http://www.ayto-valencia.es/ayuntamiento/webs/estadistica/inf_dtba/pub/Districte_01.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405033648/http://www.ayto-valencia.es/ayuntamiento/webs/estadistica/inf_dtba/pub/Districte_01.pdf |archive-date=5 April 2010 |access-date=16 February 2010 |work=Oficina d'Estadística. Ajuntament de València |language=ca, es |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://zh.comunitatvalenciana.com/files/enlaces/documentos/fitcv.pdf|title=Listado de Fiestas de Interés Turístico de La Comunitat Valenciana Declaradas Por La Conselleria de Turisme|access-date=11 April 2011|date=2010|editor=Conselleria de turisme de la Comunitat Valenciana}}{{dead link|date=March 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == نوم == د دې ښار لاتین نوم والینتیا و چې معنی یې ځواک یا زړه ورتوب دی چې دا نوم  له یوې جګړې وروسته درومیانو له خوا د پخوانیو رومي پوځیانو د زړه ورتوب د تصدیق کولو یو رسم بلل کېده.  رومي تاریخپوه لیوي Livy تشرېح ورکوي چې له زیږ د مخه په ۲ پېړۍ کې د والینشیا بنسټ ايښودنه د رومې عسکرو د مېشت کېدو له امله وه چې د ویریاتس Viriatus ( د لویستانیانو مشر چې د روم د سترواکۍ د خپریدو په وړاندې یې مقاومت کاوه) د لوستانیانی Lusitanian یاغیانو په وړاندې د لویستانیاني جګړې  په دریم یرغل کې جنګېدل. <ref name="Astin1989">{{cite book|author=A. E. Astin|title=The Cambridge Ancient History|url=https://books.google.com/books?id=5Oe1u1H_OSMC&pg=PA140|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23448-1|page=140|access-date=14 November 2015|archive-date=5 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505125245/https://books.google.com/books?id=5Oe1u1H_OSMC&pg=PA140|url-status=live}}</ref> دهسپانیا د مسلمان سلظنت د واکنۍ په مهال ، دې ښارته د کلمې په کلمې ژباړې له مخې  د مدینه الطرب چې معنی د خوښۍ ښاردی  لقب او دا چې داښار د سیند په غاړه پروت و نو د د مدینه التراب یا د ریګ د ښارلقب ورکړل شو. دا روښانه نه ده چې د بالانسیا نوم د ټول نوم ''Balansiyy نوم د والنشیا طایفې ( د موري طایفې سلطنت په هسپانیا کې) ټول سلطنت ته ورکړل شو که یواځې ښار ته. د غږ د تدریجی بدلونونو له امله د Valentiaپه Valencia'' [baˈlenθja] ''اوښتې، (د تلفظ  په وخت کې دریدونکی حالت یا هغه حالت چې د تلفظ زور په پوزه راځي). د''  Valencian ( والنشین) کلمه کې ''e په شد سره ادا کیږي او  è د'' /e/ ''په مقابل کې'' /ɛ/  کې ښیي خو د ''València د دې قاعدې یوه استثنا ده è د''/e/ ''په ډول تلفظ کیږي. د'' "València"  املاء د AVL د ( والنشیا د ژبو اکادمي) د یوه رسم په توګه تر بحث وروسته منظوره شوه او د "València"   له ۲۰۱۷ ز کال څخه را په دېخوا د دې ښار يواځينی نوم پاتې شوی دی. <ref name="Galbis2009">{{cite web |author1=Agustí Galbis |date=19 June 2009 |title=La ciutat de Valencia i El nom de "Madinat al-Turab" |url=https://agustigalbis.wordpress.com/category/del-sit-a-jaume-i/page/4/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407144424/https://agustigalbis.wordpress.com/category/del-sit-a-jaume-i/page/4/ |archive-date=7 April 2014 |access-date=24 June 2014 |website=Del Sit a Jaume I "Bloc en els artículs d'Agustí Galbis |language=ca}}</ref><ref>{{cite web |author=Generalitat Valenciana |date=14 February 2017 |title=DECRET 16/2017, de 10 de febrer, del Consell, pel qual s'aprova el canvi de denominació del municipi de Valencia per la forma exclusiva en valencià de València. [2017/1189] |url=https://www.dogv.gva.es/datos/2017/02/14/pdf/2017_1189.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121134738/http://www.dogv.gva.es/datos/2017/02/14/pdf/2017_1189.pdf |archive-date=21 January 2021 |access-date=29 June 2020 |language=ca, es}}</ref>''       '' == جغرافیه == === موقعیت === د ایبرین شبه جزیرې په غاړه، د مدیترانې د بحر سهیل ته او د والنشیا خلیج ته مخامخ ته والنشیا د توریا د سیند Turia River ښکتنۍ برخه کې په یو سیلابي دښته کې چې د خورا حاصل خېزو خړود راټولېدو له امله جوړه شوې پرته ده او له بحرڅخه ۶.۴ کیلومتره ( ۴ میله) لرې د توریا د سیند په جزیره باندې موقعیت لري.  {{Sfn|Puncel Chornet|1999}} د البوفرا Albufera جهیل چې د طبعي ښار سویل ته په ۱۲ کیلومترې ( ۷ میل) کې پروت دی او د ښاروالۍ یوه برخه ده په اصل کې د تروو اوبو یو جهیل و خو له بحر څخه د نښلتوب له جلا کېدو دا جهیل د تازه اوبو په جهیل واووښت او زیاتېدونکي ډول کوچنی شو. د دې له چاپېر یال څخه د شولو د نیالګیو او وریجو کرلو اوکبانو د ښکار لپاره ګټه اخیستل کیږي {{Sfn|Clemente Meoro|2008|p=1}} د ښار شورا ۱۹۱۱ کې د هسپانیا له پاچا دا خلیج د۱.۰۷۲.۹۸۰ پیستاس په بدل کې وپېره او نن ورځ د البوفرا طبیعي ذخېرې یوه برخه ده چې پراخوالی یې ۲۱.۱۲۰ هکتاره یا ۵۲.۲۰۰ جریبه ده. په ۱۹۷۶ ز کال کې دا ځای د کلتوري، تاریخي او ایکولیجیکي ارزښت درلودلو له امله یو طبیعي پارک اعلان شو.  <ref name="Gonzálbez1960">{{cite book|author=Francisco de P. Momblanch y Gonzálbez|title=Historia de la Albufera de Valencia|url=https://books.google.com/books?id=6QUrAQAAMAAJ|access-date=5 February 2013|year=1960|publisher=Excmo. Anuntamiento|page=301|isbn=9788484840701|archive-date=1 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101125315/http://books.google.com/books?id=6QUrAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> === ولانشیا === ولانشیا د مدیترانې اقلیم (Köppen: ''Csa'') لرونکی ښار دی چې ژمي یې نرم اودوبي يې وچ اوسوځند وي. د Siegmund/Frankenberg د اقلیم د طبقه بندۍ له مخې، والنشیا یو نسبي ګرم اقلیم لري. اعظمي حد ورښتونه په منې کې وي ، دا د کال له هغه وخت سره برابر ده چې د سختوبارانونودورې په لوړه ارتفاع کې دفشار ټیټ سیستمونه چې د مدیتراني په لویديځې څنډې کې معمول دي اغیزمنوی د خو بیا هم په دې ښار کې د ورښتونو کلنی تغیر د پام وړده.   <ref>{{cite book|first=Alejandro J.|last=Pérez Cueva|title=Atlas climático de la Comunidad Valenciana: 1961-1990|year=1994|edition=1ª|publisher=[[Generalitat Valenciana]]|location=Valencia|isbn=84-482-0310-0|pages=205|oclc=807093628|editor=Conselleria de Vivienda, Obras Públicas y Vertebración del Territorio|url=https://books.google.com/books?id=SpsVOgAACAAJ|access-date=13 September 2020|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310104347/https://books.google.com/books?id=SpsVOgAACAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Guía resumida del clima en España (1981-2010) |url=http://www.aemet.es/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409044838/http://www.aemet.es/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |archive-date=9 April 2016 |access-date=7 November 2016 |work=[[Agencia Estatal de Meteorología]] |language=es}}</ref><ref name="KGcc">{{Cite journal|first1=M.|last1=Kottek|first2=J.|last2=Grieser|first3=C.|last3=Beck|first4=B.|last4=Rudolf|first5=F.|last5=Rubel|title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated|journal=[[Meteorol. Z.]]|volume=15|pages=259–263|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|access-date=22 April 2009|date=10 July 2006|issue=3|bibcode=2006MetZe..15..259K|archive-date=9 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009232020/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapa topográfico de España del Instituto Geográfico Nacional |url=http://www.ign.es/iberpix2/visor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719134808/http://www.ign.es/iberpix2/visor/ |archive-date=19 July 2017 |access-date=6 September 2021}}</ref><ref>[http://www.ph-heidelberg.de/geographie/forschung-und-entwicklung/klimakarte-der-erde.html ''Die Klimatypen der Erde''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211114174500/https://www.ph-heidelberg.de/geographie/forschung-und-entwicklung/klimakarte-der-erde.html|date=14 November 2021}} - Pädagogische Hochschule in [[Heidelberg]]</ref><ref>{{Cite web |date=13 September 2019 |title=La gota fría: dónde, cuándo y cómo se produce |url=https://www.nuevatribuna.es/articulo/actualidad/gota-fria-donde-cuando-como-produce/20190913162654166097.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721141618/https://www.nuevatribuna.es/articulo/actualidad/gota-fria-donde-cuando-como-produce/20190913162654166097.html |archive-date=21 July 2020 |access-date=21 July 2020 |website=Nueva Tribuna}}</ref><ref name="climate">{{Cite web |last=Rivera |first=Antonio |date=20 January 2012 |title=El clima de Valencia |url=http://eltiempo.lasprovincias.es/las-cosas-del-clima/clima-valencia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721125917/http://eltiempo.lasprovincias.es/las-cosas-del-clima/clima-valencia |archive-date=21 July 2020 |access-date=21 July 2020 |publisher=[[Las Provincias]]}}</ref> په دې ښار کې د ورځې له مخې د تودوخې منځنۍ کچه ۱۸.۳ سلسیوس( ۶۴.۹ فارنهایت) او په شپه کې ۱۳.۸ سلسیوس ( ۵۶.۸ فارنهایت درجې) ده. د جنورۍ په میاشت کې چې خورا سړه مياشت ده په عمومي توګه د ورځې له مخې د تودوخې لوړه کچه د ۱۴ تر ۲۰ سلسیوس درجې   ( ۵۷ تر ۶۸ فارنهایت )، او د تودوخې ټيټه کچه د شپې له مخې ۵ تر ۱۰ سلسیوس درجې( ۴۱ تر ۵۰ فارنهایت ) درجې ده. په خورا تودو میاشتو جولای او اګست کې د ورځې له مخې د تودوخې لوړه کچه په عمومي توګه ۲۸ تر ۳۲ سلسیوس (۸۲ تر ۹۰فارنهایت درجې وي او په شپه کې ۲۱ تر ۲۳ سلسیوس ( ۷۰ تر ۷۳ فارنهایت درجې وي). د مارچ میاشت بیا د اقلیم د تغیر میاشت ده او د تودوخې کچه ډېری وخت له ۲۰ سلسیوس (۶۸ فارنهایت درجې ) څخه ډیريږي چې د ورځې له مخې د تودخې منځنۍ کچه ۱۹.۳ سلسیوس( ۶۶.۷ فارنهایت درجې وي) او په شپه کې ۱۰ سلسیوس ( ۵۰ فارنهایت درجې) وي. دسمبر، جنوري اوفبروري په دې ښارکې خورا سړې میاشتې دي چې په ورځ کې د تودوخې منځنۍ کچه ۱۷ سلسیوس ( ۶۳ فارنهایت درجې) او د شپې له مخې ۸ سلسیوس ( ۴۸ فارنهایت) درجې وي. د واورې اوریدل په دې ښار کې نهایتا کم دي او د ۱۹۶۰ ز کال د جنورۍ د میاشتې په ۱۱ په ځمکه د واورې غونډېډل خوار نوې پېښه ده.  <ref>{{cite web |date=11 January 2020 |title=Se cumplen 60 años de la última nevada en València |url=https://www.lavanguardia.com/local/valencia/20200111/472821620039/valencia-nevada-1960-nieve-ciudad.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112125943/https://www.lavanguardia.com/local/valencia/20200111/472821620039/valencia-nevada-1960-nieve-ciudad.html |archive-date=12 January 2020 |access-date=24 January 2020 |website=[[La Vanguardia]]}}</ref><ref>{{cite web |date=5 February 2020 |title=L'efecte Foehn, fogony o "ponentà" |url=https://vilmeteo.es/el-efecte-foehn/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202194335/https://vilmeteo.es/el-efecte-foehn/ |archive-date=2 December 2021 |access-date=2 December 2021 |publisher=VilMeteo (Meteo Villarreal) |language=ca-valencia}}</ref><ref>{{cite web |title=València: València - Valores extremos absolutos - Selector - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España |url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=val&l=8416&datos=det&x=8416&m=13&v=todos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202155913/http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=val&l=8416&datos=det&x=8416&m=13&v=todos |archive-date=2 December 2021 |access-date=2 December 2021 |publisher=[[AEMET]] |language=es}}</ref> == سرچينې == o9eu7rqlmb9yrsf1i99p6mmseiaget7 0 65511 371003 361970 2026-11-08T15:54:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371003 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ویکټور الډریج (د ۱۸۹۳ز کال د اکټوبر په ۲۵مه زېږېدلی- د ۱۹۷۳ز کال د اپرېل په ۱۷مه مړ) له مستعار نوم (د هوسیر سرښوونکي) سره د بېسبال د غوره لیګ ښی لاسی امریکایي لوبغاړی و، چې د شیکاګو کابز، د پیټسبورګ پیریټس او د نیویارک جیانټس لپاره یې لوبې کولې او د کریوبال د غوره توپ اچونې له امله پېژندل شوی و. هغه مخکې له لوبو نه د ښوونځي سرښوونکی و؛ نو د همدې لپاره یې مستعار نوم هم درلود. د یو لوبغاړي په توګه یې تر ټولو اړین او نړیوال اقدامات په ۱۹۲۵ز کال کې پېښ شوي دي دا هغه مهال و، چې الډریج په کې خپله دویمه او پینځمه لوبه بشپړه کړې ده او بریالی شوی دی. له بېسبال نه تر تقاعد وروسته یې د اینډیانا په عمومي غونډه کې د ایالتي سناتور په توګه کار وکړ. الډریج د اینډیانا د بېسبال له نامتو غړو نه شمېرل کېږي، چې په ۲۰۰۷ز کال کې معرفي شو.<ref name="Levensonpg.26">Levenson, p. 26</ref><ref name="BaseballAlmanac">{{cite web |title=Vic Aldridge Stats |url=http://www.baseball-almanac.com/players/player.php?p=aldrivi01 |access-date=2009-05-25 |publisher=Baseball Almanac}}</ref> == شخصي ژوند == ویکټور الډریج، چې د اینډیانا په کوچني کیل ښار کې زېږېدلی و، خپلې لومړنۍ زده کړې یې د اینډیانا د کېل ښار په تمپي ښوونځي کې وکړې، دغه ښوونځي یې له کور سره لږ واټن درلود. هغه د اینډیانا د ټرینیټي سپرینګز عالي ښوونځي ته لار پیدا کړه او هلته د ترینیټي سپرینګز په بېسبال ډله کې لوبېده هغه په اینډیانا کې له ټرینیټي سپرینګز نه فارغ التحصیل شوی دی. بیا د ایڼدیانا په ډانویل کې مرکزي نارمل کالج ته لاړ. په ۱۹۱۴ز-۱۹۱۵ز کال کې یې د اینډیانا د ټرینیټي سپرینګز په پیا ریچ ښوونځي کې پر تدریس پیل وکړ. هغه د اینډیانا په میامي ښار کې هم په یوه ښوونځي کې تدریس کاوه. هغه له کلتا بي وادسورث، چې په اینډیانا کې له اینډیانا سپرینګز نه وه، واده وکړ. <ref>Dream In The Wilderness, by Doris Price Averitt-Mathews</ref><ref name="McCormick">{{cite web |last=McCormick |first=Mike |date=January 27, 2007 |title=Historical {{sic|nolink=y|Perspecitve|expected=Perspective}}: William Benjamin Caulk acclaimed as magician |url=http://www.tribstar.com/archivesearch/local_story_027232126.html |access-date=2009-05-25 |publisher=The Tribune Star }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Dream In The Wilderness, by Doris Price Averitt-Mathews.</ref> == لومړني کارونه == الډریج د خپل مسلک په لړ کې تر ډېره دویم یا درېیم د باور وړ لوبغاړی و. هغه د خپل منحني توپ او لوړ دقت له امله پېژندل شوی و. الډریج په ښي لاس ضربه وهله او توپ اچونه یې کوله. هغه خپل حرفه یي مسلک په ۱۹۱۵ز کال کې هغه مهال پیل کړ، چې د امریکا له اتحادیې نه یې له اینډیاناپولیس سره قرارداد لاسلیک کړ، خو لومړی د ډنور، چې لوېدیځ لیګ و او بیا د ایري مرکزي لیګ لپاره ولوبېد. هغه په ۱۹۱۶ز کال کې د اینډیاناپولیس لپاره ولوبېد او هلته د شیکاګو کابز ډلې لپاره وټاکل شو. هغه د ۱۹۱۶ز کال د اګسټ په ۲۸مه پر کابز وپلورل شو.<ref name="RETRO">{{cite web |title=Vic Aldridge |url=http://www.retrosheet.org/boxesetc/A/Paldrv101.htm |access-date=2009-06-28 |publisher=Retrosheet |archive-date=2020-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725053530/https://www.retrosheet.org/boxesetc/A/Paldrv101.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="BaseballHistorian">{{cite web |year=2007 |title=Leading Pitchers 1920s |url=http://www.baseballhistorian.com/html/american_heroes.cfm?page=153 |access-date=2009-05-25 |publisher=Baseball Historian |تاريخ الأرشيف=2008-12-30 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081230024815/http://www.baseballhistorian.com/html/american_heroes.cfm?page=153 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-12-30 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081230024815/http://www.baseballhistorian.com/html/american_heroes.cfm?page=153 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081230024815/http://www.baseballhistorian.com/html/american_heroes.cfm?page=153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230024815/http://www.baseballhistorian.com/html/american_heroes.cfm?page=153 }}</ref> الډریج ۱۹۱۷ز او ۱۹۱۸ز کلونه له شیکاګو کابز سره تېر کړل او په بولپین کې ولوبېد. الډریج په ۱۹۱۷ز کال کې په ۳۰ لوبو کې ولوبېد. شپږ یې وګټلې او شپږ یې وبایللې. د منډې اوسط یې ۳.۱۲ و او ویې شو کولی چې دوه Saves (په توپ اچوونکي پورې اړوندېږي، چې لوبه د ګټونکې لوبډلې لپاره په ځانګړو شرایطو پای ته رسوي)لاسته راوړي. مخکې تر دې چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په وروستي کال کې د متحده ایالاتو له سمندري ځواکونو سره یوځای شي؛ نو  په ۱۹۱۸ز کال کې یې یوازې درې لوبې او دولس ایننګز ترسره کړل. کله چې له جګړې راستون شو؛ نو د ارام اقیانوس په ساحلي لیګ کې د لس انجلس انجلز لپاره، چې په کابز پورې اړوندېده، ولوبېد. الډریج د ۱۹۲۲ز کال د فصل لپاره کابز ته بیا ور وګرځېد. هغه درې کاله وروسته له خپلو دوامدارو فعالیتونو سره د شیکاګو لپاره لوبه وکړه. په ۱۹۲۲ز، ۱۹۲۳ز او ۱۹۲۴ز کلونو کې یې په ترتیب سره ۳۶، ۳۰، ۳۲ لوبې وکړې. په دریوو فصلونو کې یې ۱۶، ۱۶ او ۱۵ بریاوې درلودې، چې د منډو اوسط یې په ترتیب ۳.۵۲، ۳.۴۸ او ۳.۵۰ و. په دې موده کې د هغه زوی ویک الډریج جونییر په نارسمي ډول د بېسبال د لرګیو د انتقالوونکي په توګه کار کاوه او آن د مردخای براوون(د امریکایي بېسبال د غوره لیګ مربي او لوبغاړی) له خوا یې یو اهدایي یونیفرم درلود ترڅو په همدغه نقش کې پاتې شي. په ۱۹۲۳ز کال کې هغه له یوې لوبې واېستل شو. <ref>Thomson, p. 203</ref><ref name="Baseball-Reference">{{cite web |title=Vic Aldridge Statistics |url=https://www.baseball-reference.com/a/aldrivi01.shtml |access-date=2009-05-25 |publisher=Baseball-Reference.com}}</ref> == ۱۹۲۵ز کال == ویک الډریج د ۱۹۲۴ز کال تر فصل وروسته د ۱۹۲۴ز کال د اکټوبر په ۲۷مه له جورج ګرانتهام او ال نیهاوس سره یوځای له ویلبر کوپر، چارلي ګریم او رابیټ مارانویل سره پر پیټسبورګ پیریټیس بدل شول. الډریج په بل کال کې پینځلس لوبې وګټلې (په ۱۹۲۵ز کال کې په ملي لیګ کې نهمه غوره لوبه) او اووه لوبې یې وبایللې. الډریج د ګټلو لپاره ۰،۶۸۲ سلنه چانس درلود، چې په هغه کال کې د هر NL توپ اچوونکي لپاره څلورمه لوړه فیصدي وه. د هغه لپاره تر ټولو غوره شېبې له هغه کال نه په وروسته فصل کې وې، دا هغه مهال و، چې الډریج د واشنګټن د سناتورانو پر وړاندې دوه بشپړې بریاوې ترلاسه کړې او پیریټس د نړیوالې لړۍ ګټونکی شو. هغه د اکټوبر په ۸مه د لړۍ ۲مه لوبه د ۳-۲ او ۵مه لوبه یې د ۶-۳ په مقابل کې وګټله، چې دا په دې لړۍ کې د پیریټس لومړۍ دوه بریاوې وې. الډریج، چې له نړیوالو لوبو نه پیسې لاس ته راوړې وې؛ نو د اینډیانا په ټیري هاوټ کې یې پرې کور واخیست. <ref name="McCormick2">{{cite web |last=McCormick |first=Mike |date=January 27, 2007 |title=Historical {{sic|nolink=y|Perspecitve|expected=Perspective}}: William Benjamin Caulk acclaimed as magician |url=http://www.tribstar.com/archivesearch/local_story_027232126.html |access-date=2009-05-25 |publisher=The Tribune Star }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Finolipg.366">Finoli, p. 366</ref><ref name="Players">{{cite web |year=2006 |title=Vic Aldridge |url=http://www.baseballlibrary.com/ballplayers/player.php?name=Vic_Aldridge_1893 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070211123703/http://www.baseballlibrary.com/ballplayers/player.php?name=Vic_Aldridge_1893 |archive-date=February 11, 2007 |access-date=2009-05-25 |publisher=BaseballLibrary.com}}</ref><ref>{{cite web |year=2006 |title=Vic Aldridge from the Chronology |url=http://www.baseballlibrary.com/ballplayers/player.php?name=Vic_Aldridge_1893&page=chronology |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070907180903/http://www.baseballlibrary.com/ballplayers/player.php?name=Vic_Aldridge_1893&page=chronology |archive-date=September 7, 2007 |access-date=2009-05-25 |publisher=BaseballLibrary.com}}</ref><ref name="Jamespg.117">James, p. 117</ref> == د کار په وروستیو کې == ۱۹۲۵ز کال د الډریج لپاره د مسلک د اوج په توګه ثبت شو. په ۱۹۲۶ز کال کې هغه ۱۰ بریاوې او ۱۳ ماتې، د ۰۷.۴ اوسط په لرلو سره تجربې کړې، چې له دې سره یې ریکارډ هم خپل کړ. ۱۹۲۷ز کال د الډریج لپاره غوره کال و. هغه په ۱۵ لوبو کې ګټونکی شو او یوازې لس لوبې یې وبایللې همدارنګه د منډو اوسط یې هم ۲۵.۴ و. الډریج د ۱۹۲۷ز کال په نړیوالو لوبو کې هم ولوبېد او د دغو لوبو په دویمه لوبه کې د ۶–۲ په مقابل کې له ماتې سره مخ شو؛ ځکه چې بیب روث او لو ګریګ په څلورو لوبو کې نیویورک یانکیز د پیریټس په مقابل کې وهڅاوه. هغه په 7+1⁄3 ایننګ کې هرې شپږ منډې پرېښودې او له لوبې بهر شو. وروسته له هغه چې څو لوبغاړو د سندیکای کریسټي والش ورځپاڼې لپاره د بل چا په نامه مقالې ولیکلې؛ نو هغه د پیټسبورګ ورځپاڼې لپاره یوه لیکنه وکړه. هغه ځان ښکارونه کوله، چې دی پخپله الډریج دی، چې هغه مقاله یې لیکلې ده.<ref name="RETRO2">{{cite web |title=Vic Aldridge |url=http://www.retrosheet.org/boxesetc/A/Paldrv101.htm |access-date=2009-06-28 |publisher=Retrosheet |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725053530/https://www.retrosheet.org/boxesetc/A/Paldrv101.htm |archivedate=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="Finolipg.3662">Finoli, p. 366</ref><ref>Montville, p. 262</ref> په ۱۹۲۷ز کال کې په ۱۵ لوبو کې تر بریا وروسته، الډریج غوښتل چې ډېرې پیسې لاس ته راوړي، خو د پیټسبورګ څښتن بارني دریفوس د ۱۹۲۸ز کال د فبرورۍ په ۱۱مه هغه د نیویورک جاینټز له برلي ګریمز سره مبادله کړ او لامل یې د ډېرو پیسو غوښتل اعلان نه کړ، بلکې لامل یې دا وښود، چې په ۱۹۲۸ز کال کې یې ۲۵.۴ د منډو اوسط ترلاسه کړی و. هغه ډېر کلونه مقاومت وکړ، چې کمزوری نه شي، خو کله چې بیا راوګرځېد؛ نو بڼه یې بدله شوې وه او د توپ اچونې په برخه کې کمزوری شوی و. په دغې موده کې الډریج د لوبغاړو د راپور له وړاندې کولو نه انکار کاوه؛ نو د جاینټز مدیر جان مک ګراو الډریج وګواښه، چې لږ معاش اخلي او یو ځل یې هڅه وکړه، چې هغه له سینسناتي ردز سره مبادله کړي. الډریج د ریکارډ جوړولو تر فصل وروسته، چې څلور لوبې یې ګټلې وې او اووه یې بایللې وې او ۴.۸۳ یې د منډو اوسط و؛ نو تر ۱۱۹ ایننګز وروسته بروکلین داجرز ته ولېږدول شو. له دې سره، الډریج د لوبغاړو له راپوره ډډه وکړه او پرځای یې له بېسبال نه تقاعد شو. وروستۍ لوبه یې د ۱۹۲۸ز کال د اګسټ په ۲۹مه ترسره کړه.<ref name="Baseball-Reference2">{{cite web |title=Vic Aldridge Statistics |url=https://www.baseball-reference.com/a/aldrivi01.shtml |access-date=2009-05-25 |publisher=Baseball-Reference.com}}</ref><ref>''Reds Decline McGraw's Offer Of Vic Aldridge in Trade'', ''[[The New York Times]]'', March 31, 1928.</ref><ref name="Finolipg.3663">Finoli, p. 366</ref> == له ورزشي مسلک وروسته == الډریج تر لوبو وروسته د وورهیس په حقوقو پوهنځي کې زده کړه پیل کړه او له ۱۹۳۷ز نه تر ۱۹۴۷ز پورې د اینډیانا ایالت په سنا کې پر دنده بوخت و. هغه د لومړي ځل لپاره د ۱۹۳۶ز کال د نومبر په ۴مه د یو ډموکراټ په توګه وټاکل شو. هغه مخکې له بېسباله په یوه ښوونځي کې سرښوونکی و، د همدې لپاره یې هغه ته «د هوسیر ښوونځي مدیر» لقب ورکړ.<ref name="BaseballAlmanac2">{{cite web |title=Vic Aldridge Stats |url=http://www.baseball-almanac.com/players/player.php?p=aldrivi01 |access-date=2009-05-25 |publisher=Baseball Almanac}}</ref><ref name="Finolipg.3664">Finoli, p. 366</ref><ref>''Democrats Elect Vic Aldridge to Indiana Senate'', ''[[The Washington Post]]'', November 5, 1936.</ref> الډریج په ۷۹ کلنۍ کې په ټیره هاوټ کې ومړ او په اینډیانا کې د ټرینیټي سپرینګز په نیوترینیټي سپرینګز هدیره کې خاورو ته وسپارل شو. هغه د ۲۰۰۷ز کال د جنورۍ په ۱۹مه د اینډیانا د بېسبال ۱۳۱م نامتو غړی معرفي شو. د لور له خوا لمسۍ؛ مري ټرنر او لمسي یې درېیم ویک الډریج د هغه له خوا دغه جایزه ترلاسه کړه.<ref name="McCormick3">{{cite web |last=McCormick |first=Mike |date=January 27, 2007 |title=Historical {{sic|nolink=y|Perspecitve|expected=Perspective}}: William Benjamin Caulk acclaimed as magician |url=http://www.tribstar.com/archivesearch/local_story_027232126.html |access-date=2009-05-25 |publisher=The Tribune Star }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="RETRO3">{{cite web |title=Vic Aldridge |url=http://www.retrosheet.org/boxesetc/A/Paldrv101.htm |access-date=2009-06-28 |publisher=Retrosheet |archive-date=2020-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725053530/https://www.retrosheet.org/boxesetc/A/Paldrv101.htm |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == n8fwn6osz577a5lrayna8y9ht5iqkhi 0 65538 370995 365955 2026-11-08T15:32:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370995 wikitext text/x-wiki ورک شوی نسل هغه ټولنیزې نسلي ډلې ته ویل کېږي چې د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال نوې ځوانۍ ته رسېدلې وه. په دغه اصطلاح کې د «ورک شوي» کلمه له جګړې وروسته دورې لومړیو کې «سرګردانه او لار ورکو» پاتې کسانو ته اشاره کوي. له دې سربېره دغه اصطلاح په ځانګړې توګه په امریکا کې میشتو هغو لیکوالانو ته هم کارول کېږي چې د ۱۹۲۰مې لسیزې پر مهال یې په پاریس کې ژوند کاوه. د دغې اصطلاح ابداع ترود سټاین ته اړونده بلل کېږي چې بیا د ارنست همینګوی له خوا په ۱۹۲۶ زکال کې د «لمر بیا راخېژي: تاسو ټول ورک شوي نسل ته اړوند یاست» (The Sun Also Rises: "You are all a lost generation.") تر نامه لاندې ناول کې د کارېدو له امله یې شهرت وموند. <ref>{{Cite book|last=Hynes|first=Samuel|title=A War Imagined: The First World War and English Culture|date=1990|publisher=[[The Bodley Head]]|isbn=0-370-30451-9|location=London|page=386}}</ref><ref>{{Cite book|last=Madsen|first=Alex|title=Sonia Delaunay: Artist of the Lost Generation|date=2015|publisher=Open Road Distribution|isbn=9781504008518}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fitch|first=Noel Riley|title=Sylvia Beach and the Lost Generation: A History of Literary Paris in the Twenties and Thirties|url=https://archive.org/details/sylviabeachlostg0000fitc|date=1983|publisher=WW Norton|isbn=9780393302318}}</ref><ref>{{Cite book|last=Monk|first=Craig|title=Writing the Lost Generation: Expatriate Autobiography and American Modernism|date=2010|publisher=[[University of Iowa Press]]|isbn=9781587297434}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hemingway|first=Ernest|url=https://archive.org/details/sunalsorises00hemi_0|title=The Sun Also Rises|date=1996|publisher=Scribner|isbn=0684830515|location=New York|oclc=34476446|author-link=Ernest Hemingway|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book|last=Monk|first=Craig|url=https://books.google.com/books?id=OYYNMqtvj7EC|title=Writing the Lost Generation: Expatriate Autobiography and American Modernism|date=2010|publisher=University of Iowa Press|isbn=9781587297434|location=Iowa City, IA|page=1|access-date=6 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804233613/https://books.google.com/books?id=OYYNMqtvj7EC|archive-date=4 August 2021|url-status=live}}</ref> په ټولیزه توګه په ورک شوي نسل کې هغه کسان شاملېږي چې له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۹۰۰ زکال پورې زېږېدلي. د صنعتي انقلاب د رامنځته کېدو پر مهال د ورک شوي نسل لویدیځ غړي په زیاتو باسواده، مصرف پالونکو او له رسنیو څخه په اشباع ټولنو کې را لوی شول، خو ورته مهال یې د بشپړو محافظه کارانه ارزښتونو له ساتنې سره لېوالتیا لرله. <ref name=":4">{{Cite web |date=8 April 2021 |title=Time use of millennials v. non-millennials |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/opinion/2019/12/652_280714.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309022058/https://www.koreatimes.co.kr/www/opinion/2019/12/652_280714.html |archive-date=9 March 2021 |access-date=8 April 2021}}</ref> دغې ډلې ته اړوند ځوانان په لویه کچه په لومړۍ نړیواله جګړه کې ښکېل شول، هغه جګړه چې د هغوی د ژوندانه په اوږدو کې د دوی د سني ډلو د ټاکونکې لحظې په توګه ګڼل کېږي. ځوانو ښځینه و هم په دغه جګړه کې مرسته کوله او له جګړې اغېزمنې شوې چې له هغو وروسته یې په سیاسي ډګر او د ژوندانه په نورو برخو کې پریمانه آزادیو ته لاسرسی وموند. له دې سربېره ورک شوی نسل د هسپانوي انفلونزا د وبا له امله هم پام وړ زیان ولید او د ځلاندې شلېزې پر مهال په یو شمېر مهمو ښارونو کې د کلتوري بدلونونو په محرکه قوه واوښتل له دې وروسته هغوی د لوی اقتصادي ناورین اغېزې تجربه کړې او ډیری یې د دویمې نړیوالې جګړې ډګر ته د خپلو اولادونو د تلو شاهد و. په پرمختللې نړۍ کې دوی له جګړې څخه په وروسته لسیزو کې تقاعد ته په رسېدو په منځنۍ کچه ژوندانه ته د تمې لرلو هیلې پیدا کړې چې آن یو شمېر یې په پام وړ توګه له کچې زیات ژوند وکړ. د دغې دورې وروستی پاتې شوی کس چې په ۱۹ مه پېړۍ کې زېږېدلی و په ۲۰۱۸ زکال کې ومړ. == ځانګړنې == === د ماشومتوب او نوې ځوانۍ پر مهال === ==== کورنی ژوند او روزنه ==== هغه مهال چې ورک شوی نسل د لوی کېدو په حالت کې و، د کورنیو ایډیال نظام په ټولیزه توګه په داسې بڼه و چې د کور نارینه په کې د کور لپاره نفقه موندونکی او اصلي اقتدار لرونکی شخصیت و؛ په داسې حال کې چې مېرمن به یې ځان د کور چارو او د ماشومانو تربیې ته وقف کړی و. ډیری متاهلو جوړو هڅه کوله څو خپل ژوند لږ تر لږه له دغه لیدلوري سره برابر کړي. دا معموله وه چې د یوې کورنۍ درې جلا نسلونه دې یو مشترک کور ولري. بډایه کورنیو بیا لیوالتیا لرله چې کورني خدمت کوونکي ولري، په داسې حال کې چې د هغوی شمېر له یوه مجرد خدمت کوونکي څخه تر یوې لویې ډلې پورې د کورنۍ د شتمنۍ کچې ته اړوند و. <ref>{{Cite web |title=Family Life: New Roles for Wives and Children |url=https://www.encyclopedia.com/history/news-wires-white-papers-and-books/family-life-new-roles-wives-and-children |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200710/https://www.encyclopedia.com/history/news-wires-white-papers-and-books/family-life-new-roles-wives-and-children |archive-date=24 June 2021 |access-date=17 June 2021 |website=www.encyclopedia.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 March 2010 |title=Everywoman in 1910: No vote, poor pay, little help - Why the world had to change |url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/everywoman-in-1910-no-vote-poor-206289 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301200354/http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/everywoman-in-1910-no-vote-poor-206289 |archive-date=1 March 2013 |access-date=17 June 2021 |website=mirror.co.uk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2017 |title=Three-Generation Households: Are They History? |url=https://www.silvercentury.org/2017/03/three-generation-households-are-they-history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200700/https://www.silvercentury.org/2017/03/three-generation-households-are-they-history/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=17 June 2021 |website=Silver Century Foundation |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wallis|first=Lucy|date=21 September 2012|title=Servants: A life below stairs|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/magazine-19544309|url-status=live|access-date=17 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624222510/https://www.bbc.com/news/magazine-19544309|archive-date=24 June 2021}}</ref> د ماشومانو د هوساینې اړوند عمومي اندېښنې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې له ماشومانو څخه د ناوړه ګټه اخیستنې څخه د مخنیوي په موخه د قوانینو د تصویب او ټولنیزو جوړښتونو له امله زیاته شوې. دولت په مخ پر زیاتېدوني ډول په خصوصي کورونو او کورني ژوند کې د قانوني مداخلې حق ترلاسه کړ څو له قانوني سن څخه د کم عمر لرونکو کسانو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې مخه ونیولای شي. له دې سره د ناسم چلن له امله د ماشومانو وهل ډبول نه یوازې چې دود چاره وه، بلکې د یوه مسئول پالونکي له دندو څخه ګڼل کېده. <ref>{{Cite book|last=Myers|first=John E. B.|chapter=A Short History of Child Protection in America|chapter-url=https://us.sagepub.com/sites/default/files/upm-binaries/35363_Chapter1.pdf|url-status=live|publisher=Sage Publishing|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317220740/https://us.sagepub.com/sites/default/files/upm-binaries/35363_Chapter1.pdf|archive-date=17 March 2021|access-date=20 June 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=A history of child protection |url=https://www.open.edu/openlearn/body-mind/childhood-youth/working-young-people/history-child-protection |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202903/https://www.open.edu/openlearn/body-mind/childhood-youth/working-young-people/history-child-protection |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021 |website=OpenLearn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Swain |first=Shurlee |date=October 2014 |title=History of child protection legislation |url=https://www.childabuseroyalcommission.gov.au/sites/default/files/file-list/Research%20Report%20-%20History%20of%20child%20protection%20legislation%20-%20Institutional%20responses.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119015451/https://www.childabuseroyalcommission.gov.au/sites/default/files/file-list/Research%20Report%20-%20History%20of%20child%20protection%20legislation%20-%20Institutional%20responses.pdf |archive-date=19 January 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Geoghegan|first=Tom|date=5 March 2008|title=Was childhood ever innocent?|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7276939.stm|url-status=live|access-date=20 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7276939.stm|archive-date=24 June 2021}}</ref> === روغتیايي او د ژوندانه شرایط === په ښاري سیمو کې د انساني فاضله موادو د ویستو لپاره د فاضلابو طراحي شوو سیستمونو چې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې یې په صنعتي ښارونو کې وده کړې وه، د وبا په څېر یو شمېر ناروغیو په کمښت کې یې مرسته کوله. د څښاک د اوبو د کیفیت اړوند قانوني معیارونه هم مخ پر رامنځته کېدو شول. له دې سره برېښنا ته د لاسرسي چټکتیا کمزورې وه او د ورک شوي نسل د را لوی کېدو پر مهال ګازي څراغونه او شمعې د کورونو د روښانه کولو لپاره تر ټولو دود وسایل و. <ref>{{Cite web |title=How London got its Victorian sewers |url=https://www.open.edu/openlearn/science-maths-technology/engineering-technology/how-london-got-its-victorian-sewers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212420/https://www.open.edu/openlearn/science-maths-technology/engineering-technology/how-london-got-its-victorian-sewers |archive-date=24 June 2021 |access-date=24 June 2021 |website=OpenLearn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Sewers |url=https://greywateraction.org/history-sewers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205952/https://greywateraction.org/history-sewers/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=24 June 2021 |website=Greywater Action |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Slow Sand Filtration of Water |url=https://www.who.int/water_sanitation_health/publications/ssf9241540370.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008223315/http://www.who.int/water_sanitation_health/publications/ssf9241540370.pdf |archive-date=8 October 2012 |access-date=17 December 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Electric Light System |url=https://www.nps.gov/edis/learn/kidsyouth/the-electric-light-system-phonograph-motion-pictures.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628112332/https://www.nps.gov/edis/learn/kidsyouth/the-electric-light-system-phonograph-motion-pictures.htm |archive-date=28 June 2021 |access-date=24 June 2021 |website=Thomas Edison National Historical Park (U.S. National Park Service) |language=en}}</ref> په داسې حال کې چې د ورک شوي نسل د لومړیو پر مهال د نویو زېږېدلو ماشومانو د مړینې اړوند ډېر لږ مالومات شتون لري، خو د ناروغیو د کنټرول او مخنیوي مرکز په خپل راپور کې څرګنده کړې چې په ۱۹۰۰ زکال کې له هرو لسو نویو زېږدلو امریکايي ماشومانو څخه یو یې د خپلې لومړۍ کالېزې وړاندې مړ کېده. د بریتانیا اړوند شمېرې ښيي چې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د ماشومتوب په لومړیو پنځو کلونو کې له هرو څلور ماشومانو څخه نږدې یو ماشوم له مړینې سره مخ و. د ۱۸۰۰ زکال په پرتله چې دغه شمېره نږدې یو په درې وه، په راتلونکو سلو کلونو کې د ماشومانو د مړینې کچه راکمه شوې وه، خو د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې په پام وړ کچه راښکته شوه چې تر ۱۹۵۰ زکال پورې یو پر شلو ته ورسېده. دغه چاره په دې معنی وه چې په لږ عمر کې د ورک شوي نسل د غړو د مړینې کچه د هغوی د والدینو او اجدادو د مړینې ترکچې پورې تر یوه حده کمه وه، خو د هغو ماشومانو په پرتله چې په راتلونکو څو لسیزو کې تولد شوي و زیاته وه. <ref>{{Cite web |title=Achievements in Public Health, 1900-1999: Healthier Mothers and Babies |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4838a2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723080557/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4838a2.htm |archive-date=23 July 2021 |access-date=30 June 2021 |website=www.cdc.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=United Kingdom: child mortality rate 1800-2020 |url=https://www.statista.com/statistics/1041714/united-kingdom-all-time-child-mortality-rate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327175529/https://www.statista.com/statistics/1041714/united-kingdom-all-time-child-mortality-rate/ |archive-date=27 March 2021 |access-date=30 June 2021 |website=Statista |language=en}}</ref> === سواد او زده کړې === په کارخونو کې د ماشومانو د کار کولو محدود کوونکي قوانین له ۱۸۴۰ زکال راهیسې رامنځته شول چې بیا د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې ډېری لویدیځو هېوادونو د ماشومتوب په حد اقل څو کلونو کې زده کړې اجباري کړې. په ۱۹۰۰ زکال کې په متحده ایالاتو کې د بې سوادۍ کچه نږدې ۱۱ سلنه، په لویه بریتانیا کې ۳ سلنه او په جرمني کې یوازې یو سلنه راکښته شوه. ورته مهال د اروپا په ختیځ او سویل کې د بې سوادۍ او په ښوونځي کې د نه ګډون ستونزې په شدت سره احساس کېدلې. <ref>{{Cite web |last=O'Sullivan |first=Michael E. |date=1 January 2006 |title=Review of Kastner, Dieter, Kinderarbeit im Rheinland: Entstehung und Wirkung des ersten preußischen Gesetzes gegen die Arbeit von Kindern in Fabriken von 1839 |url=https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=11358 |access-date=14 November 2015 |website=www.h-net.org}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hindman|first=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=_MrfBQAAQBAJ|title=The World of Child Labor: An Historical and Regional Survey|date=18 December 2014|publisher=Routledge|isbn=9781317453864}}</ref><ref>{{Cite web |title=Timeline |url=http://gbchildlaborinamerica.weebly.com/timeline.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121025811/http://gbchildlaborinamerica.weebly.com/timeline.html |archive-date=21 November 2015 |access-date=14 November 2015 |website=Child labor in the U.S}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mass Primary Education in the Nineteenth Century |url=https://www.sociostudies.org/almanac/articles/mass_primary_education_in_the_nineteenth_century/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183852/https://www.sociostudies.org/almanac/articles/mass_primary_education_in_the_nineteenth_century/ |archive-date=20 May 2021 |access-date=20 May 2021 |website=www.sociostudies.org}}</ref><ref name="EUR">{{Cite book|last1=Grinin|first1=Leonid E.|url=https://books.google.com/books?id=NtZbDgAAQBAJ&q=Globalistics+and+globalization+studies:+Global+Transformations+and+Global+Future|title=Globalistics and globalization studies: Global Transformations and Global Future.|last2=Ilyin|first2=Ilya V.|last3=Herrmann|first3=Peter|last4=Korotayev|first4=Andrey V.|year=2016|isbn=978-5705750269|page=66|access-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183852/https://books.google.com/books?id=NtZbDgAAQBAJ&q=Globalistics+and+globalization+studies:+Global+Transformations+and+Global+Future.|archive-date=20 May 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=National Assessment of Adult Literacy (NAAL) |url=https://nces.ed.gov/naal/lit_history.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506171358/https://nces.ed.gov/naal/lit_history.asp |archive-date=6 May 2021 |access-date=20 May 2021 |website=nces.ed.gov |language=EN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lloyd |first=Amy |title=Education, Literacy and the Reading Public |url=https://www.gale.com/binaries/content/assets/gale-us-en/primary-sources/intl-gps/intl-gps-essays/full-ghn-contextual-essays/ghn_essay_bln_lloyd3_website.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183852/https://www.gale.com/binaries/content/assets/gale-us-en/primary-sources/intl-gps/intl-gps-essays/full-ghn-contextual-essays/ghn_essay_bln_lloyd3_website.pdf |archive-date=20 May 2021 |access-date=20 May 2021 |quote=...by 1900 illiteracy for both sexes [in England and Wales] had dropped to around 3 percent... by the late nineteenth century, the gap [in illiteracy] between England, Wales and Scotland had narrowed and closed}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Parallel worlds: literacy as a yardstick for development |url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/parallel-worlds-literacy-yardstick-development |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183903/https://ww1.habsburger.net/en/chapters/parallel-worlds-literacy-yardstick-development |archive-date=20 May 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mironov|first=Boris N.|date=1991|title=The Development of Literacy in Russia and the USSR from the Tenth to the Twentieth Centuries|url=https://www.jstor.org/stable/368437|journal=History of Education Quarterly|volume=31|issue=2|pages=229–252|doi=10.2307/368437|issn=0018-2680|jstor=368437|s2cid=144460404}}</ref><ref name=":02">{{Cite web |title=Parallel worlds: literacy as a yardstick for development |url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/parallel-worlds-literacy-yardstick-development |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183903/https://ww1.habsburger.net/en/chapters/parallel-worlds-literacy-yardstick-development |archive-date=20 May 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2019 |title=Moving towards mass literacy in Spain, 1860-1930 |url=https://cepr.org/sites/default/files/discussion_papers/BeltranDiezMartinezTiradoworkshopBdECEPR_short.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183902/https://cepr.org/sites/default/files/discussion_papers/BeltranDiezMartinezTiradoworkshopBdECEPR_short.pdf |archive-date=20 May 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> د دغې دورې په ښوونځیو کې په نظم او دسپلین شدید ټینګار شتون درلود او له زده کوونکو تمه کېدله څو ټول موارد له یادو زده کړي. د ښوونکو له کموالي سره د مبارزې په موخه له ډېر عمر لرونکو زده کوونکو څخه د ځوانو زده کوونکو د ښوونې او روزنې په موخه کار اخیستل کېده. د ښوونځیو په زیاتوالي سره د عمر پر بنسټ په ټولګیو کې د زده کوونکو ویش پراختیا ومونده. <ref>{{Cite web |title=Education – Western education in the 19th century |url=https://www.britannica.com/topic/education/Western-education-in-the-19th-century |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416211705/https://www.britannica.com/topic/education/Western-education-in-the-19th-century |archive-date=16 April 2021 |access-date=20 May 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> له دې سره په داسې حال کې چې د پېړۍ په لومړیو کې ډیری لویدیځو ماشومانو لومړنیو زده کړو ته لاسرسی درلود، متوسطه زده کړو بیا د ډېر لوکس ژوند لرونکو کسانو لپاره شتون درلود. په ۱۹۰۰ زکال کې له څوارلس کلنۍ څخه تر اوولس کلنۍ پورې یوازې ۱۱ سلنه امریکايي ځوانانو د عالي لیسې په کچه زده کړې کولې، هغه شمېر چې تر۱۹۱۰ زکال پورې یې ډېر لږ زیاتوالی وموند. په داسې حال کې چې له ۱۹۰۰ زکال څخه د لومړۍ نړیوالې جګړې تر مهاله د ښوونځي د پرېښودو رسمي عمر ۱۴ کاله و، ډېری بریتانوي ماشومانو کولای شول د سیمه ئیزو واکمنانو له خوا د وضع شوو قوانینو پر بنسټ په ۱۲ کلنۍ یا ۱۳ کلنۍ کې ښوونځی پرېږدي. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د ۹ کلنۍ یا ۱۰ کلنۍ په عمر د ښوونځي پرېښودل د کاناډايي ماشومانو لپاره کومه غیر معمول چاره نه وه. <ref>{{Cite web |title=The 1900s Education: Overview {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences/culture-magazines/1900s-education-overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524012723/https://www.encyclopedia.com/social-sciences/culture-magazines/1900s-education-overview |archive-date=24 May 2021 |access-date=7 June 2021 |website=www.encyclopedia.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 April 2008 |title=The school leaving age: what can we learn from history? |url=https://www.historyextra.com/period/the-school-leaving-age-what-can-we-learn-from-history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608002058/https://www.historyextra.com/period/the-school-leaving-age-what-can-we-learn-from-history/ |archive-date=8 June 2021 |access-date=7 June 2021 |website=HistoryExtra |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Oreopoulos |first=Philip |date=May 2005 |title=Canadian Compulsory School Laws and their Impact on Educational Attainment and Future Earnings |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/en/pub/11f0019m/11f0019m2005251-eng.pdf?st=VMTvj4NC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827121003/https://www150.statcan.gc.ca/n1/en/pub/11f0019m/11f0019m2005251-eng.pdf?st=VMTvj4NC |archive-date=27 August 2021 |access-date=8 June 2021 |website=Statistics Canada}}</ref> == سرچينې == 1jgdjih9au6bcvex1jku1nizaeuyz03 0 65686 371211 347256 2026-11-08T18:28:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371211 wikitext text/x-wiki {{Geobox|River <!-- *** Name section *** -->|name=ګنګا <!-- *** Map section *** -->|map=Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg|map_caption=Map of the combined drainage basins of the Ganges (orange), Brahmaputra (violet), and Meghna (green). <!-- General section *** -->|country={{بېرغ نښه| هند}} هند|country1={{بېرغ نښه|بنگله دېش}} بنګله دېش|state=[[اتراکنډ]]|state1=[[اتر پردېش]]|state2=[[بهار]]|state3=[[جهارکنډ]]|state4=[[لويديځ بنګال]]|city=[[هريدوار]]|city1=[[کانپور]]|city2=[[ججماؤ]]|city3=[[اله اباد]]|city4=[[واراناسي]]|city5=[[مېرزاپور]]|city6=[[غازي پور]]|city7=[[پټنه]]|city8=[[رشیکیش]]|city9=[[منګیر]]|city10=[[بھاګلپور]]|city11=[[بهرامپور]]|city12=[[کلکته]]|city13=[[بجنور]]|length=2525|length_note=<ref name="JainAgarwal2007"/>|watershed=1080000|watershed_note=<ref name="Suvedī2005"/>|discharge_location=[[Farakka Barrage]]|discharge_average=16648|discharge_note=<ref name="Kumar_Singh_Sharma">{{cite journal | last = Kumar | first = Rakesh | last2 = Singh | first2 = R.D. | last3 = Sharma | first3 = K.D. | title = Water Resources of India | journal = Current Science | volume = 89 | issue = 5 | pages = 794–811 | publisher = Current Science Association | location = Bangalore | date = 10 September 2005 | url = http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_089_05_0794_0811_0.pdf | accessdate = 13 October 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190106043752/http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_089_05_0794_0811_0.pdf%20 | archivedate = 2019-01-06 | url-status = dead }}</ref>|discharge_max=70000|discharge_min=2000|discharge1_location=[[بنګال خليج]]|discharge1_average=38129|discharge1_note=<ref name="Kumar_Singh_Sharma"/>|discharge1_average_imperial=<!-- *** Source *** -->|source_name=[[Gangotri Glacier]], [[Satopanth Glacier]], Khatling Glacier, and waters from melted snow from such peaks as [[نندا دیوی]], [[Trisul]], [[Kedarnath (Mountain)|Kedarnath]], [[Nanda Kot]], and [[Kamet]].|source_location=[[اتراکهنډ]]|source_country={{بېرغ نښه| هند}} هند|source_country1=|source_elevation=3892|source_elevation_imperial=12769|source_lat_d=30|source_lat_m=59|source_lat_s=|source_lat_NS=N|source_long_d=78|source_long_m=55|source_long_s=55|source_long_EW=E <!-- *** Mouth *** -->|mouth_name=د ګنګا ډیلټا|mouth_location=د بنګال خليج|mouth_country={{بېرغ نښه|بنگله دېش}} بنګله دېش|mouth_country1={{بېرغ نښه| هند}} هند|mouth_elevation=0|mouth_elevation_imperial=0|mouth_lat_d=22|mouth_lat_m=05|mouth_lat_s=|mouth_lat_NS=N|mouth_long_d=90|mouth_long_m=50|mouth_long_s=|mouth_long_EW=E <!-- *** Tributaries *** -->|tributary_left=رام ګنګا|tributary_left1=[[ګومتي سيند|Gomti]]|tributary_left2=[[ګاګرې سيند|Ghaghara]]|tributary_left3=[[کالي ګنده کي سيند|Gandaki]]|tributary_left4=[[Burhi Gandak River|Burhi Gandak]]|tributary_left5=[[Koshi River|Koshi]]|tributary_left6=[[Mahananda River|Mahananda]]|tributary_right=[[جمنا سيند]]|tributary_right1=[[Tamsa River|Tamsa]]|tributary_right2=[[Son River|Son]]|tributary_right3=[[Punpun River|Punpun]]|tributary_right4=[[Betwa River|Betwa]]|tributary_right5=[[چمبل سيند|Chambal]]|tributary_right6=[[Tons River|Tons]]|tributary_right7=[[Ken River|Ken]]|tributary_right8=[[Sindh River|Sindh]]|tributary_right9=[[Hindon River|Hindon]]|tributary_right10=[[شاردا سيند|Sharda]]|tributary_right12=Gir{{disambiguation needed|date=March 2014}}|tributary_right13=Rishiganga|tributary_right14=Hanuman Ganga|tributary_right15=[[Sasur Khaderi]] <!-- *** Image *** --->|image=Varanasiganga.jpg|image_size=300|image_caption=د ګنګا دننه [[بنارس]]}} ګنګا سیند د آسیا یو له مهمو او اوږدو سیندونو څخه دی، چې د هند او بنګله‌دېش له لارې بهېږي. په هند کې دا د ګنګا په نوم یادیږي، خو کله چې دا سیند بنګله‌دېش ته ننوځي، نو نوم یې پدما ته بدلېږي. د دې سیند اوږدوالی ۲۵۲۵ کیلومتره (۱۵۶۹ میل) دی، چې د اوتراخند ایالت د هیمالیا له غرونو سرچینه اخلي. له همدې ځایه دا سیند د هند شمال، جنوب او ختیځ ته بهېږي، ترڅو د ګنګا پراخ میدان ته ورسېږي. === د ګنګا سیند سرچینه او مذهبي ارزښت === د ګنګا سیند رسمي سرچینه دیوپریګ سیمه ده، چیرې چې الکنندا سیند (چې له هیدرولوژیکي پلوه ډېر مهم دی) او بهاګیرتي سیند (چې په هندوانو مذهب کې سپېڅلی ګڼل کېږي) سره یوځای کېږي. د هندوانو لپاره، ګنګا تر ټولو مقدس سیند ګڼل کېږي. دا د "ګنګا دیوي" (د ګنګا الهه) په توګه عبادت کېږي، او باور شته چې دا سیند د روح پاکوالي او د سپېڅلتیا ځواک لري. د دې سیند پر غاړه بې شمېره مذهبي مراسم، لمونځونه، او قربانۍ وړاندې کېږي. ډېر خلک باور لري، چې د مړو ايرې (خاوري) دې سیند ته اچول د هغوی د روح نجات ته لاره هواروي، له همدې امله، د سیند پر غاړه هره ورځ د جنازو سوزولو مراسم ترسره کېږي. === د ګنګا سیند اقتصادي او ایکولوژیک اهمیت === ګنګا د میلیونونو خلکو د ژوند اساسي برخه جوړوي، ځکه چې خلک د څښاک، کرنې، او صنعت لپاره ترې اوبه اخلي. د تاریخ په اوږدو کې، د دې سیند پر غاړه مهم ښارونه او اقتصادي مرکزونه جوړ شوي، چې له هغو څخه ډیلي، پټنه، کانپور، کلکته، او ډهاکه د یادولو وړ دي. سربېره پر دې، ګنګا د ګڼو ژوو کور هم دی، چې پکې د کبانو، خزنده‌ګانو، او تېرندو حيواناتو بېلابېل ډولونه شامل دي. د دې سیند یو له ځانګړو حیواناتو څخه ګرهيال (Gharial) دی، چې یو نادر ډول تمساح بلل کېږي. همدارنګه، د جنوبي آسیا سیند ډالفین هم د ګنګا سیند برخه ده، چې د له منځه تلو له خطر سره هم مخ دی. === د ګنګا سیند ککړتیا او چاپېریالي تهدیدونه === سره له دې، چې ګنګا یو مقدس، کلتوري، او اقتصادي ارزښت لري، دا سیند د نړۍ له تر ټولو ککړو سیندونو څخه ګڼل کېږي. د صنعتي فاضله مواد، کورني کثافات، او د انساني فاضله موادو د نه مدیریت له امله، دا سیند د هند د چاپېریال لپاره یوه جدي ستونزه جوړه کړې ده. په وارانسي ښار کې، چې د هندوانو یو له تر ټولو مقدسو ښارونو څخه دی، د سیند د فاضله بکتریا کچه د هند د حکومت لخوا ټاکل شوې خوندي کچې څخه ۱۰۰ چنده لوړه ده. دا نه یوازې د انسانانو روغتیا ته خطر جوړوي، بلکې د سیند د ژوو ژوند هم له ګواښ سره مخ کوي. === د ګنګا د پاکولو هڅې === د ګنګا د پاکولو لپاره، د هند حکومت "د ګنګا د اصلاح پلان" (Ganga Action Plan) پيل کړ، خو دا پروژه ډېره ناکامه شوه. د دې ناکامۍ علتونه فساد، د حکومت د ژمنتیا کمښت، تخنیکي ناپوهي، ضعيفه چاپېریالي پلانونه، او د مذهبي مشرانو د ملاتړ نشتوالی ګڼل شوي دي. له همدې امله، که څه هم دا سیند د هند د ژوند مهمه برخه ده، بیا هم دا د نړۍ له تر ټولو چټل شويو سیندونو څخه پاتې شوی، او د دې د ژغورنې لپاره لا ډېرې جدي هڅې ته اړتیا ده. == د ګنګا سیند تاریخي یادونې او د اوبو شخړې == لومړنی اروپايي مسافر چې د ګنګا سیند یادونه یې کړې، یوناني سفیر میګاستینس (Megasthenes) و، چې د ۳۵۰–۲۹۰ ق.م کلونو ترمنځ ژوند کاوه. هغه د خپل "اندیکا" (Indica) نومي کتاب کې د دې سیند ذکر کړی، چیرې چې یې د هند د شمالي غرونو څخه بهېدونکو لویو سیندونو یادونه کړې، چې د دښتو له لارې تېرېږي. میګاستینس لیکلي چې ډېر سیندونه له یو بل سره یوځای کېږي مخکې له دې چې ګنګا ته ورسېږي. د هغه د معلوماتو له مخې، د ګنګا سور د سرچینې په سیمه کې ۳۰ ستادیا (شاوخوا ۵.۵ کیلومتره) و. هغه دا هم لیکلي چې ګنګا د شمال نه جنوب ته بهېده او په پای کې سمندر ته تویېده، چې دا د ګنګاریداي (Gangaridai) د سلطنت ختیځ حد جوړاوه. دا سلطنت د خپلو لویو جګړه‌يي فیلانو لپاره مشهور و. === د ګنګا سیند د اوبو شخړه === په ۱۹۵۱ کال کې، د ګنګا سیند د اوبو پر سر شخړه هغه مهال پیل شوه، کله چې هند د فارکه بند (Farakka Barrage) د جوړولو اعلان وکړ. دا بند په ۱۹۷۵ کال کې بشپړ شو، چې هدف یې دا و، چې تر ۱۱۰۰ مکعب متره فی ثانیه (m³/s) پورې اوبه د ګنګا نه د بهاګیرتي–هوګلي سیند ته واړوي، تر څو د کلکته بندر (Port of Kolkata) ته د اوبو جریان زیات کړي. د بندر د اوبو سطحه کمېدله، چې د کښتۍ چلولو لپاره یې مشکلات جوړ کړي وو. === د هند او بنګله‌دېش ترمنځ د شخړې پیل === هند باور درلود، چې حتی په تر ټولو وچ فصل کې به هم د ګنګا جریان ۱۴۰۰–۱۶۰۰ m³/s وي، نو له دې مقدار څخه ۲۸۰–۴۲۰ m³/s به ختیځ پاکستان ته پاتې شي. خو ختیځ پاکستان (اوسنی بنګله‌دېش) دا پرېکړه جدي رد کړه، ځکه چې دا یې د خپلو اوبو د کمښت لامل ګاڼه، او داسې یې ګڼله چې هند د دوی د اوبو حق محدودوي. دا شخړه د لسیزو لپاره روانه پاتې شوه، او د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډیپلوماتیکو اړیکو د ترینګلتیا سبب شوه. === د هند او بنګله‌دېش تړون === په ۱۹۹۶ کال کې، هند او بنګله‌دېش د دې ستونزې د حل لپاره یو ۳۰ کلن تړون لاسلیک کړ، چې له مخې یې د ګنګا سیند اوبه د دواړو هېوادونو ترمنځ د مشخصو اصولو له مخې وویشل شوې. د دې تړون له مخې: * که د فارکه بند ته راتلونکی جریان له ۲۰۰۰ m³/s څخه کم وي، نو دواړه هېوادونه به اوبه مساوي وېشي، او هر هېواد به لږ تر لږه ۱۰۰۰ m³/s ترلاسه کوي، د لس ورځو لپاره. * که د سیند د اوبو جریان لوړ وي، نو بنګله‌دېش به د اړتیا له مخې زیاته اندازه اوبه ترلاسه کوي. خو په ۱۹۹۷ کال کې، د سیند د اوبو سطحه ۱۸۰ m³/s ته ښکته شوه، چې له تاریخي اوسط څخه ډېر لږ و، او د تړون عملي کول ناممکن شول. که څه هم په وروستیو کلونو کې د اوبو جریان یو څه ښه شوی، خو بنګله‌دېش لا هم د اوبو د کمښت له ستونزې سره مخ پاتې شوی، او دا شخړه تر ننه پورې دوام لري. === د پنګشا بند وړاندیز === بنګله‌دېش د دې ستونزې د حل لپاره د پنګشا بند (Pangsha Barrage) د جوړولو وړاندیز کړی، چې د ډهاکې لویدیځ ته موقعیت لري. دا بند به بنګله‌دېش ته د ګنګا د اوبو ښه کنټرول ورکوي، او په خاص ډول به د وچ فصل پر مهال د دې هېواد د اوبو اړتیاوې پوره کړي. == سرچينې == {{لړسرچينې}} ijw65vw95ejcuv7judnl3cbxeokasw2 0 65701 371009 369675 2026-11-08T16:01:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371009 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ویلیم ټاډ اکین (د ۱۹۴۷ز کال د جولای په ۵مه زېږېدلی- د ۲۰۲۱ز کال د اکټوبر په ۳مه مړ) د امریکا جمهوري غوښتونکی سیاستوال دی، چې له ۲۰۰۱ز کال نه تر ۲۰۱۳ز کال پورې د میزوري د دویمې انتخاباتي حوزې استازی و. په نیویارک ښار کې زېږدلی و، خو لوی شوی په لوی سنټ لویس کې و. کله چې اکین په ماساچوست کې د ووسټر له پوليټکنیک موسسې نه د لسانس سند ترلاسه کړ؛ نو وروسته تر هغه یې د متحده ایالاتو د پوځ په مهندسي قطعه کې دنده پیل کړه او د کمپیوټر او فولادو په صنعت کې پر کار بوخت شو.  په ۱۹۸۸ز کال کې د میزوري د پارلمان غړی شو او تر ۲۰۰۰ز کال پورې یې په ایالتي مجلس کې خدمت وکړ. وروسته د متحده ایالاتو د پارلمان غړی شو او تر ۲۰۱۳ز کال پورې یې هلته خدمت وکړ. په کانګریس کې یې دنده هغه مهال پای ته ورسېده، چې هغه هڅه کوله ترڅو ډیموکراټ سناتور، کلایر مک کاسکیل په ۲۰۱۲ز کال کې له خپل دریځه ګوښه کړې، چې په دې کړنه کې یې ماتې وخوړه. اکین د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې بریالی شوی همدارنګه تر ټاکنو مخکې په وړاندوینو کې هم تر کلایر مک کاسکیل مخکې و او تر دې چې ویې ویل، ښځې د هغه څه قرباني دي، چې دی یې مشروع جنسي تېری بولي؛ نو له همدې امله په ندرت سره امیندوارې کېږي. په پایله کې اکین د دغه نظر له امله بښنه وغوښته، خو له ټاکنو نه یې د لرې کېدو غوښتنې ونه ومنلې. هغه ۳۹.۲ سلنه رایه ګټلې وې او کلایر مک کاسکیل ۵۴.۷ سلنه رایې وګټلې چې له دې سره د مک کاسکیل پر وړاندې له ماتې سره مخ شو. د ۲۰۱۴ز کال په جولای کې یو کتاب چاپ شو، چې په هغه کې اکین له خپلو لومړنیو اظهاراتو نه دفاع وکړه او ویلي یې وو، چې له خپلې بښنې پښېمان دی.<ref name="2012results">{{cite web |title=Missouri Senate election results 2012: Claire McCaskill beats Todd Akin for second term |url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83443.html |access-date=September 13, 2015 |work=Politico}}</ref><ref name="Palmer-FiringBack-2014">{{cite news|author1=Anna Palmer|author2=Tarini Parti|title=Akin un-apologizes|url=https://www.politico.com/story/2014/07/todd-akin-new-book-108745|access-date=August 14, 2019|work=Politico|date=July 10, 2014}}</ref><ref name="Haberkorn">{{Cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83449.html|work=Politico|first=Jennifer|last=Haberkorn|title=Abortion, rape controversy shaped key races|date=November 6, 2012}}</ref> == د ژوند په لومړیو کې، زده کړې او سوداګري == اکین په نیویارک ښار کې زېږدلی و او په لوی سنټ لویس کې لوی شوی و. هغه د نانسي پري (کورنی نوم: بیګلو) او پل بیګلو اکین زوی و. د اکین غور نیکه توماس راسل اکین په ۱۹۱۱ز کال کې په سنټ لویس کې د لکلدي په نامه د فولادو شرکت جوړ کړ. دغه شرکت په اخیر کې د ده نیکه ویلیم اکین او بیا یې پلار پل ته په لاس ورغی. پلار یې د هاروارډ د پوهنتون د درېیم نسل له فارغ التحصیلانو نه شمېرل کېږي، چې په دویمه نړیواله جګړه کې یې د سرتېري په توګه په سمندري پوځ  کې خدمت وکړ.<ref name="nyt1944">[https://www.nytimes.com/1944/09/09/archives/troth-announced.html Announcements], ''The New York Times'', September 9, 1944, Section Sports, Page 21.</ref><ref name="faith">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/08/22/us/politics/todd-akins-faith-is-central-to-his-politics.html|title=A Politician Whose Faith Is Central to His Persistence|first=John|last=Eligon|date=August 21, 2012|work=The New York Times}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=The Penniman Family: To 1980|author1=Penniman, G.W.|author2=Bigelow, P.|author3=Penniman, G.D.|date=1987|publisher=Penniman Family|url=https://books.google.com/books?id=ZpJJAAAAMAAJ|access-date=September 13, 2015}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1966/03/26/archives/laclede-steel-names-chief.html Laclede Steel Names Chief], ''The New York Times'', Business and Finance Section, March 26, 1966.</ref> اکین له جان باروز نه، چې د سنټ لویس په ښارګوټي کې یو ابتدایي ښوونځی و فارغ شو او د ماساچوست په ووسټر کې د ووسټر له پوليټکنیک موسسې نه فارغ التحصیل شوی دی او په ۱۹۷۰ز کال کې یې د انجنیرۍ د مدیریت په برخه کې خپل لیسانس واخیست.  هغه تر فارغ التحصیلۍ وروسته د متحده ایالاتو د پوځ په ملي ګارد کې د انجینیر افسر په توګه خدمت وکړ او تر ۱۹۸۰ز کال پورې د پوځ په زېرمه ځواک کې بوخت و. دغه دنده یې پرېښوده او د آی بي ام په شرکت کې د کمپیوټري سیسټم پر عمده خرڅلاو بوخت شو او بیا وروسته پخپل کورني کاروبار کې، چې د فولادو جوړول و، پر کار بوخت شو. اکین په ۱۹۸۴ز کال کې د ماسټرۍ سند د الهیاتو په برخه کې د تړون (میثاق) له علمیه دارالعلوم نه ترلاسه کړ او هلته یې د یوناني، عبري او د مقدسو متونو د محافظه کارانه تفسیر په برخو کې مطالعات پیل کړل، خو کلیسا ته ور ونه ګرځېد.<ref name="latimesobit">{{Cite web |date=October 4, 2021 |title=Todd Akin, former congressman sunk by remark on 'legitimate rape,' dies at 74 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-10-04/ex-congressman-todd-akin-legitimate-rape-remark-dies |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="bluebook 1993.1">[http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fstatepub&CISOPTR=99477&REC=17&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri, 1993–1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613014929/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fstatepub&CISOPTR=99477&REC=17&CISOBOX=akin |date=2018-06-13 }}, p. 157</ref><ref>[http://akin.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=2 Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824000846/http://akin.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=2|date=August 24, 2012}}, Congressman Todd Akin, Missouri's 2nd District. Retrieved August 23, 2012.</ref><ref name="agenda">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/akins-congressional-legacy-small-but-his-support-among-christian-groups-is-big/2012/08/22/b2c2d98e-ec75-11e1-aca7-272630dfd152_story_1.html|title=Akin's agenda wins loyalty of Christian groups|author1=McCrummen, Stephanie|author2=Fahrenthold, David A.|name-list-style=amp|newspaper=The Washington Post|date=August 22, 2012}}</ref> اکین له ډېرې مودې راهیسې د جنین د سقط کولو فعال مخالف و او یو مهال په میزوري کې د جنین د سقط د مخالفانو د ټولنې غړی و. اکین په ایلینوی او میزوري کې د جنین د سقط کلینیکونو مخې ته لاریونونه کول؛ نو لږ تر لږه اته ځلې د ۱۹۸۵ز او ۱۹۸۸ز کال ترمنځ له قانون نه د سرغړونې په تور بندي شو. هغه ویل چې لاریونونه یې په سوله ییز ډول وو او د خپلو افکارو د دفاع لپاره به بښنه ونه غواړي. په هغه وخت کې یې د «ویلیم اکین» نوم ځانته کاراوه. له هغه مهاله وروسته، کله چې سیاست ته راغی؛ نو له «ټاډ اکین» نوم نه یې کار واخیست. <ref name="akinplatform">Todd Akin Senate Campaign 2012 web site, On the Issues: Life, http://www.akin.org/issues/life. Retrieved November 4, 2012.</ref><ref name="eight">{{cite news|url=http://hotlineoncall.nationaljournal.com/archives/2012/11/records-show-ak.php|title=Akin was Arrested at Least Eight Times in 1980s|first=Dan|last=Friedman|work=Hotline On Call|publisher=NationalJournal.com|date=November 3, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105005549/http://hotlineoncall.nationaljournal.com/archives/2012/11/records-show-ak.php|archive-date=November 5, 2012}}</ref><ref name="arrested">{{cite news|last=McDermott|first=Kevin|title=Todd Akin was arrested at least three times during '80s abortion protests|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/todd-akin-was-arrested-at-least-three-times-during-s/article_daebda70-1d5b-11e2-9adc-0019bb30f31a.html|access-date=October 24, 2012|newspaper=St. Louis Post-Dispatch|date=October 24, 2012|archive-date=December 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230041119/http://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/todd-akin-was-arrested-at-least-three-times-during-s/article_daebda70-1d5b-11e2-9adc-0019bb30f31a.html|url-status=dead}}</ref><ref name="speaks">{{cite news|last=Kim|first=Seung Min|title=Akin speaks about old arrest at abortion clinic|url=http://www.politico.com/blogs/on-congress/2012/09/akin-speaks-about-old-arrest-at-abortion-clinic-136954.html|work=Politico|date=September 28, 2012|access-date=November 3, 2012}}</ref><ref name="2 top">{{cite news|title=2 top Mo. Republicans reverse course, come back to Akin's side in contentious Senate race|url=https://www.washingtonpost.com/politics/mo-sen-mccaskill-defends-self-as-polite-and-calm-after-akin-says-she-was-not-as-ladylike/2012/09/28/ba031928-0978-11e2-9eea-333857f6a7bd_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003232022/http://www.washingtonpost.com/politics/mo-sen-mccaskill-defends-self-as-polite-and-calm-after-akin-says-she-was-not-as-ladylike/2012/09/28/ba031928-0978-11e2-9eea-333857f6a7bd_story.html|archive-date=October 3, 2012|newspaper=The Washington Post|date=September 28, 2012|url-status=dead}}</ref> == ټاکنې == اکین په ۱۹۸۸ز کال کې د میزوري د پارلمان غړیتوب لپاره وټاکل شو او پرته له مخالفته یې په لوېدیځ ښار کې د ۸۵ ناحیې د استازیتوب لپاره ګډون وکړ. هغه په ۱۹۹۰ز  کال کې د دویم ځل لپاره د ۵۹ سلنه رایه په اخیستو سره بیا وټاکل شو. دا چې دغې ناحیې بدلون وکړ؛ نو اکین له ۱۹۹۳ز نه تر ۲۰۰۰ز کال پورې د ۸۶ناحیې استازی و او هېڅکله یې تر ۶۶ سلنه لږې رایې نه دي ترلاسه کړې. <ref name="bluebook 89">[https://archive.today/2012.12.13-133126/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=92231&REC=10&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri 1989–1990], p. 669.</ref><ref name="bluebook 91">[https://archive.today/2012.12.13-173349/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=97970&REC=10 Official Manual of the State of Missouri 1991–1992], p. 506.</ref><ref name="bluebook 93">[http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fstatepub&CISOPTR=99477&REC=17&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri, 1993–1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613014929/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fstatepub&CISOPTR=99477&REC=17&CISOBOX=akin |date=2018-06-13 }}, p. 716.</ref><ref name="bluebook 95">[https://archive.today/2012.12.13-124634/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=95089&REC=5 Official Manual of the State of Missouri, 1995–1996], p. 541.</ref><ref name="bluebook 97">[https://archive.today/2012.12.13-163712/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=93684&REC=4 Official Manual of the State of Missouri 1997–1998] p. 574.</ref><ref name="bluebook 99">[https://archive.today/2012.12.13-153009/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=96610&REC=7 Official Manual of the State of Missouri 1999–2000] p. 571.</ref> == د متحده ایالاتو پارلمان == === ټاکنې === په ۲۰۰۰ز کال کې جیم تلنټ د متحده ایالاتو استازی، چې ځان یې د فرماندارۍ لپاره نوماند کړی و؛ له خپل مقامه ګوښه شو او اکین د پارلمان د څوکۍ نیولو لپاره د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې ګډون وکړ. د باران د ډېر اورښت له امله د رای ورکوونکو شمېر لږ شو او دې چارې له اکین سره مرسته وکړه، چې په مقدماتي ټاکنو کې یوازې په ۵۶ رایو بریالي شي. هغه دوو نامتو نوماندانو؛ جین مکناري د سنټ لویس پخوانی اجرایي مدیر او فرانک فلوترون ایالتي سناتور ته ماتې ورکړه. اکین په هغه شپه چې دی ګټونکی شو ویې ویل: «زما په انتخاباتي مرکز کې به زلزله وشي». اکین په ټولټاکنو کې ټډ هاوس، چې ډیموکراټ ایالتي سناتور و، له ۵۵ سلنه رایو سره مات کړ. هغه بیا هېڅکله هم له داسې جنجالي سیالیو سره مخ نه شو او د پینځو ځلونو لپاره بیا بیا وټاکل شو. اکین په ۲۰۱۰ز کال کې د ۶۷.۹سلنه رایو په اخیستو سره یو ځل بیا وټاکل شو.<ref name="faith2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/08/22/us/politics/todd-akins-faith-is-central-to-his-politics.html|title=A Politician Whose Faith Is Central to His Persistence|first=John|last=Eligon|date=August 21, 2012|work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Representative – District 2 – Summary |url=http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 |access-date=May 9, 2011 |publisher=Office of Secretary of State, Missouri |خونديځ نېټه=February 23, 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140223004057/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140223004057/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004057/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 }}</ref><ref name="world">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/opinion/columns/kevin-horrigan/horrigan-the-world-discovers-the-weirdness-of-todd-akin-darn/article_f9135e2d-a7cc-508a-a544-cf8d5f3bf203.html|title=Horrigan: The world discovers the weirdness of Todd Akin. Darn it.|first=Kevin|last=Horrigan|date=August 21, 2012|work=St. Louis Today|publisher=St. Louis Post-Dispatch}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Representative – District 2 – Summary |url=http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 |access-date=May 9, 2011 |publisher=Office of Secretary of State, Missouri |خونديځ نېټه=February 23, 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140223004158/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140223004158/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004158/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 }}</ref><ref>{{cite news|title=Missouri|work=Election 2010|url=http://elections.nytimes.com/2010/results/missouri|access-date=November 27, 2010}}</ref> === د واک دوره === اکین په ۲۰۰۸ز کال کې د امریکا له محافظه کارې اتحادیې نه ۹۶سلنه امتیاز او په ۲۰۰۷ز کال کې یې ۱۰۰سلنه امتیاز ترلاسه کړ.<ref name="Barone2010">{{cite book|last=Barone|first=Michael|author-link=Michael Barone (pundit)|author2=Richard E. Cohen|title=The Almanac of American Politics 2010|year=2009|page=[https://archive.org/details/almanacofamerica0000baro_o6m1/page/875 875]|work=[[National Journal]]|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-89234-119-1|author2-link=Richard E. Cohen|title-link=The Almanac of American Politics}}</ref> اکین د واک په دوره کې د پارلمان په رسمي فهرست کې د «سنټ لویس استازي» په توګه ثبت شوی و، په داسې حال کې چې د هغه په سیمه کې د سنټ لویس هېڅ کومه برخه نه وه.<ref>See, for example, the [http://clerk.house.gov/member_info/olm-112.pdf official House member list] during Akin's last term in the House.</ref> == په ۲۰۱۲ز کال کې د متحده ایالاتو د سنا ټاکنې == د ۲۰۱۱ز کال د می په وروستیو کې اکین اعلان وکړ، چې د جمهوري غوښتونکو له خوا به د ۲۰۱۲ز کال ټاکنو لپاره نوماند وي ترڅو دیموکراټ سناتور کلایر مک کاسیکل ګوښه کړي. د ۲۰۱۲ز کال په اګسټ کې د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې نور نوماندان دا دي: سوداګر جان برونر، لیکوال او د سوداګرۍ مدیر مارک ممولي او د میزوري پخوانۍ خزانه داره سارا استیلمن وو، چې د ټي (Tea)  د ګوند له ملاتړه برخمن وو. په یوه جنجالي ډګر کې بیا هم اکین د اګسټ په ۷مه د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې ځان نوماند کړ، چې له ۳۰سلنه نه تر ۳۶سلنه رایې یې ترلاسه کړې. د کلایر مک کاسکیل کمپاین سربېره پر دې چې اصلي سیال یې نه درلود؛ نو له دې سره سره یې په خپلو مقدماتي سیالیو کې ۲ میلیونه ډالر هم مصرف کړل. دغه پیسې یې د اکین په اړه د تبلیغ لپاره مصرف کړې، چې هغه د میزوري لپاره «له حده وتلی محافظه کار» دی. <ref>{{cite web |date=May 20, 2011 |title=Congressman running for Senate introduces himself to the Heartland |url=http://www.heartlandconnection.com/news/politics/story.aspx?id=620566 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008133211/http://www.heartlandconnection.com/news/politics/story.aspx?id=620566 |archive-date=October 8, 2011 |access-date=May 28, 2011 |publisher=KTVO-TV Heartland Connection.com}}</ref><ref>{{cite web |date=May 17, 2011 |title=Todd Akin announces Missouri Senate bid |url=http://www.rollcall.com/news/todd_akin_announces_missouri_senate_bid-205681-1.html |access-date=May 28, 2011 |publisher=RollCall.com}}</ref><ref>{{cite web |date=March 6, 2012 |title=Filing day across Christian County |url=http://www.news-leader.com/article/20120306/NEWS06/303060072/Filing-Day-across-Christian-County-nixa-ozark-missouri |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223738/http://www.news-leader.com/article/20120306/NEWS06/303060072/Filing-Day-across-Christian-County-nixa-ozark-missouri |archive-date=October 4, 2013 |access-date=March 10, 2012 |publisher=Springfield News-Leader via website}}</ref><ref>{{cite web |last=Catanese |first=David |date=December 1, 2010 |title=Inaugural scoop: Steelman files for Senate |url=http://www.politico.com/blogs/davidcatanese/1210/Inaugural_scoop_Steelman_files_for_Senate.html |access-date=December 1, 2010 |work=[[Politico (newspaper)|Politico]]}}</ref><ref name="foxnews">{{cite web |date=March 26, 2015 |title=Missouri primary is latest test of Tea Party influence, with Wisconsin, Arizona on horizon |url=http://www.foxnews.com/politics/2012/08/06/missouri-primary-is-latest-test-tea-party-influence-with-wisconsin-arizona-on/ |access-date=September 13, 2015 |publisher=Fox News |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924141717/http://www.foxnews.com/politics/2012/08/06/missouri-primary-is-latest-test-tea-party-influence-with-wisconsin-arizona-on/ |url-status=dead}}</ref><ref name="election">{{cite web |date=August 8, 2012 |title=Election Night Reporting |url=http://enr.sos.mo.gov/ENR/Views/TabularData.aspx?Status=SpecifyARace |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/2012.12.12-115146/http://enr.sos.mo.gov/ENR/Views/TabularData.aspx?Status=SpecifyARace |archive-date=December 12, 2012 |access-date=August 9, 2012 |publisher=MO Secretary of State}}</ref><ref name="election2">{{cite web |date=August 21, 2012 |title=Why Claire McCaskill wants Todd Akin to stay in Missouri race |url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/2012/0821/Why-Claire-McCaskill-wants-Todd-Akin-to-stay-in-Missouri-race |access-date=December 13, 2012 |publisher=CS Monitor}}</ref><ref>[https://news.yahoo.com/ten-republicans-twitter-221744599.html "Ten Republicans to follow on Twitter," by Adam Mazmanian, ''National Journal'', August 27, 2012]. Retrieved November 20, 2015.</ref> اکین په عمومي ټاکنو کې له مک کاسکیل او لیبرټاني نوماند جاناتان داین سره مخامخ شو او د تېري په اړه یې تر جنجالي نظرونو وروسته له مک کاسکیل نه ماتې وخوړه.<ref name="latimesobit2">{{Cite web |date=October 4, 2021 |title=Todd Akin, former congressman sunk by remark on 'legitimate rape,' dies at 74 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-10-04/ex-congressman-todd-akin-legitimate-rape-remark-dies |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref> === د ټاکنو پایلې === مخکې تر دغو نظریاتو، اکین په خپله سیالۍ کې د مک کاسکیل پر وړاندې د بریا لپاره د وګړو له خواغوره شوی و، خو هغه په نومبر کې د ۵۴،۷ سلنه رایو په مقابل کې ۳۹.۲ سلنه رایې واخیستې او ماته یې وخوړه. تر ټاکنو وروسته، اکین د ۲۰۱۲ز کال د نومبر او د ۲۰۱۳ز کال د اګسټ ترمنځ ۱۱۱۰۰۰ ډالره مالي مرسته ترلاسه کړه، چې یوه برخه یې په ۲۰۱۸ز کال کې د سنا د مقدماتي ټاکنو لپاره وې، خو د ۲۰۱۳ز کال د جنورۍ په ۳مه یې د ولسمشرۍ له پای ته رسېدو وروسته هغه ځای پرېښود. <ref>{{Citation|author=Kevin McDermott|date=August 20, 2013|title=A year after 'legitimate rape,' the money's still trickling in for Akin|work=[[St. Louis Post-Dispatch]]|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/kevin-mcdermott/a-year-after-legitimate-rape-the-money-s-still-trickling/article_c7982f7b-0ab0-5967-959a-70e67d1b9318.html|access-date=December 28, 2013}}</ref><ref name="Haberkorn2">{{Cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83449.html|work=Politico|first=Jennifer|last=Haberkorn|title=Abortion, rape controversy shaped key races|date=November 6, 2012}}</ref><ref name="2012results2">{{cite web |title=Missouri Senate election results 2012: Claire McCaskill beats Todd Akin for second term |url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83443.html |access-date=September 13, 2015 |work=Politico}}</ref> == شخصي ژوند == اکین د ۱۹۷۵ز کال په جون کې له لولي بو سره واده وکړ، لولي له هالینز پوهنتون نه فارغه شوې وه. هغوی د شپږو اولادونو څښتنان شول. لولي په کور کې د زده کړې پلوې وه؛ نو له همدې امله یې ټول اولادونه په کور کې وروزل شول. درې زامن یې په اناپولیس کې د متحده ایالاتو د سمندري ځواک اکاډمۍ ته لاړل او د متحده ایالاتو د سمندري سرتېرو غړي شول. کله چې د عراق پر فلوجه ښار یرغل کېده؛ نو یوه زوی یې په دغه یرغل کې ګډون درلود. اکین او مېرمنې یې له ډېرې مودې راهیسې د اکین د کوچنیوالي د دورې په کور کې ژوند کاوه، دغه کور یې له پلاره ورته پاتې و، چې د میزوري ایالت په تون اند کانټري کې و. <ref name="bluebook 89.1">[https://archive.today/2012.12.13-133126/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=92231&REC=10&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri 1989–1990], p. 135.</ref><ref>[http://www.hollins.edu/alumnae/reunion/40thattendees.shtml Class of 1972 Reunion Attendees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905002611/http://www.hollins.edu/alumnae/reunion/40thattendees.shtml|date=September 5, 2012}}, Hollins Alumnae page, Hollins University.</ref><ref name="faith3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/08/22/us/politics/todd-akins-faith-is-central-to-his-politics.html|title=A Politician Whose Faith Is Central to His Persistence|first=John|last=Eligon|date=August 21, 2012|work=The New York Times}}</ref><ref name="agenda2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/akins-congressional-legacy-small-but-his-support-among-christian-groups-is-big/2012/08/22/b2c2d98e-ec75-11e1-aca7-272630dfd152_story_1.html|title=Akin's agenda wins loyalty of Christian groups|author1=McCrummen, Stephanie|author2=Fahrenthold, David A.|name-list-style=amp|newspaper=The Washington Post|date=August 22, 2012}}</ref><ref name="world2">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/opinion/columns/kevin-horrigan/horrigan-the-world-discovers-the-weirdness-of-todd-akin-darn/article_f9135e2d-a7cc-508a-a544-cf8d5f3bf203.html|title=Horrigan: The world discovers the weirdness of Todd Akin. Darn it.|first=Kevin|last=Horrigan|date=August 21, 2012|work=St. Louis Today|publisher=St. Louis Post-Dispatch}}</ref><ref name="dover">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/mccaskill-skelton-support-dover-repeal-akin-unhappy/article_e75931a5-fd7f-5a14-9110-3111ea51fa6c.html|title=McCaskill, Skelton support Dover repeal; Akin unhappy|first=Sean|last=Rose|work=St Louis Today|date=February 26, 2009|access-date=November 2, 2022|archive-date=April 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407002507/https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/mccaskill-skelton-support-dover-repeal-akin-unhappy/article_e75931a5-fd7f-5a14-9110-3111ea51fa6c.html|url-status=dead}}</ref><ref name="stltoday1">{{cite web |last=Pistor |first=Nicholas J.C. |date=August 21, 2012 |title=Akin in Ohio as deadline to exit race passes |url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/todd-akin-s-deep-beliefs-and-loyal-base-are-hurdle/article_c41d61a4-eb4e-11e1-ad3e-0019bb30f31a.html |access-date=August 24, 2012 |publisher=St Louis Today |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822104721/http://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/todd-akin-s-deep-beliefs-and-loyal-base-are-hurdle/article_c41d61a4-eb4e-11e1-ad3e-0019bb30f31a.html |archivedate=August 22, 2012 |url-status=dead}}</ref> === روغتیا او مړینه === اکین د ۲۰۰۱ز کال په اپرېل کې د پروستات د سرطان لپاره(په لومړیو مرحلو کې و) عملیات وکړ. هغه د ۲۰۲۱ز کال د اکټوبر په ۳مه ، د ۷۴ کلونو په عمر د سرطان له امله په خپل کور کې ومړ.<ref>{{Cite news|title=Ex-US Rep. Todd Akin, sunk by 'legitimate rape' remark, dies|url=https://apnews.com/article/business-health-election-2020-st-louis-missouri-0a1b944f96eee4b63d9ea57e04c44ca4|access-date=October 4, 2021|date=October 4, 2021|work=[[Associated Press]]|last1=Hanna|first1=John|last2=Salter|first2=Jim|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=April 6, 2001 |title=US Rep. Todd Akin To Have Surgery |url=https://apnews.com/article/6ee670699e7c477be6c1317ef2ea7764 |work=Associated Press |accessdate=October 4, 2021}}</ref> == سرچينې == a76kp1d9tic30pxthc5j1sn66xmrmt5 0 65702 370992 370071 2026-11-08T15:30:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370992 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ورنر مګنوس ماکسیمیلیان فرایر فون براون (زوکړه: د ۱۹۱۲ زکال د مارچ ۲۳ مه – مړینه: د ۱۹۷۷ زکال د جون ۱۶ مه) جرمني الاصله امریکا هوا فضایی انجینر او د فضايي توغندیو جوړونکی و. نوموړی د نازي ګوند او الګماینه اس اس غړی، همدارنګه په نازي جرمني کې د توغندیو او په متحده ایالاتو کې د توغندیو او فضایي تکنالوژۍ له مخکښانو څخه و. <ref>{{cite book|last=Neufeld|first=Michael|author-link=Michael J. Neufeld|title=Von Braun: Dreamer of Space, Engineer of War|year=2008|url=https://archive.org/details/vonbraundreamero0000neuf|publisher=Vintage Books|edition=First|pages=xv|quote=Although Wernher von Braun got a doctorate in physics in 1934, he never worked a day in his life thereafter as a scientist. He was an engineer and a manager of engineers, and he used that vocabulary when he was talking to his professional peers.}}</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/05/2013521386874374.html Wernher von Braun: History's Most Controversial Figure?], Al Jazeera</ref> فون براون په ځوانۍ کې د نازي جرمني د توغندويي سیستم د پراختیا په پروژه کې کار کوه. نوموړي د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال په پنمونده ښار کې د V-2 راکټ په طراحۍ او هغو ته د پراختیا ورکولو په برخه کې ونډه لرله. له جګړې وروسته نوموړی له نږدې ۱۶۰۰ نورو جرمني ساینس پوهانو، انجینرانو او تخنیکرانو سره په ګډه د پېپر کلېپ عملیاتو د برخې په توګه متحده ایالاتو ته کډه شو. نوموړي د متحده ایالاتو په پوځ کې د منځني واټن ویشتونکو توغندیو په برخه کې کار وکړ او همدارنګه یې داسې توغندي ته پراختیا ورکړه چې پر مټ یې په ۱۹۵۸ زکال کې د متحده ایالاتو لومړنۍ فضايي سپوږمکۍ اکسپلورر یو (Explorer 1) فضا ته ولېږل شوه. نوموړي له والټ ډیزنی سره د فلمونو په یوې ټولګې کار وکړ چې د ۱۹۵۵ زکال څخه تر ۱۹۵۷ زکال پورې یې په متحده ایالاتو او نور هېوادونو کې فضا ته د انسان د سفر ایډیا ترویج کړه. <ref name="AmerExp">{{cite web |last1=Neufeld |first1=Michael J. |author-link=Michael J. Neufeld |date=20 May 2019 |title=Wernher von Braun and the Nazis |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/chasing-moon-wernher-von-braun-and-nazis/ |access-date=24 July 2019 |website=American Experience: Chasing the Moon |publisher=PBS}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 February 2016 |title=Article on von Braun and Walt Disney |url=https://www.nasa.gov/centers/marshall/history/vonbraun/disney_article.html |access-date=2 November 2022 |تاريخ الأرشيف=2 November 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221102180858/https://www.nasa.gov/centers/marshall/history/vonbraun/disney_article.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2 November 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221102180858/https://www.nasa.gov/centers/marshall/history/vonbraun/disney_article.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221102180858/https://www.nasa.gov/centers/marshall/history/vonbraun/disney_article.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102180858/https://www.nasa.gov/centers/marshall/history/vonbraun/disney_article.html }}</ref> په ۱۹۶۰ زکال کې د هغه کار ډله په ناسا کې وګمارل شوه، چېرې چې نوموړي د نوي رامنځته شوي مارشال فضايي الوتنې د مرکز د مدیر او همدارنګه یې د تر ټولو زیات وزن لرونکي پنځم ساترون توغندي د مشر انجینر په توګه خدمت کاوه او اپولو توغندی یې سپوږمۍ ته ولېږه. براون په ۱۹۶۷ زکال کې د انجینرۍ ملي اکاډمۍ ته ولاړ او په ۱۹۷۵ زکال کې یې د علومو ملي مډال ترلاسه کړ. <ref>{{cite web |title=SP-4206 Stages to Saturn, Chapter 9 |url=https://history.nasa.gov/SP-4206/ch9.htm |access-date=8 March 2015 |publisher=history.nasa.gov}}</ref><ref name="NASAMSFC">{{cite web |title=Biography of Wernher von Braun |url=http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/bio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020611074937/http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/bio.html |archive-date=11 June 2002 |website=MSFC History Office |publisher=NASA Marshall Space Flight Center}}</ref> فون براون په پراخه کچه د «فضايي سفر د پلار»، «د توغندويي علم پلار» او «د امریکايي مصنوعي سپوږمکیو پلار» ګڼل کېږي. نوموړي مریخ ته د انساني ماموریت څخه ملاتړ کاوه. <ref>{{cite web |date= |title=von Braun, Wernher : National Aviation Hall of Fame |url=https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/von-braun-wernher/ |publisher=Nationalaviation.org |accessdate=2022-02-16 |تاريخ الأرشيف=2020-10-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201026182531/https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/von-braun-wernher/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2020-10-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201026182531/https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/von-braun-wernher/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201026182531/https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/von-braun-wernher/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026182531/https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/von-braun-wernher/ }}</ref><ref>{{cite web |date=December 2019 |title=A Guide to Wernher von Braun's Life – Apollo11Space |url=https://apollo11space.com/a-guide-to-wernher-von-brauns-life/ |publisher=Apollo11space.com |accessdate=2022-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220216043018/https://apollo11space.com/a-guide-to-wernher-von-brauns-life/ |archivedate=2022-02-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=How Historians Are Reckoning with the Former Nazi Who Launched America's Space Program |url=https://time.com/5627637/nasa-nazi-von-braun/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215221515/https://time.com/5627637/nasa-nazi-von-braun/ |archivedate=2022-02-15 |access-date=2022-11-02 |url-status=dead }}</ref> == لومړنی ژوند == ورنر فون براون د ۱۹۱۲ زکال د مارچ په ۲۳ مه د پروس پاچاهۍ ته په اړوند د پوزن ایالت په ویرستز کوچني ښارګوټي کې وزیږېد؛ چې بیا وروسته جرمني ته اړوند شو او اوس په پولنډ کې دی. <ref>{{cite book|last=Magill|first=Frank N.|author-link=Frank Magill|date=2013|title=The 20th Century A–GI. Dictionary of World Biography|volume=7|url=https://www.google.com.au/books/edition/The_20th_Century_A_GI/Nq1GU6I5umQC?hl=en&gbpv=0|location=New York|publisher=Routledge|page=440|isbn=9781136593345}}</ref> پلار یې مګنوس فرایر فون براون (۱۸۷۸- ۱۹۷۲ زکال) دولتي مامور او محافظه کار سیاستوال و. نوموړی د وایمار په فدرال جمهوري دولت کې د کرهڼې وزیر و. د هغه مور ایمی فون کویستورپ (۱۸۸۶- ۱۹۵۹ زکال) د خپلو پلرنیو او مورنیو اجدادو له اړخه په منځنیو پېړیو کې د اروپا سلطنتي کورنیو ته اړونده وه او د فرانسې د دریم فلیپ، د ډنمارک د لومړي والدمار، د سکاټلنډ د دریم رابرټ او د انګلنډ د دریم اډوارډ له اولادې څخه راتله. ورینر د زیګیسمونډ فون براون په نامه له ځانه مشر یو ورور درلود چې د لویدیځ جرمني دیپلمات و او د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال یې د بهرنیو چارو د وزیر په توګه دنده ترسره کړه؛ د نوموړي کشر ورور مګنوس فون براون هم د ده په څېر د توغندیو انجینر و او وروسته د کرېسکر موټر جوړونکي شرکت له مخکښو اجرایوي مدیرانو څخه شو. <ref>[http://www.erratik-institut.de/7.5.6_O33.14_vonbraun/_O33.14_vonbraun.html "Von Braun, Wernher"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719000053/http://www.erratik-institut.de/7.5.6_O33.14_vonbraun/_O33.14_vonbraun.html|date=19 July 2011}}, Erratik Institut. Retrieved 4 February 2011</ref><ref>[http://parsek.yf.ttu.ee/~mars/publikatsioonid/vonBraun.pdf "Dr. Wernher von Braun'i mälestuseks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030065150/http://parsek.yf.ttu.ee/~mars/publikatsioonid/vonBraun.pdf |date=2018-10-30 }}, Füüsikainstituut. Retrieved 4 February 2011</ref><ref name="mag8">{{cite news|work=The Huntsville Times|title=Von Braun's brother dies; aided surrender|date=27 June 2003|page=1A|first=Shelby G.|last=Spires|quote=Magnus von Braun, the brother of rocket pioneer Wernher von Braun who worked in Huntsville from 1950–1955, died Saturday in Phoenix, Ariz. He was 84. Though not as famous as his older brother, who died in 1977, Magnus von Braun made the first contact with U.S. Army troops to arrange the German rocket team's surrender at the end of World War II.}}</ref> د دوی کورنۍ په ۱۹۱۵ زکال کې د برلین ښار برانډنبورګ ته کډه وکړه، ځکه چې د دوی پلار دلته د کورنیو چارو وزارت په اډانه کې دنده ترسره کوله. وروسته له هغه چې ورنر لوتري کلیسا ومنله، مور یې ورته یو تلسکوپ ورکړ او په دې سره نوموړي له ستور پوهنې سره زیاته لیوالتیا پیدا کړه. فون براون په ډېر لږ عمر کې د سیلو او پیانو غږول زده کړل او یو مهال یې آن هوډ وکړ چې سندرې جوړونکی شي. هغه د کمپوز جوړولو په برخه کې له پاول هیندمیت سره زده کړې وکړې. د ځوان ورنر څو پاتې شوې موسیقاري پارچې د هیندمیت د سبک څرګندونه کوي. هغه کولای شول په پیانو باندې د بتهوون او باخ لیکل شوي کمپوزونه له یادو اجرا کړي. د ۱۹۲۵ زکال په پیل کې ورنر وایمار ته څېرمه د تورینګن د آزاد ایالت په اترزبرګ قلا کې یو بشپړ مهالي ورځني او شپني ښوونځي ته لاړ، خودلته هغه د فزیک او ریاضي په برخو کې مخکښ نه و. په دغه ځای کې نوموړي د سیاروي فضایي توغندیو اړوند کتاب (Die Rakete zu den Planetenräumen) یو نسخه ترلاسه کړه چې په ۱۹۲۳ زکال کې د توغندیو په برخه کې د مخکښ هرمان اوبرث له خوا لیکل شوې وه. په ۱۹۲۸ زکال کې یې والدینو د ختیځې فریزیا په شمالي سیند کې د شپیکرووک ټاپو هرمن – لیتز – انټرناټ(Hermann-Lietz-Internat) ته کډه وکړه او هغه یې د همدغې سیمې د استوګنې کورونو په ښوونځي کې شامل کړ. فضايي سفرونه چې د ورنر په زړه کې یې لیوالتیا رامنځته کړې وه لامل وګرځېدل چې هغه ځان فزیک او ریاضي ته ځانګړی کړي او د توغندیو له انجینرۍ سره د خپلې لېوالتیا په لټه کې شي. <ref>Magnus Freiherr von Braun, ''Von Ostpreußen bis Texas. Erlebnisse und zeitgeschichtliche Betrachtungen eines Ostdeutschen''. Stollhamm 1955</ref><ref name="Ward 2005">{{cite book|last=Ward|first=Bob|date=2005|title=Dr. Space: The Life of Wernher von Braun|url=https://archive.org/details/drspacelifeofwer0000ward|isbn=978-1-591-14926-2}}</ref><ref>''Die Rakete zu den Planetenräumen'' by [[Hermann Oberth]], R. Oldenbourg 1923 {{OCLC|6026491}}{{failed verification|date=May 2020|reason=Source say nothing about von Braun}}</ref><ref>{{cite book|last1=Biddle|first1=Wayne|title=Dark Side of the Moon: Wernher Von Braun, the Third Reich, and the Space Race|date=2009|publisher=W.W. Norton|isbn=978-0-393-05910-6|url=https://books.google.com/books?id=Ee9j-00nT3YC|access-date=10 January 2022|language=en}}</ref> د ۱۹۲۰ مې لسیزې په وروستیو کې د فریترز فون اوپل او ماکس والیر تر نظر لاندې د اوپل راک په نامه په لویه کچه د نړۍ د فضایي توغندیو لومړنۍ ازمایښتي پروژه پیل شوه چې پر مټ یې انسان وړونکي راکټ موټرونه او راکټ الوتکې رامنځته شوې او په دې سره د نازیانو V2 پروګرام او له ۱۹۵۰ زکال وروسته د متحده ایالاتو او شوروي نورو چارو ته لار هواره شوه. د اوپل راک په پروژه کې د ځمکني او هوايي لېږد د جوړو شوو وسیلو د لیدو په موخه ګڼ شمېر کسان راغونډ شول. د خلکو ګڼه ګوڼې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د ګڼ شمېر کسانو پام ځانته واړوه چې د «راکټ رامبل» په نامه د نړیوال عامه هیجان د رامنځته کېدو لامل وګرځېدل؛ دغې چارې د فضایي الوتنو په راتلونکو مخکښانو په ځانګړې توګه په ورنر اوږد مهالی اغېز وکړ. ۱۶ کلن فون براون ورنر د اوپل راک لپاره د عامه نندارې سره دومره لیوالتیا پیدا کړه چې خپل په لاس جوړ راکټ موټر یې جوړ کړ او نږدې و چې په دې لار کې ځان مړ کړي. هغه د نندارې پر مهال له دې امله لوی اختلال رامنځته کړ چې په خپل جوړ کړي د لوبو په موتړ کې یې اور اخیستونکي توکي کارولي و. نوموړی د سیمه ئیزو پولیسو له خوا ونیول شو او ترهغه مهاله یې ساتلی و چې پلار یې د هغه د اخیستو لپاره بېرته راغی. لوی اقتصادي ناورین د اوپل راک پروژې د پای لامل وګرځېد او فریتز فون اوپل په ۱۹۳۰ زکال کې له جرمني څخه ووت، په پیل کې نوموړي متحده ایالاتو ته کډه وکړه او وروسته فرانسې او سویس ته کډه شو. د اوپل راک د پروژې له پاشل کېدو وروسته ویلز د ۱۹۳۰زکال په نیمايي کې هغه مهال چې د محرکه قوې په توګه یې په توغندیو کې پر مایع سون توکو ازموینه کوله ومړ او په دې سره نوموړی فضا ته د تلو په لار کې لومړنی قرباني بلل کېږي. <ref>{{cite web |last=Boyne |first=Walter J. |date=1 September 2004 |title=The Rocket Men |url=https://www.airforcemag.com/article/0904rocket/ |access-date=24 September 2021 |publisher=Air Force Magazine}}</ref><ref>{{cite web |last=Rohwedder |first=Leif |date=May 2018 |title=Opel Sounds in the Era of Rockets |url=https://www.opelpost.com/05/2018/opel-sounds-in-the-era-of-rockets/ |access-date=24 September 2021 |website=Opel Post web magazine}}</ref><ref>{{cite web |last=Winter |first=Frank H. |date=30 April 2021 |title=A Century Before Elon Musk, There Was Fritz von Opel |url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/century-elon-musk-there-was-fritz-von-opel-180977634/ |access-date=24 September 2021 |website=[[Air & Space/Smithsonian]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hensel|first1=André T.|title=Die Grundlegung der Raumfahrt in der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts|journal=Geschichte der Raumfahrt Bis 1970: Vom Wettlauf Ins All Bis zur Mondlandung|date=2019|pages=1–44|doi=10.1007/978-3-662-58839-0_1|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-58839-0_1|access-date=10 January 2022|publisher=Springer|isbn=978-3-662-58838-3|s2cid=188476724|language=de}}</ref> په ۱۹۳۰ زکال کې فون براون د برلین تخنیکي انستیتیوت ته ولاړ، او هلته د فضایي الوتنې له ټولنې (Verein für Raumschiffahr یا "VfR") سره چې د والیر له خوا تاسیس شوې وه یوځای شو، والیر په دغه ځای کې د مایع سون توکو کاروونکو موتورونو په ازموینه کې له ویلي لي او نورو کسانو لکه رولف انګل، روډولف نبل، هرمان اوبرث یا پل اهمایر سره کار کړی و. براون د ۱۹۳۲ زکال په پسرلي کې د میخانیکي انجینرۍ له څانګې څخه د فراغت سند ترلاسه کړ. له توغندیو سره د لومړي ځل لپاره مخ کېدو هغه په دې باور کړ چې فضا ته تګ د انجینرۍ له اوسنیو تخنیکونو څخه زیات پرمختګ ته اړتیا لري. فون براون چې د فزیک، کیمیا او نجوم اړوند یې د لا زیاتو مالوماتو له راغونډولو سره لېوالتیا لرله د دوکتورا په کچه زده کړه کولو په موخه د برلین د فریدریش ویلهلم پوهنتون ته ولاړ او په ۱۹۳۴ زکال کې یې د فزیک په برخه کې د دوکتورا سند هم ترلاسه کړ. نوموړي همدارنګه د ۱۹۳۱ زکال له جون میاشتې څخه تر اکتوبر میاشتې پورې په ETH زوریخ پوهنتون کې یو سمستر زده کړې وکړې. <ref>Various sources such as [https://www.questia.com/read/9806294?title=The%20Nazi%20Rocketeers%3a%20Dreams%20of%20Space%20and%20Crimes%20of%20War The Nazi Rocketeers]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{ISBN|0811733874}} pp. 5–8) list the young Wernher von Braun as joining the VfR as an apprentice to Willy Ley, one of the three founders. Later when Ley fled Germany because he was a Jew, von Braun took over the leadership of the ''Verein'' and changed its activity to military development.</ref><ref name="biography.com">{{cite web |title=Wernher von Braun biography |url=http://www.biography.com/people/wernher-von-braun-9224912 |access-date=1 March 2014 |publisher=Biography.com}}</ref><ref name="recoll">{{cite web |title=Recollections of Childhood: Early Experiences in Rocketry as Told by Werner von Braun 1963 |url=http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/recollect-childhood.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140739/http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/recollect-childhood.html |archive-date=12 February 2009 |website=MSFC History Office |publisher=NASA Marshall Space Flight Center}}</ref> == مړینه == په ۱۹۷۳ زکال کې د نوموړي د معمولو طبي ازموینو پر مهال څرګنده شوه چې د ګردو په سرطان اخته دی. له دې سره نوموړي د څو کلونو لپاره له هېڅ تشویش پرته خپل کار ته دوام ورکړ. د ۱۹۷۷ زکال په جنوري میاشت کې هغه مهال چې شدید ناروغ و د فیرچایلډ له صنایعو څخه یې استعفا ورکړه. په ۱۹۷۷ زکال کې ولسمشر جرالډ آر. فورډ نوموړي ته د هېواد تر ټولو لوړ علمي ویاړ یا د علمي انجینرۍ په برخه کې ملي مډال ورکړ. له دې سره هغه ډېر ناروغ و او وه یې نشو کولای په سپینه ماڼۍ کې د دغه مډال د ترلاسه کولو په مراسمو کې ونډه واخلي. {{sfn|West|2017|p=48}} فون براون د ۱۹۷۷ زکال د جون په ۱۶ مه د پانقراس د سرطان له امله د ویرجینیا په الکسندریه کې د ۶۵ کلونو په عمر ومړ او د اېوی هیل په هدیره کې خښ کړای شو. <ref>{{cite news|work=Los Angeles Times|title=Von Braun, Who Helped Put Men on Moon, Dies at 65: German-Born Scientist Succumbs to Pancreatic Cancer; Was Pioneer in Space Rocket Technology|date=17 June 1977|page=A2}}</ref><ref>{{cite news|title=Wernher von Braun, Rocket Pioneer, Dies; Wernher von Braun, Pioneer in Space Travel and Rocketry, Dies at 65|quote=Wernher von Braun, the master rocket builder and pioneer of space travel, died of cancer Thursday morning. He was 65 years old.|work=The New York Times|date=18 June 1977}}</ref><ref>{{cite web |title=Psalm 19:1 |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm+19%3A1&version=KJV |website=Bible Gateway}}</ref> == سرچينې == jcxml9f9frnythchgm1qbzx5my821b3 0 65724 371107 367295 2026-11-08T17:26:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371107 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ښاغلی چارلز کوئن کائو (زوکړه: د ۱۹۳۳ زکال د نومبر ۴ مه – مړینه: د ۲۰۱۸ زکال د سپټمبر ۲۳ مه) د برېښنا انجینر او فزیک پوه و چې نوري فایبر ته یې وده ورکړه او هغه یې په مخابراتي اړیکو کې د ګټنې وړ وګرځاوه. په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې کائو د ډیجیټال ډاټا د انتقال په موخه د لیزر او د شیشې د پنبې د ترکیب بېلابېلې لارې چارې رامنځته کړې او په دې سره یې د انټرنټ د تکامل زمینه برابره کړه. <ref name="NAE">[http://www.nae.edu/MembersSection/MemberDirectory/28011.aspx Charles K. Kao was elected in 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215070503/https://www.nae.edu/MembersSection/MemberDirectory/28011.aspx|date=February 15, 2021}} as a member of [[National Academy of Engineering]] in [[List of members of the National Academy of Engineering (Electronics)|Electronics, Communication & Information Systems Engineering]] for pioneering and sustained accomplishments towards the theoretical and practical realization of [[fiber-optic communication]] systems.</ref><ref name="Kao GBM">{{cite web |date=July 1, 2010 |title=306 people to receive honours |url=http://news.gov.hk/en/category/administration/html/f0599757-fe18-4908-a5e2-8537d84aafba.htm |access-date=July 1, 2010 |publisher=The Government of [[Hong Kong SAR]]}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name="Kao KBE">{{London Gazette|date=12 June 2010|issue=59446|supp=1|page=23}}</ref><ref>{{cite web |title=- Royal Society |url=http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4275&pId=1727}}</ref><ref>{{cite web |title=The Fellowship – List of Fellows |url=http://www.raeng.org.uk/about/fellowship/fellowslist.htm?Search=Yes&Alpha=All&Page=37&Size=20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612052227/http://www.raeng.org.uk/about/fellowship/fellowslist.htm?Search=Yes&Alpha=All&Page=37&Size=20 |archive-date=June 12, 2011 |access-date=October 26, 2009 |publisher=Raeng.org.uk}}</ref> کائو په شانګهای کې وزېږېد. کورنۍ یې هغه مهال چې نوموړی شاوخوا ۱۵ کلن و هانګ کانګ ته کډه شوه. نوموړی د برېښنا د انجینرۍ په برخه کې د زده کړو کولو په موخه لندن ته له تلو وړاندې په تایوان او هانګ کانګ  کې را لوی شو. په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې کائو په هارلو ښار کې د معیاري ټلیفونونو او کېبلونو د څېړنیز مرکز (STC) په لابراتورانو کې کار کاوه؛ همدغه مهال و چې نوموړي د ۱۹۶۶ زکال پر مهال په ارتباطاتو کې د نوري فایبر څخه ګټې اخیستنې ته لار برابره کړه او په دې سره هغه «د پراخ بانډ پدرخوانده»، د «نوري فایبر او همدارنګه د نوري فایبر پر مټ د ارتباطاتو پلار» بلل کېده. هغه خپلو چارو ته د هانګ کانګ په چینايي پوهنتون، د متحده ایالاتو په آی ټي ټي شرکت (د STC رامنځته کوونکی شرکت) او یل پوهنتون کې دوام ورکړ. کائو په ۲۰۰۹ زکال کې د فزیک په برخه کې دنوبل جایزه (د نوري ارتباطاتو په موخه په فایبر کې د نور د انتقال په برخه کې د خپلو لاسته راوړنو له امله» ترلاسه کړه. په ۲۰۱۰ زکال کې نوموړي د «نوري فایبر په برخه کې د خدماتو له امله» د ملکې دویمې الیزابت له خوا وستایل شو او شوالیه (ښاغلی) یې وباله. کائو چې د هانګ کانګ دایمي استوګن و، د بریتانیا او متحده ایالاتو تابعیتونه یې درلودل. <ref>{{cite book|last=Hecht|first=Jeff|title=City of Light, The Story of Fiber Optics|url=https://archive.org/details/citylightstoryfi00hech|url-access=limited|publisher=Oxford University Press|location=New York|year=1999|isbn=0-19-510818-3|page=[https://archive.org/details/citylightstoryfi00hech/page/n126 114]}}</ref><ref name="Kao MV">{{cite web |last=Mesher |first=Kelsey |date=October 15, 2009 |title=The legacy of Charles Kao |url=http://www.mv-voice.com/news/show_story.php?id=2055 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215070505/https://www.mv-voice.com/news/2009/10/15/the-legacy-of-charles-kao |archive-date=February 15, 2021 |access-date=November 30, 2009 |publisher=[[Embarcadero Media|Mountain View Voice]]}}</ref><ref>{{cite web |author=dpa |date=October 6, 2009 |title=PROFILE: Charles Kao: 'father of fiber optics,' Nobel winner |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/288928,profile-charles-kao-father-of-fibre-optics-nobel-winner.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215070503/http://www.earthtimes.org/articles/show/288928,profile-charles-kao-father-of-fibre-optics-nobel-winner.html |archive-date=February 15, 2021 |access-date=November 30, 2009 |publisher=Earthtimes}}</ref><ref>{{cite web |author=Record control number (RCN):31331 |date=October 7, 2009 |title='Father of Fibre Optics' and digital photography pioneers share Nobel Prize in Physics |url=http://cordis.europa.eu/search/index.cfm?fuseaction=news.document&N_RCN=31331 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125143708/http://cordis.europa.eu/search/index.cfm?fuseaction=news.document |archive-date=January 25, 2008 |access-date=November 30, 2009 |website=Europa (web portal) |format=cfm |df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web |author=Bob Brown (Network World) |date=October 7, 2009<!-- 00:39:00 --> |title=Father of fiber-optics snags share of Nobel Physics Prize |url=http://www.cio.com.au/article/321157/father_fiber-optics_snags_share_nobel_physics_prize |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215070455/https://www.cio.com/au/ |archive-date=February 15, 2021 |access-date=November 30, 2009 |publisher=cio.com.au}}</ref><ref name="networkchinese">{{cite web |title=The father of optical fiber – Narinder Singh Kapany/Prof. C. K. Kao |url=http://www.networkchinese.com/whoswho/gaoqun.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923204346/http://www.networkchinese.com/whoswho/gaoqun.html |archive-date=September 23, 2009 |access-date=October 8, 2009 |publisher=networkchinese.com |language=zh, en}}</ref><ref name="Asiaweek Kao">{{cite magazine|url=http://www-cgi.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/features/aoc/aoc.kao.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20020721015945/http://www-cgi.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/features/aoc/aoc.kao.html|archive-date=2002-07-21|title=Asian of the Century, Charles K. Kao|magazine=[[Asiaweek]]|first1=Jim|last1=Erickson|first2=Yulanda|last2=Chung|date=December 10, 1999|access-date=December 24, 2009}}</ref><ref>{{cite web |date=January 2000 |title=Prof. Charles K Kao speaks on the impact of IT in Hong Kong |url=http://www.ouhk.edu.hk/~openlink/current/0001/e-tena1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215070509/http://www.ouhk.edu.hk/~openlink/current/0001/e-tena1.htm |archive-date=February 15, 2021 |access-date=December 24, 2009 |publisher=The [[Open University of Hong Kong]] |volume=9 |issue=1}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Nobel Prize in Physics 2009|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html|publisher=Nobel Foundation|date=October 6, 2009|access-date=October 6, 2009|archive-date=October 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008215314/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite video|script-title=zh:高錕|work=香港百人|publisher=Asia Television|date=2011|language=yue, zh, en}}</ref> == لومړنی ژوند او زده کړې == چارلز کائو په ۱۹۳۳ زکال کې په شانګهای کې وزېږېد، دغه مهال شانګهای یوه جلا ادارې برخه وه. هغه چینايي کلاسیک په کور کې له خپل ورور سره یوځای له یو شخصي ښوونکي څخه زده کړل. نوموړي همدارنګه انګلیسي او فرانسوي ژبې د شانګهای په نړیوال ښوونځي (上海世界學校) کې زده کړې؛ هغه ښوونځی چې د شانګهای فرانسوي امتیاز ته اړوند و او د Cai Yuanpei په ګډون  یو شمېر مترقي چینايي ښوونکو په کې تدریس کاوه.<ref name="auto">{{cite book|script-title=zh:潮平岸闊 – 高錕自傳|trans-title=A Time And A Tide: Charles K. Kao – A Memoir|edition=First|isbn=978-962-04-3444-0|translator=許迪鏘|type=autobiography|language=zh-hk|publisher=Joint Publishing (Hong Kong)|first=Charles K.|last=Kao|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=N28oAwAAQBAJ|orig-year=original Chinese translation published in 2005}}</ref><ref>{{cite web |script-title=zh:历史沿革 |url=http://jsq.sh.gov.cn/gb/shjs/jsgl/n3962/u1ai95392.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003312/http://jsq.sh.gov.cn/gb/shjs/jsgl/n3962/u1ai95392.html |archive-date=September 28, 2018 |access-date=27 September 2018 |publisher=Government of Jinshan District, Shanghai |language=zh-cn}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.gov.cn/gongbao/shuju/1958/gwyb195834.pdf|script-title=zh:國務院關於行政區劃變更的決定|journal=國務院公報|page=717|volume=1958|issue=34|date=6 December 1958|access-date=11 March 2019|language=zh-cn|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201105901/http://www.gov.cn/gongbao/shuju/1958/gwyb195834.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="eastday">{{Cite news|url=http://why.eastday.com/q/20091008/u1a639015.html|trans-title=Interview of Kao's cousin|script-title=zh:诺贝尔得主高锟的堂哥回忆:他兒时国学功底很好|date=10 October 2009|access-date=October 9, 2009|newspaper=[[Youth Daily]]|location=Shanghai|last1=Fan|first1=Yanping (范彦萍)|language=zh-cn|via=eastday.com|archive-date=October 11, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091011043839/http://why.eastday.com/q/20091008/u1a639015.html|url-status=live}}</ref><ref name="auto2">{{cite book|script-title=zh:潮平岸闊 – 高錕自傳|trans-title=A Time And A Tide: Charles K. Kao – A Memoir|edition=First|isbn=978-962-04-3444-0|translator=許迪鏘|type=autobiography|language=zh-hk|publisher=Joint Publishing (Hong Kong)|first=Charles K.|last=Kao|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=N28oAwAAQBAJ|orig-year=original Chinese translation published in 2005}}</ref><ref>{{cite video|url=http://www.rthk.hk/tv/dtt31/programme/successstories2000/episode/528730|script-title=zh:高錕|work=傑出華人系列|date=2000|type=documentary and oral history|publisher=Radio Television Hong Kong|language=yue, zh, en|access-date=27 September 2018|time=12:00 to 13:00}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://oldepaper.zgkqw.com/html/2008-06/01/content_118747.htm|script-title=zh:著名女教育家陶玄|trans-title=Famous Female Educator Tao Xuan|date=June 1, 2008|access-date=October 9, 2009|newspaper=绍兴县报 [Shaoxing County News]|author=陶家骏|language=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313060320/http://oldepaper.zgkqw.com/html/2008-06/01/content_118747.htm|archive-date=March 13, 2012|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> د کائو کورنۍ په ۱۹۴۸ زکال کې تایوان او ورپسې بریتانوي هانګ کانګ ته کډه وکړه، چېرې چې نوموړي په ۱۹۵۲ زکال کې د ښوونځي عالي زده کړې د سنټ جوزف په کالج کې بشپړې کړې. هغه خپلې د لیسانس زده کړې د ولوېچ پولتخنیک (اوس مهال د ګرینویچ پوهنتون دی) د برېښنا د انجینرۍ په څانګه کې وکړې او د انجینرۍ لیسانس سند یې ترلاسه کړ. <ref>{{cite news|url=https://news.mingpao.com/ins/instantnews/web_tc/article/20180923/s00001/1537687752800|script-title=zh:「光纖之父」高錕離世 享年84歲 (16:56)|date=23 September 2018|department=Online instant news section|access-date=27 September 2018|newspaper=Ming Pao|publisher=Media Chinese International|location=Hong Kong|language=zh-hk|archive-date=September 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923124546/https://news.mingpao.com/ins/instantnews/web_tc/article/20180923/s00001/1537687752800|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=2018-09-29 |script-title=zh:【高錕病逝】展覽懷緬光纖之父 會考證書曝光數學只攞Credit |url=https://hk.news.appledaily.com/local/realtime/article/20180929/58738664 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930033554/https://hk.news.appledaily.com/local/realtime/article/20180929/58738664 |archive-date=September 30, 2018 |access-date=September 29, 2018 |work=[[Apple Daily]] |language=zh-hk}}</ref><ref>{{cite web |date=2018-09-29 |title=How Hong Kong's public exam system evolved for secondary school pupils |url=https://www.scmp.com/article/721163/how-hong-kongs-public-exam-system-evolved-secondary-school-pupils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930033742/https://www.scmp.com/article/721163/how-hong-kongs-public-exam-system-evolved-secondary-school-pupils |archive-date=September 30, 2018 |access-date=September 29, 2018}}</ref><ref name="Woolwich">{{Cite news|url=http://www.greenwichalumni.co.uk/magazine%20pdfs/meantime_alumni_spring2005.pdf|title=meantimealumni Spring 2005|access-date=October 7, 2009|publisher=University of Greenwich|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009033824/http://www.greenwichalumni.co.uk/magazine%20pdfs/meantime_alumni_spring2005.pdf|archive-date=October 9, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sir Charles Kao – Alumni &#124; University of Greenwich |url=https://alumni.gre.ac.uk/yourstories/charles-kao/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107204527/https://alumni.gre.ac.uk/yourstories/charles-kao/ |archive-date=January 7, 2021 |access-date=March 8, 2021}}</ref> له دې وروسته نوموړي څېړنو ته مخه کړه او په ۱۹۶۵ زکال کې یې د لندن له پوهنتون څخه د برېښنا د انجینرۍ په برخه کې د بهرني زده کوونکي په توګه د لندن د یونیورسیټي کالج د پروفیسور هارولډ بارلو تر نظر لاندې د دوکتورا سند ترلاسه کړ؛ دغه مهال نوموړي د انګلستان په هارلو ښار کې د سټنډرډ ټیلي کمونېکشن په لابراتوار کې کار کاوه هغه چې د سټندرډ ټلیفونونو او کیبلونو د شرکت څېړنیز مرکز و. <ref name="UCL">{{cite web |date=September 24, 2018 |title=Prof Charles K. Kao |url=http://www.ee.ucl.ac.uk/about/history/K_C_Kao |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914042830/http://www.ee.ucl.ac.uk/about/history/K_C_Kao |archive-date=14 September 2010 |access-date=27 September 2018 |publisher=University College London |department=Department of Electronic & Electrical Engineering}}</ref> == علمي چارې == === نوري فایبر او ارتباطات === په ۱۹۶۰مه لسیزه کې کائو د سټنډرډ ټیلي کمونکېکشن په لابراتوراونو کې چې د انګستان د اسکس په هارلو کې یې موقعیت درلود کار کاوه؛ کائو او همکارانو یې د مخابراتۍ رسنۍ په توګه د نوري فایبر په برخه کې لومړنۍ چارې ترسره کړې او څرګنده یې کړه چې په نوري فایبر کې ډیری تلفات د نوري فایبر په شیشه کې د موجود ناخالصتوب څخه سرچینه اخلي نه دا چې دا د دې ټکنالوژۍ ستونزه ده. <ref>{{Cite book|title=Fiber optic data communication: technological trends and advances|editor-first=Casimer|editor-last=DeCusatis|isbn=978-0-12-207891-0|chapter=Chapter 1 – History of Fiber Optics|first=Jeff D.|last=Montgomery|at=1.3.1. Long Road to Low-Loss Fiber (pp. 9–16)|publisher=Academic Press|edition=1st|date=March 22, 2002}}</ref> په ۱۹۶۳ زکال کې هغه مهال چې کائو د لومړي ځل لپاره د نوري فایبر پر مټ د اړیکو له څېړنیزې ډلې سره یوځای شو، د موجودې ټکنالوژۍ د حالت او مخینې اړوند یې یو لړ یاددښتونه ولیکل او په هغو کې یې د شاملو کلیدي افرادو یادونه وکړه. په پیل کې کائو د انتوني اي کارابوویاک (ټوني کارابوویاک) په ډله کې د الک ریوز تر نظر لاندې کارکوه، هغه چې د ارتباطاتو په برخه کې یې د نوري امواجو په هدایت کولو څېړنه کوله. د کائو مسئولیت په فایبر کې د موج د تضعیف اړوند څېړنه وه، نوموړي د دغې چارې لپاره د بېلابېلو شرکتونو له خوا د تولید شوي فایبر نمونې راغونډې کړې او په ډېر دقت سره یې په هغو کې د کارول شوې شیشې خواص مطالعه کړل. د کائو څېړنې په لومړۍ درجه کې هغه دې متقاعد کړ چې د فایبر په موادو کې ناخالصتوب د نور د کمزورتیا لامل ګرځي. د همدغه کال په وروستیو کې کائو په STL کې د الکټرواوپټېک څېړنیزې ډلې مشر وټاکل شو. نوموړي د ۱۹۶۴ زکال په ډسمبر میاشت کې د STL د نوري ارتباطاتو د پروګرام مسئولیت پر غاړه واخیست، ځکه چې د دغه پروګرام څارونکی کارابوویاک د اسټرالیا په سیډني ښار کې د نیوز سوت وېلز پوهنتون د برېښنایي انجینرۍ د پوهنځي د مشرۍ په موخه اسټرالیا ته ولاړ. <ref name="opticalfibrehistory.co.uk">{{cite web |date=March 23, 2016 |title=Charles Kao's Notes made in 1963 – Set A |url=http://opticalfibrehistory.co.uk/images/charles-kaos-notes-a/}}</ref><ref name="Fiber Optic History">{{cite web |author=Jeff Hecht |title=A Short History of Fiber Optics |url=http://www.sff.net/people/Jeff.hecht/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613143724/http://www.sff.net/people/Jeff.Hecht/history.html |archive-date=June 13, 2010 |access-date=October 8, 2010 |df=mdy-all}}</ref><ref name="IET">{{cite web |date=October 7, 2009 |title=Communication pioneers win 2009 physics Nobel |url=http://kn.theiet.org/news/oct09/comms-nobel.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013113616/http://kn.theiet.org/news/oct09/comms-nobel.cfm |archive-date=October 13, 2009 |access-date=October 28, 2009 |publisher=[[Institution of Engineering and Technology|IET]] |df=mdy-all}}</ref><ref name="Fiber Types">{{cite web |date=April 2008 |title=Fiber Types in Gigabit Optical Communications |url=http://www.cisco.com/en/US/prod/collateral/modules/ps5455/white_paper_c11-463661.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608080909/http://www.cisco.com/en/US/prod/collateral/modules/ps5455/white_paper_c11-463661.pdf |archive-date=June 8, 2011 |access-date=November 3, 2009 |publisher=[[Cisco Systems]], USA}}</ref> په داسې حال کې چې کائو د نوري ارتباطاتو د څېړنو د مدیر په توګه د کارابوویاک ځای ناستی وټاکل شو، خو له ځنډ پرته یې پرېکړه وکړه چې د کارابوویاک پلان (په نازک فلم کې د موج د هدایت چاره) شاته پرېږدي او په دې سره یې له خپل همکار جورج هاکام سره د دغو څېړنو لوري ته بشپړ بدلون ورکړ. دوی نه یوازې نوري فزیک ته پام وکړ بلکې د موادو خاصیت یې هم په پام کې ونیو. د دوی د چارو پایلې د لومړي ځل لپاره د کائو له خوا د ۱۹۶۶ زکال په جنوري میاشت کې په لندن کې د بریښنايي انجینرۍ بنسټ ته وړاندې شوې او ورپسې یې په جولای میاشت کې له جورج هاکام (له ۱۹۶۴ زکال څخه یې تر ۱۹۶۵ زکال پورې له کائو سره کار وکړ) سره د خپلو ګډو چارو لاسته راوړنې خپرې کړې. دغه څېړنې د لومړي ځل لپاره د نوري ارتباطاتو په موخه د شیشه یي فایبر څخه د ګټنې وړاندیز وکړ او د هغو تیوري (په ځانګړې توګه د هغو جوړښتي ځانګړنې او مواد) یې په کې شرح کړل چې د نن ورځې د نوري فایبر پر مټ د اړیکو بنسټ جوړوي. <ref name="Fiber Optic History2">{{cite web |author=Jeff Hecht |title=A Short History of Fiber Optics |url=http://www.sff.net/people/Jeff.hecht/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613143724/http://www.sff.net/people/Jeff.Hecht/history.html |archive-date=June 13, 2010 |access-date=October 8, 2010 |df=mdy-all}}</ref><ref name="Fiber Types2">{{cite web |date=April 2008 |title=Fiber Types in Gigabit Optical Communications |url=http://www.cisco.com/en/US/prod/collateral/modules/ps5455/white_paper_c11-463661.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608080909/http://www.cisco.com/en/US/prod/collateral/modules/ps5455/white_paper_c11-463661.pdf |archive-date=June 8, 2011 |access-date=November 3, 2009 |publisher=[[Cisco Systems]], USA}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=K. C.|last1=Kao|first2=G. A.|last2=Hockham|year=1966|title=Dielectric-fibre surface waveguides for optical frequencies|url=https://archive.org/details/institution-of-electrical-engineers-the-proceedings_1966-07_113_7/page/1151|journal=Proc. IEE|volume=113|issue=7|pages=1151–1158|doi=10.1049/piee.1966.0189}}</ref> په ۱۹۶۵ زکال کې کائو له هاکام سره دې پایلې ته ورسېد چې په شیشه کې د لېږدېدونکي نور پر وړاندې اساسي محدودیت د کیلومتر پرحساب ۲۰ ډیسي بل دی (د کیلومتر پر حساب ډیسي بل په یوه فاصله کې د سېګنال د کمزورتیا اړوند معیار دی)، هغه چې د نوري ارتباطاتو په برخه کې کلیدي ارزښت لري. له دې سره د دغې اندازې د موندلو پر مهال په نوري فایبرونو کې د نور د ضعیف کېدو کچه په کیلومتر کې ۱۰۰۰ ډیسي بل یا آن له دې څخه هم زیاته وه. دغې پایلې لار برابره کړه څو دغه معیار ته د رسېدو په موخه د لږ تلفاتو لرونکو موادو او سم فایبر موندنې په موخه شدیده سیالي پیل شي. <ref name="IET2">{{cite web |date=October 7, 2009 |title=Communication pioneers win 2009 physics Nobel |url=http://kn.theiet.org/news/oct09/comms-nobel.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013113616/http://kn.theiet.org/news/oct09/comms-nobel.cfm |archive-date=October 13, 2009 |access-date=October 28, 2009 |publisher=[[Institution of Engineering and Technology|IET]] |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite book|title=Microstructured Polymer Optical Fibres|url=https://archive.org/details/microstructuredp0000unse|author1=Maryanne C. J. Large|author2=Leon Poladian|author3=Geoff Barton|author4=Martijn A. van Eijkelenborg.|isbn=978-0-387-31273-6|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2008}} Page '''2'''</ref><ref>{{cite web |title=Chapter 1.1 – The Evolution of Fibre Optics |url=http://ujdigispace.uj.ac.za:8080/dspace/bitstream/10210/2173/7/Chapter1FINAL.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831200826/http://ujdigispace.uj.ac.za:8080/dspace/bitstream/10210/2173/7/Chapter1FINAL.pdf |archive-date=August 31, 2011 |access-date=October 28, 2009}}</ref> کائو له خپلې نوې ډلې (په غړو کې یې ټي.ډبلیو داویس، ام. ډبلیو جونز او سي. آر. رایټ شاملېدل) سره په مختلفو موادو باندې په څېړنو کولو سره دغې موخې ته د رسېدو هڅې پیل کړې. هغوی په کره توګه په شیشه او نورو موادو کې د نور د تضعیف د کچې اړوند د هغو د موج د اوږدوالي له مخې څېړنې وکړې. دغه مهال کائو څرګنده کړه چې د ویلي شوي سیلیکا (SiO₂) خالصه بڼه د نوري ارتباطاتو په برخه کې د نورو موادو ښه ځای نیونکی کېدای شي. کائو همدارنګه څرګنده کړه چې په شیشه یي فایبر کې د شیشه یي موادو نه خالص توب د نور په انتقال کې د تضعیف اصلي لامل دی؛ نه د هغو اساسي فزیکي اغېزې لکه تیتوالی هماغه ډول چې د هاغه مهال ډیری فزیک پوهانو یې اړوند څرګندونه کوله او پر باور یې دغه ناخالصتوب له منځه تلونکی نه و. دغه چاره په ټوله نړۍ کې د لوړ کیفیت لرونکي نوري فایبر اړوند د څېړنو او تولید لامل وګرځېده. هغه مهال چې کائو د لومړي ځل لپاره وړاندیز وکړ چې دغه ډول شیشه یي فایبر د مسي سیمونو پر ځای چې ګټنه ترې دود وه؛ کولای شي په لرې فاصله کې اطلاعات ولېږدولي د نوموړي نظریات یې په پراخه توګه بې باوره کړل. وروسته خلک دې متوجه شول چې د هغه نظریاتو د ارتباطاتو د صنعت ټکنالوژي په بشپړه توګه بدله کړه. <ref name="phyadv09">{{cite web |date=October 6, 2009 |title=2009 Nobel Prize in Physics – Scientific Background: Two revolutionary optical technologies – Optical fiber with high transmission |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/phyadv09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122083658/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/phyadv09.pdf |archive-date=November 22, 2009 |access-date=December 4, 2009 |publisher=Nobelprize.org |df=mdy}}</ref><ref>[http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02222000 1999 Charles Stark Draper Award Presented] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505164528/http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02222000|date=May 5, 2010}} "'''Kao''', who was working at ITT's Standard Telecommunications Laboratories in the 1960s, theorized about how to use light for communication instead of bulky copper wire and was the '''first''' to publicly propose the possibility of a practical application for fiber-optic telecommunication."</ref> نوموړي همدارنګه د نوري ارتباطاتو د طراحۍ او د هغو د سوداګریزې ځای موندنې په لومړیو پړاو کې مخکښ رول درلود. په ۱۹۶۶ زکال کې کائو متحده ایالاتو ته سفر وکړ خو هلته یې د بېل لابراتورونو په نامه د مخابراتو د ټکنالوژۍ په برخه کې د STL د سیال شرکت پام خپل نه کړ. ورپسې یې جاپان ته سفر وکړ او هلته یې ملاتړ شو. کائو هلته د شیشې او پولیمر له ګڼ شمېر کارخونو څخه ولیدل او له ګڼ شمېر کسانو له دې ډلې له انجینرانو، پوهانو او سوداګرو سره یې د شیشه یي فایبر د تولید اړوند بحثونه وکړل. په ۱۹۶۹ زکال کې کائو له ام. ډبلو جونز سره په ګډه په ویلي شوې سیلیکا کې د نور د تضعیف کچه د هر کیلومتر په حساب څلور ډیسي بل ومونده او په دې سره دا د تر ټولو شفافې شیشې اړوند لومړني شواهد شو. د بېل لابراتوارونو په جدي توګه د نوري فایبر اړوند څېړنو ته مخه کړه. په ۲۰۱۷ زکال کې په نوري فایبر کې د نور د تضعیف کچه (هم له ټولیزې منبع او هم له یوې ذاتي منبع څخه) د ۱.۵۶ مایکرو متر اوږدوالي لرونکي موج له مخې په یوه کیلومتر کې ۰.۱۴۱۹ ډیسی بل ته ورسېده. <ref name="Charles Kuen Kao">{{cite web |title=Charles Kuen Kao |url=http://cradle.wykontario.org/wp-content/uploads/Dr_Kao.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814012904/http://cradle.wykontario.org/wp-content/uploads/Dr_Kao.pdf |archive-date=August 14, 2011 |access-date=October 28, 2009 |df=mdy-all}}</ref><ref name="A Fiber-Optic Chronology">{{cite web |title=A Fiber-Optic Chronology (by Jeff Hecht) |url=http://www.sff.net/people/Jeff.Hecht/chron.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613143706/http://www.sff.net/people/Jeff.Hecht/Chron.html |archive-date=June 13, 2010 |access-date=November 3, 2009 |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=Yoshiaki|last1=Tamura|first2=Hirotaka|last2=Sakuma|first3=Keisei|last3=Morita|first4=Masato|last4=Suzuki|first5=Yoshinori|last5=Yamamoto|year=2017|title=Lowest-Ever 0.1419-dB/km Loss Optical Fiber|journal=Optical Fiber Communication Conference|pages=Th5D.1|isbn=978-1-943580-24-8}}</ref> == سرچينې == ms4tqbodiwn8bnhr6nj1xtchfoqi2oy 0 66161 371120 370638 2026-11-08T17:33:52Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371120 wikitext text/x-wiki د غرني قره باغ شخړه د ارمنستان او اذربایجان ترمنځ د ناګورنو – قره باغ جنجالي سیمې پر سر قومي او قلمروي شخړه ده چې تر ډېره پورې ارمنستاني وګړي په کې مېشت دي او د هغو په چاپېر اووه ناحیو کې د ناګورنو قرباغ د لومړۍ جګړې تر مهاله په کې تر ډېره اذربایجاني وګړي استوګن و چې بیا هغوی ترې وشړل شول. دغه قلمرونه په ډي فکټو یا عملي بڼه کنټرل کېږي چې په یو شمېر دغو برخو باندې د قره باغ یا ارتساخ د جمهوریت له خوا ادعا کېږي هغه جمهوریت چې د لږ په رسمیت پېژندلو جمهوریتونو په ډله کې راځي؛ له دې سره دا په نړیواله توګه د آذربایجان قلمرو ګڼل کېږي. د دغو شخړو سرچینه شلمې پېړۍ ته اړوندېږي خو پر سر یې اوسني جنجالونه له ۱۹۸۸ زکال څخه راپیل شول هغه مهال چې د قرباغ ارمني وګړو له سویلي اذربایجان څخه سویلي ارمنستان ته د قرباغ د اړوند کېدو غوښتنه وکړه. دغه اختلافاتو د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې یوې بشپړې جګړې ته لار برابره کړه چې بیا وروسته په لږ شدت لرونکې شخړې واوښتل تر هغه چې د ۲۰۱۶ زکال په اپرېل میاشت کې یې بیا زور واخیست او په ۲۰۲۰ زکال کې د بشپړې جګړې لامل وګرځېدل. <ref>{{cite web |last1=Carley |first1=Patricia |date=December 1, 1998 |title=Nagorno-Karabakh: Searching for a Solution |url=https://www.usip.org/publications/1998/12/nagorno-karabakh-searching-solution-0 |archive-url=https://archive.today/20200805204448/https://www.usip.org/publications/1998/12/nagorno-karabakh-searching-solution-0 |archive-date=5 August 2020 |publisher=[[United States Institute of Peace]] |quote=Many observers view it as an ethnic conflict fueled by nationalist intransigence.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Yamskov|first1=A. N.|title=Ethnic Conflict in the Transcausasus: The Case of Nagorno-Karabakh|url=https://archive.org/details/sim_theory-and-society_1991-10_20_5/page/631|journal=[[Theory and Society]]|date=October 1991|volume=20|issue=5|pages=631–660|doi=10.1007/BF00232663|jstor=657781|s2cid=140492606}}</ref><ref name="Rezvani">{{cite book|last1=Rezvani|first1=Babak|title=Conflict and Peace in Central Eurasia: Towards Explanations and Understandings|date=2014|publisher=Brill|isbn=978-9004276369|page=[https://books.google.am/books?id=juziBQAAQBAJ&pg=PA159&lpg=PA159&dq=Karabakh+territorial+conflict 159]|quote=The Karabakh conflict is an ethno-territorial conflict....}}</ref><ref>{{cite journal|last=Ardillier-Carras|first=Françoise|date=2006|title=Sud-Caucase : conflit du Karabagh et nettoyage ethnique|journal=Bulletin de l'Association de Géographes Français|volume=83|issue=4|trans-title=South Caucasus: Nagorny Karabagh conflict and ethnic cleansing|url=https://www.persee.fr/doc/bagf_0004-5322_2006_num_83_4_2527|language=fr|pages=409–432|doi=10.3406/bagf.2006.2527}}</ref><ref>{{cite web |title=UNHCR publication for CIS Conference (Displacement in the CIS) – Conflicts in the Caucasus |url=https://www.unhcr.org/publications/refugeemag/3b5583fd4/unhcr-publication-cis-conference-displacement-cis-conflicts-caucasus.html |website=www.unhcr.org |publisher=[[UNHCR]] |language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Yamskov|first=A. N.|title=Ethnic Conflict in the Transcausasus: The Case of Nagorno-Karabakh|periodical=Theory and Society|volume=20|number=5|date=1991|page=659|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Hambardzumyan|first=Viktor|date=1978|title=Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ (ԼՂԻՄ)|trans-title=Nagorno Karabakh Autonomous Region (NKAO)|publisher=[[Armenian Soviet Encyclopedia]]|page=576|volume=4|language=hy}}</ref><ref>{{cite book|author=Thomas De Waal|date=May 2003|title=Black Garden|url=https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa|pages=[https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa/page/194 194], 212, 215, 285|isbn=0-8147-6032-5}}</ref><ref>{{cite web |title=Population of Azerbaijan SSR |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html |access-date=12 October 2020 |website=www.ethno-kavkaz.narod.ru |language=ru}}</ref> د اوربند هوکړه چې په ۱۹۹۴ زکال کې په بېشکک کې لاسلیک شوه له امله یې دوه لسیزې نسبي ثبات رامنځته شو؛ هغه وضعیت چې په پام وړ توګه په سیمه کې د ارمنستان له خوا د خپل ځایګي جوړولو له امله د اذربایجان د مخ پر زیاتېدونکي ناهیلیتوب لامل وګرځېد. د ۲۰۱۶ زکال په اپرېل میاشت کې د اختلافاتو زور اخیستل د ۲۰۲۰ زکال تر جګړې پورې د دغه اوربند تر ټولو مرګونی نقض و. ازمایښتي اوربند د درې اړخیز اوربند په هوکړې سره د ۲۰۲۰ زکال د نومبر په ۱۰مه وشو او له امله یې اذربایجان ډېری هغه برخې چې د ناګورنو قرباغ په لومړۍ جګړه کې یې له لاسه ورکړې وې بېرته ترلاسه کړې. د اذربایجان ولسمشر الهام علي یوف ادعا وکړه چې شخړه په دې توګه پای ته ورسېده؛ په داسې حال کې چې د اوربند له هوکړې وروسته د ۲۰۲۱-۲۰۲۲ زکال پر مهال د ارمنستان او اذربایجان ترمنځ په پوله باندې شخړو د ۲۰۲۱ زکال د مۍ میاشتې څخه راوروسته د دواړو خواوو لپاره دوامداره تلفات له ځانه سره لرلي. <ref name="openDem">{{cite web |last1=Vartanyan |first1=Olesya |last2=Grono |first2=Magdalena |date=14 July 2017 |title=Armenia and Azerbaijan collision course over Nagorno-Karabakh |url=https://www.opendemocracy.net/od-russia/olesya-vartanyan-magdalena-grono/armenia-and-azerbaijan-collision-course-over-nagorno-karabakh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714115035/https://www.opendemocracy.net/od-russia/olesya-vartanyan-magdalena-grono/armenia-and-azerbaijan-collision-course-over-nagorno-karabakh |archive-date=14 July 2017 |access-date=14 July 2017 |publisher=openDemocracy |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |date=1 June 2017 |title=Nagorno-Karabakh's Gathering War Clouds |url=https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/nagorno-karabakh-azerbaijan/244-nagorno-karabakhs-gathering-war-clouds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601175127/https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/nagorno-karabakh-azerbaijan/244-nagorno-karabakhs-gathering-war-clouds |archive-date=1 June 2017 |access-date=4 June 2017 |publisher=Crisis Group |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Алиев: конфликт в Нагорном Карабахе – это уже история |url=https://www.vesti.ru/article/2500499 |access-date=2020-12-18 |website=vesti.ru |language=ru}}</ref> == د ناګورنو قرباغ لومړۍ جګړه (۱۹۸۸- ۱۹۹۴ زکال) == د ناګورنو قره باغ لومړۍ جګړه چې په ارمنستان کې د قره باغ یا ارتساخ آزادۍ غوښتونکې جګړه هم بلل کېږي هغه وسله واله جګړه وه چې د ۱۹۸۰مې لسیزې له وروستیو څخه یې د ۱۹۹۴ زکال تر مۍ میاشتې پورې یې په سویل لویدیځ اذربایجان کې د ناګورنو قره باغ په راوتلو او ننوتلو برخو کې دوام وموند؛ دغه جګړه د ناګورنو قره باغ اکثریت ارمني قوم لرونکو وګړو وکړه چې د ارمنستان جمهوریت یې ملاتړ کاوه. د جګړې په پراختیا ارمنستان او اذربایجان چې دواړه پخواني شوروي اتحاد ته اړوند و د ناګورنو قرباغ په لوړو څوکو کې له یو بل سره په اوږد مهاله او نه اعلان شوې جګړه کې ښکېل شول او اذربایجان غوښتل څو د ناګورنو قره باغ جلا غوښتونکی خوځښت وځپي. د دغې آزادۍ غوښتونکې سیمې پارلمان له ارمنستان سره د یوځای کېدو په موخه مثبته رایه ورکړه. دغه ټول پوښتنه چې د ناګورنو قره باغ د اذربایجاني الاصله وګړو له خوا تحریم شوې وه ترسره شوه او ډیری رایو ورکوونکو د خپلواکۍ لپاره رایه ورکړه. د ارمنستان سره د الحاق کېدو په موخه غوښتنه؛ د ۱۹۸۸ زکال پر مهال بېرته په نسبتا سوله ئیز ډول پیل شوه. د شوروي اتحاد پاشل کېدو ته په نږدې کېدو سره دغه اختلافات په تدریج سره د دغې سیمې د ارمني او اذربایجاني وګړو ترمنځ د قومې شخړې پر لور شول. دواړو اړخونو په یو بل باندې د قومي تصفیې او د عام وژنې تورونه پورې کړل. <ref name="CASE-STUDY-IN-ETHNIC-STRIFE">{{cite journal|last=Rieff|first=David|title=Without Rules or Pity|journal=Foreign Affairs|volume=76|issue=2|url=http://www.cilicia.com/armo19e.html|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|date=June 1997|access-date=13 February 2007|archive-url=https://archive.today/20080720114733/http://www.cilicia.com/armo19e.html|archive-date=20 July 2008|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=20 July 2008|archiveurl=https://archive.is/20080720114733/http://www.cilicia.com/armo19e.html}}</ref><ref>{{cite book|last=Lieberman|first=Benjamin|title=Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe|url=https://archive.org/details/terriblefateethn0000lieb|publisher=Ivan R. Dee|year=2006|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/terriblefateethn0000lieb/page/284 284]–292|isbn=1566636469}}</ref> د دغو دوه قومي ډلو ترمنځ شخړه د ۱۹۸۸ زکال د فبروري په شلمه وروسته له هغه پیل شوه چې د خپلواکۍ غوښتونکې قرباغ سیمې پارلمان له ارمنستان سره د یوځای کېدو پرېکړه وکړه. د شوروي اتحاد د پاشل کېدو شرایطو په شوروي اذربایجان کې د ارمنستاني جلا غوښتونکي خوځښت د هڅو لپاره لار برابره کړه. له اذربایجان څخه د جلاتوب اعلان د دغې ځمکې پر سر د شخړو وروستۍ پایله وه. هغه مهال چې اذربایجان له شوروي اتحاد څخه خپلواکي ترلاسه کړه اذربایجان د دغې منطقې واکونه واخیستل او ډیری ارمني الاصله وګړو له اذربایجان څخه د جلاتوب لپاره رایه ورکړه. په دغه بهیر کې دوی په رسمیت باندې د نه پېژندل شوي ناګورنو قرباغ د جمهوریت اعلان وکړ. <ref name="Croissant">{{cite book|last=Croissant|first=Michael P.|title=The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications|publisher=Praeger|year=1998|location=London|isbn=0275962415|url-access=registration|url=https://archive.org/details/armeniaazerbaija00croi}}</ref><ref>At the time of the [[dissolution of the USSR]], the United States government [[Stimson Doctrine|recognized as legitimate]] the pre-[[Molotov–Ribbentrop Pact]] 1933 borders of the country (the [[Franklin D. Roosevelt]] government established diplomatic relations with the Kremlin at the end of that year). Because of this, the [[George H. Bush]] administration openly supported the secession of the [[Baltic countries|Baltic SSRs]], but regarded the questions related to the independence and territorial conflicts of [[Georgia (country)|Georgia]], Armenia, [[Azerbaijan]] and the rest of the [[Transcaucasus]] as internal Soviet affairs.</ref> په بشپړه توګه جګړه د ۱۹۹۲ زکال د ژمي په وروستیو کې پیل شوه. نړیوالو منځګړو له دې ډلې د اروپا د همکاریو او خوندیتوب سازمان (OSCE) ونشو کولای دغه جګړې ته پای ټکی کېږي. د ۱۹۹۳ زکال په پسرلي کې ارمني ځواکونو له خپلو حدودو بهر سیمې ونیولې او ګواښ یې وکړ چې په جګړه کې به د سیمې نور هېوادونه هم ورګډ کړي. په ۱۹۹۴ زکال کې د جګړې په پای سره ارمنیانو د ډېری دغې سیمې بشپړ کنټرول په واک کې درلود او همدارنګه یې له خپلې سیمې بهر د آذربایجان ۹ سلنه خاوره هم په خپل واک کې لرله. د دغې جګړې له امله له اذربایجان څخه ۲۳۰۰۰۰ ارمني وګړي او له ارمنستان او قرباغ څخه ۸۰۰ زره اذربایجاني وګړي د خپلو کورنو پرېښودو ته اړ شول. د دواړو خواوو ترمنځ اوربند د ۱۹۹۴ زکال په مۍ میاشت کې د روسیې په منځګړیتوب لاسلیک شو او په دې سره دیپلماتیکو حل لارو موندلو ته لار پرانیستل شوه. <ref>Four [[List of United Nations Security Council resolutions on the Nagorno-Karabakh conflict|UN Security Council resolutions]], passed in 1993, called for the withdrawal of Armenian forces from the regions falling outside the borders of the former NKAO.</ref><ref>Using numbers provided by journalist [[Thomas de Waal]] for the area of each rayon, as well as the area of the Nagorno-Karabakh Oblast and the total area of Azerbaijan are (in km2): 1,936, Kelbajar; 1,835, Lachin; 802, Kubatly; 1,050, Jebrail; 707, Zangelan; 842, Aghdam; 462, Fizuli; 75, exclaves; totaling {{convert|7709|km²|0|abbr=on}} or 8.9%: De Waal. ''Black Garden'', p. 286.</ref><ref name="CIA-FACTBOOK-AJ">{{cite web |last=The [[Central Intelligence Agency]] |title=The CIA World Factbook: Transnational Issues in Country Profile of Azerbaijan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |access-date=14 February 2007 |df=dmy-all |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |url-status=dead }} Military involvement denied by the Armenian government.</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Freizer|first=Sabine|date=2015|title=Twenty years after the Nagorny Karabakh ceasefire: an opportunity to move towards more inclusive conflict resolution|journal=Caucasus Survey|language=en|volume=1|issue=2|pages=109–122|doi=10.1080/23761199.2014.11417295|s2cid=128678600|issn=2376-1199|doi-access=free}}</ref> ورته مهال د ۱۹۹۴ زکال له اوربند وروسته هم په راتلونکو کلونو کې یو شمېر نښتې رامنځته شوې.<ref name="restraints">{{cite web |author=Hairenik |date=4 February 2015 |title=Loose Restraints: A Look at the Increasingly Shaky Karabagh Ceasefire |url=http://armenianweekly.com/2015/02/04/karabagh/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022160959/http://armenianweekly.com/2015/02/04/karabagh/ |archive-date=2015-10-22 |access-date=2015-02-06 |work=Armenian Weekly}}</ref> == اوسنۍ پوله ئیزې ستونزې (۲۰۲۱- تر اوسه) == اوسنۍ پوله ئیزې ستونزې د ۲۰۲۱ زکال د مۍ په ۱۲ مه پیل شوې، هغه مهال چې اذربایجاني ځواکونه د سیونیک او ګغارکونیک په ایالتونو کې څو کیلومتره د ارمنستان په خاوره کې مخکې ولاړل او نږدې ۴۱ کیلو متر مربع (۱۶ مایل مربع) ارمنستاني قلمرو یې ونیو. اذربایجان د اروپايي پارلمان، متحده ایالاتو او فرانسې له غوښتنې سربېره - چې د اروپا د همکاریو او خوندیتوب سازمان په اډانه کې د مېنسک ډلې د دریو مخکې وړونکو هېوادونو څخه دوه دي – د ارمنستان له قلمرو څخه چې په نړیواله توګه په رسمیت پېژندل شوی خپل ځواکونه وه نه ویستل. <ref name="auto3">{{cite web |title=As Azerbaijan pushes advantage against Armenia, Russia's role again under scrutiny &#124; Eurasianet |url=https://eurasianet.org/as-azerbaijan-pushes-advantage-against-armenia-russias-role-again-under-scrutiny |website=eurasianet.org}}</ref><ref name="Eurasianet2">{{cite web |author=Joshua Kucera |date=14 May 2021 |title=Armenia and Azerbaijan in new border crisis |url=https://eurasianet.org/armenia-and-azerbaijan-in-new-border-crisis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133123/https://eurasianet.org/armenia-and-azerbaijan-in-new-border-crisis |archive-date=14 May 2021 |access-date=14 May 2021 |website=[[Eurasianet]]}}</ref><ref name="European Parliament2">{{cite press release|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0277_EN.html|title=European Parliament resolution on prisoners of war in the aftermath of the most recent conflict between Armenia and Azerbaijan (2021/2693(RSP))|publisher=[[European Parliament]]|date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526023348/https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0277_EN.html|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021|quote=On 12 May 2021, troops from Azerbaijan temporarily entered the territory of Armenia, which amounts to a violation of the territorial integrity of Armenia and of international law}}</ref><ref>{{cite news|title=Macron: Azerbaijani armed forces have crossed into Armenian territory. They must withdraw immediately. I say again to the Armenian people: France stands with you in solidarity and will continue to do so|url=https://twitter.com/EmmanuelMacron/status/1392965873187659778|url-status=live|access-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524155837/https://twitter.com/emmanuelmacron/status/1392965873187659778|archive-date=24 May 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Department Press Briefing – May 14, 2021|url=https://www.state.gov/briefings/department-press-briefing-may-14-2021/|url-status=live|access-date=22 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525075335/https://www.state.gov/briefings/department-press-briefing-may-14-2021/|archive-date=25 May 2021}}</ref><ref name="MacronTweet">{{cite news|title=Macron: Azerbaijani armed forces have crossed into Armenian territory. They must withdraw immediately. I say again to the Armenian people: France stands with you in solidarity and will continue to do so.|url=https://twitter.com/EmmanuelMacron/status/1392965873187659778|url-status=live|access-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524155837/https://twitter.com/emmanuelmacron/status/1392965873187659778|archive-date=24 May 2021}}</ref> کړکېچ د ۲۰۲۱ زکال په جولای میاشت کې د ارمنستان – نخجوان په پوله کې د شخړو له امله زور واخیست. دغو شخړو ګغارکونیک – کلبجر سیمې ته پراختیا ومونده او د دواړو خواوو ترمنځ د تلفاتو راپور ورکړل شو. د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۷ مه له سویلي قفقاز سره د اړیکو د پلاوي مشرې ماریانا کایوارند، د ارمنستان د چارو اړوند د اروپا د پارلمان دایمي راپور ورکوونکي اندري کواتچف او د اذربایجان په چارو کې د اروپايي پارلمان دایمي راپور ورکوونکې ژیلینا زووکو د یوې ګډې اعلامیې په خپرولو سره د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۶مه د اذربایجان له خوا پیل شوي عملیات د ۲۰۲۰ زکال د اوربند را وروسته له هوکړې څخه تر ټولو ناوړه سرغړونه وبلله. <ref name="auto1">{{cite web |title=Joint statement on the escalation on the border between Armenia and Azerbaijan and the Nagorno-Karabakh conflict &#124; Communiqués &#124; Documents &#124; DSCA &#124; Delegations &#124; European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/delegations/en/joint-statement-on-the-escalation-on-the/product-details/20211117DPU31721 |website=www.europarl.europa.eu}}</ref> بیاځلي نښتې د ۲۰۲۲ زکال په اګست میاشت کې د دریو کسانو د مړینې لامل وګرځېدې او په دې سره روسیې اذربایجان د اوربند په ماتولو تورن کړ. د ۲۰۲۲ زکال د سپټمبر د ۱۳مې نېټې پر سهار د اذربایجاني او ارمنستاني ځواکونو ترمنځ پراخه جګړه پیل شوه. د ارمنستان دفاع وزارت وویل چې اذربایجان واردنیس، ګوریس، سوت او جرموک ښارونو ته څېرمه د ارمني ځواکونو په پوستو باندې د توپونو او درنو وسلو برید وکړ. د اذربایجان دفاع وزارت بیا وویل چې ارمنستان د داشکسان، کلبجر او لاچین سیمو کې په «پراخو تحریکاتو» لاس پورې کاوه. په دغه شخړه کې لږ تر لږه ۴۹ ارمنستاني او ۵۰ اذربایجاني پوځي کارکوونکي ووژل شول. <ref>{{cite news|title=Nagorno-Karabakh: Azerbaijan, Armenia trade blame over renewed clashes|url=https://www.dw.com/en/nagorno-karabakh-azerbaijan-armenia-trade-blame-over-renewed-clashes/a-62700945|access-date=5 August 2022|work=DW.COM|date=3 August 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Armenia, Azerbaijan report deadly border clashes |url=https://gulfnews.com/world/europe/armenia-azerbaijan-report-deadly-border-clashes-1.1663024737190 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913004346/https://gulfnews.com/world/europe/armenia-azerbaijan-report-deadly-border-clashes-1.1663024737190 |archive-date=13 September 2022 |access-date=13 September 2022}}</ref><ref>{{cite news|date=13 September 2022|title=Fresh clashes erupt between Azerbaijan, Armenia|newspaper=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/fresh-clashes-erupt-between-azerbaijan-armenia-2022-09-12/|url-status=live|access-date=13 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913004343/https://www.reuters.com/world/fresh-clashes-erupt-between-azerbaijan-armenia-2022-09-12/|archive-date=13 September 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=13 September 2022 |title=Armenia, Azerbaijan report deadly border clashes |url=https://www.malaymail.com/news/world/2022/09/13/armenia-azerbaijan-report-deadly-border-clashes/27931 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913004510/https://www.malaymail.com/news/world/2022/09/13/armenia-azerbaijan-report-deadly-border-clashes/27931 |archive-date=13 September 2022 |access-date=13 September 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Clashes break out on Azerbaijani-Armenian border – report |url=https://jpost.com/breaking-news/article-717014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913004125/https://www.jpost.com//breaking-news/article-717014 |archive-date=13 September 2022 |access-date=13 September 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Clashes Erupt Between Armenia and Azerbaijan, Raising Fears of Another War|website=[[The New York Times]]|date=13 September 2022|url=https://www.nytimes.com/2022/09/13/world/europe/armenia-azerbaijan.html|last1=Nechepurenko|first1=Ivan|last2=Engelbrecht|first2=Cora}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenia, Russia agree 'joint steps to stabilise' border |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/13/deadly-clashes-erupt-between-armenia-azerbaijan}}</ref><ref name="tmt13.09.222">{{cite web |date=13 September 2022 |title=Armenia Seeks Distracted Russia's Aid in Renewed Azerbaijan Clashes |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/09/13/armenia-seeks-distracted-russias-aid-in-renewed-azerbaijan-clashes-a78770 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913095348/https://www.themoscowtimes.com/2022/09/13/russia-says-negotiated-ceasefire-in-deadly-armenia-azerbaijan-border-clashes-a78770 |archive-date=13 September 2022 |access-date=13 September 2022 |website=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Tétrault-Farber|first=Gabrielle|date=2022-09-13|title=Putin calls for calm amid deadliest Azerbaijan-Armenia clashes since 2020|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/armenian-russian-defence-ministers-discuss-nagorno-karabakh-after-flare-up-2022-09-13/|access-date=2022-09-14}}</ref> == سرچينې == kak2qdzkwhkvkuswn7oxq1ko79j6ljd 0 66306 371020 328674 2026-11-08T16:08:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371020 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''پاکستانیان''' هغه خلک دي چې [[پاکستان|د پاکستان]] د عصري دولت اتباع دي. په [[2017|2017 کې،]] پاکستان د 207 ميلیون څخه ډېر نفوس درلود، چې دا په نړۍ کې پنځم ډېر نفوس لرونکی هېواد جوړوي. <ref>{{Cite news|URL=https://www.dawn.com/news/1354506|Title=Census results show 59.7pc growth in Karachi's population, 116pc in Lahore's since 1998|Date=2017-08-28|Work=DAWN.COM}}</ref> پاکستانیان د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې اوسیږي. === د بهر مېشتو پاکستانیانو لپاره ملي پېژندپاڼه (NICOP) === د بهر مېشتو پاکستانیانو لپاره کمپیوټري ملي پېژندپاڼه د '''NICOP''' په نوم هم پېژندل کیږي. کوم چې د '''[[نادرا]]''' لخوا '''د اوورسیز پاکستاني فاونډیشن''' ، '''د کار او افرادو ځواک وزارت''' او '''کورنیو چارو وزارت''' په دوه اړخیزه ژمنو او هڅو سرته رسېدلی. === کوچنی پاکستان === '''د چوټا پاکستان''' نوم عموما د هغو ښاري سیمو لپاره کارول کیږي چې پاکستانیان یا د پاکستاني نژاد خلک ( بهرمېشتي پاکستانیان) پکې اوسیږي. == دین == {{بشپړه ليکنه|پاکستان میں مذاہب}} === په پاکستان کې دیني نفوس === د کانګرس د کتابتون ، پيو ريسرچ سنټر ، سي آی ای ، کتاب حق عالم ، د اکسفورډ پوهنتون ، د پنسلوانیا پوهنتون او نورو لخوا د راټولو شویو معلوماتو له مخې، په هیواد کې د مختلفو عقیدو سلنه په لاندې ډول اټکل شوې ده. * '''[[اسلام]]''' ** [[اهل سنت او جماعت|اهل سنت]] - ۸۰-۹۵ سلنه ** [[شيعه|شیعه]] - 5-20 سلنه * '''نور مذهبونه''' ** [[مسيحيت|مسیحیت]] - شاوخوا 1.6 سلنه ** [[هندويزم|هندویزم]] - شاوخوا 1.6 سلنه ** [[بهايي]] - له 40000 څخه تر 79000 <ref name="WCE-05">{{Cite web |year=2005 |title=Most Baha'i Nations (2005) |url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226145149/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2009-07-04 |website=QuickLists> Compare Nations> Religions> |publisher=The Association of Religion Data Archives}}</ref> ** [[سکيزم|سکه مذهب]] – ۲۰۰۰۰ ** [[زرتشتیان|زردشت]] / فارسي - 600 / 20000 <ref>{{Cite web |date= |title=Being Cyrus in Karachi &#124; Pakistan Today &#124; Latest news &#124; Breaking news &#124; Pakistan News &#124; World news &#124; Business &#124; Sport and Multimedia |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/12/city/karachi/being-cyrus-in-karachi/?printType=article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226145146/https://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/12/being-cyrus-in-karachi/?printType=article%20 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2013-06-19 |publisher=Pakistan Today}}</ref> ** [[احمديت|احمدیه]] - تقریبا 1.42 سلنه <ref name="Ahmadi">{{Cite web |date=June 7, 2010 |title=Ahmadi massacre silence is dispiriting |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2010/jun/07/ahmadi-massacre-silence-pakistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226145149/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/jun/07/ahmadi-massacre-silence-pakistan+ |archive-date=2018-12-26 |access-date=2010-08-28 |website=Declan Walsh |publisher=[[guardian.co.uk]]}}</ref> <ref name="Ahmadiyya Harvard">{{Cite web |title=Persecution of the Ahmadiyya Community in Pakistan |url=http://www.law.harvard.edu/students/orgs/hrj/iss16/khan.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226145142/http://harvardhrj.com/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=30 August 2010 |publisher=Harvard Human Rights Journal}}</ref> <ref name="Ahmadiyya Dawn">{{Cite web |title=Fear and silence |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/editorial/fear-and-silence-760 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226145136/https://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/editorial/fear-and-silence-760 |archive-date=2018-12-26 |access-date=5 September 2010}}</ref> == کلتور == {{بشپړه ليکنه|پاکستانی ثقافت}}د پاکستان ټولنه او کلتور په لويديځ کې د بلوچو او [[پښتانه|پښتنو]] او د لرغونو درندو قومونو لکه [[پنجابي ژبه|پنجابيانو]] ، کشميريانو ، [[سېندي ژبه|سنديانو]] ، په ختيځ کې مهاجر، مکرانيان او په جنوب کې بېلابېل توکمونه او په جنوب کې د واخي ، [[بالتي|بلتي]] او شينا اقليتونه شامل دي. شمال. همدا رنګه د پاکستان کلتور د ګاونډیو هیوادونو په قومونو لکه [[ترکي خلک (ترکان)|ترکانو]] ، پارسیانو ، [[عربان|عربانو]] او نورو جنوبي اسیا، [[منځنۍ آسيا|منځنۍ اسیا]] او [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ کې]] د خلکو تر اغیز لاندې راغلی دی. [[دوتنه:PISJ_Uniform.jpg|بټنوک| عزیزیه جده، کوچنی پاکستان]] == ژبې == {{بشپړه ليکنه|پاکستان کی زبانیں}} === سرشمېرنې === {| class="wikitable" |+'''د سرشمیرنې له مخې مهمې ژبې'''<br /><br /><br /><br /> ! ګڼه ! ژبه ! '''۱۹۵۱ ز''' ! '''۱۹۶۱''' ! '''۱۹۸۲''' ! '''۱۹۹۸''' !۲۰۱۷ |- | 1 | [[پنجابي ژبه|پنجابي]] | align="right" | 67.08% | align="right" | 66.39% | align="right" | 58.11% | align="right" | 54.68% |38.78% |- | 2 | [[پښتو]] | align="right" | ۸.۱۶٪ | align="right" | ۸.۴۷٪ | align="right" | 13.15% | align="right" | 15.42% |18.24% |- | 3 | [[سېندي ژبه|سندي]] | align="right" | 12.85% | align="right" | 12.59% | align="right" | 11.7% | align="right" | 14.1% |14.57% |- | 4 | [[اوردو ژبه|اردو]] | align="right" | 7.05% | align="right" | 7.57% | align="right" | 7.60% | align="right" | 7.57% |7.08% |- | 5 | [[بلوڅي ژبه|بلوڅي]] | align="right" | 3.04% | align="right" | 2.49% | align="right" | 3.02% | align="right" | 3.57% |Balochi |- |} لاندې د پاکستان د ډېرو ویل کېدونکو ژبو نوملړ دی. په مورنۍ ژبه د پاکستانیانو تناسب هم لاندې شامل دی. {| class="wikitable" align="center" |+'''د لویو ژبو د ویونکو شمیر''' ! colspan="2" | ژبه ! rowspan="9" | ! colspan="2" | د 1998 سرشمیرنه ! rowspan="9" | ! colspan="2" | د 2008 اټکل ! rowspan="9" | ! د سپیکرو کثافاتو ساحې |- align="right" | 1 ! [[پنجابي ژبه|پنجابي]] | 58,433,431 | 58.11% | 76,367,360 | 54.68% ! [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] |- align="right" | 2 ! [[پښتو]] | 20,408,621 | 15.42% | 26,692,890 | 15.44% ! [[خېبر پښتونخوا|سرحدي ولایت]] |- align="right" | 3 ! [[سېندي ژبه|سندي]] | 18,661,571 | 14.10% | 24,410,910 | 14.12% ! [[سند|سنده]] |- align="right" | 4 ! [[اوردو ژبه|اردو]] | 10,019,576 | 7.57% | 13,120,540 | 7.59% ! [[کراچۍ]] |- align="right" | 5 ! [[بلوڅي ژبه|بلوڅی]] | 4,724,871 | 3.57% | 6,204,540 | 3.59٪ ! [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] |- align="right" | 6 ! نورې ژبې | 6,167,515 | 4.66% | 8,089,150 | 3.59٪ ! |- align="right" ! colspan="2" |ټول ! 132,352,279 ! 100% ! 172,900,000 ! 100% ! [[پاکستان|پاکیستان]] |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې|2}} qaceea3e08xtiywp7dngpps0mad9efo 0 66424 371189 350899 2026-11-08T18:19:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371189 wikitext text/x-wiki '''کوڼوالی يا کوڼتوب''' د دوو سرلیکونو لاندې طبقه بندي کیږي. * د اوریدلو کمښت یا بشپړ نه شتون، چې د اوریدلو ضایع یا کوڼوالی بلل کیږي. * غیر معمولي غږونه اورېدل. {{سرچینه}} کوم چې د بدن د حواسو د نورو اختلالاتو په څېر، کېدای شي د بدن د عمومي ناروغیو له امله رامنځته شي. == کوڼوالی == د [[اورېدل|اورېدلو]] بشپړ له منځه تلل کوڼوالی يا کوڼتوب بلل کیږي، او د هغې کمښت د اوریدلو ضایع بلل کیږي. اختلال کولی شي د غږ ټول یادداشتونه اغیزمن کړي یا په ځانګړي غږونو پورې محدود وي. د اوریدلو محدودیت اندازه کول د آډیو میټر وسیلو سره د دې اختلالاتو مطالعې ته اړتیا لري ، کوم چې د آډیو میټر يا غږ پوهنې په نوم یادیږي. [[دوتنه:HearingExam.jpg|کيڼ|بټنوک| غږپوهنه يا اډيوميټري]] * '''زېږېدونکي کوڼتوب''' : د منځني یا داخلي غوږ د شدید غیرعادي حالتونو له امله چې بیرته نشي راګرځیدلی. یا که د عصبي عصب نه وي، یا که د اوریدلو په عصبي مرکزونو کې تخریبي پرمختګ او فساد شتون ولري، کوم چې حتماً د چوپتیا او ګونګتیا سره مل وي، ځکه چې ماشوم د نورو د غږونو د اوریدو لپاره د تقلید په الهام سره خبرې کول زده کوي. * '''ترلاسه شوي کاڼهتوب''' : دوه ډوله دي. د ناروغۍ د موقعیت له مخې، کوم چې د اوریدلو محرومیت ټاکي. *# انتقالي کاڼهتوب: د خارجي غوږ کانال یا منځني غوږ او د هغې د عناصرو د زخمونو له امله. *# ادراک کونه: که د غوږ داخلي برخې ته د زیان رسولو له امله وي، نیمه سرکلر کانالونه چې د ادراک سیسټم شامل دي، یا د اعصابو لارې چې د دماغي کورټیکس ته د غږ څپې لیږدوي. '''د انتقالي کوڼوالي عام لاملونه''' * پرمختګ او د منځني غوږ حاد یا مزمنه التهابي پروسه ( [[اتیت حاد|حاد]] otitis، مزمن otitis mastoiditis) * د غوږ د پردې زخم، سوری یا سوزش یا د لوړ شور له اوریدلو وروسته cicatris * د Eustachian ټیوب خنډ '''د ادراک کوونکیتوب عام لاملونه''' د ادراک کوڼتوب اصل د لیبرینت دی. * ماتول * انتان، [[وچکۍ تبه (محرقه)|ټایفس]] ، ملاریا، فلو * اوږدمهاله مسمومیت (الکول-کوینین، اسپرین، سټریپټومیسین) * د رګونو ستونزې، د داخلي غوږ arteriosclerosis * مسلکي کاڼهتوب چیرې چې ناروغ په دوامداره توګه د لوړ غږونو سره مخ کیږي. (په فابریکو کې، جعلکاران، د هوایی ډګر کارګران) * په زړو کسانو کې بوډاتوب د داخلي غوږ د شریانونو د سختیدو، د Corti په ارګان کې د پراختیا او فساد له امله دی، کوم چې د غږیز حرکتونو ترلاسه کولو لپاره ځانګړی دی. د کاڼه کیدو او لیږدونې او د ادراک اختلالاتو د لاملونو تفصيلي معاینه ، د بیلګې په توګه ، [[اتواسپونژیوز|آټوسپونګیوسس]] ، کوم چې په ساحه کې د ضعیف تغذیې یا د نیم سرکلر کانال د هډوکي کپسول ډیسټروفي ، یا د ثانوي سختۍ او سختۍ له امله رامینځته شوی وده او پروسه [[مفصل میان‌رکابی|ده.]] د منځني غوږ هډوکي (interstellar [[مفصل میان‌رکابی|joint]] ) او pychal ، یوه ډیره عامه ناروغي ده چې په میرمنو کې څرګندیږي او د خورا روښانه میراثي ملکیتونو سره څرګندیږي. دا ناروغي په تدریجي ډول بشپړ کاڼه کیدو ته وده ورکوي، مګر خوشبختانه، د جراحۍ له لارې ناروغ ته غږ بیرته راځي. * د کلیر اعصاب زخم (د اعصاب پړسوب یا عصبي عصبي تومور) چې غږونه د غږ مرکز ته د عضوي له لارې لیږدوي. * د غږ مرکزونو مستقیم زخم چې په میډولا (بلب) کې موقعیت لري او دماغي کورټیکس بدلیږي یا شعوري احساس لیږدول کیږي. دا زخمونه د مغزو په تومورونو او دماغي بواسیرو کې لیدل کیدی شي. په لنډیز کې، د کاڼه کیدو احتمالي لاملونه ډیری او مختلف دي. عمر، مختلف صدمې، د توازن اختالفونو سره اوږدمهاله انتانات، د ژوند په چاپیریال کې، چې د ډیری ازموینو سره ترلاسه کیدی شي. په ماشوم کې یو طرفه کاڼه کول د otitis نښو څخه پیژندل کیدی شي. د زړو کسانو دوه اړخیزه کاڼه کیدل د دماغ په سطحه د ارتیروسکلروسیس یا د وینې جریان اختلال په توګه فکر کیدی شي (لیبرینت) ، کوم چې د متخصص کار دی. ډیری کوڼۍ درملنه کیدی شي. عصري جراحۍ د ګټورو عملونو وړتیا لري، او همدارنګه د خورا نازک پروسټیسز په مرسته، ناروغ د مطلق کاڼه کیدو څخه ژغورل کیدی شي. == د داخلي غوږ غږونه پرته له بهرني شتون څخه == د غږونو اورېدل چې په حقیقت کې په بهر کې شتون نلري او ناروغ یې اوري باید هغه خیالي ادراک ونه بلل شي چې په دماغ کې رامینځته کیږي. دا د حسي رواني اختلالاتو معنی لري پداسې حال کې چې د اوریدلو سیسټم په بشپړ ډول روغ دی. * د حشراتو د غږ غږ * د سکالپ ګولۍ غږ * د اوبو د ښکته کیدو غږ * د لوکوموټیو سیستی مختلف غږونه، د ساعت غږ * د لږ شدت سره: ګډوډي، ګډوډي، چغې وهل، د خندا غږ چې ډیر ګډوډ وي او ځینې وختونه لکه: پخپله کاڼه. دا اختلال د خارجي، منځني او داخلي غوږ ناروغیو کې عام دی. کیدای شي د یو بهرني څیز له امله، د غوږ بندیدل د جرم له امله رامنځته کیږي. ډیری وختونه، موږ د غوږ زخمونه د کوچنیو هډوکو سختۍ سره یوځای وینو، د eustachian tube sclerosis. په پیچل (لیبرینت) زخمونو کې، دوی د ورټیګو سره یوځای کیږي. دا د غوږ د کوچنیو کیپلیرونو عصبي انقباض کې هم لیدل کیږي. دا انقباض په هغو کسانو کې چې د شریانونو سکلیروسیس، ګوتو، د غوږ د داخلي زخمونو او د مخدره توکو مسمومیت ( کوینین ) او په ځینو مسلکونو (ډېرورونو) کې یا د ځینې ecnophenic صدمې وروسته لیدل کیږي د وینې دوران اختلالاتو له امله لیدل کیږي. درملنه د علت درملنې په څیر دي. کوم چې باید د غوږ کنډک له منځه یوسي، که نه نو ځینې درمل چې د درد درد ښه کونکي دي د ناغوښتل شوي پدیدې لپاره کارول کیږي. == د کوڼوالي اختلالات == د اورېدلو ضعف په مختلفو دلایلو، د غوږ په کانال کې د خارجي بدن موجودیت یا په منځني غوږ کې د پړسوب او انتان له امله رامنځ ته کېدای شي، په دې صورت کې غږونه داخلي غوږ ته نه رسېږي او دې ته Conductive deafness ویل کېږي. د غږ د احساس د حجرو د تخریب په پایله کې د غږ حس له لاسه ورکوي، چې د عصبي کاڼه کیدو په نوم یادیږي، کاڼی کیدای شي زیږنده وي، لکه د زیږون سیفیلس، د میندو روبیلا، د امیندوارۍ په وخت کې د ځینو درملو کارول، یا د بدن خرابوالی. د جنین د دورې او زیږون په جریان کې د اوریدونکي عضوي زیان له امله په ترلاسه شوي ماډل کې، یو له خورا مهم لاملونو څخه د منځني غوږ انتانونه دي، چې ډیری یې د انتاني ناروغیو څخه وروسته واقع کیږي، په ځانګړې توګه د روبیلا او ټایفایډ په واسطه، په ماشومانو کې د اوریدلو اندازه کول، لکه طبیعي انعکاس کړنې چې ماشوم د غږ اوریدلو په وخت کې مخ کیږي، او همدارنګه د لوبې له لارې، د ماشوم سره، او په پای کې، د هر غوږ آډیو میټري په جلا توګه موندل کیدی شي. <ref name="ش">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008101753/http://www.hamshahrionline.ir/news-4445.aspx |archivedate=2011-10-08 |title=اشکال گوناگون اختلال شنوایی |url=http://hamshahrionline.ir/news-4445.aspx |access-date=2022-12-21 |url-status=dead}}</ref> == د اورېدلو اختلالاتو ډولونه == د غوږ د کمزورتیا په اړه، ډیری تعریفونه او کټګورۍ شتون لري. د دې کټګوریو ترټولو عام هغه دی چې ناروغان په دوه ډلو ویشي: "کاڼه" او "د اوریدلو سخت". دا طبقه بندي نسبتا ساده ده پرته له هغه قضیو څخه چې متخصصین یې مختلف تعریفونه وړاندې کوي. معمولا دوه ډوله کاڼه وي: === ادراکي کوڼوالی === دا ډول چې د کوکلیا یا د اوریدونکي اعصاب د اختلال له امله رامینځته کیږي د عصبي او ترلاسه شوي کاڼه کیدو په نوم هم یادیږي. == Conductive Deafness .svg|thumbnail|په 2002 کې د 100,000 خلکو لپاره د کاڼه کیدو (لویانو) له امله د معلولیت له امله د ژوند کلونه له لاسه ورکړل. <ref>{{Cite web |year=۲۰۰۲ |title=Mortality and Burden of Disease Estimates for WHO Member States in 2002 |url=http://www.who.int/entity/healthinfo/statistics/bodgbddeathdalyestimates.xls |access-date= |website=World Health Organization |format=xls}}</ref><div class="references-small"> {{Legend|#b3b3b3|مالومات نشته}} {{Legend|#ffff65|۱۵۰لږ}} {{Legend|#fff200|۱۵۰–۲۰۰}} {{Legend|#ffdc00|۲۰۰–۲۵۰}} {{Legend|#ffc600|۲۵۰–۳۰۰}} {{Legend|#ffb000|۳۰۰–۳۵۰}} {{Legend|#ff9a00|۳۵۰–۴۰۰}} {{Legend|#ff8400|۴۰۰–۴۵۰}} {{Legend|#ff6e00|۴۵۰–۵۰۰}} {{Legend|#ff5800|۵۰۰–۵۵۰}} {{Legend|#ff4200|۵۵۰–۶۰۰}} {{Legend|#ff2c00|۶۰۰–۶۵۰}} {{Legend|#cb0000|۶۵۰ډېر}} </div>]] == په ماشومانو کې د اورېدلو نیمګړتیا == موږ کولی شو په ماشومانو کې د اوریدلو ضعف په اړه وغږیږو کله چې د لاملونو لکه د غوږونو د خرابوالي یا دې پورې اړوند اعصابو له امله دوی د چاپیریال غږونو اوریدلو کې ستونزې لري. ترټولو منل شوي تعریفونه چې د تعلیمي متخصصینو نظرونه منعکس کوي هغه تعریفونه دي چې د کاڼو لپاره د تعلیمي رییسانو کنفرانس اجرایوي کمیټې لخوا رامینځته شوي. موږ به دا تعریفونه تشریح کړو. === د اورېدلو نیمګړتیا === دا یو عامه اصطلاح ده چې د اورېدلو یو شمېر معلولیتونه په ګوته کوي چې ممکن له نرم څخه تر ژورې پورې توپیر ولري. د اوریدلو نیمګړتیا دوه فرعي ګروپونه لري، کاڼه او د اوریدلو سخت. ==== کاڼه ==== یو کس ته ویل کیږي چې د اورېدلو نیمګړتیا لري چې د اورېدلو له لارې ترلاسه شوي لفظي مالوماتو په بریالیتوب سره پروسس کولو مخه نیسي (که د اوریدلو مرستې سره یا پرته). (البته، په [[ايران|ایران]] کې شاوخوا سل زره کاڼه خلک دي). په ایران کې، په هرو 1000 ژوندیو زیږونونو کې، 4.7٪ ماشومان د غوږ د غوږ د کمزورتیا سره زېږېدلي دي، او دا چې د ملي سکرینینګ پروګرام نه دی پلي شوی، دا احصایه د نړیوالې کچې څخه لوړه ده. <ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81806703/ از هر یکهزار تولد در ایران حدود 4 نوزاد با اختلال شنوایی متولد می‌شوند] . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]</ref> ==== لږ اورېدونکی ==== یو شخص ته ویل کیږي چې د اوریدلو له لارې ترلاسه شوي معلوماتو پروسس او پروسس کولو کې د هغه پاتې اوریدلو څخه کار واخلي، په عمومي ډول د اوریدلو وسایلو په کارولو سره. یو مهم ټکی دا دی چې د ژبې په وده کې د اوریدلو د ضایع کیدو او ذهني پاتې کیدو ترمنځ نږدې اړیکه شتون لري. له همدې امله، متخصصین د اوریدلو د کمزورتیا په پیل باندې ډیر ټینګار کوي. هرڅومره چې په ماشوم کې د اوریدلو نیمګړتیا رامینځته شي ، په هماغه اندازه د هغه د ژبې وده زیانمن کیږي. له همدې امله، هغه مسلکي کسان چې د اوریدنې د نیمګړتیاو ماشومانو سره کار کوي اکثرا اصطلاحات کاروي لکه زیږیدونکي کاڼه (یعنې هغه څوک چې د زیږون په وخت کې کاڼه وي) او غیر میراثي کاڼه (یعنې هغه څوک چې د زیږون څخه وروسته کاڼه وي). دوه نور اصطلاحات چې ډیری وختونه د دې ماشومانو لپاره [[د ژبې زده کړه/اکتساب|د ژبې زده کړې]] په شرایطو کې کارول کیږي عبارت دي له: د ژبې څخه مخکې کاڼه: دا د زیږون یا د ژوند په لومړیو کې او د ژبې یا وینا له پراختیا دمخه پیښیږي. کاڼه خلک د ژبې له زده کړې وروسته: کاڼهتوب د ژبې او وینا له پرمختګ وروسته منځ ته راځي. د پاڼې متن. <ref name="ذ">{{Cite web |title=اختلال شنوایی |url=http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=36085 |access-date=2022-12-21 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115095254/http://pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=36085 |url-status=dead }}</ref> == وروستۍ لاسته راوړنې == په 2013 کې ، ساینس پوهانو وموندله چې د [[گاما سکرتاز|ګاما سیکریټیس مخنیوی کونکي]] د داخلي غوږ [[سلول مویین|د ویښتو حجرو]] باندې بیا تولیدي اغیزه لري. دا لاسته راوړنه د کوه توب د اغیزمنې درملنې لپاره خورا ارزښتناکه ده. <ref>[http://www.cell.com/neuron/retrieve/pii/S0896627312009531 cell.com]</ref> اوس مهال په موږکانو او خرگوشونو کې د کاڼۍ د درملنې لپاره د سټیم سیلونو بحث پای ته رسیدلی، خو د دې مطالعاتو انساني پړاو تر اوسه په انسانانو کې د څیړنې اجازه نه لري. خو څیړونکي خوشبینه دي چې په راتلونکو څو کلونو کې به دا نوې درملنه په انساني رضاکارانو باندې پیل شي (۷). == په ایران کې احصایې == محمد فرهادي ، د حکومت د ساینس وزیر ، حسن روحاني چې د غوږ، پوزې او ستوني د جراحۍ متخصص دی، په دې باور دی چې په هیواد کې د کوڼۍ شمیر مخ په زیاتیدو دی او زموږ په هیواد کې د کابو 2.6 پېښې شتون لري. د هرو زرو صحي زېږونونو څخه. <ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81866991/ افزایش آمار ناشنوایی در کشور] . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]</ref> == اړوندې پوښتنې == * د ګیلودیت پوهنتون ، په نړۍ کې ترټولو زوړ د کڼو پوهنتون == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:کاڼه]] [[وېشنيزه:کوڼوالی]] [[وېشنيزه:اورېدل]] [[وېشنيزه:اورېدلو حس]] [[وېشنيزه:غوږ]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] n2wpeq8rf0u25uor32uum1fxqt0qxgb 0 66505 370977 359626 2026-11-08T15:14:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370977 wikitext text/x-wiki {{د کتاب مالوماتبکس-1|سرليک=هيک (پروګرامينګ ژبه)|ليکوال=Julien Verlaguet, Alok Menghrajani, and others<ref>{{cite web|url=https://github.com/facebook/hhvm/graphs/contributors |title=Contributors to facebook/hhvm |publisher=Github.com |date= |accessdate=2014-03-25}}</ref>|خپرندوی=فيسبوک|د_خپرېدو_نېټه=2014|انځور=Webysther 20160330 - Hack (language).svg|آرنوم=هيک}} '''هیک''' ( انګريزي:Hack) د برنامه کولو [[بريشليک ژبه|برېشليک ژبه]] ده هپ هاپ مجازی ماشین(HipHop Virtual Machine) لپاره رامینځته شوې. ژبه د [[فیسبوک]] له خوا رامنځته شوې او د BSD جواز لاندې خپره شوې. <ref>{{Cite web |last=Josh Lockhart |date=2014-04-03 |title=Facebook’s Hack, HHVM, and the future of PHP |url=http://radar.oreilly.com/2014/04/facebooks-hack-hhvm-and-the-future-of-php.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107074312/http://radar.oreilly.com/2014/04/facebooks-hack-hhvm-and-the-future-of-php.html |archive-date=2019-01-07 |access-date=2014-08-02 |publisher=[[O'Reilly Media]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Cade Metz |date=2014-03-20 |title=Facebook Introduces 'Hack,' the Programming Language of the Future |url=http://www.wired.com/wiredenterprise/2014/03/facebook-hack/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107074318/https://www.wired.com/wiredenterprise/2014/03/facebook-hack/%20/ |archive-date=2019-01-07 |access-date=2014-04-15 |publisher=[[Wired (website)|Wired]]}}</ref> هیک د PHP نوې نسخه بلل کېدی شي، مګر د هیک ژبه پروګرامرانو ته دواړه متحرک او جامد ټایپینګ چمتو کوي، چې د تدریجي ټایپ کولو په نوم یادیږي. د هیک ډول سیسټم ټول ډولونه چمتو کوي چې د هغې په واسطه د فنکشن دلیلونه، د فعالیت بیرته ستنیدو ارزښتونه، او د ټولګي ملکیتونه تخصیص شوي، پرته له دې چې د محلي متغیرونو ډولونه مشخص نشي. <ref>{{Cite web |title=Hack Manual |url=http://docs.hhvm.com/manual/en/hack.annotations.php |access-date=2014-03-25 |website=docs.hhvm.com |archive-date=2014-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325021554/http://docs.hhvm.com/manual/en/hack.annotations.php |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Hack Manual |url=http://docs.hhvm.com/manual/en/hack.otherrulesandfeatures.typeinference.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326062812/http://docs.hhvm.com//manual/en/hack.otherrulesandfeatures.typeinference.php |archive-date=2014-03-26 |access-date=2014-03-25 |website=docs.hhvm.com}}</ref> == تاریخ == د هیک ژبه د مارچ په 20، 2014 کې معرفي شوه. <ref>{{Cite web |date= |title=Hack: a new programming language for HHVM |url=https://code.facebook.com/posts/264544830379293/hack-a-new-programming-language-for-hhvm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107074307/https://code.fb.com/developer-tools/hack-a-new-programming-language-for-hhvm/ |archive-date=2019-01-07 |access-date=2014-03-23 |website=code.facebook.com |publisher=[[فیس بک]]}}</ref> مخکې لدې چې د دې نوې برنامې ژبې رسمي عامه اعلان شي ، فېسبوک پخپله په خپله ویب پا onه کې خپل کوډ کارولی او په پراخه کچه یې ازموي. == برخې == د هیک ژبه د PHP سره ورته کار کوي، PHP په ویب کې ترټولو پراخه کارول شوي عمومي هدف سکریپټینګ ژبه ده چې په ځانګړي ډول د ویب پراختیا لپاره مناسبه ده او همدارنګه د HTML سره مدغم کیږي. د پی ایچ پی ډیری سکریپټونه د هیک په ژبه کې ښه کار کوي، په هرصورت، هیک د لږ عام کارول شوي PHP ځانګړتیاو ملاتړ نه کوي. <ref name="Hack Manual">{{Cite web |title=Hack Manual |url=http://docs.hhvm.com/manual/en/hack.unsupported.php |access-date=2014-04-02 |website=docs.hhvm.com}}</ref> == د ژبې ترکیب == د هیک سکریپټ بنسټیز خاکه د PHP سکریپټ سره ورته ده چې د کوچنیو بدلونونو سره. د هیک فایل پیل کول<div class="mw-content-ltr"><tt><؟hh</tt></div>، پداسې حال کې چې د پی ایچ پی سکریپټ پیل کول<div class="mw-content-ltr"><tt><؟php</tt></div>څخه پيلیږي<syntaxhighlight lang="php"> <?hh echo 'Hello World'; </syntaxhighlight><?hh echo 'Hello World'; د پورته سکریپټ چلولو وروسته، براوزر به لاندې پایلې ښکاره کړي:<syntaxhighlight lang="html4strict"> Hello World </syntaxhighlight>Hello World دلته د یادولو لپاره یو خورا مهم شی دا دی چې هیکینګ او HTML کوډ نشي کولی د هیکینګ ژبه لکه PHP کې مدغم شي. عموما PHP او HTML په یو واحد فایل کې یوځای کیږي لکه:<syntaxhighlight lang="php"> <html> <head> <title>PHP Test</title> </head> <body> <!-- hh and html do not mix --> <?php echo '<p>Hello World</p>'; ?> </body> </html> </syntaxhighlight><html> <head> <title>PHP Test</title> </head> <body> <!-- hh and html do not mix --> <?php echo '<nowiki><p>Hello World</p></nowiki>'; ?> </body> </html> هیک د دې سټایل کوډ کولو ملاتړ نه کوي. <ref name="Hack Manual"/> === افعال === د هیک ژبه د فنکشن دلیلونو تخصیص او د فعالیت بیرته ستنیدو ارزښتونو لپاره مختلف میتودونه وړاندې کوي. په هیک کې د مختلف ډوله دندو لپاره لاندې وګورئ:<syntaxhighlight lang="php"> <?hh // Hack functions are annotated with types. function negate(bool $x): bool { return !$x; } </syntaxhighlight> == نور وګوره == * KPHP * د پیروټ مجازی ماشین * پروژه صفر == حوالې == {{لړسرچينې|2}} [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 2ks79d1lx65sdy156zeae28kpc191zh 0 66705 371061 367920 2026-11-08T16:43:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371061 wikitext text/x-wiki په برېښنايي شاک درملنه (په [[انګلیسي]] ژبه: electroconvulsive therapy) هغه اروايي درملنه ده چې له مخې یې د انسان په عصبي سیسټم کې عمومي ګډودي (له عضلاني ستونزو پرته) د برېښنا پر مټ د رواني اختلالونو په تنظیم سره درملنه کېږي. په معمول ډول له ۷۰ څخه تر ۱۲۰ ولټاژه برېښنا د انسان سر ته ورکول کېږي چې له امله یې نږدې ۸۰۰ میلی امپیره جریان چې د الکترودونو ترمنځ انتقال کېږي د ۱۰۰ ملي ثانیو وخت څخه تر ۶ ثانیو پورې له یوې شقیقې څخه تر بلې (دوه اړخیز ECT) له مخې څخه شاته او یا هم د سر له یوه اړخه (یو اړخیز ECT) څخه په مغزو کې جریان مومي. له دې سره د دغه برېښنايي جریان یوازې یو سلنه برېښنا د سر له جمجمې څخه مغز ته ننوزي ځکه چې د جمجمې مقاومت د وجود د نورو برخو د پوست په پرتله سل ځله زیات دی. <ref name="Rudorfer">Rudorfer, MV, Henry, ME, Sackeim, HA (2003). [http://media.wiley.com/assets/138/93/UK_Tasman_Chap92.pdf "Electroconvulsive therapy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810172506/http://media.wiley.com/assets/138/93/UK_Tasman_Chap92.pdf|date=2007-08-10}}. In A Tasman, J Kay, JA Lieberman (eds) ''Psychiatry, Second Edition''. Chichester: John Wiley & Sons Ltd, 1865–1901.</ref><ref>{{Cite web |last=Solano |first=Juanjo |date=2009-04-20 |title=Electroconvulsive Therapy |url=https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/fumie.costen/tmp/ect.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218125601/https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/fumie.costen/tmp/ect.pdf |archive-date=2022-02-18 |access-date=2022-05-17 |page=4}}</ref> د ECT له کړنلارې څخه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۸ زکال کې د ایټالوي اروايي درملګر اوګو چرلتي له خوا ګټنه وشوه چې په ډېرې چټکۍ سره یې د هغه مهال د لږ خوندي او بې اغېزو بیولوژیکي درملنو ځای یې ونیو. له ECT څخه د ناروغ په اجازه د رواني ستړیا، مانیا (شیدایي) او کاتاتونیا ناروغیو پر مهال د موثرې او خوندي درملنې په توګه ګټنه کېږي. د ECT ماشینونه په ۱۹۷۶ زکال کې د متحده ایالاتو د خوړو او درملو د ادارې له خوا په دریمه کټګوري وسایلو کې طبقه بندي شول. په ۲۰۱۸ زکال کې دغه وسایل د کاتاتونیا، شدیدې افسردګۍ او دوه ګوني اختلال په برخه کې د کارول کېدو له امله د دویمې کټګوري وسایلو په ډله کې شامل شول. <ref>Rudorfer, M. V., Henry, M. E., & Sackheim, H. A. (1997). "Electroconvulsive therapy". In A. Tasman, J. & J. A Lieberman (Eds.), ''Psychiatry (1535–1556)''</ref><ref name="Beloucif">{{cite journal|author=Beloucif S|year=2013|title=Informed consent for special procedures: electroconvulsive therapy and psychosurgery|journal=Curr Opin Anesthesiol|volume=26|issue=2|pages=182–185|doi=10.1097/ACO.0b013e32835e7380|pmid=23385317|s2cid=36643014}}</ref><ref name=":1">{{Cite press release|author=US Food and Drug Administration|date=2018-12-21|title=FDA In Brief: FDA takes action to ensure regulation of electroconvulsive therapy devices better protects patients, reflects current understanding of safety and effectiveness|url=https://www.fda.gov/news-events/fda-brief/fda-brief-fda-takes-action-ensure-regulation-electroconvulsive-therapy-devices-better-protects|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=CFR – Code of Federal Regulations Title 21 |url=https://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=882.5940}}</ref><ref name="FDA2011rev">FDA. [http://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221134431/http://www.psychrights.org/research/Digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf |date=2017-02-21 }}. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref> په مغزو باندې له اغېز سربېره د ECT معمول فزیکي ګواښونه لنډ مهالې بېهوښۍ ته ورته دي. د دغې درملنې دود جانبي عوارض ګنګس توب او په لنډ مهالې توګه د حافظې له لاسه ورکول دي. په امیدوارو ښځو کې د شدیدې افسردګۍ په درملنه کې دغه یو له هغو اغېزمنو لارو چارو ده چې جنین ته یې زیان ډېر لږ دی. <ref name="SG">Surgeon General (1999). [http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/home.html ''Mental Health: A Report of the Surgeon General''], chapter 4.</ref><ref name="APA2001guideline">{{cite book|last=American Psychiatric Association|title=The practice of electroconvulsive therapy: recommendations for treatment, training, and privileging|edition=2nd|location=Washington, DC|publisher=American Psychiatric Publishing|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=iuuLJtmo_EYC|isbn=978-0890422069|author2=Committee on Electroconvulsive Therapy|author3=Richard D. Weiner (chairperson)|display-authors=etal}}</ref><ref name="Pompili2014Rev">{{cite journal|vauthors=Pompili M, etal|date=Dec 2014|title=Electroconvulsive treatment during pregnancy: a systematic review|journal=Expert Rev Neurother|volume=14|issue=12|pages=1377–1390|pmid=25346216|doi=10.1586/14737175.2014.972373|s2cid=31209001}}</ref> د ECT په یوه معمول دوره کې څو ځله د دغې چارې تجویز شاملېږي چې معمولا په اونۍ کې دوه یا درې ځله ترسره کېږي تر هغه مهاله چې ناروغ نورې د ناروغۍ علامې وه نه لري. ECT د بیهوښۍ او عضلاني آرامښت پر مهال ترسره کېږي. د ECT څخه ګټنه کېدای شي په درې ډوله د اجرا له مخې توپیر ولري: د الکترودونو ځای پر ځای کول، د فریکونسي پر مټ درملنه او د برېښنايي محرک موج له ډول څخه ګټنه. دغه درملیز پارامترونه کېدای شي د نامطلوبو جانبي عوارضو او د ناروغۍ د درمنلې په برخه کې پام وړ توپیرونه رامنځته کړي. <ref>Margarita Tartakovsky (2012) Psych Central. [http://psychcentral.com/lib/5-outdated-beliefs-about-ect/00011255 5 Outdated Beliefs About ECT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808042410/http://psychcentral.com/lib/5-outdated-beliefs-about-ect/00011255|date=2013-08-08}}</ref> د دستګاه څخه د کار اخیستنې ډول کېدای شي د سر له دواړو خواوو څخه وي چې له مخې یې برېښنايي جریان د مغز له یوه لوري څخه بل لوري ته لېږدول کېږي، یا هم کېدای شي یو اړخیز وي چې له امله یې جریان یوازې د مغزو له یوې نیمې کرې تېرېږي. په لوړ ډوز باندې یو اړخیزه ECT د دوه اړخیزې ECT د متوسط ډوز په پرتله غوره ګڼل کېږي په داسې حال کې چې د افسردګۍ یا ستړیا د له منځه وړو په برخه کې دواړه له یو بل څخه کوم توپیر نه لري.<ref name="pmid27780482">{{cite journal|vauthors=Kolshus E, Jelovac A, McLoughlin DM|title=Bitemporal v. high-dose right unilateral electroconvulsive therapy for depression: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.|journal=Psychol Med|year=2017|volume=47|issue=3|pages=518–530|pmid=27780482|doi=10.1017/S0033291716002737|pmc=|s2cid=10711085|url=https://www.stpatricks.ie/media/1839/bitemporal-v-high-dose-right-unilateral-electroconvulsive-therapy-for-depression-a-systematic-review-and-meta-analysis-of-randomized-controlled-trials.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616111055/https://www.stpatricks.ie/media/1839/bitemporal-v-high-dose-right-unilateral-electroconvulsive-therapy-for-depression-a-systematic-review-and-meta-analysis-of-randomized-controlled-trials.pdf|archive-date=2021-06-16|url-status=live}}</ref><ref name="Abbott2014">{{cite journal|vauthors=Abbott CC, etal|date=Mar 2014|title=A review of longitudinal electroconvulsive therapy: neuroimaging investigations|url=https://zenodo.org/record/918313|journal=J Geriatr Psychiatry Neurol|volume=27|issue=1|pages=33–46|pmid=24381234|pmc=6624835|doi=10.1177/0891988713516542}}</ref> == طبي ګټنه == له ECT څخه هغه مهال د ناروغ په رضایت ګټنه کېږي چې د هغه شدیده ستړیا، کاتاتونیا او اوږد مهاله مانیا نوره د درملو پر مټ د درملنې وړ نه وي؛ یا هم په هغو شرایطو کې ترې ګټنه کېږي کله چې «د ناروغۍ شدت دومره زیات وي چې چټک یا قطعي غبرګون ته اړتیا وي (د بیلګې په توګه کله چې ناروغ د بې حسۍ، په حرکاتو کې د شاته پاتې کېدو، د افسردګۍ له امله د وهم رامنځته کېدو یا هم د مانیا د شدید توب له امله له جسمي ګواښ سره مخ وي). له دغې کړنلارې څخه په ذهني ناتوانۍ باندې د اخته کسانو د اوتېزم ناروغۍ په درملنه کې ګټنه کېږي خو د سیسټماتیکو ارزونو موندنې یې ښيي چې په دغه مورد کې یې د مداخلې اغېز نه دی ثابت شوی. <ref name="Beloucif2">{{cite journal|author=Beloucif S|year=2013|title=Informed consent for special procedures: electroconvulsive therapy and psychosurgery|journal=Curr Opin Anesthesiol|volume=26|issue=2|pages=182–185|doi=10.1097/ACO.0b013e32835e7380|pmid=23385317|s2cid=36643014}}</ref><ref name="FDA2011rev2">FDA. [http://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221134431/http://www.psychrights.org/research/Digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf |date=2017-02-21 }}. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref><ref name="who.int">World Health Organisation (2005). [https://www.who.int/mental_health/policy/resource_book_MHLeg.pdf ''WHO Resource Book on Mental Health, Human Rights and Legislation''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206001212/http://www.who.int/mental_health/policy/resource_book_MHLeg.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20050624010538/http://www.who.int/mental_health/policy/resource_book_MHLeg.pdf|archive-date=2005-06-24|url-status=live|date=2006-12-06}}. Geneva, 64.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Benevides|first1=Teal W|last2=Shore|first2=Stephen M|last3=Andresen|first3=May-Lynn|last4=Caplan|first4=Reid|last5=Cook|first5=Barb|last6=Gassner|first6=Dena L|last7=Erves|first7=Jasmine M|last8=Hazlewood|first8=Taylor M|last9=King|first9=M Caroline|last10=Morgan|first10=Lisa|last11=Murphy|first11=Lauren E|date=2020|title=Interventions to address health outcomes among autistic adults: A systematic review|journal=Autism|language=en|volume=24|issue=6|pages=1345–1359|doi=10.1177/1362361320913664|pmid=32390461|pmc=7787674|s2cid=218586379|issn=1362-3613|doi-access=free}}</ref> === د شدیدې افسردګۍ اختلال === د افسردګۍ د شدید اختلال پر مهال د کاناډايي لارښود او د یو شمېر کارپوهانو له استدلال سره چې هغه ECT لومړۍ درمنه بولي، خو په ټولیزه بڼه له ECT څخه هغه مهال ګټنه کېږي چې یوه یا څو درملنې له ماتې سره مخ شوې وي یا هم په داسې بېړني حالت کې وي چې ناروغ د ځان وژنې په هڅه کې وي. له ECT څخه همدارنګه د افسردګۍ په یو شمېر منتخبو مواردو کې چې د مولټیپل سکلروز، پارکینسون ناروغۍ، هانټینګټون کریا، په وده کې د ځنډ، د مغز د شریاني او وریدي ګډوډیو او همدارنګه هایدروسفالي له امله رامنځته کېږي استفاده کېږي. <ref>{{cite journal|vauthors=Lipsman N, etal|date=Jan 2014|title=Neuromodulation for treatment-refractory major depressive disorder|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=186|issue=1|pages=33–39|pmid=23897945|doi=10.1503/cmaj.121317|pmc=3883821}}</ref><ref name="Psychiatry p.">{{cite book|editor-last=Tasman|editor-first=Allan|editor-last2=Kay|editor-first2=Jerald|editor-last3=Lieberman|editor-first3=Jeffrey A.|editor-last4=First|editor-first4=Michael B.|editor-last5=Riba|editor-first5=Michelle B.|title=Psychiatry|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|publication-place=Chichester, UK|year=2015|isbn=978-1118753378|doi=10.1002/9781118753378|page=}}</ref><ref name="Bolwig 2005 p=51">{{cite journal|last=Bolwig|first=Tom G|title=First-line Use of ECT|journal=The Journal of ECT|publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health)|volume=21|issue=1|year=2005|issn=1095-0680|pmid=15791182|doi=10.1097/01.yct.0000158271.45828.76|page=51}}</ref><ref name="FDA2011rev3">FDA. [http://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221134431/http://www.psychrights.org/research/Digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf |date=2017-02-21 }}. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.mja.com.au/open/2012/1/4/non-pharmacological-biological-treatment-approaches-difficult-treat-depression|pmid=25370288|year=2013|last1=Fitzgerald|first1=P. B|title=Non-pharmacological biological treatment approaches to difficult-to-treat depression|journal=The Medical Journal of Australia|volume=199|issue=6 Suppl|pages=S48–51|doi=10.5694/mja12.10509|s2cid=204073048}}</ref><ref name="NICE2009">{{cite web |year=2009 |title=Depression in adults: The treatment and management of depression in adults. NICE guidelines CG90 |url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg90 |publisher=[[National Institute for Clinical Excellence]]}}</ref><ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1437704341|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|pages=114–115|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> ==== موثریت ==== په یو اړخیزه او دوه اړخیزه افسردګۍ باندې د ECT د موثریت اړوند څو اړخیزې بشپړې څېړنې په ۲۰۱۲ زکال کې ترسره شوې. پایلو وښووله چې په داسې حال کې چې په  یوه اړخیزه او دوه اړخیزه افسردګۍ باندې اخته ناروغانو د نورو ټولو طبي درملنو پر وړاندې بېلابېل غبرګون له ځانه ښود خو په دواړه ډوله افسردګۍ کې د ECT اغېز یو ډول و. په ټولیزه توګه هغه ناروغان چې یو اړخیزه ستړیا یې لرله په یوه دوره درملنه کې یې ۵۰.۹ سلنه مثبت بدلون درلود په داسې حال کې چې د دوه اړخیزې افسردګۍ د ناروغانو اړوند دغه شمېره ۵۳.۲ سلنه وه. په هره ډله کې د هر ناروغ د افسردګۍ کچه له درملنې وړاندې ارزول کېده چې وه یې ښوده هغه ناروغان چې شدیده افسردګي لري د ECT سره مثبت غبرګون ښيي. <ref name="Dierckx Heijnen van den Broek Birkenhäger 2012 pp. 146–150">{{cite journal|last1=Dierckx|first1=Bram|last2=Heijnen|first2=Willemijn T|last3=van den Broek|first3=Walter W|last4=Birkenhäger|first4=Tom K|title=Efficacy of electroconvulsive therapy in bipolar versus unipolar major depression: a meta-analysis|journal=Bipolar Disorders|publisher=Wiley|volume=14|issue=2|year=2012|issn=1398-5647|pmid=22420590|doi=10.1111/j.1399-5618.2012.00997.x|pages=146–150|s2cid=44280002}}</ref> ==== طبي څارنه ==== په شدیده افسردګۍ باندې د اخته ناروغانو لپاره له ECT وروسته د مناسبې څارنې اړوند ډېر لږ توافق شتون لري. هغه مهال چې له ECT وروسته د افسردګۍ ضد درملو توصیه کېږي، شاوخوا ۵۰٪ کسان په ECT باندې له ابتدايي درملنې وروسته په راتلونکو ۱۲ میاشتو کې خپل لومړني حالت ته ګرځي په داسې حال کې چې ۳۷ سلنه یې بیا په راتلونکو شپږو میاشتو کې بېرته لومړني حالت ته ګرځي. نږدې دوه چنده له هغو زیات چې د افسردګۍ ضد درمل بیا نه کاروي. د درملنې اړوند ډېری شواهد درې دوره یې درملو ته اړوندېږي. په نوو درملو سره لومړني حالت ته د بېرته ګرځېدو څخه د مخنیوي شواهد شتون نه لري. <ref name="Jelovac2013Rev">{{cite journal|vauthors=Jelovac A, etal|date=Nov 2013|title=Relapse following successful electroconvulsive therapy for major depression: a meta-analysis|journal=Neuropsychopharmacology|volume=38|issue=12|pages=2467–2474|doi=10.1038/npp.2013.149|pmc=3799066|pmid=23774532}}</ref> دا څرګنده شوې چی لیتیوم لومړني حالت ته د بېرته ګرځېدو ګواښ په ځانګړې توګه په ځوانو ناروغانو کې کموي. <ref name="Lambrichts Detraux Vansteelandt Nordenskjöld 2021 pp. 294–306">{{cite journal|last1=Lambrichts|first1=S|last2=Detraux|first2=J|last3=Vansteelandt|first3=K|last4=Nordenskjöld|first4=A|last5=Obbels|first5=J|last6=Schrijvers|first6=D|last7=Sienaert|first7=P|title=Does lithium prevent relapse following successful electroconvulsive therapy for major depression? A systematic review and meta-analysis|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=143|issue=4|year=2021|issn=0001-690X|pmid=33506961|doi=10.1111/acps.13277|pages=294–306|s2cid=231759831|url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/669413}}</ref> === کاتاتونیا === په عامه بڼه ECT په کاتاتونیا باندې د اخته کسانو لپاره چې نورې درملنې ورباندې اغېز ونکړي د دویمې ټاکنې په توګه په پام کې نیول کېږي خو که چېرې کاتاتونیا شدیده او یا هم د ژوند ګواښونکې وي بیا نو د لومړۍ ټاکنې په توګه ترې ګټنه کېږي. په داسې حال کې چې د دغې درملنې موثریت په یاده ناروغۍ کې په ناڅاپي توګه تثبیت شوی خو داسې ګڼ شمېر شواهد شتون لري چې په «معموله بڼه په کاتاتونیا باندې د اخته ناروغانو په درملنه کې د ECT موثریت تائید کوي». د اوتېزم طیف په اختلالاتو باندې اخته کسانو کې چې کاتاتونیا لري د ECT د اغېز اړوند ډېر لږ شواهد شتون لري؛ په داسې توګه چې تر ۲۰۱۴ زکال پورې د هغو ۱۲ مثبت موارد ثبت شوي دي. <ref>{{cite journal|vauthors=DeJong H, etal|date=Sep 2014|title=A systematic review of interventions used to treat catatonic symptoms in people with autistic spectrum disorders|journal=J Autism Dev Disord|volume=44|issue=9|pages=2127–2136|doi=10.1007/s10803-014-2085-y|pmid=24643578|s2cid=22002956}}</ref><ref name="catatoniaRev">{{cite journal|vauthors=Sienaert P, etal|date=Dec 2014|title=A clinical review of the treatment of catatonia|journal=Front Psychiatry|volume=5|page=181|doi=10.3389/fpsyt.2014.00181|pmid=25538636|pmc=4260674|doi-access=free}}</ref><ref name="FDA2011rev4">FDA. [http://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221134431/http://www.psychrights.org/research/Digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf |date=2017-02-21 }}. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref><ref name="catatoniaRev2">{{cite journal|vauthors=Sienaert P, etal|date=Dec 2014|title=A clinical review of the treatment of catatonia|journal=Front Psychiatry|volume=5|page=181|doi=10.3389/fpsyt.2014.00181|pmid=25538636|pmc=4260674|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Leroy|first1=Arnaud|last2=Naudet|first2=Florian|last3=Vaiva|first3=Guillaume|last4=Francis|first4=Andrew|last5=Thomas|first5=Pierre|last6=Amad|first6=Ali|title=Is electroconvulsive therapy an evidence-based treatment for catatonia? A systematic review and meta-analysis|journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience|language=en|volume=268|issue=7|pages=675–687|doi=10.1007/s00406-017-0819-5|pmid=28639007|issn=0940-1334|year=2018|s2cid=4013882}}</ref> === مانیا === ECT د هغو کسانو په درملنه کې کارول کېږي چې په شدیده یا اوږد مهاله مانیا باندې اخته وي؛ د انګلستان د روغتیا پالنې ملي انستیتیوت یوازې د ژوندانه په تهدید کوونکو حالتونو یا هغه مهال کې چې نورې درملنې کومه فایده ونکړي له ECT څخه د ګټنې لارښوونه کوي او په دې سره د دوه اړخیزې مانیا لپاره هغه د دویمې ټاکنې درملنې په توګه په پام کې نیسي. <ref>{{cite journal|vauthors=Kanba S, Kato T, Terao T, Yamada K|date=Jul 2013|title=Guideline for treatment of bipolar disorder by the Japanese Society of Mood Disorders, 2012|journal=Psychiatry Clin Neurosci|volume=67|issue=5|pages=285–300|doi=10.1111/pcn.12060|pmid=23773266|s2cid=2058163}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Malhi GS, etal|date=Dec 2012|title=Mania: diagnosis and treatment recommendations|journal=Curr Psychiatry Rep|volume=14|issue=6|pages=676–686|doi=10.1007/s11920-012-0324-5|pmid=22986995|s2cid=37771648}}</ref><ref name="FDA2011rev5">FDA. [http://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221134431/http://www.psychrights.org/research/Digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf |date=2017-02-21 }}. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref><ref name="NICEtech2003">NICE [https://www.nice.org.uk/guidance/ta59 Guidance on the use of electroconvulsive therapy. NICE technology appraisals TA59]. Published date: April 2003</ref> === شیزوفرني === په ټوله نړۍ کې د شیزوفرنی ناروغۍ په حالت کې له ECT څخه په پراخه کچه ګټنه شتون لري، خو په شمالي امریکا او لویدیځه [[اروپا]] کې تل یوازې هغه مهال ورته اجازه ورکول کېږي چې یاده ناروغي د نورو درملو په وړاندې پیاوړې پاتې شي او نورې درملنې یې حتی لږ مثبت علایم هم په ناروغ کې رامنځته نه کړي. د دغې درملنې څخه د ګټنې اړوند جامع څېړنیز شواهد شتون لري. د کاتاتونیک شیزوفرنی په شدید حالت او یا هم د زیاتوالي په حالت کې که هغه مخ پر زیاتوالي او یا هم په یوه حالت کې وي دغه درملنه ګټمنه ده. <ref>{{cite journal|vauthors=Tharyan P, Adams CE|title=Electroconvulsive therapy for schizophrenia|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|year=2005|pmid=15846598|doi=10.1002/14651858.CD000076.pub2|page=CD000076|veditors=Tharyan P}}</ref><ref name="FDA2011rev6">FDA. [http://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221134431/http://www.psychrights.org/research/Digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf |date=2017-02-21 }}. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref><ref name="NICEtech20032">NICE [https://www.nice.org.uk/guidance/ta59 Guidance on the use of electroconvulsive therapy. NICE technology appraisals TA59]. Published date: April 2003</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Penders TM, Gestring RE, Vilensky DA|title=Intoxication delirium following use of synthetic cathinone derivatives|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-drug-and-alcohol-abuse_2012_38_6/page/616|journal=The American Journal of Drug and Alcohol Abuse|volume=38|issue=6|pages=616–617|date=November 2012|pmid=22783894|doi=10.3109/00952990.2012.694535|s2cid=207428569}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Penders TM, et al.|title=Electroconvulsive Therapy Improves Persistent Psychosis After Repeated Use of Methylenedioxypyrovalerone ("Bath Salts")|journal=The Journal of ECT|volume=29|issue=4|pages=59–60|date=December 2013|doi=10.1097/YCT.0b013e3182887bc2|pmid=23609518|s2cid=45842375}}</ref> == سرچينې == lscm9b2e5m4hqn03y0qpuynd4gjbsq6 0 66739 371000 290172 2026-11-08T15:48:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371000 wikitext text/x-wiki وینا پېژندنه (په انګلیسي: Speech recognition) د کمپیوټر پوهنې او محاسباتي ژب پوهنې هغه فرعي څانګه ده چې هغو لارو چارو او ټکنالوژیو ته پراختیا ورکوي چې د کمپیوټر په واسطه ویل کېدوني کلمات تشخیص او ژباړي؛ همدرانګه دغه اصلي ځانګړنه له ځانه سره لري چې د هغو اړوند لټون کوي. دغه چاره همدارنګه د اتوماتیک وینا پېژندنې (automatic speech recognition) کمپیوټري وینا پېژندنې (computer speech recognition) یا متن ته د وینا اړونکې (speech to text) په نومونو پېژندل کېږي. دغه چاره د کمپیوټر پوهنې، ژبپوهنې او کمپیوټري انجینرۍ په برخه کې پوهه او څېړنې په ځان کې رانغاړي. د دغې چارې معکوس بهیر ته په وینا متن اړول (د وینا سنتز یا speech synthesis) ویل کېږي. <ref>{{cite book|chapter=Automatic classification of speaker characteristics|author=P. Nguyen|title=International Conference on Communications and Electronics 2010|pages=147–152|date=2010|doi=10.1109/ICCE.2010.5670700|isbn=978-1-4244-7055-6|s2cid=13482115}}</ref> د وینا پېژندنې یو شمېر سیسټمونه «لارښوونو» (چې همدارنګه ورته «ثبت کول» هم ویل کېږي) ته اړتیا لري؛ په دغه صورت کې یو لوستونکی یو متن یا جلا جلا کلمات د سیسټم لپاره لولي. دغه سیسټم بیا د خلکو ځانګړي غږونه تحلیل کوي او له هغو څخه د دغه شخص د دقیقې وینا پېژندنې په موخه ګټنه کوي او په پایله کې د هغو دقت زیاتېږي. هغه سیسټمونه چې له لارښوونې څخه په کې ګټنه نه کېږي هغو ته «له ویونکو – خپلواک یا speaker-independent » سیسټمونه ویل کېږي. هغه سیسټمونه چې لارښوونې ته اړتیا لري هغه بیا «ویونکو ته اړوند یا speaker dependent » بلل کېږي. <ref>{{cite web |title=Speaker Independent Connected Speech Recognition- Fifth Generation Computer Corporation |url=http://www.fifthgen.com/speaker-independent-connected-s-r.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111101228/http://www.fifthgen.com/speaker-independent-connected-s-r.htm |archive-date=11 November 2013 |access-date=15 June 2013 |publisher=Fifthgen.com |df=dmy-all}}</ref> د غږ پېژندنې (voice recognition) یا د ویونکي پېژندنې (speaker identification) اصطلاح بیا د هغو په خبرو باندې د پوهېدو پر ځای د ویونکي پېژندنې ته اشاره لري. د ویونکي پېژندنه کولای شي په هغو سیسټمونو کې چې د یو ځانګړي کس پر غږ باندې تنظیم شوي وي د وینا ژباړه ساده کړي یا هم کولای شي د ویونکي د هویت پېژندنې یا تائید په موخه د یوه امنیتي بهیر د برخې په توګه ترې ګټنه وشي. <ref name="Macmillan Brit. def of voice recognition">{{cite web |title=British English definition of voice recognition |url=http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/voice-recognition |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916050430/http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/voice-recognition |archive-date=16 September 2011 |access-date=21 February 2012 |publisher=Macmillan Publishers Limited. |df=dmy-all}}</ref><ref name="Voice rec, definition">{{cite web |title=voice recognition, definition of |url=http://www.businessdictionary.com/definition/voice-recognition.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203144647/http://www.businessdictionary.com/definition/voice-recognition.html |archive-date=3 December 2011 |access-date=21 February 2012 |publisher=WebFinance, Inc |df=dmy-all}}</ref><ref name="mail bag, gazette">{{cite web |title=The Mailbag LG #114 |url=http://linuxgazette.net/114/lg_mail.html#mailbag.3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219032501/http://linuxgazette.net/114/lg_mail.html#mailbag.3 |archive-date=19 February 2013 |access-date=15 June 2013 |publisher=Linuxgazette.net |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sarangi|first=Susanta|author2=Sahidullah, Md|author3=Saha, Goutam|title=Optimization of data-driven filterbank for automatic speaker verification|journal=Digital Signal Processing|date=September 2020|volume=104|page=102795|doi=10.1016/j.dsp.2020.102795|arxiv=2007.10729|s2cid=220665533}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Reynolds|first1=Douglas|last2=Rose|first2=Richard|title=Robust text-independent speaker identification using Gaussian mixture speaker models|journal=IEEE Transactions on Speech and Audio Processing|date=January 1995|volume=3|issue=1|pages=72–83|url=http://www.cs.toronto.edu/~frank/csc401/readings/ReynoldsRose.pdf|access-date=21 February 2014|issn=1063-6676|oclc=26108901|doi=10.1109/89.365379|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308001101/http://www.cs.toronto.edu/~frank/csc401/readings/ReynoldsRose.pdf|archive-date=8 March 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Speaker Identification (WhisperID) |url=http://research.microsoft.com/en-us/projects/whisperid/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225190956/http://research.microsoft.com/en-us/projects/whisperid/ |archive-date=25 February 2014 |access-date=21 February 2014 |work=Microsoft Research |publisher=Microsoft |quote=When you speak to someone, they don't just recognize what you say: they recognize who you are. WhisperID will let computers do that, too, figuring out who you are by the way you sound. |df=dmy-all}}</ref> له ټکنالوژیک پلوه وینا پېژندنه د پام وړ لاسته راوړنو د ګڼ شمېر پړاونو اوږده مخینه لري. په وروستیو کې د دغه سیسټم اړوند د دقیقو زده کړو او لویو اطلاعاتو په برخه کې له پرمختګونو ګټنه شوې. دغه پرمختګونه نه یوازې په دغه برخه کې د علمي مقالاتو پر بنسټ په اثبات رسېدلي، بلکې تر ټولو مهمه دا چې په نړیوال صنعت کې د دقیقو زده کړو اړوند له بېلابېلو لارو چارو څخه د وینا پېژندنې د سیسټمونو په طراحۍ او کارونه کې ګټنه شوې. == ګټنه == === د موټرو په سیسټمونو کې === په معمول ډول په لاسي کنټرولیز سیسټم کې د بېلګې په توګه د موټر په شترنګ کې په ګوته باندې کنټرول کېدونی سیسټم د وینا پېژندنې سیسټم فعالوي چې چلونکي ته د یو غږیز اعلان په توګه څرګندېږي. له غږیزې لارښوونې وروسته سیسټم له «اورېدونکې برخې کار اخلي» چې بیا هغه کېدای شي ورته ویل شوي کلمات د تشخیص په موخه ومني. له ساده غږیزو لارښوونو څخه د تلیفوني اړیکې د نیولو، د راډیویي چینلونو د انتخاب او په شرایطو برابر ځیرک ټلیفون، موسیقي غږونکو وسایلو (MP3 player) او یا هم د موسیقي لرونکو فلشونو څخه د موسیقۍ د چلانولو په برخه کې ګټنه وشي. په موټرو کې د وینا پېژندنې وړتیا د موټرو د ډولونو او ماډلونو له مخې توپیر کوي. یو شمېر نوي موټر د ثابتو چارو د ټولګې پر ځای په طبیعي بڼه د ژبې د تشخیص وړتیا لري او چلونکي ته د دې وړتیا وربخښي چې له بشپړو جملاتو یا رایجو عباراتو څخه ګټنه وکړي. له همدې امله په دغه ډول سیسټمونو کې کاروونکی اړتیا نه لري د هغو لپاره ټاکل شوي کلمات له یادو زده کړي. === روغتیا پالنه === === طبي اسناد === د روغتیا پالنې په سکتور کې د وینا پېژندنې له سیسټم څخه کېدای شي د طبي اسنادو په وړاندنۍ (front-end) یا وروستنۍ (back-end) برخه کې ګټنه وشي. په وړاندنۍ برخه کې د وینا پېژندنې سیسټم هغه مهال کارول کېږي چې ارایه کوونکی د وینا پېژندنې ماشین هدایت کوي، پېژندل شوي کلمات هماغه ډول چې ویل کېږي څرګندېږي او هدایت کوونکی په اړوندو اسنادو کې د تصحیح او لاسلیک مسئولیت پرغاړه لري. په پای کې وینا پېژندنه هغه مورد ته اړوندېږي چې ارایه کوونکی ډیجټال هدایت کوونکي سیسټم ته لارښوونه کوي، غږ د وینا پېژندنې د ماشین له لارې په لیکلې مسوده اوړي او له اصلي غږیز فایل سره تصحیح کوونکي ته لېږل کېږي چېرې چې بیا په هغو کې سمونونه راوړل کېږي او له هغو بیا وروستی راپور جوړېږي. اوس مهال له تعلیقي وینا پېژندنې (Deferred speech recognition) څخه په پراخه کچه د صنعت په ډګر کې ګټنه کېږي. === پوځ === ==== لوړ موثریت لرونکې جنګي الوتکې ==== د وروستۍ لسیزې پر مهال په جنګي الوتکو کې د وینا پېژندنې د سیسټمونو د ازمویلو او ارزونې په برخه کې پام وړ هڅې شوې دي. د وینا پېژندنې اړوند پام وړ هڅې د متحده ایالاتو له خوا د اف ۱۶ (اف ۱۶ وېسټا) پرمختللو جنګي الوتکو د ټکنالوژیک سیسټم د یو ډول کولو په پروژې، د فرانسې په میراژ الوتکو او د بریتانیا له خوا د الوتکو اړوندو بېلابېلو پروژو کې شوې دي. په دغو پروژو کې د وینا پېژندنې سیسټم په جنګي الوتکو کې عملي شوی چې د راډیويي فریکونسي د تنظیم، په اتوماتیک بڼه د الوتنې سیسټم د عیار کولو، د کورادیناتو د تنظیم، د وسلې د چمتو کولو په پارامترونو او همدارنګه د پروازي سکرین د کنټرول په برخه کې ترې بریالۍ ګټنه کېږي. <ref>{{cite thesis|url=http://www.speech.kth.se/prod/publications/files/1664.pdf|title=Speech recognition in the JAS&nbsp;39 Gripen aircraft: Adaptation to speech at different G-loads|first=Christine|last=Englund|publisher=[[Stockholm University|Stockholm Royal Institute of Technology]]|type=Masters thesis|year=2004|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002002102/http://www.speech.kth.se/prod/publications/files/1664.pdf|archive-date=2 October 2008|df=dmy-all}}</ref> د یورو فایټر ټایفون جټ الوتکه چې اوس مهال ترې د بریتانیا سلطنتي هوايي ځواک ګټنه کوي، خبرې کوونکي ته له اړوند سیسټم (speaker-dependent system) څخه کار اخلي چې هر پیلوټ اړ دی د هغو لپاره د غږونو یوه ټولګه جوړه کړي. له دغه سیسټم څخه د خوندیتوب د هېڅ یوې حیاتي چارې یا د وسلو اړوند مهمو چارو لکه له وسلو څخه د کار اخیستنې او یا هم د لنډېنګ ګېر (د الوتکې د کېناستې او یا پورته کولو ګېر) په برخه کې ګتنه نه کېږي، خو د پیلوټ په کابین کې د ګڼ شمېر نورو چارو لپاره ترې ګټنه کېږي. غږیزه لارښوونه د بصري/ یا بېرته اورېدل کېدوني غبرګون له مخې تائید کېږي. د دغه سیسټم د طراحۍ اصلي ځانګړنه د پیلوټانو د کاري مسئولیتونو راکمول دي، آن پیلوټ ته د دې اجازه ورکوي څو خپلې الوتکې ته په دوه ساده غږیزو فرمانونو او یا هم تعقیب کوونکو الوتکو ته یوازې په پنځو فرمانونو لارښوونه وکړي. <ref>{{cite web |title=The Cockpit |url=https://www.eurofighter.com/the-aircraft#cockpit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301222529/https://www.eurofighter.com/the-aircraft#cockpit |archive-date=1 March 2017 |website=Eurofighter Typhoon |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Eurofighter Typhoon – The world's most advanced fighter aircraft |url=http://www.eurofighter.com/capabilities/technology/voice-throttle-stick/direct-voice-input.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511025203/http://www.eurofighter.com/capabilities/technology/voice-throttle-stick/direct-voice-input.html |archive-date=11 May 2013 |access-date=1 May 2018 |website=www.eurofighter.com |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Schutte |first=John |date=15 October 2007 |title=Researchers fine-tune F-35 pilot-aircraft speech system |url=http://www.af.mil/news/story.asp?id=123071861 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020030310/http://www.af.mil/news/story.asp?id=123071861 |archive-date=20 October 2007 |publisher=United States Air Force}}</ref> ==== چورلکې ==== د لوړ کیفیت لرونکې غږ پېژندنې پر وړاندې ستونزې په ځانګړې توګه د چورلکو او همدارنګه د جټ جنګي الوتکو په چاپېریال کې د فشار او اخلال سره اړوندې دي. د غږیز اخلال ستونزه د چورلکو په چاپېریال کې ډېره شتون لري، دا نه یوازې د چورلکې د غږ د لوړوالي له امله ده بلکې له دې امله هم ده چې د چورلکو پیلوټ له بشپړې سر پټونکې خولۍ څخه ګټنه نه کوي څو په مایکروفون کې د غږیز اخلال د کمښت لامل وګرځي. په چورلکو کې د وینا پېژندنې د سیسټمونو د پلي کولو لپاره په ورستۍ لسیزه کې پام وړ ازمویونکې او ارزونکې پروژې پلې شوي، له دغو څخه پام وړ یې د متحده ایالاتو د پوځ له خوا اویونیک څېړنې او پراختیايي چارې (AVRADA) او همدارنګه په بریتانیا کې د سلطنتي فضايي څېړنېز بنسټ هڅې دي. همدارنګه د فرانسې له خوا په پوما چورلکو کې د وینا پېژندنې هڅې هم په کې شاملېږي. له دې سربېره کاناډا هم په چورلکو کې د وینا پېژندنې اړوند ګټمنې چارې ترسره کړې. د هغو پایلې هڅونکې وې چې د مخابرو د کنټرول، د هدایت او لار موندنې د سیسټمونو د تنظیم، او په اتوماتیک توګه د موخې ټاکلو په سیسټم کې ترې ګټنه کېدله. === د زده کړو په ډګر کې ګټنه === د ژبې د زده کړې په برخه کې، وینا پېژندنه کولای شي د دویمې ژبې په زده کولو کې ګټمنه پرېوزي. د هغو په مرسته کېدای شي سم تلفظ زده شي؛ همدارنګه له کاروونکي شخص سره مرسته کوي څو په روانه توګه خبرې کول زده کړي. <ref>{{cite web |last1=Cerf |first1=Vinton |last2=Wrubel |first2=Rob |last3=Sherwood |first3=Susan |title=Can speech-recognition software break down educational language barriers? |url=http://curiosity.discovery.com/question/speech-recognition-software-language-barriers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065245/http://curiosity.discovery.com/question/speech-recognition-software-language-barriers |archive-date=7 April 2014 |access-date=26 March 2014 |website=Curiosity.com |publisher=Discovery Communications}}</ref> هغه زده کوونکي چې ړانده دي یا هم د کمزوري لید لرونکي دي کولای شي له دغې ټکنالوژۍ څخه د کلماتو د انتقال او وروسته د کمپیوټر په مرسته د هغو له بېرته لوستلو ګټه واخلي، همدارنګه کمپیوټر او یا هم کیبورډ ته له کتلو پرته په غږیز هدایت له کمپیوټر ګټنه وکړي. <ref name="brainline">{{cite web |year=2010 |title=Speech Recognition for Learning |url=http://www.brainline.org/content/2010/12/speech-recognition-for-learning_pageall.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413100513/http://www.brainline.org/content/2010/12/speech-recognition-for-learning_pageall.html |archive-date=13 April 2014 |access-date=26 March 2014 |publisher=National Center for Technology Innovation |df=dmy-all}}</ref> == سرچينې == j146hpchrffm6uenlgbblb2bx1xaai2 0 66894 370920 290445 2026-11-08T13:23:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370920 wikitext text/x-wiki  {{Multiple image|direction=vertical|align=left|width=225|image1=Spice shop, Mashad, Iran.jpg|image2=Indianspicesherbs.jpg|image3=Spicesindia.jpg|image4=Spice Market, Marakech (2242330035).jpg|caption1=د مساله جاتو دوکان|caption2=مصالحه جات|caption3=مساله جات|caption4=مساله جات|header='''مساله جات'''|image5=Spices in an Indian market.jpg|caption5=مسالې}} '''مساله يا مصالحه''' یو وچ شوی تخم، مېوه، ریښه، پوټکی، یا سبزينه ماده ده چې په عمده توګه د خوند، خوړو رنګ کولو، یا ساتنې لپاره کارول کیږي. == تولید == {| class="sortable wikitable" style="float:left;" |+د مصالحو تولیدونکي هېوادونه<br /> (په میټریک ټن کې) ! ګڼه ! هېواد ! ۲۰۱۰ ! ۲۰۱۱ |- | ۱ |{{بېرغ نښه|هند}}[[هند]] | 1,474,900 | 1,525,000 |- | ۲ |{{بېرغ نښه|بنگله دېش}}[[بنګله دیش|بنګله ديش]] | 128,517 | 139,775 |- | ۳ |{{بېرغ نښه|تورکيه}}[[تورکيه]] | 107,000 | 113,783 |- | ۴ |{{بېرغ نښه|چين}}چين | 90,000 | 95,890 |- | ۵ |{{بېرغ نښه|پاکستان}}[[پاکستان]] | 53,647 | 53,620 |- | ۶ |{{IRN}} | 18,028 | 21,307 |- | ۷ |{{بېرغ نښه|نيپال}}[[نیپال|نيپال]] | 20,360 | 20,905 |- | ۸ | {{بېرغ نښه|کولمبيا}}[[کولمبيا]] | 16,998 | 19378 |- | ۹ | {{بېرغ نښه|اېتوپيا}}[[اېتوپيا]] | 27,122 | 17,905 |- | ۱۰ | {{بېرغ نښه|سريلانکا}}[[سریلانکا|سريلانکا]] | 8,293 | 8,438 |- bgcolor="#CCCCCC" | — | ''[[نړۍ]]'' | 1,995,523 | 2,063,472 |- | colspan="4" | ''سرچینه: [[د خوړو او کرنې سازمان|د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان]]'' <ref>{{Cite web |year=2011 |title=مصالحہ جات کی پیداوار بلحاظ ملک |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226063410/http://www.fao.org/faostat/en/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=دسمبر 20, 2013 |publisher=[[ادارہ برائے خوراک و زراعت|اقوام متحدہ کا ادارہ برائے خوراک و زراعت]]}}</ref> |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:خواړه ساتنه]] [[وېشنيزه:خواړه]] [[وېشنيزه:خواړه او څښاک]] h2rj2rwa610eizt7avs896zq12784fq 0 67315 371094 302443 2026-11-08T17:17:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371094 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0.5em;">{{Coord|59|57|N|30|19|E|type:adm1st_source:itwiki|display=title}}{{روسي ښارونو مالومات|en_name=پيټروزاوډسک<br/>Petrozavodsk|ru_name=Петрозаводск|other_name=Petroskoi|other_lang=کرېليايي|image_skyline=House on the Karl Marx avenue (Petrozavodsk).JPG|image_caption=پيټروزاوډسک|image_coa=Coat of Arms of Petrozavodsk (Karelia).png|coa_caption=|image_flag=Flag of Petrozavodsk (Karelia).png|flag_caption=|anthem=|anthem_ref=|holiday=د جون د وروستۍ [[اوونۍ]] [[ورځ]]|holiday_ref=|federal_subject=[[کرېليا جمهوريت]]|federal_subject_ref=<ref>Constitution of the Republic of Karelia</ref>|adm_city_jur=د جمهوريت مهم ښار پيټروزاوډسک|adm_city_jur_ref=<ref name="Law #871-ZRK">Law #871-ZRK</ref>|adm_ctr_of1=د جمهوريت مهم ښار پيټروزاوډسک|capital_of=کرېليا جمهوريت|inhabloc_cat=ښار|inhabloc_cat_ref=<ref name="Law #871-ZRK"/>|inhabloc_type=|inhabloc_type_ref=|urban_okrug_jur=پيټروزاوډسک استوګنيز ښار|urban_okrug_jur_ref=<ref name="Law #824-ZRK">Law #824-ZRK</ref>|mun_admctr_of1=پيټروزاوډسک استوګنيز ښار|mun_admctr_of1_ref=<ref name="Law #824-ZRK"/>|mun_admctr_of2=پريونيشکي ښاري ولسوالۍ|mun_admctr_of2_ref=<ref name="Ref738">Law #825-ZRK</ref>|leader_title=ښاروال|leader_title_ref=|leader_name=ګالینا شرشینا|leader_name_ref=|representative_body=ښاري جرګه|representative_body_ref=|area_km2=|area_km2_ref=|pop_2010census=261987|pop_2010census_rank=يو اويايم|pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref>|pop_density=|pop_latest=|pop_latest_date=|pop_latest_ref=|established_date=1703|established_title=|established_date_ref=|current_cat_date=|current_cat_date_ref=|prev_name1=پیٹرووسکایا سلوبودا|postal_codes=185xxx|postal_codes_ref=|dialing_codes=8142|dialing_codes_ref=|website=http://www.petrozavodsk-mo.ru/}} '''پیټروزاوډسک''' (په [[روسي ژبه]]: Петрозаводск) د [[روسیه|روسیې]] [[کارېليا جمهوريت|د کارېلیا جمهوریت]] [[پلازمېنه]] ده. دا د 261,987 (2010 سرشمېرنې) نفوس لري. == اقلیم == <div style="width:75%;"> {{Weather box|location=پیٹروزاودسک|metric first=yes|single line=yes|Jan high C=−6.4|Feb high C=−5.9|Mar high C=−0.3|Apr high C=6.5|May high C=13.6|Jun high C=18.4|Jul high C=21.5|Aug high C=18.6|Sep high C=13.1|Oct high C=6.4|Nov high C=−0.5|Dec high C=−4.3|Jan mean C=−9.3|Feb mean C=−9.1|Mar mean C=−3.7|Apr mean C=2.3|May mean C=8.7|Jun mean C=13.7|Jul mean C=17.0|Aug mean C=14.5|Sep mean C=9.5|Oct mean C=3.8|Nov mean C=−2.8|Dec mean C=−7.0|Jan low C=−12.6|Feb low C=−12.3|Mar low C=−7.0|Apr low C=−1.6|May low C=3.9|Jun low C=9.0|Jul low C=12.5|Aug low C=10.7|Sep low C=6.3|Oct low C=1.4|Nov low C=−5.2|Dec low C=−9.9|Jan record high C=5.4|Feb record high C=7.3|Mar record high C=15.5|Apr record high C=24.2|May record high C=29.6|Jun record high C=31.9|Jul record high C=33.9|Aug record high C=32.4|Sep record high C=28.5|Oct record high C=21.3|Nov record high C=11.1|Dec record high C=9.4|Jan record low C=−41.6|Feb record low C=−39.3|Mar record low C=−30.0|Apr record low C=−19.3|May record low C=−9.8|Jun record low C=−2.6|Jul record low C=−0.1|Aug record low C=−1.7|Sep record low C=−5.0|Oct record low C=−13.4|Nov record low C=−27.5|Dec record low C=−36.8|precipitation colour=|Jan precipitation mm=36|Feb precipitation mm=26|Mar precipitation mm=32|Apr precipitation mm=30|May precipitation mm=48|Jun precipitation mm=64|Jul precipitation mm=82|Aug precipitation mm=82|Sep precipitation mm=60|Oct precipitation mm=59|Nov precipitation mm=50|Dec precipitation mm=42|Jan sun=27.9|Feb sun=70.0|Mar sun=117.8|Apr sun=177.0|May sun=263.5|Jun sun=282.0|Jul sun=288.3|Aug sun=217.0|Sep sun=126.0|Oct sun=65.1|Nov sun=24.0|Dec sun=9.3|Jan rain days=4|Feb rain days=4|Mar rain days=6|Apr rain days=11|May rain days=16|Jun rain days=18|Jul rain days=18|Aug rain days=18|Sep rain days=20|Oct rain days=19|Nov rain days=11|Dec rain days=6|Jan snow days=26|Feb snow days=24|Mar snow days=20|Apr snow days=10|May snow days=3|Jun snow days=0.3|Jul snow days=0|Aug snow days=0|Sep snow days=1|Oct snow days=8|Nov snow days=20|Dec snow days=27|source 1=Погода и Климат (Weather and Climate)<ref name = Pogoda>{{cite web | url = http://pogoda.ru.net/climate/22820.htm | title = Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Petrozavodsk) | publisher = Weather and Climate | language = Russian | accessdate = 4 October 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190106232908/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22820.htm | archivedate = 2019-01-06 | url-status = dead }}</ref>|date=August 2010|source 2=<ref>[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/cita_e.htm HKO "Climatological Information for Cita, Russia."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202024634/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/cita_e.htm |date=2012-12-02 }} {{wayback|url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/cita_e.htm |date=20121202024634 }} [http://www.hko.gov.hk Hong Kong Observatory]</ref>}} </div> == حوالې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:سرچينې]] [[وېشنيزه:روسيه]] [[وېشنيزه:روسي رادارونه]] [[وېشنيزه:روسي اوبتلونه]] [[وېشنيزه:روس]] [[وېشنيزه:روسان]] [[وېشنيزه:روسي]] [[وېشنيزه:روسي اغوستن]] [[وېشنيزه:روسي الوتکې]] [[وېشنيزه:روسي جنرالان]] [[وېشنيزه:روسي ختيځپوهان]] l1n25sy9xt9eyfh4611np5n10skur0d 0 68029 371110 367560 2026-11-08T17:29:57Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371110 wikitext text/x-wiki {{اپلاتونيزم}}  [[دوتنه:Σωκράτης,_Ακαδημία_Αθηνών_6616.jpg|بټنوک| [[سوقرات|سوکرات]]]] '''د اېتیپرو معما''' يا د اېتيپرو ستونزه (په {{Lang-en|Euthyphro dillema}} کې )، ''د [[اپلاتون]] د ایتیفرو'' په ډیالوګ کې لیدل کیږي، کله چې [[سوقرات|سوکرات]] له ایتیفرو څخه پوښتنه کوي، "ایا خدایان له متقیانو سره مینه لري ځکه چې [[تقوا|دوی متقیان دي]] ، یا متقیان دي ځکه چې خدایان ورسره مینه لري"؟ <ref>Stephanus pagination 10a</ref> که څه هم دا معما په اصل کې په [[لرغونی یونان|لرغوني یونان]] کې کارول شوې وه، نن ورځ دا د توحیدی مذهبونو ته اشاره کوي. [[ګوټفرېډ وېلهلم لایبنېتس|ګوتفرید لیبنیز]] وپوښتل چې ایا ښه او عادل "ښه او یوازې د دې لپاره دي چې خدای یې وغواړي، یا ایا خدای دا غواړي ځکه چې دا ښه او عادلانه دی." <ref>G.W. Leibniz stated, in [https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-1426-7_60#page-1 ''Reflections on the Common Concept of Justice''] (circa 1702): "It is generally agreed that whatever God wills is good and just. But there remains the question whether it is good and just because God wills it or whether God wills it because it is good and just; in other words, whether justice and Goodness are arbitrary or whether they belong to the necessary and eternal truths about the nature of things."</ref> دا پوښتنه د [[اپلاتون]] د اصلي بحث راهیسې د عقیدې پوهانو ته یوه ستونزه وړاندې کړې، که څه هم نورو دا یو غلط اسرار بللی، او دا نن ورځ د دیني او فلسفي بحثونو موضوع پاتې ده. == د معما متن == [[سوقرات|سوکرات]] او ایتیفرو د [[اپلاتون]] په ایتیفرو کې د تقوا په ماهیت بحث کوي. ایتیفرو وړاندیز کوي چې متقی (τὸ ὅσιον) هغه څه دي چې خدایان (τὸ θεοφιλές) خوښوي، مګر [[سوقرات|سوکرات]] د دې وړاندیز سره ستونزه ویني: خدایان ممکن موافق نه وي. ایتیفرو وروسته خپل تعریف په دې ډول بیاکتنه کوي چې تقوی یوازینی شی دی چې ټول خدایان په یو وخت کې خوښوي. دا په دې وخت کې دی چې معما ښکاري. [[سوقرات|سوکرات]] پوښتنه وکړه چې ایا هغه د خدایانو سره مینه لري ځکه چې دوی متقیان دي، یا که متقیان یوازې د خدای سره مینه لري. [[سوقرات|سوکرات]] او ایتفرو دواړه د لومړي اختیار په اړه فکر کوي: یقینا خدایان متقیان خوښوي ځکه چې دوی متقیان دي. مګر دا، [[سوقرات|سوکرات]] استدلال کوي، پدې معنی چې موږ مجبور یو چې دویم اختیار رد کړو: دا حقیقت چې خدایان یو څه خوښوي دا نشي تشریح کولی چې ولې متقیان صالح دي. [[سوقرات|سوکرات]] وايي چې که دواړه اختیارونه ریښتیا وي نو دوی به په ورته وخت کې یو شیطاني حلقه رامینځته کړي ، دا دا دی چې خدای پاک له متقیانو سره مینه لري ځکه چې دوی متقیان دي او متقیان متقیان دي ځکه چې خدای دوی سره مینه لري. [[سوقرات|سوکرات]] وویل: او دا په بدل کې دا معنی لري چې متقیان هغه نه دي چې خدایان یې خوښوي، یعنې هغه څه چې متقیان د خدای دوستان جوړوي هغه څه ندي چې د خدای دوستان د خدای دوستان جوړوي. په پای کې، هغه څه چې د خدای دوستان د خدای ملګري جوړوي دا حقیقت دی چې خدای د دوی سره مینه لري، له بلې خوا هغه څه چې متقیان تقویه کوي بل څه دي. نو ځکه د ایتیفرو نظریه موږ ته د تقوا طبیعت نه، بلکې د تقوا معیار راکوي. == په فلسفي علومو کې == دا مساله په فلسفه الهیات کې تعدیل او پلي کیدی شي ، چیرې چې دا لاهم په الهیات او فلسفه کې د بحث موضوع ده ، په ځانګړي توګه د عیسویت ، یهودیت او اسلام په دودونو کې. لکه څنګه چې آلماني فیلسوف او ریاضي پوه ګوتفریډ لیبنیز د معما دا نسخه وړاندې کړه: "په عمومي ډول موافق دی چې هغه څه چې خدای وغواړي ښه او عادلانه وي. خو پوښتنه دا ده چې ايا يو څه ښه او يوازې د دې لپاره دي چې خداى يې وغواړي او که خداى وغواړي نو ښه او عادل دى. په بل عبارت، ایا عدالت او نیکي اختیاري دي، یا ایا دوی د شیانو د طبیعت په اړه لازمي او ابدي حقایقو پورې اړه لري. {{sfn|Leibniz 1702(?)|p=۵۱۶}} له [[اپلاتون]] راهیسې، ډیری فیلسوفانو او ارواپوهانو د اېتيپرو معما ته ګوته نیولې، مګر په ځانګړې توګه د [[اپلاتون]] ډیالوګ ته اشاره نه کوي. د پوهان ترنس ایرون په وینا، دا ستونزه او له [[اپلاتون]] سره یې اړیکه په اوولسمه او اتلسمه پیړیو کې د رالف کوډورت او سمویل کلارک لخوا بیا راژوندۍ شوه. {{sfn|Irwin|2006}} په دې وروستیو کې، دې مسلې د معاصر فیلسوفانو ځانګړې پاملرنه راجلب کړې چې په [[ستر اخلاق|میټایتیک]] او [[د مذهب فلسفه]] کار کوي. فیلسوفان او پوهان چې د دې خنډ د ګواښ په وړاندې د توحید دفاع کوي څو ځوابونه رامینځته کړي. === خدای د هغه څه امر کوي چې سم دي === ==== ملاتړي ==== د دې معما لومړۍ څانګه (یعنې هغه څه چې حق دی هغه څه دي چې خدای یې امر کوي ځکه چې دا سمه ده) په مختلفو نومونو نومول کیږي لکه روشنفکري، عقلیت، ریالیزم، فطرتیزم، او اعتراض. په مجموع کې نظر دا دی چې خپلواک اخلاقي معیارونه لري: ځینې کړنې په خپل ځان کې سم یا غلط دي، پرته له دې چې د خدای امرونه په پام کې ونیسي. دا هغه نظریه ده چې [[سوقرات|سوکرات]] او ایتیفرو د [[اپلاتون]] په خبرو کې ومنله. د اسلام معتزله دیني مکتب هم د دې نظر دفاع کړې ده (د مثال په توګه، نظام په دې باور وو چې خدای په ظلم او درواغو کې شریک نه دی)، {{sfn|Wolfson|1976|p=۵۷۹}}لکه څنګه چې د اسلامي فیلسوف [[ابن رشد]] . {{sfn|Hourani|1962|pp=۱۳–۴۰}} [[ټوماس آکوینس|توماس ایکیناس]] هیڅکله په واضح ډول د اېتيپرو معما ته ګوته نه ده نیولې، مګر د اکیناس پوهان اکثرا هغه د مسلې په دې اړخ کې اچوي. {{sfn|Haldane|1989|p=40}} {{sfn|Irwin|2007|loc=I, pp. 553–556}} اکيناس په خپل ځان کې د ښه یا بد او د خدای د حکمونو سره سم ښه یا بد څه توپیر کوي، {{sfn|Aquinas c. 1265–1274|loc=2a2ae [http://www.newadvent.org/summa/3057.htm#article2 ۵۷٫۲]}} د نه بدلیدونکي اخلاقي معیارونو سره چې د طبیعت د قوانینو لویه برخه جوړوي. {{sfn|Aquinas c. 1265–1274|loc=2a1ae [http://www.newadvent.org/summa/2094.htm#article5 ۹۴٫۵]}} نو هغه ادعا کوي چې حتی خدای نشي کولی {{sfn|Aquinas c. 1265–1274|loc=2a1ae [http://www.newadvent.org/summa/2094.htm#article5 ۹۴٫۵]}}حکمونه بدل کړي (مګر هغه زیاتوي چې خدای کولی شي هغه څه بدل کړي چې خلک یې په ځینو شرایطو کې مستحق دي، لکه د قتل یا غلا لپاره مذهبي حکمونه). د وروسته پوهانو په منځ کې، ګابریل واسکیز په ځانګړې توګه د هر چا، حتی د خدای د ارادې څخه مخکې د مکلفیتونو شتون په اړه ډاډه دی. {{sfn|Pink|2005}} {{sfn|Irwin|2007|loc=II, pp. 6–10}} د طبیعي قانون د عصري تیورۍ پراساس، ګروټیوس او لیبنیز هم د خدای د ارادې په وړاندې اخلاقو ته ځای ورکوي، اخلاقي حقایق د نه بدلیدونکي ریاضياتي حقیقتونو سره پرتله کوي، او په فلسفي شخړو کې د پوفېنډروف په څېر رضاکاران ښکیلوي. <ref>See esp. {{harvnb|Grotius|1625|loc=1.1.10}} and {{harvnb|Leibniz 1702(?)}}; see also {{harvnb|Leibniz|1706|pp=64–75}}.</ref> د کیمبرج [[اپلاتون]] پوهانو لکه بنیامین ویکاټ او رالف کوډورت په رضاکارانه تیوریو باندې لوی بریدونه وکړل، چې د سمویل کلارک او ریچارډ قیمت د وروستیو منطقی میتاتیکونو لپاره یې لاره هواره کړه؛ {{sfn|Gill|1999|loc=esp. pp. 272–74}} {{sfn|Mackie|1980|loc=Chapters 2, 8}} {{sfn|Gill|2011}} هغه څه چې راڅرګند شول هغه یو نظر و چې له مخې یې ابدي اخلاقي معیارونه، په یو ډول په خدای پورې تړلي، د خدای له ارادې او د خدای د حکمونو دمخه په خپلواکه توګه شتون لري. معاصر مذهبي فیلسوفان چې د Euthyphro د معما دا څانګه یې منلې وه عبارت دي له: ریچارډ سوینبورن {{sfn|Swinburne|1993|pp=209–216}}{{sfn|Swinburne|1993|pp=209–216}} او T.J. ماوسن {{sfn|Mawson|2008}} == اړوندې پوښتنې == * توسل * اخلاق == سرچينې == {{لړسرچينې|۲}} == حوالې == {{Ltr}} {{Refbegin|2}} * {{Cite book|last=Adams|first=Robert Merrihew|author-link=Robert Merrihew Adams|chapter=A Modified Divine Command Theory of Ethical Wrongness|title=Religion and Morality: A Collection of Essays|url=https://archive.org/details/religionmorality0000outk|editor=Gene Outka|publisher=Anchor|year=1973}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Adams|first=Robert Merrihew|title=Finite and Infinite Goods: A Framework for Ethics|url=https://archive.org/details/finiteinfinitego0000adam|year=1999|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-515371-2}} * {{Cite book|last=Alston|first=William P.|chapter=Some suggestions for divine command theorists|year=1990|editor=Michael Beaty|title=Christian Theism and the Problems of Philosophy|publisher=University of Notre Dame Press|pages=303–26}} * {{Cite book|last=Alston|first=William P.|chapter=What Euthyphro should have said|title=Philosophy of Religion: A Reader and Guide|url=https://archive.org/details/philosophyofreli0000unse_o0r7|editor=William Lane Craig|isbn=978-0-8135-3121-2|year=2002}} * {{Cite book|ref={{harvid|Aquinas c. 1265–1274}}|last=Aquinas|first=Thomas|title=Summa Theologica|url=https://archive.org/details/summatheologica0002stth|year=1265–1274}} * {{Cite book|last=Calvin|first=John|year=1536|title=Institutes of the Christian Religion}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Cross|first=Richard|title=Duns Scotus|url=https://archive.org/details/dunsscotus0000cros|year=1999|isbn=978-0-19-512553-5}} * {{Cite book|last=Cudworth|first=Ralph|title=A Treatise concerning eternal and immutable morality|year=1731|url=https://archive.org/details/treatiseconcerni00cudw|publisher=London: Printed for James and John Knapton ...}} * {{Cite book|ref={{harvid|Descartes}}|last=Descartes|first=René|title=The Philosophical Writings of Descartes|editor=John Cottingham|year=1985}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Frank|first=Richard M.|title=Al-Ghazali and the Asharite School|url=https://archive.org/details/alghazaliasharit0000fran|year=1994|isbn=978-0-8223-1427-1}} * {{Cite book|last=Gale|first=Richard M.|year=1999|title=The Divided Self of William James|url=https://archive.org/details/dividedselfofwil0000gale|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64269-9}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Gill|first=Michael|title=British Moralists on Human Nature and the Birth of Secular Ethics|isbn=978-0-521-18440-3|year=2011}} * {{Cite book|ref={{harvid|Grotius|1625}}|last=Grotius|first=Hugo|title=The Rights of War and Peace|url=https://archive.org/details/rightsofwarpeace0000grot_b8m8|origyear=1625|editor=Richard Tuck|publisher=Liberty Fund|year=2005|isbn=978-0-86597-436-4}} * {{Cite journal}} * {{Cite news}} * {{Cite book|last=Hobbes|first=Thomas|title=Leviathan|year=1996|url=https://archive.org/details/leviathan00hobb_0}} * {{Cite book|last1=Hoffman|first1=Joshua|last2=Rosenkrantz|first2=Gary S.|title=The Divine Attributes|year=2002|doi=10.1002/9780470693438|isbn=978-1-892941-00-8}} * {{Cite journal}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Hume|first=David|title=A Treatise of Human Nature|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_a-treatise-of-human-natu_hume-david_1739_3|isbn=978-1-4793-2172-8|year=1739}} * {{Cite book|last=Hutcheson|first=Francis|title=An Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue; In Two Treatises|url=https://archive.org/details/inquiryintoorigi00hutc|year=1738|publisher=London: Printed for D. Midwinter, A. Bettersworth, and C. Hitch ...}} * {{Cite book|last=Hutcheson|first=Francis|title=Illustrations on the Moral Sense|isbn=978-0-674-44326-6|url=http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=885|year=1742}} * {{Cite book|last=Irwin|first=Terence|year=2006|chapter=Socrates and Euthyphro: The argument and its revival|editor=Lindsay Judson|title=Remembering Socrates: Philosophical Essays|publisher=Oxford University Press}} * {{Cite book|last=Irwin|first=Terence|title=The Development of Ethics|url=https://archive.org/details/developmentofeth0001irwi|isbn=978-0-19-969385-6|publisher=Oxford University Press|year=2007}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last1=Janik|first1=Allan|last2=Toulmin|first2=Stephen|authorlink2=Stephen Toulmin|year=1973|title=Wittgenstein's Vienna|url=https://archive.org/details/wittgensteinsvie00jani|location=New York|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-671-21725-9}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Kretzmann|first=Norman|title=Philosophy of Religion: The Big Questions|url=https://archive.org/details/philosophyofreli0000unse_a8i9|chapter=Abraham, Isaac, and Euthyphro: God and the basis of morality|editor=Eleonore Stump|year=1999|publisher=Blackwell|location=Oxford|isbn=978-0-631-20604-0}} * {{Cite book|last=Leibniz|first=Gottfried|title=Discourse on Metaphysics|year=1686}} * {{Cite book|ref={{harvid|Leibniz 1702(?)}}|last=Leibniz|first=Gottfried|chapter=Reflections on the Common Concept of Justice|origyear=1702(?)|title=Leibniz: Philosophical Papers and Letters|editor=Leroy Loemker|isbn=978-9027706935|pages=[https://archive.org/details/philosophicalpap0000leib/page/561 561–573]|location=Dordrecht|publisher=Kluwer|year=1989|chapter-url=https://archive.org/details/philosophicalpap0000leib/page/561}} * {{Cite book|last=Leibniz|first=Gottfried|chapter=Opinion on the Principles of Pufendorf|title=Leibniz: Political Writings|editor=Riley|year=1706|publisher=Cambridge University Press|pages=64–75}} * {{Cite book|last=Leibniz|first=Gottfried|title=Théodicée|year=1710}} * {{Cite book|ref={{harvid|Lewis|1943}}|last=Lewis|first=C. S.|chapter=The Poison of Subjectivism|title=Christian Reflections|url=https://archive.org/details/christianreflect0000lewi|year=1967|origyear=1943}} * {{Cite book|last=Luther|first=Martin|title=On the Bondage of the Will|year=1525}} * {{Cite book|last=Mackie|first=J. L.|title=Hume's Moral Theory|url=https://archive.org/details/humesmoraltheory0000mack|year=1980|isbn=978-0-415-10436-4}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=McInerny|first=Ralph|author-link=Ralph McInerny|title=St. Thomas Aquinas|publisher=University of Notre Dame Press|year=1982|isbn=978-0-268-01707-1|url=https://archive.org/details/stthomasaquinas00mcin}} * {{Cite book|last=Moore|first=G. E.|title=Principia Ethica|url=https://archive.org/details/principiaethica00moor_0|year=1903}} * {{Cite book|last=Moore|first=G. E.|title=Ethics|year=1912|url=http://fair-use.org/g-e-moore/ethics/}} * {{Cite journal}} * {{Cite journal}} * {{Cite encyclopedia}} * {{Cite book|last1=Murray|first1=Michael J.|last2=Rea|first2=Michael|title=An Introduction to the Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/introductiontoph0000murr|location=Cambridge|publisher=Cambridge|year=2008|isbn=978-0-521-61955-4}} * {{Cite book|last=Oppy|first=Graham|title=Arguing about Gods|year=2009|isbn=978-0-521-12264-1}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Pieper|first=Josef|title=The Concept of Sin|url=https://archive.org/details/conceptofsin0000piep|location=South Bend, Indiana|publisher=St Augustine's Press|year=2001|isbn=978-1-890318-07-9}} * {{Cite book|last=Pink|first=Thomas|title=Action, Will, and Law in Late Scholasticism|year=2005|doi=10.1007/1-4020-3001-0_3|journal=Moral Philosophy on the Threshold of Modernity|volume=57|pages=31–50|series=The New Synthese Historical Library|isbn=978-1-4020-3000-0}} * {{Cite book|last=Price|first=Richard|title=A Review of the Principal Questions of Morals|year=1769|url=https://archive.org/details/reviewofprincip00pric|location=London|publisher=Printed for T. Cadell}} * {{Cite book|last=Quinn|first=Philip|doi=10.1093/oxfordhb/9780195325911.003.0003|chapter=Theological Voluntarism|title=The Oxford Handbook of Ethical Theory|editor=David Copp|year=2007}} * {{Cite book|last=Rogers|first=Katherin A.|year=2000|chapter=Divine Goodness|title=Perfect Being Theology|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-1012-9}} * {{Cite book|last=Rogers|first=Katherin A.|year=2008|title=Anselm on Freedom|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-923167-6}} * {{Cite book|last=Sacks|first=Jonathan|year=2005|title=To Heal a Fractured World: The Ethics of Responsibility|url=https://archive.org/details/tohealfracturedw0000sack|location=New York|publisher=Schocken Books|isbn=978-0-8052-1196-2}} * {{Cite book|last1=Sagi|first1=Avi|last2=Statman|first2=Daniel|year=1995|title=Religion and Morality|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-838-1}} * {{Cite book|title=Practical Ethics|edition=3d|last=Singer|first=Peter|year=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-43971-8|url=https://archive.org/details/practicalethics00sing}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|ref={{harvid|Snaith|1944}}|last=Snaith|first=Norman H.|origyear=1944|title=The Distinctive Ideas of the Old Testament|location=London|publisher=Epworth Press|year=1983|isbn=978-0-7162-0392-6}} * {{Cite book|last=Suárez|first=Francisco|title=Tractatus de legibus ac deo legislatore: in decem libros distributus|year=1872|url=https://archive.org/details/tractatusdelegi01sugoog|publisher=ex typis Fibrenianis}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Swinburne|first=Richard|title=The Coherence of Theism|url=https://archive.org/details/coherenceoftheis0000swin|year=1993|isbn=978-0-19-824070-9}} * {{Cite journal}} * {{Cite book|last=Wainwright|first=William|title=Religion and Morality|url=https://archive.org/details/religionmorality0000wain|year=2005|isbn=978-0-7546-1632-0}} * {{Cite journal}} * {{Cite encyclopedia}} * {{Cite book|editor-last=Williams|editor-first=Thomas|year=2002|isbn=978-0-521-63563-9|title=The Cambridge Companion to Duns Scotus}} * {{Cite book|last=Wolfson|first=Harry|title=The Philosophy of the Kalam|url=https://archive.org/details/philosophyofkala0000wolf|year=1976|isbn=978-0-674-66580-4}} * {{Cite book|last=Zagzebski|first=Linda|author-link=Linda Trinkaus Zagzebski|title=Divine Motivation Theory|url=https://archive.org/details/divinemotivation0000zagz_j6i8|year=2004|isbn=978-0-521-53576-2}} {{Refend}} {{پایان چپ‌چین}} == د نورو لوستلو لپاره == {{Ltr}} * Jan Aertsen ''Medieval philosophy and the transcendentals: the case of Thomas Aquinas'' (2004: New York, Brill) {{شابک|90-04-10585-9|en}} * John M. Frame ''[http://www.frame-poythress.org/frame_articles/1993Euthyphro.htm Euthyphro, Hume, and the Biblical God]'' retrieved February 13, 2007 * Paul Helm [ed.] ''Divine Commands and Morality'' (1981: Oxford, Oxford University Press) {{شابک|0-19-875049-8|en}} * Plato ''Euthyphro'' (any edition; the Penguin version can be found in ''The Last Days of Socrates'' {{شابک|0-14-044037-2}}) {{پایان چپ‌چین}} == بهرنۍ لینک == {{Ltr}} * [https://www.gutenberg.org/ebooks/1642 Euthyphro by Plato from Project Gutenberg] {{پایان چپ‌چین}}{{د اپلاتون پلويان}}{{د فلسفې سرليکونه}} [[وېشنيزه:فلسفي اندونه]] [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:فلسفي شکاکیت]] [[وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس]] [[وېشنيزه:فلسفي مفسرین]] [[وېشنيزه:فلسفي ويوکي]] [[وېشنيزه:فلسفي ويپانگه]] [[وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه]] [[وېشنيزه:فلسفي ویي]] ky88zi2lvxgxhittvf3ie8tdjjt7c03 0 68043 371092 354715 2026-11-08T17:11:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371092 wikitext text/x-wiki {{سوکرات}} " '''پوهېږم چې نه پوهېږم''' "{{بلنوم|انګليسي=I know that I know nothing|يوناني=ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα}} د یوناني فیلسوف [[سوقرات|سوکرات]] یو خورا مشهوره وينا ده. == ممکنه تشریحات == === د انساني پوهې نفې === له دې جملې څخه یو مطلب دا دی چې انسان هیڅکله په هیڅ نه پوهیږي. دلته پوښتنه دا راپیدا کیږي چې که هغه په هیڅ نه پوهیږي، نو څنګه پوهیږي چې هغه هیڅ نه پوهیږي؟ ځینو دا تفسیر '''د سوکرات پاراډوکس''' تر سرلیک لاندې ليکلی دی، چې د درواغجن پاراډکس یو ډول دی. خو بله لار دا ده چې د سقراط مطلب دا و چې انسان هېڅکله د خپلې نړۍ په اړه په ډاډه زړه نه شي پوهېدلای، بلکې له خپل باطني حالت څخه ضرور پوهېدلای شي. له دې امله، هغه کولی شي ووایې چې هغه د نړۍ په اړه په هیڅ شی نه پوهیږي او په دې خبره کې هیڅ تضاد شتون نلري. <ref>{{Cite book|last=Stokes|first=Michael|author-link=Michael Stokes|title=Apology of Socrates|year=1997|publisher=Aris & Phillips|location=Warminster|isbn=0-85668-371-X|page=18}}</ref> دا په دې مانا هم کېدای شي چې هر څومره چې انسان پرې پوهيږي، لا هم داسې څيزونه شته چې تر اوسه نه دي کشف شوي او د دغو ناڅرګندو شيانو شمېر ډېر دی؛ دا، مهمه نده چې موږ څومره پوهېږو، دا د هغه څه په پرتله چې موږ نه پوهیږو ډېر او خورا مهم دی. === د انسان د ترلاسه شوې پوهې کم ښودل === د سوکرات د خبرو بل احتمالي تفسیر دا دی چې د هغه مانا دا وه چې هغه لږه پوهه لري، دومره لږ چې دا پوهه د هغه د نامالومو په پرتله صفر ده. لکه څنګه چې د سوکرات د محاکمې په تفصیل کې راغلي چې [[سوقرات|سوکرات]] وایي چې یو ځل یې د ډیلفي معبد د هوښیار خلکو په اړه پوښتنه وکړه او ځواب یې دا و چې [[سوقرات|سوکرات]] تر ټولو هوښیار دی. [[سوقرات|سوکرات]]پخپله هم په دې خبره حیران او دريان شو. ځکه هغه پوهيږي چې پوهه نه لري. او خدای هم دروغ نشي ویلای. هغه په پای کې دې پایلې ته رسیږي چې "یوازې خدای پوهیږي. په دې حساب، ولې خدای [[سوقرات|سوکرات]] د خلکو تر ټولو هوښیار ګڼلی؟ [[سوقرات|سوکرات]] ځواب ورکړ چې خدای د [[سوقرات|سوکرات]] په مانا نه دی، بلکې خدای د [[سوقرات|سوکرات]] نوم د مثال په توګه کارولی دی. لکه: هغه څوک هوښیار دی چې د [[سوقرات|سوکرات]] په څېر پوهیږي چې د هغه پوهه هیڅ ارزښت نلري. » <ref name="r2">{{یادکرد|فصل=فصل یازدهم:سقراط|کتاب=تاریخ فلسفه غرب، جلد اول:فلسفه قدیم|نویسنده=برتراند راسل|ترجمه=نجف دریابندری|ناشر=شرکت سهامی کتاب‌های جیبی|شهر=تهران|کوشش=|ویرایش=|صفحه=صفحه ۷۸ تا ۸۶|سال=۱۳۴۰|شابک=}}</ref> == ساده جهل او جامع جهل == د علم څخه تر پېژدنې او پېژندنې څخه تر علم تر منځ د توپیر د لا روښانه کولو لپاره؛ ناپوهي په مطلق (ساده) او مرکب وېشل کېدی شي. ناپوهي هغه ساده حقيقت دی چې انسان په يو څه نه پوهيږي او پخپله هم پوهيږي چې نه پوهيږي، په دې صورت کې د علم حاصلولو مقام ته رسيدلی شي. <ref name="p3">[http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635 خطر جهل مرکب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321093800/http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635 |date=2023-03-21 }}{{پیوند مرده|date=مارس ۲۰۲۰|bot=InternetArchiveBot}}</ref> لږ تر لږه د نورو خبرو ته غوږ نيسي چې ومني که رښتيا وي نو دا ناپوهي ډېره خطرناکه نه ده. خو جهالت له دې څخه جوړ دی چې انسان نه پوهيږي او نه پوهيږي چې نه پوهيږي او د مثال په توګه فکر کوي چې د غرور له امله پوهيږي. <ref name="p2">[http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635 خطر جهل مرکب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321093800/http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635 |date=2023-03-21 }}{{پیوند مرده|date=مارس ۲۰۲۰|bot=InternetArchiveBot}}</ref> دا ډول جهالت لاعلاج دی، ځکه غرور د جهالت د له منځه وړلو اجازه نه ورکوي. جامع جاهل یا د جاهلیت جاهل (زه نه پوهیږم چې زه نه پوهیږم) د ناپوهۍ یو ډول دی چې په هغه کې یو څوک د خپل ناپوهۍ څخه خبر نه وي او فکر کوي چې پوه دی. او په دې خاطر به د خپل جهالت د له منځه وړلو په لټه کې نه وي، ځکه دا د جهالت علم دی چې انسان د خپل جهالت له منځه وړي. <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=28718|عنوان=پژوهشکده باقرالعلوم|ناشر=|تاریخ=|تاریخ بازدید=}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635|عنوان=کتابخانه طهور|ناشر=|تاریخ=|تاریخ بازدید=}}{{پیوند مرده|date=مارس ۲۰۲۰|bot=InternetArchiveBot}}</ref> لاندې جملې ورته اشاره کوي: * [[ابن سينا بلخي|ابن سینا]] : "ایاک او فتانه بطره". <ref name="p">{{Cite web |title=خطر جهل مرکب |url=http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635 |access-date=2023-03-21 |archive-date=2023-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321093800/http://www.tahoorkotob.com/page.php?pid=6635 |url-status=dead }}</ref> د ابتر له هوښيارۍ څخه د وېرې په مانا ده. یعنی له نیمګړی عقل او نیم عقل څخه؛ دا پدې مانا ده چې یو سړی ښه یا ساده یا هوښیار او په بشپړ ډول پوه دی. ساده خلک معمولا په دې پوهېږي چې ساده دي، خو نیم هوښیار خلک چې په ځینو مواردو کې هوښیار وي، ډېر هوښیار ګڼي او تل خپل عمل هوښیار ګڼي، دا ډول خلک تر ټولو احمقان او تر ټولو جالب خلک دي. * [[محمد الغزالي|امام محمد غزالي رحمه الله]] فرمايي: هر څه چې په خپل نيمګړي وجود کې وي له خالص غير موجوديت څخه غوره دي، پرته له علم او پوهې څخه! دا د بیلګې په توګه، روغتیا یا شتمنۍ معنی لري؛ که یو څوک هر څومره مقدار ولري، تر هغه ښه دی، چې څه نه لري، خو علم او پوهه داسې نه ده، بې تعلیمه تر بې سواده بدتر دی. ځکه چې هغه فکر کوي چې هغه ډیر سواد دی او هیڅکله یې د بشپړولو هڅه نه کوي. {{Break}}البته، جاهل ښايي پورته غلط تعبیر شي، په پورتنۍ برخه کې د "هیڅ شی" یا "ناپوهۍ" څخه مراد دی چې دومره ډیر ناپوهان شتون لري چې زموږ پوهه تقریبا هیڅ نه ده (بشپړ) لري، نو دا دی چې هغه نه پوهیږي) هغه ارزښتناک دی لکه څنګه چې ابن سینا وايي چې که څه هم هغه د (ډېر کوچني) ویښتو زړه ټوټه ټوټه کړ (په ډیر څه یې پوه شو) مګر هغه حتی یو ویښته یا خیام هم په بشپړ ډول نه پوهیده چې وايي د ساینس زده کولو لپاره یې ټول هڅه وکړه. (که څه هم علم ساینس نه دی، مګر ساینس پوهه ده) هغه هیڅ شی نه زده کړل. (ځکه چې د هغه د پوهې اندازه صفر ته رسیږي، هیڅ شی نه راځي.) == اړوندې پوښتنې == * [[پوهنپوهنه]] * ناپوهي * [[لوېديځه فلسفه|غربي فلسفه]] == پايليکونه == {{لړسرچينې|۲}}{{سوکرات ناوبکس}} [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:فلسف]] [[وېشنيزه:فلسفي اندونه]] [[وېشنيزه:فلسفي شکاکیت]] [[وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس]] [[وېشنيزه:فلسفي مفسرین]] [[وېشنيزه:فلسفي ويپانگه]] [[وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه]] [[وېشنيزه:فلسفي ویي]] 2l1ljhtuwswi7lnrccaon9nqyghal5u 0 68785 371068 336374 2026-11-08T16:47:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371068 wikitext text/x-wiki نړیوال څارونکي په سوریه کې د بشري حقونو وضعیت په جدي ډول کمزوری بولي. مدني آزادۍ، د بیان او غونډو جوړولو آزادۍ د بشار الاسد په بعثي رژیم کې چې «د نړۍ له تر ټولو ځپونکو رژیمونو» څخه ګڼل کېږي په عملي بڼه هېڅ شتون نه لري. له ۱۹۶۳ زکال څخه د ۲۰۱۱ زکال تر اپرېل میاشتې پورې بېړني حالت شتون درلود او امنیتي ځواکونو ته یې د ملکي وګړو په خپل سرې نیونې او بندي کولو کې پراخه واکونه ورکول چې په دغو کې فکري بندیان هم شامل و.<ref name="w.r.p555">[https://www.hrw.org/world-report-2010 World Report 2010 Human Rights Watch World Report 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122204734/https://www.hrw.org/world-report-2010|date=22 November 2017}}, pg. 555.</ref><ref name="AmInt2009">{{cite web |title=Amnesty International Report 2009, Syria |url=http://thereport.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007231314/http://thereport.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-date=7 October 2009 |access-date=28 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Freedom in the World 2023: Syria |url=https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309145759/https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-date=9 March 2023 |website=[[Freedom House]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Yacoubian |first=Mona |date=14 March 2023 |title=Syria’s Stalemate Has Only Benefitted Assad and His Backers |url=https://www.usip.org/publications/2023/03/syrias-stalemate-has-only-benefitted-assad-and-his-backers |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318081024/https://www.usip.org/publications/2023/03/syrias-stalemate-has-only-benefitted-assad-and-his-backers |archive-date=18 March 2023 |website=USIP}}</ref><ref name="AmInt20092">{{cite web |title=Amnesty International Report 2009, Syria |url=http://thereport.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007231314/http://thereport.amnesty.org/en/regions/middle-east-north-africa/syria |archive-date=7 October 2009 |access-date=28 April 2017}}</ref> په ۱۹۶۳ زکال کې د پوځي کمېټې له کودتا وروسته چې له امله یې نوي بعثیان (neo-Ba'athists) واک ته ورسېدل، د سوریې بعث ګوند په سوریه کې یو ټول واکه دولت اداره کوي. د ګوند دننه د واک پر سر له یوې دورې ناندریو وروسته چې د ۱۹۷۰ زکال په کودتاه سره اوج ته ورسېدې جنرال حافظ الاسد د سوریې ولسمشر شو او د اسد د کورنۍ میراثي دیکتاتوري یې رامنځته کړه. د هغه د شپږو لسیزو واکمنۍ پر مهال بعث ګوند یا دولت ته نا اړوندې ټولې خپلواکې ټولنیزې، سیاسي او اقتصادي ډلې له فعالیت کولو منع شوی او په دې سره یې په هر ډول بنسټونو باندې د دولت له انحصار څخه ډاډ ترلاسه کړ. له ۱۹۷۳ زکال را وروسته تر ۲۰۱۲ زکال پورې سوریه یو ګوندي هېواد و. په داسې حال کې چې ۲۰۱۲ زکال ته اړوند د سوریې اساسي قانون یوازې تش په نامه د سیاسي ګوندونو جوړول تائید کول؛ د ګوند ثبتونې بهیر ستونزمن و او په کلکه سره د رژیم له خوا تر څارنې لاندې نیول کېده. د رژیم تر کنټرول لاندې سیمو کې د بعث ګوند له سیاسي فعالیتونو پرته نور هر ډول خپلواک سیاسي فعالیتونه منع کېدل او په کلکه سره د مخابراتو په نامه د دغه هېواد د استخباراتي ادارې تر څارنې لاندې وو. <ref>{{Cite book|last=Sadiki|first=Larbi|title=Routledge Handbook of the Arab Spring: Rethinking Democratization|last2=Fares|first2=Obaida|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0-415-52391-2|pages=145-148, 154|chapter=12: The Arab Spring Comes to Syria: Internal Mobilization for Democratic Change, Militarization and Internationalization}}</ref><ref>{{Cite web |title=Freedom in the World 2023: Syria |url=https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309145759/https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-date=9 March 2023 |website=[[Freedom House]]}}</ref> په دغه هېواد کې خپلواکه قضایه قوه هېڅ شتون نه لري، ځکه چې ټول قاضیان او څارنوالان باید د بعث ګوند تائید وړ غړي وي. وسله وال ځواکونه د ملکي وګړو د خپلې سرې نیونې او محاکمې اجازه لري. دولتي چارواکي د بشري حقونو د فعالینو او د دولت د منتقدینو په ځورونه او بندي کولو تورن شوي دي. د بیان آزادي او د ټولنو جوړول په کلکه سره کنټرول کېږي؛ سربېره پر دې ښځې او قومي لږکۍ ډلې له تبعیض سره مخ دي. د ۱۹۷۰ زکال او ۲۰۱۱ زکال ترمنځ د اسد د کورنۍ د څو لسیزو واکمنۍ پر مهال له ۷۰ زره څخه زیات سوریايي وګړي په زور سره وتښتول شول او له ۴۰ زرو څخه زیات هم د ناقانونه وژنو په ترڅ کې اعدام شول؛ همدارنګه په سلګونو زره نور ملکي وګړي په زوره د شړلو له امله بې ځایه شول.<ref>{{Cite web |title=Freedom in the World 2023: Syria |url=https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309145759/https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-date=9 March 2023 |website=[[Freedom House]]}}</ref><ref name="HRW">[https://books.google.com/books?id=OZ3a4M_oZccC&pg=PA486 Human Rights Watch World Report 2005 Events of 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624162425/https://books.google.com/books?id=OZ3a4M_oZccC&pg=PA486|date=24 June 2016}}, [[Human Rights Watch]] 2005. (The same group also highlighted, in a report "Syria: End Opposition Use of Torture, Executions" (Abuses Show Need for Accountability) 17 September 2012, That "A detainee who had been held in a school told Human Rights Watch that FSA fighters there had beaten him regularly for 25 days before he was transferred to the detention facility...") {{ISBN|1-56432-331-5}}.</ref><ref>{{Cite book|last=Sadiki|first=Larbi|title=Routledge Handbook of the Arab Spring: Rethinking Democratization|last2=Fares|first2=Obaida|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0-415-52391-2|pages=147|chapter=12: The Arab Spring Comes to Syria: Internal Mobilization for Democratic Change, Militarization and Internationalization}}</ref> د ابتدايي اقتصادي آزادیو له یوې دورې وروسته چې وه یې نشو کړای د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې د بشري حقونو وضعیت سم کړي، بشار الاسد د ځپونکو چارو یوې ټولګې ته مخه کړه چې له امله یې ګڼ شمېر روڼ آندی او کلتوري فعالان بندخونو ته واچول؛ په دې توګه د دمشق پسرلۍ هم پای ته ورسېد. په ۲۰۱۱ زکال کې د عربي پسرلي په پیل کېدو سره په دغه هېواد کې د بشري حقونو وضعیت د تر ټولو ناوړه وضعیت په توګه پاتې شو؛ چې خپل سرې نیونې، د استخباراتي پولیسو له خوا پراخه څارنه او همدارنګه د قومي لږکیو لکه د کردانو سیستماتیک ځپل یې څرګندونکي دي. د ۲۰۱۱ زکال د انقلاب د ځپلو او ورپسې د کورنۍ جګړې پر مهال په بندخونو کې د وژنو اړوند د شاهدانو د راپورنو پر بنسټ دولت د بشریت پر ضد جنایاتو په ترسره کولو تورن دی چې په دغو کې ناقانونه اعدامول، شکنجه کول، جنسي تېري، خپل سرې نیونې، قومي تصفیه، عام وژنه، دولتي ترهګري او اجباري ورک کېدل شامل دي. ورته مهال دولت د خپل هېواد پر ملکي وګړو د کیمیاوي وسلو ګڼ شمېر بریدونه هم کړي دي.<ref name="GUARD">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad|location=London|work=The Guardian|first=Ian|last=Black|title=Syrian human rights record unchanged under Assad, report says|date=2010-07-16|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813034407/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/16/syrian-human-rights-unchanged-assad|archive-date=13 August 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sadiki|first=Larbi|title=Routledge Handbook of the Arab Spring: Rethinking Democratization|last2=Fares|first2=Obaida|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0-415-52391-2|pages=146|chapter=12: The Arab Spring Comes to Syria: Internal Mobilization for Democratic Change, Militarization and Internationalization}}</ref><ref name="reuters">{{cite web |date=2011-01-24 |title=Syria among worst for rights abuses: HRW report |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-rights-idUSTRE70N5S620110124 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150754/http://www.reuters.com/article/2011/01/24/us-syria-rights-idUSTRE70N5S620110124 |archive-date=24 September 2015 |access-date=1 July 2017 |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |title=Document |url=https://www.amnesty.org/en/documents/document/?indexNumber=mde24%2f5415%2f2017&language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726212128/https://www.amnesty.org/en/documents/document/?indexNumber=mde24%2f5415%2f2017&language=en |archive-date=26 July 2019 |access-date=2019-06-17 |publisher=Amnesty International |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/aug/30/syria-disappeared-murdered-industrial-scale-un-must-step-in|title=Syria's 'disappeared' are murdered on an industrial scale. The UN must step in {{!}} Nicola Cutcher|last=Cutcher|first=Nicola|date=2017-08-30|work=The Guardian|access-date=2019-06-17|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052838/https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/aug/30/syria-disappeared-murdered-industrial-scale-un-must-step-in|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.nydailynews.com/2011-07-06/news/29762944_1_rights-group-president-bashar-assad-amnesty-international-s-middle-east|agency=Associated Press|title=Amnesty International says Syrian forces may have committed war crimes during crackdown|date=2010-07-06|access-date=13 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616074731/http://articles.nydailynews.com/2011-07-06/news/29762944_1_rights-group-president-bashar-assad-amnesty-international-s-middle-east|archive-date=16 June 2012|url-status=dead}}</ref> == مذهبي آزادي == د سوریې اساسي قانون د مذهبي آزادۍ وړاندوینه کړې. ورته مهال بیا بېرته دولت دغه حقونه محدود کړي. په داسې حال کې چې په سوریه کې هېڅ دولتي دین شتون نه لري خو اساسي قانون دا لازمي بولي چې ولسمشر باید مسلمان وي او څرګندوي چې اسلامي فقه او اسلامي شریعت د قانون جوړونې اصلي منبع جوړوي. په ۲۰۰۷ زکال کې د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د «مذهبي ازادیو د نړیوال راپور» له مخې د دغه هېواد اساسي قانون د ادیانو او مذهبي چارو آزادي په دې شرط باندې وړاندې کوي چې مذهبي مناسک عمومي نظم زیانمن نه کړي. د دغه راپور له مخې د سوریې دولت د ټولو له دې ډلې د دیني ډلو فعالیتونه تر څار لاندې لري او له دین پالنې څخه مخه نیسي ځکه چې هغه د مذهبي ډلو ترمنځ د اړیکو پر وړاندې ګواښ بولي. په دغه راپور کې راغلي چې دولت د یهودانو پر وړاندې تبعیض قایل دی او ځینې مهالونه د مذهبي ډلو ترمنځ د جنجالونو راپورونه هم شتون لري خو تر ډېره د مذهبي مواردو پرځای اقتصادي سیالیو ته اړوند ګڼل کېږي. د مذهبي لږکیو ترمنځ دا اندېښنې شتون لري چې دیموکراتیک اصلاحات د اسلام پالو خوځښتونو له خوا د مذهبي لږکیو د ځپلو لامل ګرځي هغه چې اوس مهال ځپل کېږي. <ref>Syrian Constitution, Article 35, Paragraphs (1) and (2).</ref><ref name="Jurisprudence">{{cite web |last=Mutahhari |first=Morteza |author-link=Morteza Motahhari |title=Jurisprudence and its Principles |url=http://www.al-islam.org/jurisprudence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129064232/http://www.al-islam.org/jurisprudence/ |archive-date=29 January 2011 |access-date=2010-12-08 |publisher=Tahrike Tarsile Qur'an}}</ref><ref>United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90221.htm Syria: International Religious Freedom Report 2007]. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>For Syria's minorities, Assad is security. Al Jazeera, 16 September 2011.</ref> د سوریې سني مذهبه د علویانو تر واکمنۍ لاندې بعثي دستګاه له شدید تبعیض سره مخ دي؛ له دې امله چې د رژیم مخکښان هغه د سوریې له اپوزیسیون ډلو سره اړوند بولي. له همدې امله د سوریې سني مذهبه ټولنه د کورنۍ جګړې په اوږدو کې له پراخه ځورونو او جنګي جنایاتو سره مخ شوې ده. <ref>{{Cite web |title=Freedom in the World 2023: Syria |url=https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309145759/https://freedomhouse.org/country/syria/freedom-world/2023 |archive-date=9 March 2023 |website=[[Freedom House]]}}</ref> == د ښځو او همجنسګرایانو حقوق == د ۱۹۴۹ زکال د مجازاتو د قانون د ۵۲۰مې مادې پر بنسټ د همجنسګرایانو اړیکې (یعنې د طبیعت پر خلاف جنسي اړیکې) منع دي او تر دریو کلونو لپاره یې د هغو لپاره د بند وړاندوینه کړې.<ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |title=Refworld – Syria: Treatment and human rights situation of homosexuals: Legal provisions concerning homosexual activity; social treatment of homosexuals (including the issue of "honour killings") |url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4a16a9d92.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110023009/http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4a16a9d92.pdf |archive-date=10 January 2011 |access-date=13 May 2016 |work=Refworld}}</ref> په ۲۰۱۰ زکال کې د سوریې پولیسو عملیات ترسره کړل چې له امله یې ۲۵ نارینه ونیول شول. دغه کسان په ګڼ شمېر جرمنونو له دې ډلې په همجنسګرايي، د ناقانونه نشه یي توکو په کارونې، د همجنس ګرايي چارو ته د هڅونې او همدارنګه له بداخلاقیو څخه د ډکو میلمستیاوو په جوړولو تورن شول. د شمالي او ختیځي سوریې په خود مختاره اداره (AANES) کې د ښځو لپاره له ۶۰ زیات امن کورونه شتون لري چې ښځې کولای شي هلته پناه یوسي او د عدالت غوښتنه وکړي. په دغه ځایونو کې ښځې د ګڼ شمېر مواردو لکه د طلاق، جنسي تېري، وهلو ډبولو او همدارنګه د کورني تاوتریخوالي د ګڼ شمېر ډولونو اړوند ملاتړ ترلاسه کوي. په دغه کورونو کې استوګنې ښځې دا واک لري چې د کور د خوشي کولو اړوند بحث وکړي او یا هم په جدي مواردو کې د جنايي دوسیې جوړولو ته وهڅول شي. د AANES تر واک لاندې سیمو کې له قانوني عمر څخه په کم عمر کې واده ممنوع دی او همدارنګه یې په ۲۰۱۹ زکال کې د ښځو د حقونو د لا پیاوړتیا په موخه یو شمېر قوانین تصویب کړي. <ref name=":0">{{Cite web |last=Flock |first=Elizabeth |date=2021-07-19 |title='Now I've a purpose': why more Kurdish women are choosing to fight |url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |access-date=2021-07-21 |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |author=Brocklebank, Christopher |date=2010-06-23 |title=Syrian authorities crack down on gay men |url=http://www.pinknews.co.uk/2010/06/23/syrian-authorities-crack-down-on-gay-men/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011160101/http://www.pinknews.co.uk/2010/06/23/syrian-authorities-crack-down-on-gay-men |archive-date=11 October 2010 |access-date=2010-12-07 |work=Pink News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Magpie |first=Jo |title=Regaining hope in Rojava |url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/regaining-hope-in-rojava/ |access-date=2021-07-21 |website=[[Open Democracy]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Women's Laws in Rojava – Northern Syria |url=https://eng.kongra-star.org/2019/04/06/womens-laws-in-rojava-northern-syria/ |access-date=2021-07-21 |website=Kongra Star |language=en-US |تاريخ الأرشيف=2019-04-18 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190418130130/https://eng.kongra-star.org/2019/04/06/womens-laws-in-rojava-northern-syria/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-04-18 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190418130130/https://eng.kongra-star.org/2019/04/06/womens-laws-in-rojava-northern-syria/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190418130130/https://eng.kongra-star.org/2019/04/06/womens-laws-in-rojava-northern-syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418130130/https://eng.kongra-star.org/2019/04/06/womens-laws-in-rojava-northern-syria/ }}</ref><ref name=":02">{{Cite web |last=Flock |first=Elizabeth |date=2021-07-19 |title='Now I've a purpose': why more Kurdish women are choosing to fight |url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |access-date=2021-07-21 |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> == د تګ راتګ آزادۍ == سوریايي وګړي نه شي کولای له هېواد څخه «د وتلو د ویزې» له لرلو پرته چې سوریايي چارواکي یې صادروي له هېواده بهر سفر وکړي.<ref name="What Lies Beneath">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/683/syrian-reform-what-lies-beneath|first=Farid N.|last=Ghadry|title=Syrian Reform: What Lies Beneath|date=Winter 2005|journal=The Middle East Quarterly|access-date=2 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304204216/http://www.meforum.org/683/syrian-reform-what-lies-beneath|archive-date=4 March 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=30 September 2010 |title=How Syria controls its dissidents – Banning travel |url=http://www.economist.com/node/17155868 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830231102/http://www.economist.com/node/17155868 |archive-date=30 August 2012 |access-date=2 April 2011 |work=The Economist}}</ref> د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې ۱۳ ماده د تګ راتګ حق په داسې توګه بیان کړی: «(۱) هر کس د یوه هېواد د پولو دننه هر چېرې د تګ راتګ اجازه لري. (۲) هر کس د خپل هېواد په ګډون له هر هېواد څخه بهر ته د تلو او بېرته خپل هېواد ته د راګرځېدو حق لري».<ref>Universal Declaration of Human Rights 1948</ref> د دغه نړیوال حق د شتون سربېره د سوریې دننه سفر د دولت او یاغیانو له خوا منع شوی ځکه چې سخت دریځو ډلو او دولت د سوریې د خلکو د تګ راتګ پر ازادیو محدودیتونه لګولي. ویل کېږي چې دغه محدودیتونه له ۲۰۰۶ زکال راهیسې زیات شوي، خو اړوند یې د کره شمېرو ترلاسه کول ستونزمنه چاره ده ځکه چې په معمول ډول پټ امنیتي بنسټونه دغه ډول ممنوعیتونه لګوي. د سوریې د اساسي قانون د ۳۸مې مادې ۳م بند «د هېواد د پولو دننه د تګ راتګ آزادي وړاندې کوي، مګر دا چې دغه آزادي د قضايي پرېکړو یا د روغتیايي او عمومي خوندیتوب د قوانینو له مخې محدوده شوې وي». له ۲۰۱۱ زکال څخه تر ۲۰۱۵ زکال پورې د  سوریې د جګړې د تېرو څلورو کلونو په اوږدو کې د ځانګړو کسانو لپاره او ځانګړو سیمو ته د تګ راتګ آزادي په پراخه کچه محدوده شوې. د یاغیانو تر کنټرول لاندې سیمو ته د دولت د ملاتړو (یا هغو کسانو چې انګېرل کېږي د دولت ملاتړي دي» په تګ راتګ شدید محدودیتونه شتون لري. بهرني دیپلوماتان د سوریې ډېری برخو ته سفر نه شي کولای او تر ډېره هم له دمشق (د سوریې له پلازمېنې) څخه د وتلو اجازه نه لري.<ref name="ReferenceA">Constitution of the Syrian Arabic Republic 2012 (reformed)</ref> == سرچينې == fvpr6xtkfcrpmtcciqtji46j0zdrflj 0 68791 371072 295957 2026-11-08T16:52:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371072 wikitext text/x-wiki په لیبیا کې بشري حقونه د لیبیا د تاریخ په بېلابېلو دورو کې له بشري حقونو څخه ملاتړ او یا هم له هغو سرغړونې بیانوي. له ۱۹۵۱ زکال څخه تر ۱۹۶۹ زکال پورې د لیبیا پاچاهي په کلکه سره د بریتانوي او Y.R.K کمپنیو تر جدي اغېز او روزنې لاندې وه. د پاچا تر واکمنۍ لاندې لیبیا یو اساسي قانون درلود. له دې سره دغه رژیم فیوډالي رژیم وبلل شو ځکه چې د سواد کچه په کې له ۱۰ سلنه لږ، ژوندانه ته تمه تر ۵۷ کلنۍ او ۴۰ سلنه وګړو یې په کانکسونو، خیمو او غارونو کې ژوند کاوه. دغه مهال بیسوادي او بې کوره توب عامه ستونزې وې او د دغه هېواد په ښاري مرکزونو کې په پریمانه کچه وسپنیزو کورونو شتون درلود. <ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |date=22 October 2011 |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-date=25 October 2011 |access-date=22 October 2011 |work=Daily News}}</ref><ref name="bbc_libya">{{cite news|last=Hussein|first=Mohamed|title=Libya crisis: what role do tribal loyalties play?|url=https://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-middle-east-12528996|access-date=31 October 2011|date=21 February 2011|agency=[[BBC News]]}}</ref> له ۱۹۶۹ زکال څخه تر ۲۰۱۱ زکال پورې د لیبیا تاریخ د لیبیا د عربي جماهیریه (جماهیریه د «ټولګو د دولت» په معنی دی) په رامنځته کېدو مشخص شو، د «مستقیمې ولسواکۍ» هغه سیاسي سیسټم چې د معمر قذافي له خوا یې بنسټ کېښودل شو او په ۱۹۷۷ زکال کې یې واک په اسمي بڼه خوشی کړ، خو تر ۲۰۱۱ زکال پورې د «ورور رهبر» په توګه په غیر رسمي بڼه په واک کې پاتې شو. د جماهیریه حکومت پر مهال دغه هېواد د خپلې ملي نفتي شتمنۍ او کم شمېر نفوسو لرلو؛ همدارنګه د هغو دولتي سیاستونو له امله چې د سنوسي دورې ټولنیزې بې عدالتۍ یې له منځه یووړې د ژوندانه نسبتا لوړ کیفیت یې درلود. د سواد کچه په کې ۹۰ سلنه ته لوړه شوه او د هوساینې داسې سیسټمونه یې وړاندې کړل چې وړیا زده کړې، وړیا روغتیايي خدمتونه او د کور جوړولو لپاره یې مالي مرستې برابرولې. په ۲۰۰۸ زکال د خلکو عمومي کانګرس د جماهیریه دورې د بشري حقونو لوی شین منشور اعلان کړ. په لاس جوړ لوی سیند (Great Manmade River) خوږو اوبو ته د آزاد لاسرسي په موخه د هېواد په ډېرو برخو کې جوړ شو. له دې سربېره د بېسوادۍ او بې کورۍ ستونزې «نږدې په بشپړه توګه پای ته رسېدلې وې» او په پوهنتونو کې د بورسونو او کاري فرصتونو لپاره مالي ملاتړ وړاندې کېده په داسې حال کې چې دغه هېواد له چا پوروړی هم نه و. د دغو ټولو په پایلو کې لیبیا د انساني پراختیا د شاخص له مخې په ۲۰۱۰ زکال کې په ټوله افریقا کې مخکښ او آن له سعودي عربستان هم مخکې و.<ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=7 March 2007|work=BBC News}}</ref><ref>[http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/3dda540f4.pdf The Great Green Charter of Human Rights of the Jamahiriyan Era] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133134/http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/3dda540f4.pdf|date=29 May 2016}}</ref><ref>{{cite web |date=21 July 2011 |title=Zimbabwe: Reason Wafavarova - Reverence for Hatred of Democracy |url=http://allafrica.com/stories/201107210928.html |access-date=23 October 2011 |publisher=[[AllAfrica.com]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Shimatsu |first=Yoichi |date=21 October 2011 |title=Villain or Hero? Desert Lion Perishes, Leaving West Explosive Legacy |url=http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php |archive-date=22 October 2011 |access-date=23 October 2011 |publisher=[[New America Media]]}}</ref><ref name="bbc_libya2">{{cite news|last=Hussein|first=Mohamed|title=Libya crisis: what role do tribal loyalties play?|url=https://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-middle-east-12528996|access-date=31 October 2011|date=21 February 2011|agency=[[BBC News]]}}</ref><ref name="dailynews2">{{cite web |last=Azad |first=Sher |date=22 October 2011 |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-date=25 October 2011 |access-date=22 October 2011 |work=Daily News}}</ref> د قذافي د واکمنۍ پر مهال نړیوالو غیر دولتي بنسټونو په معمول ډول په لیبیا کې د بشري حقونو وضعیت په ناوړه حالت کې توصیف کاوه او له واکه یې سیستماتیکو ناوړه ګټنو لکه سیاسي ځپلو، د سیاسي او مدني آزادیو محدودیتونو او خپل سرو بندخونو ته نغوته کوله؛ د امریکا د دولت له خوا تمویل کېدوني د آزادۍ د خونې په نامه بنسټ له ۱۹۸۹ زکال څخه تر ۲۰۱۰ زکال پورې د ازادۍ تر عنوان لاندې خپلو کلنیو راپورونو کې لیبیا د «نه آزاد» هېواد په توګه باله او سربېره پر دې یې د مدني او سیاسي آزادیو د درجه بندۍ په برخه کې هغو ته تر ټولو لږ یعنې «۷» نمرې ورکولې. قذافي همدارنګه په ښکاره ډول د خپلو تبعیدي مخالفینو د ترور په موخه د استخباراتي مامورینو د لېږلو ویل او همدارنګه د لیبیا دولتي رسنیو د سیاسي مخالفینو پر سر د جایزو اعلان کاوه. له دې سربېره د قذافي رژیم د ابوسلیم بندخونې په عام وژنه تورن و. په ۲۰۱۰ زکال کې د بخښنې نړیوال سازمان د لیبیا اړوند انتقادي راپور خپور کړ چې په هغو کې یې د جبري ورک کېدو او د بشري حقونو څخه د سرغړونو د نورو نا حل شوو مواردو اړوند خپلې اندېښنې څرګندې کړې وې؛ همدارنګه یې په دغو قضایاو کې د کورني امنیت د ادارې د مامورینو د لاس لرلو څخه پرده پورته کړې وې چې له کومې جزا پرته یې خپلو دندو ته دوام ورکاوه. د ۲۰۱۱ زکال په جنوري میاشت کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا داسې راپور خپور کړ چې په هغو کې یې د غړو هېوادونو دنظریاتو په راغونډولو سره د لیبیا په عربي جماهریه کې د بشري حقونو سوابق تحلیل کړي و؛ د دغه تحلیل په ترڅ کې ډیری هېوادونو (له دې ډلې ډیری اروپایي، آسیايي، افریقايي او د سویلي امریکا هېوادونو) په ټولیزه توګه د دغه هېواد ترقي غوښتونکې هڅې ستایلې وې، په داسې حال کې چې یو شمېر هېوادونو (په ځانګړې توګه اسټرالیا، فرانسې، اسرائیلو، سویس او متحده ایالاتو) تښتونو او اعدامونواو په رسنیو او ټولنو باندې محدودیتونو ته په نغوتې په دغه هېواد کې له بشري حقونو څخه د سرغړونو په تړاو اندېښنه څرګنده کړې وه. لیبیا هوکړه وکړه چې د تښتونو او شکنجه کولو اړوندې قضیې به وڅېړي او ټول هغه قوانین چې سیاسي څرګندونې جرم ګڼي یا آزاد او خپلواکه مطبوعات محدود کوي لغو کړي؛ خو په دې یې ټینګار وکړ چې یوه خپلواکه قضایي دستګاه لري. <ref name="ohchr">{{cite web |date=4 January 2011 |title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf |access-date=26 October 2011 |work=[[Universal Periodic Review]] |publisher=[[United Nations Human Rights Council]], [[United Nations General Assembly]]}}</ref> == بهرنۍ ژبې او کډوال کارګر == تر ۱۹۹۸ زکال پورې بهرنۍ ژبو د ښوونځیو په درسي نصاب کې ځای نه درلود. په ۲۰۱۱ زکال کې یو له معترضینو دغه وضعیت په داسې توګه توصیف کړی: «هیڅ یو له موږ څخه په انګریزي یا فرانسوي ژبو خبرې نه شو کولای، هغه موږ ناپوهه او سترګې تړلي ساتلي یو». د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت ادعا وکړه چې قومي لږکي او اسلامي اصول ګرایان له تبعیض ځورېږي او دولت لا هم د بهرنیو کارکوونکو د کار حقونه محدود کوي. په ۱۹۹۸ زکال کې د هر ډول نژادي تبعیض د له منځه وړو کنوانسیون «د ملي یا قومي ریښي پر بنسټ د کډوالو کارګرانو پر وړاندې د تبعیض» د ادعا اړوند اندېښنه څرګنده کړه، هماغه ډول چې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا هم په ۲۰۱۰ زکال کې د هغو اړوند اندېښنه څرګنده کړه. د بشري حقونو څار ډلې د ۲۰۰۶ زکال په سپټمبر میاشت کې د کډوالو کارګرانو او نورو بهرنیانو د بشري حقونو څخه د سرغړونو څرنګوالی مستند کړ، چې په شدت سره یې د افریقايي تورپوستو پر وړاندې د لیبیا له کورنۍ جګړې وروسته د ملي انتقالي شورا د واکمنۍ پر مهال زیاتوالی وموند.<ref>{{Cite news|title=A New Flag Flies in the East|url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|date=24 February 2011|newspaper=[[The Economist]]|access-date=10 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |author=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=6 March 2007 |title=Libya |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2006/78858.htm |access-date=5 March 2010 |publisher=[[United States Department of State|US State Department]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.unwatch.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=bdKKISNqEmG&b=1313923&ct=8411733|title=Libya Must End Racism Against Black African Migrants and Others|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026161747/http://www.unwatch.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=bdKKISNqEmG&b=1313923&ct=8411733|archive-date=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Written statement* submitted by the United Nations Watch (UN Watch), a non-governmental organization in special consultative status|url=http://www.unwatch.org/atf/cf/%7B6deb65da-be5b-4cae-8056-8bf0bedf4d17%7D/WRITTEN%20STATEMENT%20ITEM%209.PDF|author=UN Watch|publisher=United Nations Human Rights Council|number=A/HRC/13/NGO/122|date=16 February 2010|access-date=10 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406124000/http://www.unwatch.org/atf/cf/%7B6deb65da-be5b-4cae-8056-8bf0bedf4d17%7D/WRITTEN%20STATEMENT%20ITEM%209.PDF|archive-date=6 April 2012}}</ref><ref name="guardian_milne">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|title=If the Libyan war was about saving lives, it was a catastrophic failure|last=Milne|first=Seumas|date=26 October 2011|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=27 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424002333/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|archive-date=24 April 2019|url-status=live|location=London}}</ref> == د ښځو حقونه == د ډېری معاصرو انقلابونو په څېر، ښځو د لیبیا د ۲۰۱۱ زکال په انقلاب کې مهم رول ولوباوه. له انقلاب وروسته د بشري حقونو مدافعو ډلو د لیبیا په سیاسي او اقتصادي ډګرونو کې د ښځو د ګوښه کولو او همدارنګه په نوي اساسي قانون کې د ښځو له حقونو څخه د کافي ملاتړ د نشتون له امله اندېښنې مطرح کړې. <ref>[https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/libya0513_brochure_LOWRES_0.pdf "Revolution for All: Women’s Rights in the New Libya"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307043040/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/libya0513_brochure_LOWRES_0.pdf|date=7 March 2016}}, Human Rights Watch, 19 May 2013. Retrieved 10 October 2013.</ref> د ملي شورا مخالفو ډلو استدلال کاوه چې دولت د ښځو پر وړاندې د اسلام پالو له اقداماتو ملاتړ کوي. ویل کېدل د لیبیا لوی مفتي صادق غریانی له اسلام پاله ګوندونو سره نږدې اړیکې لري. هغه داسې فتواوې ورکړې چې مسلمانان یې د دغه هېواد له ملي کانګرس څخه اطاعت ته راوبلل او همدارنګه یې له هفتر ځواکونو سره مسلمانانو ته د جګړې کولو فتوا ورکړه.<ref>{{cite web |title=Grand Mufti supports Congress remaining in office, forbids action against it. |url=http://www.libyaherald.com/2014/02/07/grand-mufti-supports-congress-remaining-in-office-forbids-action-against-it/#axzz3BEEmEefL |access-date=14 October 2014 |work=Libya Herald}}</ref><ref>{{cite web |title=Mufti call for violence angers Libyans |url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/06/12/feature-01 |access-date=14 October 2014 |work=Magharebia}}</ref> ورپسې په ۲۰۱۳ زکال کې د بشري حقونو مدافع وکیله حمیده الهادی الاسفار وتښتول شوه، شکنجه شوه او بالاخره هم ووژل شوه. ویل کېږي چې هغه د لوی مفتي په فتوا باندې د نیوکې له امله په نښه شوې وه. د نوموړې د مرګ په تړاو هېڅ کس وه نه نیول شو. <ref>{{cite web |date=7 January 2014 |title=Lawyer Who Supported the Rights of Women in Libya, Found Dead &#124; Viva Libya ! |url=http://vivalibya.wordpress.com/2014/01/07/lawyer-who-supported-the-rights-of-women-found-dead/ |access-date=16 August 2014 |publisher=Vivalibya.wordpress.com}}</ref> د ۲۰۱۳ زکال په جون میاشت کې سیاستوال علی تکبالي او فتحی ساغر د ښځو د حقونو د ترویج کولو په موخه د یو کاریکتور په خپرولو سره «اسلام ته د سپکاوي» په تور محکمې ته حاضر شول، د شرعي قوانینو له مخې هغوی د اعدام له جزا سره مخ و. دغه قضیه د پراخو اندېښنو د پارېدو لامل وګرځېده، خو هغوی د ۲۰۱۴ زکال په مارچ میاشت کې له بند راخوشي شول. ملي شورا د نویو ټاکنو د تنظیم په موخه فشارونو ته تسلیم شوه او د ۲۰۱۴ زکال د مارچ په ۳۰مه یې د ټاکنو نوي قانون ته له  ټولو۱۳۳ رایو څخه ۱۲۴ رایې را غونډې کړې. د ۲۰۱۴ زکال د جون میاشتې د ۲۵مې نېټې په ټاکنو کې علي تکبالي د ۴۷۷۷ رایو په خپلولو د استازو نوي پارلمان ته د مرکزي تریپولي د استازي په توګه لار ومونده. د ټاکنو په نوي قانون کې د پارلمان له ۲۰۰ څوکیو څخه ۳۰ یې مېرمنو ته ځانګړې شوې وې. <ref>{{cite web |title=Libya must drop charges against politicians over women's rights cartoon &#124; Amnesty International |url=https://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326023115/http://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14 |archive-date=26 March 2014 |access-date=16 August 2014 |publisher=Amnesty.org}}</ref><ref name="20140330_ElectoralLaw">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|title=Congress votes to replace itself with new House of Representatives|last1=Ahmed|first1=Elumami|date=30 March 2014|work=[[Libya Herald]]|access-date=11 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522153535/http://www.opemam.org/node/3486|archive-date=22 May 2019|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref><ref name="LHerald_2014election">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2014/07/21/elections-2014-final-results-for-house-of-representative-elections-announced/|title=ELECTIONS 2014: Final results for House of Representative elections announced|last1=Paton|first1=Callum|date=22 July 2014|newspaper=[[Libya Herald]]|access-date=9 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522153733/http://www.opemam.org/node/5948|archive-date=22 May 2019|url-status=dead|last2=Seraj|first2=Essul|url-access=subscription}}</ref> د لیبیا په ملي شورا کې د نوري ابوسحمین د ریاست پر مهال او ورپسې د ۲۰۱۳ زکال په ډسمبر میاشت کې د شرعي قوانینو د پلي کولو اړوند د ملي شورا د پرېکړې له مخې د لیبیا په پوهنتونونو کې جنسیتي ویش او اجباري حجاب له ۲۰۱۴ زکال را وروسته پلی شو چې د ښځو حقونو ته د اړوندو ډلو شدیدې نیوکې یې را وپارولې.<ref>{{Cite book|title=Captain Katie Higgins|last=Schmidt Dis|first=Benjamin|publisher=LuLu Com|year=2019|pages=61}}</ref> د ۲۰۲۰ زکال د جولای په ۱۵ مه د بخښنې نړیوال سازمان د لیبیا له ملي پوځ څخه وغوښتل څو د لیبیایي سیاستوالې او د ښځو د حقونو د مدافعې سیهام سرګیوا د بندي کولو ځای افشا کړي هغه چې یو کال مخکې په زور سره له خپل کور بوتلل شوې وه.<ref>{{cite web |date=17 July 2020 |title=Libya: Abducted politician's fate remains unknown a year on, amid ongoing disappearances |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/07/libya-abducted-politicians-fate-remains-unknown-a-year-on-amid-ongoing-disappearances/ |access-date=17 July 2020 |website=Amnesty International}}</ref> == سرچينې == et7wmftmnwkjv8obcx5hvrsafqzm045 0 68818 371071 302407 2026-11-08T16:51:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371071 wikitext text/x-wiki په قزاقستان کې بشري حقونه د خپلواکو څارونکو له خوا په یوه خوله ضعیف بلل شوی. د بشري حقونه څار ډله څرګندوي چې «قزاقستان په کلکه سره د غونډو، بیان او مذهب آزادۍ محدودې کوي. په ۲۰۱۴ زکال کې چارواکو ورځپاڼې وټړلې او په لسګونو تنه یې له سوله ئیزو، خو بې اجازې لاریونونو له امله بندي یا جریمه کړل او هغه عبادت کوونکي یې ونیول چې د دولتي کنټرول څخه بهر یې مذهبي چارې ترسره کولې. د اپوزیسیون د مشر ولادیمیر کوزلوف په ګډون دولتي منتقدین له ناعادلانه محکمو وروسته په بند کې دي. په بندخونو کې شکنجه کول لا هم دود لري». <ref>[[Human Rights Watch]], [https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan World Report 2015: Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028020227/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan|date=2016-10-28}}, accessed October 2015.</ref> په ۲۰۱۲ زکال کې قزاقستان د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا غړی وټاکل شو. په ۲۰۱۴ زکال د بشري حقونو د نړیوالې ارزونې د دورې پر مهال، ملي استازو «د قزاقستان د بشري حقونو د ملي ادارې یا کمیسیون او همدارنګه د شکنجې کولو څخه د مخنیوي د کړنلارې له جوړولو ستاینه وکړه»، خو له دې سره یې «په آزادیو باندې د قانوني محدودیتونو اړوند مشترکې اندېښنې لرلې». <ref>{{Cite web |date=2018-11-06 |title=OHCHR {{!}} Human Rights Council adopts outcomes of Universal Periodic Review of Kazakhstan, Angola and Iran |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15723&LangID=E |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106001154/https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15723&LangID=E |archive-date=2018-11-06 |access-date=2020-11-02}}</ref> له ۲۰۱۹ زکال وروسته قزاقستان له اروپايي شورا سره په ګډه د بشري حقونو او د قانون د حاکمیت په برخو کې د ودې رامنځته کولو اړوند کار کړی چې په دغه چارو کې د بشري حقونو په برخه کې د حقوقي متخصصینو لپاره اروپايي روزنیز پروګرام شاملېږي، چې قزاقي حقوقي متخصصین په کې روزل کېږي او له ۲۰۲۲ زکال راهیسې دوام لري. <ref>{{Cite web |title=Council of Europe Neighbourhood Co-operation Priorities for Kazakhstan 2019-2022 |url=https://rm.coe.int/ncp-kazakhstan-2019-2022-web-en/168098f1ed |url-status=live}}</ref> د ۲۰۲۰ زکال په سپټمبر میاشت کې قزاقستان د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال کنوانسیون دویم اختیاري پروتوکول لاسلیک کړ او دغه هېواد یې د اعدام جزا لغو کولو ته ژمن کړ. دغه چاره د بشري حقونو د سازمانونو او نړیوالې ټولنې له پراخ هرکلي سره مخ شوه. د بخښنې نړیوال سازمان دا یو هیله بخښونکی ګام وباله. <ref name="AI">{{cite web |date=24 September 2020 |title=Kazakhstan takes important step towards abolishing death penalty |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/09/kazakhstan-takes-important-step-towards-abolishing-death-penalty/ |website=Amnesty International}}</ref> په مرکزي آسیا کې د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د کمیشنرۍ عالي کمېشنر د کډوالو د کړکېچ اړوند د قزاقستان ګامونو ته په نغوتې کولو د «قزاقستان مشرتابه ته د قومونو ترمنځ د یووالي په پیاوړتیا ټینګار وکړ». په قزاقستان کې د ملګرو ملتونو استازولي دا تائید کړې چې د قزاقستان دولت د هېواد د پرمختګ په برخه کې د ملګرو ملتونو له مشارکتي اډانې او د هغو له لارښوونو ملاتړ کوي او همدارنګه د ملګرو ملتونو له خوا د بشري حقونو کړنلارې پلې کوي.<ref name="interethnico_paz">{{cite news|title=Kazakhstan Achieves Major Results in Protecting Rights of Refugees and Asylum Seekers, Says UNHCR Representative in Central Asia|url=https://astanatimes.com/2021/06/kazakhstan-achieves-major-results-in-protecting-rights-of-refugees-and-asylum-seeking-people-says-unhcr-representative-in-central-asia/|agency=The Astana Times}}</ref><ref name="un_annualreport_2020">{{cite web |title=The UN in Kazakhstan 2020 Annual Report |url=https://unsdg.un.org/sites/default/files/cf-documents/8be24a95-2195-4a05-8ce9-f091d0ae071c_UN_Kazakhstan_2020_Annual_Report.pdf |website=unsdg.un.org |publisher=The United Nations}}</ref> د ۲۰۲۱ زکال په جون میاشت کې د قزاقستان ولسمشر قاسم جومارت توقایف «په قزاقستان کې د بشري حقونو د پراختیا» اړوند داسې حقوقي فرمان لاسلیک کړ چې په کې د لږکیو او زیان منونکو ډلو، لکه د ښځو او معلولیت لرونکو وګړو له حقونو ملاتړ شوی او له نړیوالو سازمانونو سره د لا زیاتې همغږۍ لارښوونه کوي. <ref>{{Cite web |title=Kazakhstan's new decree on human rights reforms may establish effective protection mechanisms |url=https://in.news.yahoo.com/kazakhstans-decree-human-rights-reforms-113328136.html |access-date=2021-07-15 |website=in.news.yahoo.com |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gotev |first=Georgi |date=2021-06-11 |title=Kazakhstan announces new efforts to improve human rights record |url=https://www.euractiv.com/section/central-asia/news/kazakhstan-announces-new-efforts-to-improve-human-rights-record/ |access-date=2021-07-15 |website=www.euractiv.com |language=en-GB}}</ref> == په سیاسي ډګر کې د بیان او مطبوعاتو آزادي == د بشري حقونو د څارډلې او د آزادۍ د خونې په ګډون د څارونکو په وینا د ۲۰۰۵ زکال په ډسمبر میاشت کې د قزاقستان ولسمشریزو ټاکنو ته په نږدې میاشتو کې سیاسي څرګندونې محدودې شوې وې. د راپورونو له مخې قزاقستاني چارواکو هڅه وکړه د خپلواکو رسنیو او د مدني ټولنو د ډلو په تړلو سره د بیان آزادي محدوده کړي. په سپټمبر میاشت کې ورمیا (Vremya) چاپ خونې په ناڅاپي ډول پرته له دې چې کومه توضېح وړاندې کړي له اووه ورځپاڼو سره یې خپل قرارداد لغو کړ. په همدې ډول د قزاقستان په پخوانۍ پلازمېنه الماتی کې ډېری چاپ خونو د دغو نشریاتو له چاپولو ډډه وکړه. د دغو ورځپاڼو د مدیر مسئولانو د نه خوړولو له څه باندې یوې اونۍ اعتصاب وروسته د داور په نامه چاپ خونې له دغو ورځپاڼو څخه د پنځو د چاپولو سره هوکړه وکړه. نږدې په ټولیزه بڼه د قزاقستان غږېزې رسنۍ هغو شرکتونو ته اړوندې دي چې له دولت سره نږدې اړیکې لري؛ ورځپاڼې یو له هغه محدودو منابعو څخه دي چې په خپلواکه توګه د اطلاع رسونې په برخه کې کار کوي. <ref name="IFEX 2005">International Freedom of Expression Exchange:[http://www.ifex.org/en/content/view/full/69862/ GOVERNMENT MUZZLING FREE EXPRESSION IN RUN-UP TO ELECTIONS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060423063705/http://www.ifex.org/en/content/view/full/69862/|date=2006-04-23}}, 19 October 2005</ref><ref>[[Freedom House]]:[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=70&release=277] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223135158/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=70&release=277|date=2011-12-23}}</ref> د بشري حقونو د څار ډلې په ګډون یو شمېر بهرني څارونکي د پخواني شوروي اتحاد په یو شمېر هېوادونو له دې ډلې په ګرجستان، اوکراین او قرغیزستان کې د وروستیو دیموکراتیکو انقلابونو را وروسته د قزاقستان په دولت کې مخ پر زیاتوالي اندېښنو ته نغوته کوي. د ۲۰۰۵ زکال د ډسمبر د ۲مې نیټې له ټاکنو وړاندې د مخالفینو د محدود کولو هڅې کېدای شي په قزاقستان کې د دغه ډول بدلون څخه د دولت د مخه نیونکو ګامونو څرګندونکې وي. <ref name="IFEX 20053">International Freedom of Expression Exchange:[http://www.ifex.org/en/content/view/full/69862/ GOVERNMENT MUZZLING FREE EXPRESSION IN RUN-UP TO ELECTIONS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060423063705/http://www.ifex.org/en/content/view/full/69862/|date=2006-04-23}}, 19 October 2005</ref> د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر په ۱۰مه نېټه آستانه د بشري حقونو په نړیواله ورځ د یوه ګردي مېز کوربه و. په دغه غونډه کې قزاقستاني چارواکو او د نړیوالو بنسټونو لکه د کډوالۍ د نړیوال سازمان (IOM)، د ملګرو ملتونو د پراختیايي سازمان (UNDP)، د اروپايي همکاریو او خوندیتوب د سازمان (OSCE) استازو ونډه لرله. <ref name="Kazakhstan Marks Human Rights Day">{{cite web |date=11 December 2015 |title=Kazakhstan Marks Human Rights Day |url=http://astanatimes.com/2015/12/kazakhstan-marks-human-rights-day/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103235717/http://astanatimes.com/2015/12/kazakhstan-marks-human-rights-day/ |archive-date=2017-01-03 |access-date=2017-01-03 |website=astanatimes.com}}</ref> د ۲۰۱۸ زکال د نومبر په ۱۰مه د قزاقستان د کارګري اتحادیې رهبر دیمتري سنیاوسکي د ناڅرګندو کسانو تر شدید برید لاندې راغی او روغتون ته ولېږدول شو. د کار نړیوال سازمان (ILO) په مکرر ډول د قزاقستان له دولت څخه غوښتي چې د سوداګرۍ اړوند خپل محدود کوونکي قوانین اصلاح کړي او د کار د نړیوالو حقونو اړوند پر خپلو ژمنو پاتې شي. <ref>{{Cite web |date=12 November 2018 |title=Kazakhstan: Attack on Trade Union Leader |url=https://www.hrw.org/news/2018/11/12/kazakhstan-attack-trade-union-leader |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712203039/https://www.hrw.org/news/2018/11/12/kazakhstan-attack-trade-union-leader |archive-date=2019-07-12 |access-date=2018-11-14}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 June 2018 |title=Trade Union Leaders Freed in Kazakhstan |url=https://www.hrw.org/news/2018/06/06/trade-union-leaders-freed-kazakhstan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714101017/https://www.hrw.org/news/2018/06/06/trade-union-leaders-freed-kazakhstan |archive-date=2019-07-14 |access-date=2018-11-14}}</ref> == د عادلانه محکمې حق == د متحده ایالاتو د دولتي راپور له مخې چې په ۲۰۱۴ زکال کې خپور شو، په قزاقستان کې:<blockquote>قانون په کافي کچه قضایه قوه خپلواکه نه ده بللې. اجرایوي قوې په کلکه سره د قضايي قوې خپلواکي محدوده کړې. څارنوالان د نیمه قضايي رول لرونکي و او د محاکمو د پرېکړو د ځنډولو واک یې درلود ... د قضا په هر پړاو کې فساد څرګند و. په داسې حال کې چې قاضیان د دولت له تر ټولو ډېر معاش لرونکو مامورینو څخه و، خو د بشري حقونو څارونکو او مدافعینو ادعا کړې چې قاضیان، څارنوالان او نورو اړوند مامورین د جنايي جرمونو په پېښو کې د خوښې وړ حکم کولو په موخه بډې اخلي. <ref name=":0">{{Citation|last1=Trochev|first1=Alexei|title=Trials and Tribulations: Kazakhstan's Criminal Justice Reforms|date=2019|url=http://link.springer.com/10.1007/978-981-13-6693-2_5|work=Kazakhstan and the Soviet Legacy|pages=75–99|editor-last=Caron|editor-first=Jean-François|place=Singapore|publisher=Springer Singapore|language=en|doi=10.1007/978-981-13-6693-2_5|isbn=978-981-13-6692-5|access-date=2021-10-02|last2=Slade|first2=Gavin|s2cid=159320888}}</ref></blockquote>د جنايي جرمونو له یو فیصد څخه لږ تورن کسان د عامه محاکمو په لومړنۍ محکمه کې له تور پاک ګڼل کېږي. ورته مهال د ایستناف محکمې بیا له محکوم کولو څخه ډېر د برائت د احکامو له لغو کولو سره لېوالتیا لري. <ref name=":0" /> == قومي جوړښتونه == قزاقستان د بېلابېلو کلتورونو له ګډوالي ملاتړ کوي. د قزاقستان د خلکو شورا له نږدې ۲۰۰ مرکزونو څخه ملاتړ کوي چې په کې ماشومان او لویان په ۳۰ ژبو زده کړې کوي. <ref>{{cite web |date=26 April 2016 |title=astanatimes.com |url=http://astanatimes.com/2016/04/why-kazakhstans-model-of-maintaining-ethnic-diversity-deserves-attention/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427111051/http://astanatimes.com/2016/04/why-kazakhstans-model-of-maintaining-ethnic-diversity-deserves-attention/ |archive-date=2016-04-27 |access-date=2016-07-08 |website=Why Kazakhstan's Model of Maintaining Ethnic Diversity Deserves Attention}}</ref> په ۲۰۱۵ زکال کې د قزاقستان د خلکو شورا (APK) د مننې لپاره یوه ورځ په قزاقستان کې د عمومي رخصتۍ په توګه اعلان کړه. د دغې ورځې وړاندیز، ولسمشر نور سلطان نظربایف وکړ. د مننې ورځ د مارچ په لومړۍ نېټه لمانځل کېږي او د دغه هېواد د تاریخي مخینې او څو قومي یوووالي څرګندويي کوي.<ref>{{cite web |date=3 March 2016 |title=Nazarbayev Congratulates Kazakh People on Day of Gratitude, Recalls Country's Historic Past |url=http://astanatimes.com/2016/03/nazarbayev-congratulates-kazakh-people-on-day-of-gratitude-recallscountrys-historic-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108134508/http://astanatimes.com/2016/03/nazarbayev-congratulates-kazakh-people-on-day-of-gratitude-recallscountrys-historic-past/ |archive-date=2016-11-08 |access-date=2016-09-20 |website=astanatimes.com}}</ref> د قزاقستان ۷۰ سلنه وګړي په قوم قزاق دي، ۱۶ سلنه یې روسان دي او ۹ سلنه یې هم ازبک، اوکرایني، اویغور، جرمنان او تاتار دي. نږدې ۱۲۵ قومي ډلو ته اړوند وګړي په قزاقستان کې ژوند کوي او شاخوا ۸۱۸ قومي او کلتوري ټولنې د قزاقستان د خلکو د شورا تر چتر لاندې فعالیت لري. <ref>{{cite web |date=11 November 2016 |title=#Kazakhstan: A model of inter-ethnic tolerance and social harmony |url=https://www.eureporter.co/featured/2016/11/11/kazakhstan-a-model-of-inter-ethnic-tolerance-and-social-harmony/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112213748/https://www.eureporter.co/featured/2016/11/11/kazakhstan-a-model-of-inter-ethnic-tolerance-and-social-harmony/ |archive-date=2016-11-12 |access-date=2016-12-20 |website=www.eureporter.co}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tukpiev |first1=Zhanat |title=125 наций в одной: в чем уникальность казахстанской модели общественного согласия |url=https://kazpravda.kz/n/125-natsiy-v-odnoy-v-chem-unikalnost-kazahstanskoy-modeli-obshchestvennogo-soglasiya/ |access-date=28 March 2023 |website=Казахстанская правда}}</ref><ref>{{Cite journal|title=[Results of the 2021 Population Census of the Republic of Kazakhstan] (in Kazakh). Agency of Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan National Bureau of Statistics.|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|journal=|access-date=2023-04-29|archivedate=2022-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825}}</ref> == د ماشومانو حقونه == د ماشومانو د حقونو په برخه کې د قزاقستان د بشري حقونو کمېشنر او د قزاقستان لپاره د یونیسف استازي د همکاریو په موخه ګډه بیانیه تصویب کړې. دواړو لورو هوکړه کړې چې په قزاقستان کې به د ماشومانو د حقونو له خوندیتوب څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه د څارنې د یو خپلواک سیستم د رامنځته کولو لپاره ګامونه اوچتوي.<ref>{{cite web |title=inform.kz |url=http://www.inform.kz/eng/article/2890673 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815195610/http://www.inform.kz/eng/article/2890673 |archive-date=2016-08-15 |access-date=2016-07-08 |website=Children’s Rights Ombudsman, UNICEF's Kazakhstan Country Office signed Statement of Intentions on coop}}</ref> تر ۲۰۵۰ زکال پورې د قزاقستان ستراتیژي د ماشومتوب په دوره کې په لا زیات ملاتړ ټینګار لري. قزاقستان د ماشومانو د حقونو اړوند له ۹۰ زیات قوانین او مقررات تصویب کړي. <ref name="Kazakhstan Marks Human Rights Day2">{{cite web |date=11 December 2015 |title=Kazakhstan Marks Human Rights Day |url=http://astanatimes.com/2015/12/kazakhstan-marks-human-rights-day/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103235717/http://astanatimes.com/2015/12/kazakhstan-marks-human-rights-day/ |archive-date=2017-01-03 |access-date=2017-01-03 |website=astanatimes.com}}</ref> قزاقستان د ماشومانو د حقونو اړوند د ملګرو ملتونو د کنوانسیون (میثاق) غړیتوب لري. == د بشري حقونو کمېشنر == د قزاقستان د بشري حقونو کمیسیون د ۲۰۰۲ زکال د سپټمبر په ۱۹مه د ولسمشر د یو فرمان پر بنسټ رامنځته شو. کمېشنر او هغه ته اړوند کمیسیون او د بشري حقونو ملي مرکز د ولسمشر نظربایف د فرمان پر بنسټ په دولت کې د بشري حقونو اړوند مسایلو د څېړنې واک لري.<ref>{{cite web |title=History of the Kazakhstan Human Rights Ombudsman |url=http://www.ombudsman.kz/en/about/history.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417164242/http://www.ombudsman.kz/en/about/history.php |archive-date=2018-04-17 |access-date=2016-12-20 |website=www.ombudsman.kz}}</ref><ref>{{cite web |title=Human Rights Imbudsman |url=http://www.kazakhembus.com/content/human-rights-ombudsman |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221090514/http://www.kazakhembus.com/content/human-rights-ombudsman |archive-date=2016-12-21 |access-date=2016-12-20 |website=www.kazakhembus.com}}</ref> == د عامه باور ملي شورا == د قزاقستان ولسمشر قاسم جومارت توقایف د ۲۰۱۹ زکال په جولای میاشت کې وګړو ته د دولتي حساب ورکونې د یوې غوره اډانې د جوړولو په موخه د عامه باور ملي شورا رامنځته کړه. دغې شورا خپله لومړنۍ غونډه د ۲۰۱۹ زکال د سپټمبر په ۶مه نېټه وکړه. یادې غونډې په لاندې مواردو پام درلود: د تهمت یا افترا جرم نه ګڼل، د جزایي سیسټم او قضایه قوې اصلاح، جنسیتي تعادل او د ښځو پیاوړتیا.<ref>{{cite web |date=7 September 2019 |title=Kazakh President calls for gradual reforms in first National Council of Public Trust meeting |url=https://astanatimes.com/2019/09/kazakh-president-calls-for-gradual-reforms-in-first-national-council-of-public-trust-meeting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909024222/https://astanatimes.com/2019/09/kazakh-president-calls-for-gradual-reforms-in-first-national-council-of-public-trust-meeting/ |archive-date=2019-09-09 |access-date=2019-09-11 |website=astanatimes.com}}</ref> == سرچينې == t4tdniijru6gb2masfg8fc7yo4d1n2h 0 68950 371057 369580 2026-11-08T16:40:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371057 wikitext text/x-wiki په اندونیزیا کې بشري حقونه د ۱۹۴۵ زکال د اساسي قانون (UUD 1945) او هغو ته د اړوندو نورو قوانینو له مخې تعریف شوي دي. د اصلاحاتو له دورې وروسته په ځانګړې توګه په اساسي قانون کې د اصلاحاتو له امله ګڼ شمېر حقونه خوندي شوي. د حقوقو او بشري حقونو وزارت د دغه هېواد په کابینه کې د بشري حقونو له مسایلو سره سروکار لري او د بشري حقونو ملي کمیسون (Komnas HAM) یې چې په ۱۹۹۳ زکال کې د ولسمشر سوهارتو د نوي نظام په نامه اداره کې تاسیس شو، په دغه هېواد کې د ملي بشري حقونو بنسټ دی.<ref>[https://www.freedomhouse.org/country/indonesia/freedom-world/2022%7C Freedom House, Retrieved 2023-04-25]</ref> د اندونیزیا د دولت اقدامات د بشري حقونو د مدافعینو له خوا اندېښنه پارونکي بلل شوي. په داسې حال کې چې دغه هېواد د بشري حقونو داسې کمیسیون لري چې تر یوه بریده له دولت څخه خپلواک دی او د ملګرو ملتونو د سازمان اعتبار هم له ځانه سره لري، خو دغه کمیسیون د بشري حقونو د ورکړې په برخه کې اغېز نه لري ځکه چې د دولت د تبعیضي چلنونو پر وړاندې چندان واک نه دی ورکړل شوی. د بخښنې د نړیوال سازمان، د بشري حقونو د څار ډلې او د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت راپورونه په اندونزیا کې د بشري حقونو د وضعیت اړوند خپلو راپورونو کې د لویدیځې نوې ګینې سیمې (Western New Guinea) وضعیت، له مذهبي، جنسیتي او جنسي لږکیو سره چلن، جنسي او د مثل د تولید حقونو، د ښځو، ماشومانو، همجنس ګرایانو او معلولو وګړو حقونو، د بیان او ټولنو جوړولو آزادیو ته نغوته کوي. جوکو ویدودو د اندونیزیا دویم ولسمشر دی چې په تېر کې یې په خپل هېواد کې له بشري حقونو څخه سرغړونې تائید کړې دي. نوموړي په ښکاره توګه د ۱۹۶۰ زکال په خونړیو پېښو اعتراف کړی. نوموړي همدارنګه له ۱۹۶۵ زکال څخه تر ۱۹۶۹ زکال پورې د کمونیستانو ضد عام وژنې په ګډون هغو ۱۲ مواردو ته اشاره کړې چې په پاپوآ سیمه کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو څرګندويي کوي. هغه ډاډ ورکړی چې بیا به په دې ډول له بشري حقونو څخه جدي سرغړونې تکرار نه شي. == تبعیض == === مذهبي === په اندونیزیا کې مذهبي آزادۍ یوازې د دغه هېواد شپږ لویو مذاهبو ته چې بودېزم، کاتولیک، کنفوسیوس، هندوئیزم، اسلام او پروتستانت دي شتون لري. د دغه شپږو مذهبي ډلو څخه د هرې یوې تر پوښتنې لاندې راوستل کېدای شي «اصلي دین ته د سپکاوي» په توګه د پنځو کلونو بند او په انټرنټ کې د داسې عمل ترسره کولو په صورت کې د شپږ کاله بندي کېدو لامل ګرځي. د اندونیزیا جزايي قانون مقدساتو ته سپکاوی منع کوي. په ۲۰۰۵ زکال کې د اندونیزیا د علماوو شورا په یوې فتوا سره احمدیه مذهبي ډله وغندله او هغه یې بدعت کوونکې وګنله. د ۲۰۰۸ زکال په جون میاشت کې د دغه هېواد د مذهبي چارو وزارت او د کورنیو چارو وزارت د احمدیه ډلې پر وړاندې ګډه وزارتي اعلامیه ورکړه. په دغه اعلامیه کې راغلي و چې د خصوصي عباداتو په توګه د احمدیې ډلې فعالیتونه محدود شي او د احمديې ډلې د مسلمانانو له تبلیغاتو څخه مخه ونیول شي. د لویدیځ سوماترا، سویلي سوماترا او نوسا تنګارا ایالتونو والیانو د دغې ډلې ټول فعالیتونه منع اعلان کړل. له همدې امله نږدې اتلس عیسوي کلیساګانې تر برید لاندې راغلی یا اړ شوې چې خپلې دروازې وتړي، پولیس وه نه توانېدل مذهبي ډلې یا نورې لږکۍ ډلې له دغه ډول بریدونو څخه په سمه توګه خوندي وساتي.<ref>{{cite web |last=Hodal |first=Kate |date=3 May 2012 |title=Indonesia's atheists face battle for religious freedom |url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/03/indonesia-atheists-religious-freedom-aan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402013634/https://www.theguardian.com/world/2012/may/03/indonesia-atheists-religious-freedom-aan |archive-date=2 April 2019 |access-date=3 February 2018 |website=the Guardian}}</ref><ref name="US2009">{{Cite web |date=May 2009 |title=Annual Report of the United States Commission on International Religious Freedom May 2009 |url=http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508193759/http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |archive-date=8 May 2009 |access-date=2009-06-24 |work=Indonesia |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="zfikri">{{Cite web |last=Al ‘Afghani |first=Mohamad Mova |date=3 December 2007 |title=Ruling against blasphemy unconstitutional |url=http://zfikri.wordpress.com/2007/12/04/ruling-against-blasphemy-unconstitutional/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719085113/http://zfikri.wordpress.com/2007/12/04/ruling-against-blasphemy-unconstitutional/ |archive-date=19 July 2009 |access-date=2009-06-20 |publisher=[[The Jakarta Post]]}}</ref><ref name="US20092">{{Cite web |date=May 2009 |title=Annual Report of the United States Commission on International Religious Freedom May 2009 |url=http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508193759/http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |archive-date=8 May 2009 |access-date=2009-06-24 |work=Indonesia |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |df=dmy-all}}</ref> د ۲۰۱۸ زکال په نومبر میاشت کې دولت د ځیرکو ټلیفونونو لپاره د سمارټ پاکېم "Smart Pakem" په نامه یو اپلېکشن وړاندې کړ چې کاروونکو ته یې اجازه ورکوله، له داسې کس سره په مخ کېدو چې له رسمي مذاهبو څخه پرته په بله عقیده وي یا هم د دغو رسمي شپږ مذاهبو اړوند نامتعراف تفسیر ولري د هغوی اړوند راپور د جاکارتا د لوی څارنوال دفتر ته ولېږي. <ref name="Annual">{{cite web |title=Indonesia |url=https://www.amnesty.org/en/region/indonesia/report-2012#section-2-6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528124400/http://www.amnesty.org/en/region/indonesia/report-2012 |archive-date=28 May 2012 |access-date=25 July 2012 |work=Annual report 2012 |publisher=Amnesty International |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Reporting blasphemy... using an app |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06t4j8j |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403125130/https://www.bbc.co.uk/programmes/p06t4j8j |archive-date=3 April 2019 |access-date=15 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web |title=Indonesia's new 'heresy app' draws fire |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/11/27/indonesias-new-heresy-app-draws-fire/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707022553/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/11/27/indonesias-new-heresy-app-draws-fire/ |archive-date=7 July 2019 |access-date=15 December 2018}}</ref><ref>[https://www.freedomhouse.org/country/indonesia/freedom-world/2022%7C Freedom House, Retrieved 2023-04-25]</ref> === همجنسګرایان === په اندونیزیا کې همجنسګرایان په منظم ډول له یو لړ ستونزو سره مخ دي. په داسې حال کې چې د همجنسګرایانو مسایل نسبتا ناڅرګند و، خو په ۲۰۱۰مه لسیزه کې (په ځانګړې توګه له ۲۰۱۶ زکال را وروسته) د همجنسګرایانو پر ضد څرګندونې را پیل شوې او په دې سره دغه کسان له ګواښونو، تبعیض او آن تاوتریخوالو سره مخ شول.<ref>{{Cite web |last=STEPHEN WRIGHT |date=February 13, 2019 |title=Gay Muslim comic gone from Instagram after Indonesia warning |url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/instagram-removes-gay-muslim-comics-indonesia-warning-61040747 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402155029/https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/instagram-removes-gay-muslim-comics-indonesia-warning-61040747 |archive-date=2 April 2022 |access-date=8 April 2022 |website=[[ABC News]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2011-03-02 |title=It's OK to be gay in Indonesia so long as you keep it quiet |url=https://www.dw.com/en/its-ok-to-be-gay-in-indonesia-so-long-as-you-keep-it-quiet/a-6456222 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101200401/https://www.dw.com/en/its-ok-to-be-gay-in-indonesia-so-long-as-you-keep-it-quiet/a-6456222 |archive-date=2018-01-01 |access-date=2020-11-19 |publisher=Deutsche Welle}}</ref> د ۲۰۱۸ زکال په جنوري میاشت کې د آچه پولیسو چې د آچه د خپلواکه حکومت ملاتړ یې له ځانه سره درلود د همجنسګرایانو پر یو سالون برید وکړ. د سالون په انګړ کې دننه ټول همجنسګرایان د پولیسو له خوا وډبول شول، د ښځینه همجنسګرایانو ویښتان یې کل کړل، د هغوی جامې یې پرې وویستي او هغوی یې په داسې حال کې په واټونو کې وګرځول چې په زوره یې پر هغوی دا غږ پورته کاوه چې «نران شۍ». دغه پېښه په ټوله نړۍ کې د بشري حقونو د سازمانونو له دې ډلې د آسیا د لیبرال برخو د پریمانه غصې لامل وګرځېده. د ۲۰۱۸ زکال په فبروري میاشت کې دولت اعلان وکړ چې هوډ لري داسې قانون تصویب کړي چې د نارینه و ترمنځ جنسي اړیکه جرم وګڼي. دغه قانون د اندونیزیا د لسو ګوندونو څخه د اتو ملاتړ له ځان سره درلود او په پام کې وه چې د عاشقانو د ورځې (ولنټاین) څخه وړاندې تصویب شي، خو د پراخه اعتراضاتو وروسته د ولسمشر جوکو په غوښتنه یې تصویب وځنډول شو. له ۲۰۲۱ زکال را وروسته همجنسګرايي نور د قانون له مخې کومه پوښتنه نه لري، خو له دې سره د همجنسګرایانو واده په رسمیت نه پېژني. په ۲۰۲۰ زکال کې د هوساینې او عدالت په نامه اسلام پاله ګوند (په اندونیزیايي ژبه: Partai Keadilan Sejahtera) د «کورنیو څخه د دفاع» تر عنوان لاندې د یوې جنجالي لایحې وړاندیز وکړ چې همجنسګرايي او BDSM (د جنسي ګټنې یو ډول دی چې د تړلو په ګډون له یو شمېر نورو لارو څخه په کې کار اخیستل کېږي) یې څنډې ته کول. دغه لایحه د دغه هېواد په ملي شورا کې د پنځو ډلو د منفي رایو له ترلاسه کولو وروسته رد شوه. <ref>{{cite web |date=31 January 2018 |title=Indonesia is set to ban gay sex |url=http://www.pinknews.co.uk/2018/01/31/indonesia-is-set-to-ban-gay-sex/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824073925/https://www.pinknews.co.uk/2018/01/31/indonesia-is-set-to-ban-gay-sex/ |archive-date=24 August 2019 |access-date=3 February 2018 |website=PinkNews.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Asmara |first=Chandra Gian |title=Ini Pernyataan Lengkap Jokowi Soal Penundaan RKUHP |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20190920152738-4-101032/ini-pernyataan-lengkap-jokowi-soal-penundaan-rkuhp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113170946/https://www.cnbcindonesia.com/news/20190920152738-4-101032/ini-pernyataan-lengkap-jokowi-soal-penundaan-rkuhp |archive-date=13 November 2021 |access-date=2021-11-26 |website=CNBC Indonesia |language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-24 |title=Thousands protest against new criminal code in Indonesia |url=http://www.theguardian.com/world/2019/sep/24/thousands-protest-against-new-criminal-code-across-indonesia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213224834/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/24/thousands-protest-against-new-criminal-code-across-indonesia |archive-date=13 December 2021 |access-date=2021-11-26 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-19 |title=RUU Ketahanan Keluarga, LGBT Melanggar Pancasila |url=https://indonesiainside.id/news/politik/2020/02/19/ruu-ketahanan-keluarga-lgbt-melanggar-pancasila |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226132029/https://indonesiainside.id/news/politik/2020/02/19/ruu-ketahanan-keluarga-lgbt-melanggar-pancasila |archive-date=26 February 2020 |access-date=2020-02-26 |website=Indonesia Inside |language=ID}}</ref><ref>{{Cite web |title=BDSM dalam RUU Ketahanan Keluarga Diduga Berdasar Ilmu Semu |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20200220074209-32-476348/bdsm-dalam-ruu-ketahanan-keluarga-diduga-berdasar-ilmu-semu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226132028/https://www.cnnindonesia.com/nasional/20200220074209-32-476348/bdsm-dalam-ruu-ketahanan-keluarga-diduga-berdasar-ilmu-semu |archive-date=26 February 2020 |access-date=2020-02-26 |website=nasional |language=ID}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=Ditolak 5 Fraksi, Baleg Sepakat Tak Lanjutkan RUU Ketahanan Keluarga |url=https://nasional.kompas.com/read/2020/11/24/13003411/ditolak-5-fraksi-baleg-sepakat-tak-lanjutkan-ruu-ketahanan-keluarga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002181808/https://nasional.kompas.com/read/2020/11/24/13003411/ditolak-5-fraksi-baleg-sepakat-tak-lanjutkan-ruu-ketahanan-keluarga |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=RUU Ketahanan Keluarga Kandas, Ditolak 5 Fraksi DPR RI - PRFM News |url=https://prfmnews.pikiran-rakyat.com/jawa-barat/pr-131014541/ruu-ketahanan-keluarga-kandas-ditolak-5-fraksi-dpr-ri |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002181808/https://prfmnews.pikiran-rakyat.com/jawa-barat/pr-131014541/ruu-ketahanan-keluarga-kandas-ditolak-5-fraksi-dpr-ri |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021}}</ref> == د اعدام جزا == په اندونیزیا کې د اعدام د جزا دوام او همدارنګه فاسده قضایه قوه او پوځ لامل ګرځېدلي چې د بشري حقونو له ګڼو ډلو سره د دغه هېواد اړیکې ترینګلې شي.<ref>[http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng Amnesty International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |date=12 October 2007 }}; [http://hrw.org/doc/?t=asia&c=indone Human Rights Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031003641/http://www.hrw.org/doc?t=asia&c=indone |date=31 October 2010 }}; [http://www.unpo.org/news_detail.php?arg=56&par=3442 unpo.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |date=2007-10-12 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |archivedate=12 October 2007 |title=آرشیف کاپي |url=http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |access-date=5 May 2023 |url-status=bot: unknown}} .</ref> == د کارګرو حقونه == د ۲۰۲۰ زکال په اکتوبر میاشت کې د اندونیزیا د خلکو د استازو شورا (ملي شورا) د کار نوی قانون تصویب کړ چې له مخې یې «د کار حقونه محدود او د چاپېریال ساتنې چارې یې له ستونزې سره مخ کولې؛ د دغه قانون له مخې ځمکو ته لاسرسي لرونکي بومي وګړي له ګواښونو سره مخ شول او په دې سره د هېواد د باراني ځنګلونو کچه هم راکمه شوه». د بشري حقونو د څار ډلې په وینا نوي قانون د ۲۰۰۳ زکال په قانون کې د کارګرو لپاره وړاندې شوي حقونه، د چاپېریال ساتنې موجود قوانین او له بومي ډلو سره یې د قانوني ملاتړ اړوند موارد راکم کړل.  <ref name="indonesia HRW">{{cite web |date=15 October 2020 |title=Indonesia: New Law Hurts Workers, Indigenous Groups |url=https://www.hrw.org/news/2020/10/15/indonesia-new-law-hurts-workers-indigenous-groups |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021000349/https://www.hrw.org/news/2020/10/15/indonesia-new-law-hurts-workers-indigenous-groups |archive-date=21 October 2020 |access-date=22 October 2020 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref> == د بیان آزادي == د جوکو ویدودو د حکومت په لومړۍ دوره کې د بیان د آزادۍ په برخه کې د محدودیتونو د زیاتېدو اندېښنو شتون درلود چې شواهد یې د ګڼ شمېر هغو کسانو نیول او بندي کول و چې ګویا دوی په ټولنیزو رسنیو کې ولسمشر ته «سپکاوي» کاوه. د ۲۰۲۰ زکال د جون په ۱۰مه د بشري حقونو څار ډلې له اندونیزیايي چارواکو څخه وغوښتل د هغو اوو پاپوايي فعالینو او زده کوونکو پر وړاندې تورونه له پامه وغورځوي چې د تېر کال په اګست میاشت کې د نژاد پالنې پر ضد لاریونو کې یې ګډون درلود. د ۲۰۱۹ زکال د ډسمبر په ۲مه څلورو زده کړیالاتو له ۵۰ نورو زده کړیالانو سره یوځای په سوله ییز ډول په پاپوآ کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو له امله لاریونونه وکړل او د اندونیزیا له دولت څخه یې وغوښتل چې د پاپوآ سیاسي بندیان خوشي کړي. د څلورو دغو زده کړیالانو پر وړاندې وروسته له هغه چې له پوهنتون وویستل شول، مدني قضايي دوسیه جوړه شوه. د ۲۰۲۰ زکال د جولای په ۱۳مه پولیسو یو له دغو څلورو زده کړیالانو څخه په «خیانت» او «عامه هڅونې» تورن کړ. د بشري حقونو څار ډلې د اندونیزیا له خیرون پوهنتون څخه وغوښتل څو خپل دغه منفک شوي څلور زده کړیالان بېرته ومني او له علمي آزادیو او د بیان له آزادۍ ملاتړ وکړي.<ref>{{cite web |date=10 June 2020 |title=Indonesia: Drop Case Against Papuan Protest Organizers |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/10/indonesia-drop-case-against-papuan-protest-organizers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617161058/https://www.hrw.org/news/2020/06/10/indonesia-drop-case-against-papuan-protest-organizers |archive-date=17 June 2020 |access-date=10 June 2020 |website=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{cite web |date=6 August 2020 |title=Indonesia: Reinstate Students Expelled Over Papua Protest |url=https://www.hrw.org/news/2020/08/06/indonesia-reinstate-students-expelled-over-papua-protest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823020733/https://www.hrw.org/news/2020/08/06/indonesia-reinstate-students-expelled-over-papua-protest |archive-date=23 August 2020 |access-date=6 August 2020 |website=Human Rights Watch}}</ref> د [[مالیزیا هیواد|مالیزیا]] [[د مخابراتو وزارت (افغانستان)|د مخابراتو وزارت]] ډیری مهال د سانسور کولو له امله تر نیوکو لاندې نیول کېږي ځکه چې یو شمېر ویب پاڼې دوی «له چلوټۍ څخه د خپلو وګړو د ساتنې» تر عنوان لاندې تړلې دي. په ۲۰۲۰ زکال کې د مخابراتو وزارت وزیر یا ډایرکټر جنرال سموئل آبریجاني پانګراپان او جاني جي پلات داسې قانون وړاندې کړ چې له مخې یې خارجي شرکتونو ته دا لازمي شوه څو د برېښنايي سیستمونو د وړاندې کوونکو په نوملړ کې خپل ځانونه ثبت کړي او په دې سره دولت ته د دې اجازه ورکړي د وګړو شخصي اطلاعاتو ته لاسرسی ومومي؛ ورته مهال شرکت هم د دغه نوملړ له مخې په تړلو سره وګواښي. دغه قانون بیاځلي و ارزول شو او په ۲۰۲۱ زکال کې تصویب شو. د ۲۰۲۲ زکال په جولای میاشت کې په یو لړ مهمو ویب پاڼو لکه پې پال (PayPal)، ایپیک لوبو (Epic Games)، سټیم (Steam)، اورېجن او یاهو؛ همدارنګه په یو شمېر لوبو لکه کونټر سټرایک: ګلوبل اوفېنسیو (Counter-Strike: Global Offensive) او ډوټا ۲ (Dota 2) بندیز ولګېد ځکه چې د مخابراتو د وزارت د نوي قانون له مخې یې ځانونه نه وو ثبت کړي.<ref>{{cite news|title=Permenkominfo No.5/2020 Menjadi Ancaman Baru Kebebasan Pers|url=https://news.harianjogja.com/read/2022/07/22/500/1106887/permenkominfo-no52020-menjadi-ancaman-baru-kebebasan-pers|accessdate=22 July 2022|work=Harian Jogja|date=22 July 2022|language=id}}</ref><ref>{{cite news|title=Penyebab Kominfo Blokir Steam dan Situs Game Online Lain, Sampai Kapan Pemblokiran serta Apa Solusinya|url=https://beritadiy.pikiran-rakyat.com/citizen/pr-705141383/penyebab-kominfo-blokir-steam-dan-situs-game-online-lain-sampai-kapan-pemblokiran-serta-apa-solusinya|accessdate=30 July 2022|work=beritadiy|date=30 July 2022|language=id}}</ref><ref>{{cite news|title=PayPal Kena Blokir Kominfo Juga, padahal Sudah Terdaftar PSE|url=https://tekno.kompas.com/read/2022/07/30/10500057/paypal-kena-blokir-kominfo-juga-padahal-sudah-terdaftar-pse|accessdate=30 July 2022|work=Kompas|date=30 July 2022|language=id}}</ref><ref>{{cite news|title=Kominfo Pastikan 8 Platform Digital Telah Diblokir: Steam, Epic Games hingga Paypal|url=https://www.liputan6.com/tekno/read/5028040/kominfo-pastikan-8-platform-digital-telah-diblokir-steam-epic-games-hingga-paypal|accessdate=30 July 2022|work=Kompas|date=30 July 2022|language=id}}</ref> == سرچينې == ksoll4b2v3c4swlmuvk3dus2u65t309 0 69051 371048 363864 2026-11-08T16:33:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371048 wikitext text/x-wiki د ۲۰۰۱ کال له یرغل وروسته، په افغانستان کې د روانو عملیاتو (د تل پاتې آزادۍ او آیساف عملیات) په اوږدو کې، د ۲۰۰۶ کال د سپټمبر تر ۴ نېټې پورې، د اېتلافي ځواکونو د وژل شوو شمېر  ۵۰۲. ۳  تنو ته ورسېد.  د دې مړینې په اړه د متحده ایالاتو د دفاع وزارت د معلوماتو پر بنست، دا مجموع کې د امریکا وژل شوو شمېر د "افغانستان دننه او شاوخوا کې" ، په پاکستان او [[ازبکستان]] کې د ځینو مړینو په ګډون او د CIA د ۱۸ کارکونکو مرګ ژوبله تر پوښښ لاندې راولي.   په افغانستان کې د دغو مړینو سربېره، ۵۹ نور امریکايي او یو کاناډايي عسکر کله چې په نورو هېوادونو کې  یې د افغانستان دعملیاتو ملاتړ کاوه  وژل شوي. په ټوله کې هغه ۶۲ هسپانوي سرتېري هم د  افغانستان څخه د وتلو وروسته  د ۲۰۰۳ کال د مې په ۲۶ مه نېټه د الوتکې د لوېدو له امله په ترکیه کې مړه شول چې په دې شمېر کې نه راځي. دا ځکه چې آیساف په ۲۰۰۶ کال کې د افغانستان سوېلي سیمو ته چې پخوا د امریکا يي پوځ تر مستقیم کنترول لاندې وې، خپل  حضورپراخ کړ. لکه څنګه چې د متحده ایالاتو د دفاع وزير رابرټ ګیټس د ۲۰۱۱ کال د جون په ۱۰ نېټه په خپله "وروستي سیاسي وینا" کې څرګنده کړه، "د ناټو د غیرامريکایي غړو هېوادونو له ۸۵۰  زیاتو سرتېرو په افغانستان کې لويه قرباني ورکړې، چې د ډېرو متحدو هېوادونو لپاره د دوهمې نړیوالې جګړې له پای وروسته دا لومړي  پوځي تلفات وو ". سربیره پردې، په اېتلاف کې د غیر ناټو مرسته کونکو سرتېرو (جورجیا، آسترالیا، سویډن، نیوزیلنډ، فنلنډ، اردن، سوېلي کوریا او آلبانیا) ترمنځ د مرګ ژوبلې کچه ۹۵ کسانو ته رسېږي.  <ref>{{cite web |author=Robert Gates |author-link=Robert Gates |date=10 June 2011 |title=Reflections on the status and future of the transatlantic alliance |url=http://www.securitydefenceagenda.org/Contentnavigation/Activities/Activitiesoverview/tabid/1292/EventType/EventView/EventId/1070/EventDateID/1087/PageID/5141/Reflectionsonthestatusandfutureofthetransatlanticalliance.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615172649/http://www.securitydefenceagenda.org/Contentnavigation/Activities/Activitiesoverview/tabid/1292/EventType/EventView/EventId/1070/EventDateID/1087/PageID/5141/Reflectionsonthestatusandfutureofthetransatlanticalliance.aspx |archive-date=15 June 2011 |access-date=13 June 2011 |publisher=[[Security & Defence Agenda]] |quote=Consider that when I became Secretary of Defense in 2006 there were about 20,000 non-U.S. troops from NATO nations in Afghanistan. Today, that figure is approximately 40,000. More than 850 troops from non-U.S. NATO members have made the ultimate sacrifice in Afghanistan. For many allied nations these were the first military casualties they have taken since the end of the Second World War. |df=dmy-all}}</ref> د امریکا د ۲۰۰۱ کال له یرغل راهیسې، ۲۰۱۰ کال، د تل پاتې آزادۍ په عملیاتو او د آیساف په عملیاتو کې د ۷۱۱ تنو په مړينه، د بهرنیو پوځیانو لپاره تر ټولو خونړی کال و، چې دې لړۍ له ۲۰۰۳ کال وروسته هر کال دوام لرو. <ref name="icasualties2">{{cite web |date=28 May 2010 |title=Operation Enduring Freedom |url=http://icasualties.org/oef/ |access-date=13 June 2011 |publisher=iCasualties.org |تاريخ الأرشيف=6 April 2010 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=6 April 2010 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ }}</ref> په ۲۰۰۹ کال کې، په افغانستان کې د سړک پر غاړه د ځای په ځای شوو چاودېدونکو توکو  ۷۲۲۸ بریدونه وشول، چې د ۲۰۰۸ کال په پرتله ۱۲۰٪ زیاتوالی ښود، او په جګړه کې یو ریکارډ و. په ۲۰۰۹ کال کې د وژل شویو ۵۱۲ بهرنیو پوځیانو له ډلې ۴۴۸ یې په عملیاتو کې وژل شوي وو. د دې کسانو څخه ۲۸۰ تنه د سړک په غاړه د ځای پر ځای شوو چاودېدونکو توکو په چاودنو کې وژل شوي وو. په۲۰۱۰ کال کې، د سړک پر غاړه د ځای په ځای شویو چاودېدونکو توکو بریدونو ۳۳۶۶ تنه امریکایي سرتېري په افغانستان کې ټپیان کړل، چې دا د جګړې له پیل راهیسې د سړک پر غاړه د ځای په ځای شوو چاودېدونکو توکو له امله د ټولټال ټپیانو نږدې ۶۰٪  تشکیلوي. په ۲۰۱۰ کال کې د وژل شویو ۷۱۱ بهرنیو پوځیانو له ډلې ۶۳۰ یې په عملیاتو کې وژل شوي. د دې کسانو له ډلې ۳۶۸ د ځای پر ځای شویو چاودېدونکو توکو له امله وژل شوي، چې د جګړې له پیل راهیسې تر اوسه د سړک پر غاړه د ځای په ځای شوو چاودېدونکو توکو د ټولو وژل شویو ۳۶ سلنه دي. په ۲۰۱۰ کال کې اورپکو ۱۴۶۶۱ چاودېدونکي توکي  د سړک په غاړه ځای پر ځای کړي وو، چې د تېر کال په پرتله یې ۶۲ سلنه زیاتوالی ښود. <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/25/AR2011012506691.html|newspaper=The Washington Post|first=Craig|last=Whitlock|title=Number of U.S. casualties from roadside bombs in Afghanistan skyrocketed from 2009 to 2010|date=26 January 2011}}</ref><ref name="icasualties">{{cite web |date=28 May 2010 |title=Operation Enduring Freedom |url=http://icasualties.org/oef/ |access-date=13 June 2011 |publisher=iCasualties.org |تاريخ الأرشيف=6 April 2010 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=6 April 2010 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406083558/http://icasualties.org/oef/ }}</ref><ref>{{cite news|last=Vanden|first=Tom|url=https://www.usatoday.com/news/military/2011-01-10-ieds10_ST_N.htm|title=Afghan insurgents match surge with more IEDs|work=USA Today|date=10 January 2011|access-date=13 June 2011}}</ref><ref>U.S. intelligence: 'Time is running out' in Afghanistan</ref><ref>{{cite web |last1=Day |first1=Thomas L. |last2=Landay |first2=Jonathan S. |date=28 December 2009 |title=U.S. intelligence: 'Time is running out' in Afghanistan |url=http://www.mcclatchydc.com/world/story/81358.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202030827/http://www.mcclatchydc.com/world/story/81358.html |archive-date=2 February 2010 |access-date=13 June 2011 |publisher=McClatchy Washington Bureau |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|last=Vanden|first=Tom|url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-03-16-poll_N.htm|title=Poll: More view Afghan war as 'mistake'|work=[[USA Today]]|date=16 March 2009|access-date=13 June 2011}}</ref> == د مرګ ژوبلې په اړه جزیات == === افغانستان === اصلي مقاله: د افغانستان د امنیتي ځواکونو د مرګ ژوبلې د راپورونو نوملړ === آلبانیا === د آلبانیايي پوځیانو یوه [[مړینه]] ثبت شوې ده. تورن فیتي ووګلي د ۲۰۱۲ کال په فبروري کې په هرات کې ووژل شو،  یو بل سرتېری ټپي شو.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/special/afghanistan/2012-02/21/c_131422588.htm One Albanian soldier killed, another wounded in Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141204234519/http://news.xinhuanet.com/english/special/afghanistan/2012-02/21/c_131422588.htm|date=4 December 2014}} // "Xinhuanet" 20 February 2012</ref><ref>{{cite web |title=Albeu.com – Imami gives details of funeral ceremony for Captain Vogli |url=http://english.albeu.com/albania-news/imami-gives-details-of-funeral-ceremony-for-captain-vogli-/65990/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207011943/http://english.albeu.com/albania-news/imami-gives-details-of-funeral-ceremony-for-captain-vogli-/65990/ |archive-date=7 February 2015 |access-date=6 February 2015}}</ref> === آسترالیا === په افغانستان کې د آسترالیایی ځواکونو ۴۱ تنه مړه (۳۴ په عملیاتو کې) او ۲۶۱ نور سرتېري ټپیان شوي دي.<ref>{{cite web |title=Australian Operation in Afghanistan – Department of Defence |url=http://www.defence.gov.au/op/afghanistan/info/personnel.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104043/http://www.defence.gov.au/operations/afghanistan/personnel.asp |archive-date=6 October 2014 |access-date=12 November 2013 |publisher=Australian Government, Department of Defence}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/03/australian-soldier-died-afghanistan-identified|title=Australian soldier dead in Afghanistan named as lance corporal Todd Chidgey|newspaper=The Guardian|access-date=6 February 2015|date=3 July 2014|agency=Australian Associated Press}}</ref> همدارنګه، لږ تر لږه یو آسترالیایي ملکي وګړی (ډیویډ سیویج، چې پخوا د بهرنیو چارو وزارت یو لوړ پوړی افسر و او د AusAID د سلاکار په توګه  یې دنده ترسره کوله) په افغانستان کې ټپي شو. <ref>{{cite web |date=27 March 2012 |title=Attack on aid worker 'payback for massacre' |url=http://www.smh.com.au/national/attack-on-aid-worker-payback-for-massacre-20120327-1vwzt.html |access-date=6 February 2015 |work=The Sydney Morning Herald}}</ref> === بلجیم === د بلجیم یو سرتېری په افغانستان کې د خدمت پر مهال د مننژیت له امله مړ شو، او ۱۴ سرتېري یې په عملیاتو کې ټپیان شوي دي.  <ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2007-08-31-afghanistan-suicide_N.htm Suicide bomber hits near Kabul airport] // "USA Today" 31 August 2007</ref><ref>[http://archives.lesoir.be/deux-militaires-belges-blesses-en-afghanistan_t-20080926-00J4JK.html Deux militaires belges blessés en Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612164955/http://archives.lesoir.be/deux-militaires-belges-blesses-en-afghanistan_t-20080926-00J4JK.html|date=12 June 2013}} // "RTBF.BE" 13 October 2010</ref><ref>[http://www.rtbf.be/info/belgique/detail_afghanistan-images-de-soldats-belges-sous-le-feu-en-2009?id=5021553 Afghanistan: images de soldats belges sous le feu en 2009] // "Le Soir" от 26 September 2008</ref><ref>[http://www.lesoir.be/101053/article/actualite/belgique/2012-10-17/derniers-soldats-belges-sont-rentr%C3%A9s-d%E2%80%99afghanistan Plus aucun soldat belge ne surveille l'aéroport de Kaboul] // "Le Soir" 17 October 2012</ref><ref>Avec Belga. [http://www.lavenir.net/article/detail.aspx?articleid=DMF20110717_009 9.000 soldats belges blessés à l'étranger en 10 ans] // "L'avenir" 17 July 2011</ref><ref>[http://www.dhnet.be/infos/monde/article/388044/afghanistan-un-soldat-belge-blesse-par-un-tir-ami.html Afghanistan: un soldat belge blessé... par un tir "ami"] // "DH" 8 March 2012</ref><ref>[http://www.lhrtimes.com/2012/04/09/belgian-military-repatriated-wounded-in-afghanistan/ Belgian military repatriated wounded in Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622073659/http://www.lhrtimes.com/2012/04/09/belgian-military-repatriated-wounded-in-afghanistan/|date=22 June 2012}} // "The Lahore Times" 9 April 2012</ref><ref>{{cite web |date=14 August 2009 |title=Soldier in Afghanistan dies of meningitis |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2009/08/14/soldier_in_afghanistandiesofmeningitis-1-579986/}}</ref> === بریتانیا === د ۲۰۱۵ کال د اکتوبر تر ۱۱ پورې، ۴۵۶ بریتانوي سرتېري په عملیاتو کې  ووژل شول  او ۲۱۸۸نور ټپیان شول، نور۵۲۵۱  د ناروغۍ یا غیر جنګي ټپونو له امله زیانمن شوي. له دې ډلې ۴۰۴ تنه عسکر د دښمن سره د عملیاتو په پایله کې ووژل شوي، په داسې حال کې چې ۴۹ تنه یا د ناروغۍ، غیر جنګي ټپونو یا پېښو  له امله مړه شوي او یا لا تر اوسه یې د مرګ لاملونه په رسمي توګه د څېړنو د نامعلومو پايلو له امله نه دي په ډاګه شوي. په ۲۰۰۶ کال کې د مرګ ژوبلې لویه برخه د طالبانو  په مرکز، هلمند ولایت کې د بريتانوي ځواکونو له بیا ځای پر ځای کېدو وروسته منځ ته راغله، ځکه چې د۲۰۰۲  کال د اپرېل او۲۰۰۶ کال د مارچ په لومړیو کې یې یوازې پنځه تنه سرتېري وژل شوي وو. <ref>{{cite web |title=Afghanistan |url=https://www.gov.uk/government/fields-of-operation/afghanistan |publisher=Government of the United Kingdom}}</ref><ref>{{Cite web |title=Number of Afghanistan UK Military and Civilian casualties (7 October 2001 to 30 October 2014) |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/376066/Op-herrick-casualty-tables-to-31-October-2014.pdf}}</ref> === بلغاریا === په افغانستان کې بلغاریا، یوازې یوه مرګ ژوبله درلوده. لږ تر لږه ۷ بلغاریايي سرتېري په افغانستان کې ټپیان شوي دي. <ref>{{Cite web |title=Българска жертва в Афганистан |url=https://www.vesti.bg/novini/bylgarska-zhertva-v-afganistan-4490131 |access-date=2021-08-17 |website=Vesti.bg |language=bg}}</ref><ref>[http://btvnews.bg/119972-Balgarski_voennoslujeshti_postradaha_pri_napadenie_v_Afganistan.html Български военнослужещи пострадаха при нападение в Афганистан] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120724010250/http://btvnews.bg/119972-Balgarski_voennoslujeshti_postradaha_pri_napadenie_v_Afganistan.html|date=24 July 2012}} // "BNews" 17 October 2008</ref><ref>[http://bnt.bg/bg/news/view/21693/flameCandle70x80px.swf Четирима български войници бяха ранени в Афганистан] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801072339/http://bnt.bg/bg/news/view/21693/flameCandle70x80px.swf|date=1 August 2013}} // "Българска национална телевизия" 25 January 2010</ref><ref>[https://archive.today/20130219045925/http://bg.time.mk/read/c6a5bf293f/539d3d20b6/index.html Български войник ранен в Афганистан] // "24 часа онлайн" 24 June 2010</ref> === کاناډا === په افغانستان کې د کاناډا ماموریت چې په سوېل (کندهار ولایت)  کې د طالبانو او نورو اورپکو پر ضد عملیات وو، د کوریا له جګړې وروسته د کاناډا د ټولو محاربوي ماموریتونو په پرتله ترټولو لویه مرګ ژوبله درلوده. د ۲۰۰۲ کال له فبروري څخه د ۲۰۱۱ کال د اکتوبر تر۲۹ پورې، په افغانستان کې  ټولټال ۱۵۷ کاناډايي ځواکونه وژل شوي دي. له دې ډلې ۱۳۲ یې د دښمن د عملیاتو له امله وژل شوي، چې ۹۷ یې د ځای پر ځای شویو چاودېونکو توکو او ماینونو له امله، ۲۲ یې د RPG بریدونو، کوچنیو وسلو او یا د هاوان د ډزو له امله وژل شوي دي، او ۱۳نور یې د ځانمرګو بریدونو له امله له منځه تللي. شپږ نور کاناډايي عسکر د جنګي روزنيزو عملياتو پر مهال د خپلو امريکايي متحدينو د خپل منځیو ډزو له امله ووژل شول. نور ۱۹ کاناډايي سرتېري په افغانستان کې د پېښو یا غیر جنګي لاملونو په پایله کې وژل شوي دي. ۶ په ترافيکي حادثو کې، ۳ نا معلوم غیر جنګي مرګ ژوبلې، ۳ د ځان وژنې، ۲ د چورلکې د سقوط له امله، ۲ د ناڅاپې خورځېدو له امله، ۲ په ناڅاپي توګه د ډزو له امله او ۱ مړینه د ناروغۍ له امله مړه شوي دي. د۲۰۰۲  کال له اپرېل څخه د ۲۰۱۴ کال په مارچ په میاشت کې تر وتلو پورې ۶۳۵ سرتېري په عملیاتو کې ټپیان شوي او ۱۴۱۲د غیر جنګي پېښو له امله ټپیان شوي دي. <ref>{{cite web |date=14 March 2008 |title=Flag-draped casket of Ouellet arrives in Canada |url=https://www.ctvnews.ca/flag-draped-casket-of-ouellet-arrives-in-canada-1.282618 |access-date=13 June 2011 |publisher=CTV.ca |archive-date=21 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321165059/http://www.ctvnews.ca/flag-draped-casket-of-ouellet-arrives-in-canada-1.282618 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Canadian soldier found dead on Afghan base |url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20090424.wafghandead0424/BNStory/Afghanistan/home |url-status=dead |website=[[The Globe and Mail]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426070426/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20090424.wafghandead0424/BNStory/Afghanistan/home |archivedate=26 April 2009}}</ref><ref>{{Cite web |author=Euan McKirdy |date=13 March 2014 |title=Canada pulls out of Kabul as NATO winds down Afghan operations |url=https://www.cnn.com/2014/03/13/world/canada-withdraws-troops-from-afghanistan/index.html |website=CNN}}</ref> === کرواسي === د ۲۰۰۶ کال له نومبر وروسته په افغانستان کې لږ تر لږه ۹ کروات پوځیان  ټپیان شوي دي. د ۲۰۱۹ کال د جولای په ۲۴ مه نېټه دری کروات سرتېري په یو موټرسایکل ځانمرګي برید کې ټپیان شول. له ټپیانو څخه یو ډېر ژر د سر د ټپونو له امله مړ شو، په داسې حال کې چې د دوه نورو حالت د لاسونو او پښو د جدي صدماتو سربيره، د ډاډ وړ ښودل شوی و. ډلګی مشر جوزف بريسکي (۲۰۱۹-۱۹۹۲) لومړنی کروات سرتېری دی چې په افغانستان کې مړ شوی دی.<ref>[http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/u-afganistanu-ranjen-prvi-hrvatski-vojnik.html U Afganistanu ranjen prvi hrvatski vojnik] // 24 November 2006</ref><ref>[http://croatiantimes.com/?id=12633-newentry WikiLeaks documents show Croatian soldiers may be facing more risk in Afghanistan than reported to public] // "Croatian Times" 28 June 2010</ref><ref>[http://croatiantimes.com/?id=20022-newentry Two Croatian soldiers injured in helicopter accident in Afghanistan] // "Croatian Times" 17 June 2011</ref><ref>[http://www.novilist.hr/Vijesti/Hrvatska/Hrvatski-vojnik-u-Afganistanu-nehotice-ranio-kolegu-cisteci-oruzje Hrvatski vojnik u Afganistanu nehotice ranio kolegu čisteći oružje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919010845/http://www.novilist.hr/Vijesti/Hrvatska/Hrvatski-vojnik-u-Afganistanu-nehotice-ranio-kolegu-cisteci-oruzje|date=19 September 2017}} // "novilist.hr" 20 June 2011</ref><ref>Krešimir Žabec. [http://www.jutarnji.hr/hrvatski-docasnik-u-afganistanu-sebi-propucao-potkoljenicu--a-kolegi-natkoljenicu/1012357/ Hrvatski dočasnik u Afganistanu sebi propucao potkoljenicu, a kolegi Belgijcu natkoljenicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026120334/http://www.jutarnji.hr/hrvatski-docasnik-u-afganistanu-sebi-propucao-potkoljenicu--a-kolegi-natkoljenicu/1012357/|date=26 October 2012}} // "Jutarnji" 8 March 2012 [http://www.24sata.hr/crna-kronika-news/hrvatski-vojnik-u-afganistanu-pistoljem-je-ranio-sebe-i-kolegu-256777 Hrvatski vojnik u Afganistanu pištoljem je ranio sebe i kolegu] // "24 SATA" 8 March 2012</ref><ref>[http://www.croatiantimes.com/news/General_News/2012-10-22/30404/Croatian_soldier_wounded_in_Afghanistan_gun_test_ Croatian soldier wounded in Afghanistan gun test] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206062551/http://www.croatiantimes.com/news/General_News/2012-10-22/30404/Croatian_soldier_wounded_in_Afghanistan_gun_test_|date=6 December 2014}} // "Croatian Times" 22 October 2012</ref><ref>[http://www.croatiantimes.com/news/General_News/2013-05-02/33244/Croatian_soldier_injured_in_Afghanistan Croatian soldier injured in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206062546/http://www.croatiantimes.com/news/General_News/2013-05-02/33244/Croatian_soldier_injured_in_Afghanistan|date=6 December 2014}} // "Croatian Times" 2 May 2013</ref><ref>{{Cite web |title=Hrvatski vojnik poginuo u Afganstanu, dvojica ranjena! |url=https://vijesti.hrt.hr/530283/napad-na-hv-u-afganistanu-trojica-ozljeenih-jedan-u-zivotnoj-opasnosti}}</ref> === د چک جمهوریت === په افغانستان کې  ۱۴ چکي سرتېري ووژل شول او لږ تر لږه ۲۶ نور ټپیان شول. <ref>{{cite news|url=https://www.lidovky.cz/domov/kdo-byl-padly-vojak-v-afghanistanu-spickovy-cesky-kynolog-ktery-nezkazil-zadnou-srandu.A181023_123351_ln_domov_rsa|title=Kdo byl padlý voják v Afghánistánu? Špièkový český kynolog, který nezkazil žádnou srandu|last=Sattler|first=Robert|date=23 October 2018|work=[[Lidové noviny]]|language=cs|access-date=28 October 2018}}</ref><ref>2 wounded (March 2008),[https://www.radio.cz/en/section/curraffrs/first-czech-soldier-killed-in-action-in-afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052409/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/first-czech-soldier-killed-in-action-in-afghanistan |date=2016-03-04 }} 4 wounded (May 2008),[https://www.radio.cz/en/section/news/czech-soldiers-injured-in-afghanistan-to-return-to-czech-republic]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 3 wounded (Sep. 2008),[https://www.radio.cz/en/section/curraffrs/czech-soldiers-wounded-in-afghanistan-arrive-in-prague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052531/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/czech-soldiers-wounded-in-afghanistan-arrive-in-prague |date=2016-03-04 }} 7 wounded (Oct. 2008),[https://web.archive.org/web/20141118215329/http://news.xinhuanet.com/english/2008-10/02/content_10140260.htm] 3 wounded (April 2009),[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20090418080118.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218115358/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20090418080118.shtml |date=18 December 2014 }} 1 wounded (April 2010),[https://web.archive.org/web/20121201070729/http://cznews.info/army/20100406/soldat.php] 2 wounded (May 2011),[https://web.archive.org/web/20110611182000/http://praguemonitor.com/2011/06/06/remains-czech-soldier-killed-afghan-mission-brought-home] 1 wounded (July 2011),[https://www.praguepost.com/news/9443-seriously-injured-soldier-returns.html] 1 wounded (April 2012),[https://www.radio.cz/en/section/news/czech-soldier-wounded-in-afghanistan--1]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1 wounded (Sep. 2012),[https://www.radio.cz/en/section/news/czech-soldier-seriously-injured-in-missile-attack-on-shank-base]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1 wounded (July 2014),[http://www.novinky.cz/zahranicni/svet/341597-sebevrah-v-afghanistanu-zabil-ctyri-ceske-vojaky.html] total of 26 wounded</ref> === ډنمارک === [[ډنمارک]]، چې د ناټو یوغړی هېواد دی چې د ۲۰۰۲ کال د جنوري څخه د ۲۰۱۳کال د جولای تر ۱ نېټې پورې یي افغانستان ته ۹۵۰۰  پرسونل لېږلی و. دوی ډېری د ناټو د نړیوال امنیتي او مرستندویه ځواک (آیساف) د یوې برخې په توګه په هلمند ولایت کې ځای پرځای شوي وو. په ۲۰۰۲ کال کې د ډنمارک لومړنۍ دری مړینې د شوروي د دوران د الوتکې ضد توغندي د شنډولو پر مهال را منځ ته شوې. په ۲۰۰۶ کال کې د ډنمارک پارلمان د یو نوي فرمان په صادرولو، د ډنمارک پوځي عملیات د هېواد په مرکز کې په نسبتا خوندي سیمو کې له غیر محاربوي عملیاتو څخه په جنګي سیمو کې محاربوي عملیاتو ته واړول ترڅو په سوېلي هلمند ولایت کې د بریتانوي ځواکونو تر څنګ جګړه وکړي.۳۷ سرتېري د دښمن په بېلابېلو فعالیتونو او یا هم په خپل منځیو ډزو کې وژل شوي دي، او ۶ تنه په غیر جنګي پیښو کې وژل شوي دي، چې په دې سره د ډنمارک د تلفاتو شمېر ۴۳ تنو ته رسېږي، چې د ایتلاف ځواکونو تر منځ تر ټولو لوړه فی نفر مرګ ژوبله ګڼل کېږي. پر دې سربېره، په عملیاتو کې ۲۱۴ تنه سرتېري ټپیان شوي دي.<ref>{{cite web |date=28 May 2010 |title=Operation Iraqi Freedom &#124; Fatalities By Nationality |url=http://icasualties.org/oef/Nationality.aspx?hndQry=Denmark |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022110109/http://icasualties.org/OEF/Nationality.aspx?hndQry=Denmark |archive-date=22 October 2018 |access-date=13 June 2011 |publisher=iCasualties}}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2011 |title=Dansk soldat er dræbt i Afghanistan |url=http://www.dr.dk/Nyheder/Indland/2011/07/10/095336.htm |publisher=DR}}</ref><ref>[http://df-nyt.dk/?p=12590 148 danske soldater såret i Afghanistan] // "DF – NYT" 27 November 2010</ref><ref>Marie Rønde. [http://www.tvmidtvest.dk/indhold/danske-soldater-saaret-i-afghanistan To danske soldater såret i Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221173046/http://www.tvmidtvest.dk/indhold/danske-soldater-saaret-i-afghanistan|date=21 February 2014}} // "TV – Midwest" 18 July 2011</ref><ref>[http://jyllands-posten.dk/international/article4630491.ece Dansk soldat såret i Afghanistan] // "Jyllands Posten" 31 January 2012</ref><ref>[http://www.svd.se/nyheter/utrikes/danska-soldater-sarade-i-afghanistan_7193797.svd Danska soldater sårade i Afghanistan] // "Svenska Dagbladet" 12 May 2012</ref><ref>[http://nyhederne.tv2.dk/article.php/id-51247580:tre-danske-soldater-s%C3%A5ret.html Tre danske soldater såret] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223005528/http://nyhederne.tv2.dk/article.php/id-51247580%3Atre-danske-soldater-s%C3%A5ret.html |date=2014-02-23 }} // TV-2 20 June 2012</ref><ref>[http://avisen.dk/fire-danske-soldater-saaret-i-afghanistan_178401.aspx Fire danske soldater såret i Afghanistan] // "Avisen" 29 July 2012</ref><ref>[http://www.dr.dk/Nyheder/Udland/2012/08/15/161328.htm Dansk soldat hårdt såret i Afghanistan] // "Nyheder" 15 August 2012</ref><ref>[http://avisen.dk/dansk-soldat-saaret-i-afghanistan_188630.aspx Dansk soldat såret i Afghanistan] // "Avisen" 12 October 2012</ref><ref>"''Today officially ended Denmark's 12-year involvement in the War in Afghanistan... The dozen years in Afghanistan cost the lives of 43 Danish soldiers and resulted in total costs of approximately 15&nbsp;billion kroner. An additional 211 soldiers were injured in Afghanistan.''" Justin Cremer. [http://cphpost.dk/international/combat-mission-afghanistan-over Combat mission in Afghanistan is over] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130724093917/http://cphpost.dk/international/combat-mission-afghanistan-over|date=24 July 2013}} // "The Copenhagen Post", 22 July 2013</ref><ref>Andreas Jakobsen. [http://cphpost.dk/news/three-danish-soldiers-injured-in-afghanistan.8477.html Three Danish soldiers injured in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307052728/http://cphpost.dk/news/three-danish-soldiers-injured-in-afghanistan.8477.html|date=7 March 2014}} // "The Copenhagen Post", 30 January 2014</ref> همدارنګه، په ۲۰۱۴ کال کې په کابل کې د اروپایي پولیسو د ماموریت یا EUPOL یو ډنمارکي ملکي کارکوونکی ووژل شو. <ref>{{cite web |title=A Glance at the Penal Code – EUPOL Afghanistan |url=http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |archive-date=22 January 2014 |access-date=6 February 2015}}</ref> === ایستونیا === په افغانستان کې نهه استونیایي سرتېري ووژل شول: اته یې په عملیاتو کې  او یو یې په پېښه کې ووژل شو، په عملیاتو کې ۹۲ نور عسکر ټپیان شوي دي. <ref>"''исполнилось десять лет с того момента, как первое эстонское подразделение приступило к несению службы в Афганистане. За это время 9 эстонских солдат погибли, 92 получили ранения.''" [http://rus.postimees.ee/1171464/desjat-let-jestonskoj-missii-v-afganistane-9-ubityh-92-ranenyh Десять лет эстонской миссии в Афганистане: 9 убитых, 92 раненых] // "Postimees", 16 March 2013</ref> === فنلنډ === په افغانستان کې د دښمن په عملیاتو کې دوه فنلنډي سرتېري ووژل شول او لږ تر لږه ۱۱ سرتېري ټپیان شوي دي. <ref>"''A Finnish soldier in the NATO-led ISAF peacekeeping forces was injured by gunfire in Afghanistan late Sunday... in Aybak district in North Afghanistan''" [http://www.hs.fi/english/article/Finnish+peacekeeper+injured+in+firefight+in+Afghanistan+/1135222026553 Finnish peacekeeper injured in firefight in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307065012/http://www.hs.fi/english/article/Finnish+peacekeeper+injured+in+firefight+in+Afghanistan+/1135222026553|date=7 March 2014}} // "Helsingin Sanomat" 2 October 2006</ref><ref>Four Finnish peacekeepers were wounded on Saturday after their RG-32 armoured patrol vehicle hit a roadside bomb in northern Afghanistan [http://news.xinhuanet.com/english/2009-10/03/content_12178191.htm Four Finnish peacekeepers wounded in Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721045601/http://news.xinhuanet.com/english/2009-10/03/content_12178191.htm|date=21 July 2016}} // "Xinhua" 3 October 2009</ref><ref>"''A Finnish soldier serving as a peacekeeper in Afghanistan was wounded from an accidental shot in the leg on Tuesday.''" [http://www.hs.fi/english/article/Finnish+peacekeeper+accidentally+wounded+on+base+in+Afghanistan/1135259605350 Finnish peacekeeper accidentally wounded on base in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829204717/http://www.hs.fi/english/article/Finnish+peacekeeper+accidentally+wounded+on+base+in+Afghanistan/1135259605350|date=29 August 2014}} // "Helsingin Sanomat", 25 August 2010</ref><ref>"''Two Finnish and one Swedish peacekeeper were wounded in a rocket launcher attack in Afghanistan on Friday... The peacekeepers' vehicle came under attack in the village of Temorak, about 45 kilometres west of Mazar e Sharif... Finnish Defence Minister Jyri Häkämies expressed regret over the incident. He said for the time being it will not, however, lead to the rethinking of Finland's role in Afghanistan. Since joining the operation in Afghanistan, one Finnish peacekeeper has been killed and eight more have been wounded.''" [http://yle.fi/uutiset/two_finnish_peacekeepers_injured_in_afghanistan/5673102 19.11.2010 Two Finnish Peacekeepers Injured in Afghanistan]</ref><ref>"''One Finnish peacekeeper in Afghanistan was wounded slightly in a grenade attack on a patrol on Sunday. The incident took place some 40 kilometres west of Mazar-e-Sharif.''" [http://yle.fi/uutiset/another_finnish_peacekeeper_wounded_in_afghanistan/5673236 21.11.2010 Another Finnish peacekeeper wounded in Afghanistan]</ref><ref>"''A Finnish peacekeeper in Afghanistan was injured on Tuesday in an accident involving a grenade launcher of his own forces. He was struck in the back by a grenade, which did not explode. The incident occurred at Camp Northern Lights in Mazar-i-Sharif. The man's condition is not critical.''" [http://yle.fi/uutiset/finnish_peacekeeper_injured_in_afghanistan/5325760 16.03.2011 Finnish Peacekeeper Injured in Afghanistan]</ref><ref>[http://www.hs.fi/ulkomaat/Suomalaissotilas+haavoittui+vahingonlaukauksesta+Afganistanissa/a1305561602977 Suomalaissotilas haavoittui vahingonlaukauksesta Afganistanissa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307074228/http://www.hs.fi/ulkomaat/Suomalaissotilas+haavoittui+vahingonlaukauksesta+Afganistanissa/a1305561602977|date=7 March 2014}} // "HS.FI" 8 May 2012</ref> == سرچينې == aqnflbidh71agx0tht3l8mjge7isu4g 0 69075 371054 296695 2026-11-08T16:36:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371054 wikitext text/x-wiki د ۲۰۲۲ زکال د جون میاشتې په ۲۲ مه د افغانستان په وخت ۰۱:۲۴:۳۶ بجو د افغانستان سویل ختیځې برخې د ریشتر په کچه ۶.۲ درجو ځمک ښویېدنې چې ژوروالی یې ۴ کیلومتره (۲.۵ مایله) و؛ ولړزولې. دغې ځمک ښویېدنې د افغانستان پکتیکا او خوست ولایتونه او د پاکستان خیبرپښتونخوا تر خپل اغېز لاندې راوستې. دغه ځمک ښویېدنه په ۵۰۰ کیلومتره (۳۱۰ مایله) فاصله کې د لږ تر لږه ۱۱۹ میلیونه کسانو له خوا احساس شوه ځکه چې د پاکستان د پنجاب ایالت او د هند او ایران یو شمېر برخې هم په کې شاملې وې. د متحده ایالاتو د جیولوژیکي سروې د ادارې په خبره، دغې ځمک ښویېدنې د مرکالي د اصلاح شوي شدت د مقیاس تر ټولو لوړه کچه یا VIII شدت درلود. <ref name="GCMT">{{citation|title=Global CMT Catalog Search|url=https://www.globalcmt.org/cgi-bin/globalcmt-cgi-bin/CMT5/form?itype=ymd&yr=2022&mo=6&day=21&oyr=2022&omo=6&oday=22&jyr=1976&jday=1&ojyr=1976&ojday=1&otype=nd&nday=1&lmw=0&umw=10&lms=0&ums=10&lmb=0&umb=10&llat=-90&ulat=90&llon=-180&ulon=180&lhd=0&uhd=1000&lts=-9999&uts=9999&lpe1=0&upe1=90&lpe2=0&upe2=90&list=0|website=|type=Data set|publisher=[[Global Centroid Moment Tensor]]|access-date=23 June 2022|date=22 June 2022|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623160003/https://www.globalcmt.org/cgi-bin/globalcmt-cgi-bin/CMT5/form?itype=ymd&yr=2022&mo=6&day=21&oyr=2022&omo=6&oday=22&jyr=1976&jday=1&ojyr=1976&ojday=1&otype=nd&nday=1&lmw=0&umw=10&lms=0&ums=10&lmb=0&umb=10&llat=-90&ulat=90&llon=-180&ulon=180&lhd=0&uhd=1000&lts=-9999&uts=9999&lpe1=0&upe1=90&lpe2=0&upe2=90&list=0|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan rocked by 6.1 magnitude quake leaving 280 dead, according to Taliban officials|url=https://www.abc.net.au/news/2022-06-22/afghanistan-earthquake-kills-dozens/101174820|access-date=22 June 2022|work=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622100030/https://www.abc.net.au/news/2022-06-22/afghanistan-earthquake-kills-dozens/101174820|url-status=live}}</ref><ref name="Reuters 2022">{{cite news|title=Earthquake of magnitude 6.1 shakes Afghanistan, Pakistan|website=Reuters|date=22 June 2022|url=https://www.reuters.com/business/environment/earthquake-magnitude-61-shakes-afghanistan-pakistan-usgs-2022-06-21/|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622081448/https://www.reuters.com/business/environment/earthquake-magnitude-61-shakes-afghanistan-pakistan-usgs-2022-06-21/|url-status=live}}</ref><ref name="Al Jazeera 1,000">{{cite news|title=At least 1,000 killed after strong earthquake jolts Afghanistan|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|access-date=22 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622052248/https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|url-status=live}}</ref> د دغې ځمک ښویېدنې له امله په افغانستان او پاکستان کې له ۱۰۵۲ څخه تر ۱۱۶۳ تنه مړه او له ۱۶۲۷ څخه تر ۲۹۷۶ نور ټپیان شول. په افغانستان کې یې ډیر زیان په پکتیکا، خوست او ننګرهار ولایتونو کې واړوه. په خیبر پښتونخوا کې یې هم تلفات او زیانونه لرل. لږ تر لږه ۱۰ زره کورونه په کې ونړېدل یا یې هم شدید زیان ولید. د ځمک ښویېدنې د مرکز لږ ژوروالی، له وګړو څخه ډکو سیمو ته یې نږدې توب او د استوګنې د ودانیو ټیټ کیفیت لامل وګرځېدل څو ویجاړونکې اغېزې یې زیاتې شي. <ref name="BBC">{{Cite news|title=Afghanistan earthquake: No food, no shelter and fears of cholera|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61918430.amp|access-date=24 June 2022|date=23 June 2022|first1=Secunder|last1=Kermani|work=[[BBC]]|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623223701/https://www.bbc.com/news/world-asia-61918430.amp|url-status=live}}</ref><ref name="APtoll1">{{cite news|last1=Norzoori|first1=Ebrahim|title=Death toll from Afghanistan's quake rises to 1,150 people|url=https://apnews.com/article/afghanistan-politics-poverty-united-nations-c27305531ab23e74ba449f31f52b69c3|access-date=24 June 2022|work=[[Associated Press]]|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624080419/https://apnews.com/article/afghanistan-politics-poverty-united-nations-c27305531ab23e74ba449f31f52b69c3|url-status=live}}</ref><ref name="Yawar2">{{cite news|last1=Yawar|first1=Mahammad Yunus|title=Afghan Authorities End Search for Survivors in Earthquake That Killed 1,000|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-24/afghan-authorities-end-search-for-survivors-in-earthquake-that-killed-1-000|access-date=24 June 2022|agency=[[Reuters]]|publisher=[[U.S. News & World Report]]|date=24 June 2022|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624143945/https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-24/afghan-authorities-end-search-for-survivors-in-earthquake-that-killed-1-000|url-status=live}}</ref> == ځمک ښویېدنه == په افغانستان کې د ځمک ښویېدنې له امله په تېره لسیزه کې لږ تر لږه ۷۰۰۰ تنه مړه شوي چې په اوسط ډول هر کال ۵۶۰ تنه کېږي. په ۲۰۱۵ زکال کې د دغه هېواد په شمال ختیځ کې پیاوړې ځمک ښویېدنه په دغه هېواد او پاکستان کې د ۲۰۰ کسانو د مړینې لامل وګرځېده. په ۲۰۰۸ زکال کې د ۶.۴ ریشتر درجو په شدت د پاکستان په لویدیځ کې ځمک ښویېدنې ۱۶۶ تنه ووژل او ګڼ شمېر کلي یې ویجاړ کړل. په ۲۰۰۲ او ۱۹۹۸ زکال کې ځمک ښویېدنو په زرګونو کسان ووژل. <ref name=":0">{{Cite news|date=2022-06-22|title=Afghan earthquake: 1,000 people killed and 1,500 wounded, official says|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61890804|access-date=2022-06-22|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622133514/https://www.bbc.com/news/world-asia-61890804|url-status=live}}</ref><ref name="Al Jazeera 1,0002">{{cite news|title=At least 1,000 killed after strong earthquake jolts Afghanistan|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|access-date=22 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622052248/https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="anss1">{{cite web |date=22 June 2022 |title=M 5.9 - 46 km SW of Khōst, Afghanistan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000hj3u/executive?utm_medium=social |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220623004132/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000hj3u/executive?utm_medium=social |archive-date=23 June 2022 |access-date=22 June 2022 |publisher=United States Geological Survey}} {{PD-notice}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|author=Masoud Popalzai, Jessie Yeung, Ehsan Popalzai and Tara John|title=More than 1,000 people killed after magnitude 5.9 earthquake hits eastern Afghanistan|url=https://www.cnn.com/2022/06/22/asia/afghanistan-khost-earthquake-intl-hnk/index.html|access-date=2022-06-22|agency=CNN|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622130740/https://www.cnn.com/2022/06/22/asia/afghanistan-khost-earthquake-intl-hnk/index.html|url-status=live}}</ref> == اغېزې == === افغانستان === باختر خبري آژانس راپور ورکړ چې لږ تر لږه ۱۱۵۰ تنه د دغې زلزلې له امله مړه شوي او ۱۶۰۰ تنه نور هم ټپیان دي. د ملګرو ملتونو سازمان بیا د مړو شمېر ۱۰۳۹ تنه او د ټپیانو شمېر ۲۹۴۹ تنه اعلان کړ. په دغو تلفاتو کې ۲۳۰ مړه شوي ماشومان او ۵۹۱ ټپي ماشومان هم شامل و. دا د ۲۰۰۲ زکال له ځمک ښویېدنې وروسته په افغانستان کې تر ټولو خونړۍ ځمک ښویېدنه وه، چې په هغې کې نهرین ته څېرمه ۲۰۰۰ تنه مړه شول او شاوخوا ۱۰ زره کوره په نسبي یا هم بشپړ ډول ویجاړ شول.  <ref name="Norzoori1">{{cite news|last1=Norzoori|first1=Ebrahim|title=Aftershock in Afghanistan as quake toll rises to 1,150 dead|url=https://apnews.com/article/afghanistan-politics-poverty-united-nations-c27305531ab23e74ba449f31f52b69c3|access-date=25 June 2022|work=[[Associated Press]]|date=24 June 2022|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624080419/https://apnews.com/article/afghanistan-politics-poverty-united-nations-c27305531ab23e74ba449f31f52b69c3|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |date=27 June 2022 |title=Afghanistan - Earthquake, update (GDACS, USGS, WHO, Copernicus EMS) (ECHO Daily Flash of 27 June 2022) |url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghanistan-earthquake-update-gdacs-usgs-who-copernicus-ems-echo-daily-flash-27-june-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627220149/https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghanistan-earthquake-update-gdacs-usgs-who-copernicus-ems-echo-daily-flash-27-june-2022 |archive-date=27 June 2022 |access-date=27 June 2022 |publisher=[[ReliefWeb]] |type=Press release |quote=}}</ref><ref name="OCHAFeb20">{{cite report|author1=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|title=Afghanistan: Earthquake Response Lessons Learnt Exercise Final Report (January 2023)|date=20 February 2023|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghanistan-earthquake-response-lessons-learnt-exercise-final-report-january-2023|access-date=11 March 2023|publisher=ReliefWeb}}</ref><ref name="reuters2002">{{Cite web |title=Around 2,000 feared dead in Afghan earthquakes |url=http://sg.news.yahoo.com/reuters/asia-96957.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020417004221/http://sg.news.yahoo.com/reuters/asia-96957.html |archive-date=17 April 2002 |work=[[Yahoo! News]]}}</ref><ref name="scmp">{{cite news|agency=[[Associated Press]], [[Reuters]], [[Agence France-Presse]]|title=Afghanistan earthquake kills 950, toll likely to rise|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3182617/earthquake-hits-afghanistan-least-255-dead|access-date=22 June 2022|work=[[South China Morning Post]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622100033/https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3182617/earthquake-hits-afghanistan-least-255-dead|url-status=live}}</ref><ref name="Yawar22">{{cite news|last1=Yawar|first1=Mahammad Yunus|title=Afghan Authorities End Search for Survivors in Earthquake That Killed 1,000|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-24/afghan-authorities-end-search-for-survivors-in-earthquake-that-killed-1-000|access-date=24 June 2022|agency=[[Reuters]]|publisher=[[U.S. News & World Report]]|date=24 June 2022|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624143945/https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-24/afghan-authorities-end-search-for-survivors-in-earthquake-that-killed-1-000|url-status=live}}</ref> د ۲۰۲۲ زکال په ځمک ښویېدنه کې ۲۵ کلي ویجاړ شول. ښوونځي، روغتونونه، کورونه او جوماتونه ونړېدل. په تلفاتو کې یې ۷۳۸ تنه پکتیکا، ۳۸۱ تنه پکتیا، ۴۰ تنه خوست او پنځه تنه ننګرهار ولایت ته اړوند و. <ref name="Reliefweb">{{Cite web |title=Afghanistan: Earthquake - Jun 2022 |url=https://reliefweb.int/disaster/eq-2022-000232-afg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625042314/https://reliefweb.int/disaster/eq-2022-000232-afg |archive-date=25 June 2022 |access-date=25 June 2022 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name="Bakhtar">{{cite news|title=280 People Killed, 600 Injured as Earthquake Hits Khost, Paktika|url=https://bakhtarnews.af/en/280-people-killed-600-injured-as-earthquake-hits-khost-paktika/|access-date=22 June 2022|work=[[Bakhtar News Agency]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622082607/https://bakhtarnews.af/en/280-people-killed-600-injured-as-earthquake-hits-khost-paktika/|url-status=dead}}</ref><ref name="Padshah1">{{cite news|last1=Padshah|first1=Safiullah|last2=Ives|first2=Mike|title=Afghanistan Live Updates: At Least 1,000 Killed in Earthquake, Official Media Says: The quake struck 28 miles southwest of the provincial capital of Khost.|url=https://www.nytimes.com/live/2022/06/22/world/afghanistan-earthquake/afghanistan-earthquake-khost?smid=url-share|access-date=22 June 2022|work=[[The New York Times]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622130109/https://www.nytimes.com/live/2022/06/22/world/afghanistan-earthquake/afghanistan-earthquake-khost?smid=url-share|url-status=live}}</ref> د پکتیکا په مهم ښارګوټي ارګون کې ۴۰ جسدونه له خاورو راوویستل شول. د همدغه ولایت په ګیان ولسوالۍ کې نږدې ۱۸۰۰ کورونه چې د دغې ولسوالۍ د ټولو کورونو ۷۰ سلنه برخه یې جوړوله ویجاړ او ۲۳۸ تنه په کې مړه شول. همدارنګه ۳۹۳ تنه په کې ټپیان شول. د ګیان ولسوالۍ روغتیايي مرکز چې د ۵۰۰ ناروغانو د بستر ظرفیت یې درلود په شدیده توګه ویجاړ شو. له دغو ۵۰۰ ناروغانو څخه ۲۰۰ یې مړه شول. د پکتیکا په برمل ولسوالۍ کې لږ تر لږه ۵۰۰ تنه مړه او په زرګونو نور ټپیان شول. په دغه ولسوالۍ کې لږ تر لږه ۴۵۰ کورونه ویجاړ شول. ۶۶ ښوونځي ړنګ شول، ۷۶ زده کوونکي ووژل شول او ۱۴۹ تنه نور په ګیان، نکه، برمل او زېړوک ولسوالیو کې ټپیان شول. <ref name="Hamedani">{{cite news|last1=Hamedani|first1=Ali|title=Afghanistan quake: Gyan clinic with five beds for 500 injured patients|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61912715|access-date=23 June 2022|work=[[BBC]]|date=23 June 2022|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623133323/https://www.bbc.com/news/world-asia-61912715|url-status=live}}</ref><ref name="Reliefweb2">{{Cite web |title=Afghanistan: Earthquake - Jun 2022 |url=https://reliefweb.int/disaster/eq-2022-000232-afg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625042314/https://reliefweb.int/disaster/eq-2022-000232-afg |archive-date=25 June 2022 |access-date=25 June 2022 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name="Marsi">{{cite news|last1=Marsi|first1=Federica|title=Afghanistan earthquake live news: Hundreds killed in major tremor|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/afghanistan-live-news-earthquake-kills-at-least-920-people|access-date=22 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622105206/https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/afghanistan-live-news-earthquake-kills-at-least-920-people|url-status=live}}</ref><ref name="FAO23Jan">{{cite report|author1=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=Afghanistan: The impact of the June 2022 earthquake on Khost and Paktika provinces - Data in Emergencies (DIEM) Impact report, January 2023|url=https://www.fao.org/3/cc3940en/cc3940en.pdf|access-date=11 March 2023|publisher=ReliefWeb|date=23 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=Recent quake demolishes 66 schools in Paktika districts|url=https://pajhwok.com/2022/07/08/recent-quake-demolishes-66-schools-in-paktika-districts/|website=|work=Pajhwok|date=8 July 2022|access-date=18 July 2022|archive-date=19 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719034152/https://pajhwok.com/2022/07/08/recent-quake-demolishes-66-schools-in-paktika-districts/|url-status=live}}</ref> په خوست ولایت کې لږ تر لږه ۶۰۰ کورونه ویجاړ شول. په سپېرې ولسوالۍ کې چې د ځمک ښویېدنې مرکز ته نږدې وه ۴۰ تنه مړه او ۹۵ نور ټپیان شول. همدارنګه په دغه ولسوالۍ کې لږ تر لږه ۴۱۶ کورونه ویجاړ شول. <ref name="Khost600homes">{{cite news|title=زلزال أفغانستان.. عدد القتلى يرتفع إلى 1500 وهيئات إنسانية تدعو الغرب لتجاوز موقفه من طالبان لإغاثة المنكوبين|trans-title=The earthquake in Afghanistan .. the death toll rises to 1,500, and humanitarian agencies call on the West to override its position on the Taliban to provide relief to the afflicted|url=https://www.aljazeera.net/news/politics/2022/6/22/%D8%B9%D8%A7%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B9|access-date=23 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=23 June 2022|language=ar|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622233259/https://www.aljazeera.net/news/politics/2022/6/22/%D8%B9%D8%A7%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B9|url-status=live}}</ref><ref name="Reliefweb3">{{Cite web |title=Afghanistan: Earthquake - Jun 2022 |url=https://reliefweb.int/disaster/eq-2022-000232-afg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625042314/https://reliefweb.int/disaster/eq-2022-000232-afg |archive-date=25 June 2022 |access-date=25 June 2022 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name="FAO23Jan2">{{cite report|author1=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=Afghanistan: The impact of the June 2022 earthquake on Khost and Paktika provinces - Data in Emergencies (DIEM) Impact report, January 2023|url=https://www.fao.org/3/cc3940en/cc3940en.pdf|access-date=11 March 2023|publisher=ReliefWeb|date=23 January 2023}}</ref><ref name="Padshah12">{{cite news|last1=Padshah|first1=Safiullah|last2=Ives|first2=Mike|title=Afghanistan Live Updates: At Least 1,000 Killed in Earthquake, Official Media Says: The quake struck 28 miles southwest of the provincial capital of Khost.|url=https://www.nytimes.com/live/2022/06/22/world/afghanistan-earthquake/afghanistan-earthquake-khost?smid=url-share|access-date=22 June 2022|work=[[The New York Times]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622130109/https://www.nytimes.com/live/2022/06/22/world/afghanistan-earthquake/afghanistan-earthquake-khost?smid=url-share|url-status=live}}</ref> == داخلي غبرګونونه == د افغانستان دولت د ژغورنې عملیات پیل کړل. د ژغورنې ډلې د ملي دفاع وزارت له چورلکو څخه په کار اخیستنې زیانمنو سیمو ته ورسېدې. چارواکو څرګنده کړه چې کېدای شي د ژغورنې د هڅو په اوږدو کې د تلفاتو شمېر لا زیات شي. راپورونه ورکړل شول چې ګڼ شمېر خلک لا د خاورو لاندې بند پاتې دي. د مرستې او ژغورنې هڅې د شدیدو بارانونو او د ځینو کلیو د لرې والي له امله له ستونزو سره مخ شوې. <ref name="bakhtarnews1">{{cite news|title=MoD Helicopters, Medical Teams Arrived South to Assist Earthquake Victims|url=https://bakhtarnews.af/en/mod-helicopters-medical-teams-arrived-south-to-assist-earthquake-victims/|access-date=23 June 2022|work=[[Bakhtar News Agency]]|date=22 June 2022|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623000345/https://bakhtarnews.af/en/mod-helicopters-medical-teams-arrived-south-to-assist-earthquake-victims/|url-status=dead}}</ref><ref name="Farrer1">{{cite news|last1=Farrer|first1=Martin|title=Afghanistan earthquake: at least 250 dead after 6.1 magnitude quake, state media says|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/22/afghanistan-earthquake-at-least-130-dead-after-magnitude-quake-strikes|access-date=22 June 2022|work=[[The Guardian]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622082607/https://www.theguardian.com/world/2022/jun/22/afghanistan-earthquake-at-least-130-dead-after-magnitude-quake-strikes|url-status=live}}</ref><ref name="ST1">{{cite news|title=At least 250 killed in overnight Afghanistan earthquake: Official|url=https://www.straitstimes.com/asia/south-asia/at-least-40-killed-in-overnight-afghanistan-earthquake-official|access-date=22 June 2022|work=[[The Straits Times]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622082609/https://www.straitstimes.com/asia/south-asia/at-least-40-killed-in-overnight-afghanistan-earthquake-official|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan earthquake kills at least 1,000, toll expected to rise|url=https://www.cnbc.com/2022/06/22/afghanistan-pakistan-earthquake-latest-updates.html|access-date=18 March 2023|agency=Reuters|publisher=CNBC|date=22 June 2022}}</ref> د طالبانو مشر هیبت الله اخندزاده د طبیعي پېښو وزارت ته امر وکړ چې «له ځنډ پرته زیانمنو سیمو ته خپلې مرستندویه ډلې ولېږي» او له نړیوالې ټولنې څخه یې د بشري مرستو غوښتنه وکړه. د طالبانو د حکومت ریس الوزرا ملا حسن اخوند وویل چې یو میلیارد افغانۍ (شاوخوا ۱۱.۳ میلیونه امریکايي ډالر) یې د زیانمنو شوو وګړو د اړتیاوو لپاره ځانګړې کړې دي. نوموړي همدارنګه زیانمنو سیمو ته د مرسته شوو توکو د لېږد اجازه ورکړه. د افغانستان د سرې میاشتې ټولنې بیا په زلزله ځپلو سیمو کې وګړو ته کمپلې، خیمې او د پخلي وسایل ورسول. <ref name="Al Jazeera 1,0003">{{cite news|title=At least 1,000 killed after strong earthquake jolts Afghanistan|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|access-date=22 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622052248/https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="Akhundzada statement">{{cite web |last1=Akhundzada |first1=Hibatullah |author1-link=Hibatullah Akhundzada |date=22 June 2022 |title=Amir al-Mu'minin's message of condolence to the victims of an earthquake in Paktika and Khost provinces |url=https://ocs.gov.af/en/news_details/1122 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624142329/https://ocs.gov.af/en/news_details/1122 |archive-date=24 June 2022 |access-date=23 June 2022 |website=[[Prime Minister of Afghanistan|Office of the Chief of Staff to the Prime Minister of Afghanistan]]}}</ref><ref name="Bakhtar1">{{cite news|title=1 Billion Afs Allocated to Earthquake Victims of Paktika, Khost Provinces|url=https://bakhtarnews.af/en/1-billion-afs-allocated-to-earthquake-victims-of-paktika-khost-provinces/|access-date=22 June 2022|work=[[Bakhtar News Agency]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622115352/https://bakhtarnews.af/en/1-billion-afs-allocated-to-earthquake-victims-of-paktika-khost-provinces/|url-status=dead}}</ref><ref name="WP1">{{cite news|last1=Faizi|first1=Fazel Rahman|title=News agency: 1,000 dead, 1,500 injured in Afghan quake|url=https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html|access-date=22 June 2022|newspaper=[[The Washington Post]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622115355/https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html|url-status=live}}</ref> د دغو سیمو ډېری ټپي شوي وګړي د چورلکو څخه په ګټنې نورو سیمو ته ولېږدول شول. د جون په ۲۲مه منصوري قل اردو څرګنده کړه چې ۱۰۰ تنه ټپیان یې له پکتیکا ولایت څخه نورو ولایتي روغتونونو ته لېږدولي. د دفاع وزارت وویل چې اووه چورلکې یې د مرستې په موخه زیانمنو سیمې ته لېږلې. دغو چورلکو زیانمنو سیمو ته طبي توکي او خواړه هم لېږدول. <ref name="Yawar1">{{cite news|last1=Yawar|first1=Mohammad Yunus|last2=Ahmad|first2=Jibran|title=Afghan quake kills 950; toll seen likely to rise|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/earthquake-magnitude-61-shakes-afghanistan-pakistan-usgs-2022-06-21/|access-date=22 June 2022|work=[[Reuters]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094843/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/earthquake-magnitude-61-shakes-afghanistan-pakistan-usgs-2022-06-21/|url-status=live}}</ref><ref name="bakhtarnews12">{{cite news|title=MoD Helicopters, Medical Teams Arrived South to Assist Earthquake Victims|url=https://bakhtarnews.af/en/mod-helicopters-medical-teams-arrived-south-to-assist-earthquake-victims/|access-date=23 June 2022|work=[[Bakhtar News Agency]]|date=22 June 2022|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623000345/https://bakhtarnews.af/en/mod-helicopters-medical-teams-arrived-south-to-assist-earthquake-victims/|url-status=dead}}</ref> د ایټالیا د طبي مرستو بنسټ، ایمرجنسي، اووه امبولانسونه او خپل کارکوونکي زیانمنو شوو سیمو ته ولېږل. د ملګرو ملتونو د بشري مرستو همغږې کوونکې ادارې (OCHA) څرګنده کړه چې له ۱۳۰ څخه زیات ټپیان یې څلورو روغتونونو ته لېږدولي. د ملي دفاع وزارت اعلان وکړ چې پنځو چورلکو د پکتیکا ولایت له زیانمنو شوو سیمو څخه د تخلیې په عملیاتو کې ونډه لرله. یو روغتیايي ټیم ګیان ولسوالۍ ته ولېږل شو. یونیسف وویل چې خپلې روغتیايي او د خوړو رسونې ډلې یې د پکتیکا ګیان او برمل ولسوالیو او د خوست سپېرې ولسوالۍ ته لېږلي دي. کېیر انټرنېشنل (Care International) یو سیار روغتیايي مرکز جوړ کړ چې د روغتیايي متخصصینو په لرلو سره یې زیانمنو کسانو ته لومړني طبي خدمات وړاندې کول. <ref name="MacLean12">{{cite news|last1=MacLean|first1=Cameron|title=Winnipeggers worried about aid getting to victims of deadly Afghanistan earthquake|url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/winnipeggers-worried-afghanistan-earthquake-1.6497387|access-date=22 June 2022|work=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622163714/https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/winnipeggers-worried-afghanistan-earthquake-1.6497387|url-status=live}}</ref><ref name="Marsi2">{{cite news|last1=Marsi|first1=Federica|title=Afghanistan earthquake live news: Hundreds killed in major tremor|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/afghanistan-live-news-earthquake-kills-at-least-920-people|access-date=22 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622105206/https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/afghanistan-live-news-earthquake-kills-at-least-920-people|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author=Care International |author1-link=Care International |date=22 June 2022 |title=CARE assisting following devastating earthquake in Afghanistan |url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/care-assisting-following-devastating-earthquake-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623014718/https://reliefweb.int/report/afghanistan/care-assisting-following-devastating-earthquake-afghanistan |archive-date=23 June 2022 |access-date=23 June 2022 |publisher=[[ReliefWeb]]}}</ref> == نړیوال غبرګونونه == واک ته د طالبانو له رسېدو وړاندې له طبیعي پېښو سره مبارزه د افغانستان د بېړنو خدمتونو د وړاندې کوونکو ادارو پر وړاندې یوه ستونزه وه. دې ته په پام چې د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط وروسته ګڼ شمېر مرستندویه نړیوالې ادارې له دغه هېواده ووتلې، د ژغورنې هڅې هم په لږ سرعت سره مخ ته تللې. دغه مهال چې افغانستان له سېلابونو او اقتصادي ستونزو سره مخ و دا هم ورته لویه ستونزه شوه. ګڼ شمېر هېوادونو د طالبانو له واکمنۍ وروسته په دوی باندې یو شمېر بندیزونه ولګول چې په ځانګړې توګه د بانکوالۍ په برخه کې و او دغه هېواد ته یې د نړیوالو مرستو په ترلاسه کولو کې خنډونه رامنځته کړل. <ref name=":02">{{Cite news|date=2022-06-22|title=Afghan earthquake: 1,000 people killed and 1,500 wounded, official says|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61890804|access-date=2022-06-22|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622133514/https://www.bbc.com/news/world-asia-61890804|url-status=live}}</ref><ref name="WP12">{{cite news|last1=Faizi|first1=Fazel Rahman|title=News agency: 1,000 dead, 1,500 injured in Afghan quake|url=https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html|access-date=22 June 2022|newspaper=[[The Washington Post]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622115355/https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html|url-status=live}}</ref> تمه کېدله چې له پاکستان څخه به د مرستې په توکو بار موټر چې کمپلې، خیمې او درمل په کې و د جون میاشتې د ۲۲ مې نېټې په شپه د لومړي وزیر شهباز شریف په امر افغانستان ته راورسېږي. خو په ټولیز شمېر دغه دیارلسو موټر د جون په ۲۳ مه حرکت وکړ چې خیمې، کمپلې او درمل یې په افغانستان کې قربانیانو ته راولېږدول. د آزاد کشمیر لومړي وزیر سردار تنویر الیاس هم له افغانستان سره د ۱۰۰ میلیونه هندي کلدارو د مرستې اعلان وکړ. د پاک – افغان دوستي د ترتیباتو له مخې دوه موټره خوراکي توکي هم د غلام خان بندر له لارې له پاکستان څخه افغانستان ته ورسېدل. <ref>{{cite news|title=Pakistan sends relief goods for Afghan earthquake victims|url=https://www.radio.gov.pk/22-06-2022/pakistan-sends-relief-goods-for-earthquake-victims-of-afghanistan|access-date=22 June 2022|work=[[Radio Pakistan]]|date=22 June 2022|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623160644/https://www.radio.gov.pk/22-06-2022/pakistan-sends-relief-goods-for-earthquake-victims-of-afghanistan|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan dispatches relief package to Afghanistan as death toll crosses 1000 in earthquake|url=https://pakobserver.net/pakistan-dispatches-relief-package-to-afghanistan-as-death-toll-crosses-1000-in-earthquake/|publisher=[[Pakistan Observer]]|access-date=23 June 2022|archive-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623090117/https://pakobserver.net/pakistan-dispatches-relief-package-to-afghanistan-as-death-toll-crosses-1000-in-earthquake/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghan airport turned into makeshift clinic to treat earthquake injured|url=https://www.editorji.com/world-news/us-president-signs-new-gun-control-bill-into-law-1656165967140|access-date=26 June 2022|work=Editorji|date=26 June 2022|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628163007/https://www.editorji.com/world-news/us-president-signs-new-gun-control-bill-into-law-1656165967140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=AJK announces Rs100m assistance for Afghan quake victims|url=https://www.thenews.com.pk/print/970269-ajk-announces-rs100m-assistance-for-afghan-quake-victims|access-date=30 June 2022|work=[[The News International]]|date=30 June 2022|archive-date=3 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703201954/https://www.thenews.com.pk/print/970269-ajk-announces-rs100m-assistance-for-afghan-quake-victims|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan sends humanitarian assistance to Afghan quake-hit areas|url=https://www.radio.gov.pk/29-06-2022/pacf-sends-humanitarian-assistance-to-earthquake-hit-areas-of-afghanistan|access-date=30 June 2022|work=[[Radio Pakistan]]|date=29 June 2022|archive-date=4 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704002029/https://www.radio.gov.pk/29-06-2022/pacf-sends-humanitarian-assistance-to-earthquake-hit-areas-of-afghanistan|url-status=live}}</ref> د هند د بهرنیو چارو وزیر وویل چې هند «د افغانستان د خلکو په غم کې شریک» او «په کلکه توګه د فوري مرستو رسولو ته ژمن دی». هند هم خپلې مرستې په دوه الوتکو کې چې کمپلې، د خوب بسترې او خیمې په کې وې افغانستان ته ولېږدولې. د دغې فاجعې اړوند د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په توجیهي غونډه کې هند د همدردۍ څرګندونه وکړه او د ملاتړ ژمنه یې وکړه، خو له دې سره یې د «مالي مرستو د هر ډول انحراف او همدارنګه یې د  بندیزونو له معافیت څخه د هر ډول ناوړه ګټنې اړوند» خبرداری ورکړ. د هند یوه تخنیکي ډله کابل ته راغله څو د بشري مرستو ویش تنظیم کړي. <ref>{{Cite web |last=Press Releases |first=Media Center |date=24 June 2022 |title=Earthquake Relief Assistance for the people of Afghanistan |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/35440/Earthquake_Relief_Assistance_for_the_people_of_Afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625042223/https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl%2F35440%2FEarthquake_Relief_Assistance_for_the_people_of_Afghanistan |archive-date=25 June 2022 |access-date=24 June 2022 |website=[[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]]}}</ref><ref>{{cite news|agency=[[Press Trust of India]]|publisher=[[Greater Kashmir]]|title=Share grief of Afghan people; committed to support them: India on earthquake in Afghanistan|url=https://www.greaterkashmir.com/world/share-grief-of-afghan-people-committed-to-support-them-india-on-earthquake-in-afghanistan|access-date=22 June 2022|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622123228/https://www.greaterkashmir.com/world/share-grief-of-afghan-people-committed-to-support-them-india-on-earthquake-in-afghanistan|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=23 June 2022|title=After deadliest earthquake in Afghanistan, India sends consignment of quake relief assistance to Kabul|work=[[Times Now]]|url=https://www.timesnownews.com/world/after-deadliest-earthquake-in-afghanistan-india-sends-first-consignment-of-quake-relief-assistance-to-kabul-article-92419243|url-status=live|access-date=23 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623173717/https://www.timesnownews.com/world/after-deadliest-earthquake-in-afghanistan-india-sends-first-consignment-of-quake-relief-assistance-to-kabul-article-92419243|archive-date=23 June 2022}}</ref><ref>{{Cite web |author=Security Council |date=23 June 2022 |title=Statement by Ambassador T.S. Tirumurti, Permanent Representative |url=https://pminewyork.gov.in/IndiaatUNSC?id=NDY1OA,, |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625042219/https://pminewyork.gov.in/IndiaatUNSC?id=NDY1OA%2C%2C |archive-date=25 June 2022 |access-date=24 June 2022 |website=[[Permanent Mission of India to the United Nations]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=[[Asian News International]]|date=24 June 2022|title=At UN, India Vows To Help Afghanistan After Deadly Earthquake|work=[[NDTV]]|url=https://www.ndtv.com/india-news/at-un-india-vows-to-help-afghanistan-after-deadly-earthquake-3095573|access-date=24 June 2022|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624002152/https://www.ndtv.com/india-news/at-un-india-vows-to-help-afghanistan-after-deadly-earthquake-3095573|url-status=live}}</ref><ref name="Sharma1">{{cite news|last1=Sharma|first1=Ashok|date=23 June 2022|title=India Sends Team to Help With Deadly Afghanistan Earthquake|publisher=[[U.S. News & World Report]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-23/india-sends-team-to-help-with-deadly-afghanistan-earthquake|url-status=live|access-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624143953/https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-23/india-sends-team-to-help-with-deadly-afghanistan-earthquake|archive-date=24 June 2022}}</ref> دوه ایراني الوتکې چې خوراکي توکي، خیمې او قالینې په کې باور وې د ویش په موخه د خوست نړیوال هوايي ډګر ته ورسېدلې. د دغه هېواد د بشري مرستو دریمه الوتکه راتلونکې ورځ کابل ته ورسېده. د ایران د سرې میاشتې ټولنې وویل چې دغه بنسټ له زیانمنو شوو سره د مرستې په موخه روغتیايي مرستو او د ژغورنې په برخه کې مرستې ته چمتو دی. <ref name="Aboutalebi">{{cite news|last1=Aboutalebi|first1=Fatemeh|last2=Khoshnit|first2=Fatemeh|title=ورود دو فروند هواپیمای کمک های امدادی ایران به افغانستان|trans-title=Two Iranian aid planes arrive in Afghanistan|url=https://www.isna.ir/news/1401040201356/%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|access-date=23 June 2022|date=23 June 2022|language=fa|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624143945/https://www.isna.ir/news/1401040201356/%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=سومین محموله کمک‌های بشردوستانه ایران به مناطق آسیب‌دیده رسید|trans-title=A third shipment of Iranian humanitarian aid reached the affected areas|url=http://www.jomhornews.com/fa/news/151853/|access-date=24 June 2022|work=Jomhor News Agency|date=24 June 2022|language=fa|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624143945/http://www.jomhornews.com/fa/news/151853/|url-status=dead}}</ref><ref name="Moazzam">{{cite news|last1=Moazzam|first1=Mahshid Jafari|title=آمادگی هلال احمر ایران برای کمک به زلزله زدگان افغانستان|trans-title=Iranian Red Crescent prepared to help earthquake victims in Afghanistan|url=https://www.mehrnews.com/news/5520901/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84%D9%87-%D8%B2%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|access-date=22 June 2022|work=[[Mehr News Agency]]|date=22 June 2022|language=fa|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622100030/https://www.mehrnews.com/news/5520901/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84%D9%87-%D8%B2%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86|url-status=live}}</ref> عربي متحده اماراتو د ولسمشر محمد بن زید النهیان په لارښوونه ۳۰ مټریک ټنه مرسته وکړه. د جولای په ۳ مه دغه هېواد ۱۶ مټریک ټنه نور طبي توکي هم راولېږل. د دغه هېواد درې الوتکو د ۱۰۰۰ متر مکعبه (۳۵۰۰۰ فوټ مکعب) مساحت په لرلو ګرځنده روغتون د خوست ولایت ته ولېږدوه چې د ۷۵ کسانو د بستري کېدو ظرفیت یې درلود. <ref name="Nashar1">{{cite news|last1=Nashar|first1=Khoder|title=UAE sends three planes carrying aid to Afghanistan|url=https://www.zawya.com/en/world/middle-east/uae-sends-three-planes-carrying-aid-to-afghanistan-klfyxb5o|access-date=3 July 2022|work=[[Emirates News Agency]]|publisher=ZAWYA|date=3 July 2022|archive-date=3 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703050107/https://www.zawya.com/en/world/middle-east/uae-sends-three-planes-carrying-aid-to-afghanistan-klfyxb5o|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Narayanan|first1=Ayush|title=UAE rushes 30 tons of aid to Afghanistan after earthquake claims over 1,150 lives|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/06/24/UAE-rushes-30-tons-of-aid-to-Afghanistan-after-earthquake-claims-over-1-150-lives|access-date=24 June 2022|work=[[Al Arabiya]]|date=24 June 2022|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624143946/https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/06/24/UAE-rushes-30-tons-of-aid-to-Afghanistan-after-earthquake-claims-over-1-150-lives|url-status=live}}</ref> د چین د بهرنیو چارو وزارت د خواشینۍ له څرګندولو سربېره څرګنده کړه چې دغه هېواد چمتو دی له افغانستان سره بېړنۍ مرسته وکړي. همدارنګه یې د ۷.۵ میلیون ډالرو په ارزښت د خیمو، کاغذي دستمالونو، بسترو او نورو توکو د مرستې ژمنه وکړه. د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت وویل چې دوی به د پېښې له قربانیانو سره د ۷.۵ میلیونو ډالرو په ارزښت مرستې وکړي. شپږ وای – ۲۰ (Y-20) الوتکې د جون په ۲۸مه کابل ته ورسېدې چې ۱۰۵ ټنه کومکي مواد په کې بار و. په افغانستان کې د چین سفیر وویل چې د دوی د هېواد اووه الوتکې به مرستې انتقال کړي. له دې سربېره په افغانستان کې د چین سفیر د ۲۰۰ زرو ډالرو په ارزښت توکي افغاني سرې میاشتې ټولنې ته ورکړل. <ref name="Marsi3">{{cite news|last1=Marsi|first1=Federica|title=Afghanistan earthquake live news: Hundreds killed in major tremor|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/afghanistan-live-news-earthquake-kills-at-least-920-people|access-date=22 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622105206/https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/afghanistan-live-news-earthquake-kills-at-least-920-people|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Keck |first1=Madeleine |date=28 June 2022 |title=Australia, China, Britain, Taiwan, and More Deliver Aid to Afghanistan After Devastating Earthquake |url=https://www.globalcitizen.org/en/content/afghanistan-earthquake-aid/ |access-date=12 March 2023 |publisher=Global Citizen}}</ref><ref>{{cite news|last1=Eqbal|first1=Saqalain|title=China Provides $7.5 Million to the Victims of the Devastating Earthquake in Afghanistan|url=https://www.khaama.com/china-provides-7-5-million-to-the-victims-of-the-devastating-earthquake-in-afghanistan-65583/|access-date=25 June 2022|work=[[Khaama Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125411/https://www.khaama.com/china-provides-7-5-million-to-the-victims-of-the-devastating-earthquake-in-afghanistan-65583/|archive-date=28 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Chik |first=Holly |date=1 July 2022 |title=Chinese PLA's biggest Y-20 warplanes boost aid delivery to quake-hit Afghanistan |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3183827/chinese-plas-biggest-y-20-warplanes-boost-aid-delivery-quake |website=South China Morning Post}}</ref><ref>{{cite news|title=2nd batch of China-donated quake relief supplies arrives in Afghanistan|url=https://www.shine.cn/news/world/2206297326/|access-date=29 June 2022|work=[[Xinhua News Agency]]|publisher=Shine|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630151121/https://www.shine.cn/news/world/2206297326/|archive-date=30 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |author1=Afghan Red Crescent Society |date=4 July 2022 |title=China Donated 18 Tons Of Items And 200,000 US Dollars To The Afghan Red Crescent Society To Help The Earthquake Victims |url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/china-donated-18-tons-items-and-200000-us-dollars-afghan-red-crescent-society-help-earthquake-victims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712091839/https://reliefweb.int/report/afghanistan/china-donated-18-tons-items-and-200000-us-dollars-afghan-red-crescent-society-help-earthquake-victims |archive-date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022 |publisher=[[ReliefWeb]] |type=Press release |quote=}}</ref> د بریتانیا دولت ژمنه وکړه چې ۲.۵ میلیونه پونډه به د ژغورنې په عملیاتو کې مرسته وکړي. ترکمنستان د ۲۰ ټنه خوراکي توکو او درملو مرسته وکړه. له دې سربېره ازبکستان هم د ۷۴ ټنو توکو مرسته وکړه. <ref name="Truss">{{cite web |author1=[[Foreign, Commonwealth and Development Office]] |author2=[[Liz Truss|The Rt Hon Elizabeth Truss MP]] |date=24 June 2022 |title=UK provides lifesaving support to the Afghan people following devastating earthquake |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-provides-lifesaving-support-to-the-afghan-people-following-devastating-earthquake |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627114323/https://www.gov.uk/government/news/uk-provides-lifesaving-support-to-the-afghan-people-following-devastating-earthquake |archive-date=27 June 2022 |access-date=25 June 2022 |website=[[GOV.UK]] |type=Press release |quote=}}</ref><ref>{{cite news|last1=Aziz|first1=Abdullah|title=Turkmenistan dispatches 20 tonns food, medicines to earthquake victims|url=https://pajhwok.com/2022/06/25/turkmenistan-dispatches-20-tonns-food-medicines-to-earthquake-victims/|access-date=25 June 2022|work=[[Pajhwok Afghan News]]|date=25 June 2022|archive-date=27 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627180736/https://pajhwok.com/2022/06/25/turkmenistan-dispatches-20-tonns-food-medicines-to-earthquake-victims/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Uzbekistan delivers 74 tons of humanitarian aid to quake-hit Afghanistan|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/uzbekistan-delivers-74-tons-of-humanitarian-aid-to-quake-hit-afghanistan20220625181229/|access-date=25 June 2022|work=[[Asian News International]]|date=25 June 2022|archive-date=26 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220626113433/https://www.aninews.in/news/world/asia/uzbekistan-delivers-74-tons-of-humanitarian-aid-to-quake-hit-afghanistan20220625181229/|url-status=live}}</ref> === متحده ایالات === د متحده ایالاتو د ملي امنیت سلاکار جېک سالیوان د یوې مطبوعاتي اعلامیې په ترڅ کې څرګنده کړه چې متحده ایالات د افغانستان له خلکو څخه ملاتړ ته ژمن دي. ولسمشر جوبایډن د امریکا پراختیايي ادارې (USAID) او نورو فدرال همکارو ادارو ته امر وکړ چې د مرستې په ډول غور وکړي. د جون په ۲۲ مه د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت ویاند، نېډ پرایس، وویل چې متحده ایالات په دې اړوند خبرو ته کېدای شي چمتو شي. <ref name="whitehouse">{{cite web |date=22 June 2022 |title=Statement by National Security Advisor Jake Sullivan on the Earthquake in Afghanistan |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2022/06/22/statement-by-national-security-advisor-jake-sullivan-on-the-earthquake-in-afghanistan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622163248/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2022/06/22/statement-by-national-security-advisor-jake-sullivan-on-the-earthquake-in-afghanistan/ |archive-date=22 June 2022 |access-date=22 June 2022 |website=The White House}}</ref><ref>{{cite news|title=US 'saddened' by Afghan earthquake, looks at aid|url=https://www.straitstimes.com/world/united-states/us-saddened-by-afghan-earthquake-looks-at-aid|access-date=22 June 2022|work=[[The Straits Times]]|date=22 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622225341/https://www.straitstimes.com/world/united-states/us-saddened-by-afghan-earthquake-looks-at-aid|url-status=live}}</ref> طالبانو هم څو ځله له متحده ایالاتو وغوښتل څو د دغه هېواد کنګل شوې شتمني آزاده کړي او پرې مالي بندیزونه راکم کړي څو د بیارغونې چارې ورته اسانه شي.<ref name="Gul">{{cite news|last1=Gul|first1=Ayaz|title=Taliban Urges US to Lift Curbs and Unfreeze Funds to Help Quake-hit Afghanistan|url=https://www.voanews.com/a/taliban-urges-us-to-lift-curbs-and-unfreeze-funds-to-help-quake-hit-afghanistan/6633128.html|access-date=26 June 2022|work=[[Voice of America]]|date=25 June 2022|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628064915/https://www.voanews.com/a/taliban-urges-us-to-lift-curbs-and-unfreeze-funds-to-help-quake-hit-afghanistan/6633128.html|url-status=live}}</ref> د متحده ایالاتو د پراختیايي ادارې (USAID) په خبره ۵۵ میلیونه ډالر د چټکو بشري مرستو په توګه د زیانمنو شوو کسانو لپاره ځانګړي شول. د USAID مرستې د زیانمنو شوو د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو او د نامناسبې حفظ الصحې له امله د رامنځته کېدونکو ناروغیو څخه د مخنیوي په موخه په پام کې ونیول شوې. دغه مرستې د هغو ۷۷۴ میلیون ډالرو سربېره وې چې د ۲۰۲۱ زکال له اګست میاشت را وروسته د متحده ایالاتو له خوا له افغانستان سره د بشري مرستو په نامه ورکړل شوي و. د جون په ۲۹ مه د متحده ایالاتو د دولت استازو او طالب چارواکو په افغانستان کې د بشري او اقتصادي ناورین اړوند خبرې وکړې. د دغو خبرو اترو موضوع د افغانستان په کنګل شوې شتمنۍ څرخېده. د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له یو شمېر نورو طالب چارواکو سره په دغو خبرو اترو کې ونډه لرله. په دغه خبرو اترو کې چې د قطر په پلازمېنه دوحه کې وشوې د متحده ایالاتو له اړخه د افغانستان لپاره د متحده ایالاتو ځانګړي استازي توماس وېسټ او د متحده ایالاتو د مالیې وزارت چارواکو ونډه لرله.<ref name="usaidPR1">{{cite web |date=28 June 2022 |title=The United States Provides Nearly $55 Million in Additional Funding to Respond to the Devastating Earthquake in Additional Funding to Respond to the Devastating Earthquake in Afghanistan |url=https://www.usaid.gov/news-information/press-releases/jun-28-2022-united-states-provides-nearly-55-million-additional-funding-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629163236/https://www.usaid.gov/news-information/press-releases/jun-28-2022-united-states-provides-nearly-55-million-additional-funding-afghanistan |archive-date=29 June 2022 |access-date=28 June 2022 |work=[[USAID]] |type=Press release |quote=}}</ref><ref>{{cite news|last1=Grant|first1=Paul|last2=Gallagher|first2=Chris|title=U.S. to Provide Nearly $55 Million More Humanitarian Aid for Afghanistan - Blinken|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-28/u-s-to-provide-nearly-55-million-more-humanitarian-aid-for-afghanistan-blinken|access-date=28 June 2022|agency=[[Reuters]]|publisher=[[U.S. News & World Report]]|date=28 June 2022|archive-date=2 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702032644/https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-28/u-s-to-provide-nearly-55-million-more-humanitarian-aid-for-afghanistan-blinken|url-status=live}}</ref><ref name="Gul1">{{cite news|last1=Gul|first1=Ayaz|title=Taliban-US Huddle in Doha on Afghan Frozen Funds, Economic Issues|url=https://www.voanews.com/a/taliban-us-huddle-in-doha-on-afghan-frozen-funds-economic-issues-/6637887.html|access-date=29 June 2022|work=[[Voice of America]]|date=29 June 2022|archive-date=4 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704164215/https://www.voanews.com/a/taliban-us-huddle-in-doha-on-afghan-frozen-funds-economic-issues-/6637887.html|url-status=live}}</ref> == سرچينې == s4j0daemo1oth5kiayp7m8v1krfu8ap 0 69114 371056 367650 2026-11-08T16:38:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371056 wikitext text/x-wiki که څه هم د شلمې پیړۍ په اوږدو کې افغانستان ولسي ټاکنې درلودې، خو کله چې د سیاسي رژیمونو بدلونونو سیاسي دوام ګډوډ کړ، له امله یې په ټاکنیزو بنسټونه کې هم بدلونونه راغلي دي. آخري ټاکنې د افغانستان د اسلامي جمهوري دولت په چوکاټ کې ترسره شوې، چې د طالبانو له لوري د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې باطلې شوې. د ۲۰۲۱ کال په ډسمبر کې طالبانو د ټاکنو کمېسیون منحل کړ. د ۲۰۲۲ کال په مې میاشت کې، کله چې وپوښتل شول چې آیا طالبان به ټاکنې ترسره کړي، د مشر لومړي مرستیال سراج الدین حقاني وویل چې دا پوښتنه " مخکې له وخته ده ". <ref>{{cite news|title='No need': Taliban dissolves Afghanistan election commission|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/25/taliban-dissolves-afghanistan-election-commission|access-date=19 June 2022|work=[[Al Jazeera]]|date=25 December 2021}}</ref><ref>{{Cite tweet|last=Amanpour|first=Christiane|author-link=Christiane Amanpour|user=amanpour|number=1526616847562739712|date=17 May 2022|title=The Taliban govt in Afghanistan is far from inclusive in its leadership, but Interior Minister Sirajuddin Haqqani claims they are “working to build trust” with former officials.|location=[[Kabul]]|access-date=19 June 2022}}</ref> == د افغانستان شاهی دولت == === ۱۹۴۹کال === په ۱۹۴۹ کال کې، د افغانستان لومړي وزیر شاه محمود، د ملي شورا نسبي آزادو ټاکنو ته اجازه ورکړه چې په پایله کې د افغانستان اووم پارلمان (۱۹۴۹ – ۱۹۵۱) را منځ ته شو.چې دا پارلمان د "لیبرال پارلمان" په نوم یادېږي او په حکومت او دودیزو بنسټونو کې یې اجازه ورکړه،ترڅو سیاسي اپوزیسیون ډلې را ژوندی کړي او ځینې لیبرال اصلاحات، لکه د آزادو مطبوعاتو لپاره قوانین، یې پلي کړل. دا اووم پارلمان و، نو اټکل کېږي چې شپږم باید له ۱۹۲۴ او ۱۹۴۵ کلونو په موده کې ټاکل شوی وي.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2003/02/6-130203.htm The state of the media in Afghanistan]</ref><ref name="Regional Surveys of the World">[https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA62 Regional Surveys of the World - Far East and Australasia 2003 34th ed. p.62]</ref><ref name="Afghanistan Country Study">{{Cite web |title=Afghanistan Country Study |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915232317/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |archive-date=2009-09-15 |access-date=2009-08-19}}</ref> === ۱۹۵۲ کال === د افغانستان د ۱۹۵۲ کال پارلماني ټاکنې د ۱۹۴۹ کال له ټاکنو د شاتګ یو ګام ګڼل کېږي. په ۱۹۵۱ او ۱۹۵۲ کلونو کې د لیبرالیزیشن د پای ته رسولو په برخه کې د حکومت د کړکېچ د یوې برخې په توګه، په ۱۹۵۱ کال کې د کابل او غزني پوهنتونونو د محصلینو اتحادیې منحل شوې، په حکومت نیوکه کوونکې ورځپاڼې وتړل شوې، او د اپوزیسیون زیاتره مشران زنداني شول. <ref name="Afghanistan Country Study2">{{Cite web |title=Afghanistan Country Study |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915232317/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |archive-date=2009-09-15 |access-date=2009-08-19}}</ref> === ۱۹۶۴ کال === په ۱۹۶۴ کال کې، پاچا محمد ظاهر شاه د لویې جرګې د رابللو امر وکړ. دا یوه ملي غونډه وه چې د ملي شورا، مشرانو جرګې، سترې محکمې او د اساسي قانون د دواړو کمیسیونونو غړو پکې ګډون درلود، ترڅو د افغانستان د نوي اساسي قانون مسوده ترتیب او تصویب کړي. د شورا ۱۶۷ غړي د ولایتونو له خوا ټاکل کېدل او ۳۴ غړي په مستقیمه توګه د پاچا له لوري ټاکل کېدل. که څه هم د ۴۵۲ غړو له ډلې (د شپږو ښځو په ګډون) زیاتره چارواکي وو چې تمې سره سم یې د شاهي کرښې ملاتړ کاوه، د ۱۹۶۴ کال د سپټمبر په لویه جرګه کې له ټول ولس څخه استازي وټاکل شول. که څه هم حکومت زیاتره احتمالي مخالفان فلتر کړل، "په ټوله کې ... د لویې جرګې استازو ظاهراً د ټولنیز، سیاسي او مذهبي لیدلورو بشپړ استازیتوب وکړ."<ref name="Afghanistan Country Study3">{{Cite web |title=Afghanistan Country Study |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915232317/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |archive-date=2009-09-15 |access-date=2009-08-19}}</ref> === ۱۹۶۵ کال === د ځينو ستونزو لکه پراخه بېسوادۍ، د رایه ورکوونکو لږ شمېر، د سیاسي ګوندونو نه شتون، او په پایلو کې د دولتي چاوراکو د نفوذ د هڅو تر څنګ، زیاتره څارونکي په دې اند دي چې  د ۱۹۶۵ کال ټاکنې د پام وړ عادلانه وې. په ۲۱۶-کسیزه ولسي جرګه کې د شاهي دولت مخالفانو، د پاچا د پلویانو، د سیاسي ډګر چپ اړخي او ښي اړخي ملتپالو پښتنو، متشبثینو او صنعتګرانو، سیاسي لیبرالانو، یوه کوچنۍ کیڼ اړخې ډلې، همدارنګه محافظه کار اسلامپالو مشرانو چې لا هم د سیکولریزم مخالفت کاوه، استازیتوب درلود. دا د افغانستان دولسم پارلمان و، نو له دې وړاندې په ۱۹۵۵ – ۱۹۶۲ کلونو کې هم باید ملي شورا دری نورې ټاکنې شوې وي. <ref name="Regional Surveys of the World2">[https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA62 Regional Surveys of the World - Far East and Australasia 2003 34th ed. p.62]</ref><ref name="Afghanistan Country Study4">{{Cite web |title=Afghanistan Country Study |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915232317/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |archive-date=2009-09-15 |access-date=2009-08-19}}</ref> === ۱۹۶۹ کال === د ۱۹۶۹ کال پارلماني ټاکنې چې د ګډونوالو شمېر يې د ۱۹۶۵ کال د ټاکنو په پرتله خورا ډېر نه و، یو داسې پارلمان یې رامنځ ته کړ چې یو څه ناڅه یې د واک وېش او د کلیوالي افغانستان نفوس  منعکس کړ، او د ځمکې محافظه کاره مالکان او سوداګر په کې برلاسي وو او د پخوا په پرتله زیات غیر پښتنو لاره پیدا کړه. زیاتو ښاري لیبرالانو او ټولو ښځینه استازو خپلې چوکۍ له لاسه ورکړې. په نوي دیارلسم پارلمان کې ډېر لږ کیڼ اړخه استازي وو، که څه هم حفیظ الله امین (چې د متحده ایالاتو تحصیل یافته د ریاضیاتو ښوونکی و) او ببرک کارمل د پلازمینې کابل له نږدې ولسوالیو څخه وټاکل شول. <ref name="Afghanistan Country Study5">{{Cite web |title=Afghanistan Country Study |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915232317/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/KingMuhammadZahirShah.html |archive-date=2009-09-15 |access-date=2009-08-19}}</ref> == د افغانستان جمهوریت (۱۹۷۳ – ۱۹۷۸) == == د افغانستان دیموکراتیک جمهوریت (۱۹۷۸ – ۱۹۹۲) == === ۱۹۸۷ کال === د شوروي تر ملاتړ لاندې افغان کمونست حکومت په ۱۹۸۷ کال کې یو قانون معرفي کړ چې د نورو سیاسي ګوندونو د جوړولو ته یې اجازه ورکوله او اعلان یې وکړ چې د ایتلافي حکومت د را منځ ته کېدو په حالت کې به د اپوزیسیون له استازو سره د واک شریکولو ته چمتو وي او نوی اساسي قانون یې تدوین کړ چې یو نوي دوه مجلسه ملي شورا چې د مشرانو جرګې (سنا) او د استازو جرګې (ولسي جرګه) څخه جوړه شوې وه، لاره هواره کړه او ولسمشر چې په غیر مستقیم ډول د ۷ کلونو لپاره ټاکل کېده.<ref name="Afghanistan">[http://www.history.com/topics/afghanistan/page7 History.com: Afghanistan] {{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="The Europa World Year Book 2003">[https://books.google.com/books?id=XLvU9lroRuUC&pg=PA400 The Europa World Year Book 2003, Volume 2, 2002 43rd, Taylor & Francis Group p.400]</ref> په ټول هیواد کې سیمه ایزې ټاکنې د ۱۹۸۷ کال په اګست کې ترسره شوې، چې ویل کېږي لوی شمېر ټاکل شوي استازي د خلق ګوند غړي نه وو. د سپټمبر په ۳۰ نېټه، محمد نجیب الله د رایو په اتفاق د انقلابي شورا د رئیس په توګه وټاکل شو. د ۱۹۸۷ کال د نومبر په میاشت کې یوې لویې جرګې د رایو په اتفاق نجیب الله د دولت د رئیس په توګه وټاکه. <ref name="The Europa World Year Book 20032">[https://books.google.com/books?id=XLvU9lroRuUC&pg=PA400 The Europa World Year Book 2003, Volume 2, 2002 43rd, Taylor & Francis Group p.400]</ref> === ۱۹۸۸ کال === د ۱۹۸۸ کال د اپرېل په میاشت کې د نوې ملي شورا د دواړو جرګو لپاره ټاکنې وشوې. د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند د ولسي جرګې ۴۶ چوکۍ ترلاسه کړې او د ملي جبهې، چې ۴۵ چوکۍ یې وګټلې وې، او د بېلابېلو تازه تاسیس کیڼ اړخو ګوندونو چې ۲۴ چوکۍ یې ګټلې وې، په ملاتړ یې د دولت کنترول په لاس کې واخیست. که څه هم مجاهدینو دا ټاکنې تحریم کړې وې، خو حکومت د ولسي جرګې له ۲۳۴ چوکیو څخه ۵۰ او په مشرانو جرګه کې یې هم لږ شمېر چوکۍ په دې هیله خالي پرېښودې چې وسله وال یاغیان جګړه پای ته ورسوي او په ټاکنو کې برخه واخلي.<ref name="Afghanistan2">[http://www.history.com/topics/afghanistan/page7 History.com: Afghanistan] {{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="The Europa World Year Book 20033">[https://books.google.com/books?id=XLvU9lroRuUC&pg=PA400 The Europa World Year Book 2003, Volume 2, 2002 43rd, Taylor & Francis Group p.400]</ref> == د افغانستان اسلامي دولت == === ۱۹۹۲ کال   === د شوروي د پوځونو له وتلو او د ۱۹۹۲ کال د اپرېل په میاشت کې د کمونیستي حکومت له نسکورېدو وروسته، د ۱۹۹۲ کال په ډسمبر کې د ولسمشرۍ لپاره غیر مستقیم انتخابات ترسره شول. د صدراعظم تر مشرۍ لاندې، د ۱۹۹۳ کال د جون په میاشت کې یو موقت حکومت جوړ شو. <ref name="Afghanistan3">[http://www.history.com/topics/afghanistan/page7 History.com: Afghanistan] {{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == د افغانستان اسلامي جمهوریت (۲۰۰۳ – ۲۰۲۱) == د افغاني ټولنې د پراخه بې سوادۍ له امله، د افغانستان د اسلامي جمهوریت په دوره کې رای-پاڼو د نوماندانو انځورونه له ځانه سره درلودل، چې هر نوماند د خپلې خوښې یو سمبول هم درلود. محافظه کاره پښتنو ولسوالیو د ښځینه رای ورکوونکو د راجستر لپاره "وکالت" سیسټم وکارو، چې په ځانګړې توګه د درغلیو په برخه کې حساس و. <ref>{{cite book|author-link=Steve Coll|last=Coll|first=Steve|title=Directorate S: The C.I.A. and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan|url=https://archive.org/details/directoratesciaa0000stev|publisher=[[Penguin Group]]|year=2019|isbn=9780143132509|page=[https://archive.org/details/directoratesciaa0000stev/page/381 381]}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Steve Coll|last=Coll|first=Steve|title=Directorate S: The C.I.A. and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan|url=https://archive.org/details/directoratesciaa0000stev|publisher=[[Penguin Group]]|year=2019|isbn=9780143132509|pages=[https://archive.org/details/directoratesciaa0000stev/page/652 652]–653}}</ref> === ۲۰۰۴ کال === د بن د ۲۰۰۱ کال د تړون پر بنسټ، ټاکل شوې وه چې افغانستان په ۲۰۰۴ کال کې ولسمشریزې او پارلماني ټاکنې ترسره کړي، تر څو د ۲۰۰۱ کال په ډسمبر کې د امریکا په ملاتړ د حامد کرزي تر مشرۍ لاندې د انتقالي حکومت ځایناستی شي. ولسمشریزې ټاکنې په ۲۰۰۴ کال کې ترسره شوې، خو پارلماني ټاکنې د ۲۰۰۵ کال د سپټمبر تر نیمايي پورې ترسره نه شوې. حامد کرزي په ٥٥،٤ سلنه رايو او د ټولو کانديدانو په پرتله درې چنده زياتې رايې ترلاسه کړې. <ref>[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/sc8339.html March 2005 UN Security Council report on parliamentary elections delay]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2001/12/06/world/a-nation-challenged-the-siege-new-leader-urges-foes-to-surrender.html New Leader Urges Foes To Surrender]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2001/12/06/world/a-nation-challenged-man-in-the-news-clan-leader-turned-statesman-hamid-karzai.html Clan Leader Turned Statesman: Hamid Karzai]</ref> === ۲۰۰۵ کال   === د ۲۰۰۵ کال د سپتمبر په ۱۸ نیټه د افغانستان پارلماني او د ولایتي شوراګانو ټاکنې ترسره شوې. د درغلیو د تورونو له امله د ټاکنو وروستۍ پایلې وځنډیدې او بالاخره د ۲۰۰۵ کال د نومبر په ۱۲ نیټه اعلان شوې. پخوانیو جنګسالارانو او د هغوی پلویانو په ولسي جرګه او ولایتي شورا کې (چې د مشرانو جرګې غړي ټاکي) اکثریت چوکۍ ترلاسه کړې. په ولسي جرګه کې ۲۸٪ چوکۍ ښځو وګټلې، چې د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون پر بنسټ له ۲۵٪ تضمین شوو څخه شپږ زیاتې وې. د رای ورکونکو ګډون شاوخوا ۵۰ سلنه اټکل شوی و، چې د ۲۰۰۴ کال د اکتوبر د ولسمشریزو ټاکنو په پرتله خورا کم و. دا د افغانستان د نوي ټاکنیز قانون پر بنسټ د رسمي ګوندونو د نشتوالی له امله و، چې په زیاتره حالاتو کې روښانه نه وه چې رایه ورکوونکي چاته رایه ورکوي.   === ۲۰۰۹ کال === د افغانستان د ولسمشرۍ او ولایتي شوراګانو ټاکنې د ۲۰۰۹ کال د اګست په ۲۰ نېټه ترسره شوې. په دې ټاکنو کې په پراخه کچه د امنیت نشتون، تاوتریخوالی، د رای ورکوونکو خورا کم ګډون، او په پراخه کچه د رایو د صندوقونو ډکول، تهدید، او ټاکنیزې درغلی د پام وړ ستونزې وې. د ټاکنو د شکایاتو کمیسیون له ۲۸۰۰ څخه زیات شکایتونه ترلاسه کړل، چې زیاتره یې په ټاکنو کې د بې نظمیو، د رایو د صندوقونو د ډکولو او د رای ورکوونکو د تهديد په اړه وو. نیویارک ټایمز لیکلي، "درغلۍ دومره پراخه وې چې د ټولو رایو نږدې څلورمه برخه باطله اعلان شوه." د ټایمز د یوې مقالې له قوله، "نږدې ۱.۶ میلیونه ثبت شوې رایې د هغو ټاکنو څخه لرې شوې چې نړیوالې ټولنې ته یې له ۳۰۰ میلیونو ډالرو څخه زیات لګښت درلود." (یو بل اټکل وايي چې لګښت ۵۰۰ میلیونه ډالر و.)<ref name="Afghan commission orders first ballots invalidated">[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i3xqZSi2U_mgENDm3TK0-yqI7I_g Afghan commission orders first ballots invalidated]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/09/13/world/asia/13afghan.html?hp Wave of Attacks Engulfs Afghanistan]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dominionpaper.ca/weblogs/ariel_nasr/2892 |title=Afghanistan's Troubled Election |access-date=2023-05-13 |تاريخ الأرشيف=2009-09-15 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090915210756/http://www.dominionpaper.ca/weblogs/ariel_nasr/2892 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2009-09-15 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090915210756/http://www.dominionpaper.ca/weblogs/ariel_nasr/2892 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090915210756/http://www.dominionpaper.ca/weblogs/ariel_nasr/2892 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915210756/http://www.dominionpaper.ca/weblogs/ariel_nasr/2892 }}</ref><ref>[https://www.cbc.ca/news/world/afghan-election-results-give-karzai-55-of-vote-1.837810 Afghan election results give Karzai 55% of vote]</ref><ref name="Hamid Karzai faces another ballot after 1m votes ruled out">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/Afghanistan/article6881718.ece Hamid Karzai faces another ballot after 1m votes ruled out ]{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Karzai Agrees to November 7 Runoff in Afghanistan">[https://www.nytimes.com/2009/10/21/world/asia/21afghan.html?hp Karzai Agrees to November 7 Runoff in Afghanistan]</ref><ref name="Afghanistan's runoff election must be delayed">[https://foreignpolicy.com/articles/2009/10/21/a_crash_course_in_democracy?page=full Afghanistan's runoff election must be delayed]</ref> ملګرو ملتونو او د ټاکنو رسمي څارونکو د اګست په ۲۰نېټه د ټاکنو په لومړي پړاو کې د رایې ورکوونکو ګډون یوازې د ۳۰ او ۳۳ سلنه تر منځ ښودلی و. <ref name="Afghanistan's runoff election must be delayed2">[https://foreignpolicy.com/articles/2009/10/21/a_crash_course_in_democracy?page=full Afghanistan's runoff election must be delayed]</ref><ref name="UNAMA report, October 21, 2009">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091109003700/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/EGUA-7X3PBQ?OpenDocument |archivedate=9 November 2009 |title=AIHRC-UNAMA Joint Monitoring of Political Rights, Presidential and Provincial Council Elections, Third Report, 1 August – 21 October 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/EGUA-7X3PBQ?OpenDocument |access-date=13 May 2023 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/6425178/Dr-Abdullah-makes-history-in-challenge-to-Afghanistans-president-Hamid-Karzai.html Dr Abdullah 'makes history' in challenge to Afghanistan's president Hamid Karzai]</ref> د متحده ایالاتو او متحدینو تر سخت فشار لاندې، د ۲۰۰۹ کال د اکتوبر په ۲۰نېټه، ولسمشر حامد کرزي پخپله او د هغه دې اصلي سیال، عبدالله عبدالله ترمنځ د دوهم پړاو ټاکنو ته خپل رضایت وښود چې د نومبر په ۷ نېټه ترسره کېدې. بالاخره د نومبر په لومړۍ نېټه، عبدالله اعلان وکړ چې نور په  دوهم پړاو ټاکنو کې برخه نه اخلي ځکه چې د ټاکنو په کمېسیون کې د بدلون په اړه د ده غوښتنې نه دي پوره شوې او "رڼې ټاکنې ناشونې دي." د ۲۰۰۹ کال د نومبر په دوهمه، یوه ورځ وروسته د ټاکنو د همدې کمیسیون چارواکو د ټاکنو دوهم پړاو لغوه کړ او د بلې پنځه کلنې دورې لپاره یې حامد کرزی د افغانستان د ولسمشر په توګه اعلان کړ. د نیویارک ټایمز په وینا، کرزی او د افغانستان د ټاکنو کمیسیون د متحده ایالاتو او د هغه د متحدینو تر سخت فشار لاندې وو چې د دوهم پړاو ټاکنې لغوه کړي. خو عبدالله ویل، چې دا ټاکنې هېڅ قانوني بنسټ نه لري او افغانان د یوه ښه حکومت مستحق دي. <ref name="Karzai Agrees to November 7 Runoff in Afghanistan2">[https://www.nytimes.com/2009/10/21/world/asia/21afghan.html?hp Karzai Agrees to November 7 Runoff in Afghanistan]</ref><ref name="Hamid Karzai agrees to run-off amid fears of more violence and fraud">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/6389109/Hamid-Karzai-agrees-to-run-off-amid-fears-of-more-violence-and-fraud.html Hamid Karzai agrees to run-off amid fears of more violence and fraud]</ref><ref name="Afghan elections - an uncertain future">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8317445.stm Afghan elections - an uncertain future]</ref><ref name="With New Afghan Vote, Path Forward Is Unclear">[https://www.nytimes.com/2009/10/21/world/asia/21afghan.html?bl With New Afghan Vote, Path Forward Is Unclear]</ref><ref name="Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped">[https://www.nytimes.com/2009/11/03/world/asia/03afghan.html?_r=1&hp Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped]</ref><ref name="Obama calls Afghan election 'messy' but upholds its final outcome">[http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-fg-obama-karzai3-2009nov03,0,963693.story Obama calls Afghan election 'messy' but upholds its final outcome] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105050208/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-fg-obama-karzai3-2009nov03%2C0%2C963693.story|date=2009-11-05}}</ref><ref name="Abdullah Says Karzai’s Confirmation as Afghan President Illegal">[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aOI6c5sBzva0 Abdullah Says Karzai’s Confirmation as Afghan President Illegal]</ref> === ۲۰۱۰ کال === راتلونکې پارلماني ټاکنې د ۲۰۱۰ کال د سپټمبر په ۱۸ مه ترسره شوې. د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړي استازي او په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) مشر سټیفن ډی میستورا د ۲۰۱۰ کال د جولای په میاشت کې دا ټاکنې د "ټولو ستونزو مور" وګڼلې. هغه وویل، «دا د سویس انتخابات نه دي، دا د افغانستان انتخابات دی». هغه وویل چې دا پېښه د لویدیځ د ډیموکراسۍ د تعریف سره سمون نه لري. له ۲۶۰۰ څخه زیات نوماندان، د ۴۰۰ څخه د زیاتو میرمنو په ګډون، د چوکۍ لپاره نوماندان وو. <ref>[http://www.washingtontimes.com/news/2010/jul/1/the-uns-top-official-in-afghanistan-says-the-talib "U.N. official: Taliban knows they can't win war"]</ref><ref>[http://www.upi.com/Top_News/Special/2010/08/13/Pentagon-expects-tough-Afghan-fight/UPI-72931281722391/ "Pentagon expects tough Afghan fight"]</ref> د ۲۰۱۰ کال د سپټمبر د ټاکنو پرمهال، په ځینو سیمو کې طالبانو کلیوال خلک د ګډون په صورت کې تهدید کړل. په کلیو کې خلکو رایه ور نه کړه ځکه چې طالبانو د شب نامو په خپرولو خبرداری ورکړ چې د هر هغه چا ګوته به پرې کړي چې په نه پاکېدونکي رنګ  وموندل شي چې دا رنګ د ځو ځله رایه ورکولو د مخنیوي لپاره کارېده. <ref>[https://www.bloomberg.com/news/2010-09-16/taliban-plans-attacks-to-disrupt-afghan-vote-intended-to-promote-stability.html Taliban Plans Attacks to Disrupt Afghan Vote Intended to Promote Stability] Bloomberg September 16, 2010</ref> د ۲۰۱۰ کال د نومبر په وروستیو کې، د ټاکنو کمیسیون یوه ویاند وویل چې د افغانستان د ټاکنو کمیسیون ۲۱ نوماندان یې د سپټمبر د ۱۸ نېټې د پارلماني ټاکنو لپاره د درغلیو په تور غیر واجد اعلان کړل. د ټاکنو د نسبي پایلو پر بنسټ ۱۹ نوماندان د بریاليو نوماندانو په سیالی کې مخکښ وو، په داسې حال کې چې دوه نور د ټاکنو په ګټلو کې پاتې راغلي وو. <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/21/afghanistan.elections/|title=21 candidates disqualified from Afghan elections|newspaper=[[CNN]]|last=Mati|first=Matiullah|date=2010-11-21|access-date=2010-11-21}}</ref> === ۲۰۱۴ کال === د ۲۰۱۴ کال د اپرېل په ۵ نېټه په افغانستان کې د ولسمشرۍ ټاکنې ترسره شوې. برحال ولسمشر حامد کرزی د دورو د محدودیت له امله دنوماندۍ لپاره وړ نه و. د ٢٧ نوماندانو ابتدايي لیست ٨ ته راټيټ شو چې مخکښ نوماندان عبدالله عبدالله او اشرف غني وو. د درغلیو تورونو وروستۍ پایلې له خڼډ سره مخ کړې. د رایې ورکولو د ۲۳،۰۰۰ مرکزونو له ډلې د ۱۹۰۰ مرکزونو رایې بیا شمېرنې ته لاړې. بالآخره د ۲۰۱۴ کال په سپټمبر کې غني ګټونکی اعلان شو. <ref>{{cite news|last=Gentile|first=Carmen|date=October 31, 2012|title=Afghans will hold presidential election in spring|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/10/31/afghanistan-presidential-election/1671597/}}</ref><ref name="FraudAccusations">{{cite news|title=Afghan election result delayed after fraud allegations|publisher=Afghanistan Sun|url=http://www.afghanistansun.com/index.php/sid/223470679/scat/6e1d5c8e1f98f17c/ht/Afghan-election-result-delayed-after-fraud-allegations|access-date=3 July 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714132212/http://www.afghanistansun.com/index.php/sid/223470679/scat/6e1d5c8e1f98f17c/ht/Afghan-election-result-delayed-after-fraud-allegations|url-status=dead}}</ref> === ۲۰۱۸ کال === د ۲۰۱۸ کال د اکتوبر په ۲۰ نېټه،  د ولسي جرګې د غړو د ټاکلو لپاره پارلماني ټاکنې ترسره شوې. په اصل کې دا ټاکنې د ۲۰۱۶ کال د اکتوبر په ۱۵ پلان شوې وې، خو لومړی د ۲۰۱۸ کال د جولای ۷ نېټې ته او بیا د اکټوبر ۲۰ نېټې ته وځنډول شوې. د ټاکنو مقدماتي بحثونو زیاتره د هېواد د ټاکنیزو قوانینو پر اصلاح تمرکز درلود. وروسته، نوی پارلمان د ۲۰۱۹ کال د اپرېل په ۲۶ پرانیستل شو.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/01/19/world/asia/afghan-panel-sets-election-date-drawing-government-criticism.html|title=Afghan Panel Sets Election Date, Drawing Government Criticism|website=[[The New York Times]]|date=18 January 2016|last1=Mashal|first1=Mujib}}</ref><ref>{{cite web |title=International News: Latest Headlines, Video and Photographs from Around the World – People, Places, Crisis, Conflict, Culture, Change, Analysis and Trends |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghanistan-sets-july-2018-parliamentary-elections-48206951 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706121923/https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghanistan-sets-july-2018-parliamentary-elections-48206951 |archive-date=2017-07-06 |access-date=2017-07-02 |website=ABC News}}</ref><ref name="tolooct20">{{cite web |title=A Round Up Of&nbsp;Saturday's Parliamentary Elections – TOLOnews |url=https://www.tolonews.com/index.php/elections-2018/round-%C2%A0saturday%E2%80%99s-parliamentary-elections |access-date=21 October 2018}}</ref><ref name="oct20">https://www.usnews.com/news/world/articles/2018-10-19/voting-begins-in-afghan-parliamentary-polls-despite-threats {{Bare URL inline|date=January 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=1 April 2018 |title=Afghanistan Sets Date for Parliamentary and District Elections After 3-Year Security Delay |url=https://www.albawaba.com/news/afghanistan-sets-date-parliamentary-and-district-elections-after-3-year-security-delay-1110782}}</ref><ref>{{cite web |date=17 February 2015 |title=Electoral Reform, or rather: Who will control Afghanistan's next election?Afghanistan Analysts Network – Afghanistan Analysts Network |url=https://www.afghanistan-analysts.org/electoral-reform-or-rather-who-will-control-afghanistans-next-election/ |website=www.afghanistan-analysts.org}}</ref><ref name="ghaniswearsin">{{Cite web |title=Ghani Inaugurates Afghanistan's Parliament &#124; TOLOnews |url=http://prod.tolonews.com/afghanistan/ghani-inaugurates-parliament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426103706/http://prod.tolonews.com/afghanistan/ghani-inaugurates-parliament |archive-date=2019-04-26 |access-date=2019-07-28}}</ref> == سرچينې == sjlq4w1rzpd3mpi9y4uwk5fnef25b5y 0 69116 371042 369579 2026-11-08T16:26:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371042 wikitext text/x-wiki په ازبکستان کې د بشري حقونو وضعیت د بشري حقونو د څار ډلې له خوا «په تر ټولو ناوړه حالت» کې بلل شوی. دغه هېواد د متحده ایالاتو او بریتانیا له خوا په ملي او سیمه ییزه کچه د خپل سرو نیونو او د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجه کولو له امله تر شدیدو نیوکو لاندې دی. د بخښنې نړیوال سازمان څرګنده کړې چې په دغه هېواد کې د بیان آزادي او د سوله ییزو غونډو او ټولنو جوړول له محدودیت سره مخ دي او همدارنګه په کې د همجنس بازانو اړیکې ناقانونه دي.<ref name="hrw2014">{{Cite web |date=2014-01-02 |title=World Report 2014: Rights Trends in World Report 2014: Uzbekistan |url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721135410/https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |archive-date=2019-07-21 |access-date=2019-06-19 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uzbekistan Archives |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/uzbekistan/report-uzbekistan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119023404/https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/uzbekistan/report-uzbekistan/ |archive-date=2022-11-19 |access-date=2022-11-19 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> == لنډه کتنه == د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې «د ملګرو ملتونو د بشري حقونو له لارو چارو سره د ازبکستان د همکارۍ سوابق په واقعي بڼه د نړۍ په کچه د تر ټولو ناوړه حالت څرګندوی دي. د تېرو دوولسو کلونو په ترڅ یې کې یې دغو سوابقو ته د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د ټولو ۱۱ کارپوهانو د لاسرسي غوښتنې رد کړې دي او نږدې ټولې هغه لارښوونې یې رد کړې چې نړیوالو بنسټونو په دغه هېواد کې د بشري حقونو د وضعیت د ښه کېدو په موخه وړاندې کړې دي». د بشري حقونو لپاره د هلسنکي نړیوال فدراسیون هم په دغه هېواد کې «د نږدې ټولو بشري حقونو څخه د سرغړونو» اړوند خپلې ژورې اندېښنې څرګندې کړې دي.<ref>[[International Helsinki Federation for Human Rights|IHF]], [http://www.ihf-hr.org/documents/doc_summary.php?sec_id=3&d_id=3860 Human Rights in OSCE Region: Europe, Central Asia and North America - Uzbekistan, Report 2004 (events of 2003)], 2004-06-23 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222063812/http://www.ihf-hr.org/documents/doc_summary.php?sec_id=3&d_id=3860|date=December 22, 2007}}</ref> ورته مهال مذهبي آزادي په دغه هېواد کې له پام وړ ستونزو سره مخ ده. د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په دغه هېواد کې د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجو له امله خپلې ځانګړې اندېښنې بیان کړې دي او ازبکستان یې د «محدودو مدني حقونو لرونکی مستبد هېواد» بللی. له دې سره د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې د متحده ایالاتو دولت «په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو اړوند د هر ډول پالیسیو یا هم جدي غبرګونونو د څرګندولو په برخه کې مقاومت کوي ځکه چې تاشکند د شمالي ویش په شبکه کې خپل کلیدي متحد ګڼي او هڅه کوي د افغانستان له جګړې څخه د هغو له لارې خپل تجهیزات وباسي». <ref name="CPC2">United States Department of State: [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108351.htm International Religious Freedom Report 2008:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002182011/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108351.htm|date=2017-10-02}} Executive Summary.</ref><ref>US Department of State, [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41717.htm 2004 Country report on Human Rights Practices in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014192503/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41717.htm|date=2019-10-14}}, released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, February 28, 2005</ref> د راپورونو پر بنسټ په دغه هېواد کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تر ټولو زیات موارد د شکنجې کولو، خپل سرو نیونو او د مذهب، بیان، مطبوعاتو، همدارنګه د ټولنو او غونډو د جوړولو په برخه کې بېلابېل محدودیتونه دي. دغه راپور زیاتوي چې دغه سرغړونې تر ډېره پورې د مذهبي سازمانونو د غړو، خپلواکو خبریالانو، د بشري حقونو د فعالینو او همدارنګه د ممنوع مخالفو ګوندونو د سیاستوالو پر وړاندې کېږي. په ۲۰۰۵ زکال کې د ازبکستان نوم د آزادۍ د کور د بنسټ د «له بدو څخه بد: د نړۍ تر ټولو ځپونکې ټولنې» تر عنوان لاندې نوملړ کې خپور شو.<ref>[[OMCT]] and [[Legal Aid Society]], [http://www.omct.org/pdf/omct_europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf DENIAL OF JUSTICE IN UZBEKISTAN - an assessment of the human rights situation and national system of protection of fundamental rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902193457/http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |date=2010-09-02 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902193457/http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |archivedate=2010-09-02 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |access-date=2023-05-13 |url-status=dead}}, April 2005.</ref> په دې اړوند د ازبکستان د دولت رسمي دریځ «د ازبکستان د جمهوري دولت له خوا د بشري حقونو ټینګښت او تشویق» تر عنوان لاندې یاددښت کې بیان شوی چې په لاندې ډول دی. دولت هر هغه چاره چې په توان کې لري د ازبکستان د وګړو د بشري حقونو د خوندیتوب په موخه یې ترسره کوي. ازبکستان په دوامداره توګه په خپلو قوانینو او بنسټونو کې سمون راولي څو غوره انساني ټولنه رامنځته کړي. د وګړو د اساسي حقونو او آزادیو د تنظیم اړوند څه باندې ۳۰۰ قوانین د پارلمان له خوا تصویب شوي. د بېلګې په توګه په ۱۹۹۶ زکال کې د څارنوالۍ اداره تاسیس شوه. د ۲۰۰۵ زکال د اګست په دویمه نېټه ولسمشر اسلام کریموف داسې فرمان لاسلیک کړ چې له مخې یې په ازبکستان کې د ۲۰۰۸ زکال د جنوري له لومړۍ نېټې وروسته د اعدام جزا لغو شوه. <ref>Embassy of Uzbekistan to the US, [http://www.uzbekistan.org/press/archive/283/ Press-Release: THE MEASURES, TAKEN BY THE GOVERNMENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN IN THE FIELD OF PROVIDING AND ENCOURAGING HUMAN RIGHTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928094429/http://www.uzbekistan.org/press/archive/283/ |date=2007-09-28 }}, October 24, 2005</ref><ref>UZBEKISTAN DAILY DIGEST, [http://www.eurasianet.org/resource/uzbekistan/hypermail/200304/0029.shtml UZBEKISTAN'S OMBUDSMAN REPORTS ON 2002 RESULTS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904102609/http://www.eurasianet.org/resource/uzbekistan/hypermail/200304/0029.shtml|date=2008-09-04}}, December 25, 2007</ref> له ۲۰۰۲ کال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې په دغه هېواد کې د بریتانیا سفیر کرېګ مورای د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مورادو اړوند څېړنه ترسره کړه، خو هغه مهال چې د بریتانیا د بهرنیو چارو او ټولګټو هېوادونو وزارت د هغه راپورونه له پامه وغورځول هغه خپلې موندنې عامه ډګر ته راوویستې او دغه حالت ته یې د نړیوالو پام را جلب کړ. نوموړی له خپلې دندې ګوښه کړای شو، خو بیا یې هم په دغه هېواد کې د بشري حقونو اړوند څرګندونې کولې. هغه ادعا وکړه چې متحده ایالاتو ازبکستان ته د بندیانو څخه د ځانګړو څېړنو اجازه ورکړې او بیا تر شکنجې لاندې ترلاسه شوو معلوماتو څخه په پټ ډول ګټنه کوي. مورای په ۲۰۰۴ زکال کې له دندې ګوښه کړای شو، د هغه له ګوښه کېدو لږ وروسته فایننشیل ټایمز په خپل یوه راپور کې د نوموړي له قوله ادعا وکړه چې د بریتانیا استخباراتي اداره (MI6) د ازبکستاني چارواکو له خوا له وړاندې کېدونو هغو اطلاعاتو ګټنه کوي چې هغوی یې د شکنجې په زور له نیول شوو کسانو اخلي. د بریتانیا د بهرنیو چارو وزارت بیا په دې اړوند هر ډول مستقیمې اړېکې رد کړې او څرګنده یې کړه چې مورای د عملیاتي لاملونو له امله له دندې ګوښه کړای شوی. مورای په سمرقند کې د وژنې (Murder in Samarkand؛ ۲۰۰۶ زکال) تر عنوان لاندې خپل اثر کې څرګنده کړې چې د شکنجه کولو ضد د هغه یاددښتونو د متحده ایالاتو او بریتانیا لپاره دوه ستونزې رامنځته کړې. لومړی د سي آی اې د هغه فوق العاده لېږد پر وړاندې ستونزه چې سي آی اې په پټه بڼه یو شمېر کسان دلته راوړل او بیا به یې شکنجه کول.  دویم دا چې له MI6 سره یې د شکنجو پر مټ د ترلاسه شوو اطلاعاتو د شریکولو شواهد شریک کړل هغه چې د بریتانیا او متحده ایالاتو ترمنځ د استخباراتي معلوماتو د شریکولو د هغو هوکړو پر بنسټ چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې کړې وې؛ شریک کړای شوي و. نوموړي د بریتانیا له خوا د هغو ترلاسه کړو اطلاعاتو د منلو اړوند اعتراض کاوه چې د شکنجې پر زور ترلاسه کېدل، د پټ استرداد په پروګرام کې یې دخالت کاوه او همدارنګه یې له سي آی اې سره د MI6 اړیکې ګواښلې. <ref name="MI6">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3732488.stm|title='Torture Intelligence' Criticised|date=2004-10-11|publisher=BBC News|access-date=2008-07-18|archive-date=2006-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014114757/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3732488.stm|url-status=live}}</ref><ref>''Dirty Diplomacy'' (UK edition: ''Murder in Samarkand'', 2006), 2007, p. 332</ref> په ازبکستان کې د ۲۰۰۵ زکال پر مهال مدني اعتراضات چې له امله یې څو سوه تنه ووژل شول د ګڼ شمېر کسانو له خوا په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو د تاریخ مهم مورد ګڼل کېږي. متحده ایالاتو، اروپايي اتحادیې، ملګرو ملتونو، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان (OSCE) مشر او همدارنګه د OSCE د د یموکراتیکو بنسټونو او بشري حقونو ادارې د دغې پېښې اړوند اندېښنه څرګنده کړه او د خپلواکو څېړنو د ترسره کېدو غوښته یې وکړه. د ازبکستان دولت د انساناني ژوند په ناقانونه پای ته رسونو او همدارنګه د بیان د آزادۍ، د ټولنو او غونډو جوړولو د آزادیو په محدودیت تورن دی. دولت په کلکه سره هڅه کړې دغه تورونه رد کړي او ادعا یې کړه چې دا یوازې د ترهګرۍ ضد عملیات دي او له اړتیا وړ قوې څخه په کې ګټنه کوي. سربېره پر دې د دغه هېواد یو شمېر چارواکي څرګندوي چې «د ازبکستان پر وړاندې استخباراتي جګړه اعلان شوې» او په اندیجان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تورونه د دغه هېواد د دښمنانو له خوا د هېواد په کورنیو چارو کې د لاسوهنې په موخه د غوره پلمې په توګه رامنځته شوي.<ref>{{cite web |title=Archived copy |url=http://usinfo.state.gov/eur/Archive/2005/Sep/26-966275.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421032553/http://usinfo.state.gov/eur/Archive/2005/Sep/26-966275.html |archive-date=2007-04-21 |access-date=2008-01-22}}</ref><ref>[http://www.press-service.uz/en/gsection.scm?groupId=5203&contentId=8868 Press-service of the President of the Republic of Uzbekistan:<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308115436/http://www.press-service.uz/en/gsection.scm?groupId=5203&contentId=8868|date=2008-03-08}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uzbekistan: Report Cites Evidence Of Government 'Massacre' In Andijon - RADIO FREE EUROPE / RADIO LIBERTY<!-- Bot generated title --> |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/06/53b15c1e-995c-4339-819c-8090fbc94736.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704155205/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/06/53b15c1e-995c-4339-819c-8090fbc94736.html |archive-date=2008-07-04 |access-date=2008-01-22}}</ref><ref>[http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR620152005?open&of=ENG-UZB Uzbekistan: Independent international investigation needed into Andizhan events | Amnesty International<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012171720/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR620152005?open&of=ENG-UZB|date=2007-10-12}}</ref><ref>[http://www.kreml.org/interview/100931204 Kreml.Org | Áîäéöáîóëéå Óïâùôéñ Óôáìé Ðï×Ïäïí Äìñ Âåóðòåãåäåîôîïçï Äá×Ìåîéñ Îá Õúâåëéóôáî<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805161349/http://www.kreml.org/interview/100931204|date=August 5, 2014}}</ref> د ازبکستان اساسي قانون څرګندوي چې «د ازبکستان په جمهوریت کې دیموکراسي باید په مشترکو انساني اصولو ولاړه وي او د دغو له مخې تر ټولو لوړ ارزښتونه انساني ژوند، د ژوندانه حق، آزادي، شرافت، حیثیت او نور مسلم حقونه دي». ازبکستان د اعدام جزا لغو کړې. د دغې جزا د لغو کولو بهیر د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د ولسمشر کریموف په حکم سره پیل شو او د ۲۰۰۸ زکال له لومړۍ نېټې وروسته یې اجرایي بڼه ومونده. د اعدام د جزا ځای اوږد مهاله بند او عمر قید ونیو. په ۲۰۱۵ زکال کې د بشري حقونو کمیسیون راپور ورکړ چې:<blockquote>په ازبکستان کې د حقونو اړوند وحشیانه مخینې په ۲۰۱۴ زکال کې کوم احساس کېدونی ښه توب نه درلود. د دغه هېواد مستبد ولسمشر اسلام کریموف چې واکمني یې ۲۵م کال ته دننه شوه لا هم د یوې پراخې استخباراتي شبکې څخه د خپلو واقعي او پام وړ مخالفینو په څارنه او د هغوی په ځپلو کې کار اخلي. چارواکي د بیان آزادي په یو ډول نه یو ډول ځپي او هېڅ سازمان یافته اپوزیسیون، خپلواکې رسنۍ، آزادې کارګري اتحادیې، د مدني ټولنې خپلواکو بنسټونو او مذهبي آزادیو ته اجازه نه ورکوي. هغه کسان چې د خپلو حقونو لپاره مبارزه کوي، یا یې هم  چارې په یو ډول د دولتي ګټو خلاف وګڼل شي له خپل سرو نیونو، عادلانه محاکمې ته له نه لاسرسي او شکنجې سره مخ کېږي. ورته مهال په دغه هېواد کې پر لویانو او ماشومانو باندې جبري کار کول هم دوام لري. <ref name="hrw15">{{cite book|chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/uzbekistan|title=World Report 2015: Uzbekistan - Events of 2014|chapter=World Report 2015: Uzbekistan|date=8 January 2015|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=2016-03-21|archive-date=2016-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323213748/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/uzbekistan|url-status=live}}</ref></blockquote> === مذهبي آزادي === د بایبل په ګډون هغه مذهبي اثار چې د دولت له خوا نه تائید کېږي تر ډېره پورې مصادره او له منځه وړل کېږي. <ref name="SURVEY">[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=546 Uzbekistan: Religious freedom survey, April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903101614/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=546|date=2018-09-03}} Forum 18</ref> په ناروې کې د ۱۸ په نامه د بشري حقونو بنسټ (Forum 18) د ازبکستاني پولیسو هغه عملیات مستند کړي چې د ناثبت مذهبي مراسمو ونډه اخیستونکي په کې د پولیسو له خوا وهل ډبول کېږي، جریمه کېږي، ګواښل کېږي او وېرول کېږي. د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د دغه بنسټ یو خبریال د تاشکند په هوايي ډګر کې د دغه هېواد د امنیتي مسئولینو له خوا ونیول شو او بېرته یې له هېواده ویوست. <ref name="SURVEY2">[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=546 Uzbekistan: Religious freedom survey, April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903101614/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=546|date=2018-09-03}} Forum 18</ref><ref name="OPIJW">{{cite web |title=Uzbekistan: Current news releases |url=http://www.jw-media.org/uzb/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925013321/http://www.jw-media.org/uzb/index.htm |archive-date=2011-09-25}}</ref> === شکنجه === په متحده ایالاتو کې میشتې د بشري حقونو څار ډلې د ۲۰۰۷ زکال په نومبر میاشت کې وویل چې د ازبکستاني بندخونو چارواکي په معمول بڼه بندیان شکنجه کوي او له هغوی څخه د اطلاعاتو او اعترافاتو د ترلاسه کولو په موخه له برېښنايي شاک، د ساه له بندلو او جنسي سپکاوي څخه کار اخلي. د عدلي طب هغه راپور چې د بریتانیا د سفارت په غوښتنه وړاندې شوی و، څرګندوله یې چې دوه بندیان د ۲۰۰۲ زکال په اګست میاشت کې په جوش اوبو باندې د سوزولو له امله وژل شوي و. د بشري حقونو د څار ډلې د راپور پر بنسټ مسلمان بندیان د لمونځ کولو له امله شکنجه کېږي. <ref name="hrw20142">{{Cite web |date=2014-01-02 |title=World Report 2014: Rights Trends in World Report 2014: Uzbekistan |url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721135410/https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |archive-date=2019-07-21 |access-date=2019-06-19 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref name="guardian1">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,963497,00.html|title=US looks away as new ally tortures Islamists|work=[[The Guardian]]|date=2003-05-26|location=London|access-date=2016-12-14|archive-date=2020-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304110924/https://www.theguardian.com/world/2003/may/26/nickpatonwalsh|url-status=live}}</ref><ref name="cbsnews1">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/12/24/ap/world/main3644754.shtml?source=search_story|title=Uzbek Leader Wins New Term|publisher=[[CBS News]]|date=2007-12-24}}{{dead link|date=August 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> === د ښځو حقونه === ==== په جبري ډول شنډول ==== داسې راپورونه ورکړل شوي چې ازبکستان له ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته د نفوسو د کنټرول په موخه په جبري بڼه د ښځو د شنډولو، هیسترکتومي او د IUD د ځای پر ځای کولو پالیسۍ مخته وړي.<ref name="iwpr-2005-11-182">[http://iwpr.net/report-news/birth-control-decree-uzbekistan Birth Control by Decree in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621130350/http://iwpr.net/report-news/birth-control-decree-uzbekistan|date=2012-06-21}} [[Institute for War and Peace Reporting|IWPR Institute for War & Peace Reporting]], published 2005-11-18, accessed 2012-04-12</ref><ref name="bbc-news-2012-04-122">[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550 BBC News: Uzbekistan's policy of secretly sterilising women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412103901/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550|date=2012-04-12}} [[BBC]], published 2012-04-12, accessed 2012-04-12</ref><ref name="bbc-cc-2012-04-122">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63 Crossing Continents: Forced Sterilisation in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418054859/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63|date=2012-04-18}} [[BBC]], published 2012-04-12, accessed 2012-04-12</ref><ref name="moscow-2010-03-102">[http://www.themoscowtimes.com/news/article/uzbeks-face-forced-sterilization/401279.html Uzbeks Face Forced Sterilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019203218/http://www.themoscowtimes.com/news/article/uzbeks-face-forced-sterilization/401279.html|date=2013-10-19}} [[The Moscow Times]] published 2010-03-10, accessed 2012-04-12</ref><ref>[http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/ngos/omctuzbekistan39.pdf Shadow Report: UN Committee Against Torture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109020604/http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/ngos/omctuzbekistan39.pdf|date=2014-11-09}} [[United Nations]], authors Rapid Response Group and OMCT, published November 2007, accessed 2012-04-12</ref> ==== کورني تاوتریخوالي ==== د ښځو پر وړاندې کورني تاوتریخوالي په ازبکستان کې جدي ستونزه ده. د یونیسف له خوا یوې ترسره شوې نظر پوښتنې ښودلې چې ۶۹.۹ سلنه ښځې د یو لړ شرایطو پر بنسټ د مېړونو له خوا د ښځو وهل ډبول توجیه کوي (له دې کچې ۶۱.۲٪ له دې امله چې ښځې د خپلو مېړونو له اجازې پرته له کوره ووزي او ۴۷.۹٪ هم له دې امله چې ښځې له خپلو مېړونو سره جنجال وکړي). <ref>{{Cite web |title=Uzbekistan Health Examination Survey 2002 |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR143/FR143.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714170430/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR143/FR143.pdf |archive-date=2021-07-14 |access-date=2021-07-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.theadvocatesforhumanrights.org/uploads/uzbekreport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021231253/http://www.theadvocatesforhumanrights.org/uploads/uzbekreport.pdf |archive-date=October 21, 2013 |access-date=October 21, 2013}}</ref> === انټرنټ === د انټرنټي آزادۍ تر عنوان لاندې د آزادۍ د کور د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ زکلونو د راپورونو له مخې ازبکستان د «انټرنټي آزادیو» په برخه کې «غیر آزاد» هېواد بلل شوې. ازبکستان د خپلواکو ټولګټو هېوادونو په ډله کې د انټرنټ د فیلتر کولو پراخ او ټول شموله سیسټم لري چې له ۲۰۰۶ زکال راهیسې د انټرنټ د دښمنانو تر عنوان لاندې د بې پولې خبریالانو د بنسټ په نوملړ کې ځای لري. په ۲۰۰۸ او ۲۰۱۰ زکلونو کې د اوپن نټ اینیشیټیو (OpenNet Initiative) په نامه بنسټ شواهد ښيي چې په دغه هېواد کې په پراخه کچه په سیاسي ډګر کې د انټرنېټ فیلتر کول شتون لري خو په ټولنیزو، ناندرئیزو/امنیتي او نورو مسایلو کې بیا فلتر کېدل انتخابي دي. <ref>[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2012/uzbekistan "Uzbekistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023011411/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2012/uzbekistan|date=2017-10-23}}, ''Freedom on the Net 2012'', Freedom House, 2012. Retrieved 21 October 2013.</ref><ref>[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/uzbekistan "Uzbekistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023011716/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/uzbekistan|date=2017-10-23}}, ''Freedom on the Net 2013'', Freedom House, 2013. Retrieved 21 October 2013.</ref><ref name="ONICountryProfiles">[http://opennet.net/research/profiles "ONI Country Profiles"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526113823/https://opennet.net/research/profiles|date=2020-05-26}}, Research section at the OpenNet Initiative web site, a collaborative partnership of the Citizen Lab at the Munk School of Global Affairs, University of Toronto; the Berkman Center for Internet & Society at Harvard University; and the SecDev Group, Ottawa</ref><ref name="RWBEnemies">[http://march12.rsf.org/i/Internet_Enemies.pdf ''Internet Enemies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315002153/http://march12.rsf.org/i/Internet_Enemies.pdf|date=2011-03-15}}, Reporters Without Borders, Paris, March 2011</ref> ازبکستان د ممنوعو اسلامي خوځښتونو، خپلواکو رسنیو، غیر دولتي سازمانونو او همدارنګه د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مطالبو نشر کوونکو ویب پاڼو ته د لاسرسي مخه نیسي هغه چې په دولت باندې په کې نیوکې کېږي. آن د پلازمېنې په یو شمېر انټرنټ خونو کې داسې خبرداري نصب شوي چې څرګندوي د پورنوګرافیکي ویب پاڼو او یا هم د ممنوعه سیاسي مطالبو لرونکو ویب سایټونو په پرانیستو کتونکي جریمه کېږي. د VoIP اصلي پروتوکولونه لکه SIP او IAX د انفرادي کاروونکو پر مخ تړل شوي دي؛ له دې سره د ۲۰۱۰ زکال له جولای وروسته د دغو پروتوکولونو بندښت نور شتون نه درلود. په ۲۰۱۰ زکال کې د فیسبوک ټولنیزه شبکه د څو ورځو لپاره وتړل شوه. <ref>{{cite web |title=The Internet "black holes" - Uzbekistan |url=http://www.rsf.org/int_blackholes_en.php3?id_mot=105&annee=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524002041/http://www.rsf.org/int_blackholes_en.php3?id_mot=105&annee=2005 |archive-date=24 May 2007 |access-date=31 August 2006 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref>{{cite web |date=22 October 2010 |title=Узбекистан: Доступ к сети Facebook разблокирован |trans-title=Uzbekistan: Facebook unblocked |url=http://www.ferghana.ru/news.php?id=15797&mode=snews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025113359/http://www.ferghana.ru/news.php?id=15797&mode=snews |archive-date=25 October 2010 |access-date=21 October 2010 |publisher=Фергана.Ру (Ferghana.Ru On) |language=ru}} [https://translate.google.com/translate?hl=&sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.fergananews.com%2Fnews.php%3Fid%3D15797%26mode%3Dsnews&sandbox=1 English translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707013511/https://www-fergananews-com.translate.goog/news.php?id=15797&mode=snews&_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US|date=2022-07-07}}.</ref> په ازبکستان کې انټرنټي محدودیتونه په ۲۰۱۱ زکال کې د عربي پسرلي له رامنځته کېدو سره زیات شول. یو شمېر ویب پاڼې وتړل شوې او د مصر، تونس او بحرین اړوند په آنلاین بحثونو کې ګډون کوونکي ونیول شول؛ همدارنګه یې د دغو لاریونو او خوځښتونو خبرونه بلاک کړل. د بي بي سي ویب پاڼه د ۲۰۱۱ زکال په وروستیوکې وتړل شوه؛ له دې سربېره د ۲۰۱۲ زکال له جنوري میاشتې وروسته ټولو هغو ځانګړو ویب پاڼو ته نور لاسرسی نه کېده چې عربي پسرلي ته اړوندو مواردو په کې شتون درلود. <ref>[http://en.rsf.org/uzbekistan-uzbekistan-12-03-2012,42079.html "Uzbekistan country report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313195634/http://en.rsf.org/uzbekistan-uzbekistan-12-03-2012,42079.html|date=2016-03-13}}, Reporters Without Borders, 12 March 2012. Retrieved 21 October 2013.</ref><ref name="ONIRO-CIS">[http://opennet.net/research/regions/cis "ONI Regional Overview: Commonwealth of Independent States"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815151627/https://opennet.net/research/regions/cis|date=2019-08-15}}, OpenNet Initiative, March 2010</ref><ref>{{cite web |date=1 August 2014 |title=Uzbekistan Blocks Mobile Internet, SMS During Exams |url=http://www.rferl.org/content/uzbekistan-sms-internet-university-exam-police-cheating/25477815.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805051856/http://www.rferl.org/content/uzbekistan-sms-internet-university-exam-police-cheating/25477815.html |archive-date=5 August 2014 |access-date=5 August 2014 |publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty |agency=AFP}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/08/before-a-high-stakes-standardized-test-uzbekistan-shut-the-whole-countrys-internet-down/375556/|title=Before a High-Stakes Standardized Test, Uzbekistan Shut the Whole Country's Internet Down|author=Robinson Meyer|work=The Atlantic|date=5 August 2014|access-date=5 August 2014|archive-date=6 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806034124/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/08/before-a-high-stakes-standardized-test-uzbekistan-shut-the-whole-countrys-internet-down/375556/|url-status=live}}</ref> == سرچينې == ggs7z2m6mof0eaottbaoy68xrfb1kqu 0 69144 370881 362701 2026-11-08T12:23:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370881 wikitext text/x-wiki طالبان یوه اسلامپاله سخت دریځه ډله ده چې په تېرو ۳۰ کلونو کې یې څو ځلې په افغانستان حکومت کړی دی. لکه څرنګه چې د ۲۰۲۱ کال د اکټوبر له میاشتې دوی یو ځل بیا د هېواد کنټرول ترلاسه کړ او یو حکومت یې رامنځ ته کړ. هېڅ هېواد د ۲۰۲۲ کال تر وروستیو پورې دوی د مشروع واکمنانو په توګه ونه پېژندل، خو په حقیقت کې دوی په واک کې وو . دا مقاله له طالبانو سره د نړیوالو اړیکو په اړه ده.   == تاریخي اړیکې  == طالبان د حقاني شبکه، القاعده، د ازبکستان د اسلامي غورځنګ او د نورو څو وسله والو ډلو له خوا ملاتړ کېدل. همدارنګه ادعا کېږي یو شمېر هېوادونه لکه چین، ایران، پاکستان، قطر، روسیه او سعودي عربستان د طالبانو ملاتړ کوي. خو د دوی حکومتونه له طالبانو سره هر ډول مرستې ردوي. همدا رنګه طالبان هم له هر هېواد څخه د بهرنۍ مرستې ترلاسه کول ردوي. د خپل واک په اوج کې، د دریو هېوادونو لکه: پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو له خوا طالبان  په ډیپلوماتیک رسمیت وپېژندل شول. تر دې وړاندې په متحده عربي اماراتو او ترکمنستان هم  تورونه وو چې طالبانو ته مرستې  چمتو کوي. دا ډله د ځینو هېوادونو له لوري یو ترهګریز سازمان پېژندل کېږې.  <ref>{{cite web |date=1 April 2018 |title=Is Russia arming the Afghan Taliban? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41842285 |website=BBC News |quote=A Taliban spokesman said that the Taliban had not "received military assistance from any country".}}</ref> د طالبانو رژیم، یا "د افغانستان اسلامي امارت"  د خپل واک په اوج کې (۱۹۹۶-۲۰۰۱)، چې د افغانستان په ۹۰٪ خاوره  یې حاکمیت درلود یوازې د دریو دولتونو: متحده عربي امارات، پاکستان او سعودي عربستان له لوري په رسمیت وپېژندل شول، او دوی تع یې تر ټولو زیاتې مرستې چمتو کولې. د ملګرو ملتونو په ګډون، د زیاتو نورو هېوادونو او سازمانونو له خوا د افغانستان اسلامي دولت (۱۹۹۲-۲۰۰۲) چې ځینې برخې یې د شمالي ټلوالې غړي وو، د افغانستان د مشروع حکومت په توګه په رسمیت وپېژندل کېده. د طالبانو امارت له نورې نړۍ سره د خپلو اړیکو په اړه، د افغانستان د انزوا سیاست غوره کړ: "طالبان په دې باور دي چې د نورو هېوادونو په چارو به کې په نه لاسوهنه نه کوي او همدا ډول د خپل هېواد په کورنیو چارو کې  بهرنۍ لاسوهنې نه مني".   {{sfn|Matinuddin|1999|page=42}} طالبان په دودیز ډول د پاکستان او سعودي عربستان له خوا ملاتړ کېدل، په داسې حال کې چې ایران، روسیې، ترکیې، هند، ازبکستان، قزاقستان، قرغزستان او تاجکستان د طالبانو پر ضد ایتلاف جوړ کړ او د شمالي ټلوالې ملاتړ یې وکړ.  د ۲۰۰۱ کال په پای کې د طالبانو د رژیم له نسکوریدو وروسته، د طالبانو د ملاتړکوونکو جوړښت بدل شو. انتونیو ګیوستوزي د یوې څیړنې پر بنسټ، له ۲۰۰۵ کال څخه تر ۲۰۱۵ کال پورې، طالبانو د پاکستان، سعودي عربستان، ایران، چین او قطر دولتونو او همدارنګه د القاعدې او د سعودي عربستان د خصوصي تمویلونکو له خوا او د لنډې مودې لپاره له اسلامي دولت څخه زیاتې مالي مرستې تر لاسه کولې. نږدې ۵۴ سلنه مرستې له بهرنیو حکومتونو، ۱۰ سلنه له بهرنيو شخصي مرستندویانو او ۱۶ سلنه  یې له القاعدې او اسلامي دولت څخه تر لاسه کېدلې. په  ۲۰۱۴ کال کې، د بهرنۍ مرستې کچه نږدې ۹۰۰ میلیونه ډالره وه.  <ref>{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|author-link=Ahmed Rashid|date=2022|title=Taliban: The Power of Militant Islam in Afghanistan and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=TvR-EAAAQBAJ&pg=PA5|edition=3rd|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-26682-5|page=5}}</ref><ref>{{cite book|last=Giustozzi|first=Antonio|date=2019|title=The Taliban at War, 2001–2018|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-009239-9|pages=[https://books.google.com/books?id=Ch6sDwAAQBAJ&pg=PA260 260], [https://books.google.com/books?id=Ch6sDwAAQBAJ&pg=PA270 270]}}</ref><ref>{{cite book|last=Giustozzi|first=Antonio|date=2019|title=The Taliban at War, 2001–2018|url=https://books.google.com/books?id=Ch6sDwAAQBAJ&pg=PA243|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-009239-9|pages=243–245}}</ref> == هېوادونه == له هغه وخته چې طالبانو واک تر لاسه کړ، د چین، روسیې او امریکا په ګډون هېوادونو د طالبانو له استازو سره اړېکې ونیولي، خو له ترهګرۍ سره په مبارزې کې یې د دوی پر ژمنتیا شک څرګند کړی دی. د طالبانو او د پاکستان، ایران او ترکمنستان  د سرحدي ځواکونو تر منځ نښتې هم د افغانستان له ګاونډیو سره د شخړو لامل شوې دي. د طالبانو تر مشرۍ لاندې ادارې د ۲۰۲۳ کال په فبروري کې، په روسیه، ایران او پاکستان  کې د شرکتونو یو مشارکت رامنځ ته کړ ترڅو د برېښنا، کان کیندنې او زېربنا په برخه د د پانګونې پلان را منځ ته کړي.  <ref>{{cite web |title=China Takes Full Advantage of Taliban's Isolation |url=https://thediplomat.com/2022/07/china-takes-full-advantage-of-talibans-isolation/ |access-date=6 July 2022 |website=The DIPLOMAT}}</ref><ref>{{cite web |date=8 December 2022 |title=US to 'take action' if terrorists regroup in Afghanistan |url=https://tribune.com.pk/story/2390082/us-to-take-action-if-terrorists-regroup-in-afghanistan |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{cite web |last1=CAFIERO |first1=GIORGIO |title=What to expect for Taliban-Iran relations |url=https://www.trtworld.com/opinion/what-to-expect-for-taliban-iran-relations-53928 |website=TRT world |access-date=2023-05-15 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130022559/https://www.trtworld.com/opinion/what-to-expect-for-taliban-iran-relations-53928 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan-Afghan Taliban relations face mounting challenges |url=https://www.mei.edu/publications/pakistan-afghan-taliban-relations-face-mounting-challenges |access-date=2 December 2022 |publisher=Middle East Institute}}</ref><ref>{{cite news|title=First Firefight: Turkmen, Taliban Engage In Border Shoot-Out|url=https://gandhara.rferl.org/a/turkmen-taliban-border-shoot-out/31640965.html|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty|access-date=5 January 2022|last1=Pannier|first1=Bruce}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-02-22 |title=Taliban sets up investment consortium with firms from Pakistan, Russia, Iran |url=https://www.brecorder.com/news/40227795 |access-date=2023-02-22 |website=Brecorder |publisher=Reuters |language=en}}</ref> === چین  === په داسې حال کې چې چین له مالي او سیاسي پلوه په کابل کې د افغانستان د اسلامي جمهوري دولت ملاتړ کاوه، د افغانستان د بهرنیو چارو د پخواني وزارت د نړیوالو اړیکو سلاکار ملک سیتېز وایي، ګمان کېږي چې اوس دا هېواد له طالبانو سره هم غیر رسمي اړیکې ولري. د چين د بهرنيو چارو وزارت دغه اړيکې رد نه کړې. له دې سره بیجینګ پر طالبانو څو ځلې غږ وکړ چې له نړیوالې ټولنې سره په خپلو ژمنو پاتې شي. چین د طالبانو له بېرته راتګ وروسته د افغانستان له سرپرست حکومت سره رسمي اړیکې ساتلي دي.   <ref>{{Cite web |last=Caballero |first=Jose |title=China is extending its dealings with the Taliban as it increases its superpower status |url=http://theconversation.com/china-is-extending-its-dealings-with-the-taliban-as-it-increases-its-superpower-status-197664 |access-date=2023-04-03 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=China courted Afghan Taliban in secret meetings|url=https://www.ft.com/content/66b0906a-993d-11e8-9702-5946bae86e6d|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/66b0906a-993d-11e8-9702-5946bae86e6d|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|website=Financial Times|date=6 August 2018|last1=Bokhari|first1=Farhan|last2=Stacey|first2=Kiran|last3=Feng|first3=Emily}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICS- Institute of Chinese Studies : China's Role in Afghan-Taliban Peace Talks: Afghan Perspectives |url=https://www.icsin.org/publications/chinas-role-in-afghan-taliban-peace-talks-afghan-perspectives |access-date=8 September 2019 |website=icsin.org}}</ref> ==== هند ==== هند په افغانستان کې د طالبانو رژیم په رسمیت ونه پېژانده. پرځای یې، هند د شمالي ټلوالې سره نږدې ستراتیژیکې او نظامي اړیکې ټینګې کړې ترڅو د ۱۹۹۰ کلونو په اوږدو کې د طالبانو د راپورته کېدو مخنیوی وکړي. هند د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد نجیب الله  له نږدې متحدینو و او په عام ډول یې د طالبانو له خوا د نوموړي وژنه یې په کلکه وغندله. په پاکستان او کشمیر کې مېشتې وسله والې ډلې چې فکر کېږي له طالبانو سره اړیکې لري، چې د اوږدې مودې لپاره د کشمیر په کړکېچ کې ښکېلې دي او دوی په مکرر ډول د هند په امنیتي ځواکونو بریدونه کړي دي.   <ref>{{Cite web |date=1 July 1999 |title=Massoud joins hands with India |url=http://www.rawa.org/massoud.htm |access-date=2 September 2012 |publisher=Rawa.org |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817172524/http://www.rawa.org/massoud.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|last=Cohen|first=Stephen P.|url=https://books.google.com/books?id=sOTZqI5zREoC&pg=PA248|title=India: Emerging Power|publisher=Brookings Institution Press|year=2004|isbn=978-0-8157-9839-2|page=248}}</ref><ref name="Pigott 54">Pigott, Peter. [[iarchive:canadainafghanis0000pigo/page/54|''Canada in Afghanistan: The War So Far''.]] Toronto: Dundurn Press Ltd, 2007. {{ISBN|1-55002-674-7}}, {{ISBN|978-1-55002-674-0}}. P. 54.</ref><ref>{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=21 January 2007|title=At Border, Signs of Pakistani Role in Taliban Surge|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/01/21/world/asia/21quetta.html|access-date=1 December 2011}}</ref> د ۱۹۹۹ کال د ډسمبر په میاشت کې، کله چې د هند د هوايي شرکت ۸۱۴ الوتکه له کتمندو څخه ډهلي ته روانه وه، وتښتول شوه او  په کندهار کې راښکته شوه. طالبانو خپل ملېشې برمته شوې الوتکې ته نږدې ولېږې، تر څو د هند د ځانګړو ځواکونو له احتمالي بريد څخه مخنیوی وکړي، او د څو ورځو لپاره یې د هند او برمته کوونکو ترمنځ خبرې اترې ودرولې. نیویارک ټایمز وروسته راپور ورکړ چې د تښتونکو او طالبانو تر منځ معتبرې اړیکې وې. هندي الوتکې د خوشې کېډو په جوړجاړي کې، د هند له لوري درې وسله وال خوشي شول. طالبانو برمته کوونکو او خوشې شویو اورپکو ته خوندي لاره ورکړه.  <ref>{{Cite web |title=Bombay terrorist reveals links with IC 814 hijackers |url=http://www.rediff.com/news/2001/dec/07ter.htm |access-date=2 September 2012 |work=Rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 August 2005 |title=India reaches out to Afghanistan |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20051104091145/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |archive-date=4 November 2005 |access-date=2 September 2012 |website=Asia Times}}</ref> هند د الوتکې له برمته کولو وروسته، له مسعود سره د مرستې لپاره خپلې هڅې پراخې کړې، او د تاجکستان په دوشنبه کې یې د وسلو یوه ډیپو ځای پر ځای کړه. هند همداراز د لرې ویشتونکې دافع هوا زیات شمېر جنګي تجهیزات، د چورلکو تخنیکران، طبي خدمات، او تاکتیکي مشورې چمتو کړې. د یوه راپور پر بنسټ، په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو ضد ځواکونو ته د هند له خوا، د پنځه ۱۷Mi-  هلیکوپترو او د ۸ میلیونو امریکايي ډالرو په ارزښت د دافع هوا جنګي تجهیزات په ګډون، د ۷۰ میلیونو ډالرو په ارزښت ملاتړ چمتو شوی و. هند په پراخه کچه په افغانستان کې د نوې ادارې ملاتړ وکړ، د بیارغونې ډېری پروژې یې پر مخ یوړې او له ۲۰۰۱ کال وروسته دا هېواد د افغانستان له لویو سیمه ایزو مرسته کوونکو له ډلې و.  <ref>Sreedhar, T., [http://www.mea.gov.in/articles-in-indian-media.htm?dtl/14368/Indias+Afghan+policy "India's Afghan policy"] (7 March 2003), ''The Hindu'', Government of India, Ministry of External Affairs. Retrieved 10 September 2013.</ref><ref>Bedi, Rahul,{{Cite web |title=India joins anti-Taliban coalition – Jane's International Security News |url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jir/jir010315_1_n.shtml |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20060216151342/http://www.janes.com/security/international_security/news/jir/jir010315_1_n.shtml |archive-date=16 February 2006 |access-date=3 June 2008}}, (15 March 2001), ''Jane's Intelligence Review'', archived from [http://www.janes.com/security/international_security/news/jir/jir010315_1_n.shtml the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226012915/http://www.janes.com/security/international_security/news/jir/jir010315_1_n.shtml|date=26 February 2008}} on 16 February 2006.</ref><ref>{{Cite book|last=McLeod|first=Duncan|url=https://books.google.com/books?id=EqDdfZwSc3EC&pg=PA93|title=India and Pakistan: Friends, Rivals Or Enemies?|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2008|isbn=978-0-7546-7437-5|page=93}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Tharoor|first=Ishaan|date=5 December 2009|title=India, Pakistan and the Battle for Afghanistan|magazine=Time|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1945666,00.html|url-status=dead|access-date=27 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208010925/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1945666,00.html|archive-date=8 December 2009}}</ref><ref>{{Cite news|date=8 October 2009|title=India: Afghanistan's influential ally|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7492982.stm|access-date=27 August 2010}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bajoria |first=Jayshree |date=22 July 2009 |title=India-Afghanistan Relations |url=http://www.cfr.org/publication/17474/indiaafghanistan_relations.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081129231738/http://www.cfr.org/publication/17474/indiaafghanistan_relations.html |archive-date=29 November 2008 |access-date=27 August 2010 |publisher=[[Council on Foreign Relations]]}}</ref> په هند کې د تروریستي بریدونو په درشل کې د هند حکومت ادعا کړې وه چې د طالبانو په څېر بنسټپالې ډلې په دې هېواد کې د خپلو فعالیتونو د پراخولو په لټه کې دي. د ۲۰۱۱ کال د کریکټ د نړیوال جام په ترڅ کې چې هند یې ګډه کوربه و، د پاکستان د کورنیو چارو وزیر رحمان ملک او د انټرپول مشر رونالډ نوبل په ډاګه کړه چې د ټورنمنټ د ګډوډولو یوه ترهګره هڅه شڼده شوې ده. ملک او نوبل تر یوه کنفرانس وروسته وویل، چې طالبانو خپل فعالیتونه هند ته پراخ کړي او د ګاونډیو هېوادونو راپورونه په دې هېواد کې  د هغوی فعالیت افشا کوي او ویې ویل چې په کولمبو کې یې هغه سریلانکایي ترهګر نیولی دی چې د کرېکټ په لوبغاړو یې د بريد هوډ درلود. ټایمز آف انډیا په ۲۰۰۹ کال کې، له هند څخه وغوښتل چې د طالبانو په ګواښ له سره غور وکړي.  <ref>{{Cite web |last=Gishkori |first=Zahid |date=24 March 2011 |title=Terrorism threat in India during World Cup |url=http://tribune.com.pk/story/137011/terrorism-threat-in-india-during-world-cup-malik |access-date=1 December 2011 |work=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 March 2011 |title=Taliban trying to enter India: Malik |url=http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224080448/http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |archive-date=24 December 2011 |access-date=1 December 2011 |website=The News}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 March 2011|title=Terrorist plotting World Cup attack nabbed: Rehman Malik|work=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-24/pakistan/29182326_1_rehman-malik-terrorist-attack-pakistan-interior-minister|url-status=dead|access-date=1 December 2011|archive-url=https://archive.today/20120714223335/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-24/pakistan/29182326_1_rehman-malik-terrorist-attack-pakistan-interior-minister|archive-date=14 July 2012}}</ref><ref>{{Cite news|date=31 March 2009|title=India forced to reassess Taliban threat|work=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-31/india/28010241_1_pakistan-army-taliban-threat-quetta-shura|url-status=dead|access-date=1 December 2011|archive-url=https://archive.today/20120707012818/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-31/india/28010241_1_pakistan-army-taliban-threat-quetta-shura|archive-date=7 July 2012}}</ref> طالبانو په ۲۰۱۲ کال کې وویل چې غواړي له هند سره دوستانه اړیکې ولري، او دوی په افغانستان کې د امریکا د لا زیاتې پوځي لاسوهنې په وړاندې د هند د دریځ ستاینه وکړه. هند په ۲۰۲۱ کال کې، د دوی په ملاتړ د افغانستان د اسلامي جمهوریت تر سقوط پورې په دوحه کې د طالبانو له استازو سره اړیکه ونه نیوله.  <ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=India holds first official Taliban talks |url=https://www.dw.com/en/india-announces-first-diplomatic-contact-with-the-taliban/a-59046552 |access-date=2023-04-03 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=PTI|date=17 June 2012|title=Taliban praises India for resisting U.S. pressure on Afghanistan|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/international/taliban-praises-india-for-resisting-us-pressure-on-afghanistan/article3539512.ece|access-date=3 July 2019|issn=0971-751X}}</ref> == سرچينې == 08i97m2cm9fl5x0tcz5jgfze8mx7iyh 0 69210 371052 296930 2026-11-08T16:34:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371052 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې د کوېډـ۱۹ ( COVID-19 ) وبا د نړۍ په کچه په ۲۰۱۹ کال کې د کورونا ویروس ناروغۍ یوه برخه ده، چې د کورونا ویروس ۲ د سخت تنفسي علایمو (SARS-CoV-2) له امله رامنځته کېږي. د دې ویروس خپرېدل په افغانستان کې هغه وخت تصدیق شو، کله چې د ۲۰۲۰ کال د فبروري په ۲۴ په هرات کې د دې لومړۍ پېښه تائید شوه. <ref>{{cite web |title=Afghanistan confirms 1st case of coronavirus |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/afghanistan-confirms-1st-case-of-coronavirus/1743012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224113233/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/afghanistan-confirms-1st-case-of-coronavirus/1743012 |archive-date=24 February 2020 |access-date=2020-03-10 |website=www.aa.com.tr}}</ref> د ۲۰۲۳ کال د اپریل تر ۲۷ نېټې پورې ۲۱۴،۱۱۲ مثبتې او ۷،۸۸۸ مړینې پېښې تائید شوې وې. د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر تر ۱۳ نېټې پورې ۱۱۸،۱۸۰ کسان ورغېدل. په افغانستان کې د کوېډ-۱۹ تر ټولو زیاتې پېښې کابل وې چې شمېر يې ۱۸۸۹۶ ؤ، ورپسې هرات کې ۹۳۴۳ پېښې او  بلخ کې ۳۴۳۱ پېښې وې. که څه هم د ۲۰۲۰ کال د اګست په ۵ د عامې روغتیا وزارت د یوې رسمي سروې په راپور راغلي وو چې د هېواد نږدې دریمه برخه نفوس یا نږدې ۱۰ مېلیون خلک په کوېډ-۱۹ اخته شوي وو.   <ref name="auto12">{{Cite web |title=MOPH-COVID-19 Dashboard |url=http://covid.moph-dw.org/#/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714160304/http://covid.moph-dw.org/#/ |archive-date=14 July 2020 |access-date=2020-07-02 |website=covid.moph-dw.org}}</ref><ref name="Current Cases of COVID-19">{{Cite web |title=Current Cases of COVID-19 |url=https://tolonews.com/covid-19-tracker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424233641/https://tolonews.com/covid-19-tracker |archive-date=24 April 2020 |access-date=2020-04-23 |website=tolonews.com}}</ref><ref name="voanews.com">{{Cite web |title=10 Million Afghans Likely Infected and Recovered From COVID-19: Survey {{!}} Voice of America - English |url=https://www.voanews.com/south-central-asia/10-million-afghans-likely-infected-and-recovered-covid-19-survey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209130812/https://www.voanews.com/south-central-asia/10-million-afghans-likely-infected-and-recovered-covid-19-survey |archive-date=9 December 2020 |access-date=2020-11-29 |website=www.voanews.com |language=en}}</ref><ref name="News">{{Cite news|title=Survey finds at least 10 million Afghans infected with COVID-19|url=https://ariananews.af/survey-finds-at-least-10-million-afghans-infected-with-covid-19/|access-date=2020-11-29|newspaper=Ariana News|date=5 August 2020|language=en-US|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214001943/https://ariananews.af/survey-finds-at-least-10-million-afghans-infected-with-covid-19/|url-status=dead}}</ref> == مخینه == === ریښې === د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د ۲۰۲۰ کال د جنورۍ په ۱۲ تائید کړه چې د چین د هوبي په ووهان کې د خلکو په یوه ډله کې یو نوی کورونا ویروس د تنفسي ناروغۍ لامل و، چې راپور یې د ۲۰۱۹ کال د دسمبر په ۳۱ نېټه WHO ته ورکړل شو. د کوېډ-۱۹ د مړینو سلنه د ۲۰۲۳ کال SARS په پرتله خورا ټیټ ؤ، خو سرایت یې ډېر لوړ ؤ او ټولو مړینو شمېر يې زیات ؤ. د افغانستان د موډل پر بنسټ مشهابت کونه څرګندوي چې د وخت توپیر لرونکي تکثیر شمېر ( ) لپاره ۹۵٪ د باور انتروال له ۰،۱ څخه ټیټ ؤ او د ۲۰۲۲ کال له نومبر څخه تر د ۲۰۲۱ کال  فبروري پورې راټیټ شو.   <ref name="Elsevier">{{cite web |title=Novel Coronavirus Information Center |url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |archive-date=30 January 2020 |access-date=15 March 2020 |website=Elsevier Connect}}</ref><ref name="Reynolds4March2020">{{Cite news|last=Reynolds|first=Matt|url=https://www.wired.co.uk/article/china-coronavirus|title=What is coronavirus and how close is it to becoming a pandemic?|date=4 March 2020|magazine=Wired UK|access-date=5 March 2020|issn=1357-0978|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305104806/https://www.wired.co.uk/article/china-coronavirus|archive-date=5 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Imperial13March2020">{{cite web |title=Crunching the numbers for coronavirus |url=https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ |archive-date=19 March 2020 |access-date=15 March 2020 |website=Imperial News}}</ref><ref name="Gov.ukHCIDDef">{{cite web |title=High consequence infectious diseases (HCID); Guidance and information about high consequence infectious diseases and their management in England |url=https://www.gov.uk/guidance/high-consequence-infectious-diseases-hcid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303051938/https://www.gov.uk/guidance/high-consequence-infectious-diseases-hcid |archive-date=3 March 2020 |access-date=17 March 2020 |website=GOV.UK |language=en}}</ref><ref name="WFSA">{{cite web |title=World Federation Of Societies of Anaesthesiologists – Coronavirus |url=https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312233527/https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus |archive-date=12 March 2020 |access-date=15 March 2020 |website=www.wfsahq.org}}</ref><ref name="Imperial13March20202">{{cite web |title=Crunching the numbers for coronavirus |url=https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ |archive-date=19 March 2020 |access-date=15 March 2020 |website=Imperial News}}</ref><ref>{{cite web |title=''Future scenarios of the healthcare burden of COVID-19 in low- or middle-income countries'' |url=https://mrc-ide.github.io/global-lmic-reports/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202123856/https://mrc-ide.github.io/global-lmic-reports/ |archive-date=2 February 2021 |publisher=[[MRC Centre for Global Infectious Disease Analysis]] at [[Imperial College London]] |accessdate=18 February 2021}}</ref> === له ایران څخه ډله ییز راستنېدونکي === د ۲۰۲۰ کال په مارچ میاشت کې په ټول ایران کې د وبا د خپرېدو له امله لږ تر لږه ۱۵۰ زره افغانان له دې هېواد څخه د هرات ولایت اسلام قلعه پولې ته راستانه شول. د یوې میاشتې په اوږدو کې هره ورځ تر ۱۰۰۰ ډېر کسان له پولې تېرېدل. په هرات ولایت کې د ۲۰۲۰ کال د مارچ او اپریل ترمنځ د پېښو شمېر ۲۰۰ ته پورته شو. د چمن او تورخم په پوله په دریو ورځو کې څه باندې ۶۰ زره افغانان له پاکستانه راستانه شوي دي.    <ref>{{Cite web |title=Coronavirus: Herat emerges as Afghanistan's epicentre |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/coronavirus-herat-emerges-afghanistan-epicentre-200325032420910.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630220834/https://www.aljazeera.com/news/2020/03/coronavirus-herat-emerges-afghanistan-epicentre-200325032420910.html |archive-date=30 June 2020 |access-date=2020-04-14 |website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-04-05 |title=From Iran's hot zone, Afghans flee home, spreading virus |url=https://mynorthwest.com/1803515/from-irans-hot-zone-afghans-flee-home-spreading-virus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611200908/https://mynorthwest.com/1803515/from-irans-hot-zone-afghans-flee-home-spreading-virus/ |archive-date=11 June 2020 |access-date=2020-04-14 |website=MyNorthwest.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Helping the most vulnerable return home to Afghanistan - Afghanistan |url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/helping-most-vulnerable-return-home-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611200842/https://reliefweb.int/report/afghanistan/helping-most-vulnerable-return-home-afghanistan |archive-date=11 June 2020 |access-date=2020-04-14 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Coronavirus – Now is not the time to forget Afghanistan and its neighbours |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2020/4/5e9567114/coronavirus-time-forget-afghanistan-its-neighbours.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622133216/https://www.unhcr.org/news/briefing/2020/4/5e9567114/coronavirus-time-forget-afghanistan-its-neighbours.html |archive-date=22 June 2020 |access-date=2020-04-14 |website=United Nations High Commissioner for Refugees |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Coronavirus outbreak fears in Afghanistan amid influx from Iran |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/coronavirus-outbreak-fears-afghanistan-influx-iran-200406111308646.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707131521/https://www.aljazeera.com/news/2020/04/coronavirus-outbreak-fears-afghanistan-influx-iran-200406111308646.html |archive-date=7 July 2020 |access-date=2020-04-14 |website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite news|last=Asher|first=Saira|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-52210479|title=The porous borders where the virus cannot be controlled|date=2020-04-09|work=BBC News|access-date=2020-04-14|language=en-GB|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706170456/https://www.bbc.com/news/world-asia-52210479|url-status=live}}</ref> == د ۲۰۲۰ کال فبروري میاشت == د فبرورۍ په ۲۳ لږ تر لږه د هرات درې اوسېدونکي چې په هغه وروستیو کې د ایران له قم څخه راستانه شوي وو، شکمن وو چې په کوېډ-۱۹ ناروغۍ اخته وي. د وینې نمونې یې د نورو ازموینو لپاره کابل ته واستول شوې. افغانستان د کوېډ-۱۹ لومړۍ پېښه تائید کړه چې په هرات کې له درېیو کسانو څخه یو یې ۳۵ کلن سړی ؤ.   <ref>{{cite web |title=3 Suspected Cases of Coronavirus Reported in Afghanistan |url=https://tolonews.com/afghanistan/3-suspected-cases-coronavirus-reported-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527042011/https://tolonews.com/afghanistan/3-suspected-cases-coronavirus-reported-afghanistan |archive-date=27 May 2020 |access-date=23 February 2020 |website=TOLOnews}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-afghanistan/afghanistan-identifies-first-confirmed-coronavirus-patient-health-minister-idUSKCN20I0M0?il=0|title=Afghanistan confirms first coronavirus case in province bordering Iran|date=24 February 2020|newspaper=Reuters|access-date=10 March 2020|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701185515/https://www.reuters.com/article/us-china-health-afghanistan/afghanistan-identifies-first-confirmed-coronavirus-patient-health-minister-idUSKCN20I0M0?il=0|url-status=live}}</ref> === د ۲۰۲۰ کال مارچ میاشت === ==== د مارچ له ۱ څخه تر ۱۴ پورې – لومړنۍ خپرېدنه ==== په هرات ولایت کې درې نوې پېښې د مارچ په ۷ ثبت شوې، چې په دې سره په افغانستان کې د ټولو مثبتو پېښو شمېر څلورو ته لوړ شو.   <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-healthcare-coronavirus-afghanistan-idUSKBN20U085|title=Afghanistan's confirmed coronavirus cases rises to four - health ministry spokesman|date=2020-03-07|work=Reuters|access-date=2020-03-09|language=en|archive-date=9 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309035712/https://www.reuters.com/article/us-healthcare-coronavirus-afghanistan-idUSKBN20U085|url-status=live}}</ref> د مارچ په ۱۰ د هرات ولایت څخه بهر په سمنګان ولایت کې لومړۍ پېښه ثبت شوه، په دې معنی چې په افغانستان کې ټولټې پنځه پېښې ثبت شوې. ماښام خوا ته دا شمېر اوو ته لوړه شو. <ref name="tolonews.com">{{cite web |title=5 Positive Coronavirus Cases Reported in Afghanistan |url=https://tolonews.com/afghanistan/5-positive-coronavirus-cases-reported-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311143847/https://tolonews.com/afghanistan/5-positive-coronavirus-cases-reported-afghanistan |archive-date=11 March 2020 |access-date=2020-03-10 |website=TOLOnews |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=7 Positive Coronavirus Cases Reported in Afghanistan |url=https://tolonews.com/afghanistan/7-positive-coronavirus-cases-reported-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624051315/https://tolonews.com/afghanistan/7-positive-coronavirus-cases-reported-afghanistan |archive-date=24 June 2020 |access-date=2020-03-10 |website=TOLOnews |language=en}}</ref> د مارچ په ۱۴ نېټه لسمه مثبته پېښه تائید شوه. د افغانستان د عامې روغتیا وزارت اعلان وکړ چې په بلخ او کاپیسا ولایتونو کې لومړۍ مثبتې پېښې ثبت شوې دي. سمنګان کې هم د کرونا ویروس وبا دریمه مثبته پېښه ثبت شوه. په همغه ورځ یوولسمه پېښه هم اعلان شوه. د بلخ ولایت ناروغ له مثبتې ازموینې وروسته تښتېدلی ؤ. <ref name="ReferenceA">{{cite web |title=Afghanistan Bans All Sports Events Over Coronavirus Spread |url=https://tolonews.com/health/afghanistan-bans-all-sports-events-over-coronavirus-spread |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320093509/https://tolonews.com/health/afghanistan-bans-all-sports-events-over-coronavirus-spread |archive-date=20 March 2020 |access-date=2020-03-14 |website=TOLOnews |language=en}}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite web |title=Update: 11 Tested Positive for Coronavirus In Afghanistan |url=https://tolonews.com/health/3-more-positive-cases-coronavirus-afghanistan-total-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621023500/https://tolonews.com/health/3-more-positive-cases-coronavirus-afghanistan-total-10 |archive-date=21 June 2020 |access-date=2020-03-14 |website=TOLOnews |language=en}}</ref><ref name="ReferenceB2">{{cite web |title=Update: 11 Tested Positive for Coronavirus In Afghanistan |url=https://tolonews.com/health/3-more-positive-cases-coronavirus-afghanistan-total-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621023500/https://tolonews.com/health/3-more-positive-cases-coronavirus-afghanistan-total-10 |archive-date=21 June 2020 |access-date=2020-03-14 |website=TOLOnews |language=en}}</ref> د مارچ په ۱۴ په افغانستان کې له کرونا ویروس څخه لومړۍ رغېدلی کس په هرات کې د یوه ناروغ په توګه ثبت شو، چې دا لومړۍ مثبته پېښه هم وه. <ref>{{cite web |title=First Recovery From COVID-19 in Afghanistan |url=https://tolonews.com/health/first-recovery-covid-19-afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326052053/https://tolonews.com/health/first-recovery-covid-19-afghanistan |archive-date=26 March 2020 |access-date=2020-03-22 |website=TOLOnews |language=en}}</ref> == سرچينې == sxgfbj42o87lz7ep97v73a9wyyvuka1 0 69399 371049 354129 2026-11-08T16:33:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371049 wikitext text/x-wiki دا مقاله په افغانستان کې د جګړې د تاریخ (۲۰۰۱ – ۲۰۲۱)  لنډېز وړاندې کوي. == ۱۹۷۸ – ۲۰۰۱: مخکتنه == تر ۲۰۰۱ کال پورې، افغانستان په ۲۰ کاله جګړه کې پاتې شوی و. په ۱۹۷۸ کال کې، د افغانستان خلق دیموکراتیک کمونست ګوند واک ترلاسه کړ، او د دوی سیاستونه د ولسي پاڅون لامل شول. [[شوروي اتحاد]] د PDPA کمزورتیاوو په احساس کولو سره په ۱۹۷۹ کال کې د رژیم د ملاتړ لپاره لاسوهنه پیل کړه. افغانستان ته له ننوتلو سره سم، د شوروي اتحاد د سړې جګړې سیالان، په ځانګړې توګه متحده ایالات او [[سعودي عربستان]] دې ته وهڅول شول چې د شوروي په ملاتړ د PDPA پر ضد د یاغیانو ملاتړ وکړي. په دې وخت کې چې سیکولر او سوسیالیست حکومت ښارونه په خپل کنترول کې درلودل، له دیني اړخه هڅول شوو مجاهدین په ډېرو کلیوالو برخو کې واکمن وو. د مجاهدينو یو نامتو قوماندان احمدشاه مسعود و، چې د تاجکو منظمو ځواکونو مشري يې کوله. د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (سي آی اې) د پاکستان د استخباراتي ادارې (آی ایس آی) سره په ګډه هڅې کولې چې د مجاهدینو لپاره بهرني ملاتړ ته لاره هواره کړي. دې جګړې همدارنګه د اسامه بن لادن په ګډون عرب رضاکاران هم جذب کړل، چې د "افغان عربو" په نوم یې شهرت درلود.   {{sfn|Malkasian|2021|p=47}}{{sfn|Wright et al.|2010|p=17}}{{sfn|Malkasian|2021|pp=30–31}}{{sfn|Malkasian|2021|p=30}}{{sfn|Malkasian|2021|p=31}}{{sfn|Barfield|2012|p=235}}{{sfn|Barfield|2012|p=236}}{{sfn|Barfield|2012|p=171}}{{sfn|Barfield|2012|pp=170–171}}{{sfn|Crawford|2011|p=1|ps=. "It is fair to say that Afghanistan, a country of about 28 million people, most of whom make their living in agriculture, has been almost continually at war since 1979."}} د ۱۹۸۹ کال په فبروري میاشت کې له افغانستان څخه د شوروي پوځ له وتلو وروسته، په ۱۹۹۲ کال کې د PDPA رژیم ړنګ شو. د مجاهدینو مشران د واک د خلا په پایله کې، له ۱۹۹۲ څخه تر ۱۹۹۶ پورې په کورنۍ جګړه کې د واکمنۍ په سر ښکر په ښکر شول. په دې وخت کې، بن لادن له هېواده وتلی و. د متحده ایالاتو لېوالتیا او ګټې هم په افغانستان خپل رنګ بایلود. په ۱۹۹۴ کال کې، د ملا عمر په نوم یو پښتون مجاهد په کندهار کې د طالبانو د تحریک بنسټ کېښود. د هغه پیروان دیني زده کوونکي وو او غوښتل یې چې د اسلامي شریعت د سخت دریځه اطاعت له لارې د د جنګ سالارانو واکمني پای ته ورسوي. طالبانو د ۱۹۹۴ کال په پای کې ټول کندهار ونیو.  {{sfn|Barfield|2012|p=171}}{{sfn|Malkasian|2021|p=47}}{{sfn|Barfield|2012|p=258}}{{sfn|Barfield|2012|p=257}}{{sfn|Malkasian|2021|pp=32–33}} === د طالبانو امارت د شمالي ټلوالې په وړاندې === د پاکستان په پوځي ملاتړ او د سعودي عربستان په مالي ملاتړ، طالبانو په ۱۹۹۶ کال کې کابل ونیو او [[د افغانستان اسلامي امارت]] بنسټ یې کېښود. دوی تر خپل واک لاندې سیمو کې د اسلام بنسټپاله تفسیر نافذ کړ او داسې احکام یې صادر کړل چې ښځې یې د کوره بهر له کار یا ښوونځي ته له تګ منع کړې او له هغوی یې د حجاب او جلاوالي په اړه د سختو قوانینو مراعت ته اړ کړې. {{sfn|Barfield|2012|p=262}}{{sfn|Coll|2004|p=14}} د طالبانو له خوا د کابل تر نیولو وروسته، مسعود په شمال کې خپل ټاټوبي، پنجشیر ته لاړ او د طالبانو پر ضد یې د متحدې جبهې یا شمالي ټلوالې په نوم د مقاومت غورځنګ را منځ ته کړ. د تاجک ځواک تر څنګ، مسعود په ټلواله کې د PDPA د پخواني جنرال عبدالرشید دوستم تر مشرۍ لاندې ازبکانو او هزاره ډلو هم ګډون درلود. شمالي ټلوالې له روسیې، ایران او هند څخه په بېلابېلو کچو ملاتړ ترلاسه کاوه. مسعود هم د طالبانو په څېر د مخدره توکو له قاچاق څخه پیسې راټولولې. تر ۲۰۰۱ کال کې پورې طالبانو د هېواد ۸۰ سلنه خاوره تر خپل کنترول لاندې راوسته او شمالي ټلواله د هېواد په شمال ختیځ کونج کې ایساره شوه.  {{sfn|Wright et al.|2010|pp=71–72}}{{sfn|Coll|2004|p=345}}{{sfn|Jalali|2001|p=91}}{{sfn|Malkasian|2021|p=49}}{{sfn|Coll|2004|p=344–345}} === القاعده === په متحده ایالاتو کې د سپټمبر د ۱۱ کمیسیون وموندله چې د طالبانو تر واک لاندې، القاعده توانېدلې ده چې له افغانستان څخه د جنګیالیو د روزنځای په توګه کار واخلي، وسلې وارد کړي، له نورو جهادیانو سره همغږي وکړي، او ترهګریزې کړنې پلان کړي. په دې وخت کې القاعده په افغانستان کې نه یوازې خپل کمپونه ساتلي وو، بلکه د نورو سازمانونو د روزنیزو کمپونو ملاتړ یې هم کاوه. د سپټمبر له یوولسمې مخکې له ۱۰۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰۰ پورې کسان له دې تاسیساتو څخه فارغ شوي وو، چې زیاتره یې د ټلوالې په وړاندې د طالبانو جګړې ته لېږل شوي وو. له دې ډلې لږ شمېر په القاعدې کې جذب شوي وو. {{sfn|9–11 Commission|2004|p=67}}{{sfn|9–11 Commission|2004|p=66}} وروسته له هغه چې د ۱۹۹۸ کال په اګسټ کې د متحده ایالاتو پر سفارت بمي بریدونه له بن لادن سره تړلي وګڼل شول، ولسمشر بل کلنټن په افغانستان کې د اورپکو په روزنځایونو د توغندیو بریدونو امر وکړ. امریکايي چارواکو پر طالبانو فشار راوړو چې بن لادن وسپاري. په ۱۹۹۹ کال کې نړیوالې ټولنې پر طالبانو بندیزونه ولګول او د بن لادن د تسلیمېدو غوښتنه یې وکړه. طالبانو په مکرر ډول دا غوښتنې رد کړې. د مرکزي استخباراتو ادارې (سي آی اې) د ځانګړو عملیاتو څانګې اړوند نیمه پوځي ټیمونه په پټه بڼه په ۱۹۹۰ کلونو کې په افغانستان کې فعالې وې ترڅو د اسامه بن لادن ځای په نښه او ویې وژني او یا یې ژوندی ونیسي. دې ټیمونو زیات عملیات پلان کړل خو د ولسمشر کلنټن څخه یې د اجرا امر ترلاسه نه کړ. د دوی هڅو د هغو افغان مشرانو سره اړیکې را منځ ته کړې چې د ۲۰۰۱ کال په برید کې ارزښتناکه ثابتې شوې. {{sfn|Coll|2004}} === د افغانستان په اړه د امریکا په سیاست کې بدلون === متحده ایالاتو د کلنټن ادارې په لومړیو کلونو کې، د افغانستان په اړه کوم روښانه سیاست نه درلود. خو په ۱۹۹۸ کال کې د متحده ایالاتو پر سفارت بمي بریدونه چې د القاعدې له خوا پلان شوي وو، ولسمشر کلنټن اړ کړ چې په افغانستان کې د اورپکو په روزنځایونو د توغندیو بریدونو امر وکړي او بن لادن په دې بریدونو کې د ښکیلتیا له امله تورن وګڼل شو. امریکا او ملګرو ملتونو په ګډه، په ۱۹۹۹ کال کې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په ۱۲۶۷ پرېکړه لیک کې پر طالبانو بندیزونه ولګول او له طالبانو وغوښتل شول چې بن لادن دې په امریکا کې د محاکمې لپاره تسلیم شي او په افغانستان کې دې ټولې ترهګریزې اډې وتړل شي. په هغه وخت کې د مسعود او امریکا تر منځ یوازینۍ همکاري د بن لادن په موندلو کې د سي آی اې یوه هڅه وه. امریکا د طالبانو په وړاندې د مسعود د جګړې لپاره نور کوم ملاتړ نه چمتو کاوه.  {{sfn|Coll|2004|p=4}}{{sfn|Risen|2008}}{{sfn|Rashid|2008|p=18}}{{sfn|Coll|2004|pp=409–411}}{{sfn|Coll|2004|pp=263–264}} د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په لومړیو کې د امریکا په سیاست کې بدلون رامنځ ته شو. د بوش ادارې په یوه داسې پلان هوکړه وکړه چې د مسعود ملاتړ پیل کړي. د سپټمبر په لسمه د ملي امنیت د لوړ پوړو چارواکو په یوه غونډه کې پرېکړه کړه چې د بن لادن او نورو القاعده غړو د سپارلو لپاره طالبانو ته ضرب العجل وړاندې شي. که طالبان انکار وکړي، نو امریکا به د طالبانو د نسکورولو لپاره د هغوی ضد ډلو ته پټې پوځي مرستې ورکړي.  {{sfn|Coll|2004|pp=583–4}}{{sfn|Coll|2004|p=580}} === د سپټمبر د ۱۱ بریدونه === د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱ نېټې په سهار، ټول ۱۹ عرب وګړي – چې ۱۵ یې د سعودي عربستان وو - په متحده ایالاتو کې څلور همغږي بریدونه په لاره واچول. څلور سوداګریزې مسافر وړونکې الوتکې برمته شوې. برمته کوونکو په قصدي ډول دوه الوتکې د نیویارک ښار د نړیوال سوداګریز مرکز له دوو ودانیو سره وجنګولې، چې په کې ټول سپاره مسافرین او په ودانیو کې تر ۲۰۰۰ ډېر کسان ووژل شول. د ټکر په پایله کې د ورانیو له امله دواړه ودانۍ په دوو ساعتونو کې ونړېدې، نږدې ودانۍ یې ویجاړې کړې او نورو ته یې زیان ورسوو. برمته کوونکو دریمه الوتکه د ورجینیا په ارلینګټن کې، له واشنګتن ډي سي څخه لږ لرې له پنټاګون سره وجنګوله. څلورمه الوتکه د پنسلوانیا په کلیوالي سیمه، شینکسویل کې په کرنیزو ځمکو کې وروسته له هغه ولوېده چې د هغې ځینو مسافرو او د الوتکې ټیم هڅه وکړه چې د الوتکې کنترول ترلاسه کړي. برمته کوونکو هوډ درلود چې دا الوتکه د واشنگټن ډي سي په لور بوځي تر څو یې له سپینې ماڼۍ یا د امریکا د کانګریس له ماڼۍ سره وجنګوي. سپاره هېڅوک ژوندي پاتې نه شول. د اور وژونکو او پولیسو په ګډون د ځواب ویونکو تر منځ د مړو شمېره تر ۲۰۰۹ کال پورې ۸۳۶ کسان و. د ۱۹ برمته کوونکو په ګډوڼ ټول وژل شوي ۲۹۹۶ کسان وو. <ref name="Holmes">{{cite book|last=Holmes|first=Stephen|title=Making sense of suicide missions|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-929797-9|editor=Diego Gambetta|chapter=Al Qaeda, 11 September 2001}}</ref><ref name="Keppel2008">{{cite book|last1=Keppel|first1=Gilles|url=https://archive.org/details/isbn_9780674028043|title=Al Qaeda in its own words|last2=Milelli|first2=Jean-Pierre|last3=Ghazaleh|first3=Pascale|publisher=Harvard University Press|year=2008|isbn=978-0-674-02804-3|url-access=registration}}</ref><ref name="FOX Responders">{{cite news|date=11 September 2010|title=9 Years Later, Nearly 900 9/11 Responders Have Died, Survivors Fight for Compensation|publisher=FOX News|url=http://www.foxnews.com/politics/2010/09/09/report-responders-died-ground-zero-illnesses/|url-status=dead|access-date=12 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911224043/http://www.foxnews.com/politics/2010/09/09/report-responders-died-ground-zero-illnesses/|archive-date=11 September 2010}}</ref><ref name="FOX Responders2">{{cite news|date=11 September 2010|title=9 Years Later, Nearly 900 9/11 Responders Have Died, Survivors Fight for Compensation|publisher=FOX News|url=http://www.foxnews.com/politics/2010/09/09/report-responders-died-ground-zero-illnesses/|url-status=dead|access-date=12 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911224043/http://www.foxnews.com/politics/2010/09/09/report-responders-died-ground-zero-illnesses/|archive-date=11 September 2010}}</ref> اسامه بن لادن د دې بریدونو اصلي طرحه کوونکی و، او د امریکا له خوا د هغه مسئول ګڼل کېدل، د یرغل پاروونکوی لامل شو. تاریخ لیکونکی کارټر مالکاسیان لیکي چې "په تاریخ کې ډېر لږ یو کس په یوازې توګه دومره لویې جګړې ته اور ورته کړی." بن لادن په برياليتوب وتوانېد چې د شوروي پر وړاندې د جګړې په څېر، امريکا يوې پراخې جګړې ته را کش کړي. طالبانو په عامه توګه د سپټمبر د ۱۱ بریدونه وغندل. دوی د جګړې په پیل کېدو کې د متحده ایالاتو لېوالتیا هم خورا کمه ارزوله. امریکا په خپل اند کې، چې ګواکي طالبان او القاعده تقریباً نه جلا کیدونکې ډلې دي، غلطه وه. په حقیقت کې، دوی ډېر جلا اهداف او مشران درلودل. <ref name="ultimatum">{{cite news|title=The US refuses to negotiate with the Taliban|publisher=BBC History|url=http://www.bbc.co.uk/history/events/the_us_refuses_to_negotiate_with_the_taliban|access-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203142713/http://www.bbc.co.uk/history/events/the_us_refuses_to_negotiate_with_the_taliban|archive-date=3 December 2018}}</ref>{{sfn|Malkasian|2021|pp=65–70}}{{sfn|Malkasian|2021|pp=62–64}} == سرچينې == <references responsive="1"></references> 5w3iz05lxte54fyq5xm78p7s23ireo0 0 69401 370922 358190 2026-11-08T13:35:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370922 wikitext text/x-wiki مصلی مجتمع، چې د ګوهرشاه مصلی په نوم هم پېژندل کېږي، د تيموري معمارۍ د فن بېلګو لرونکې يوه پخوانۍ اسلامي مذهبي مجتمع ده چې د افغانستان په هرات ولايت کې موقعيت لري. د پنځلسمې پېړۍ د دې مجتمع ډېری برخه اوسمهال مخروبه ده، او تر اوسه ولاړې ودانۍ يې رغونې ته اړتيا لري. د مجتمع دا مخروبې د هرات د مصلی پنځه منارې، د مير علي شيرنوايي زيارت (مزار)، د ګوهر شاد زيارت او د يو ستر مسجد او يوې مدرسې له مجتمع څخه جوړې دي. د تيموري واکمن شاه رخ د مېرمنې،  ملکې ګوهرشاد تر څارنې لاندې په 1417ز کال کې په دې مصلی کار پيل شو، او د 1400ز لسيزې په وروستيو کې يې د رغونې چارې بشپړې شوې، په داسې حال کې چې د سلطان حسين بايقرا له خوا يوه مدرسه هم پکې ودانه شوه. دې مصلی ته په 1885ز کال کې د پنجده د پېښې پر مهال سخت زيان ورسېد، کله چې برتانويانو او د افغانستان واکمن امير د دې مجتمع ډېرې ودانۍ ړنګې کړې. د زلزلو (ځمکلړزو) او جګړې له امله، په شلمه پېړۍ کې څلور ونړېدې. == تاریخ == شاه رخ په 1405ز کال کې د تيموري سترواکۍ پلازمېنه له سمرقند څخه هرات ته ولېږدوله. له دې وروسته تيموري ملکې ګوهر شاد د دې مجتمع د جوړولو سپارښتنه وکړه او کار يې په 1471ز کال کې پيل شو، د اټکل تر مخې کارونه يې د شيراز د قوام الدين معمار په واسطه پيل شول، چا چې له دې وړاندې په خرګرد کې هم همدا ډول مدرسه جوړه کړې وه. دا مدرسه د 1471 او 1426ز کلونو تر منځ موده کې جوړه شوې وه، او اټکلاً تر شا او خوا 1432ز کال پورې بشپړه شوې وه. دې مجتمع د مرکزي دروازې دواړو خواوو ته له ختيځ لوري څخه دوه منارې درلودې او په شمال لوېديځ کونج کې يې زيارت و. مسجد يې په 1437ز کال کې بشپړ شو. د سلطان حسين بايقرا له خوا يوه مدرسه چې په نعمتيه نومول شوې وه، د 1469 او 1506 کلونو تر منځ موده کې جوړه شوې وه، اټکل دا دی چې د 1493ز کال (898هجري) په شا اوخوا کې. د مصلی مجتمع د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې سخت زيان وليد. د توپونو د ډزو له امله د منارې پورته برخې په 1868ز کال کې ويجاړې شوې.<ref name="DupreeGuide">{{Cite book|last=Dupree|first=Nancy Hatch|url=https://doi.org/10.2458/azu_acku_ds351_d87_1977|title=Historical guide to Afghanistan|date=1977|publisher=University of Arizona Libraries|doi=10.2458/azu_acku_ds351_d87_1977|access-date=25 September 2021|archive-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925072519/http://www.afghandata.org:8080/xmlui/bitstream/handle/azu/189/azu_acku_ds351_d87_1977_w.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{cite web |date=15 January 2006 |title=Musalla Complex & Minarets {{!}} Herat, Afghanistan Attractions. |url=https://www.lonelyplanet.com/afghanistan/herat-and-northwestern-afghanistan/herat/attractions/musalla-complex-minarets/a/poi-sig/451137/355747 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819203251/https://www.lonelyplanet.com/afghanistan/herat-and-northwestern-afghanistan/herat/attractions/musalla-complex-minarets/a/poi-sig/451137/355747 |archive-date=19 August 2021 |access-date=25 September 2021 |website=Lonely Planet}}</ref><ref name="a2">{{cite web |title=Monuments Of Herat, Afghanistan's Ancient Cultural Capital, In Danger Of Destruction |url=https://www.rferl.org/a/1101519.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011319/https://www.rferl.org/a/1101519.html |archive-date=20 September 2018 |website=rferl.org |accessdate=19 September 2018 |df=dmy-all}}</ref><ref name="CassarNoshadi184">{{cite book|last1=Cassar|first1=Brendan|url=https://books.google.com/books?id=mGx5DAAAQBAJ&pg=PA184|title=Keeping history alive: safeguarding cultural heritage in post-conflict Afghanistan|last2=Noshadi|first2=Sara|publisher=UNESCO Publishing|year=2015|isbn=978-92-3-100064-5|pages=184–186|access-date=25 September 2021|archive-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925072522/https://books.google.com/books?id=mGx5DAAAQBAJ&pg=PA184|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Masjid-i Jami'-i Gawhar Shad {{!}} General view of the complex from west, with Gawhar Shad's Mausoleum seen at center and a canal in the foreground. The three minarets on the left marked the corners of Sultan Husain Baiqara's Madrasa, while the minaret at center once flanked the portal to Gawhar Shad's Madrasa. The two minarets seen on the right are the only remnants of Gawhar Shad's Mosque |url=https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |access-date=2021-02-08 |website=Archnet |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729232231/https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |url-status=dead }}</ref><ref name="collet">{{Cite journal|last=Tirard-Collet|first=Olivier|date=1998|title=After the War. The Condition of Historical Buildings and Monuments in Herat, Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/4299980|url-status=live|journal=Iran|volume=36|pages=123–138|doi=10.2307/4299980|issn=0578-6967|jstor=4299980|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823213314/https://www.jstor.org/stable/4299980|archive-date=23 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=Masjid-i Jami'-i Gawhar Shad- |url=https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729232231/https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |archive-date=29 July 2018 |access-date=5 September 2021 |website=Archnet.org}}</ref> له دې وروسته د 1885ز کال د پنجده د پېښې پر مهال، روسي سرتېرو د مرو په سويل ختيځ کې بر افغان سرتېرو بريد وکړ. د دې مجتمع ډېرې ودانۍ د برتانويانو او امير عبدالرحمن خان له خوا په دې موخه له خاورو سره برابر کړای شوې چې د روسانو له خوا د سپر په توګه د ودانيو د کارلو مخه ونيسي. يوازې د ګوهر شاد زیات او د اصلي شلو منارو څخه نهه منارې په خپل ځای پرېښودل شوې. هراتيانو له عبدالرحمن خان څخه غوښتې و چې دا مجتمع خوندي کړي، خو د هغه ځواب دا و چې د ژونديو ژغورل د مړيو د ارام له ځايونو مهم دي. په پايله کې بحران حل شو، او جګړه هېڅکله ونه شوه، او په دې ډول دا ويجاړۍ غېر ضروري وبلل شوې. نهه منارې او دوه زيارتونه له ويجاړېدو وژغورل شول.<ref name="collet2">{{Cite journal|last=Tirard-Collet|first=Olivier|date=1998|title=After the War. The Condition of Historical Buildings and Monuments in Herat, Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/4299980|url-status=live|journal=Iran|volume=36|pages=123–138|doi=10.2307/4299980|issn=0578-6967|jstor=4299980|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823213314/https://www.jstor.org/stable/4299980|archive-date=23 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref name="a1">{{cite web |title=7 must-see minarets in Central Asia |url=https://caravanistan.com/best-of/minarets-central-asia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171630/https://caravanistan.com/best-of/minarets-central-asia/ |archive-date=19 September 2018 |website=caravanistan.com |accessdate=19 September 2018 |df=dmy-all}}</ref><ref name="a3">{{cite web |date=16 November 2017 |title=The sad story of the Musalla Complex: art crime and destruction |url=https://squarekufic.com/2017/11/16/musalla-complex-herat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011641/https://squarekufic.com/2017/11/16/musalla-complex-herat/ |archive-date=20 September 2018 |website=squarekufic.com |accessdate=19 September 2018 |df=dmy-all}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|url=http://www.afghandata.org:8080/xmlui/bitstream/handle/azu/3344/azu_acku_pamphlet_ds375_h47_w65_1966_w.pdf|title=Herat : a pictorial guide / text Nancy Hatch ; photography Inger Hansen ; Drawings Brigitte McCulloch|date=1966|publisher=University of Arizona Libraries|doi=10.2458/azu_acku_pamphlet_ds375_h47_w65_1966|access-date=25 September 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917021743/http://www.afghandata.org:8080/xmlui/bitstream/handle/azu/3344/azu_acku_pamphlet_ds375_h47_w65_1966_w.pdf|url-status=live}}</ref> په 1932ز کال کې يوې زلزلې د مسجد له څلورو منارو دوه يې ويجاړې کړې، او په 1951ز کال کې یوې بلې زلزلې يوه بله مناره ورانه کړه، چې په دې ډول يوازې يوه مناره دنګه ولاړه پاتې شوه. په 2021ز کال کې د شلو اصلي منارو څخه د مجتمع يوازې پنځه منارې پاتې دي.<ref name=":02">{{Cite web |title=Masjid-i Jami'-i Gawhar Shad {{!}} General view of the complex from west, with Gawhar Shad's Mausoleum seen at center and a canal in the foreground. The three minarets on the left marked the corners of Sultan Husain Baiqara's Madrasa, while the minaret at center once flanked the portal to Gawhar Shad's Madrasa. The two minarets seen on the right are the only remnants of Gawhar Shad's Mosque |url=https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |access-date=2021-02-08 |website=Archnet |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729232231/https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto2">{{cite web |title=Masjid-i Jami'-i Gawhar Shad- |url=https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729232231/https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |archive-date=29 July 2018 |access-date=5 September 2021 |website=Archnet.org}}</ref><ref name="DupreeGuide2">{{Cite book|last=Dupree|first=Nancy Hatch|url=https://doi.org/10.2458/azu_acku_ds351_d87_1977|title=Historical guide to Afghanistan|date=1977|publisher=University of Arizona Libraries|doi=10.2458/azu_acku_ds351_d87_1977|access-date=25 September 2021|archive-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925072519/http://www.afghandata.org:8080/xmlui/bitstream/handle/azu/189/azu_acku_ds351_d87_1977_w.pdf|url-status=live}}</ref> په 1930ز لسيزه کې سفري لیکوالانو هر یو (Robert Byron) او (Annemarie Schwarzenbach) له دې مجتمع څخه ليدنه وکړه او انځورونه يې واخيستل. د (The Road to Oxiana) په نوم د بايرن کتاب د منارو يادونه او د تيموري تاريخ په اړه بحث کوي. د علي شيرنوايي زيات په 1950ز کال کې بېرته ورغول شو.<ref name="collet3">{{Cite journal|last=Tirard-Collet|first=Olivier|date=1998|title=After the War. The Condition of Historical Buildings and Monuments in Herat, Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/4299980|url-status=live|journal=Iran|volume=36|pages=123–138|doi=10.2307/4299980|issn=0578-6967|jstor=4299980|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823213314/https://www.jstor.org/stable/4299980|archive-date=23 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref name=":03">{{Cite web |title=Masjid-i Jami'-i Gawhar Shad {{!}} General view of the complex from west, with Gawhar Shad's Mausoleum seen at center and a canal in the foreground. The three minarets on the left marked the corners of Sultan Husain Baiqara's Madrasa, while the minaret at center once flanked the portal to Gawhar Shad's Madrasa. The two minarets seen on the right are the only remnants of Gawhar Shad's Mosque |url=https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |access-date=2021-02-08 |website=Archnet |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729232231/https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |url-status=dead }}</ref> === د خونديتابه هڅې === تر شلمې پېړۍ پورې، مزار ته د پام وړ زيان رسېدلی و، په ځانګړي ډول ګمبته سخته ويجاړه شوې وه. د 1950ز لسيزه کې د فکري سلجوقي تر څارنې او مشرۍ لاندې ښکېلتيا په پايله کې د ودانۍ ظاهري بڼه په يو مخ بدله کړای شوه، په کوم کې چې په بشپړ ډول يوه نوې ختيځه مخه او په جزوي ډول يوه نوې سويلي مخه جوړه کړای شوه، همدا راز مسدس ډوله محراب ړنګ او د هغې پر ځای مستطيل ډوله محراب جوړ کړای شو. داخلي ګمبته يې ښکلې کړای شوه او په بهرنيو ديوالونو تر يو متر (3 فټه 3 انجه) په لوړوالي مزايک ولګول شول. د زيارت رغول او ترميم تر ډېره بريده د ناسمو توکو د استعمال له امله کمزوری معيار درلود.<ref name="CassarNoshadi1842">{{cite book|last1=Cassar|first1=Brendan|url=https://books.google.com/books?id=mGx5DAAAQBAJ&pg=PA184|title=Keeping history alive: safeguarding cultural heritage in post-conflict Afghanistan|last2=Noshadi|first2=Sara|publisher=UNESCO Publishing|year=2015|isbn=978-92-3-100064-5|pages=184–186|access-date=25 September 2021|archive-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925072522/https://books.google.com/books?id=mGx5DAAAQBAJ&pg=PA184|url-status=live}}</ref><ref name="collet4">{{Cite journal|last=Tirard-Collet|first=Olivier|date=1998|title=After the War. The Condition of Historical Buildings and Monuments in Herat, Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/4299980|url-status=live|journal=Iran|volume=36|pages=123–138|doi=10.2307/4299980|issn=0578-6967|jstor=4299980|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823213314/https://www.jstor.org/stable/4299980|archive-date=23 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref> د ملګرو ملتونو ښوونيزه، علمي او کلتوري ادارې (UNESCO) له ايټالوي معمار (Andrea Bruno) سره يو ځای په 1974-75 کې د خونديتابه او بيا رغونې هڅې پيل کړې. د 1977ز کال په اپريل مياشت کې د نعمتيه مدرسې په منارو کار پيل شو. يو کال وروسته د افغانستان د ديموکراتيک جمهوري دولت په مرسته د رغنيزه پیاوړتيا پيل شوه. موخه يې د رنګه خاورينې (کاشي کارۍ) برخې د ښکلا بيا رغول او د ابادۍ د رژېدو مخنيوی و. دا کار د پولادو د پايپ تېرولو د کمښت له امله له سستۍ سره مخ شو. کله چې د مسجد بيا رغول پای ته نږدې شول، د 1979ز کال د مارچ په مياشت کې د هرات پاڅون او د هغې ځپل د کار پای ته رسېدو لامل وګرځېد. UNESCO په 1989ز کال کې د وضعيت د ارزونې لپاره د لنډې مودې لپاره يو ځل بيا راستنه شوه.<ref name="collet5">{{Cite journal|last=Tirard-Collet|first=Olivier|date=1998|title=After the War. The Condition of Historical Buildings and Monuments in Herat, Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/4299980|url-status=live|journal=Iran|volume=36|pages=123–138|doi=10.2307/4299980|issn=0578-6967|jstor=4299980|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823213314/https://www.jstor.org/stable/4299980|archive-date=23 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref> د افغان-شوروي جګړې پر مهال، مزار او منارو ته نور زيان هم ورسېد. د جګړې پر مهال هرات د جګړې يوازينی ښاري ډګر و، او تاريخي ودانۍ ډېر ځله په دې موخه هدف ګرځېدې چې معنوياتو ته زيان ورسوي. د مزار بام په 1984-1985ز کلونو کې ونړېد، او په ځانګړي ډول په شمالي او لوېديځو برخو کې ګڼې کاشي له منځه ولاړې. د ګمبتې په بېخ کې، په ختيځ اړخ په کوفي رسم الخط شوې ليکنه په جزوي ډول ويجاړه شوه او په شمالي برخه کې په بشپړ ډول له منځه ولاړه. د 1950ز کال ختيځه مخه په توغندي ولګېده؛ خو په عادي خښتو بېرته ترميم شوه. په ختيځ او سويل کې له مدرسې سره د پخوانيو اړيکو شواهد ويجاړ کړای شول. د هغې داخلي مربع ډوله خونه په ښه حالت کې پاتې شوه. وروستۍ هغه مناره چې د مسجد په کونجونو کې ولاړه وه، په همدې موده کې د شوروي د درندو وسلو د ډزو له امله په بشپړ ډول ويجاړه شوې وه، چې يوازې د بنسټ دولس متره (39 فوټه) برخه يې پاتې وه. منځنۍ منارې ته هم زيان ورسېد، په سويلي اړخ کې د کاشي کارۍ کار په ښه وضعيت کې او په ختيځ اړخ کې په جزوي اندازه په خپل حال پاتې شول. د برنډې ملاتړې ستنې ويجاړې شوې او توپونه په منارې ولګېدل. اولس متره (56 فوټه) لوړ پکې دوه متره (6 فوټه 7 انچه) غار جوړ شو، چې له همدې ځايه يې په داخل کې زينې لېدل کېدې. له دې غار څخه دوه متره لاندې يو داغ جوړ شو. په سويل ختيځ کونج کې ختيځه مناره د څلورو ختيځو منارو په منځ کې تر ټولو زياته زيانمنه شوې وه: د توپ د ډزو له امله له ځمکې دېرش متره (98 فوټه) لوړ او د دوه متره قطر لرونکي دوه سوري جوړ شول. د 1992 او 1994ز کلونو تر منځ، د افغان کډوالو لپاره د مرستې د ډنمارکۍ کميټې (DACAAR) او WFP له خوا په دې سیمه کې نور ترميم وشو. ډاکار په ودانۍ کې زياتوالی وکړ او د زيارت ګمبته تر څنګ يې بنسټ د سمنټو په نري پوښ وپوښل.<ref name="collet6">{{Cite journal|last=Tirard-Collet|first=Olivier|date=1998|title=After the War. The Condition of Historical Buildings and Monuments in Herat, Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/4299980|url-status=live|journal=Iran|volume=36|pages=123–138|doi=10.2307/4299980|issn=0578-6967|jstor=4299980|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823213314/https://www.jstor.org/stable/4299980|archive-date=23 August 2021|access-date=6 September 2021}}</ref> د افغانستان د کلتوري ميراث ساتنې ټولنې (SPACH) له خوا په 2001ز کال کې په دې سيمه کې د بېړنۍ ساتنې کار تر سره شو. په دې هڅو کې د زيارت او د سلطان بايقرا مدرسې د خوندي کولو په موخه د ديوالونو جوړول، په زيارت کې د باغ د ځمکې د ښکلا رغول، او ګوهر شاد مدرسې د پاتې منارې د غورځېدو د مخنيوي اقدامات شامل وو. په 2014ز کال کې، يونسکو او د افغانستان حکومت په ګډې همغږۍ سره هڅه وکړه چې په بهرنۍ ګمبته د کاشي کارۍ کار خوندي او د هغې نقل چمتو کړي. يونسکو اوس په پام کې لري چې هرات د نړيوال تاريخي ميراث سيمې په توګه ونوموي.<ref name="auto3">{{cite web |title=Masjid-i Jami'-i Gawhar Shad- |url=https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729232231/https://archnet.org/sites/3935/media_contents/40280 |archive-date=29 July 2018 |access-date=5 September 2021 |website=Archnet.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Mousallah Complex in Herat – Afghanistan – Tourist Spots Around the World |url=https://www.touristspots.org/mousallah-complex-in-herat-afghanistan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232855/https://www.touristspots.org/mousallah-complex-in-herat-afghanistan/ |archive-date=21 January 2019 |access-date=21 January 2019 |website=Touristspots.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Afghanistan: Race To Preserve Historic Minarets Of Herat, Jam |url=https://www.rferl.org/a/1059997.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730021724/https://www.rferl.org/a/1059997.html |archive-date=30 July 2018 |access-date=21 January 2019 |website=Rferl.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Tư vấn sản phẩm |url=http://www.adventuretravelphotos.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125042848/http://www.adventuretravelphotos.com/ |archive-date=25 January 2019 |access-date=21 January 2019 |website=Adventuretravelphotos.com}}</ref><ref>{{cite web |date=6 November 2014 |title=Italian-Funded Conservation of Gawhar Shad Mausoleum in Herat Underway by Afghan Government and UNESCO |url=https://en.unesco.org/news/italian-funded-conservation-gawhar-shad-mausoleum-herat-underway-afghan-government-and-unesco-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115150905/https://en.unesco.org/news/italian-funded-conservation-gawhar-shad-mausoleum-herat-underway-afghan-government-and-unesco-0 |archive-date=15 November 2019 |access-date=15 November 2019 |website=unesco.org |publisher=UNESCO}}</ref><ref>{{cite web |title=City of Herat |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623080658/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1927/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=15 November 2019 |website=unesco.org |publisher=UNESCO}}</ref> په 2020ز کال کې، د اغاخان پرمختيايي شبکې د افغانستان له ولسمشر سره ژمنه وکړه چې د غورځېدو له ګواښ سره مخ يوه مناره به ورغوي. دا کار د کلتور لپاره د اغاخان د بنسټ له لارې د بشپړېدو په حال کې دی. <ref>{{Cite web |title=AKDN Vows to Restore Ancient Minaret in Herat |url=https://tolonews.com/arts-culture-167680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125022126/https://tolonews.com/arts-culture-167680 |archive-date=25 November 2020 |access-date=8 February 2021 |website=TOLOnews |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=AKDN Vows to Restore Ancient Minaret in Herat |url=https://avapress.com/en/204601/AKDN-Vows-to-Restore-Ancient-Minaret-in-Herat |access-date=2021-02-08 |website=AvaPress {{!}} Breaking Updated news and Latest headlines from Afghanistan |language=en |تاريخ الأرشيف=2021-01-21 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210121074146/https://avapress.com/en/204601/AKDN-Vows-to-Restore-Ancient-Minaret-in-Herat |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-01-21 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210121074146/https://avapress.com/en/204601/AKDN-Vows-to-Restore-Ancient-Minaret-in-Herat |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210121074146/https://avapress.com/en/204601/AKDN-Vows-to-Restore-Ancient-Minaret-in-Herat |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121074146/https://avapress.com/en/204601/AKDN-Vows-to-Restore-Ancient-Minaret-in-Herat }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ambassador Hirji discuss Afghan peace process with Minister Naderi |url=http://www.afghanistantimes.af/ambassador-hirji-discuss-afghan-peace-process-with-minister-naderi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303113757/http://www.afghanistantimes.af/ambassador-hirji-discuss-afghan-peace-process-with-minister-naderi/ |archive-date=3 March 2021 |access-date=8 February 2021 |website=Afghanistan Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-04 |title=President Ghani stresses immediate action to restore Minaret Five of Herat Musallah |url=https://president.gov.af/en/president-ghani-stresses-immediate-action-to-restore-minaret-five-of-herat-musallah/ |access-date=2021-02-08 |website=English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-25 |title=بازسازی منار پنجم مصلی گوهرشاد در هرات آغاز شد |url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-55068968 |access-date=2021-02-08 |website=BBC News فارسی |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-29 |title=A Sufi Lodge, a Leaning Minaret and a Polymath's Shrine: A look at recent efforts to preserve – and appreciate – historical Herat |url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/a-sufi-lodge-a-leaning-minaret-and-a-polymaths-shrine-a-look-at-recent-efforts-to-preserve-and-appreciate-historical-herat/ |access-date=2021-02-08 |website=Afghanistan Analysts Network - English |language=ps-GB}}</ref> == سرچينې == 16qrs0b5h8e7q1sbsa3k1r2u8x92yts 0 69407 371209 356658 2026-11-08T18:27:53Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371209 wikitext text/x-wiki د هیپو آګوستین (په لاتیني: Aurelius Augustinus Hipponensis؛ زوکړه: د ۳۵۴ زکال د نومبر ۱۳ مه – [[مړینه]]: د ۴۳۰ زکال د اګست ۲۸مه) چې د سپېڅلي آګوستین په نوم هم پېژندل کېږي د رومي شمالي افریقا په نومیدیا سیمه کې د هیپورګیوس لرغوني ښار بربر اصله فیلسوف او د الهیاتو عالم و. د هغه لیکنو په لویدیځې فلسفې او لویدیځ عیسویت پام وړ اغېز درلود او په پاتریستیکي (پلار پېژندنې) دوره کې د لاتینې کلیسا له مهمو پام وړ کلیسايي پلارانو ګڼل کېږي. د هغه په مهمو آثارو کې د خدای ښار (The City of God)، د عیسویت دکتورین (On Christian Doctrine) او اعترافات (Confessions) شاملېږي. <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.lexico.com/definition/Augustine|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110120650/https://www.lexico.com/definition/Augustine|url-status=dead|archive-date=10 January 2022|title=Augustine|dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110120650/https://www.lexico.com/definition/Augustine |date=10 January 2022 }}</ref>{{sfn|Wells|2000|p=54}} د هغه د هم مهاله الهیات پوه او کشیش جروم په خبره آګوستین «لرغوني باورونه له سره را ژوندي کړل». په ځوانۍ کې نوموړي ماني آئین ته مخه کړه او ورپسې یې په نوې افلاطوني هېلنېستي فلسفې باور وموند. په ۳۸۶ زکال کې د عیسویت له منلو او د تعمید غسل له کولو وروسته آګوستین د فلسفې او الهیاتو په برخه کې مطالعات زیات کړل او بېلابېل لیدلوري او لارې چارې یې وړاندې کړې. هغه په دې باور چې د خدای رحمت د انسان د آزادۍ لپاره اړین دی، د لومړنۍ ګناه نظریه (دا چې انسان په طبیعت کې له ګناه سره لېوالتیا لري او په میراثي توګه ورته له آدم^(ع) او بي بي حوا څخه دغه طبیعت پاتې شوی) یې رامنځته کړه او د مشروع جګړې د نظریې په پراختیا کې یې پام وړ مرسته وکړه. هغه مهال چې لویدیځه رومي سترواکي مخ پر زوال شوه، آګوستین کلیسا له مادي ځمکني جوړښت جلا د خدای معنوي ښار (د خدای کور) وګڼله. د تثلیث د مفهوم سره مطابق د کلیسا هغه جوړښت چې د نیقیه او قسطنطنیې د شورا له خوا تعریف شوی و تر ډېره پورې یې د On the Trinity په نامه د آګوستین له اثر سره مطابقت درلود. {{sfn|Wilken|2003|p=291}}{{sfn|Durant|1992|p=}}{{sfn|TeSelle|2002|p=343}} آګوستین په کاتولیک کلیسا، ختیځې ارتدکس کلیسا، لوتري کلیسا ګانو او انګلیکن ټولنه کې د یو سپېڅلي په توګه ګڼل کېږي. نوموړی همدارنګه مخکښ کلیسايي لارښود او د آګوستینیانو د مذهبي فرقې رامنځته کوونکی ګڼل کېږي. د نوموړي د یادونې مراسم د اګست په ۲۸مه، د هغه د مړینې په ورځ ترسره کېږي. آګوستین د وربشو د اوبو د جوړونکو، نقاشانو، الهیات پوهانو او د یو شمېر ښارونو او سقف نشینه قلمرونو ملاتړی بلل کېږي. د هغه افکارو په پام وړ توګه د منځنۍ پېړۍ په نړیوال لرلید اغېز درلود. ډېری پروتستانتان په ځانګړې توګه کالوینېستان او لوتریان نوموړی د ژغورنې او الهي رحمت په برخه کې د خپلو لارښوونو له امله د پروتستانتي اصلاحاتو د الهیاتو پلار بولي. په ټولیزه توګه پروتستانت اصلاح غوښتونکي او په ځانګړې توګه مارتین لوتر نوموړی د کلیسا له لومړنیو غوره پلارانو بولي. لوتر خپله له ۱۵۰۵ زکال څخه تر ۱۵۲۱ زکال پورې د آګوستین سنتونو ته د اړوندو محافلو غړی و. <ref name="KnoYrSaint">[http://www.catholicapologetics.info/library/saints/index.htm Know Your Patron Saint]. catholicapologetics.info</ref><ref name="St. Augustine of Hippo">{{Cite book|others=Translated by Peter Holmes and Robert Ernest Wallis, and revised by Benjamin B. Warfield (revised and edited for New Advent by Kevin Knight)|author=St. Augustine of Hippo|chapter=On Rebuke and Grace|title=Nicene and Post-Nicene Fathers, First Series, Vol. 5|editor=Philip Schaff|location=Buffalo, New York|publisher=Christian Literature Publishing Co.|edition=1887|chapter-url=http://www.newadvent.org/fathers/1513.htm}}</ref>{{sfn|González|1987|p=}}{{sfn|Hägglund|2007|pp=139–140}} په ختیځ کې د نوموړي لارښوونې تر ډېره د بحثونو موضوع ګرځېدلې، په ځانګړې توګه د جان رومانیدس له نیوکو سره مخ شوې، خو د ختیځې ارتدکس کلیسا نورو الهیات پوهانو او مخکښانو تر ډېره ګئورګیس فلوروفسکي په پام وړ توګه د هغه لیکنې تائید کړې دي. د فیلیوکه مفهوم (لاتیني: filioque؛ د «زوی څخه» په معنی) ته اړوند د هغه تر ټولو جنجالي دوکتورین د ختیځې ارتدکس کلیسا له خوا رد شوي. د هغه له نورو جنجالي لارښوونو له ډلې څخه د لومړنۍ ګناه، الهي رحم او جبر اړوند د هغه لیدلورو ته نغوته کولای شو. په داسې حال کې چې څرګندېږي په یو شمېر مواردو کې ترې تېروتنه شوې، خو له دې سره هم د یو سپېڅلي (قدیس) په توګه ګڼل کېږي او د ختیځې کلیسا په ګڼ شمېر مخکښانو په ځانګړې توګه یې په ګریګوري پالاماس پام وړ اغېز لرلی. د یونان او روسیې په ارتدکس کلیسا کې نوموړی د جون میاشتې په ۱۵مه نېټه لمانځل کېږي. تاریخ لیکونکی دیارمید ماکولوش لیکلي: «په لویدیځ عیسوي تفکر باندې د آګوستین اغېز په سختۍ سره د اغراق تر کچې رسول شوی؛ یوازې د هغه د خوښې وړ کس، پولس رسول و چې ډېر اغېز یې درلود او لویدیځوال هم تر ډېره نوموړي ته د آګوستین له سترګې ګوري». <ref>{{Cite web |title=Some Underlying Positions of This Website |url=http://www.romanity.org/htm/rom.00.en.some_underlying_positions_of_this_website.htm |access-date=30 September 2015 |website=www.romanity.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Limits of Church |url=http://www.fatheralexander.org/booklets/english/limits_church.htm |access-date=30 September 2015 |website=www.fatheralexander.org}}</ref><ref name="Rev. Dr.">Papademetriou, George C. [http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 "Saint Augustine in the Greek Orthodox Tradition"]. goarch.org {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153|date=5 November 2010}}</ref><ref name="Rev. Dr.2">Papademetriou, George C. [http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 "Saint Augustine in the Greek Orthodox Tradition"]. goarch.org {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153|date=5 November 2010}}</ref><ref>{{Cite book|chapter=Gregorios Palamas' Reception of Augustine's Doctrine of the Original Sin and Nicholas Kabasilas' Rejection of Aquinas' Maculism as the Background to Scholarios' Immaculism|title=Never the Twain Shall Meet?|editor=Denis Searby|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110561074-219|date=2017|last1=Kappes|first1=Christian|pages=207–258|isbn=978-3-11-056107-4}}</ref><ref name="Rev. Dr.3">Papademetriou, George C. [http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 "Saint Augustine in the Greek Orthodox Tradition"]. goarch.org {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153|date=5 November 2010}}</ref><ref>{{Cite journal|last=[[Archimandrite]]|title=Book Review: ''The Place of Blessed Augustine in the Orthodox Church''|journal=Orthodox Tradition|volume=II|issue=3&4|pages=40–43|url=http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx#rose|access-date=28 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070710012506/http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx|archive-date=10 July 2007|url-status=live}}</ref>{{sfn|MacCulloch|2010|p=319}}{{sfn|Siecienski|2010|pp=53–67}} == ژوند == === مخینه === د هیپو آګوستین چې د سپېڅلي آګوستین یا سېنټ آستین په نومونو هم پېژندل کېږي په نړۍ کې د عیسویت په بېلابېلو فرقو کې خپل ځانګړی ځایګی لري او له همدې امله یې سپېڅلی آګوستین او د فیوضاتو لارښود ګڼي. <ref>{{Cite book|title=The American Heritage College Dictionary|url=https://archive.org/details/isbn_9780395446386_3|publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin Company]]|location=Boston|year=1997|isbn=978-0-395-66917-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9780395446386_3/page/91 91]}}</ref>{{sfn|Portalié|1907a}} آګوستین د نن ورځې د [[الجزایر]] هېواد د عنابه ښار بشپ یا لوړ ځایګی لرونکی پادري و. {{sfn|Oakes|2008|p=183}}{{sfn|Chadwick|2001|p=26}} === ماشومتوب او زده کړې === آګوستین په ۳۵۴ زکال کې د نومیدیا رومي ایالت په طاغاست ښارګوټي (اوس مهال د الجزایر هېواد سوق اهراس ښار دی) کې وزېږېد. د هغه مور مونیکا بت پرسته وه او هغه مهال چې د مرګ په بستر کې وه عیسویت یې ومانه. هغه د ناویګیوس په نوم ورور او یوه خور لرله چې اصلي نوم یې اوس ورک دی، خو تر ډېره پورې د پرېپېتوا (Perpetua) په نوم یادېږي. <ref name="Encyclopedia Britannica">{{Cite web |title=Saint Augustine – Biography, Philosophy, & Major Works |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Augustine |access-date=28 January 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref>{{sfn|Magill|2003|p=172}}<ref>{{Cite book|author=Saint Augustine (Bishop of Hippo.)|title=On Christian Teaching|url=https://books.google.com/books?id=g5pv1MGv0TUC&pg=PR26|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-283928-2|page=26}}</ref>{{sfn|Jones|2017|p=39}}<ref>Vesey, Mark, trans. (2007) "Confessions Saint Augustine", introduction, {{ISBN|978-1-59308-259-8}}.</ref>{{sfn|Bonner|1986|p=}}{{sfn|Jayapalan|2001|p=51}} څېړونکي په دې اړوند یوه خوله دي چې آګوستین او د هغه کورنۍ په شمالي افریقا کې د بربریانو بومي قومي قبیلې ته اړوند و، خو هغوی په شدیده بڼه رومیان شوي و او په کور کې یې هم په ویاړ سره په لاتیني ژبه خبرې کولې. نوموړي په خپلو لیکنو کې د خپل افریقايي میراث، لږ تر لږه د خپلې اصلي جغرافیا او یا هم قوم اړوند یو شمېر اطلاعات وړاندې کړي. د بېلګې په توګه هغه آپولئیوس «زموږ افریقایانو تر ټولو بدنامه»، پونتیسیانوس «زموږ د کلي سړی، چې څرګند دی افریقايي دی» او د مایلو فاوستوس «د افریقايي جنټلمن یا هوښیار» په توګه یاد کړی. {{sfn|Hollingworth|2013|pp=50–51}}{{sfn|Leith|1990|p=24}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HAAXAQAAIAAJ|title=Catholic World, Volumes 175–176|publisher=Paulist Fathers|year=1952|page=376|quote=The whole of North Africa was a glory of Christendom with St. Augustine, himself a Berber, its chief ornament.}}</ref>{{sfn|Hollingworth|2013|pp=50–51}}{{sfn|Hollingworth|2013|pp=50–51}}<ref>Ep., CXXXIII, 19. [http://www.newadvent.org/fathers/1102138.htm English version], [http://www.augustinus.it/latino/lettere/lettera_139_testo.htm Latin version]</ref>{{sfn|Hollingworth|2013|pp=50–51}}<ref>Confess., VIII, 6, 14. [http://www.newadvent.org/fathers/110108.htm English version], [http://www.augustinus.it/latino/confessioni/index2.htm Latin version]</ref>{{sfn|Hollingworth|2013|pp=50–51}}<ref>Contra Faustum, I, 1. [http://www.newadvent.org/fathers/140601.htm English version], [http://www.augustinus.it/latino/contro_fausto/index2.htm Latin version]</ref> آګوستین هغه مهال چې یوولس کلن و د مادوروس (اوس مهال ماداوروس) په نامه نومیدیا ته اړوند ښارګوټي کې ښوونځي ته ولاړ چې د طاغاست سویل لوري ته په ۳۱ کیلومترۍ (۱۹ مایله) کې پروت دی. همدلته نوموړی له لاتیني ادبیاتو او همدارنګه د مشرکانو له باورونو او اعمالو سره بلد شو. د ګناه د ماهیت اړوند د نوموړي لیدلوري له همدغه ځایه سرچینه واخیسته؛ هغه مهال چې هغه او ملګرو یې له یوه باغه میوه غلا کړه په داسې حال کې چې نه یې غوښتل دغه کار ترسره کړي. هغه د اعترافاتو تر نامه لاندې خپل ژوند لیک کې دغه کیسه یاده کړې. هغه څرګنده کړې چې دوی د لوږې له امله دا چاره ترسره نه کړه بلکې له دې امله وه چې «هلته یې اجازه یې نه لرله». هغه څرګندوي چې زموږ ذات ناقص و. «دا یوه غلطه چاره وه، خو زما خوښه وه چې ترسره یې کړم. ما له خپلې دغې تېروتنې سره مینه لرله – نه د هغه څه لپاره چې ما یې په خاطر دغه تېروتنه کړې وه؛ بلکې خپله دغه تېروتنه مې خوښه وه». هغه له دغې واقعې څخه دې پایلې ته ورسېد چې انسان په طبیعي بڼه ګناه ته لیوالتیا لري او له همدې امله د خدای رحم ته اړ دی. {{sfn|Lancel|2002|p=5}}{{sfn|Power|1999|pp=353–354}}{{sfn|Power|1999|pp=353–354}}{{sfn|Brett|Fentress|1996|pp=71, 293}}{{sfn|Brett|Fentress|1996|pp=71, 293}} د اوولس کلنۍ په عمر هغه د خپل ښاري رومانیانوس په مرسته قرطاج ښار ته ولاړ څو د بلاغت په برخه کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړي؛ په داسې حال کې چې د هغه کورنۍ دا مالي وړتیا نه لرله په دغه برخه کې د هغه د زده کړو لګښت ورکړای شي. له دې سره چې مور یې ورته نصیحت کاوه، خو هغه په ځوانۍ کې د یوې مودې لپاره د ژوندانه لذت پالونکی سبک درلود او له ځوانو نارینه و سره یې جنسي اړیکې ساتلې او پر هغو یې ویاړ هم کاوه. د دغې چارې د منلو اړتیا د آګوستین په څېر بې تجربه هلکان هڅول څو د خپلو جنسي تجربو د کیسو د جوړولو یا نور دغه ډول کیسو په لټه کې واوسي. د دغه ډول ګڼ شمېر ادعاوو په خوا کې ادعا کېږي چې د آګوستین واقعي جنسي اړیکې یوازې له مخالف جنس یا ښځینه و سره وې. <ref name="ReferenceB">Augustine of Hippo, ''Confessions'', 2:4</ref>{{sfn|Knowles|Penkett|2004|p=|loc=Ch. 2}} د اوولس کلنۍ په عمر آګوستین په کارتاژ کې له یوې ځوانې ښځې سره اړیکې جوړې کړې. له دې امله چې مور یې غوښتل هغه له خپلې هم سویه نجلۍ سره واده وکړي، په دې سره دغه ښځه د هغه معشوقه پاتې شوه. مور یې هغه ته خبرداری ورکړی و چې له زنا څخه ځان لرې وساتي، خو آګوستین دغې اړیکې ته ۱۵ کاله دوام ورکړ او له هغې څخه یې زوی، آدئوداتوس (۳۷۲- ۳۸۸ زکال) وزېږېد چې د نوم معنی یې «د خدای ډالۍ» ده؛ هغه د خپلو معاصرینو له خوا د پام وړ ځیرک ماشوم په توګه توصیف شوی. په ۳۸۵ زکال کې آګوستین له ځوانې نجلۍ سره د واده په موخه له خپلې معشوقې سره اړیکې ته پای ټکی کېښود. په داسې حال کې چې هغه کولای شو واده وکړي، خو هوډ یې کړی و چې له ځانه څخه به کشیش جوړوي او له همدغه امله یې هېڅکله واده وه نه کړ. <ref name="EA">''Encyclopedia Americana'', v. 2, p. 685. Danbury, Connecticut: Grolier, 1997. {{ISBN|0-7172-0129-5}}.</ref><ref name="ReferenceA">Augustine of Hippo, ''Confessions'', 2:3.5</ref><ref name="FLNZ1">Augustine of Hippo, ''Confessions'', 2:3.7</ref><ref>{{Cite journal|last=Soble|first=Alan G.|date=2002|title=Correcting Some Misconceptions about St. Augustine's Sex Life|url=https://www.jstor.org/stable/3704726|journal=Journal of the History of Sexuality|volume=11|issue=4|pages=545–569|doi=10.1353/sex.2003.0045|jstor=3704726|s2cid=142659448|via=JSTOR}}</ref> == سرچينې == g7gxo8f9kgxj0w1y7g85f1oh0ub1sde 0 69443 371050 358603 2026-11-08T16:34:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371050 wikitext text/x-wiki فرانسوي ځواکونو د ۲۰۰۱ زکال په وروستیو کې د افغانستان په جګړه کې ونډه واخیسته او په ۲۰۱۴ زکال کې یې په بشپړه توګه له دغه هېواد څخه خپل ځواکونه وویستل. هغوی د دوه جلا جوړښتونو په اډانه کې پوځي ماموریتونه ترسره کړل: * د امنیت راوړو په برخه کې نړیوال مرستندویه ځواکونه (ایساف)، چې د ملګرو ملتونو د پرېکړې پر بنسټ د ناټو سازمان له خوا جوړ شول * د دوامداره آزادۍ عملیات (Operation Enduring Freedom) چې د متحده ایالاتو تر قوماندې لاندې د ترهګرۍ سره د جګړې برخه وو. فرانسوي ځواکونو د دغه دواړو جوړښتونو په اډانه کې په ملي کچه عملیاتو ونډه لرله: * د ایساف ځواکونو په اډانه کې پامیر عملیات * هراکلیس عملیات (Opération Héraklès) چې د دغه هېواد سمندریزو او هوايي ځواکونو په کې ونډه لرله * د افغان ځواکونو د روزنې اپیډوت عملیات (Opération Épidote) * د «دوامداره آزادۍ د عملیاتو» په اډانه کې د آرس ځانګړي عملیات (Opération Arès) د ۲۰۰۹ زکال د نومبر میاشتې تر لومړۍ نېټې په افغانستان کې د فرانسوي ځواکونو شمېر ۴۰۰۰ تنو ته ورسېد چې د هند په سمندر کې د مشترکو عملیاتو د ۱۵۰مې لوا (Combined Task Force 150) د هوايي ملاتړ پوځي ټولی هم په کې شامل و. له دې سربېره د ۲۰۰۹ زکال په وروستیو کې ۱۵۰ ژندرما ځواکونه هم د دغه ځواکونو په شمېر کې اضافه شول. یوازې په ۲۰۰۹ زکال کې د دغو ځواکونو عملیاتو ۴۵۰ میلیونه یورو لګښت درلود چې د فرانسې هېواد د ۸۷۰ میلیونو یورو کلنۍ پوځي بودیجې څه باندې نیمايي برخه یې جوړوله. په ټولیزه توګه د دغه هېواد ۸۶ سرتېري د افغانستان په جګړه کې وژل شوي. <ref>[https://www.statista.com/statistics/262894/western-coalition-soldiers-killed-in-afghanistan/ Number of fatalities among Western coalition soldiers* involved in the execution of Operation Enduring Freedom from 2001 to 2019]</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230609184648/http://www.defense.gouv.fr/operations/afghanistan/in-memoriam/in-memoriam |archivedate=2023-06-09 |title=French lost on the website of the "Ministère de la Défense" (French Ministry of Defence) |url=http://www.defense.gouv.fr/operations/afghanistan/in-memoriam/in-memoriam |access-date=2023-06-08 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bostonglobe.com/news/world/2012/01/21/french-president-suspends-military-training-hints-early-afghan-pullout-after-soldiers-killed/Rx9EtNy9oDDOK0Uvs1pkNN/story.html|title=France ponders early pullout from Afghanistan|work=Boston Globe|first=Steven|last=Erlanger|first2=Alissa J.|last2=Rubin|date=21 January 2012|accessdate=30 November 2014}}</ref> د ۲۰۱۲ زکال په جنوري میاشت کې وروسته له هغه چې د افغانستان په ختیځ کې یو افغان سرتېري څلور فرانسوي سرتېري په ډزو ووژل، د فرانسې ولسمشر نیکولا سارکوزي ګواښ وکړ چې د دغې پېښې له امله په افغانستان کې د فرانسې عملیات بندوي. له دې وروسته د فرانسې نوي منتخب ولسمشر فرانسوا اولاند د ۲۰۱۲ په جون میاشت کې اعلان وکړ چې په افغانستان کې د ۳۴۰۰ فرانسوي ځواکونو ۲۰۰۰ تنه یې له افغانستان څخه باسي او ۱۴۰۰ نور د افغان ځواکونو د روزنې او سمبالولو په موخه په افغانستان کې پرېږدي. د ۲۰۱۲ زکال په نومبر میاشت کې د فرانسې جنګي سرتېري له افغانستان څخه وویستل شول او یوازې لوژستیکي چارو ته اړوند پوځیان یې پاتې شول.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-france-idUSBRE8AJ11O20121120|work=Reuters|title=French combat troops withdraw from Afghan war|date=20 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/21/world/europe/sarkozy-weighs-afghan-withdrawal-after-4-french-troops-killed.html?pagewanted=all|title=France Weighs Pullout After 4 of Its Soldiers Are Killed|author1=Steven Erlanger|author2=Alissa J. Rubin|date=20 January 2012|accessdate=26 February 2012|newspaper=New York Times}}</ref><ref>[https://www.usatoday.com/news/world/afghanistan/story/2012-06-09/nato-troops-killed-afghanistan/55478200/1 USA Today, 8 June 2012, Bomber kills 4 French troop in Afghanistan]</ref> == ماموریت == <blockquote>په افغانستان کې د فرانسوي پوځاینو د ماموریت په رسمي اعلامیه کې راغلي و چې موخه یې، د دوی تر ولکې لاندې سیمو کې افغان دولت ته د دې زمینه برابرول دي څو هلته خپل بنسټونه جوړ، پراختیايي عملیات ترسره او خدماتي چارې ترسره کړي (...) [همدارنګه] په دغو سیمو کې د افغان ځواکونو د پیاوړتیا په برخه کې مرسته کوي.</blockquote>له دې سره فرانسوي ځواکونو د نشه یي توکو پر ضد عملیاتو کې مرسته کوله، په داسې حال کې چې د تریاکو د کروندو له منځه وړل او د هغو د سوداګرو نیونه یې د ماموریت برخه نه وه. همدارنګه دغو ځواکونو د جګړې پر مهال نیول شوي کسان افغان مسئولینو ته سپارل. == تاریخچه == د ۲۰۰۱ زکال د سپټمبر د ۱۱مې نېټې بریدونو د ناټو د هوکړې ۵مه ماده اجرا وړ وګرځوله چې څرګندوي، د ناټو سازمان په هر غړي هېواد باندې برید په ټولو غړو هېوادونو باندې د مستقیم برید په توګه ګڼل کېږي. په داسې حال کې چې فرانسه دغې مادې ته ژمنه نه ده، خو ژمنه یې وکړه چې وسله وال ځواکونه به یې د خپلو متحدینو په خوا کې ودرېږي. <ref>{{Cite web |title=Le Traité de l'Atlantique nord et ses membres. |url=http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/ressources_documentaires/otan/le_traite_de_l_atlantique_nord_et_ses_membres.8286.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120801073019/http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/ressources_documentaires/otan/le_traite_de_l_atlantique_nord_et_ses_membres.8286.html |archive-date=2012-08-01 |access-date=2009-11-13}}</ref> === حقوقي اډانه او د ملګرو ملتونو پرېکړه === د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۲۰مه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۳۸۶مې ګڼې پرېکړې پر بنسټ د امنیت راوړو په موخه مرستندویه نړیوال ځواک (آیساف ځواکونه) د ملګرو ملتونو د منشور د اووم فصل له مخې رامنځته شو؛ د دغو ځواکونو د ماموریت اړوند پرېکړه وشوه چې:<blockquote>دغو ځواکونو ته اجازه ورکول کېږي، هماغه ډول چې منابع اجازه ورکوي، د افغانستان له لنډ مهالې ادارې او د هغو له ځای ناستو څخه ملاتړ وکړي څو د کابل په چاپېر او له هغو بهر د افغانستان په ټولو برخو کې امنیت ټینګ کړي، په داسې توګه چې افغان مسئولین، د ملګرو ملتونو مامورین او همدارنګه ټول هغه نړیوال غیرنظامي کارکوونکي چې په ځانګړې توګه د بیارغونې او بشر پالونکو هڅو په برخه کې په چارو بوخت دي وکولای شي په خوندي چاپېریال کې خپلې چارې مخته یوسي او همدارنګه د بن په هوکړه کې د نورو راغلو ماموریتونو د ملاتړ په موخه امنیتي همکارۍ وړاندې کړي – د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۱۵۱۰مه ګڼه پرېکړه لیک.<ref name=":0" /></blockquote> === هراکلیس عملیات === د ۲۰۰۱ زکال د اکتوبر په ۲۱مه هراکلیس عملیات په الظفره هوايي اډه کې د ۲۰ میراژ څلور جټ الوتکو او ۲۹ فرانسوي سي – ۱۳۵ (C-135) الوتکو په ځای پر ځای کولو پیل شول. دغه الوتکو د عمان له سیند او د پاکستان له یو شمېر برخو څخه په تېرېدو د افغانستان په خاوره کې د موخو د موندلو ۸۰۰ یو ساعته ماموریتونه تر سره کړل؛ تر هغه چې دغه الوتکې د ۲۰۰۲ زکال په فبروري میاشت کې بېرته فرانسې ته وګرځېدې. <ref name=":0">{{in lang|fr}} [http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2009/06/afghanistan-les-800-missions-du-mirage-iv-fin-2001.html Afghanistan: les 80 missions des Mirage IV, fin 2001]{{Dead link|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Secret Défense, 9 May 2009</ref> د ۲۰۰۱ زکال د نومبر په ۲۱مه د شارل دوګول په نامه د الوتکو لېږدونکې بېړۍ د هند سمندر ته ولېږل شوه څو په افغانستان کې د ناټو له عملیاتو څخه ملاتړ وکړي. دغه ډله لېږل شوي ځواکونه چې د ټسک فورس ۴۷۳ ډلې په نوم یادېدل د شارل دوګول لویه بېړۍ، د La Motte-Picquet، Jean de Vienne او Jean Bart کوچنۍ جنګي بېړۍ، د سون توکو رسونکې Meuse بېړۍ، د Rubis او aviso Commandant Ducuing په نومونو هستوي اوبتلونه یې له ځانه سره لرل. د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۱۹مه د Dassault-Breguet Super Étendards الوتکې د دغو ځواکونو لومړنی ماموریت ترسره کړ. د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۲۷مه د فرانسې ۴۷۳مه ضربتي لوا (Task Force 473) له څو ملتي ځواک سره یوځای شوه چې د متحده ایالاتو د تئوډور روزولټ پوځي لوا (USS Theodore Roosevelt)، د متحده ایالاتو جان سي سټینېس لوا (USS John C. Stennis) او د جوزپه ګاریبالډي ایټالوي لوا (Giuseppe Garibaldi) په کې شامله وه او د بېړیو شمېر یې څخه باندې ۱۰۰ ته رسېد. د ۲۰۰۲ زکال د فبروري په ۱۸مه هیلیوس ۲اې (Helios 2A) سپوږمکۍ ګردېز ته څېرمه یو شکمن فعالیت ولید. د دوه سوپیر اټینډرډز الوتکو (Super Étendards) او د متحده ایالاتو د ځانګړو ځواکونو له تائید وروسته د اناکونډا عملیات د امریکايي او بریتانوي ځواکونو له خوا پیل شول. دوی هڅه وکړه چې تر تعقیب لاندې تښتېدلي یاغي رهبران ونیسي، خو چاپېریالي ستونزو د هغوی تېښتې ته لار برابره کړه. د ۲۰۰۲ زکال په مارچ میاشت کې د ژغورنې یوه ډله د ریسال (RESAL یا équipe de Recherche Et Secours AéroLarguée) تر نامه لاندې جوړه شوه چې موخه یې په افغانستان کې د هغو پیلوټانو ژغورنه وه چې د الوتکو د لوېدو له پېښو سره به مخ کېدل. د مارچ په میاشت کې د فرانسې د هېواد اته سوپر اټینډرډز او شپږ میراژ ۲۰۰۰ (Mirage 2000) الوتکو د متحده ایالاتو په غوښتنه القاعدې ډلې ته اړوند ګڼ شمېر شکمن اهداف په نښه کړل. د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو. بوش څرګنده کړه چې، زموږ د غوره متحد فرانسې د ژمنتیا ګڼ شمېر بېلګې شتون لري او دوی نږدې خپل یو پر څلورمه برخه سمندریز ځواک د دوامدارې آزادۍ له عملیاتو څخه د ملاتړ په موخه کارولی. <ref>{{in lang|en}} [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/03/20020311-1.html ''President Thanks World Coalition for Anti-Terrorism Efforts'', White House, 11 March 2002]</ref> === د ځمکنیو پوځونو ځای پر ځای کول === د ۲۰۰۱ زکال د نومبر په ۱۵مه په افغانستان کې د RIMA ۲۱ مې لوا لومړني سرتېري مزار شریف او د کابل شمال ته ورسېدل. د هغوی شمېر ۶۴۰ تنه و چې ۴۰۰ تنه یې د آیساف ځواکونو په چوکاټ کې ځای پر ځای شول. <ref>{{in lang|fr}} [http://www.lepoint.fr/actualites-monde/2009-02-11/chronologie-de-l-engagement-francais-en-afghanistan/1648/0/316138 Chronologie de l'engagement français en Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201021218/http://www.lepoint.fr/actualites-monde/2009-02-11/chronologie-de-l-engagement-francais-en-afghanistan/1648/0/316138|date=2009-12-01}}, [[Le Point]], 11 Février 2009</ref> === د ځانګړو ځواکونو فعالیتونه: اپیډوټ عملیات === د ۲۰۰۳ زکال په مۍ میاشت کې د G8 هېوادونو د مشرانو په غونډه کې ولسمشر شیراک خپلو ځانګړو ځواکونو ته امر وکړ چې د افغانستان سویل ته ولاړ شي. له دې وروسته د ځانګړو ځواکونو ۲۰۰ سرتېرو د ۲۰۰۳ زکال د جولای میاشتې څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې سپین بولدک ته څېرمه او بیا وروسته په جلال اباد ښار کې ځمکني عملیات ترسره کړل. د دغو عملیاتو په اوږدو کې ۷ فرانسوي سرتېري هم ووژل شول. <ref>{{in lang|fr}} [http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2007/12/afghanistan-bil.html Afghanistan: bilan mitigé pour les forces spéciales françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807051628/http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2007/12/afghanistan-bil.html|date=2009-08-07}}, 22 December 2007, Secret Défense, [[Jean-Dominique Merchet]]</ref> ۲۰۰۳ زکال د اپیډوټ عملیاتو د پیل کال و چې موخه یې د افغان ځواکونه روزنه وه. دغه ماموریت درې کاله دوام وکړ او په ترڅ کې یې ۳۸۱۰ افغان سرتېري وروزل شول. <ref>{{in lang|fr}} [http://www.palais-bourbon.fr/12/cr-cdef/06-07/c0607002.asp COMMISSION DE LA DÉFENSE NATIONALE ET DES FORCES ARMÉES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209015021/http://www.palais-bourbon.fr/12/cr-cdef/06-07/c0607002.asp|date=2006-12-09}}, 10 October 2006</ref> د ۲۰۰۴ زکال د اګست له ۹مې څخه د ۲۰۰۵ زکال د فبروري تر ۱۱مې نېټې پورې اروپايي ځواکونو ته د ایساف۶ ماموریت ور وسپارل شو. د ۲۰۱۰ زکال په فبروري میاشت کې د فرانسي روزنیز ټیم (OMLT) چې له ۷۰ فرانسوي سرتېرو او یو شمېر افغان افسرانو څخه جوړ و د افغانستان په سویلي هلمند ولایت کې د ناټو تر قوماندې لاندې ګډو عملیاتو کې برخه واخیسته. <ref>{{cite news|url=http://www.lepoint.fr/actualites-monde/2010-02-13/afghanistan-plusieurs-dizaines-de-soldats-francais-participent-a-l-operation/924/0/423874|title=Plusieurs dizaines de soldats français participent à l'opération Mushtarak|date=2010-02-13|publisher=AFP|language=French|access-date=2023-06-08|archive-date=2011-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120144736/http://www.lepoint.fr/actualites-monde/2010-02-13/afghanistan-plusieurs-dizaines-de-soldats-francais-participent-a-l-operation/924/0/423874|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == hlpnvdsdel9jfjplzzb3ga2dgo8eh4p 0 69450 371038 297280 2026-11-08T16:24:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371038 wikitext text/x-wiki پرزیم (PRISM) د هغه پروګرام شفري نوم دی چې د متحده ایالاتو د ملي امنیت ادارې (NSA) د متحده ایالاتو د بېلابېلو انټرنېټي شرکتونو څخه د انټرنېټي اړیکو معلومات راټولول. دا پروګرام د SIGAD US-984XN په نوم هم یادېږي. پریزم د ۲۰۰۸ کال د FISA د قانون د تعدیلاتو د ۷۰۲ برخې پر بنسټ د انټرنېټ شرکتونو لکه ګوګل د تقاضا پراساس ذخیره شوي انټرنېټي اړیکې راټولوي ترڅو هر هغه ډیټا لاس ته راوړي چې د لټون محکمې له قانوني شرایطو سره سمون لري. له نورو کارونو ها خوا، NSA کولای شي د PRISM غوښتنې د هغو کوډ شوو مخابراتو اړیکو په نښه کولو لپاره وکاروي چې د انټرنېټ په لویو شبکو کې لېږدول کېږي، تر څو په هغه ذخیره شوې ډیټا تمرکز وکړي چې د مخابراتو د فلټر سیسټمونو له وړاندې غورځولې، او هغه دېټا ترلاسه کړي چې شننه یې آسانه وي. <ref name="WaPo1">{{cite news|author1=Gellman, Barton|author2-link=Laura Poitras|author2=Poitras, Laura|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2-8845-d970ccb04497_story.html|title=US Intelligence Mining Data from Nine U.S. Internet Companies in Broad Secret Program|newspaper=[[The Washington Post]]|date=June 6, 2013|access-date=June 15, 2013|author1-link=Barton Gellman|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hhl2Lwpl?url=http://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2-8845-d970ccb04497_story.html|archive-date=June 28, 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Greenwald1">{{cite news|author1=Greenwald, Glenn|author2=MacAskill, Ewen|title=NSA Taps in to Internet Giants' Systems to Mine User Data, Secret Files Reveal – Top-Secret Prism Program Claims Direct Access to Servers of Firms Including Google, Apple and Facebook – Companies Deny Any Knowledge of Program in Operation Since 2007 – Obama Orders US to Draw Up Overseas Target List for Cyber-Attacks|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|access-date=June 15, 2013|date=June 6, 2013|author1-link=Glenn Greenwald|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207210041/https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|archive-date=February 7, 2019|url-status=live}}</ref><ref name="apbraun061513">{{cite news|last1=Braun|first1=Stephen|last2=Flaherty|first2=Anne|last3=Gillum|first3=Jack|last4=Apuzzo|first4=Matt|title=Secret to PRISM Program: Even Bigger Data Seizures|url=http://bigstory.ap.org/article/secret-prism-success-even-bigger-data-seizure|agency=Associated Press|date=June 15, 2013|access-date=June 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910083307/http://bigstory.ap.org/article/secret-prism-success-even-bigger-data-seizure|archive-date=September 10, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Chappell, Bill|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2013/06/06/189321612/nsa-reportedly-mines-servers-of-u-s-internet-firms-for-data|title=NSA Reportedly Mines Servers of US Internet Firms for Data|newspaper=NPR|publisher=The Two-Way (blog of [[NPR]])|date=June 6, 2013|access-date=June 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613051646/http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2013/06/06/189321612/nsa-reportedly-mines-servers-of-u-s-internet-firms-for-data|archive-date=June 13, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=ZDNet Community |last2=Whittaker |first2=Zack |date=June 8, 2013 |title=PRISM: Here's How the NSA Wiretapped the Internet |url=https://www.zdnet.com/prism-heres-how-the-nsa-wiretapped-the-internet-7000016565/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614052001/http://www.zdnet.com/prism-heres-how-the-nsa-wiretapped-the-internet-7000016565/ |archive-date=June 14, 2013 |access-date=June 15, 2013 |website=[[ZDNet]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref><ref>{{cite news|title=NSA infiltrates links to Yahoo, Google data centers worldwide, Snowden documents say|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/nsa-infiltrates-links-to-yahoo-google-data-centers-worldwide-snowden-documents-say/2013/10/30/e51d661e-4166-11e3-8b74-d89d714ca4dd_story.html|access-date=October 31, 2013|newspaper=The Washington Post|date=30 October 2013|author1=Barton Gellman|author2=Ashkan Soltani|name-list-style=amp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140406050541/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/nsa-infiltrates-links-to-yahoo-google-data-centers-worldwide-snowden-documents-say/2013/10/30/e51d661e-4166-11e3-8b74-d89d714ca4dd_story.html|archive-date=April 6, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=What You Need to Know on New Details of NSA Spying|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324108204579025222244858490|access-date=August 21, 2013|newspaper=The Wall Street Journal|date=20 August 2013|author1=Jennifer Valentiono-Devries|author2=Siobhan Gorman|name-list-style=amp}}</ref><ref name="WSJ20130821">{{cite news|title=New Details Show Broader NSA Surveillance Reach - Programs Cover 75% of Nation's Traffic, Can Snare Emails|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324108204579022874091732470|access-date=August 21, 2013|newspaper=The Wall Street Journal|date=20 August 2013|author1=Siobhan Gorman|author2=Jennifer Valentiono-Devries|name-list-style=amp}}</ref><ref>{{cite news|title=Graphic: How the NSA Scours Internet Traffic in the U.S.|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324108204579022874091732470|access-date=August 21, 2013|newspaper=The Wall Street Journal|date=20 August 2013}}</ref> پریزم په ۲۰۰۷ کال کې د بوش د ادارې پر مهال د امریکا د ساتنې قانون د تصویب په پایله کې پیل شو. دا پروګرام د متحده ایالاتو د بهرنیو استخباراتو د څارګرې محکمې (یا FISA محکمې، یا FISC) تر څارنې لاندې د بهرنیو استخباراتو د څارنې قانون (FISA) پر بنسټ پر مخ وړل کېږي. د دې پروګرام شتون شپږ کاله وروسته د NSA د یوه قراردادي، اډوارډ سنوډن په لاس افشا شو، او خبرداری یې ورکړ چې د ډله ایزې دېټا د راټولېدو کچه د خلکو تر پوهاوي ډېره زیاته وه  چې نوموړي دا "خطرناک" او "جنایي" فعالیتونه وګڼل. دا افشاء د ګارډین او واشنګټن پوسټ له لارې د ۲۰۱۳ کال د جون په ۶ نېټه خپره شوه. ورپسې اسنادو د NSA د ځانګړو سرچینو د عملیاتو څانګې (SSO) او د پریزم د شریکانو ترمنځ د میلیونونو ډالرو مالي هوکړې افشا کړې.  <ref>Lee, Timothy B. (June 6, 2013). [https://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/06/06/how-congress-unknowingly-legalized-prism-in-2007/ "How Congress Unknowingly Legalized PRISM in 2007"]. ''Wonkblog'' (blog of ''[[The Washington Post]]''). Retrieved July 4, 2013.</ref><ref>Johnson, Luke (July 1, 2013). [http://www.huffingtonpost.com/2013/07/01/george-bush-prism_n_3528249.html "George W. Bush Defends PRISM: 'I Put That Program in Place to Protect the Country{{'"}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702232322/http://www.huffingtonpost.com/2013/07/01/george-bush-prism_n_3528249.html|date=July 2, 2013}}. ''[[The Huffington Post]]''. Retrieved July 4, 2013.</ref><ref>{{cite web |author=Office of the Director of National Intelligence |author-link=Office of the Director of National Intelligence |date=June 8, 2013 |title=Facts on the Collection of Intelligence Pursuant to Section 702 of the Foreign Intelligence Surveillance Act |url=http://www.dni.gov/files/documents/Facts%20on%20the%20Collection%20of%20Intelligence%20Pursuant%20to%20Section%20702.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002221851/http://www.dni.gov/files/documents/Facts%20on%20the%20Collection%20of%20Intelligence%20Pursuant%20to%20Section%20702.pdf |archive-date=October 2, 2013 |access-date=July 25, 2013 |publisher=dni.gov}}</ref><ref name="ibtimes 17 june">Mezzofiore, Gianluca (June 17, 2013). [http://www.ibtimes.co.uk/articles/479709/20130617/nsa-whistleblower-edward-snowden.htm "NSA Whistleblower Edward Snowden: Washington Snoopers Are Criminals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917104436/http://www.ibtimes.co.uk/articles/479709/20130617/nsa-whistleblower-edward-snowden.htm|date=September 17, 2013}}. ''[[International Business Times]]''. Retrieved June 30, 2013.</ref><ref name="Guardian20130823">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2013/aug/23/nsa-prism-costs-tech-companies-paid|title=NSA paid millions to cover Prism compliance costs for tech companies|author=MacAskill, Ewan|date=August 23, 2013|access-date=August 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151103204045/http://www.theguardian.com/world/2013/aug/23/nsa-prism-costs-tech-companies-paid|archive-date=November 3, 2015|url-status=live}}</ref> اسناد ښیي چې پریزم "د لومړنیو یا خامو استخباراتي معلوماتو لومړۍ سرچینه ده چې د NSA د تحلیلي راپورونو لپاره کارول کېږي"، او دا د NSA د انټرنېټي ټرافیک ۹۱٪ تشکیلوي چې د FISA د ۷۰۲ برخې د احکامو پر بنسټ ترلاسه شوي. افشا شوي معلومات  له هغه افشا وروسته راووتل چې د FISA محکمې د ویریزون مخابراتي شرکت ته امر کړی و چې NSA ته د خپلو ټولو پیرودونکو د تلیفونونو د تعقیب سوابق تسلیم کړي. <ref name="wp_slides">{{cite news|author=Staff|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/politics/prism-collection-documents/|date=June 6, 2013|title=NSA Slides Explain the PRISM Data-Collection Program|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=June 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315231728/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/politics/prism-collection-documents/|archive-date=March 15, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="FiscPrivacyRuling2011">{{cite web |author=John D Bates |date=October 3, 2011 |title=[redacted] |url=https://www.eff.org/sites/default/files/filenode/fisc_opinion_-_unconstitutional_surveillance_0.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824171345/https://www.eff.org/sites/default/files/filenode/fisc_opinion_-_unconstitutional_surveillance_0.pdf |archive-date=August 24, 2013 |access-date=August 21, 2013 |page=71}}</ref><ref name="nytsavage060613">{{cite news|author1=Savage, Charlie|author2=Wyatt, Edward|author3-link=Peter Baker (author)|author3=Baker, Peter|title=U.S. Says It Gathers Online Data Abroad|url=https://www.nytimes.com/2013/06/07/us/nsa-verizon-calls.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=June 6, 2013|access-date=June 6, 2013|author1-link=Charlie Savage (author)|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216072437/http://www.nytimes.com/2013/06/07/us/nsa-verizon-calls.html|archive-date=February 16, 2017|url-status=live}}</ref><ref name="nsaphones">{{cite news|author=Greenwald, Glenn|title=NSA Collecting Phone Records of Millions of Verizon Customers Daily – Top Secret Court Order Requiring Verizon to Hand Over All Call Data Shows Scale of Domestic Surveillance under Obama|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/nsa-phone-records-verizon-court-order|work=[[The Guardian]]|date=June 5, 2013|access-date=June 15, 2013|author-link=Glenn Greenwald|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816045641/http://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/nsa-phone-records-verizon-court-order|archive-date=August 16, 2013|url-status=live}}</ref> د متحده ایالاتو حکومتي چارواکو د ګارډین او واشنګټن پوسټ په مقالو کې د پریزم نېوکې بې بنسټه بللې او د پروګرام دفاع یې کړې، او ټینګار یې کړی چې دا له تضمین پرته په کورنیو اهدافو کې نشې کارېدلی. همدارنګه، ادعا یې کړې چې د دې پروګرام پر مټ یې د ترهګریزو کړنو مخه نیولې او دا پروګرام د فدرالي حکومت د اجرایوي، قضایي او مقننه څانګو تر خپلواک نظارت لاندې دی. د متحده ایالاتو ولسمشر بارک اوباما د ۲۰۱۳ کال د جون په ۱۹، آلمان ته د سفر په ترڅ کې وویل چې د NSA د معلوماتو راټولولو فعالیتونه "یو مشخص او محدود سیسټم دی چې موږ ته لارښوونه کوي توڅو د خپلو خلکو ساتنه وکړو." <ref name="Intelligence2">{{Cite news|author=Staff|url=https://news.yahoo.com/intelligence-chief-blasts-nsa-leaks-declassifies-details-phone-025804881.html|title=Intelligence Chief Blasts NSA Leaks, Declassifies Some Details about Phone Program Limits|publisher=Associated Press (via [[The Washington Post]])|access-date=June 15, 2013|date=June 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222130621/http://news.yahoo.com/intelligence-chief-blasts-nsa-leaks-declassifies-details-phone-025804881.html|archive-date=December 22, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|first=Shira|last=Ovide|date=June 8, 2013|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324299104578533802289432458|title=U.S. Official Releases Details of Prism Program|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=June 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009211420/http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324299104578533802289432458|archive-date=October 9, 2013|url-status=live}}</ref><ref name="cbsberlin">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-250_162-57590025/obama-defends-narrow-surveillance-programs/|title=Obama Defends 'Narrow' Surveillance Programs|work=[[CBS News]]|first=Lucy|last=Madison|date=June 19, 2013|access-date=June 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627182800/http://www.cbsnews.com/8301-250_162-57590025/obama-defends-narrow-surveillance-programs/|archive-date=June 27, 2013|url-status=live}}</ref> == د پریزم رسنیزه رسوايي == پریزم په عامه توګه هغه وخت رسوا شو چې د اډوارډ سنوډن - په هغه وخت کې د NSA قراردادي - په لاس د پروګرام په اړه محرم اسناد، هانګ کانګ ته د سفر پر مهال د واشنګټن پوسټ او ګارډین خبریالانو ته افشا شول. په افشا شویو اسنادو کې ۴۱ پاورپاینټ سلایډونه وو، چې څلور یې په خبري مقالو کې خپاره شوي وو.<ref name="WaPo12">{{cite news|author1=Gellman, Barton|author2-link=Laura Poitras|author2=Poitras, Laura|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2-8845-d970ccb04497_story.html|title=US Intelligence Mining Data from Nine U.S. Internet Companies in Broad Secret Program|newspaper=[[The Washington Post]]|date=June 6, 2013|access-date=June 15, 2013|author1-link=Barton Gellman|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hhl2Lwpl?url=http://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2-8845-d970ccb04497_story.html|archive-date=June 28, 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Greenwald12">{{cite news|author1=Greenwald, Glenn|author2=MacAskill, Ewen|title=NSA Taps in to Internet Giants' Systems to Mine User Data, Secret Files Reveal – Top-Secret Prism Program Claims Direct Access to Servers of Firms Including Google, Apple and Facebook – Companies Deny Any Knowledge of Program in Operation Since 2007 – Obama Orders US to Draw Up Overseas Target List for Cyber-Attacks|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|access-date=June 15, 2013|date=June 6, 2013|author1-link=Glenn Greenwald|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207210041/https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|archive-date=February 7, 2019|url-status=live}}</ref> دې اسنادو په پریزم پروګرام کې د ټیکنالوژۍ ډېر ګډون کوونکي شرکتونه، لکه په ۲۰۰۷ کال کې مایکروسافټ، په ۲۰۰۸ کال کې یاهو، په ۲۰۰۹ کال کې ګوګل، په ۲۰۰۹ کال کې فېسبوک، په ۲۰۰۹ کال کې پالټاک، په ۲۰۱۰ کال کې یوټیوب، په ۲۰۱۱ کال AOL، په ۲۰۱۱ کال کې سکایپ او په ۲۰۱۲ کال کې اپل، رسوا کړل. د واشنګتن پوسټ له خوا په کتل شوي لنډیز سند کې د ویاند یادداشتونه ښیي چې "د پریزم د معلوماتو ۹۸ سلنه د یاهو، ګوګل او مایکروسافټ پر بنسټ ولاړه ده".<ref name="WaPo13">{{cite news|author1=Gellman, Barton|author2-link=Laura Poitras|author2=Poitras, Laura|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2-8845-d970ccb04497_story.html|title=US Intelligence Mining Data from Nine U.S. Internet Companies in Broad Secret Program|newspaper=[[The Washington Post]]|date=June 6, 2013|access-date=June 15, 2013|author1-link=Barton Gellman|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hhl2Lwpl?url=http://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2-8845-d970ccb04497_story.html|archive-date=June 28, 2013|url-status=live}}</ref><ref name="usa1">{{cite news|author1=Johnson, Kevin|author2=Martin, Scott|author3=O'Donnell, Jayne|author4=Winter, Michael|title=Reports: NSA Siphons Data from 9 Major Net Firms|url=https://www.usatoday.com/story/news/2013/06/06/nsa-surveillance-internet-companies/2398345/|access-date=June 6, 2013|work=USA Today|date=June 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607113440/http://www.usatoday.com/story/news/2013/06/06/nsa-surveillance-internet-companies/2398345/|archive-date=June 7, 2013|url-status=live}}</ref> په سلایډونو کې ویل شوي چې د نړۍ زیاتره برېښنایی اړیکې د متحده ایالاتو له لارې تېریږي، ځکه چې د برېښنایی اړیکو ډیټا له فزیکي اړخه د مستقیمې اړیکې په پرتله خورا ارزانه تمامېږي، او د نړۍ زیاتره انټرنېټي زېربناوې په متحده ایالاتو کې پرتې دي. پریزنټشن وړاندې کوي چې دا حقایق د متحده ایالاتو استخباراتي شنونکو ته لاره هواروي چې د بهرنیو هدفونو اړیکې تعقیب کړي ځکه چې د دوی برېښنایی معلومات متحده ایالاتو ته، یا له دې لارې تېرېږي.<ref name="wp_slides2">{{cite news|author=Staff|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/politics/prism-collection-documents/|date=June 6, 2013|title=NSA Slides Explain the PRISM Data-Collection Program|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=June 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315231728/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/politics/prism-collection-documents/|archive-date=March 15, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Greenwald13">{{cite news|author1=Greenwald, Glenn|author2=MacAskill, Ewen|title=NSA Taps in to Internet Giants' Systems to Mine User Data, Secret Files Reveal – Top-Secret Prism Program Claims Direct Access to Servers of Firms Including Google, Apple and Facebook – Companies Deny Any Knowledge of Program in Operation Since 2007 – Obama Orders US to Draw Up Overseas Target List for Cyber-Attacks|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|access-date=June 15, 2013|date=June 6, 2013|author1-link=Glenn Greenwald|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207210041/https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|archive-date=February 7, 2019|url-status=live}}</ref> د سنوډن په وروستیو رسواییو کې هغه څرګندونو ګډون درلود چې دولتي ادارې لکه د انګلستان GCHQ هم د انټرنېټ او مخابراتو ډیټا ډله ایزه څارنه او تعقیب په لاره اچولی و – چې د آلمان له خوا د ریښتیا کېدو په صورت کې "وحشتانه خوب" وګڼل شو- او ادعا وشوه چې  NSA د نورو هېوادونو د ملکي بنسټونو لکه "پوهنتونونو، روغتونونو، او خصوصي سوداګرۍ" د شبکو په "هک کولو" په "خطرناکه" او جرمي" فعالیت کې ښکیل ده"، او ادعا یې وکړه چې قانوني اطاعت د ډله ایزو معلوماتو په راټولولو باندې (د امریکایانو په شمول ) ډېر لږ محدود اغېز وړاندې کوي  ځکه چې محدودیتونه "د پالیسۍ پر بنسټ دي، نه د تخنیک پر بنسټ، او په هر وخت کې بدلون موندلی شي"، او زیاته یې کړه چې "د دې ترڅنګ، مفتشین په سرسري، نېمګړي، او په آسانۍ سره د غلطو توجیهاتو په واسطه، زیاتره د ځان په استثنا سره، غولول کېږي"، او دا چې د NSA پالیسۍ کارکوونکي هڅولي چې د ابهام په حالت کې د شک له فرضیې څخه ګټه واخلي. <ref>MacAskill, Ewen; Borger, Julian; Hopkins, Nick; [[Nick Davies|Davies, Nick]]; Ball, James (June 21, 2013). [https://www.theguardian.com/uk/2013/jun/21/gchq-cables-secret-world-communications-nsa "GCHQ Taps Fibre-Optic Cables for Secret Access to World's Communications{{spaced ndash}} Exclusive: British Spy Agency Collects and Stores Vast Quantities of Global Email Messages, Facebook Posts, Internet Histories and Calls, and Shares Them with NSA, Latest Documents from Edward Snowden Reveal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017143724/https://www.theguardian.com/uk/2013/jun/21/gchq-cables-secret-world-communications-nsa|date=October 17, 2017}}. ''[[The Guardian]]''. Retrieved June 30, 2013.</ref><ref>Staff (June 22, 2013). [https://www.bbc.co.uk/news/uk-23017108 "GCHQ Data-Tapping Claims Nightmarish, Says German Justice Minister"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119175532/https://www.bbc.co.uk/news/uk-23017108|date=January 19, 2019}}. [[BBC News]]. Retrieved June 30, 2013.</ref><ref name="ibtimes 17 june2">Mezzofiore, Gianluca (June 17, 2013). [http://www.ibtimes.co.uk/articles/479709/20130617/nsa-whistleblower-edward-snowden.htm "NSA Whistleblower Edward Snowden: Washington Snoopers Are Criminals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917104436/http://www.ibtimes.co.uk/articles/479709/20130617/nsa-whistleblower-edward-snowden.htm|date=September 17, 2013}}. ''[[International Business Times]]''. Retrieved June 30, 2013.</ref><ref>Clayton, Mark (June 22, 2013). {{cite web |title=When in Doubt, NSA Searches Information on Americans{{spaced ndash }} According to Newly Revealed Secret Documents, the NSA Retains Wide Discretion over Targeting Individuals for Surveillance – Including, Potentially, Americans{{spaced ndash}} Civil Libertarians Say 'It Confirms Our Worst Fears' |url=https://news.yahoo.com/doubt-nsa-searches-information-americans-123943655.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626032506/http://news.yahoo.com/doubt-nsa-searches-information-americans-123943655.html |archive-date=June 26, 2013 |access-date=2013-06-25}}. ''[[The Christian Science Monitor]]'' (via [[Yahoo! News]]). Retrieved June 30, 2013.</ref><ref>Staff (June 20, 2013). [https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/jun/20/exhibit-a-procedures-nsa-document "Procedures Used by NSA to Target Non-US Persons: Exhibit A{{spaced ndash}} Full Document{{spaced ndash}} Top-Secret Documents Show FISA Judges Have Signed Off on Broad Orders Allowing the NSA to Make Use of Information 'Inadvertently' Collected from Domestic US Communications Without a Warrant"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103043118/https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/jun/20/exhibit-a-procedures-nsa-document|date=January 3, 2017}}. ''[[The Guardian]]''. Retrieved June 29, 2013.</ref><ref>Bump, Philip (June 20, 2013). [http://www.theatlanticwire.com/national/2013/06/guardian-leak-nsa-fisa-court-rules/66456 "The NSA Guidelines for Spying on You Are Looser Than You've Been Told"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623185439/http://www.theatlanticwire.com/national/2013/06/guardian-leak-nsa-fisa-court-rules/66456/|date=June 23, 2013}}. ''[[The Atlantic Wire]]''. Retrieved June 29, 2013.</ref> === سلایډونه === دا لاندې د اډوارډ سنوډن لخوا خپاره شوي یو شمېر سلایډونه دي چې د PRISM پروګرام شاته عملیات او پروسې ښیې. "FAA" ته راجع شوی د FISA د تعدیلاتو قانون ("FAA") 702 برخه ده، او د فدرالي هوايي چلند اداره نه ده، کومه چې د ورته FAA ابتداییزم لخوا په پراخه کچه پیژندل کېږي. <gallery widths="150" heights="150"> دوتنه:Cover slide of PRISM.jpg|مقدمه سلایډ دوتنه:Prism slide 2.jpg|سلایډ په ګوته کوي چې د نړۍ زیاتره اړیکې د متحده ایالاتو له لارې تېرېږي. دوتنه:PRISM Collection Details.jpg|alt=د پریزم له لارې راټول شوي معلومات|د پریزم له لارې راټول شوي معلومات   دوتنه:Prism slide 5.jpg|دا سلایډ د هغو کمپنیو نوملړ او تاریخ ښیي چې پریزم د معلوماتو را ټولول پیل کړل. دوتنه:Prism-slide-6.jpg|دا سلایډ د پریزم د دندو بهیر او تشکیل وړاندې کوي دوتنه:Prism-slide-7.jpg|دا سلاید د پریزم د ډېټا راټولولو جریان په ګوته کوي. دوتنه:Prism-slide-8.jpg|دا سلایډ د پریزم کېس نمبرونونه وړاندې کوي. دوتنه:Prism-slide-9.jpg|alt=دا سلایډ د REPRISMFISA ویب اپلیکیشن ښیې|دا سلایډ د REPRISMFISA ویب اپلیکیشن ښیې  دوتنه:Prism-week-in-life-straight.png|دا سلایډ د PRISM ځینې اهداف په ګوته کوي. دوتنه:Prism-upstream-yahoo.png|دا د سلایډ یوه ټوټه ده چې د " د معلوماتو راټولولو اپلوډ یا له کاروونکي څخه سرور ته د معلوماتو جریان"، FAA702، EO 12333، او په متن کې په ښکاره ډول د yahoo.com رفرنس ورکوي. دوتنه:Slides-nsa-prism03a-straight.jpg|FAA702 عملیات، او نقشه دوتنه:Prism-fairview-straight.jpg|FAA702 عملیات، او نقشه. فرعي سرلیک وایي "د معلوماتو را ټولول یوازې د FAA702  ترصلاحیت لاندې ممکن دي". FAIRVIEW په مرکزي چوکاټ کې لیدل کېږي. دوتنه:Prism - FAA 702 operations.png|FAA702 عملیات او نقشه. چې فرعي سرلیک وایي "د معلوماتو را ټولول یوازې د FAA702 تر صلاحیت لاندې ممکن دي". STORMBREW په مرکزي چوکاټ کې لیدل کېږي. دوتنه:Prism-blurry-frag-1.png|په دندو ګومارل، هغه ټکې چې باید په یاد وي. د متن کاپي: "هرکله چې ستاسو هدفونه د FAA معیارونه پوره کړي، تاسو باید د FAA  غوښتنه په اند کې ونیسئ. ژوند ته د [نامعلومو / سملاسي] ګواښونو په حالاتو کې په دندو د بېړنیو ګومارنو بهیر موجود دی او هدفونه د څو ساعتونو (څارنې او ثبت مکالمې) په ترڅ کې [وړ]  ګڼل کېدای شي. د خپل محصول د FAA ټاکونکو کرښه او د FAA اصول وپېژنئ." </gallery> په دندو ګومارل، هغه ټکې چې باید په یاد وي. د متن کاپي: "هرکله چې ستاسو هدفونه د FAA معیارونه پوره کړي، تاسو باید د FAA  غوښتنه په اند کې ونیسئ. ژوند ته د [نامعلومو / سملاسي] ګواښونو په حالاتو کې په دندو د بېړنیو ګومارنو بهیر موجود دی او هدفونه د څو ساعتونو (څارنې او ثبت مکالمې) په ترڅ کې [وړ]  ګڼل کېدای شي. د خپل محصول د FAA ټاکونکو کرښه او د FAA اصول وپېژنئ." لي مونډ فرانسوي ورځپاڼي د PRISM نوي سلایډونه (۴، ۷، او ۸ مخونو ته مراجعه) افشا کړل چې د ۲۰۱۳ کال د اکټوبر میاشتې د ۲۱  د "PRISM/US-984XN پریزنټشن د مقدمې" څخه اخیستل شوي وو. د ۲۰۱۳ په نومبر کې ګارډین بريتانوي ورځپاڼي د PRISM نوي سلایډونه افشا کړل (۳ او ۶ مخونو ته مراجعه وکړئ) چې له یوې خوا پریزم د معلوماتو د اپلوډ له پروګرام سره پرتله کوي، او له بلې خوا د ملي امنیت د ادارې یا NSA د ګواښو پر وړاندې د عملیاتو مرکز او FBI ترمنځ  همکاري په ګوته کوي.  <ref>{{cite news|title=NSA Prism program slides|url=https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/nov/01/prism-slides-nsa-document|access-date=March 19, 2014|newspaper=The Guardian|date=1 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320040225/http://www.theguardian.com/world/interactive/2013/nov/01/prism-slides-nsa-document|archive-date=March 20, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Espionnage de la NSA : tous les documents publiés par 'Le Monde'|url=http://www.lemonde.fr/technologies/article/2013/10/21/espionnage-de-la-nsa-tous-les-documents-publies-par-le-monde_3499986_651865.html|access-date=October 22, 2013|newspaper=Le Monde|date=21 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022024830/http://www.lemonde.fr/technologies/article/2013/10/21/espionnage-de-la-nsa-tous-les-documents-publies-par-le-monde_3499986_651865.html|archive-date=October 22, 2013|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 926mx5dey5r8m6xc0ed0anty7nzuhv2 0 69459 371051 370073 2026-11-08T16:34:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371051 wikitext text/x-wiki په ۲۰۱۲ زکال کې په افغانستان کې د قرآن کریم د سوزولو اړوند لاریونونه د اعتراضاتو هغه لړۍ وه چې د تاوتریخوالي له بېلابېلو ډولونو سره مل وه او د افغانستان په بګرایم هوايي اډه کې د میشتو امریکايي سرتېرو له خوا د اسلامي مذهبي کتابونو د سوزولو پر ضد ترسره شول. د ۲۰۱۲ زکال د فبروري په ۲۲ مه په بګرام اډه کې امریکايي ځواکونو د قرآن کریم هغو نسخو ته اور واچاوه چې طالب بندیانو د هغو له پاڼو څخه یو بل ته د پیغامونو په لیکلو کې ګټنه کوله. له دغې چارې څخه د مخنیوي په موخه امریکایي سرتېرو د قرآن کریم نسخو ته اور واچاوه. په دغه اډه کې کارکوونکو افغان ځواکونو راپور ورکړ چې د دغې چارې له امله راپارېدلو افغانانو بګرام محاصره کړه او دغه اډه یې د تیلو څخه په جوړو شوو لاسي بمونو (کوکټیل مولوتوف) او ډبرو وویشته. د دغو پنځه ورځنیو اعتراضاتو په ترڅ کې د څلورو امریکايي سرتېرو په ګډون ۳۰ تنه ووژل شول او څه باندې ۲۰۰ تنه نور ټپیان شول. ورته مهال د دغه اډې د بندخونې په کتابتون کې د قرآن کریم د موجودو نسخو سوزولو نړیوال غبرګونه هم راوپارول. دغه اعتراضات د داخلي پاڅونونو لامل هم وګرځېدل چې له امله یې ۴۱ تنه مړه او لږ تر لږه ۲۷۰ تنه ټپیان شول. <ref>{{cite web |date=21 February 2012 |title=Koran Burning by US troops in Afghanistan provokes outrage and revolts |url=http://www.nationalturk.com/en/koran-burning-by-us-troops-in-afghanistan-provokes-outrage-and-revolts-16586 |access-date=19 April 2012 |publisher=National Turk}}</ref><ref name="theaustralian1">{{cite web |date=24 February 2012 |title=Obama forced to apologise to Karzai for Koran burnings in Afghanistan |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/obama-forced-to-apologise-to-karzai-for-koran-burnings-in-afghanistan/story-e6frg6so-1226280166800 |access-date=19 April 2012 |work=Agence France-Presse (AFP) |publisher=The Australian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303151955/http://www.theaustralian.com.au/news/world/obama-forced-to-apologise-to-karzai-for-koran-burnings-in-afghanistan/story-e6frg6so-1226280166800 |archivedate=3 March 2012 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Interfax-Religion |url=http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=9116 |access-date=2012-12-09 |publisher=Interfax-Religion |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306155905/http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=9116 |archivedate=2012-03-06 |url-status=dead }}</ref><ref name="Quinn">{{cite web |last1=Quinn |first1=Patrick |last2=Faiez |first2=Rahim |date=3 March 2012 |title=Official: Mistakes led to Afghan Quran burnings |url=https://news.yahoo.com/official-mistakes-led-afghan-quran-burnings-053758916.html |access-date=2012-12-09 |publisher=News.yahoo.com}}</ref><ref name="stripes">{{cite web |last=Kuz |first=Martin |title=Afghanistan suffers deadliest day of protests |url=http://www.stripes.com/news/afghanistan-suffers-deadliest-day-of-protests-1.169698?localLinksEnabled=false |access-date=29 February 2012 |publisher=Stripes.com}}</ref> == مخینه == د بګرام هوايي اډه د پلازمینې کابل شمالي لوري ته په ۴۰ کیلومترۍ (۲۵ مایله) فاصله کې په افغانستان کې د امریکایي ځواکونو تر ټولو لویه اډه وه. په دغه اډه کې دننه بندخونې (د بګرام یا پروان بندخونه) هم شتون درلود چې د طالبانو، القاعدې او نورو وسله والو په سلګونو تنه غړي په کې بندیان و. <ref>{{cite web |title=Rocket Attack on U.S. Base in Afghanistan Kills 2 Troops, Wounds 6 Americans |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,528003,00.html |access-date=2012-12-09 |publisher=Foxnews.com |archive-date=2013-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525182124/http://www.foxnews.com/story/0,2933,528003,00.html |url-status=dead}}</ref> د ۲۰۱۲ زکال په فبروي میاشت کې د دغې اډې دوه افغان – امریکايي ژباړونکو د بګرام له بندخونې څخه ۱۶۵۲ زاړه شوي هر ډول کتابونه چې په هغو کې د قرآن کریم ۴۸ نسخې هم شاملې وې له دغې بندخونې راوویستل او هغه یې په یو خوندي ځای کې کېښودل. د فبروري په ۲۲مه د متحده ایالاتو څو تنو سرتېرو دغه راغونډي شوي کتابونه د سوزولو په موخه ولېږل. په دغه اډه کې د کاره لوېدلو توکو د راغونډولو په موخه افغان کارکوونکو راپور ورکړ چې یو شمېر سوزېدلي کتابونه یې پیدا کړي او له ځنډ پرته یې د دغې موضوع خبر د افغانستان د ملي اردو یو قوماندان ته ورساوه. <ref name="Quinn2">{{cite web |last1=Quinn |first1=Patrick |last2=Faiez |first2=Rahim |date=3 March 2012 |title=Official: Mistakes led to Afghan Quran burnings |url=https://news.yahoo.com/official-mistakes-led-afghan-quran-burnings-053758916.html |access-date=2012-12-09 |publisher=News.yahoo.com}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. apologizes for Koran burning as Afghans storm Bagram airbase &#124; News &#124; National Post |url=http://news.nationalpost.com/2012/02/21/u-s-general-apologizes-as-afghans-storm-bagram-airbase-over-desecrated-korans/ |access-date=2012-12-09 |publisher=News.nationalpost.com}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://nation.foxnews.com/koran/2012/03/01/obama-prosecuting-us-soldiers-koran-burning|work=Fox News|title=Obama Prosecuting U.S. Soldiers for Koran Burning? – Koran – Fox Nation|date=1 March 2012|access-date=1 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714152236/http://nation.foxnews.com/koran/2012/03/01/obama-prosecuting-us-soldiers-koran-burning|archive-date=14 July 2014|url-status=dead}}</ref> په افغانستان کې د ایساف او امریکايي ځواکونو قوماندان جان آر. آلن وویل چې دغه کتابونه د بندخونې له کتابتون راغونډ شوي چې په بند کې د شته بندیانو له خوا ترې ګټنه کېدله. هغه څرګنده کړه چې یو شمېر مذهبي کتابونه د هغو په محتوا کې د «سخت دریځۍ اړوند» مواردو له امله راغونډ شوي او زیاته یې کړه چې «ښکاري له دغو اسنادو څخه د سخت دریځو د ارتباطاتو د تسهیل په موخه ګټنه کېدله».<ref name="stripes2">{{cite web |last=Kuz |first=Martin |title=Afghanistan suffers deadliest day of protests |url=http://www.stripes.com/news/afghanistan-suffers-deadliest-day-of-protests-1.169698?localLinksEnabled=false |access-date=29 February 2012 |publisher=Stripes.com}}</ref><ref name="cnn">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|work=CNN|title=Apology for Quran burning not enough, Muslim scholars say|date=2 March 2012|access-date=27 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227094532/http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|archive-date=27 February 2012|url-status=dead}}</ref> == لاریونونه او تاوتریخوالی == ډیری افغان وګړو د دغې چارې په غبرګون کې په لاریونونو لاس پورې کړ. لاریون کوونکو امریکا ضد احساسات او همدارنګه له افغان ولسمشر څخه ناخوښي څرګنده کړه؛ رسنیو هم د هغو شعارنه لکه «مرګ پر امریکا، مرګ پر اوباما او مرګ په کرزي» خپاره کړل. د امریکا د ولسمشر بارک اوباما او په افغانستان کې د ایساف او امریکايي ځواکونو د عمومي قوماندان جان آر. آلن له خوا له بخښنې غوښتلو سربېره لاریون کوونکو د فرانسوي، نارویژي او امریکايي ځواکونو پر اډو بریدونه وکړل چې په دغو اډو کې په مهترلام او کاپیسا کې اډې هم شاملې وې. <ref>[http://www.palmbeachpost.com/news/world/obama-apologizes-as-afghan-quran-protests-rage-2194162.html Obama apologizes as Afghan Quran protests rage] {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |date=22 February 2012 |title=Riots over Koran burning end in death in Afghanistan |url=http://www.thespec.com/news/world/article/675270--riots-over-koran-burning-end-in-death-in-afghanistan |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130204073502/http://www.thespec.com/news/world/article/675270--riots-over-koran-burning-end-in-death-in-afghanistan |archive-date=4 February 2013 |access-date=2012-12-09 |publisher=Thespec.com}}</ref><ref name="dw">{{cite web |title=Anti-US protests rage on in Afghanistan |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,15759255,00.html?maca=en-rss-en-all-1573-rdf |access-date=2012-12-09 |publisher=Dw.de}}</ref><ref>{{cite web |author=AFP |date=24 February 2012 |title=Obama apologises over Quran burning – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/341172/obama-apologises-over-quran-burning/ |access-date=2012-12-09 |publisher=Tribune.com.pk}}</ref><ref name="NY Daily">{{cite news|last=Shahid|first=Aliyah|title=Newt Gingrich rips President Obama's apology to Afghanistan's Hamid Karzai over Koran burnings|url=http://www.nydailynews.com/news/election-2012/newt-gingrich-rips-president-obama-apology-afghanistan-hamid-karzai-koran-burnings-article-1.1027945|access-date=26 February 2012|newspaper=New York Daily News|date=24 February 2012}}</ref> د دغو اعتراضاتو او لاریونونو په لومړیو دریو ورځو کې د ۲۳ تنو د مړینې راپورونه ورکړل شول چې په دغو تلفاتو کې د متحده ایالاتو ۴ تنه سرتېري هم شامل و؛ په وژل شوو امریکايي سرتېرو کې دوه تنه یې د افغان امنیتي ځواکونو د یو سرتېري له خوا ووژل شول؛ له دې سربېره ۵۵ تنه نور ټپیان شول. د بهرنیو ځواکونو قوماندان جان آلن ننګرهار ته ولاړ او هلته یې له خپلو سرتېرو څخه وغوښتل چې د غچ اخیستو هڅه ونکړي. د فبروي په ۲۵ مه طالبانو د څلورو امریکايي سرتېرو د وژنې مسئولیت پر غاړه واخیست په داسې حال کې چې د راپورونو پر بنسټ دوه تنه یې یو افغان سرتېري وژلي و. له دغو څلورو امریکايانو څخه دوه یې لوړ رتبه لرونکي امریکايي پوځي سلاکارن و چې په کابل کې د کورنیو چارو وزارت دننه وژل شول. طالبانو ادعا وکړه چې د دوی له یو غړي سره مرسته شوې وه چې وزارت ته دننه شي او تر امریکایانو ځان ورسوي. قوماندان آلن د کورنیو چارو وزارت دننه په دوه لوړ پوړو امریکايي افسرانو باندې برید «بزدلانه» عمل وباله. <ref>{{cite news|last=Harooni|first=Mirwais|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-korans-idUSTRE81K09T20120224|title=Twelve killed in protests across Afghanistan|date=24 February 2012|agency=Reuters.com|access-date=2012-12-09}}</ref><ref name="vsun">[https://vancouversun.com/story_print.html?id=6196816&sponsor= Afghan soldier kills two NATO troops in Qur'an protests: ISAF]{{dead link|date=December 2012}}</ref><ref name="theaustralian12">{{cite web |date=24 February 2012 |title=Obama forced to apologise to Karzai for Koran burnings in Afghanistan |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/obama-forced-to-apologise-to-karzai-for-koran-burnings-in-afghanistan/story-e6frg6so-1226280166800 |access-date=19 April 2012 |work=Agence France-Presse (AFP) |publisher=The Australian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303151955/http://www.theaustralian.com.au/news/world/obama-forced-to-apologise-to-karzai-for-koran-burnings-in-afghanistan/story-e6frg6so-1226280166800 |archivedate=3 March 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="stripes3">{{cite web |last=Kuz |first=Martin |title=Afghanistan suffers deadliest day of protests |url=http://www.stripes.com/news/afghanistan-suffers-deadliest-day-of-protests-1.169698?localLinksEnabled=false |access-date=29 February 2012 |publisher=Stripes.com}}</ref><ref>{{cite news|last=Riechmann|first=Deb|title=Afghan protesters angry over Quran burnings attack US base with grenades|url=http://www.greenfieldreporter.com/view/story/0d3071dd5e5f44b985214195d784240b/AS--Afghanistan/|access-date=26 February 2012|newspaper=Daily Reporter|date=26 February 2012|agency=Associated Press}}{{Dead link|date=September 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=2 American officers killed in Afghan ministry|url=http://www.cnn.com/2012/02/25/world/asia/afghanistan-americans-killed/index.html?hpt=hp_t1|access-date=25 February 2012|newspaper=CNN|date=25 February 2012|first1=Nick Paton|last1=Walsh|first2=Masoud|last2=Popalzai}}</ref><ref name="KUNA">{{cite news|title=Britain withdraws civilians from Afghanistan|url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2223614&language=en|access-date=26 February 2012|newspaper=Kuwait News Agency|date=25 February 2012}}</ref> په شمالي کندز ولایت کې د فبروري میاشتې د ۲۶مې نېټې په لاریون کې یو لاریون کوونکی ومړ، د متحده ایالاتو اووه سرتېري د یو لاسي بم د چاودنې په پایله کې ټپیان شول؛ ورته مهال لاریون کوونکو د لاسي بمونو، تفنګچو، چاقوګانو، لرګیو او ډبرو څخه په کار اخیستو د کندز پر امنیه قوماندانۍ برید وکړ او له امله یې دلته هم ۱۶ تنه ټپیان شول. لاریون کوونکو هڅه وکړه په دغه ولایت کې د ملګرو ملتونو ودانۍ ته اور واچوي. د فبروري په ۲۷مه نېټه یو ځانمرګي بریدګر له چاودېدونکو توک ډک موټر ته د جلال آباد د هوايي ډګر په دروازه کې چاودنه ورکړه او له امله یې ۹ تنه مړه او ۱۲ تنه ټپیان شول. طالبانو د دغه برید پړه ومنله او هغه یې د قرآن کریم د سوزولو اړوند «غچ» وباله. افغان وګړي دې ته متوجه شول چې د دوی له احساساتو څخه د طالبانو او د ګلبدین حکمتیار د اسلامي حزب د وسله والو یاغي ډلو په څېر نورې ملیشه ډلې ناوړه ګټنه کوي. د دویچه وله د راپور پر بنسټ: <ref name="cnn2">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|work=CNN|title=Apology for Quran burning not enough, Muslim scholars say|date=2 March 2012|access-date=27 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227094532/http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|archive-date=27 February 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/la-fg-afghanistan-soldiers-20120302,0,4845222.story|title=In Afghanistan, two more U.S. troops killed over Koran burning|work=Chicago Tribune|date=2 March 2012|agency=Los Angeles Times|access-date=13 March 2012|author=King, Laura|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312235250/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/la-fg-afghanistan-soldiers-20120302,0,4845222.story|archive-date=12 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. service members wounded in protest over burned Qurans|url=http://edition.cnn.com/2012/02/26/world/asia/afghanistan-burned-qurans/index.html?hpt=hp_t3|access-date=26 February 2012|newspaper=CNN|date=26 February 2012|first1=Nick Paton|last1=Walsh|first2=Masoud|last2=Popalzai}}</ref><blockquote>په هرات ولایت کې لاریون کوونکي احمد جاوید وویل، د قرآن کریم د سوزولو ځواب ویل په تاوتریخوالي سره تېروتنه ده. هغو کسانو چې په تېرو ورځو کې یې له تاوتریخوالو ګټنه کړې تر ډېره یې افغان وګړو ته زیان رسولی. په خواشینۍ سره یو شمېر ډلې چې سیاسي موخې لري زموږ له سوله ییزو موخو ناوړه ګټنه کوي. هغه په غصې سره وویل: موږ نه یوازې امریکا د قرآن کریم د سوزولو له امله غندو، بلکه هغه کسان هم غندو چې د قرآن کریم او هغو ته د سپکاوي په نامه جنایات ترسره کوي. په کابل کې د سیاسي چارو شنونکي یونس فکور وویل چې راډیکال مذهبي ډلې د خپلو موخو لپاره په اور تېل اچوي. دا له ایمان څخه دفاع نه ده، دوی د خلکو له دیني احساساتو ناسمه ګټنه کوي. <ref>{{cite web |last=Hasrat-Nazimi |first=Waslat |date=24 February 2012 |title=Extremist propaganda and illiteracy fuel Afghan protests |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,15767031,00.html |access-date=10 September 2012 |work=Deutsche Welle |publisher=Deutsche Welle}}</ref></blockquote> == څېړنې == د دغې پېښې اړوند د متحده ایالاتو او افغان دولت ګډه څېړنه او همدارنګه د متحده ایالاتو د پوځ ځانګړې څېړنه د ۲۰۱۲ زکال په اپرېل میاشت کې بشپړه شوه. د متحده ایالاتو د پوځ د څېړنې پر بنسټ چې د ۲۰۱۲ زکال د اګست په ۲۷ مه یې راپور خپور شو؛ د نظامي پولیسو او د اطلاعاتي برخو افسرانو موندلې وه چې د بګرام بندخونې بندیانو د کتابتون له کتابونو څخه یو بل ته د یاددښتونو په لیکلو او پیغام لېږلو کې ګټنه کړې؛ له همدې امله د ۲۰۱۲ زکال د فبروري په ۲۰ مه د قرآن کریم څه باندې سل نسخې او نور مذهبي کتابونه وسوزول شول. <ref name="CNN20120404">{{cite web |last=Starr |first=Barbara |date=4 April 2012 |title=Quran burning investigations completed |url=http://edition.cnn.com/2012/04/04/politics/quran-burning/index.html |access-date=7 May 2012 |publisher=CNN}}</ref><ref name="Atlantic20120419">{{cite news|title=The U.S. Military Is Struggling to Police Itself in Afghanistan|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2012/04/the-us-military-is-struggling-to-police-itself-in-afghanistan/256142/|access-date=7 May 2012|newspaper=[[The Atlantic]]|date=19 April 2012|first=Yochi J.|last=Dreazen}}</ref><ref name="NBCNews20120827">{{cite web |last1=Miklaszewski |first1=Jim |last2=Kube |first2=Courtney |date=27 August 2012 |title=Military punishes soldiers for Quran burning, Marines for urinating on Taliban corpses |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/27/13506306-military-punishes-soldiers-for-quran-burning-marines-for-urinating-on-taliban-corpses?lite |access-date=11 September 2012 |work=NBC News}}</ref> د بګرام هوايي اډې په څنډه کې د پروان د بندخونې افسران اندېښمن و چې یو شمېر بندیان د کتابتون په کتابونو کې د یاددښتونو په لیکلو له یو بل سره اړیکه نیسي څو د یوه پیاوړي برید چمتوالی ونیسي. له همدې امله دغو افسرانو دوه افغان- امریکايي ژباړونکو ته دنده ورکړه څو د کتابتون کتابونه وګوري او په هغو کتابونو کې چې لیکنې شوې او کولای شي امنیتي ګواښ رامنځته کړي راغونډ کړي. هغه مهال چې د دغو ژباړونکو کار پای ته ورسېد، دوی د دغه کتابتون نږدې ۲۰۰۰ کتابونه چې د قرآن کریم نسخې او همدارنګه په کې یو شمېر دیني کتابونه هم شامل و راغونډ کړل. د دغې څېړنې پر بنسټ یو له دغو ژباړونکو څرګنده کړې چې په کتابتون کې د موجود کتابونو نږدې ۷۵ سلنه کتابونو یې افراطي موضوعات لرل. ورته مهال د افغانستان د لوړ پوړو علماوو څېړنې بیا څرګنده کړه چې دوی شک لري چې په دغو کتابونو کې شوې لیکنې دې له شخصي نښو نښانو پرته بل څه وي، په یو شمېر دغو لیکنو کې د بندیانو نومونه او د هغو د پلرونو نومونه لیکل شوي و؛ یا به هم د هغوی د نیولو ځای او وخت لیکلی و. ورته مهال امریکايي پوځي چارواکو بیا دغه کتابونه «د حساسو موادو» په ډله کې بللي و او پرېکړه یې کړې وه چې هغه وسوزوي ځکه چې د هغو د ساتلو ځای یې نه درلود. <ref name="NYTNDTV20120828">{{cite web |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=28 August 2012 |title=US troops punished for Quran burning, urination video |url=http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910164024/http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |archive-date=10 September 2012 |access-date=11 September 2012 |work=The New York Times}}</ref><ref name="NBCNews201208272">{{cite web |last1=Miklaszewski |first1=Jim |last2=Kube |first2=Courtney |date=27 August 2012 |title=Military punishes soldiers for Quran burning, Marines for urinating on Taliban corpses |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/27/13506306-military-punishes-soldiers-for-quran-burning-marines-for-urinating-on-taliban-corpses?lite |access-date=11 September 2012 |work=NBC News}}</ref><ref name="NYTNDTV201208282">{{cite web |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=28 August 2012 |title=US troops punished for Quran burning, urination video |url=http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910164024/http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |archive-date=10 September 2012 |access-date=11 September 2012 |work=The New York Times}}</ref> د څېړنو پر بنسټ، هغه مهال چې د دغو نږدې ۲۰۰۰ ټوکه کتابونو چې قرآن شریفونه او نور مذهبي کتابونه په کې شامل و د له منځه وړو هوډ وشو؛ د افغان ملي اردو یو سرتېري او یو ژباړن امریکايي سرتېرو ته خبرداری ورکړ چې د مذهبي کتابونو له سوزولو ډډه وکړي، خو بیا هم دغو سرتېرو شاوخوا ۱۰۰ ټوکه کتابونه د سوزولو ځای ته یووړل. هغه مهال چې کارکوونکو د کتابونو په سوزولو پیل وکړ او اور یې ورته واچاوه، یو افغان کارکوونکي د مرستې وړاندیز وکړ – خو هغه مهال چې پام یې شو په دغو کتابونو کې قرآن شریفونه هم شامل دي چیغې یې پیل کړې. هغه یو لوډر را مخکې کړ او د هغو په مرسته یې د اور لمبې را کمې کړې. افغان کارکوونکي له نورو کارکوونکو مرسته وغوښته څو په اوبو د اور مخه ونیسي. امریکایانو له ځنډ پرته له دغې چارې لاس واخیست خو تر دغه مهاله څلور ټوکه قرآن شریفونه په زیاته کچه سوزېدلي و. <ref name="NBCNews201208273">{{cite web |last1=Miklaszewski |first1=Jim |last2=Kube |first2=Courtney |date=27 August 2012 |title=Military punishes soldiers for Quran burning, Marines for urinating on Taliban corpses |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/27/13506306-military-punishes-soldiers-for-quran-burning-marines-for-urinating-on-taliban-corpses?lite |access-date=11 September 2012 |work=NBC News}}</ref><ref name="NYTNDTV201208283">{{cite web |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=28 August 2012 |title=US troops punished for Quran burning, urination video |url=http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910164024/http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |archive-date=10 September 2012 |access-date=11 September 2012 |work=The New York Times}}</ref><ref name="APUSAToday20120727">{{cite news|title=U.S. military: No charges in Quran burning, video|url=https://www.usatoday.com/news/military/story/2012-08-27/afghanistan-quran-burning/57357208/1|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=11 September 2012|first=Lolita C.|last=Baldor|date=27 August 2012}}</ref><ref name="APUSAToday201207272">{{cite news|title=U.S. military: No charges in Quran burning, video|url=https://www.usatoday.com/news/military/story/2012-08-27/afghanistan-quran-burning/57357208/1|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=11 September 2012|first=Lolita C.|last=Baldor|date=27 August 2012}}</ref> == سرچينې == 0px8ouwqljghwukoqzo7tpxdoo0ekr9 0 69546 371019 337132 2026-11-08T16:08:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371019 wikitext text/x-wiki پاکستاني طالبان چې په رسمي توګه د تحریک طالبان پاکستان (د پاکستاني طالبانو تحریک، په اختصاري توګه: TTP) په نوم یادېږي، د بېلابېلو اسلامپالو وسله والو ډلو لپاره یو چتر سازمان دی او د افغانستان او پاکستان پولې ته نږدې فعالیت کوي. دا ډله په ۲۰۰۷ کال کې د بیت الله محسود په لاس تاسیس شوه او اوسنی مشر یې نور ولي محسود دی. پاکستاني طالبان له افغان طالبانو سره ګډه ایډیالوژي لري او د ۲۰۰۱ – ۲۰۲۱ کلونو په جهاد کې یې له دوی سره مرسته کړې ده، خو دواړه ډلې د عملیاتو او قوماندې بېل تشکیل لري. <ref name="voa1">{{cite web |date=20 March 2022 |title=How Afghanistan's Militant Groups Are Evolving Under Taliban Rule |url=https://www.voanews.com/a/how-afghanistan-s-militant-groups-are-evolving-under-taliban-rule/6492194.html |website=Voice of America |language=en}}</ref><ref name="alj1">{{cite web |last=Hashim |first=Asad |date=10 December 2021 |title=Pakistani Taliban ends ceasefire, future of peace talks uncertain |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/10/pakistan-taliban-ceasefire-peace-talks-ttp |website=Al Jazeera |language=en |quote=The TTP and Afghan Taliban are allied, although maintain separate operation and command structures.}}</ref><ref name="abc1">{{cite web |date=15 April 2022 |title=Militants ambush Pakistani troops in northwest, killing 7 |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/militants-ambush-pakistani-troops-northwest-killing-84106021 |website=ABC News |language=en |quote=Though separate, the Afghan Taliban and the TTP are close allies and Pakistani Taliban leaders and fighters have over the years sought sanctuary across the border in Afghanistan.}}</ref> په پاکستان کې د طالبانو اکثریت جهادي ډلې د ټی ټي پي تر چتر لاندې را ټولېږي. د ټي ټي پي د موخو له جملې یوه د پاکستان د دولت په وړاندې وسلوال مقاومت دی. ټي ټي پي هوډ لري چې د پاکستان د ظالمو ځواکونو او فاسد دولت په وړاندې د جهادي عملیاتو په مټ د پاکستان حکومت نسکور کړي. ټي ټي پي د افغانستان او پاکستان پولې په اوږدو کې په قبايلي کمربند تړلي دي، چې له هغه ځايه خپل سرتېري جلب او جذب کوي. د متحده ایالاتو د دفاع وزارت د یو راپور پر بنسټ، تر ۲۰۱۹ کال پورې، د ټي ټي پي نږدې له ۳۰۰۰ څخه تر ۴۰۰۰ پورې وسله والو په افغانستان کې شتون درلود. د ۲۰۲۰ کال د جولای او نومبر میاشتو تر منځ، د امجد فاروقي ډله چې د لشکر جهنګوي یوه شاخه ده، د موسی شهید کاروان ډله، د تحریک محسود ډله، مهمند طالبان، باجور طالبان، جماعت الاحرار او حزب الاحرار په څیر تر ۱۰۰ ډیر جهادي ګروپونه له ټي ټي پي سره یو ځای شوي دي همدارنګه د ټي ټي پي او بلوڅ ازادي غوښتونکو وسلوالو تر منځ د اختلاف او بیلتون ټوله وسیلې له منځه تللي. دې کار ټي ټي پي جهادي غورځنګ نور هم قوي کړ او د فتوحاتو د زیاتوالي لامل شو اوس وخت په سیمه کي ټي ټي پي د یو لوی جهادي قوت په څیر رامخته کیږي او نژدې ده چي د پاکستان غلام پوځ به له مخي لیري کړي <ref name="yusufzai20080922">{{cite journal|title=A Who's Who of the Insurgency in Pakistan's North-West Frontier Province: Part One – North and South Waziristan|journal=Terrorism Monitor|date=22 September 2008|first=Rahimullah|last=Yusufzai|volume=6|issue=18|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=5169&tx_ttnews%5BbackPid%5D=167&no_cache=1|access-date=30 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226171217/http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=5169&tx_ttnews%5BbackPid%5D=167&no_cache=1|archive-date=26 December 2010|url-status=live}}</ref><ref name="gall2009327">{{cite news|author=[[Carlotta Gall]], Ismail Khan, [[Pir Zubair Shah]] and Taimoor Shah|title=Pakistani and Afghan Taliban Unify in Face of U.S. Influx|work=[[The New York Times]]|date=26 March 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|access-date=27 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401223858/http://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|archive-date=1 April 2009|url-status=live}}</ref><ref name="ref">{{cite web |date=July 2017 |title=Country Reports on Terrorisms 2016 – Foreign Terrorist Organizations Tehrik-e Taliban Pakistan TTP |url=https://www.refworld.org/docid/5981e3bd26.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428085326/https://www.refworld.org/docid/5981e3bd26.html |archive-date=28 April 2019 |access-date=28 April 2019 |work=Refworld |publisher=United States Department of State}}</ref><ref>{{cite web |date=18 April 2019 |title=Pakistani Taliban: Between infighting, government crackdowns and Daesh |url=https://www.trtworld.com/magazine/pakistani-taliban-between-infighting-government-crackdowns-and-daesh-25976 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418164507/https://www.trtworld.com/magazine/pakistani-taliban-between-infighting-government-crackdowns-and-daesh-25976 |archive-date=18 April 2019 |access-date=28 April 2019 |work=TRT World}}</ref><ref>{{cite web |date=29 April 2017 |title=A Look at Islamic State's Operations in Afghanistan |url=https://www.voanews.com/extremism-watch/look-islamic-states-operations-afghanistan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712014545/https://www.voanews.com/extremism-watch/look-islamic-states-operations-afghanistan |archive-date=12 July 2019 |access-date=12 July 2019 |publisher=Voice of America}}</ref><ref name="bajoriaj">{{cite web |last=Bajoria |first=Jayshree |author2=Greg Bruno |date=6 May 2010 |title=Shared Goals for Pakistan's Militants |url=http://www.cfr.org/publication/22064/shared_goals_for_pakistans_militants.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125042808/http://www.cfr.org/publication/22064/shared_goals_for_pakistans_militants.html |archive-date=25 November 2010 |access-date=26 January 2011 |publisher=Council on Foreign Relations}}</ref><ref name="mazzetti">{{cite news|last=Mazzetti|first=Mark|title=Evidence Mounts for Taliban Role in Car Bomb Plot|work=The New York Times|date=6 May 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/05/06/nyregion/06bomb.html|access-date=6 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622111804/http://www.nytimes.com/2010/05/06/nyregion/06bomb.html?_r=1|archive-date=22 June 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=9 March 2021 |title=The Pakistani Taliban Is Back |url=https://thediplomat.com/2021/03/the-pakistani-taliban-is-back/ |work=[[The Diplomat]]}}</ref> ټي ټي پي تر یو لک ډېر منظم او غیر منظم مجاهدین لري چي په مختلفو برخو کي د خپل جهادي غورځنګ د پاکو اهدافو لپاره خدمت کوي. == د پاکستاني طالبانو مخکښ مجاهدین == شهید ملا بیت الله محسود، شهید عبیدالله محسود، شهید ملا فضل الله، شهید عمر خراساني او داسي نور... اوسني امیر محترم مفتي نور ولي محسود (ح) د څو کلونو سختیو وروسته، په ۲۰۲۰ کال کې ټي ټي پي د نور ولي محسود تر مشرۍ لاندې بیا تنظیم او بېرته متحد شول. محسود په اساسي توګه ټي ټي پي په یو نوي مسیر روان کړی دی، چې د ملکي خلکو د وژنو په اړه محتاط دي او یوازې پر نظامي ځواکونو یې د بریدونو امر کړی، ترڅو د دې ډلې حیثیت وساتي او د داعش ډلې له افراطیت څخه توپیر ورکړي.  <ref>{{cite web |date=15 November 2021 |title=Islamabad bids to quell rise in Pakistani Taliban attacks |url=https://www.france24.com/en/live-news/20211115-islamabad-bids-to-quell-rise-in-pakistani-taliban-attacks |website=France 24 |language=en}}</ref> د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۲۱ د اسلامي امارت له خوا د افغانستان له نیولو وروسته، پاکستان ونه توانید چې افغان طالبان د ټي ټي پي پر ضد عملیاتو ته وهڅوي. پر ځای یې افغان طالبانو د پاکستان او ټي ټي پي ترمنځ د خبرو منځګړیتوب وکړ.چې په پایله کې په پاکستان کې د ټي ټي پي د لسګونو بندیانو د خوشي کېدو او د پاکستاني حکومت او ټي ټي پي ترمنځ د لنډمهاله اوربند لامل شو. کله چې د ۲۰۲۱ کال د ډسمبر په ۱۰ نېټه اوربند پای ته ورسېد، ورپسې ټي ټي پي په پاکستان کي دننه پر پاکستاني امنیتي ځواکونو بریدونه پراخ کړل. داسې برېښېدل چې د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۱۶ د افغانستان په خوست او کنړ ولایتونو کې د پاکستان هوايي بریدونه په پاکستان کې د جهادي ګروپونو د بریدونو د زیاتوالي په غچ کې په لاره اچول شوي وي.   <ref name="WSJ2">{{cite web |last1=Shah |first1=Saeed |date=28 April 2022 |title=Pakistani Militants Test Taliban Promise Not to Host Terror Groups |url=https://www.wsj.com/articles/pakistani-militants-test-taliban-promise-not-to-host-terror-groups-11651150686 |website=Wall Street Journal}}</ref><ref name="nyt12">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/04/17/world/asia/afghanistan-airstrikes-pakistan.html|title=Death Toll From Pakistani Airstrike Rises to 45, Afghan Officials Say|work=The New York Times|date=17 April 2022|accessdate=20 April 2022}}</ref><ref name="Khan2">{{cite web |last=Khan |first=Omer Farooq |date=11 December 2021 |title=TTP chief asks his fighters to resume attacks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/ttp-chief-asks-his-fighters-to-resume-attacks/articleshow/88214601.cms |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref name="Jacinto">{{cite web |last=Jacinto |first=Leela |date=9 February 2022 |title=Pakistan's 'good Taliban-bad Taliban' strategy backfires, posing regional risks |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20220209-pakistan-s-good-taliban-bad-taliban-strategy-backfires-posing-regional-risks |website=France 24 |language=en}}</ref><ref name="bloomberg">{{cite web |last1=Najafizada |first1=Eltaf |last2=Dilawar |first2=Ismail |date=19 April 2022 |title=Rare Pakistan Airstrikes on Taliban Show Tension After U.S. Exit |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-19/rare-pakistan-airstrikes-on-taliban-show-tension-after-u-s-exit |website=Bloomberg |language=en}}</ref> == تاریخچه == === ریښې او پراختیا === د یو سازمان په بڼه د ټي ټي پي ریښې په ۲۰۰۲ کال کې هغه وخت ټینګې شوې چې د پاکستان پوځ د امریکا په مرسته په قبایلي سیمو زیات ظالمانه بریدونه وکړل چې اساسي موخه یې د هغو بهرنیو (افغان، عرب او منځنۍ آسیا) وسله والو پر وړاندې مبارزه وه چې د افغانستان له جګړې څخه د پاکستان قبایلي سیمو ته تښتېدلي وو. د بي بي سي د ۲۰۰۴ کال په یوه مقاله کې داسې راغلي دي: <ref name="Bajoria">{{cite web |last=Bajoria |first=Jayshree |date=6 February 2008 |title=Pakistan's New Generation of Terrorists |url=http://www.cfr.org/publication/15422/pakistans_new_generation_of_terrorists.html?breadcrumb=%2Fbios%2F13611%2Fjayshree_bajoria%3Fgroupby%3D1%26hide%3D1%26id%3D13611%26filter%3D456 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514060717/http://www.cfr.org/publication/15422/pakistans_new_generation_of_terrorists.html?breadcrumb=%2Fbios%2F13611%2Fjayshree_bajoria%3Fgroupby%3D1&hide=1&id=13611&filter=456 |archive-date=14 May 2009 |access-date=30 March 2009 |publisher=Council on Foreign Relations}}</ref><ref name="abbasszaffar">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3645114.stm|title=Pakistan's undeclared war|last=Abbas|first=Zaffar|publisher=BBC|quote=The latest military offensive in which air force bombers and gunship helicopters pounded an alleged training camp of suspected [[al-Qaeda]] militants, has resulted in heavy casualties. And it has taken the conflict to an area [South Waziristan] that until now had remained relatively peaceful. ... The military offensive had been part of the overall war against al-Qaeda. ... Since the start of operation, the [Pakistani] military authorities have firmly established that a large number of [[Uzbeks|Uzbek]], [[Chechen people|Chechen]] and Arab militants were in the area. ... It was in July 2002 that Pakistani troops, for the first time in 55 years, entered the Tirah Valley in Khyber tribal agency. Soon they were in [[Shawal Valley|Shawal valley]] of North Waziristan, and later in South Waziristan. ... This was made possible after long negotiations with various tribes, who reluctantly agreed to allow the military's presence on the assurance that it would bring in funds and development work. But once the military action started in South Waziristan a number of Waziri sub-tribes took it as an attempt to subjugate them. Attempts to persuade them into handing over the foreign militants failed, and with an apparently mishandling by the authorities, the security campaign against suspected al-Qaeda militants turned into an undeclared war between the Pakistani military and the rebel tribesmen.|date=10 September 2004|access-date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915111021/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3645114.stm|archive-date=15 September 2008|url-status=live}}</ref><blockquote>دا پوځي عملیات د القاعدې پر وړاندې د عمومي جګړې یوه برخه وو. ... د عملیاتو له پیل راهیسې، [پاکستاني] پوځي چارواکو په کلکه ثابته کړه چې په سیمه کې زیات شمېر ازبک، چیچین او عرب وسله وال شته. ... د ۲۰۰۲ کال په جولای کې لومړی ځل و چې پاکستاني پوځیانو د ۵۵ کلونو په اوږدو کې د خیبر په قبایلي ایجنسي کې د تیراه درې (اورکزی ایجنسۍ) ته ننوتل. لږ وروسته د شمالي وزیرستان شوال درې ته لاړل او ورپسې سوېلي وزیرستان ته وخوځېدل. ... دا کار وروسته له هغه شونی شو چې د بېلابېلو قبایلو سره اوږدې خبرې اترې وشوې. قبایلو په دې ډاډ هوکړه وکړه چې د پوځ شتون به بودیجه او پراختیایي کارونه راوړي. خو کله چې په جنوبي وزيرستان کې پوځي عمليات پيل شول، د وزیرو اړوند يو شمېر قبايلو دا کار د دوی د مطیع کولو هڅه وبلله. د بهرنیو وسله والو په سپارلو کې د هغوی د هڅولو کوښښ ناکام شو، او د چارواکو څرګنده ناسم چلند، د القاعدې د شکمنو پر وړاندې عملیات د پاکستاني پوځ او د قبایلي وسله والو تر منځ په نه اعلان شوې جګړه بدل شول. <ref name="abbasszaffar2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3645114.stm|title=Pakistan's undeclared war|last=Abbas|first=Zaffar|publisher=BBC|quote=The latest military offensive in which air force bombers and gunship helicopters pounded an alleged training camp of suspected [[al-Qaeda]] militants, has resulted in heavy casualties. And it has taken the conflict to an area [South Waziristan] that until now had remained relatively peaceful. ... The military offensive had been part of the overall war against al-Qaeda. ... Since the start of operation, the [Pakistani] military authorities have firmly established that a large number of [[Uzbeks|Uzbek]], [[Chechen people|Chechen]] and Arab militants were in the area. ... It was in July 2002 that Pakistani troops, for the first time in 55 years, entered the Tirah Valley in Khyber tribal agency. Soon they were in [[Shawal Valley|Shawal valley]] of North Waziristan, and later in South Waziristan. ... This was made possible after long negotiations with various tribes, who reluctantly agreed to allow the military's presence on the assurance that it would bring in funds and development work. But once the military action started in South Waziristan a number of Waziri sub-tribes took it as an attempt to subjugate them. Attempts to persuade them into handing over the foreign militants failed, and with an apparently mishandling by the authorities, the security campaign against suspected al-Qaeda militants turned into an undeclared war between the Pakistani military and the rebel tribesmen.|date=10 September 2004|access-date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915111021/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3645114.stm|archive-date=15 September 2008|url-status=live}}</ref> زرګونه بې ګناه وګړي ووژل شول، کورنۍ بې ځایه او سرګردانه شوې.</blockquote>د ټي ټي پي زیاتره مشران د افغانستان د جګړې سابقه لرونکي دي او د ناټو تر مشرۍ لاندې د نړیوالو اشغالګرو ځواکونو په وړاندې یې د سرتیرو، روزنې او لوژستیک په چمتو کولو، د جګړې ملاتړ کړی دی. په ۲۰۰۴ کال کې بېلابېلو پورته ذکر شوو قبایلو، په عملي توګه تر فدارالي ادارې لاندې قبایلي سیمو کې (FATA)  کې یو ځای د پوځي نښتو او له اسلام آباد سره د خبرو اترو له لاري خپل واک رامنځته کړ، چې وروسته د ټي ټي پي د جوړېدو لامل شو. پوځ د خپل کنټرول د ټینګولو لپاره تر دې مهاله په سیمه کې څه کم ۲۰۰۰ مخالف قومي مشران وژلي دي. همدارنګه یو شمېر پاکستاني شنونکي په سیمه کې د متحده ایالاتو د توغندیو د بریدونو پیل په FATA کې د قبایلي مقاومت د زیاتوالي لامل بولي. دوی په ځانګړې توګه د باجور پر یوه مدرسه کې د ۲۰۰۶ کال د اکټوبر لاریون ته اشاره وکړه چې د تحریک نفاذ شریعت محمدي له لوري په لاره اچول شوې و.<ref name="fair201101">{{cite journal|doi=10.1353/asp.2011.0010|title=The Militant Challenge in Pakistan|journal=Asia Policy|date=January 2011|first=C. Christine|last=Fair|volume=11|issue=1|pages=105–37|s2cid=155007730|url=http://www.nbr.org/publications/asia_policy/AP11/AP11_F_MilitantPakistan.pdf|access-date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609014558/http://www.nbr.org/publications/asia_policy/AP11/AP11_F_MilitantPakistan.pdf|archive-date=9 June 2011|url-status=live}}</ref><ref name="gall20093272">{{cite news|author=[[Carlotta Gall]], Ismail Khan, [[Pir Zubair Shah]] and Taimoor Shah|title=Pakistani and Afghan Taliban Unify in Face of U.S. Influx|work=[[The New York Times]]|date=26 March 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|access-date=27 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401223858/http://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|archive-date=1 April 2009|url-status=live}}</ref> د ۲۰۰۷ کال په ډسمبر کې په رسمي ډول د بیت الله محسود په مشرۍ د پاکستان د طالبانو تحریک شتون اعلان شو. دا تحریک په ۲۰۰۷ کال کې تر فدارالي ادارې لاندې قبایلي سیمو کې د القاعده په وړاندې د پاکستان د پوځي عملیاتو په ځواب کې رامنځ ته شو. <ref name="ref2">{{cite web |date=July 2017 |title=Country Reports on Terrorisms 2016 – Foreign Terrorist Organizations Tehrik-e Taliban Pakistan TTP |url=https://www.refworld.org/docid/5981e3bd26.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428085326/https://www.refworld.org/docid/5981e3bd26.html |archive-date=28 April 2019 |access-date=28 April 2019 |work=Refworld |publisher=United States Department of State}}</ref> پاکستان د ۲۰۰۸ کال د اګسټ په ۲۵، په دې ډله بندیز ولګو، بانکي حسابونه او شتمنۍ یې کنګل کړې، او په رسنیو کې یې له څرګندېدو منع کړه. همدارنګه، حکومت اعلان وکړ چې د ټي ټي پي په مهمو مشرانو به انعامونه ورکول کېږي. <ref>{{cite news|first=Syed Saleem|last=Shahzad|title=Setback for Pakistan's terror drive|url=http://atimes.com/atimes/South_Asia/JH27Df01.html|work=Asia Times|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140430234409/http://atimes.com/atimes/South_Asia/JH27Df01.html|archive-date=30 April 2014|url-status=unfit}}</ref> د ۲۰۰۸ کال د ډسمبر په وروستیو کې او د ۲۰۰۹ کال د جنوري په لومړیو کې ملا محمد عمر مجاهد د ګوانتانامو زندان د پخواني بندي ملا عبدالله ذاکر په مشرۍ یو پلاوی ولېږه ترڅو د ټي ټي پي مخکښ غړي وهڅوي چې اختلافات یوې خواته کړي او په افغانستان کې د امریکا له اشغال سره په مبارزه کې له افغان مجاهدینو سره مرسته وکړي. د فبروري په میاشت کې بیت الله محسود، حافظ ګل بهادر او مولوي نذیر هوکړه وکړه او د اتحاد المجاهدین شورا یې را منځ ته کړه، او په انګلیسي کې (''Council of United Mujahedeen'') ترجمه شوې چې معنی یې د مجاهدینو د یووالي شورا ده. په اردو ژبه لېکل شوې د یوه پاڼې وینا خپره شوه،  چې درې واړو ټینګار کړی و چې دوی به د امریکا تر مشرۍ لاندې اشغالګرو سره د مبارزې لپاره اختلافات لرې کړي او د ملا محمد عمر او اسامه بن لادن سره به خپل بیعت بیا تکرار کړي.  <ref name="gall20093273">{{cite news|author=[[Carlotta Gall]], Ismail Khan, [[Pir Zubair Shah]] and Taimoor Shah|title=Pakistani and Afghan Taliban Unify in Face of U.S. Influx|work=[[The New York Times]]|date=26 March 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|access-date=27 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401223858/http://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|archive-date=1 April 2009|url-status=live}}</ref><ref name="gall20093274">{{cite news|author=[[Carlotta Gall]], Ismail Khan, [[Pir Zubair Shah]] and Taimoor Shah|title=Pakistani and Afghan Taliban Unify in Face of U.S. Influx|work=[[The New York Times]]|date=26 March 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|access-date=27 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401223858/http://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html|archive-date=1 April 2009|url-status=live}}</ref><ref name="khanhm">{{cite news|last=Khan|first=Haji Mujtaba|title=Taliban rename their group|work=The Nation|date=23 February 2009|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/23-Feb-2009/Taliban-rename-their-group|access-date=30 March 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331165748/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/23-Feb-2009/Taliban-rename-their-group|archive-date=31 March 2009}}</ref><ref>{{cite news|title=Three Taliban factions form Shura Ittehad-ul-Mujahiden|publisher=The News|date=23 February 2009|url=http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=69346|access-date=30 March 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125015145/http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=69346|archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="roggio20090816">{{cite news|last=Roggio|first=Bill|title=South Waziristan Taliban Groups Clash|publisher=The Long War Journal|date=16 August 2009|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2009/08/south_waziristan_tal.php|access-date=26 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819063017/http://www.longwarjournal.org/archives/2009/08/south_waziristan_tal.php|archive-date=19 August 2009|url-status=live}}</ref> === د پاکستان له پولې هاخوا ګواښونه === په یوه ویډیو کې چې د ۲۰۱۰ کال په اپرېل کې ثبت شوې وه، قاري محسود په ډاګه کړه د ټي ټي پي په مشرانو باندې د متحده ایالاتو د بې پیلوټه الوتکو د بریدونو په ځواب کې به د متحده ایالاتو  ښارونه "اصلي هدف" وګرځوي. د ۲۰۰۹ کال په ډسمبر کې، ټي ټي پي د افغانستان په چپمن کمپ کې د CIA په تاسیساتو د استشهادي برید او همدارنګه د ۲۰۱۰ کال په مې مياشت کې په ټایمز سکویر د بمي برید مسؤلیت په غاړه واخیست.<ref>{{cite news|last=Roggio|first=Bill|title=Hakeemullah Mehsud breaks his silence, threatens US|publisher=Long War Journal|date=3 May 2010|url=http://www.longwarjournal.org/videos/2010/05/hakeemullah_mehsud_breaks_his.php|access-date=6 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505194328/http://www.longwarjournal.org/videos/2010/05/hakeemullah_mehsud_breaks_his.php|archive-date=5 May 2010|url-status=dead}}</ref><ref name="bajoriaj2">{{cite web |last=Bajoria |first=Jayshree |author2=Greg Bruno |date=6 May 2010 |title=Shared Goals for Pakistan's Militants |url=http://www.cfr.org/publication/22064/shared_goals_for_pakistans_militants.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125042808/http://www.cfr.org/publication/22064/shared_goals_for_pakistans_militants.html |archive-date=25 November 2010 |access-date=26 January 2011 |publisher=Council on Foreign Relations}}</ref><ref name="mazzetti2">{{cite news|last=Mazzetti|first=Mark|title=Evidence Mounts for Taliban Role in Car Bomb Plot|work=The New York Times|date=6 May 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/05/06/nyregion/06bomb.html|access-date=6 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622111804/http://www.nytimes.com/2010/05/06/nyregion/06bomb.html?_r=1|archive-date=22 June 2022|url-status=live}}</ref><ref name="ap20100101">{{cite news|title=Pakistan Taliban say they carried out CIA attack|date=1 January 2010|agency=Associated Press|url=http://www.nbcnews.com/id/34654487|work=NBC News|access-date=1 March 2011}}</ref><ref name="reuters20100111">{{cite news|first=Michael|last=Georgy|title=ANALYSIS – CIA bomber video publicity coup for Pakistan Taliban|date=11 January 2010|publisher=Thomson Reuters|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-45310520100111?pageNumber=1|work=Reuters|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004192924/http://in.reuters.com/article/2010/01/11/idINIndia-45310520100111?pageNumber=1|archive-date=4 October 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="nytimes1">{{cite news|last=Berger|first=Joseph|url=https://www.nytimes.com/2010/05/10/us/politics/10holder.html|title=Pakistani Taliban Behind Times Sq. Plot, Holder Says|work=The New York Times|date=2 May 2010|access-date=9 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906163908/https://www.nytimes.com/2010/05/10/us/politics/10holder.html?_r=1|archive-date=6 September 2018|url-status=live}}</ref> ټي ټي پي د  ۲۰۱۲ کال په جولای میاشت کې، په اراکان ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو پر وړاندې د مذهبي تاوتریخوالي له امله پر میانمار د برید ګواښ وکړ. د ټی ټي پي ویاند احسان الله د پاکستان له حکومته غوښتنه وکړه چې له میانمار سره اړیکې پرې کړي او په اسلام آباد کې د برما سفارت وتړي او خبرداری یې ورکړ چې که ګام پورته نه شي د برما پر ګټو به بریدونه وکړي. په داسې حال کې چې دا تحریک په پاکستان کې جهادي مقاومت کوي،خو په نورو هېوادونو کې د عملیاتو د پراخولو وړتیا یې تر پوښتنې لاندې ده. دا یو نادره موقع وه چې دوی په بل هېواد کې د تاوتریخوالي ګواښ وکړ. <ref>[http://tribune.com.pk/story/413231/taliban-threaten-myanmar-over-rohingya/ Tehreek-e-Taliban Pakistan threaten Myanmar over Rohingya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728223044/http://tribune.com.pk/story/413231/taliban-threaten-myanmar-over-rohingya/|date=28 July 2012}}, The Express Tribune</ref><ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/pak-taliban-threaten-to-attack-myanmar-over-rohingya-muslims/979769/|title=Pak Taliban threaten to attack Myanmar over Rohingya Muslims|date=26 July 2012}}</ref> == سرچينې == gpo02q92l4c7v5kz7oe91755slfcmxa 0 69568 371081 369811 2026-11-08T17:01:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 7 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371081 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو حکومت د ۲۰۰۴ او ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ، د بې پیلوټه الوتکو (ډرونونو) په کارولو سره چې د متحده ایالاتو د هوایی ځواک له خوا، د مرکزي استخباراتو ادارې د ځانګړو فعالیتونو څانګې تر عملیاتي کنټرول لاندې وې، د پاکستان په شمال لوېدیځ کې په زرګونو اهدافو بریدونه وکړل. د دې بریدونو زیاتره د پاکستان په شمال لوېدیځ کې د افغانستان پولې ته څېرمه تر فدرالي ادارې لاندې په قبایلي سیمو (چې اوس د خیبر پښتونخوا ایالت یوه برخه ده) کې ترسره شوي دي. دا بریدونه د امریکا متحده ایالاتو د ولسمشر جورج ډبلیو بوش د ادارې پر مهال پیل شول او د نوموړي د ځای ناستي بارک اوباما په واکمنۍ کې په پراخه کچه زیات شول. ځینو په رسنیو کې دې بریدونو ته د بې پیلوټه الوتکو د جګړې نوم ورکړی. د جورج ډبلیو بوش ادارې په رسمي ډول د خپل سیاست له غځېدو انکار وکړ؛ خو د اوباما ادارې د ۲۰۱۳ کال په مې میاشت کې، د لومړي ځل لپاره ومنله چې څلور امریکایي وګړي په دې بریدونو کې وژل شوي دي. د ۲۰۱۳ کال په ډسمبر کې، د پاکستان ملي اسمبلۍ په اتفاق سره په پاکستان کې د امریکا د بې پیلوټه الوتکو د بریدونو پر ضد یو پرېکړه لیک تصویب کړ، چې دا عمل یې د "ملګرو ملتونو د منشور، نړیوالو قوانینو او بشردوستانه معیارونو څخه سرغړونه وبلله."<ref name="The CIA's Silent War in Pakistan">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,1900248,00.html|archive-url=https://archive.today/20120914063431/http://www.time.com/time/printout/0,8816,1900248,00.html|url-status=dead|archive-date=14 September 2012|title=The CIA's Silent War in Pakistan|magazine=Time|date=1 June 2009|access-date=16 December 2011|first1=Bobby|last1=Ghosh|first2=Mark|last2=Thompson}}</ref><ref>{{cite web |last1=Miller |first1=Greg |last2=Tate |first2=Julie |date=1 September 2011 |title=CIA shifts focus to killing targets |url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-shifts-focus-to-killing-targets/2011/08/30/gIQA7MZGvJ_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126132531/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-shifts-focus-to-killing-targets/2011/08/30/gIQA7MZGvJ_story.html |archive-date=26 November 2013 |access-date=10 December 2017 |via=www.WashingtonPost.com |df=dmy-all}}</ref><ref name="GregMiller">{{cite news|last=Miller|first=Greg|url=https://www.washingtonpost.com/national/national-security/under-obama-an-emerging-global-apparatus-for-drone-killing/2011/12/13/gIQANPdILP_story.html|title=Under Obama, an emerging global apparatus for drone killing|newspaper=The Washington Post|date=27 December 2011|access-date=8 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506233717/http://www.washingtonpost.com/national/national-security/under-obama-an-emerging-global-apparatus-for-drone-killing/2011/12/13/gIQANPdILP_story.html|archive-date=6 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="afp20July2009">{{cite news|last=De Luce|first=Dan|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iSx0O9rqfroVdyJRvKzbpSTdhemw|title=No let-up in US drone war in Pakistan|agency=Agence France-Presse|date=20 July 2009|access-date=16 December 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215153626/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iSx0O9rqfroVdyJRvKzbpSTdhemw|archive-date=15 December 2011}}</ref><ref name="naf3June2009">{{cite web |last1=Bergen |first1=Peter |last2=Tiedemann |first2=Katherine |date=3 June 2009 |title=The Drone War |url=http://www.newamerica.net/publications/articles/2009/drone_war_13672 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206172655/http://www.newamerica.net/publications/articles/2009/drone_war_13672 |archive-date=6 December 2011 |access-date=16 December 2011 |publisher=New America Foundation}}</ref><ref name="NBC_News">{{cite web |last=Isikoff |first=Michael |date=23 May 2013 |title=In first public acknowledgement, Holder says 4 Americans died in US drone strikes |url=http://investigations.nbcnews.com/_news/2013/05/22/18429089-in-first-public-acknowledgement-holder-says-4-americans-died-in-us-drone-strikes?lite |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725020358/http://investigations.nbcnews.com/_news/2013/05/22/18429089-in-first-public-acknowledgement-holder-says-4-americans-died-in-us-drone-strikes?lite |archive-date=25 July 2013 |access-date=19 August 2013 |work=NBC News |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 December 2013 |title=NA unanimously passes resolution against US drone strikes |url=https://www.dawn.com/news/1061704 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000213/https://www.dawn.com/news/1061704 |archive-date=29 August 2018 |access-date=28 August 2018 |df=dmy-all}}</ref> د پاکستان پخواني لومړي وزیر نواز شریف په مکرر ډول د دې بریدونو د پای غوښتنه وکړه او ویې ویلي: "د بې پیلوټه الوتکو کارول نه یوازې زموږ په ځمکنۍ بشپړتیا پرله پسې تېری ده، بلکې زموږ له هېواده د ترهګرۍ د له منځه وړلو په برخه کې زموږ هوډ او هڅو ته هم زیان رسوي". خو د پاکستاني چارواکو د عامه مخالفت ترڅنګ، زیاتره پخوانیو لومړیو وزیرانو، متحده ایالاتو ته د دې بریدونو پټه اجازه ورکړې وه. د پېښور سترې محکمې په یو حکم کې دا بریدونه غیرقانوني، غیر انساني، د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې سرغړونه او جنګي جرم وګڼل.خو د اوباما اداره له دې سره موافقه نه وه، او ادعا یې وکړه چې دا بریدونه له نړیوال قانون سره په ټکر کې نه دي او د برید تګلاره کره او اغېرمنه وه. د پاکستاني طالبانو مشر بیت الله محسود (چې د ۲۰۰۹ کال د اګست په ۵ نېټه په سوېلي وزیرستان کې په یوه بريد کې ووژل شو)، د محسود ځای ناستی حکیم الله محسود (چې د ۲۰۱۳ کال د نومبر په لومړۍ نېټه ووژل شو) او د افغان طالبانو مشر اختر منصور (د ۲۰۱۶ کال د مې په ۲۱ مه د پاکستان په احمد وال کې ووژل شو) د بریدونو له مهمو هدفونو څخه وو. <ref name="GulPM">Ayaz Gul, 22 October 2013, "[http://www.voanews.com/content/us-accused-of-unlawful-killings-pakistan-drone-strikes/1774276.html Pakistani PM Urges US to Stop Drone Strikes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023024213/http://www.voanews.com/content/us-accused-of-unlawful-killings-pakistan-drone-strikes/1774276.html|date=23 October 2013}}", ''Voice of America''. Retrieved 23 October 2013.</ref><ref>{{cite web |date=24 October 2013 |title=Secret memos 'show Pakistan endorsed US drone strikes' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24649840 |access-date=18 August 2022 |website=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |author=Nic Robertson and Greg Botelho |date=11 April 2013 |title=Ex-Pakistani leader admits secret deal with U.S. on drone strikes |url=https://edition.cnn.com/2013/04/11/world/asia/pakistan-musharraf-drones/index.html |access-date=18 August 2022 |website=CNN}}</ref><ref>Andrew Buncombe, 9 May 2013, "[https://www.independent.co.uk/news/world/asia/pakistani-court-declares-us-drone-strikes-in-the-countrys-tribal-belt-illegal-8609843.html Pakistani court declares US drone strikes in the country's tribal belt illegal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519045200/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/pakistani-court-declares-us-drone-strikes-in-the-countrys-tribal-belt-illegal-8609843.html|date=19 May 2017}}", ''The Independent''. Retrieved 23 October 2013.</ref><ref>Seth G. Jones and C. Christine Fair (2010). [https://www.questia.com/read/122625825 ''Counterinsurgency in Pakistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524103353/http://www.questia.com/read/122625825/counterinsurgency-in-pakistan |date=2014-05-24 }} (Santa Monica, CA: Rand), xi,.</ref> په افغانستان کې د بې پیلوټه الوتکو بریدونو د پاکستان په خاوره کې له بریدونو سره، چې د همدې پولې په اوږدو کې وو، نږدې تړاو درلود. په دې بریدونو کې ۳۷۹۸–۵۰۵۹ وسله وال او ۱۶۱–۴۷۳ ملکي وګړي ووژل شول. په وژل شوو اورپکو کې د افغان طالبانو، پاکستاني طالبانو، اسلامي دولت، القاعدې، حقاني شبکې او نورو سازمانونو سلګونه لوړ پوړي مشران شامل وو، چې یوازې د ۲۰۱۷ کال د مې میاشتې په یوه لس ورځنۍ موده کې ۷۰ طالب مشران ووژل شول.  <ref>[https://www.thebureauinvestigates.com/projects/drone-war/afghanistan Drone Strikes in Afghanistan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624010404/https://www.thebureauinvestigates.com/projects/drone-war/afghanistan|date=24 June 2018}} Bureau of Investigative Journalism. Retrieved 6 March 2019.</ref> == شالید == په عامه بڼه، د پاکستان حکومت دا بریدونه غندلي دي. خو دا اعا هم شوې چې بې پیلوټه الوتکو ته اجازه ورکړل شوې ترڅو د پاکستان له شمسي هوايي ډګر څخه د ۲۰۱۱ کال د اپرېل تر ۲۱ کار واخلي. د ویکي لیکس له خوا د افشا شوو ډیپلوماټیکو اسنادو پربنسټ، د پاکستان د پوځ مشر اشفاق پرویز کیاني نه یوازې په پټه توګه د بې پیلوټه الوتکو له الوتنو سره هوکړه کړې وه، بلکې په ۲۰۰۸ کال کې یې د امریکایانو څخه غوښتنه کړې وه چې دا بریدونه زیات کړي. خو د پاکستان د کورنیو چارو وزیر رحمان ملک وویل، "د بې پیلوټه الوتکو توغنديو مالي خسارات اړولي. یو څو وسله وال وژل کېږي، خو زیاتره قربانیان بې ګناه وګړي دي." دا بریدونه زیاتره په پاکستان کې د امریکا ضد احساساتو د راپارولو لامل ګڼل کېږي او په پاکستان کې د سي آی اې د پراخو فعالیتونو په اړه یې پوښتنې را پورته کړې. <ref name="nyt11Dec2009">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/world/asia/12drone.html|title=Qaeda Planner in Pakistan Killed by Drone|newspaper=The New York Times|date=11 December 2009|access-date=16 December 2011|first1=Mark|last1=Mazzetti|first2=Souad|last2=Mekhennet|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608082433/http://www.nytimes.com/2009/12/12/world/asia/12drone.html|archive-date=8 June 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="austrailian19Feb2009">{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/pakistan-permits-cia-base-for-strikes/story-e6frg6t6-1111118893683|title=Pakistan allowing CIA to use airbase for drone strikes|newspaper=Australian|date=19 February 2009|access-date=6 December 2011|first=Amanda|last=Hodge|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620114000/http://www.theaustralian.com.au/news/pakistan-permits-cia-base-for-strikes/story-e6frg6t6-1111118893683|archive-date=20 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="reuters20May2011">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-wikileaks-idUSTRE74J3UV20110520|title=Pakistan army chief sought more drone coverage in '08: Wikileaks|last=Allbritton|first=Chris|date=20 May 2011|access-date=16 December 2011|newspaper=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903164622/http://www.reuters.com/article/2011/05/20/us-pakistan-wikileaks-idUSTRE74J3UV20110520|archive-date=3 September 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="hindustan23April2011">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/F-16-jets-knock-down-CIA-drones/Article1-688705.aspx|title=F-16 jets knock down CIA drones|newspaper=Hindustan Times|date=23 April 2011|access-date=16 December 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831181743/http://www.hindustantimes.com/F-16-jets-knock-down-CIA-drones/Article1-688705.aspx|archive-date=31 August 2011}}</ref> د ملکي مرګ ژوبلې او د اورپکو مرګ ژوبلې د شمېرو په اړه ريپوټونه توپیر لري. په عمومي ډول، سي آی اې او نورو امریکایی ادارو د اورپکو د لوړې کچې مرګ ژوبلې ادعا کړې. خو دا ادعا د سنجش په یوه لانجمنه تګلاره ولاړه ده چې "د برید په سیمه کې ټول پوځي عمر لرونکي نارینه جنګیالي شمېرل کېږي ... مګر دا چې په ښکاره ټوګه استخبارات وروسته دوی بې ګناه ثابت کړي." د بېلګې په توګه، سي آی اې ادعا وکړه چې د ۲۰۱۰ کال له مې د ۲۰۱۱ کال تر اګست پورې بریدونو کې له ۶۰۰ زیات وسله وال پرته له کومې ملکي مرګ ژوبلې وژل شوي، چې له دې ادعا سره زیاتره موافق نه دي. د نیو امریکا بنسټ اټکل کړی چې په بریدونو کې د وژل شویو کسانو ۸۰ سلنه وسله وال وو. له بلې خوا يو شمېر کارپوهانو ويلي چې په حقيقت کې ډېر کم وسله وال او ډېر زیات ملکي وګړي وژل شوي دي. د بروکینګز انستېتیوټ غړي، ډینیل ایل بایمن د ۲۰۰۹ کال په یوه نظري مقاله کې لیکلي چې د ډرون بریدونو ښایي د هر اورپکي د وژلو په سر "۱۰ یا ډېر ملکي وګړي" وژلي وي. د پاکستان پوځ ویلي دي چې په وژل شویو کې زیاتره د القاعدې او طالبانو وسله وال وو. د څېړنیز ژورنالیزم بنسټ موندلې چې له ۲۴۹۷ څخه تر ۳۹۹۹ پورې په وژل شوو کسانو کې له ۱۷۲ څخه تر ۲۰۷ پورې ماشومان او له ۴۲۳ څخه تر ۹۶۵ پورې ملکي وګړي وژل شوي دي. نوموړي بنسټ دا ادعا هم کړې چې د اوباما له واک ته رسېدو سر سم، لږ تر لږه ۵۰ ملکي وګړي په ورپسې بریدونو کې، چې د قربانیانو مرستې ته یې وردانګلې، وژل شوي دي. له ۲۰ څخه ډیر ملکي وګړي هم په جنازو او د غمشریکۍ په بریدونو کې وژل شوي چې دا عمل د حقوقي کارپوهانو له لوري غندل شوی هم دی.<ref name="C.I.A. Is Disputed">{{cite news|last=Shane|first=Scott|title=C.I.A. Is Disputed on Civilian Toll in Drone Strikes|url=https://www.nytimes.com/2011/08/12/world/asia/12drones.html?_r=1|date=11 August 2011|access-date=16 December 2011|newspaper=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101001352/http://www.nytimes.com/2011/08/12/world/asia/12drones.html?_r=1|archive-date=1 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="SecretKillList">Jo Becker & Scott Shane, 29 May 2012, "[https://www.nytimes.com/2012/05/29/world/obamas-leadership-in-war-on-al-qaeda.html?_r=0 Secret 'Kill List' Proves a Test of Obama's Principles and Will] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228010804/http://www.nytimes.com/2012/05/29/world/obamas-leadership-in-war-on-al-qaeda.html?_r=0|date=28 February 2017}}", ''The New York Times''. Retrieved 23 October 2013.</ref><ref name="The Economist">{{cite news|title=Out of the blue|url=http://www.economist.com/node/21524916|date=30 July 2011|access-date=16 December 2011|newspaper=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215041027/http://www.economist.com/node/21524916|archive-date=15 December 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="brookings1">{{cite web |last=Byman |first=Daniel |date=14 July 2009 |title=Do Targeted Killings Work? |url=http://www.brookings.edu/opinions/2009/0714_targeted_killings_byman.aspx? |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160521070958/http://www.brookings.edu/opinions/2009/0714_targeted_killings_byman.aspx |archive-date=21 May 2016 |access-date=16 December 2011 |publisher=Brookings Institution |quote=Critics correctly find many problems with this program, most of all the number of civilian casualties the strikes have incurred. Sourcing on civilian deaths is weak and the numbers are often exaggerated, but more than 600 civilians are likely to have died from the attacks. That number suggests that for every militant killed, 10 or so civilians also died.}}</ref><ref name="dawn20110309">{{cite news|url=http://www.dawn.com/2011/03/09/most-of-those-killed-in-drone-attacks-were-terrorists-military.html|title=Most of those killed in drone attacks were terrorists: military|last=Sherazi|first=Zahir Shah|date=9 March 2011|access-date=16 December 2011|newspaper=Dawn|archive-url=https://web.archive.org/web/20111223182954/http://www.dawn.com/2011/03/09/most-of-those-killed-in-drone-attacks-were-terrorists-military.html|archive-date=23 December 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="thebureauinvestigates.comRescuers">{{cite news|url=http://www.thebureauinvestigates.com/2012/02/04/obama-terror-drones-cia-tactics-in-pakistan-include-targeting-rescuers-and-funerals/|title=Obama terror drones: CIA tactics in Pakistan include targeting rescuers and funerals|first1=Chris|last1=Woods|first2=Christina|last2=Lamb|date=4 February 2012|access-date=7 February 2012|work=Bureau of Investigative Journalism|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207130806/http://www.thebureauinvestigates.com/2012/02/04/obama-terror-drones-cia-tactics-in-pakistan-include-targeting-rescuers-and-funerals/|archive-date=7 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Woods |first=Chris |date=11 August 2011 |title=Over 160 children reported among drone deaths |url=http://www.thebureauinvestigates.com/2011/08/11/more-than-160-children-killed-in-us-strikes/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106182545/http://www.thebureauinvestigates.com/2011/08/11/more-than-160-children-killed-in-us-strikes/ |archive-date=6 January 2012 |access-date=27 December 2011 |work=Bureau of Investigative Journalism |df=dmy-all}}</ref><ref name="thebureauinvestigates.com">{{cite web |last=Woods |first=Chris |date=10 August 2011 |title=Drone War Exposed – the complete picture of CIA strikes in Pakistan |url=http://www.thebureauinvestigates.com/2011/08/10/most-complete-picture-yet-of-cia-drone-strikes/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217051724/http://www.thebureauinvestigates.com/2011/08/10/most-complete-picture-yet-of-cia-drone-strikes/ |archive-date=17 December 2011 |access-date=16 December 2011 |work=Bureau of Investigative Journalism |df=dmy-all}}</ref> باربرا الیاس-سنبورن هم ادعا  کړې چې "تر هغې کچې چې د ډرون په اړه لیکنې وړاندیز کوي، دا ډول وژنې معمولا د جګړې لپاره د اورپکو هوډ ځواکمن کوي، د هر ډول احتمالي خبرو اترو او جوړجاړي مخه نیسي." خو د رنډ کارپوریشن (RAND Corporation) شننه وړاندیز کوي چې " ډرون بریدونه په پاکستان کې د ترهګریزو بریدونو د پېښېدو او ځواکمنتیا سره تړاو لري.<ref>{{cite journal|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/137077/barbara-elias-sanborn/the-pakistani-talibans-coming-divide|last=Elias-Sanborn|first=Barbara|date=2 February 2012|title=The Pakistani Taliban's Coming Divide|journal=Foreign Affairs|access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310114133/http://www.foreignaffairs.com/articles/137077/barbara-elias-sanborn/the-pakistani-talibans-coming-divide|archive-date=10 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>Johnston, Patrick B., and Anoop Sarbahi, [http://patrickjohnston.info/materials/drones.pdf The Impact of U.S. Drone Strikes on Terrorism in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030153538/http://patrickjohnston.info/materials/drones.pdf|date=30 October 2012}}, [[RAND Corporation]], 25 February 2012.</ref> په ۲۰۱۰ کال کې د ټایمز سکویر د موټر بم د انګېزې په اړه بریدګر فیصل شهزاد وایې چې دا برید یې خپل پلرني ټاټوبي، پاکستان کې د سي آی اې د بې پیلوټه الوتکو د تکراري بریدونو له امله کړی و.  <ref>[https://articles.latimes.com/2010/may/08/nation/la-na-bomb-motive-20100508 Bomb motive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517180336/http://articles.latimes.com/2010/may/08/nation/la-na-bomb-motive-20100508|date=17 May 2013}}, ''Los Angeles Times'' 8 May 2010.</ref> د ۲۰۱۱ کال په نومبر کې د ډرون بریدونه وروسته له هغه ودرول شول چې د سلاله په پېښه کې ناټو ځواکونو ۲۴ پاکستاني پوځیان ووژل. د ۲۰۱۱ کال په ډسمبر کې شمسي هوايي ډګر له امریکایانو تش شو او پاکستانیانو یې کنترول په لاس کې واخیست. دې پیښې نږدې دوه میاشتې د ډرون بریدونو ودرول چې د ۲۰۱۲ کال د جنوري په ۱۰ بېرته پیل شو. <ref name="Shamsi Airfield taken by FC">{{cite news|title=Pak forces take control of Shamsi airbase|url=http://ibnlive.in.com/news/pak-forces-take-control-of-shamsi-airbase/210683-56.html|newspaper=IBNLive|date=10 December 2011|access-date=7 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108224133/http://ibnlive.in.com/news/pak-forces-take-control-of-shamsi-airbase/210683-56.html|archive-date=8 January 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|author=Ken Dilanian|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/23/world/la-fg-pakistan-cia-drone-20111224|title=CIA has suspended drone attacks in Pakistan, U.S. officials say|work=Los Angeles Times|date=2011-12-23|access-date=2013-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617084622/http://articles.latimes.com/2011/dec/23/world/la-fg-pakistan-cia-drone-20111224|archive-date=17 June 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> د ملګرو ملتونو ځانګړي خبریال بین ایمرسن، د ۲۰۱۳ کال په مارچ میاشت کې د ملګرو ملتونو د یوې ډلې مشري وکړه چې د امریکا د بې پیلوټه الوتکو په بریدونو کې یې د ملکي مرګ ژوبلې په اړه څېړنه کوله. نوموړي په ډاګه کړه چې دا بریدونه د پاکستان له حاکمیت څخه سرغړونه ده. ایمرسن زیاته کړه چې د هېواد حکومتي چارواکو په واضح ډول څرګنده کړه چې پاکستان د ډرون له بریدونو سره موافق نه دی، خو دا خبرې د متحده ایالاتو د چارواکو له خوا رد شوې. د بخښنې نړیوال سازمان د ۲۰۱۳ کال په اکټوبر کې، د ډرون بریدونو د اغېزو په اړه یوه مفصله څېړنه وړاندې کړه چې دا بریدونه یې په کلکه وغندل. په راپور کې راغلي وو چې د تصادفي ملکي مرګ ژوبلې شمېر، کارول شوي تاکتیکونه (لکه په ورپسې بریدونو کې د هغو کسانو په نښه کول چې د ټپیانو سره مرسته کوي) او د پاکستان د حاکمیت څخه سرغړونه په دې معنی ده چې ځینې بریدونه د غیرقانوني اعدامونو او جنګي جرمونو په څېر ګڼل کېدای شي.<ref>{{cite news|title=UN says US drones violate Pakistan's sovereignty|url=http://www.chron.com/news/world/article/UN-says-US-drones-violate-Pakistan-s-sovereignty-4356752.php|newspaper=The Houston Chronicle|date=15 March 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321015705/http://www.chron.com/news/world/article/UN-says-US-drones-violate-Pakistan-s-sovereignty-4356752.php|archive-date=21 March 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Amnesty International |title="Will I be next?" US Drone Strikes in Pakistan |url=http://www.amnestyusa.org/sites/default/files/asa330132013en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023120339/http://www.amnestyusa.org/sites/default/files/asa330132013en.pdf |archive-date=23 October 2013 |access-date=22 October 2013 |publisher=Amnesty International Publications |df=dmy-all}}</ref> د ۲۰۱۴ کال په مې میاشت کې، د هدفي وژنو پروګرام په " په اساسي ډول ختم" وګڼل شو، چې د ۲۰۱۳ کال له ډسمبر وروسته هېڅ برید نه دی شوی. د بریدونو کمښت د اوباما د ادارې له نوي سیاست سره سمون خوري چې په کې "نږدې ډاډ" ته اړتیا وه چې ملکي وګړو ته به زیان نه رسېږي. همدارنګه، په دې سیاست کې د قانون جوړونکو څخه غوښتنه شوې وه چې د ډرون پروګرام (د کانګرس د ښه نظارت لپاره) د دفاع وزارت تر عملیاتي کنټرول لاندې راولي. د بریدونو کموالي همدارنګه په افغانستان کې د امریکا د پوځ او سي آی اې د حضور له کمښت، په پاکستان کې د القاعدې د حضور له کمښت، او د بې پیلوټه الوتکو په بریدونو کې د پوځ د رول (د سي آی اې په لګښت) له زیاتوالي سره سمون درلود. <ref>{{Cite web |date=2013-03-09 |title=McCain: Are You a "Wacko Bird" Like Rand Paul, Justin Amash, and Ted Cruz? |url=https://reason.com/2013/03/09/mccain-are-you-a-wacko-bird-like-rand-pa/ |access-date=2020-02-06 |website=Reason.com |language=en-US}}</ref><ref name="ZBeauchamp">{{cite news|last=Beauchamp|first=Zack|title=The drone war may be over in Pakistan|url=https://www.vox.com/2014/5/29/5761634/has-america-stopped-killing-pakistanis-with-drones|access-date=29 May 2014|newspaper=Vox|date=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530042448/http://www.vox.com/2014/5/29/5761634/has-america-stopped-killing-pakistanis-with-drones|archive-date=30 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="KDilianian">{{cite news|last=Dilanian|first=Ken|title=CIA Winds Down Drone Strike Program in Pakistan|url=http://bigstory.ap.org/article/cia-drone-strike-program-pakistan-winding-down|access-date=29 May 2014|newspaper=AP|date=29 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530043633/http://bigstory.ap.org/article/cia-drone-strike-program-pakistan-winding-down|archive-date=30 May 2014}}</ref> == شمېرې == {| class="wikitable" | colspan="6" |د نیو امریکا بنسټ د معلوماتو پر بنسټ، د امریکا د بې پیلوټه الوتکو د بریدونو اټکل (د ۲۰۱۸ کال د جنوري ۱ اټکل): <ref>{{cite web |title=Drone Strikes: Pakistan |url=https://www.newamerica.org/in-depth/americas-counterterrorism-wars/pakistan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101205448/https://www.newamerica.org/in-depth/americas-counterterrorism-wars/pakistan/ |archive-date=1 November 2017 |access-date=10 December 2017 |website=New America |df=dmy-all}}</ref> |- | rowspan="2" |'''کال''' | rowspan="2" |'''بریدونه''' | colspan="4" |'''مرګ ژوبله''' |- |'''اورپکي''' |'''ملکي وګړي''' |'''نامعلوم''' |'''ټولټال''' |- |'''۲۰۰۴''' |۱ |۳ |۲ |۲ |۷ |- |'''۲۰۰۵''' |۳ |۵ |۶ |۴ |۱۵ |- |'''۲۰۰۶''' |۲ |۱ |۹۳ |۰ |۹۴ |- |'''۲۰۰۷''' |۴ |۵۱ |۰ |۱۲ |۶۳ |- |'''۲۰۰۸''' |۳۶ |۲۲۳ |۲۸ |۴۷ |۲۹۸ |- |'''۲۰۰۹''' |۵۴ |۳۸۷ |۷۰ |۹۲ |۵۴۹ |- |'''۲۰۱۰''' |۱۲۲ |۷۸۸ |۱۶ |۴۵ |۸۹۸ |- |'''۲۰۱۱''' |۷۰ |۴۱۵ |۶۲ |۳۵ |۵۱۲ |- |'''۲۰۱۲''' |۴۸ |۲۶۸ |۵ |۳۳ |۳۰۶ |- |'''۲۰۱۳''' |۲۶ |۱۴۵ |۴ |۴ |۱۵۳ |- |'''۲۰۱۴''' |۲۲ |۱۵۴ |۰ |۰ |۱۴۵ |- |۲۰۱۵ |۱۰ |۵۷ |۰ |۰ |۵۷ |- |۲۰۱۶ |۳ |۹ |۰ |۰ |۹ |- |۲۰۱۷ |۸ |۳۶ |۲ |۱ |۳۹ |- |'''ټولټال''' |'''۴۰۹''' |'''۲۵۳۳''' |'''۲۸۸''' |'''۲۷۵''' |'''۳۰۹۶''' |} د څېړنیز ژورنالیزم پر بنسټ د متحده ایالاتو د بې پيلوټه بریدونو په اړه د لاندې مجموعي شمېرې اټکل کوي (د ۲۰۱۷ کال د سپټمبر ۱۷ اټکل) * ټول بريدونه: ۴۲۹ * ټول وژل شوي: ۲۵۱۴ – ۴۰۲۳ * وژل شوي ملکي وګړي: ۴۲۴ – ۹۶۹ * وژل شوي ماشومان: ۱۷۲ – ۲۰۷ * ژوبل شوي: ۱۱۶۲ – ۱۷۴۹ * د بوش تر ادارې لاندې بریدونه: ۵۱ * د اوباما تر ادارې لاندې بریدونه: ۳۷۳ * د ترمپ تر ادارې لاندې بریدونه: ۵ * د ۲۳۷۹ مړو له ډلې ۸۴ د القاعدې غړي ښودل شوي.  <ref>{{cite web |last1=Serle |first1=Jack |title=Only 4% of drone victims in Pakistan named as al Qaeda members |url=http://www.thebureauinvestigates.com/namingthedead/only-4-of-drone-victims-in-pakistan-named-as-al-qaeda-members/?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019223717/http://www.thebureauinvestigates.com/namingthedead/only-4-of-drone-victims-in-pakistan-named-as-al-qaeda-members/?lang=en |archive-date=19 October 2014 |access-date=20 October 2014 |publisher=The Bureau of Investigative Journalism |df=dmy-all}}</ref> د ۲۰۱۳ کال د جولای په میاشت کې څېړنیز ژورنالیزم له خوا د پاکستان حکومت یو پخوانی ترلاسه شوی محرم راپور د ۲۰۰۶ او ۲۰۰۹ کلونو ترمنځ د بې پیلوټه الوتکو د ۷۵ بریدونو جزیات ښيي. د دې ۱۲ مخیز راپور پر بنسټ، په دې موده کې د وژل شویو ۷۴۶ کسانو له ډلې ۱۷۶ یې ملکي وګړي ښودل شوي دي. د لانګ وار ژورنال (د اوږدې جګړې ژورنال)، د څېړنیز ژورنالیزم بنسټ، او د نوې امریکا بنسټ په وینا، ۲۰۰۶، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو د نورو کلونو په پرتله د ملکي مرګ ژوبلې ترټولو لوړه کچه درلوده. <ref>Woods, Chris "[http://www.thebureauinvestigates.com/2013/07/22/exclusive-leaked-pakistani-report-confirms-high-civilian-death-toll-in-cia-drone-strikes/ Leaked Pakistani report confirms high civilian death toll in CIA drone strikes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728175848/http://www.thebureauinvestigates.com/2013/07/22/exclusive-leaked-pakistani-report-confirms-high-civilian-death-toll-in-cia-drone-strikes/|date=28 July 2013}}" ''Bureau of Investigative Journalism''. 22 July 2013.</ref> == سرچينې == e68aczqjka2xqm4nqq0qgvdk9c6ersb 0 69605 371079 297499 2026-11-08T17:00:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371079 wikitext text/x-wiki له 2016ز کال راهيسې، په يمن کې د خوراک د تامين بحران روان دی، چې د يمن د کورنۍ جګړې پر مهال پيل شوی و. د ملګرو ملتونو د اټکل تر مخې د 2020ز کال تر ديسمبر پورې د جګړې د غېر مستقیمو لاملونو له کله 130000 تنه مړه شوي دي، په کومو لاملونو کې چې د خوراکونو، د روغتيايي خدماتو، او زېربناوو کمښت شامل دي. په 2018ز کال کې، د ماشومانو د ساتنې ادارې (Save the Children) اټکل کړی و چې له دې مخکې په درې کلونو کې 85000 ماشومان د لوږې له امله مړه شوي وو. د 2020ز کال د مۍ په مياشت کې، يونيسف يمن په نړۍ کې د ستر بشري ناورين په توګه بيان کړ، او اټکل يې کړی چې د ټول نفوس 80٪ وګړو بشري مرستو ته اړتيا درلوده، يعنې له څلور ويشت ميلیونه څخه زيات وګړی. د 2022ز کال د سپتمبر په مياشت کې، د خوړو نړیوال پروګرام اټکل کړی و چې اولس اعشاريه څلور ميلیونه يمنيان د خوراک د کمښت سره لاس او ګريوان دي،  ويې ويل چې د کال تر پايه به دا شمېر نولس ميلیونه ته لوړ شي، او روښانه يې کړه چې د لوږې دا کچه بې مخينې ده. دا بحران د نس ناستي ناروغۍ د پيل له امله مخ په زیاتېدو دی، د کوم له امله چې د 2015ز او 2017ز کال تر منځ موده کې له 3000 څخه زيات کسان مړه شوي دي. په داسې حال کې چې هېواد د بحران سره مخ دی او ډېرې سيمې د IPC Phase 4 (بشري بېړنی حالت) په توګه ډلبندي شوي دي، د نړيوالو مرستندويه هڅو له امله په 2018ز کال کې او بيا د 2019ز کال په لومړيو کې د لوږې د حالاتو اصلي ډلبندي ځنډېدلې ده. د 2021ز کال د جنورۍ په مياشت کې، له 33 سيمو څخه دوه سيمې د IPC 4 (بشري بېړنی حالت) په توګه ډلبندي شوې وې، په داسې حال کې چې 26 نورې سیمې د IPC 3 (سخت بحران) په توګه ډلبندي شوې وې.<ref>{{cite web |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=agencies |date=4 October 2016 |title=Yemen famine feared as starving children fight for lives in hospital |url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/04/yemen-famine-feared-as-starving-children-fight-for-lives-in-hospital |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004232919/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/04/yemen-famine-feared-as-starving-children-fight-for-lives-in-hospital |archive-date=4 October 2016 |access-date=13 December 2017 |work=The Guardian}}</ref><ref name="2020_UN">{{Cite web |date=1 December 2020 |title=UN humanitarian office puts Yemen war dead at 233,000, mostly from 'indirect causes' |url=https://news.un.org/en/story/2020/12/1078972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823202108/https://news.un.org/en/story/2020/12/1078972 |archive-date=23 August 2021 |access-date=23 August 2021 |website=UN News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/11/21/world/middleeast/yemen-famine-children.html|title=85,000 Children in Yemen May Have Died of Starvation|first=Palko|last=Karasz|newspaper=The New York Times|date=21 November 2018|access-date=23 August 2021|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411021937/https://www.nytimes.com/2018/11/21/world/middleeast/yemen-famine-children.html|url-status=live}}</ref><ref name="url85,000 children in Yemen have starved to death: Save the Children report - ABC News">{{cite web |title=85,000 children in Yemen have starved to death: Save the Children report - ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/85000-children-yemen-starved-death-save-children-report/story?id=59340453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409060627/https://abcnews.go.com/International/85000-children-yemen-starved-death-save-children-report/story?id=59340453 |archive-date=9 April 2021 |website=[[ABC News]] |format= |accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |title=Yemen conflict: A devastating toll for children |url=https://www.unicef.org/infobycountry/yemen_85651.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316204554/https://www.unicef.org/infobycountry/yemen_85651.html |archive-date=16 March 2017 |access-date=16 March 2017 |publisher=[[UNICEF]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Yemen faces world's worst cholera outbreak - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40395522|access-date=28 June 2017|work=[[BBC News]]|date=25 June 2017|archive-date=25 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625200910/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-40395522|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/FRC_Yemen_Summary_report.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823180133/http://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/FRC_Yemen_Summary_report.pdf |archive-date=23 August 2021 |access-date=23 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yemen 2018 &#124; IPC Global Platform |url=http://www.ipcinfo.org/ipcinfo-website/resources/other_resources/yemen-2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823180133/http://www.ipcinfo.org/ipcinfo-website/resources/other_resources/yemen-2018 |archive-date=23 August 2021 |access-date=23 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yemen: Acute Malnutrition January - July 2020 and Projections for August - December 2020 and January - March 2021 &#124; IPC Global Platform |url=http://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/details-map/en/c/1153006/?iso3=YEM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823180141/http://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/details-map/en/c/1153006/?iso3=YEM |archive-date=23 August 2021 |access-date=23 August 2021}}</ref> د بحران بنسټيز لامل د يمن روانه کورنۍ جګړه ده. په 2015ز کال کې پيل شوې روانې کورنۍ جګړې او د سعودي عربستان له خوا د يمن د محاصرې له امله، خلکو ته مرستې ډېر ځله په اغېزناک ډول نه رسېږي. د 2017ز کال د نومبر په مياشت کې د ټولو سمندري او ځمکنيو بندرونو د بندېدو تر څنګ محاصره هم سخته کړای شوه وه، او د مياشتې په پای کې په بشپړ ډول نه، بلکې تر يو بريده ازاد کړای شول، او ځينو بشرپالو مرستو ته اجازه ورکړل شوې وه، چې هېواد ته داخل شي.<ref>{{cite magazine|url=http://time.com/5016581/saudi-arabia-yemen-blockade-famine/|title='Catastrophic' Saudi Blockade on Yemen Could Starve Millions|magazine=Time|access-date=21 November 2017|archive-date=4 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004052314/http://time.com/5016581/saudi-arabia-yemen-blockade-famine/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Dewan |first=Angela |date=9 November 2017 |title=Saudi blockade pushing Yemen to 'worst famine in decades' |url=http://edition.cnn.com/2017/11/09/middleeast/yemen-famine-saudi-arabia/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328041656/https://edition.cnn.com/2017/11/09/middleeast/yemen-famine-saudi-arabia/index.html |archive-date=28 March 2019 |access-date=21 November 2017 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2017-11-08/yemen-crisis-grows-as-port-closure-blocks-aid/9128598|title='Catastrophic' Yemen crisis grows as blockade cuts Red Cross and UN aid|newspaper=ABC News|date=8 November 2017|publisher=ABC|access-date=21 November 2017|archive-date=24 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924115627/http://www.abc.net.au/news/2017-11-08/yemen-crisis-grows-as-port-closure-blocks-aid/9128598|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-famine/famine-survey-warns-of-thousands-dying-daily-in-yemen-if-ports-stay-closed-idUSKBN1DL11F|title=Famine survey warns of thousands dying daily in Yemen if ports stay closed|date=21 November 2017|access-date=22 November 2017|newspaper=Reuters|last1=Miles|first1=Tom|archive-date=9 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190309164311/https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-famine/famine-survey-warns-of-thousands-dying-daily-in-yemen-if-ports-stay-closed-idUSKBN1DL11F|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=28 November 2017 |title=Saudi Arabia is using famine as a weapon of war - Opinion |url=http://www.newsweek.com/saudi-arabia-using-famine-weapon-war-724680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508222947/https://www.newsweek.com/saudi-arabia-using-famine-weapon-war-724680 |archive-date=8 May 2019 |access-date=17 December 2017 |work=Newsweek}}</ref><ref>{{cite news|last1=Erickson|first1=Amanda|title=Saudi Arabia just reopened two key ports in Yemen. That won't prevent a famine.|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/11/22/saudi-arabia-just-reopened-two-key-ports-in-yemen-that-wont-prevent-a-famine/|access-date=25 November 2017|newspaper=[[The Washington Post]]|date=22 November 2017|archive-date=22 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122230156/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/11/22/saudi-arabia-just-reopened-two-key-ports-in-yemen-that-wont-prevent-a-famine/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Erickson|first1=Amanda|title=Saudi Arabia lifted its blockade of Yemen. It's not nearly enough to prevent a famine.|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/11/30/saudi-arabia-lifted-its-blockade-of-yemen-its-not-nearly-enough-to-prevent-a-famine/|access-date=5 December 2017|newspaper=The Washington Post|date=1 December 2017|archive-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205031607/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/11/30/saudi-arabia-lifted-its-blockade-of-yemen-its-not-nearly-enough-to-prevent-a-famine/|url-status=live}}</ref> د 2019ز کال د لوږې نړيوال شاخص تر مخې، د منځنۍ افريقا جمهوريت څخه وروسته، يمن په نړۍ کې د لوږې دويم درجه د لوږې لوړې نومرې لري، د منځنۍ افريقا جمهوريت کې له 2000ز کال راهيسې د لوږې نومرې تر يمن يو څه خرابې دي (له 43.2 څخه 45.9 ته لوړې شوې دي). د 2020ز کال لپاره، GHI اټکل کوي چې له پنځو کلونو کم عمره ماشومانو کې د ضياع خپرېدل له 13.3٪ څخه 15.5٪ ته لوړ شوي دي، او د ودې نه کېدو خپرېدل له 46.6٪ څخه تر 5302٪ پورې لوړ شوي دي، په داسې حال کې چې د کورنۍ جګړۍ په اوږدو کې د ماشومانو مجموعي مړينه يو څه کمه شوې ده (2010ز په پرتله).<ref name="GHI2020">{{Cite web |title=2020 Global Hunger Index Results - Global, Regional, and National Trends |url=https://www.globalhungerindex.org/pdf/en/2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015104110/https://www.globalhungerindex.org/pdf/en/2020.pdf |archive-date=15 October 2021 |access-date=2020-06-14 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref><ref name="GHI2019">{{Cite web |title=2019 Global Hunger Index Results - Global, Regional, and National Trends |url=https://www.globalhungerindex.org/pdf/en/2019.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102071754/https://www.globalhungerindex.org/pdf/en/2019.pdf |archive-date=2 January 2020 |access-date=2020-06-14 |website=2019 Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == مخينه == په نړيواله کچه په رسميت پېژندل شوي حکومت د ځواکونو او حوثیانو تر منځ له جګړې وروسته په 2014ز کال کې د يمن کورنۍ جګړه پيل شوه. د ايران حکومت حوثيانو ته پوځي ملاتړ وړاندې کړ، او د یمن پلازمېنه يې ونيوله. د ناکامو مذاکراتو له يوې لړۍ وروسته، د 2015ز کال په جنورۍ مياشت کې پاغيانو ولسمشريزه ماڼۍ ونيوله. ولسمشر عبد ربه منصور اړ کړای شو چې د خپلو دولتي چارواکو سره يو ځای استعفاء وکړي. د همدې کال د مارچ مياشتې په پيل کې، متحده ايالاتو او سعودي عربستان يو لړ اقتصادي بنديزونه پلې کړل او د سعودي عربستان په مشرۍ يو ايتلاف پر حوثي ياغيانو هوايي بريدونه پيل کړل.<ref>{{Cite journal|last=Sugara|first=Robi|date=2018|title=The Responses of Indonesian Muslims to Humanitarian Crisis in Syria, Yemen, and Myanmar|journal=Proceedings of the 1st International Conference on Recent Innovations|pages=1737–1744|publisher=SCITEPRESS - Science and Technology Publications|doi=10.5220/0009934517371744|isbn=978-989-758-458-9|doi-access=free}}</ref><ref name="War and Peace in Yemen">{{Citation|title=War and Peace in Yemen|date=2022|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-77954-2_300719|encyclopedia=The Palgrave Encyclopedia of Peace and Conflict Studies|pages=1676|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-77954-2_300719|isbn=978-3-030-77953-5|access-date=2022-12-16|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215142219/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-77954-2_300719|url-status=live}}</ref> جګړې په ملکيانو منفي اغېز کړی، له امله يې سخت اقتصادي سقوط منځ ته راغی، سلګونه زره خلک له خپلو کورنو تېښتې ته اړ شوي، او شپږ شپېته سلنه خلک جدي بشري مرستو ته اړتيا لري. له اوسني بحران مخکې، يمن په منځني ختيځ کې تر ټولو ډېر ناوخوندي هېواد و. دا هېواد د نړۍ تر ټولو زیات سوء تغذيې سره مخ هېوادونو کې شمرل کېدو، او د دې هېواد پنځوس سلنه وګړي پاکو اوبو ته د محدود لاسرسي تر څنګ په بې وزله حالاتو کې اوسېدل.<ref name="Fink 291–307">{{Cite journal|last=Fink|first=Martin D.|date=July 2017|title=Naval Blockade and the Humanitarian Crisis in Yemen|journal=Netherlands International Law Review|volume=64|issue=2|pages=291–307|doi=10.1007/s40802-017-0092-3|issn=0165-070X|doi-access=free}}</ref> == لاملونه == === د سعودي عربستان په مشرۍ مداخله === په يمن کې لوږه په دې هېواد کې د سعودي عربستان په مشرۍ د مداخلې د بنديز مستقیمه پايله ده. يمن له مخکې څخه په عربي ټاپووزمه او منځني ختيځ کې تر ټولو زيات بې وزله هېواد و، او الحديدة د يمن يو له تر ټولو بې وزلو ښارونو شمېرل کېدو، خو د سعودي په مشرۍ ايتلاف له خوا د جګړې او سمندري بنديز له امله وضعيت لا زيات خراب کړ. د کب نيونې کښتۍ، کومې چې د الحديدة د اوسېدونکو د معيشت بنسټيزه سرچينه وه، د سعودي د هوايي بريدونو له امله ويجاړې شوې، او له هغوی سره هېڅ داسې وسيله پاتې نه شوه چې کورنيو ته خوراک برابر کړي. د پايلې په توګه، په اوسط ډول په هرو لسو دقيقو کې يو ماشوم مري. د ملګرو ملتونو د ماهرينو يو پلاوي موندلې ده چې سعودي عربستان په قصدي ډول يمن ته د بشري مرستو د رسېدو په مخ کې خنډونه پیدا کوي. <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/yemen-saudi-blockade/|title=Saudi de facto blockade starves Yemen of food and medicine|work=Reuters|access-date=21 November 2017|archive-date=11 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101505/http://www.reuters.com/investigates/special-report/yemen-saudi-blockade/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Yemen under de facto blockade |url=https://fingfx.thomsonreuters.com/gfx/rngs/YEMEN-SAUDI-BLOCKADE/0100515Q2KN/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022180631/http://fingfx.thomsonreuters.com/gfx/rngs/YEMEN-SAUDI-BLOCKADE/0100515Q2KN/index.html |archive-date=22 October 2017 |access-date=21 November 2017 |publisher=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |last=Kristof |first=Nicholas |date=31 August 2017 |title=The Photos the U.S. and Saudi Arabia Don't Want You to See |url=https://www.nytimes.com/interactive/2017/08/31/opinion/columnists/yemen-famine-cholera.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517015710/https://www.nytimes.com/interactive/2017/08/31/opinion/columnists/yemen-famine-cholera.html |archive-date=17 May 2019 |access-date=22 November 2017 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news|last=McKernan|first=Bethan|date=7 November 2018|title=Battle rages in Yemen's vital port as showdown looms|url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/07/yemen-hodeidah-airstrikes-saudi-led-coalition-ceasefire-calls|work=The Guardian|access-date=7 November 2018|quote="The port has been blockaded by the Saudi-led coalition for the past three years, a decision aid organisations say has been the main contributing factor to the famine that threatens to engulf half of Yemen's 28 million population."|archive-date=7 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107073244/https://www.theguardian.com/world/2018/nov/07/yemen-hodeidah-airstrikes-saudi-led-coalition-ceasefire-calls|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Food Crisis in Conflict-Ridden Yemen Borders on Famine|date=6 February 2017|author=Felipe Bueno|work=The Diplomatic Envoy|publisher=School of Diplomacy and International Relations at [[Seton Hall University]]|location=[[South Orange, New Jersey]]|url=http://thediplomaticenvoy.com/2017/02/06/yemeni-conflict-driven-food-crisis-borders-on-famine/|access-date=16 March 2017|archive-date=27 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627115730/http://thediplomaticenvoy.com/2017/02/06/yemeni-conflict-driven-food-crisis-borders-on-famine/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author=[[Julian Borger]]|title=Saudi-led naval blockade leaves 20m Yemenis facing humanitarian disaster|date=4 June 2016|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jun/05/saudi-led-naval-blockade-worsens-yemen-humanitarian-disaster|access-date=16 March 2017|archive-date=16 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516150910/https://www.theguardian.com/world/2015/jun/05/saudi-led-naval-blockade-worsens-yemen-humanitarian-disaster|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=11 December 2015 |title=Bombing of schools by Saudi Arabia-led coalition a flagrant attack on future of Yemen's children |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/bombing-of-schools-by-saudi-arabia-led-coalition-in-yemen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515135109/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/bombing-of-schools-by-saudi-arabia-led-coalition-in-yemen/ |archive-date=15 May 2019 |access-date=1 May 2018 |publisher=Amnesty International}}</ref><ref>{{cite web |title=Yemen |url=https://www.doctorswithoutborders.org/country-region/yemen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502210827/https://www.doctorswithoutborders.org/country-region/yemen |archive-date=2 May 2018 |access-date=1 May 2018 |publisher=Doctors Without Borders - USA}}</ref><ref>{{cite news|author=[[Saeed Kamali Dehghan]]|author2=Ahmad Algohbary|title=Yemen's food crisis: 'We die either from the bombing or the hunger'|date=8 February 2017|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/feb/08/yemen-food-crisis-we-are-broken-bombing-hunger|access-date=16 March 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414094441/https://www.theguardian.com/global-development/2017/feb/08/yemen-food-crisis-we-are-broken-bombing-hunger|url-status=live}}</ref><ref name="usnews">{{cite news|date=16 September 2016|author=Ahmed Al-Haj|agency=Associated Press|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2016-09-16/ravaged-by-conflict-yemens-coast-faces-rising-malnutrition|title=Ravaged by conflict, Yemen's coast faces rising malnutrition|work=[[U.S. News & World Report]]|access-date=21 September 2016|archive-date=17 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917142926/http://www.usnews.com/news/world/articles/2016-09-16/ravaged-by-conflict-yemens-coast-faces-rising-malnutrition|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=UNICEF: One child dies every 10 minutes in Yemen|date=12 December 2016|publisher=[[Al Jazeera]]|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/12/unicef-child-dies-10-minutes-yemen-161212192354606.html|access-date=25 April 2017|archive-date=2 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502085207/https://www.aljazeera.com/news/2016/12/unicef-child-dies-10-minutes-yemen-161212192354606.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-saudi-un/saudi-led-coalition-threatens-yemen-by-blocking-aid-u-n-report-idUKKBN1DH2LE|title=Saudi-led coalition threatens Yemen by blocking aid -U.N. report|date=17 November 2017|work=Reuters|last1=Nichols|first1=Michelle|access-date=14 December 2017|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118125021/https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-saudi-un/saudi-led-coalition-threatens-yemen-by-blocking-aid-u-n-report-idUKKBN1DH2LE|url-status=dead}}</ref> د سعودي عربستان په اړه ويل شوي دي چې په قصدي ډول په يمن کې د خوراک د تولید او وېش سرچينې په نشه کوي، په دې ډول چې په فارمونو، د کب نيونې کښتيو، بندرونو، د خوراکونو زېرمې، د خوراکونو فابريکې، او نورو سوداګريو بمبارۍ کوی، تر څو هلته لوږه نوره هم زياته کړي. د دې اقداماتو په پايله کې ملګرو ملتونو د سعودي عربستان په مشرۍ ايتلاف باندې د جنګي جنايتونو د کولو او په بشپړ ډول د انساني ژوند له نظره غورځولو تور پورې کړی دی. د يمن د کورنۍ جګړې پر مهال 1500 شوونځيو ته زيان رسېدلی او ويجاړ شوي دي. د سعودي عربستان له ملاتړ څخه برخمن د هادي ځواکونو له خوا له حوثيانو څخه ساحلي ښار موخا ونیو، دوی کب نيونکي له کار منع کړل. د يمن کب نيونې اتحاد پر ايتلاف د کب نيونکو پر ضد د جګړې د پيل تور پورې کړ.<ref>{{cite web |date=14 November 2016 |title=U.S. Fingerprints on Attacks Obliterating Yemen's Economy |url=https://www.nytimes.com/2016/11/14/world/middleeast/yemen-saudi-bombing-houthis-hunger.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507135550/https://www.nytimes.com/2016/11/14/world/middleeast/yemen-saudi-bombing-houthis-hunger.html |archive-date=7 May 2019 |access-date=8 July 2018 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |last=MENAFN |title=Saudi air campaign targets Yemen's food supplies |url=http://menafn.com/1096231032/Saudi-air-campaign-targets-Yemens-food-supplies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708074302/http://menafn.com/1096231032/Saudi-air-campaign-targets-Yemens-food-supplies |archive-date=8 July 2018 |access-date=5 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-s-bombing-of-yemeni-farmland-is-a-disgraceful-breach-of-the-geneva-conventions-a7376576.html|title=Saudi Arabia 'deliberately targeting impoverished Yemen's farms and agricultural industry'|work=The Independent|access-date=2018-06-05|archive-date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312194049/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-s-bombing-of-yemeni-farmland-is-a-disgraceful-breach-of-the-geneva-conventions-a7376576.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://reliefweb.int/report/yemen/over-100-civilians-killed-month-including-fishermen-refugees-yemen-conflict-reaches-two|title=Over 100 civilians killed in a month, including fishermen, refugees, as Yemen conflict reaches two-year mark|work=ReliefWeb|access-date=2018-06-05|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708044844/https://reliefweb.int/report/yemen/over-100-civilians-killed-month-including-fishermen-refugees-yemen-conflict-reaches-two|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=10 February 2017 |title=Saudi-led coalition strikes Yemeni port, civilians at risk |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/saudi-led-strikes-on-yemen-port-fears-for-civilians-u-n-idUSKBN15P12V |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708074157/https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/saudi-led-strikes-on-yemen-port-fears-for-civilians-u-n-idUSKBN15P12V |archive-date=8 July 2018 |access-date=19 December 2017 |publisher=Reuters}}</ref><ref name="urlYemen: Saudi-led coalition intensifies air strikes, hits grains port - CNN">{{cite web |title=Yemen: Saudi-led coalition intensifies air strikes, hits grains port - CNN |url=https://edition.cnn.com/2021/03/22/middleeast/saudi-yemen-grains-port-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324194937/https://edition.cnn.com/2021/03/22/middleeast/saudi-yemen-grains-port-intl/index.html |archive-date=24 March 2021 |accessdate=}}</ref><ref name="urlAir strikes kill at least 16 civilians in Yemen's Hodeidah: medics, residents | Reuters">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-hodeidah/air-strikes-kill-at-least-10-civilians-in-yemens-hodeidah-medics-residents-idUSKCN1MY2HU|title=Air strikes kill at least 16 civilians in Yemen's Hodeidah: medics, residents|date=24 October 2018|work=Reuters|access-date=24 October 2018|archive-date=24 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024225455/https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-hodeidah/air-strikes-kill-at-least-10-civilians-in-yemens-hodeidah-medics-residents-idUSKCN1MY2HU|url-status=live}}</ref><ref name="urlIn Yemen, 34 killed in bottling factory bombing - CNN">{{cite web |title=In Yemen, 34 killed in bottling factory bombing |url=https://edition.cnn.com/2015/08/30/middleeast/yemen-bottle-factory/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901062206/https://edition.cnn.com/2015/08/30/middleeast/yemen-bottle-factory/index.html |archive-date=1 September 2015 |access-date=25 October 2018 |publisher=CNN}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite document|url=https://www.hrw.org/report/2016/07/11/bombing-businesses/saudi-coalition-airstrikes-yemens-civilian-economic-structures|title=Bombing Businesses - Saudi Coalition Airstrikes on Yemen's Civilian Economic Structures|date=11 July 2016|publisher=Human Rights Watch|journal=|access-date=17 December 2017|archive-date=15 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515135121/https://www.hrw.org/report/2016/07/11/bombing-businesses/saudi-coalition-airstrikes-yemens-civilian-economic-structures|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/yemen-civil-war-saudi-arabia-air-strikes-civilian-deaths-one-day-killed-un-united-nations-a8131841.html|title=Saudi-led air strikes in Yemen killed 68 civilians in one day, UN says|work=The Independent|access-date=2018-06-05|archive-date=1 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180649/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/yemen-civil-war-saudi-arabia-air-strikes-civilian-deaths-one-day-killed-un-united-nations-a8131841.html|url-status=live}}</ref><ref name="hrw.org2">{{cite document|url=https://www.hrw.org/report/2016/07/11/bombing-businesses/saudi-coalition-airstrikes-yemens-civilian-economic-structures|title=Bombing Businesses - Saudi Coalition Airstrikes on Yemen's Civilian Economic Structures|date=11 July 2016|publisher=Human Rights Watch|journal=|access-date=17 December 2017|archive-date=15 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515135121/https://www.hrw.org/report/2016/07/11/bombing-businesses/saudi-coalition-airstrikes-yemens-civilian-economic-structures|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/un-saudi-arabia-yemen-air-strikes-violated-international-law-a7372936.html|title=The UN just accused Saudi Arabia led coalition of war crimes|work=The Independent|access-date=2018-06-05|archive-date=29 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229034708/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/un-saudi-arabia-yemen-air-strikes-violated-international-law-a7372936.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.almasdarnews.com/article/death-toll-from-saudi-airstrike-on-yemeni-wedding-rises-to-88-report/|title=Death toll from Saudi airstrike on Yemeni wedding rises to 88: report|date=2018-04-23|work=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|access-date=2018-06-05|archive-date=1 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401182936/https://www.almasdarnews.com/article/death-toll-from-saudi-airstrike-on-yemeni-wedding-rises-to-88-report/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.adhrb.org/2018/01/yemen-devastated-by-saudi-influenced-famine/|title=Yemen Devastated by Saudi-Influenced Famine|date=2018-01-24|work=Americans for Democracy & Human Rights in Bahrain|access-date=2018-06-05|archive-date=22 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722014950/http://www.adhrb.org/2018/01/yemen-devastated-by-saudi-influenced-famine/|url-status=live}}</ref><ref name="urlHuge spike in Yemen violence as civilian deaths rise by 164% in four months | Global development | The Guardian">{{cite web |date=26 September 2018 |title=Huge spike in Yemen violence as civilian deaths rise by 164% in four months |url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/sep/26/huge-spike-in-yemen-violence-as-civilian-deaths-rise-by-164-in-four-months-hodeidah |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929004151/https://www.theguardian.com/global-development/2018/sep/26/huge-spike-in-yemen-violence-as-civilian-deaths-rise-by-164-in-four-months-hodeidah |archive-date=29 September 2018 |access-date=28 September 2018 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |last=Craig |first=Iona |date=12 December 2017 |title=Bombed into famine: how Saudi air campaign targets Yemen's food supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/12/bombed-into-famine-how-saudi-air-campaign-targets-yemens-food-supplies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519070444/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/12/bombed-into-famine-how-saudi-air-campaign-targets-yemens-food-supplies |archive-date=19 May 2019 |access-date=17 December 2017 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |date=23 October 2016 |title=Saudi Arabia 'deliberately targeting impoverished Yemen's farms and agricultural industry' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-s-bombing-of-yemeni-farmland-is-a-disgraceful-breach-of-the-geneva-conventions-a7376576.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312194049/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-s-bombing-of-yemeni-farmland-is-a-disgraceful-breach-of-the-geneva-conventions-a7376576.html |archive-date=12 March 2017 |access-date=28 January 2018 |work=The Independent}}</ref><ref>{{cite web |last=Craig |first=Iona |date=12 December 2017 |title=Bombed into famine: how Saudi air campaign targets Yemen's food supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/12/bombed-into-famine-how-saudi-air-campaign-targets-yemens-food-supplies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519070444/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/12/bombed-into-famine-how-saudi-air-campaign-targets-yemens-food-supplies |archive-date=19 May 2019 |access-date=5 January 2018 |work=The Guardian}}</ref> امریکايي سناتور «Chris Murphy» په امريکا د يمن په بشري بحران کې د ښکېلتيا تور پورې کړی، او وايي: "اوسمهال د يمن په داخل کې زرګونه او زرګونه مري. ... دا وحشت تر يو بريده د يوې داسې بمبارۍ په مبارزو کې د اسانتيا برابرولو برخه کې زموږ د پرېکړې له امله منځ ته راغلی دی، کوم چې ماشومان وژني، د يمن په داخل کې د سعودي تګلاره  تاييدوي، کوم چې په قصدي ډول د ناروغۍ او لوږې او بشري مرستو له مخنيوی څخه د يوې حربې په توګه کار اخلي".<ref>"[https://theintercept.com/2017/11/14/congress-yemen-war-unauthorized/ Congress Votes to Say It Hasn't Authorized War in Yemen, Yet War in Yemen Goes On] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107231800/https://theintercept.com/2017/11/14/congress-yemen-war-unauthorized/|date=7 January 2018}}". ''The Intercept''. 14 November 2017.</ref> برتانوي څېړونکي « Alex de Waal» په يمن کې د لوږې په اړه لاندې څرګندونه کړې<blockquote>په 1990ز لسيزه کې له شمالي کوريا وروسته د نړۍ تر ټولو ناوړه او په کوم کې چې د لوېديځ مسئولیت تر ټولو روښانه دی... د جګړې له پیل راهيسې، برتانيې لږ تر لږه د 4.5 مليارده پاونډو وسلې په سعودي عربستان او 500 ميليونه پاونډه په ارزښت په متحده عرب اماراتو پلورلي دي. ټرمپ په تېره مۍ مياشت کې په سعودي عربستان د 110 مليارده ډالرو وسلو د پلور اجازه ورکړې وه. يمن به د دې نسل، يا د دې پېړۍ د لوږې جنايت ثابت شي.<ref>{{cite journal|url=https://www.lrb.co.uk/v41/n05/alex-de-waal/monuments-to-famine|title=Monuments to Famine|date=7 March 2019|journal=London Review of Books|volume=41|issue=5|last1=Waal|first1=Alex de|access-date=1 March 2019|archive-date=2 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024611/https://www.lrb.co.uk/v41/n05/alex-de-waal/monuments-to-famine|url-status=live}}</ref></blockquote>د بې پولې ډاکټرانو سازمان (MSF) د لوږې او نس ناستي ناروغۍ له قربانيانو سره مرسته کوي، تر څنګ يې هغو ته د رواني روغتيا مرستې وړاندې کوي چې د جګړې له امله اغېزمن شوي دي.<ref>{{Cite web |title=Yemen |url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/countries/yemen?source=ADD180U0U00&gclid=Cj0KCQiAlIXfBRCpARIsAKvManxucb-Asz9KKt7SWw-9j4OX0exfct1OjXrN82yVoMFMicg9wnqZ6_EaAooPEALw_wcB |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010652/https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/countries/yemen?source=ADD180U0U00&gclid=Cj0KCQiAlIXfBRCpARIsAKvManxucb-Asz9KKt7SWw-9j4OX0exfct1OjXrN82yVoMFMicg9wnqZ6_EaAooPEALw_wcB |archive-date=18 December 2018 |access-date=2018-11-06 |publisher=Doctors Without Borders - USA |language=en}}</ref> === د حوثيانو له خوا د خوراک نيول === په حوثيانو د بشري حقوقو د څار (HRW)، MSF، او خوړو نړيوال پروګرام (WFP) په ګډون ادارو له خوا تر خپل واک لاندې ښارونو کې په غېر قانوني ډول د خوراکونو او درملو د نیولو تور پورې شوی دی، داسې حال کې چې د خوړو نړيوال پروګرام د يوې سروی موندنې ښيي چې د حوثیانو تر واک لاندې صنعا او صعده کې دا خوراکي مرستې اکثريت وړ خلکو ته نه رسېږي.<ref>{{cite web |date=2016-01-31 |title=Yemen: Houthis Block Vital Goods into Taizz |url=https://www.hrw.org/news/2016/01/31/yemen-houthis-block-vital-goods-taizz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202105555/https://www.hrw.org/news/2016/01/31/yemen-houthis-block-vital-goods-taizz |archive-date=2 February 2016 |access-date=2019-02-18 |work=[[Human Rights Watch]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/12/31/un-threatens-suspend-aid-yemen-amid-theft-houthi-rebels/|title=UN threatens to suspend aid to Yemen amid theft by Houthi rebels|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2018-12-31|access-date=2019-02-18|archive-date=31 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231194322/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/12/31/un-threatens-suspend-aid-yemen-amid-theft-houthi-rebels/|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 8oeak1sfoh3cyy4gkz1tu7ha7qzcnra 0 69792 371177 368799 2026-11-08T18:13:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371177 wikitext text/x-wiki '''کلاسیک اقتصاد''' اکثرا لومړنی عصري [[د اقتصادي نظرونو تاريخ|اقتصادي ښوونځی]] ګڼل کیږي. د دې اصلي پراختیا کونکي [[ادم سمېت|ادم سمیټ]] ، ژان بپټیسټ سی ، ډیویډ ریکارډو ، رابرټ مالتوس او [[جان ستورات میل|جان سټوارټ مل]] دي. په 1776 کې د ادم سمیټ ''د ملتونو شتمنۍ'' معمولا د کلاسیک اقتصاد پیل ګڼل کیږي. دا ښوونځی د نولسمې پیړۍ تر نیمایي پورې فعال و، او نو کلاسیک اقتصاد د 1870 په شاوخوا کې خپل ځای نیولی و، یا لکه څنګه چې مارکس تعریف کړی، "بیهوده [[سياسي وټه|سیاسي اقتصاد]] " له 1830 څخه. د کلاسیک اقتصاد تعریف، په ځانګړې توګه د 1830-70 کلونو موده او د نوي کلاسیک اقتصاد سره اړیکه د بحث موضوع ده. د "کلاسیک اقتصاد" اصطلاح د [[کارل مارکس]] لخوا [[اقتصاد ریکاردی|د ریکارډو اقتصاد]] ته په اشارې سره جوړه شوې وه - د ډیویډ ریکارډو او جیمز مل او د دوی مخکینو اقتصاد - مګر د هغې کارول بیا د ریکارډو پیروانو ته وغزول شول. <ref name="keynes11">''[[نظریه عمومی اشتغال، بهره و پول]],'' [[جان مینارد کینز]], Chapter 1,[http://www.marxists.org/reference/subject/economics/keynes/general-theory/ch01.htm#1 Footnote 1]</ref> کلاسیک اقتصاد پوهانو ادعا وکړه چې [[ازاد بازار|آزاد بازارونه]] خپل ځان تنظیموي کله چې دوی مداخله نه کوي. ادم سمیټ د " [[پټ لاس|نه لیدو وړ لاس]] " ستړیا ته اشاره وکړه، کوم چې بازارونه پرته له کوم بهرني مداخلې ته اړتیا لري د طبیعي توازن په لور حرکت کوي. کلاسیک اقتصاد، [[د کينز اقتصاد|د کینیز اقتصاد]] برعکس، داسې انګیرل کیږي چې نرخونه د توکو او مزد دواړو شرایطو کې انعطاف وړ دي. بله اصلي فرضيه د دريو قانون پر بنسټ ولاړه ده: عرضه خپله تقاضا جوړوي - يعنې ټول توليد د ټولو توليداتو د اخيستلو لپاره کافي عايد رامنځته کوي. دا، د کینز برعکس، په ښکاره ډول داسې انګیرل کیږي چې د پیسو یا مالي وسایلو خالص سپما یا مصرف به وي. د کلاسیک اقتصاد بل اصل د سپما او پانګونې مساوات دی، د دې انګیرنې سره چې د انعطاف وړ سود نرخونه به تل په توازن کې پاتې شي. == اړوندې پوښتنې == * نو کلاسیک اقتصاد * [[کلاسیک لېبرالیزم|کلاسیک لیبرالیزم]] == یادښتونه == {{لړسرچينې}} == حوالې == * https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_economics * [[Mark Blaug|مارک بلاګ]] (۱۹۸۷). "کلاسیک اقتصاد،" ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics|د اقتصاد نوې پالګرا قاموس]]'' ، v. 1، مخ.&nbsp;45-414. * _____ (2008). "د برتانوي کلاسیک اقتصاد،" ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics|د اقتصاد نوې پالګریو قاموس]]'' ، دویمه نسخه. [https://web.archive.org/web/20171026001458/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000157&q=classical&topicid=&result_number=6 خلاصون.] * [[Samuel Hollander|سامویل هولاندر]] (۱۹۸۷). ''کلاسیک اقتصاد'' اکسفورډ: بلیک ویل. == نور یی ولوله == * {{Cite encyclopedia|last=Skousen|first=Mark|authorlink=Mark Skousen|encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism|title=Classical Economics|url=http://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|accessdate=|edition=|year=2008|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]; [[مؤسسه کیتو|Cato Institute]]|location=Thousand Oaks, CA|id=|isbn=978-1-4129-6580-4|oclc=750831024|pages=71–3|quote=}} == بهرنۍ لینک == * [http://www.britannica.com/eb/article-9024233/classical-economics کلاسیک اقتصاد] ، انسائیکلوپیډیا بریتانیکا * [http://mruniversity.com/courses/great-economists-classical-economics-and-its-forerunners لوی اقتصاد پوهان: کلاسیک اقتصاد او د هغې مخکښان د اقتصاد پوه ټیلر کاوین لخوا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515213343/http://www.mruniversity.com/courses/great-economists-classical-economics-and-its-forerunners |date=2017-05-15 }} ، می 2013 [[وېشنيزه:کلاسيک اقتصاد]] [[وېشنيزه:کلاسيک]] [[وېشنيزه:اقتصاد]] [[وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد]] oz372f4mfb5hp7w4jew936sf53bm8j9 0 69903 371170 367202 2026-11-08T18:09:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371170 wikitext text/x-wiki کريسټيان هايګنز، (14 اپريل 1629 – 8 جولای 1695) يو هالنډی رياضي پوه، فيزيک پوه، انجنیر، ستورپېژندونکی او مخترع (نويستونی) و، څوک چې په ساينسي انقلاب کې د يوې مهمې څېرې په توګه ثبت شوی. په فيزيک کې، هايګنز په بصرياتو او ميخانيک کې مهمې ونډې درلودلې، په داسې حال کې چې د يو ستور پېژندونکي په توګه، هغه د زحل کړۍ مطالعه کړي او د تيتان په نوم د زحل د کړيو تر ټولو ستره سپوږمۍ يې کشف کړې ده. د يو انجنير او مخترع په توګه، نوموړي د تلسکوپونو طرحې ته وده ورکړې او د ساعت لنګر (عقربه) يې کشف کړې، کوم چې د نږدې درې سوه کلونو لپاره تر ټولو دقيق وخت ښودونکی و. نوموړی يو با استعداده رياضي پوه او فيزيک پوه و، د هغه په اثارو کې د رياضياتي پاراميټرونو په مټ د يوې فيزيکي ستونزې لومړی وړاندې کول، او د نه ليدو وړ يوې فيزيکي ښکارندې لومړۍ رياضياتي او ميخانيکي تشريح هم شامل دي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|Huygens|access-date=13 August 2019}}</ref><ref>{{Cite dictionary|url=http://www.lexico.com/definition/Huygens,+Christiaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318044013/https://www.lexico.com/definition/huygens,_christiaan|url-status=dead|archive-date=2020-03-18|title=Huygens, Christiaan|dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref name=":24">{{Cite book|last=Simonyi|first=K.|title=A Cultural History of Physics|url=https://archive.org/details/culturalhistoryo0000simo_j2m4|publisher=CRC Press|year=2012|isbn=978-1568813295|pages=[https://archive.org/details/culturalhistoryo0000simo_j2m4/page/240 240]–255}}</ref><ref name=":14">{{Cite book|last=Aldersey-Williams|first=H.|url=https://books.google.com/books?id=7n7VDwAAQBAJ&q=In+the+case+of+two+bodies+which+meet%2C+the+quantity+obtained+by+taking+the+sum+of+their+masses+multiplied+by+the+squares+of+their+velocities+will+be+found+to+beequal+before+and+after+the+collision.%E2%80%99&pg=PP86|title=Dutch Light: Christiaan Huygens and the Making of Science in Europe|date=2020|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-1-5098-9332-4|pages=2–15, 417|language=en|access-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828235517/https://books.google.com/books?id=7n7VDwAAQBAJ&pg=PP86&lpg=PP86&dq=In+the+case+of+two+bodies+which+meet,+the+quantity+obtained+by+taking+the+sum+of+their+masses+multiplied+by+the+squares+of+their+velocities+will+be+found+to+beequal+before+and+after+the+collision.%E2%80%99&source=bl&ots=98NF_u7tbn&sig=ACfU3U08HzNIaxw5RlsDedPFq0KsaPbisw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi-ioTf8NTyAhU3RjABHQnyAXcQ6AF6BAgCEAM#v=onepage&q=In%20the%20case%20of%20two%20bodies%20which%20meet,%20the%20quantity%20obtained%20by%20taking%20the%20sum%20of%20their%20masses%20multiplied%20by%20the%20squares%20of%20their%20velocities%20will%20be%20found%20to%20beequal%20before%20and%20after%20the%20collision.%E2%80%99&f=false|archive-date=28 August 2021|url-status=live}}</ref><ref name=":7">{{Citation|last=Yoder|first=J. G.|title=Christiaan Huygens, book on the pendulum clock (1673)|date=2005|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978044450871350084X|work=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940|pages=33–45|editor-last=Grattan-Guinness|editor-first=I.|place=Amsterdam|publisher=Elsevier Science|language=en|isbn=978-0-444-50871-3|editor2-last=Cooke|editor2-first=Roger|editor3-last=Corry|editor3-first=Leo|editor4-last=Crépel|editor4-first=Pierre}}</ref><ref name=":6">Dijksterhuis, F.J. (2008) Stevin, Huygens and the Dutch republic. ''Nieuw archief voor wiskunde'', ''5'', pp. 100–107.[https://research.utwente.nl/files/6673130/Dijksterhuis_naw5-2008-09-2-100.pdf]</ref> هايګنز د «''De Motu Corporum ex Percussione''» په نوم خپل اثر کې لومړی د نرم تصادم سم قوانين وپېژندل، کوم اثر چې په 1656ز کال کې بشپړ شوی و، خو د هغه له مړينې وروسته په 1703ز کال کې خپور شو. په 1659ز کال کې، له نيوټن يوه لسيزه مخکې، هايګنز د «''De vi Centrifuga''» په نوم خپل اثر کې له مرکز څخه د وتونکي ځواک لپاره له هندسي اړخه په کلاسيکي ميخانيک کې هندسي فارمولا را وايسته. په بصرياتو کې، نوموړی د رڼا د څپو د تېورۍ له امله ډېر شهرت لري، کومه چې هغه د «Traité de la Lumière» (1690) په نوم خپل اثر کې تشريح کړې وه. په لومړي سر کې د هغه تيوري د نيوټن د رڼا د جسمي تيورۍ په مقابل کې رد شوې وه، تر هغه وخته چې «اګسټن-جين فريزنل» د هايګنز اصل ومانه، تر څو په 1821ز کال کې د مستقيم انتشار او د رڼا د انکسار د اغېزو بشپړه تشريح وړاندې کړي. اوسمهال، دا اصل د هايګنز-فريزنل اصل په توګه پېژندل کېږي.<ref name=":28">Gabbey, Alan (1980). Huygens and mechanics. In H.J.M. Bos, M.J.S. Rudwick, H.A.M. Snelders, & R.P.W. Visser (Eds.), ''Studies on Christiaan Huygens'' (pp. 166-199). Swets & Zeitlinger B.V.</ref><ref>Andriesse, C.D. (2005) ''Huygens: The Man Behind the Principle''. Cambridge University Press. Cambridge: 354</ref> هايګنز په 1657ز کال کې د لنګر (عقربې) ساعت اختراع کړ، او په همدې کال يې په خپل نوم ثبت کړ. د هغه د وخت پېژندنې د څېړنې د پايلې په توګه د «Horologium Oscillatorium» (1673) په نوم اثر کې د لنګر يو پراخه تحليل وړاندې شو، کوم چې د ميخانيک په اړه د اولسمې پېړۍ يو له مهمو اثارو بلل کېږي. په داسې حال کې چې په هغې کې د ساعت د طرحو تشريحات شامل دي، د کتاب ډېره برخه د لنګري خوځښت تحليل او د منحني خطوطو لرونکې ده. په 1655ز کال کې، هايګنز له خپل ورور (کانسټينټجن) سره په شريکه د د انکساري تلسکوپ د جوړولو لپاره د عدسو په کيندلو پيل وکړ. هغه د تيتان په نوم د زحل تر ټولو ستره سپوږمۍ کشف کړه، او لومړی هغه څوک و چې د زحل د عجيبه بڼې تشریح يې وړاندې کړه، دا يې د «یوې نازکې او مسطحې کړۍ، او د برجونو لور ته د هيڅ ډول تماس او تمايل نه درلودونکې» په توګه واضح کړه. په 1662ز کال کې، هايګنز هغه څه جوړ کړل چې اوسمهال د « Huygenian eyepiece» په نوم پېژندل کېږي، دا يو تلسکوپ دی چې دوه عدسې لري، تر څو د شيندل کېدو مقدار کم کړي.<ref name=":72">{{Citation|last=Yoder|first=J. G.|title=Christiaan Huygens, book on the pendulum clock (1673)|date=2005|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978044450871350084X|work=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940|pages=33–45|editor-last=Grattan-Guinness|editor-first=I.|place=Amsterdam|publisher=Elsevier Science|language=en|isbn=978-0-444-50871-3|editor2-last=Cooke|editor2-first=Roger|editor3-last=Corry|editor3-first=Leo|editor4-last=Crépel|editor4-first=Pierre}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=van Helden|first=Albert|date=2004|title=Huygens, Titan, and Saturn's ring|journal=Titan – from Discovery to Encounter|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278...11V|volume=1278|pages=11–29|bibcode=2004ESASP1278...11V|access-date=12 April 2021|archive-date=15 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415083622/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278...11V|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Louwman|first=Peter|date=2004|title=Christiaan Huygens and his telescopes|journal=Titan – from Discovery to Encounter|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278..103L|volume=1278|pages=103–114|bibcode=2004ESASP1278..103L|access-date=12 April 2021|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902210758/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004ESASP1278..103L/abstract|url-status=live}}</ref> د يو رياضي پوه په توګه، هايګنز د تکامل تيوري چمتو کړه او په «''Van Rekeningh in Spelen van Gluck''» کې يې د فرصت د لوبو او نقطو د ستونزې په اړه لیکل وکړل، کوم چې «Frans van Schooten» وژباړل او د « De Ratiociniis in Ludo Aleae » (1657) په نوم يې خپاره کړل. د هايګنز او نورو له خوا د توقع د ارزښت استعمال وروسته د «Jacob Bernoulli» له خوا د امکاني تيورۍ په اړوند کارونو اغېز درلود.<ref>{{Cite journal|date=2005-01-01|title=Jakob Bernoulli, Ars conjectandi (1713)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444508713500875|journal=Landmark Writings in Western Mathematics 1640–1940|language=en|pages=88–104|doi=10.1016/B978-044450871-3/50087-5|last1=Schneider|first1=Ivo|isbn=9780444508713|access-date=15 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415033934/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444508713500875|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Shafer|first=G.|date=2018|title=Marie-France Bru and Bernard Bru on Dice Games and Contracts|journal=Statistical Science|volume=33|issue=2|pages=277–284|doi=10.1214/17-STS639|issn=0883-4237|doi-access=free}}</ref><ref name=":25">{{Cite journal|last=Stigler|first=S. M.|date=2007|title=Chance Is 350 Years Old|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09332480.2007.10722870|journal=Chance|language=en|volume=20|issue=4|pages=26–30|doi=10.1080/09332480.2007.10722870|s2cid=63701819|issn=0933-2480}}</ref> == ژوندليک == کريسټيان هايګنز د 1629ز کال د اپريل په څوارلسمه نېټه د يوې شتمنې او بانفوذه هالنډي کورنۍ کره په «هاګ» کې زېږېدلی و، نوموړی د «کونسټنټجن هايګنز» دويم زوی و. کريسټيان ته د هغه د مورني نېکه د نوم په وياړ دا نوم ورکړل شوی و. د هغه مور « Suzanna van Baerle» د هايګنز د خور له زېږولو لږه موده وروسته مړه شوه. دې مېړه او مېرمنې ټول پنځه بچيان درلودل: کونسټنټجن (1628)، کرسټيان (1629)، لوډيويجک (1631)، فلپس (1632)، او سوزانا (1637).<ref>[[Stephen J. Edberg]] (14 December 2012) [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404703173.html Christiaan Huygens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902210759/https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/physics-biographies/christiaan-huygens|date=2 September 2021}}, ''Encyclopedia of World Biography''. 2004. Encyclopedia.com.</ref><ref name="opendoor">{{cite web |title=Christiaan Huygens (1629–1695) |url=http://www.saburchill.com/HOS/astronomy/016.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613164310/http://saburchill.com/HOS/astronomy/016.html |archive-date=13 June 2017 |access-date=16 February 2013 |website=www.saburchill.com}}</ref><ref name="completedictionary">[[Henk J. M. Bos]] (14 December 2012) [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902105.html Huygens, Christiaan (Also Huyghens, Christian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902210759/https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/physics-biographies/christiaan-huygens|date=2 September 2021}}, ''Complete Dictionary of Scientific Biography''. 2008. Encyclopedia.com.</ref><ref>R. Dugas and P. Costabel, "Chapter Two, The Birth of a new Science" in ''The Beginnings of Modern Science'', edited by Rene Taton, 1958,1964, Basic Books, Inc.</ref><ref>''Strategic Affection? Gift Exchange in Seventeenth-Century Holland'', by Irma Thoen, p. 127</ref><ref name="father">{{Cite web |title=Constantijn Huygens, Lord of Zuilichem (1596–1687), by Adelheid Rech |url=http://www.essentialvermeer.com/history/huygens.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703211137/http://www.essentialvermeer.com/history/huygens.html |archive-date=3 July 2017 |access-date=16 February 2013}}</ref> کونسټنټجن هايګنز پر شاعر او موسيقار سربېره د «House of Orange» (هالنډي شاهي کورنۍ) له خوا يو ديپلومات او سلاکار و. نوموړي په ټوله اروپا کې له پوهانو سره په پراخه کچه لېکنې تبادله کړې؛ د هغه په ملګرو کې «ګيليليو ګيليلي، مارين مرسين»، او «رينه ډيکارټ» شامل وو. کريسټيان تر شپاړس کلنۍ په خپل کور کې زده کړې وکړې، او له کم عمرۍ څخه يې له ميلونو (ميده کونکي لکه ژرندې) او د نورو ماشينونو له کوچنيو کوچنيو پرزو سره لوبې خوښولې. نوموړي له خپل پلار څخه ليبرال زده کړه (ازاد تحصيل) وکړه، ژبې، موسيقي، تاريخ، جغرافيه، رياضيات، منطق، فصاحت او بلاغت (ويناوالي)، او تر څنګ يې نڅا، تورې وهل او پر اس سپرېدل زده کړل.<ref name="completedictionary2">[[Henk J. M. Bos]] (14 December 2012) [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902105.html Huygens, Christiaan (Also Huyghens, Christian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902210759/https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/physics-biographies/christiaan-huygens|date=2 September 2021}}, ''Complete Dictionary of Scientific Biography''. 2008. Encyclopedia.com.</ref><ref name="father2">{{Cite web |title=Constantijn Huygens, Lord of Zuilichem (1596–1687), by Adelheid Rech |url=http://www.essentialvermeer.com/history/huygens.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703211137/http://www.essentialvermeer.com/history/huygens.html |archive-date=3 July 2017 |access-date=16 February 2013}}</ref><ref>''The Heirs of Archimedes: Science and the Art of War Through the Age of Enlightenment'', by Brett D. Steele, p. 20</ref> په 1644ز کال کې، هايګنز « Jan Jansz Stampioen» د خپل رياضي د ښوونکي په توګه درلود، چا چې دې پنځلس کلن هلک ته د عصري ساينس په اړه د اړينو لوستنو يو نوملړ ورکړ. وروسته د مرسين په څېر ديکارت هم د هندسې په اړه د هغه له مهارت څخه متاثره شو، چا چې هغه ته د نوي ارشميدس نوم ورکړ.<ref name=":0">{{Cite book|last=Dijksterhuis|first=F. J.|title=Lenses and Waves: Christiaan Huygens and the Mathematical Science of Optics in the Seventeenth Century.|publisher=Kluwer Academic Publishers|year=2005}}</ref><ref name="opendoor2">{{cite web |title=Christiaan Huygens (1629–1695) |url=http://www.saburchill.com/HOS/astronomy/016.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613164310/http://saburchill.com/HOS/astronomy/016.html |archive-date=13 June 2017 |access-date=16 February 2013 |website=www.saburchill.com}}</ref><ref name=":8">{{Cite book|last=Yoder|first=Joella G.|title=Unrolling Time: Christiaan Huygens and the Mathematization of Nature|publisher=Cambridge University Press|year=1989|isbn=978-0-521-52481-0|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=Jozef T. Devreese|title='Magic Is No Magic': The Wonderful World of Simon Stevin|url=https://books.google.com/books?id=f59h2ooQGmcC&pg=PA275|access-date=24 April 2013|date=31 October 2008|publisher=WIT Press|isbn=978-1-84564-391-1|pages=275–6|archive-date=16 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616194009/https://books.google.com/books?id=f59h2ooQGmcC&pg=PA275|url-status=live}}</ref> === د محصلۍ کلونه === په شپاړس کلنۍ کې، کاسنټينټجن هايګنز د قانون او رياضي د زده کړې لپاره د ليډن پوهنتون ته واستاوه، چېرته چې نوموړي د 1645ز کال د مۍ له مياشتې د 1647ز کال د مارچ تر مياشتې زده کړې وکړې. «Frans van Schooten» د لیدڼ په پوهنتون کې له 1646ز کال راهيسې د لوړو زده کړو يو استاد و، او د ډيکارټ په مشوره، د سټيمپيوين په ځای نيولو سره د هايګنز او د هغه د مشر ورور کانسټينټجن خصوصي استاد شو. «Van Schooten» د هايګنز د رياضي زده کړه تازه کړه، او هغه يې د « Viète Descartes» او « Fermat» له اثارو سره اشنا کړ.<ref name="completedictionary3">[[Henk J. M. Bos]] (14 December 2012) [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902105.html Huygens, Christiaan (Also Huyghens, Christian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902210759/https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/physics-biographies/christiaan-huygens|date=2 September 2021}}, ''Complete Dictionary of Scientific Biography''. 2008. Encyclopedia.com.</ref><ref>{{cite book|author=H. N. Jahnke|title=A history of analysis|url=https://books.google.com/books?id=CVRZEXFVsZkC&pg=PA47|access-date=12 May 2013|date=2003|publisher=American Mathematical Soc.|isbn=978-0-8218-9050-9|page=47|archive-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630095949/http://books.google.com/books?id=CVRZEXFVsZkC&pg=PA47|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Margret Schuchard|title=Bernhard Varenius: (1622–1650)|url=https://books.google.com/books?id=dmArFPaY5ZgC&pg=PA112|access-date=12 May 2013|date=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-16363-8|page=112|archive-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630095832/http://books.google.com/books?id=dmArFPaY5ZgC&pg=PA112|url-status=live}}</ref><ref name=":32">{{Cite journal|last=Paoloni|first=B.|date=2022|title=L'art de l'analyse de Christiaan Huygens de l'Algebra à la Geometria|url=https://brill.com/view/journals/rds/143/3-4/article-p423_6.xml|journal=Revue de Synthèse|volume=143|issue=3–4|pages=423–455|doi=10.1163/19552343-14234034|s2cid=254908971|issn=1955-2343}}</ref> دوه کاله وروسته، د 1647ز کال د مارچ په مياشت کې په پيل کولو سره، هايګنز په «بريډا» کې نوي جوړ شوي اورنج کالج کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ، چېرته چې د هغه پلار یو مدير و. کونسټينټيجن هايګنز په دې نوي کالج کې له نژدې څخه ښکېل و، کوم چې يوازې تر 1669ز کال پورې دوام وکړ؛ رئيس يې « André Rivet» و. کرسټيان هايګنز په کالج کې د زده کړې پر مهال د قاضي «جوهان هينريک ډوبر» په کور کې اوسېدو، او د انګريزي له ښوونکي «جان پيل» سره يې د رياضي درسونه ويل. په بريډا کې د نوموړي وخت هغه مهال پای ته ورسېد، کله چې د هغه ورور لوډويجک، څوک چې په دې ښوونځي کې داخل شوی و، له يو بل زده کونکي سره جنګ وکړ. هايګنز د 1649ز کال د اګست په مياشت کې د خپلو زده کړو له بشپړولو وروسته، بريډا پرېښود، او د ناساو له ډيوک «هنري» سره يې په يو ماموريت کې د ديپلومات په توګه کار وکړ. په دې ماموريت کې لومړی هغه «بينټايم» او بيا «فلينسبرګ» ته بوت. هغه ډنمارک ته ولاړ، له کوپنهاګن او هيلسنګر څخه يې ليدنه وکړه، او هيله يې دا وه چې له «Øresund» څخه په تېرېدو له ديکارت سره وګوري. خو داسې ونه شول.<ref>{{cite book|author=Andriesse|first=C. D.|url=https://books.google.com/books?id=6FTqA9fwxFMC&pg=PA80|title=Huygens: The Man Behind the Principle|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85090-2|pages=80–82|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617112715/https://books.google.com/books?id=6FTqA9fwxFMC&pg=PA80|archive-date=17 June 2016|url-status=live}}</ref><ref name=":142">{{Cite book|last=Aldersey-Williams|first=H.|url=https://books.google.com/books?id=7n7VDwAAQBAJ&q=In+the+case+of+two+bodies+which+meet%2C+the+quantity+obtained+by+taking+the+sum+of+their+masses+multiplied+by+the+squares+of+their+velocities+will+be+found+to+beequal+before+and+after+the+collision.%E2%80%99&pg=PP86|title=Dutch Light: Christiaan Huygens and the Making of Science in Europe|date=2020|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-1-5098-9332-4|pages=2–15, 417|language=en|access-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828235517/https://books.google.com/books?id=7n7VDwAAQBAJ&pg=PP86&lpg=PP86&dq=In+the+case+of+two+bodies+which+meet,+the+quantity+obtained+by+taking+the+sum+of+their+masses+multiplied+by+the+squares+of+their+velocities+will+be+found+to+beequal+before+and+after+the+collision.%E2%80%99&source=bl&ots=98NF_u7tbn&sig=ACfU3U08HzNIaxw5RlsDedPFq0KsaPbisw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi-ioTf8NTyAhU3RjABHQnyAXcQ6AF6BAgCEAM#v=onepage&q=In%20the%20case%20of%20two%20bodies%20which%20meet,%20the%20quantity%20obtained%20by%20taking%20the%20sum%20of%20their%20masses%20multiplied%20by%20the%20squares%20of%20their%20velocities%20will%20be%20found%20to%20beequal%20before%20and%20after%20the%20collision.%E2%80%99&f=false|archive-date=28 August 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Christiaan Huygens – A family affair, by Bram Stoffele, pg 80. |url=http://www.proevenvanvroeger.nl/eindopdrachten/huygens/huygensfamily.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812225640/http://proevenvanvroeger.nl/eindopdrachten/huygens/huygensfamily.pdf |archive-date=12 August 2017 |access-date=16 February 2013}}</ref><ref name="completedictionary4">[[Henk J. M. Bos]] (14 December 2012) [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902105.html Huygens, Christiaan (Also Huyghens, Christian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902210759/https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/physics-biographies/christiaan-huygens|date=2 September 2021}}, ''Complete Dictionary of Scientific Biography''. 2008. Encyclopedia.com.</ref><ref>{{cite book|author=Andriesse|first=C. D.|url=https://books.google.com/books?id=6FTqA9fwxFMC&pg=PA85|title=Huygens: The Man Behind the Principle|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85090-2|pages=85–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616221503/https://books.google.com/books?id=6FTqA9fwxFMC&pg=PA85|archive-date=16 June 2016|url-status=live}}</ref> که څه هم د هغه پلار کانسټينجن هيله درلوده چې زوی يې کرسټيان يو ديپلومات شي، خو حالاتو يې مخه ونيوله. په 1650ز کال کې پيل شوی لومړی د امرانو د نه شتون پړاو مطلب دا و چې اوس House of Orange په واک کې نه و، او په دې ډول د کانسټينټجن اغېز ختم شو. سربېره پر دې، هغه وپوهېدو چې زوی يې په دا ډول يو مسلک کې لېوالتيا نه درلوده.<ref name="Dictionary, p. 469">Bunge et al. (2003), ''Dictionary of Seventeenth and Eighteenth-Century Dutch Philosophers,'' p. 469.</ref> === ابتدايي ليکونه === هايګنز په فرانسوي يا لاتيني ژبه کې ليکنې وکړې. په 1646ز کال کې، کله چې لا هم په ليډن کې د کالج محصل و، نوموړي د خپل پلار د ملګري «مارين مرسين» سره خط او کتابت پيل کړ، څوک چې ډېر ژر په 1648ز کال کې ومړ. مرسين کانسټنټجن ته په رياضي کې د هغه د زوی د وړتيا په اړه ليکل وکړل، د 1647ز کال د جنورۍ په درېيمه نېټه يې په ستاينې سره هغه له ارشيميدس سره پرتله کړ.<ref name=":10">{{Cite web |last=Yoder |first=J. |date=1996 |title='Following in the footsteps of geometry': The mathematical world of Christiaan Huygens |url=https://www.dbnl.org/tekst/_zev001199601_01/_zev001199601_01_0009.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512223641/https://www.dbnl.org/tekst/_zev001199601_01/_zev001199601_01_0009.php |archive-date=12 May 2021 |access-date=2021-05-12 |website=DBNL}}</ref><ref name="completedictionary5">[[Henk J. M. Bos]] (14 December 2012) [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902105.html Huygens, Christiaan (Also Huyghens, Christian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902210759/https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/physics-biographies/christiaan-huygens|date=2 September 2021}}, ''Complete Dictionary of Scientific Biography''. 2008. Encyclopedia.com.</ref><ref>{{cite book|author=Lynn Thorndike|title=History of Magic & Experimental Science 1923|url=https://books.google.com/books?id=Sr923sVWH_QC&pg=PA622|access-date=11 May 2013|date=1 March 2003|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-0-7661-4316-6|page=622|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013023137/http://books.google.com/books?id=Sr923sVWH_QC&pg=PA622|url-status=live}}</ref> له دې ليکنو معلومېږي چې هايګنز تر ټولو دمخه په رياضي کې لېوالتيا درلوده. د 1646ز کال د اکتوبر په مياشت کې، داسې يو ځوړند پول او د دې ښودنه شته چې يو ځوړند ځنځير يوه مخروطي مقطع نه ده، لکه چې ګيليليو فکر کاوه. هايګنز له « Gottfried Leibniz» سره په موافقت ښودلو، په 1690ز کال کې دې منحني ته د کاتناريا (کاتناري) نوم ورکړ.<ref name=":16">{{Cite journal|last=Bukowski|first=J.|date=2008|title=Christiaan Huygens and the Problem of the Hanging Chain|url=https://doi.org/10.1080/07468342.2008.11922269|journal=The College Mathematics Journal|volume=39|issue=1|pages=2–11|doi=10.1080/07468342.2008.11922269|s2cid=118886615}}</ref><ref>{{cite book|author=Leonhard Euler|editor=[[Clifford Truesdell]]|title=The Rational Mechanics of Flexible or Elastic Bodies 1638–1788: Introduction to Vol. X and XI|url=https://books.google.com/books?id=gxrzm6y10EwC&pg=PA44|access-date=10 May 2013|date=1 January 1980|publisher=Springer|isbn=978-3-7643-1441-5|pages=44–6|author-link=Leonhard Euler|archive-date=13 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013023135/http://books.google.com/books?id=gxrzm6y10EwC&pg=PA44|url-status=live}}</ref> == سرچينې == rtqvys9eduwcduti8puzmysjnk8b14o 0 69914 371053 349197 2026-11-08T16:34:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371053 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې د ۲۰۰۴ زکال ولسمشریزې ټاکنې د ۲۰۰۴ زکال د اکتوبر په ۹مه نېټه ترسره شوې. په دغو ټاکنو کې حامد کرزي د ۵۵.۴٪ رایو په ګټلو سره د بل هر نوماند له رایو درې چنده زیاتې رایې ترلاسه کړې او بریالی اعلان شو. ورته مهال نورو دوولس نوماندانو له ۱٪ لږ رایې خپلې کړې وې. اټکل کېږي چې په دغو ټاکنو کې د ۱۲ میلیونه ثبت شوو رایو ورکوونکو له درې پر څلور برخې زیاتو کسانو رایه ورکړه. په ټاکنو باندې څار د ټاکنیز مدیریت د ګډ پلاوي پر غاړه و چې مشر یې زعیم شاه او مرستیال یې هم د رې کېنډې په نامه په ملګرو ملتونو کې کارکوونکی امریکایي وګړی و. <ref>[http://www.iec.org.af/Public_html/Ray%20Kennedy.htm Joint Electoral Management Body – Profile, J. Ray Kennedy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903123215/http://www.iec.org.af/Public_html/Ray%20Kennedy.htm|date=September 3, 2009}}</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319152341/http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=190208 |archivedate=2020-03-19 |title=Afghanistan on tenterhooks |url=http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=190208 |access-date=2015-11-04 |url-status=dead}}</ref><ref name="Bbc2004-07-24">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3931057.stm|title=Afghan candidate list published|publisher=[[BBC News]]|date=July 24, 2004|author=Andrew North|access-date=2010-01-25|quote=Zakim Shah, the chairman of the joint electoral management body, said 23 people had met the Monday deadline to register for the October poll.}}</ref><ref name="JamestownFoundation2004-07-11">{{cite news|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews[tt_news]=30081|title=Afghanistan Postpones Elections For All The Wrong Reasons|volume=1|issue=49|publisher=[[Eurasia Daily Monitor]]|date=July 11, 2004|author=Afzal Khan|access-date=2010-01-25}}</ref><ref name="Guardian2005-08-11">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/11/usa.afghanistan|title=Rumsfeld visits Afghanistan for talks|work=[[The Guardian]]|date=August 11, 2004|author=Simon Jeffreys|access-date=2010-01-25}}</ref><ref name="DailyTimes2005">{{cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_10-7-2004_pg7_52|title=Afghan presidential poll on October 9|publisher=[[Daily Times (Pakistan)]]|date=July 10, 2004|access-date=2010-01-25|quote=But parliamentary polls, which were meant to have been held at the same time, will be delayed until April, Zakim Shah, the chairman of the Joint Electoral Management Body (JEMB), said in an announcement on state-run [[Kabul TV]].|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606111743/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_10-7-2004_pg7_52|archive-date=June 6, 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2004-08/10/content_1756303.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040917032907/http://news.xinhuanet.com/english/2004-08/10/content_1756303.htm|url-status=dead|archive-date=September 17, 2004|title=18 out of 23 candidates qualified for Afghan presidential race|publisher=[[Xinhua]]|date=August 10, 2004|access-date=2010-01-25}}</ref><ref name="Guardian2004-11-03">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2004/nov/03/afghanistan.afghanistantimeline|title=Karzai confirmed as Afghan president|work=[[The Guardian]]|date=November 3, 2004|author=Adam Jay|access-date=2010-01-25}}</ref> د ټاکنو په ورځ د درغلیو د یو لړ تورونو له خپرېدو وروسته شاوخوا ۱۵ نوماندانو اعلان وکړ چې دوی به د ټاکنو بهیر تحریم کړي، خو وروسته له هغه چې ملګرو ملتونو اعلان وکړ په ټاکنو کې به د درغلیو د څېړنو په موخه درې کسیزه پلاوی جوړ کړي؛ دغه تحریم هم له منځه ولاړ. په دغه پلاوي کې یو پخوانی کاناډايي دیپلمات او یو سویډني ټاکنیز کارپوه شامل وو چې دریم غړی یې بیا وروسته د اروپايي اتحادیې له خوا معرفي شو. د ټاکنو ورځ په پیل کې د ۲۰۰۴ زکال د جولای میاشتې ۵مه نېټه ټاکل شوې وه، خو دوه ځلې لومړی تر سپټمبر او بیا تر اکتوبر میاشتې وځنډېدې. ولسمشریزو ټاکنو ته هر نوماند هم دوه مرستیالان لرل. یو شمېر نوماندانو له دغې کړنلارې څخه د افغانستان د اکثریت قومونو ترمنځ د تعادل جوړولو په موخه ګټنه وکړه. د ټاکنو بهیر په داسې توګه و چې که چېرې یو نوماند هم له ۵۰٪ زیاتې رایې خپلې نه کړي دویم پړاو ټاکنې به کېږي. == نوماندان او اړوند مسایل == ۲۳ کسانو په ټاکنو کې د ګډون په موخه ځانونه نوماند کړل، خو له دغو څخه پنځه تنه یې د ټاکنیزو مبارزو په پیل کې له خپلې نوماندۍ پر شا شول. په دوی کې مخکښ نوماند د انتقالي او موقتې ادارې مشر حامد کرزی و. کرزي په خپلواکه بڼه ځان نوماند کړ په داسې حال کې چې د سوسیال دیموکرات، افغان ملت ګوند په ګډون یې د یو شمېر سیاسي ګوندونو ملاتړ له ځان سره درلود. په پیل کې دا انګېرل کېده چې د کرزي د انتقالي او موقت حکومت پر مهال د افغانستان د نوي رامنځته شوي پوځ جنګ سالار جنرال او د افغانستان د ملي اسلامي جنبش د ګوند مشر، عبدالرشید دوستم به د کرزي اصلي سیال وي؛ خو ډېر ژر مالومه شوه چې هغه کافي محبوبیت نه لري. پر ځای یې یونس قانوني چې د انتقالي او موقتې ادارې پر مهال یې په لوړ پوړو دولتي څوکیو کار کړی و، د کرزي د پیاوړي سیال په توګه راڅرګند شو. قانوني د شمالي ټلوالې مخکښ غړی و او د انتقالي او موقتې ادارې د مرستیال ولسمشر محمد قسیم فهیم ملاتړ یې هم له ځانه سره درلود چې په دغه ټاکنو کې د کرزي له ټاکنیز ټکټ څخه ووت. قانوني ادعا کوله چې د احمدشاه مسعود له آرمانونو استازولي کوي، په داسې حال کې چې دغه ادعا یو شمېر نورو نوماندانو هم لرله (په دغو کې د مسعود ورور احمدضیا مسعود هم شامل و چې کرزي د مرستیال ولسمشر په توګه په خپل ټاکنیز ټکټ کې ټاکلی و). بل نوماند هم محمد محقق و. نوموړی د وحدت اسلامي ګوند مشر او د برهان الدین رباني او کرزي په ادارو کې وزیر پاتې شوی و؛ همدارنګه د دوستم له پیاوړو ملاتړو څخه و. محقق په کرزي باندې د یو ضعیفه رهبر په توګه نیوکې کولې او ژمنه یې وکړه چې ټولې مخالفې ډلې به یو موټې او د نشه یي توکو سوداګرۍ ته به پای ټکی کېږدي. له دې سره په نوموړي باندې د شوروي د اشغال او د مجاهدینو ترمنځ د کورنۍ جګړې پر مهال او وروسته د طالبانو سره په جګړه کې د پریمانه جنګي جرمونو د ترسره کولو تورونو شتون درلود. د نوماندانو په ډله کې تر ټولو ځوان نوماند ۴۱ کلن حفیظ منصور و. هغه هم د شمالي ټلوالې غړی او د مسعود د میراث مدعی و. منصور خبریال و او د اطلاعاتو او کلتور د وزارت د وزیر په توګه یې دنده ترسره کړې وه؛ نوموړي په کرزي تور پورې کړ چې هڅه کوي یوه منتخبه دیکتاتوري رامنځته کړي. د ښي اړخو مذهب پالو اصلي نوماند احمد شاه احمدزی و چې د شوروي د اشغال پر مهال یې په پاکستان کې تبعیدي حکومت جوړ کړی و. احمدزي له دې وړاندې د یوې راډیکال اسلام پالې ډلې مشري پر غاړه لرله چې په پیل کې د مجاهدینو په کتار او وروسته هم د طالبانو او القاعده په کتار کې فعاله وه، خو له دغه مهال وروسته یې له دغو ډلو سره خپله هر ډول اړیکه رد کړه. همایون شاه اصفي د سلطنت پالونکو استازولي کوه، په داسې حال کې چې پخواني پاچا محمد ظاهر شاه له وړاندې دغه ګنګوسې رد کړې وې چې غواړي د دولت مشري وکړي. عبدالستار سیرت چې د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال یې د څو وزارتونو په څوکیو کار کړی و بل نوماند و. سیرت وروسته د تبعیدي پاچا محمد ظاهر شاه د استازي په توګه خدمت وکړ، هغه په پیل کې د انتقالي ادارې مشر وټاکل شو، خو د کرزي په ګټه له دغه چارې تېر شو. ډاکټره مسعوده جلال د نوماندانو په کتار کې یوازنۍ ښځینه نومانده وه، په داسې حال کې چې دوه نورې ښځې د ولسمشر د مرستیالانو په توګه ټاکنو ته درېدلې وې (نیلاب مبارز د آصفي د مرستیالې او شفیقه حبیبي هم د دوستم د مرستیالې په توګه ټاکنو ته ودرېدې). څو نوماندانو په ښکاره توګه د ښځو له حقونو ملاتړ کاوه چې په دغو کې حامد کرزی، وکیل منګل او د پولیسو پخوانی ډګروال عبدالحسیب آرین شامل و. ۷۲ کلن نوماند عبدالهادي خلیلزی چې پخوانی ښوونکی او د مذهبي چارو په برخه کې وکیل و، ادعا یې وکړه چې د ښځو له حقونو څخه «د اساسي قانون، افغاني کلتور او د اسلام د سپېڅلي دین په رڼا کې» ملاتړ کوي. د نوماندانو په لړ کې لیکوال او شاعر لطیف پدارم او محمد ابراهیم راشد د کډوالو افغانانو د حقونو پیاوړي ملاتړي و. سید اسحاق ګیلاني چې د شوروي د اشغال پر مهال یې په جګړه کې ونډه لرله د یو روڼ آندي مسلمان په توګه یې د صوفي مسلمانانو د اقلیت په استازولۍ ځان نوماند کړ. ټولو نوماندانو ادعا کوله چې کولای شي د افغانستان د بېلابېلو ټولنو او اړخونو ترمنځ د اړیکو پل رامنځته کړي. د ماشومانو د ناروغیو ډاکټر او د کابل د طب پوهنځي استاد غلام فاروق نجرابي بیا د مذهبي، قومي او جنسیتي تبعیض د پای ته رسولو ژمنه وکړه او ادعا یې وکړه چې کولای شي له طالبانو سره هم جوړ راشي. محفوظ نداحي چې د انتقالي دورې د کانونکو او صنعت د وزیر په توګه یې دنده ترسره کړې وه، ټول نوماندان یې د قبیلوي یا ګوندي کرښو پر بنسټ وبلل او هغوی یې تورن کړل چې د ملي یووالي لپاره واقعي طرح نه لري. په داسې حال کې چې اماتور بوکسر او پخواني مجاهد سید عبدالهادي دبیر په دولتي څوکیو باندې د خپلوانو په ګمارنې نیوکه لرله او د منتخب پارلمان د برخې په توګه یې د علماوو د یوې ملي شورا د جوړولو غوښتنه وکړه. == ټاکنیزې سیالۍ او د رایو ورکولو بهیر == د رایو په پاڼه کې د نوماندانو نومونه د هغوی له انځورونو او ټاکنیزو نښو سره یوځای و. د اړتیا په صورت کې د هغوی نښانونه د دوی د ګوندونو له نښانو سره یوشان و. په داسې حال کې چې ډېری نوماندانو ګوندي اړوندتیا ته له پام پرته په خپلواکه بڼه په ټاکنو کې ګډون کړ او یو شمېر عامه نښانونه یې د خپلې نوماندۍ لپاره غوره کړل. په رایو ورکولو کې له چلوټیو څخه د مخنیوي په موخه د رایو له ورکړې وروسته هر رایه ورکوونکی خپله ګوته په رنګ باندې توروله. د رایو ورکولو مرکزونه په افغانستان کې د سهار په ۶ بجو او په یو شمېر نورو برخو کې د سهار په اوو بجو پرانیستل شول، همدارنګه په پام کې وه چې د رایو د ورکړې مرکزونه به د مازیګر په ۴ بجو وتړل شي، خو د رایو د ورکړې بهیر دوه ساعته نور هم دوام وموند. له دې سره یو شمېر د رایو ورکولو مرکزونه د دغه خبر له ترلاسه کولو وړاندې په خپل وخت وتړل شول. له ټولو پام وړ دا وه چې په ایران او پاکستان کې څه باندې دوه میلیونو افغان کډوالو د کډوالو د نړیوال سازمان (IOM) د لوژستیکي او عملیاتي هڅو پر مټ وکولای شول رایې ورکړي. د پاکستان په پېښور ښار کې د ستورات پوچر تر مشرۍ لاندې د IOM یوه کوچني ټیم په دوه میاشتو کې وکولای شول له ۴۰۰ زیات ټاکنیز افسران او همدارنګه له ۶۰۰۰ زیات نور مامورین استخدام کړي څو ۸۰۰ زره کډوالو ته د رایو د ورکړې لارښوونې وکړي چې بیا له دغو څخه نیمايي یې وکولای شول رایه ورکړي. <ref>{{cite web |title=comments by spokesperson Maurizio Giuliano on voter education and registration |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/0/69d79ef7f557f63485256f1e0069971b?OpenDocument&Click= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227171736/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/0/69d79ef7f557f63485256f1e0069971b?OpenDocument&Click= |archive-date=December 27, 2007 |access-date=August 11, 2007}}</ref> == سرچينې == sy549x33diz3zzc64iqny3njld48aps 0 69982 371218 303620 2026-11-08T18:42:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371218 wikitext text/x-wiki یوجن ډي. رالجس (د ایسېک ډي سېګلرمعکوس لوستل؛ لومړی نوم یې هم ایوجینېو، ایوجېن یا ایوجین، کورنی نوم یې سېګلر یا سېګلر واچل؛ زوکړه د ۱۸۹۵ کال د مارچ ۲۲مه – مړینه د ۱۹۸۷ کال د مې ۲۴مه) یو رومانیايی لیکوال، سوله‌غوښتونکی فلیسوف او پوځي انارشست و، چې د بشردوستۍ د تیوریست/نظریه‌پوه په توګه پېژندل شوی. د یهودیت او یهودي اخلاقو له ښکاره انعکاس سره د نړیوالتوب اړوند د هغه باورونه د لومړي ځل لپاره د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال کله چې رالجس یو باوجدان معترض و رامنځته شول. په انارکوپاسفیزم (سولې غوښتنه) او سوسیالیزم کې اخته کېدلو له رالجس سره د نړیوال پروفایل په جوړولو کې مرسته وکړه او د رومن رولان، استفان تسوایګ او البرت انشتین په څېر سوله‌غوښتونکو ملاتړ یې ترلاسه کړ. د رالجس د فلسفې له بحث پاروونکو اړخونه څخه بل اړخ له توکمي‌سمونې څخه ملاتړ و، چې د «ماهیت بایلنې» پر جبري شنډوالي ممترکز و. وروستی وړاندیز د رالجس د څو مقالو او د ټولنپوهنې اړوند د رسالو په‌واسطه بیان شو. <ref name="epheman">{{in lang|fr}} [http://epheman.perso.neuf.fr/mars22.html#relgis ''22 mars. Eugen Relgis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402022044/http://epheman.perso.neuf.fr/mars22.html#relgis |date=2015-04-02 }} [http://epheman.perso.neuf.fr/ Ephéméride Anarchiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031024531/http://epheman.perso.neuf.fr/ |date=2016-10-31 }} entry; retrieved 10 March 2011</ref> رالجس د رومانیا له سمبولیست غورځنګ سره تر خپل لومړني کار وروسته نوي‌پال/مدرنیست ادبیات او د توډور ارګزي شاعري دود کړه، چې د هغه نوم یې په ادبي او سیاسي مجلو کې په پرلپسې توګه نښه کړ. د هغه اثار د شعر او کیسو په برخه کې د اکسپرسیونیزم او تعلیمي هنر د افراط بدیل دي، چې د هغه فعالیت، سوله‌غوښتونکي لیدلوري یا مبارزې ته د اورېدلو له کمزورۍ سره هنري رنګ ورکوي. هغه د سبورتورول، کانټیمپورانول یا سنټایر په څېر رومانیايي مجلو په شاوخوا کې د جوړو شویو څو نوي‌پاله کړیو غړی و، خو د ویاټا رومناسکا له اصلي مجلې سره هم نږدې پاتې شوی و. د رالجس سیاسي او ادبي ټاکنو هغه د فاشیزم او کمونیزم په دوښمن بدل کړ: چې له امله یې د دویمې نړوالې جګړې پر مهال وځورول شو او په پای کې یې په یوروګوای کې پناه واخیسته. رالجس له ۱۹۴۷ کال څخه د خپلې مړینې تر مهال د یو انارشیست مبصر او د نړیوالې سولې د حل‌لارې وړاندې کوونکي او همدارنګه د لاتینې امریکا فرهنګ د دودوونکي په توګه د سویلي امریکا  په سیاسي کړیو کې د درناوي‌وړ شخصیت و. == ژوندلیک == === د ژوند لومړي کلونه او لومړنۍ ادبي هڅې === یوجین رالجس د مولداوي سیمې لرغونی اوسېدونکی و چې له سیمه‌ییزې یهودي ټولنې سره یې تړاو درلود. پلار یې ډیوېډ سېګلر پر یهودیت ښکاره باور درلود او د نیمټا کاونټۍ (تر ولایت وروسته کوچنی اداری واحد) له دباغانو څخه و.ایسېګ د ادلینا درویچي او یوجنیا سورو په نوم دوه خویندې لرلې چې دواړو د بیوشیمي په برخه کې کار کاوه. دوی هم د لاسي د پیاترا نیمټا په ښارګوټي کې زېږېدلې وې، ایسېګ په پیاترا نیمټا کې زده‌کړې وکړې او هلته يې د ناول لیکونکي او د صهیونیستانو د مشر اې.ال. زیسو له کورنۍ سره وپېژندل. په احتمالي توګه رالجس د لومړي ځل لپاره د زیسو په کړۍ کې د خپل لارښود نوي‌پال رومانیايي لیکوال تودورارګزی سره ولیدل؛ ارګزي هغه مهال د خپل عکاس الی لوټار له مور کنستانسا زیسو سره واده وکړ. دغه ځوان لیکوال وروسته یادونه وکړه چې هغه او زیسو دواړو د سیهلو ماسیف د غرونو او د شتتل ښار د وحشي منظرو له امله له یو بل سره تړاو موندلی و. رالجس په‌خپل یو بل متن کې داسې یادونه کړي چې هغه په ماشومتوب کې د رومانیايي یهودي څېړونکي موسی شوارتزفلد د انتخابي لوستلو او د هغه د مجلې انیورال پېنتي اېسرېلتي تر اغېز لاندې راغی (هغه وویل د وروستیو کلونو په بهیر کې هغه د انیورال ټولې ټولګې راټولې کړې وې).<ref name="ddgsIII-IV">Dorian & Șerban, p.III-IV</ref><ref name="epheman2">{{in lang|fr}} [http://epheman.perso.neuf.fr/mars22.html#relgis ''22 mars. Eugen Relgis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402022044/http://epheman.perso.neuf.fr/mars22.html#relgis |date=2015-04-02 }} [http://epheman.perso.neuf.fr/ Ephéméride Anarchiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031024531/http://epheman.perso.neuf.fr/ |date=2016-10-31 }} entry; retrieved 10 March 2011</ref><ref name="bmiudaistul2">{{in lang|ro}} Boris Marian, [http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf "Iudaistul Eugen Relgis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229231900/http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf|date=2018-12-29}}, in ''[[Realitatea Evreiască]]'', Nr. 227 (1027), March–April 2005, p.13</ref><ref name="filosofiaer">{{in lang|es}} ''[http://www.filosofia.org/ave/001/a046.htm Eugenio Relgis. 1895–1987]'', [http://www.filosofia.org/ Proyecto filosofía en español] entry; retrieved March 10, 2011</ref><ref name="militantsrelg">{{in lang|fr}}, [http://militants-anarchistes.info/spip.php?article5046&lang=fr "Relgis, Eugen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231216090721/https://militants-anarchistes.info/spip.php?article5046&lang=fr |date=2023-12-16 }}, ''[http://militants-anarchistes.info/?lang=fr Dictionaire international des militants anarchistes] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' entry; retrieved March 10, 2011</ref><ref name="eriisg">[http://www.iisg.nl/archives/nl/files/r/10767491.php#scopecontent "Note on the Eugen Relgis Papers"], at the [[International Institute of Social History]]; retrieved March 9, 2011</ref><ref name="acpensador">{{in lang|es}} Agustín Courtoisie, [http://www.ort.edu.uy/facs/boletininternacionales/contenidos/74/courtoisie74.html "Notas de Análisis. Eugen Relgis (1895–1987): un pensador rumano en Uruguay"], in [[ORT Uruguay]] ''[http://www.ort.edu.uy/facs/boletininternacionales/ Letras Internacionales]'', Nr. 74</ref><ref>Dorian & Șerban, p.II; Rose, p.12; Rotman, p.175</ref><ref name="ddgsIV">Dorian & Șerban, p.IV</ref><ref name="gslvprolog">{{in lang|ro}} [[Geo Șerban]], [[Leon Volovici]], [http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr306_307/pagina11.pdf "Prolog la suplimentul 'Eugen Relgis' "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229230612/http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr306_307/pagina11.pdf|date=2018-12-29}}, in ''[[Realitatea Evreiască]]'', Nr. 306-307 (1106–1107), October–November 2008, p.11</ref><ref name="pc56">Cernat, p.56</ref><ref name="ddgsV">Dorian & Șerban, p.V</ref><ref name="bmiudaistul">{{in lang|ro}} Boris Marian, [http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf "Iudaistul Eugen Relgis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229231900/http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf|date=2018-12-29}}, in ''[[Realitatea Evreiască]]'', Nr. 227 (1027), March–April 2005, p.13</ref> ایسېګ سیګلر په ادبي ژوند کې د خپل لومړي ګام له اوچتولو سره خپل نوی نوم له تورو سره د لوبې کولو په جوړښت کې وټاکه چې د مستعارو یهودي لیکوالانو (پل سلان- چې په انسیل کې زېږېدلی) تر منځ له ځانګړي شهرت څخه برخه‌من و. هغه د خپل کار له لومړي پيل څخه د سمبولیزم او نوي‌پالنې دودوونکی و، دا هغه موخه وه چې هغه خپل چپ‌پلوی لیدلوری ورسره یوځای کړ او د یهودیانو د خلاصون غوښتنه يې وکړه. په ۲۰۰۷ کال کې ادبي تاریخ‌لیکونکی پل سرنات ولیکل چې رالجس کار د یهودي روښانفکر او بشردوست ایساک لوډو په څېر د رومانیايي نوپالنې په لومړني خپراوي کې «بې‌ارزښته» و. د رالجس اصلي مشارکت په ۱۹۱۰مه لسیزه کې د فروندا («فروند») په سمبولیزم تربیون کې راڅرګند شو چې درې پرلپسې ګڼې یې د ۱۹۱۲ د اپرېل او جون تر منځ په ایاسي کې ایډټ/سمې کړې.  <ref>Cernat, p.55-57</ref><ref>Cernat, p.34</ref><ref>{{in lang|ro}} Arnold Helman, [http://www.romanianjewish.org/ro/realitatea_evreiasca_03_01.html ''Contribuția scriitorilor evrei la literatura română. Ilarie Voronca și Paul Celan – două destine tragice''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727223200/http://www.romanianjewish.org/ro/realitatea_evreiasca_03_01.html|date=2011-07-27}}, at the [http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_06.html Romanian Jewish Community site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613161106/http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_06.html|date=2011-06-13}}; retrieved March 10, 2011</ref> د لوډو د ابسولوتیو د بیاکتنې په څېر (چې دوه کاله وروسته چاپ شوه)، فرونډا په لاسي کې د رومانیايي سمبولیست غورځنګ له بنسټ‌پالې څانګې سره د دواړو چپ-اړخې خو دودیزې مجلې وایټا او د ډېر دودیز سمبولیزم مجلې ورېسوروسي پروزا مجلې پر وړاندې ودرېد. چې کتنکپلاوې ډله یې د رالجس په ګډون ناپېژانده پاتې شوه، خو د هغوی نومونه د هغه وخت د ډېرو  چاپي خپرونو او وروستيو څېړونکو لپاره پېژندل شوي وو. د سرنات په وینا رالجس «تر ټولو اغېزناک فرونډېست و» چې د رومانیا د یهودي ژونالیزم په برخه کې دوو راتلونکې څېرو: البرت شرایبر او کارول اشتاینرګ له‌خوا دویم و. د فرونډا ډلې د لوډو او شاعر بنیامین فوندان په څېر په ایاسي کې د ارګزي سمبولیست نوي‌پال ښوونځی څاره او د رومانیا په شمال کې یې د ارګزي شاعرۍ ته وده ورکوله: د فرونډا لیکوالانو د اګزي د شعرونو د کوربه‌توب پر مهال وایټا رومانیسکا ته د درناوي له امله د نورو پام ځانته راګرځولی و.<ref>Cernat, p.55-56</ref><ref name="pc562">Cernat, p.56</ref><ref>Cernat, p.56, 57</ref> تر هغه وروسته چې رالجس د ډېرو خپرېدونکو ورځپاڼو چې له ډلې يې رمپا (چې د ارګزي او سوسیالیست لانجه‌مار اېن.ډي کوسیا له‌خوا تاسیس شوې وه) او ويیاټا نووا (چې د سمبولیست کره‌کتونکي اوېډ ډېنسوسیانو له‌خوا پرمخ وړل کېده) یادولی شو، ضمني ګډونوال شو، فرونډا په ټوله کې درې موضوعات مطرح کړل. هغه په ۱۹۱۳ کال کې خپلې خپلواکې فلسفي مقالې یا «خیالونه» د ټرایمفوا نفینټې / ''Triumful neființei'' (د نه موجودیت - بریالیتوب) په ټوک کې راټولې کړې. هغه د خپل شعر دوه کتابونه د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د رومانیا د بې‌طرفۍ د دورې تر پای وروسته خپاره کړل. لومړۍ ټولګه یې د سونټېل نېبونیې/ ''Sonetele nebuniei'' («د لېونتوب غزلونه») په نوم د غزلونو/۱۴ بیته اشعارو ټولګه وه، چې په ۱۹۱۴ کال کې په لاسې کې خپره شوه؛ دویمه یې د نیبونیا/ («لېونتوب») په نوم په پلازمېنه بخاریست کې خپره شوه. له دې اشعارو څخه ځینې د رالجس د خپل لاس له انځورګرۍ سره کښل شوي وو.   <ref name="pc563">Cernat, p.56</ref><ref name="rjpietreni">{{in lang|ro}} [http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_08.html ''Carte de neuitare a evreilor pietreni''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727222904/http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_08.html|date=2011-07-27}}, at the [http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_06.html Romanian Jewish Community site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613161106/http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_06.html|date=2011-06-13}}; retrieved March 10, 2011</ref><ref>Lovinescu, p.100; Rose, p.12</ref><ref name="bmiudaistul3">{{in lang|ro}} Boris Marian, [http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf "Iudaistul Eugen Relgis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229231900/http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf|date=2018-12-29}}, in ''[[Realitatea Evreiască]]'', Nr. 227 (1027), March–April 2005, p.13</ref><ref name="gc1029">Călinescu, p.1029</ref><ref name="bmiudaistul4">{{in lang|ro}} Boris Marian, [http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf "Iudaistul Eugen Relgis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229231900/http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf|date=2018-12-29}}, in ''[[Realitatea Evreiască]]'', Nr. 227 (1027), March–April 2005, p.13</ref><ref name="rjpietreni2">{{in lang|ro}} [http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_08.html ''Carte de neuitare a evreilor pietreni''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727222904/http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_08.html|date=2011-07-27}}, at the [http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_06.html Romanian Jewish Community site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613161106/http://www.romanianjewish.org/ro/mosteniri_ale_culturii_iudaice_03_11_06.html|date=2011-06-13}}; retrieved March 10, 2011</ref> === له یومنیټېډیا څخه تر مانتویریا === رالجس د معمارۍ په برخه کې تر زده‌کړې وروسته د بخاریست په پوهنتون کې نوم‌لیکنه وکړه او د فلسفې دورې یې هلته تېرې کړې. د دې دورې په ترڅ کې هغه له رومانیا څخه عثماني خلافت او د روم پاچاهۍ ته سفر وکړ. هغه په دوییمه نړیواله جګړه کې د رومانیا تر ښکلېلتیا څه موده وروسته د ۱۹۱۶ کال په دوییمه نیمايي برخه کې خپلې زده‌کړې پرېښوې. د رومانيا پر سویل د مرکزي پوځیانو تر یرغل وروسته ایاسي ته راستون شو، هغه د رومانیا ځمکني پوځ ته وروبلل شو، خو د یو باوجدانه معترض په توګه یې وسلې ته له لاس وروړلو څخه ډده وکړه؛ چې له امله یې د يوې لنډې مودې لپاره بندي شو په پایله کې د کوڼ‌والي یا د اورېدلو اختلال له امله خوشي شو.   <ref name="epheman3">{{in lang|fr}} [http://epheman.perso.neuf.fr/mars22.html#relgis ''22 mars. Eugen Relgis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402022044/http://epheman.perso.neuf.fr/mars22.html#relgis |date=2015-04-02 }} [http://epheman.perso.neuf.fr/ Ephéméride Anarchiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031024531/http://epheman.perso.neuf.fr/ |date=2016-10-31 }} entry; retrieved 10 March 2011</ref><ref name="bmiudaistul5">{{in lang|ro}} Boris Marian, [http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf "Iudaistul Eugen Relgis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229231900/http://www.romanianjewish.org/db/pdf/nr227/pagina13.pdf|date=2018-12-29}}, in ''[[Realitatea Evreiască]]'', Nr. 227 (1027), March–April 2005, p.13</ref><ref name="militantsrelg2">{{in lang|fr}}, [http://militants-anarchistes.info/spip.php?article5046&lang=fr "Relgis, Eugen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231216090721/https://militants-anarchistes.info/spip.php?article5046&lang=fr |date=2023-12-16 }}, ''[http://militants-anarchistes.info/?lang=fr Dictionaire international des militants anarchistes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119110940/http://militants-anarchistes.info/?lang=fr |date=2023-11-19 }}'' entry; retrieved March 10, 2011</ref> == سرچينې == aik89phq12ex0qftipncbbbjjoujufo 0 70046 371169 366173 2026-11-08T18:09:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371169 wikitext text/x-wiki کري (قورمه، سالن) د آسیا سوېل ته اړوند هغه لعاب (ساس) لرونکي خواړه دي چې تر ډېره په کې له مساله جاتو کار اخیستل کېږي. همدارنګه د هند په سوېل کې د کري ونې پاڼې هم په کې کارول کیږي.<ref>{{cite encyclopedia|title=Curry|url=https://www.britannica.com/topic/curry|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=25 August 2021|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813140638/https://www.britannica.com/topic/curry|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Definition of Curry |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/curry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810135759/https://www.merriam-webster.com/dictionary/curry |archive-date=10 August 2021 |access-date=25 August 2021 |publisher=Merriam-Webster}}</ref><ref>{{cite news|publisher=NPR|url=https://www.npr.org/2011/09/28/140735689/fresh-curry-leaves-add-a-touch-of-india|date=28 September 2011|title=Fresh Curry Leaves Add a Touch of India|access-date=6 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411111413/https://www.npr.org/2011/09/28/140735689/fresh-curry-leaves-add-a-touch-of-india|archive-date=11 April 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Curry definition and synonyms |url=http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/curry_1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162302/https://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/curry_1 |archive-date=12 June 2018 |access-date=13 December 2016 |work=Macmillan Dictionary}}</ref><ref>{{cite book|last=Raghavan|first=S.|title=Handbook of Spices, Seasonings and Flavourings|publisher=CRC Press|date=2007|isbn=978-0-8493-2842-8|page=302}}</ref> د کري خوړو بېلابېل ډولونه شتون لري چې دغه ډولونه د سیمي کلتوري دودنو او شخصي ترجېهاتو ته په پام د بېلابېلو مسالو له کارولو سره اړیکه لري. دغه ډول خواړه بېلابېل نومونه لري چې د هغو له موادو، مساله جاتو او د پخېدو له طریقې څخه سرچینه اخلي. د هند له نیمه لویې وچې څخه بهر، کري د سویل خیتځې آسیا خواړه بلل کېږي چې د کوپرې له شیدو یا هم د مساله جاتو له چکني څخه په کې کار اخیستل کېږي او په معمول ډول له وریجو سره خوړل کېږي. په دغه ډول خوړو کې کېدای شي کبان، غوښه، د چرګانو غوښه او یا صدف وکارول شي او یا هم په یوازې توګه له سبزیجاتو جوړ شي. یوازې له سبزیجاتو څخه جوړېدونکی ډول یې د سبزي خوړونکو (ویجیټرین) د خوښې وړ خواړه دي. وچ کري خواړه له ډېرې لږ مایع څخه په کار اخیستل کېدو پخېږي دغه مایع بېرته ترې تبخیر کېږي او لامل ګرځي نور مواد یې د مساله جاتو سره مخلوط شي. په وچو کري خوړو کې د هغو د غوښې د شوروا، د کوپرې د کوچو یا د کوپرې د شیدو، پنیر یا مستو، د حبوباتو د پورې، سره کړو پیازو او یا هم د رومي بانجانو له پورې سره مطابق په پام وړ کچه ساس کارول کېږي. <ref name="Oxford University">{{cite book|last=Collingham|first=Lizzie|title=Curry: A Tale of Cooks and Conquerors|url=https://archive.org/details/curry00lizz|url-access=registration|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|date=2006|page=[https://archive.org/details/curry00lizz/page/115 115]|access-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416071823/https://archive.org/details/curry00lizz|archive-date=16 April 2020|url-status=live|quote=No Indian, however, would have referred to his or her food as a curry. The idea of curry as a particular dish does not exist in India. Indians referred to their different dishes by specific names. But the British lumped all these together under the heading of curry}}</ref><ref name="Van Esterik">{{cite book|last1=Van Esterik|first1=Penny|title=Food Culture in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/foodcultureinsou0000vane|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313344206|pages=[https://archive.org/details/foodcultureinsou0000vane/page/58 58]–59}}</ref> د کري پوډر، د مساله جاتو څخه چمتو کېدونکی هغه سوداګریز جوړ شوی مخلوط چې په لویدیځو بازارونو کې هم د لاسرسي وړ دی، د لومړي ځل لپاره په ۱۸مه پېړۍ کې بریتانیا ته صادر شو هغه مهال چې هندي سوداګرو ګرمې مسالې ته ورته د مساله جاتو یو معجون د ختیځ هند په بریتانوي کمپنۍ باندې وپلوره او هغوی له ځان سره بریتانیا ته یووړ. == تاریخچه == له میلاد څخه ۲۶۰۰ کاله وړاندې د موهنجودارو زمانې ته اړوند د لرغون پوهنې شواهد ښيي چې له آونګ څخه د بېلابېلو مساله جاتو لکه د خردل د دانو، ځېرې او د املي د دانو د میده کولو لپاره ګټه اخیستل کېده. تور مرچ چې د هند د نیمه لویې وچې او د سویل ختیځې آسیا له بومي بوټو راغونډېږي له میلاد څخه ۲۰۰۰ کاله وړاندې په هندي خوړو کې کارول کېدل. <ref name="DS">Davidson & Saberi 178</ref><ref>Iyer, Raghavan (2008). ''660 Curries''. New York: Workman Publishing. pp. 2–3.</ref> د دغو سیمو د تریخو خوړو درې اصلي مادې زنجبیل، هوږه او کورکمن جوړوي.  په ونکوور کې د واشنګټن د پوهنتون لرغون پوهانو د «نشایستې د دانې د تجزیې او تحلیل» تر نامه لاندې کړنلارې څخه په کار اخیستو وکولای شول د دغې لرغونې مسالې پاتې شوني د هندي لرغونو سایټونو څخه په ترلاسه شوو اسکلېټونو او هم د هغه مهال په خاورینو لوښو کې ومومي. له دغه ځایونو څخه په ترلاسه شوو انساني غاښونو او همدارنګه د پخلي د وسایلو په پاتې شونو کې د کورکمن او زنجبیل نښو شتون درلود. <ref>{{Cite web |title=People Have Been Eating Curry for 4,500 Years |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/people-have-been-eating-curry-for-4500-years-8604270/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517012343/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/people-have-been-eating-curry-for-4500-years-8604270/ |archive-date=17 May 2021 |access-date=26 December 2020 |website=Smithsonian Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lawler |first=Andrew |date=29 January 2013 |title=Where Did Curry Come From? |url=https://slate.com/human-interest/2013/01/indus-civilization-food-how-scientists-are-figuring-out-what-curry-was-like-4500-years-ago.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115085836/https://slate.com/human-interest/2013/01/indus-civilization-food-how-scientists-are-figuring-out-what-curry-was-like-4500-years-ago.html |archive-date=15 November 2020 |access-date=27 December 2020 |website=Slate}}</ref> د پنځلسمې پېړۍ په لومړیو کې د مغولو د سترواکۍ رامنځته کېدو په ځانګړې توګه په شمالي برخه کې د کري خوړو په یو شمېر ډولونو اغېز درلود. په دغو خوړو بل اغېز په ۱۵۱۰ زکال کې د هند په ګوا کې د پرتګالي سوداګریز مرکز جوړېدو وکړ، وروسته له هغه چې د کلمبیايي تبادلې د جانبي محصولاتو په توګه د سرو مرچو، رومي بانجانو او کچالانو نسل د امریکا له لویې وچې څخه هند ته راوړل شو. <ref>{{Cite web |last=Batsha |first=Nishant |date=25 June 2020 |title=Curry Before Columbus |url=https://contingentmagazine.org/2020/06/25/curry-before-columbus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517012336/https://contingentmagazine.org/2020/06/25/curry-before-columbus/ |archive-date=17 May 2021 |access-date=15 December 2020 |website=Contingent}}</ref> بریتانویانو ساس لرونکو ټولو خوړو ته د «کري» نوم کاروه. دغه خوړو په اوولسمه پېړۍ کې له انګلیسي- هندي پخلي څخه انګلیسي پخلي ته لار ومونده او تند ساس به له هر ډول پخې شوې غوښې سره کارول کېده. د لومړي ځل لپاره دغه خوړو په ۱۸۰۹ زکال کې د بریتانیا په هوټلونو کې دود وموند او د ۱۹۴۰مې او ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال یې پریمانه شهرت پیدا کړ. د نوولسمې پېړۍ پر مهال دغه خوړو په کارائیب سیمه کې وروسته له هغه دود وموند چې د بریتانیا د بورې د صنعت هندي کارګران هلته ولاړل. د ۲۰مې پېړۍ را وروسته په ملي سبکونو باندې چمتو کېدونکو کري خوړو د خپل اصلي ډول څخه په ډېر توپیر محبوبیت وموند او په مخ پر زیاتېدونکي ډول د نړیوال تلفیقي پخلي برخه وګرځېدل. <ref name="Oxford University2">{{cite book|last=Collingham|first=Lizzie|title=Curry: A Tale of Cooks and Conquerors|url=https://archive.org/details/curry00lizz|url-access=registration|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|date=2006|page=[https://archive.org/details/curry00lizz/page/115 115]|access-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416071823/https://archive.org/details/curry00lizz|archive-date=16 April 2020|url-status=live|quote=No Indian, however, would have referred to his or her food as a curry. The idea of curry as a particular dish does not exist in India. Indians referred to their different dishes by specific names. But the British lumped all these together under the heading of curry}}</ref><ref name="theatlantic">{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2019/04/why-we-call-indian-dishes-curry-colonial-history/586828/|title=The Word Curry Came From a Colonial Misunderstanding|work=The Atlantic|date=20 April 2019|access-date=10 May 2021|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517012341/https://www.theatlantic.com/health/archive/2019/04/why-we-call-indian-dishes-curry-colonial-history/586828/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=26 November 2009 |title=How Britain got the hots for curry |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8370054.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128165253/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8370054.stm |archive-date=28 January 2016 |access-date=29 January 2016 |publisher=BBC}}</ref><ref name="Collingham">{{cite book|last1=Collingham|first1=Lizzie|title=Curry: A Biography|date=2005|location=London|page=115}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mishan|first=Ligaya|date=2017-11-10|title=Asian-American Cuisine's Rise, and Triumph|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2017/11/10/t-magazine/asian-american-cuisine.html|access-date=2023-03-29|issn=0362-4331|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322223518/https://www.nytimes.com/2017/11/10/t-magazine/asian-american-cuisine.html|url-status=live}}</ref> == د سیمې پر بنسټ  == === سویلي اسیا === هند د کري خوړو کور دی او په ډیری هندي خوراکونو کې له هغو ګټنه کېږي؛ همدارنګه د بېلابېلو سبزیجاتو، حبوباتو او غوښې څخه په کې کار اخیستل کېږي. په هغو کې کارول کېدونکي توکي او د پخولو ډولونه د هرې سیمې پر بنسټ له یو بل توپیر لري. په ډیری دغو خوړو کې اوبه کارول کېږي او ځینې وخت هم په کې له لبنیاتو او د کوپرې له شیدو کار اخیستل کېږي. دغه ډول خواړه په معمول ډول تریخ دي او له وریژو او وچې ډوډۍ سره خوړل کېږي. د بېلګې په توګه په کشمیري پخلي کې مشهور روغن جوش نومي خواړه هم د کري خوړو ډول دی چې د وزې غوښه د کشمیري سرو مرچو په رنګ د سور رنګی ساس یا لعاب په لرلو پخوي او د سور رنګه ماوال ګل عصاره هم په کې ګډوي. ګوشتابه (د مستو په ساس کې د وزې د غوښې کوفته) وازوان کلتور ته اړوند د کري بل ډول دی چې ځینې وختونه په لویدیځو هوټلونو کې هم پیدا کېږي. <ref>"Rogan Josh". In Khan Mohammed Sharief Waza, Khan Mohammed Shafi Waza, and Khan Mohammed Rafiq Waza (2007). ''Wazwaan: Traditional Kashmiri Cuisine''. New Delhi: Roli & Janssen. p. 34.</ref><ref>"Ghushtaba". In Khan Mohammed Sharief Waza, Khan Mohammed Shafi Waza, and Khan Mohammed Rafiq Waza (2007). ''Wazwaan: Traditional Kashmiri Cuisine''. New Delhi: Roli & Janssen. p. 37.</ref> په بنګالي پخلي کې د کري په پخولو کې تر ډېره له سمندري حیواناتو او تازه کبانو ګټنه کېږي. همدارنګه د خردل دانې او د خردل غوړي د بنګ دانو سره یوځای په کې کارول کېږي. د بنګلادېش د سیلهت سیمې کډوالو په بریتانیا کې د کري د هوټلونو بنسټ کېښود په داسې حال کې چې په سیلهت سیمه کې یو شمېر هوټلونه چې د بهرنیانو له خوا اداره کېږي په بریتانیايي سبک باندې په پخېدونکو خوړو کې تخصص لري.<ref name="Guardian62002">{{cite news|author1=Audrey Gillan|title=From Bangladesh to Brick Lane|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jun/21/religion.bangladesh|access-date=4 November 2015|work=The Guardian|date=20 June 2002|quote=Some are even opening British-style curry restaurants with names like Taste of Bengal and the Last Days of the Raj.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826041457/http://www.theguardian.com/uk/2002/jun/21/religion.bangladesh|archive-date=26 August 2013|url-status=live}}</ref> === ختیځه آسیا === کري د آسیا ډیرو برخو ته پراختیا موندلې. په داسې حال کې چې دغه ډول خواړه د چینايي پخلي نه جلا کېدونې برخه نه ګڼل کېږي، خو د کري پوډر د چین د سویلي برخې په ډېری خوړو کې کارول کېږي. د کري پوډر چې د چین په ډیری مغازو کې پلورل کېږي د مدراس کري پوډر ته ورته دي، خو په دغه پوډر کې ستوري ډوله بادیان او دارچین هم اضافه کېږي. د ماکائو پخوانۍ پرتګالي مستعمره ځانته ځانګړي د پخلي او د کري خوړو ډولونه لري چې په دغو کې ګالینا پرتګېسا او کري کرب خواړه شامل دي. په پرتګالي ساس کې له کري پوډر کار اخیستل کېږي او د کوپرې د شیدو پر مټ ټینګ (غلیظ) کېږي. <ref name="Sen2009">{{cite book|author=Colleen Taylor Sen|title=Curry: A Global History|url=https://books.google.com/books?id=94tRvbuCqWcC&pg=PA1|date=15 November 2009|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-704-6|page=105|access-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226114045/https://books.google.com/books?id=94tRvbuCqWcC&pg=PA1|archive-date=26 December 2019|url-status=live}}</ref><ref name="HoustonPTChicken">{{cite news|last1=Levitt|first1=Alice|title=Our Latest Obsession: Portuguese Chicken at Wing Kee Restaurant|url=https://www.houstoniamag.com/articles/2016/12/28/our-latest-obsession-portuguese-chicken-wing-kee-restaurant|access-date=6 March 2018|work=[[Houstonia (magazine)|Houstonia]]|date=28 December 2016|archive-date=7 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023204/https://www.houstoniamag.com/articles/2016/12/28/our-latest-obsession-portuguese-chicken-wing-kee-restaurant|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author=S&B Company |title=History of Japanese curry |url=http://www.sb-worldwide.com/curry/history.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.is/20130411190436/http://www.sb-worldwide.com/curry/history.html |archive-date=11 April 2013 |access-date=28 February 2013}}</ref> === سویل ختیځه آسیا === هندو اندونیزیايي پخلی د اصیلو هندي خوړو او همدارنګه د اندونیزیايي بېلابېلو خوړو له دود څخه په الهام اخیستو رامنځته شوی. کري ته په اندونیزیایی ژبه کاري او په جاوايي ژبه کارې ویل کېږي. په اندونیزیايي پخلي په ځانګړې توګه په باندونګ کې د لانتونګ کاري په نامه خواړه شتون لري چې د لانتونګ او د غویي د غوښې څخه د جوړ ژېړ رنګه کري سوپ ترکیب دی. په جاوايي پخلي کې د راجونګان کري په نامه خواړه د آبي رنګه خرچنګ له غوښې پخېږي چې د جاوا په ختیځ کې د توبان ریجنسي سیمې تر ټولو مشهور خواړه دي. د اندونیزیا ملي خواړه، رندانګ چې له مینانګ څخه سرچینه اخلي تر ډېره وچ ډول لري او د مالیزیايي معمولي کري په نسبت زیاته غوښه او د کوپرې شیدې لري؛ چې د حکایت امیر حمزه په نامه ۱۵۵۰مې لسیزې ته په اړوند مالایي اثر کې یې یادونه شوې. <ref>{{cite web |title=5 Rekomendasi Lontong Kari Enak di Bandung, Cocok Pisan buat Sarapan! |url=https://www.idntimes.com/food/dining-guide/ranggana/5-rekomendasi-lontong-kari-enak-di-bandung-c1c2 |access-date=25 April 2023 |website=idntimes.com |language=Indonesian}}</ref><ref>{{cite web |title=Kare Rajungan Khas Tuban yang Gurih dan 'Nendang' |url=https://genpi.id/kare-rajungan-khas-tuban/ |access-date=25 April 2023 |website=genpi.id |language=Indonesian |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425100458/https://genpi.id/kare-rajungan-khas-tuban/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|title=Hikayat Amir Hamzah 1 (Menentang Jin di Bukit Qaf)|url=https://books.google.com/books?id=rahQDaE0bD8C&pg=PA10|year=2008|publisher=PTS Fortuna|isbn=978-983-192-116-6|page=10|access-date=5 January 2016|archive-date=19 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219053239/https://books.google.com/books?id=rahQDaE0bD8C&pg=PA10|url-status=live}}</ref> په برمایي پخلي کې کري ته تر ډېره هېن ویل کېږي. برمايي کري په معمول ډول له پروتین لرونکو شیانو پخېږي او د کورکمن، پاپریکا، او ګرمې مسالې سربېره په کې شالوټ (موسیر)، پیاز، زنجبیل او هوږه کارول کېږي. برمايي کري په معمول ډول د سویل ختیځې آسیا له کري خوړو سره توپیر لري ځکه چې له مساله جاتو څخه په نورو خوړو کې هم ګټنه کوي او د کوپرې له شیدو څخه یوازې په انتخابي خوړو کې په ډېره لږ کچه ګټنه کوي. === افریقا === د استعمار پر مهال سویلي افریقا ته د هند د نیمه لویې وچې د وګړو په کډوالۍ سره کري دغې لویې وچې ته هم لار ومونده. په افریقايي، کیپ مالايي او ناتال کري خوړو کې د ناتال سنتي کري، دروبان کري، باني چو او روټي رول شاملېږي. <ref name="seid">{{cite news|last1=Seid|first1=Shelley|title=Curry is the story of South Africa on a plate|url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/food/2017-10-18-curry-is-the-story-of-south-africa-on-a-plate/|access-date=27 January 2018|newspaper=The Sunday Times|date=19 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127061712/https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/food/2017-10-18-curry-is-the-story-of-south-africa-on-a-plate/|archive-date=27 January 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ishay">{{cite web |last1=Govender-Ypma |first1=Ishay |date=11 November 2017 |title=The Brutal History of South Africa's Most Famous Curry |url=https://munchies.vice.com/en_us/article/qv3njv/the-brutal-history-of-south-africas-most-famous-curry |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128021236/https://munchies.vice.com/en_us/article/qv3njv/the-brutal-history-of-south-africas-most-famous-curry |archive-date=28 January 2018 |access-date=27 January 2018 |publisher=Munchies}}</ref> === اروپا === کري په بریتانیا کې ډیر محبوبیت لري او نږدې په ټولو ښارونو کې د کري پخونکي ځانګړي هوټلونه شتون لري. په بریتانیا کې دغه خواړه دومره شهرت لري چې آن د منل شوو ملي خوړو په توګه بلل کېږي. د یو اټکل له مخې د ۲۰۱۶ زکال پر مهال په بریتانیا کې کري پخوونکو ۱۲۰۰۰ هوټلونو شتون درلود چې ۱۰۰ زره تنو په کې کار کاوه او د پلور کلنۍ کچه یې شاوخوا ۲.۴ میلیارده پونډه ته رسېدله. <ref>{{Cite news|last=Spinks|first=Rosie|title=Curry on cooking: how long will the UK's adopted national dish survive?|url=https://www.theguardian.com/sustainable-business/2015/jul/08/uk-indian-restaurants-struggling-to-curry-on-lack-of-chefs|work=The Guardian|date=8 July 2005|access-date=14 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707230506/https://www.theguardian.com/sustainable-business/2015/jul/08/uk-indian-restaurants-struggling-to-curry-on-lack-of-chefs|archive-date=7 July 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jahangir|first=Rumeana|title=How Britain got the hots for curry|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8370054.stm|work=BBC News|date=26 November 2009|access-date=14 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824122427/http://news.bbc.co.uk/1/hi/8370054.stm|archive-date=24 August 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 October 2017 |title=National Curry Week: Why Britain loves curry |url=http://www.fsc.uk.com/national-curry-week-britain-loves-curry/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110103644/https://www.fsc.uk.com/national-curry-week-britain-loves-curry/ |archive-date=10 January 2020 |access-date=16 July 2020 |work=Fleet Street Communications}}</ref><ref>{{Cite news|last=Moore|first=Malcolm|title=The great British curry crisis|url=https://www.ft.com/content/2165379e-b4b2-11e5-8358-9a82b43f6b2f|work=Financial Times|date=8 January 2016|access-date=14 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014204251/https://www.ft.com/content/2165379e-b4b2-11e5-8358-9a82b43f6b2f|archive-date=14 October 2018|url-status=live}}</ref> == سرچينې == rwuvfavvzi0y824b7jedofp6qbydgmt 0 70048 371067 298312 2026-11-08T16:46:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371067 wikitext text/x-wiki په ساحل کې د اسلام پالو فعالیتونه یا هم په ساحل کې د جهادیانو چارې د لویدیځې افریقا په ساحل سیمه کې د اسلام پالو هغو وسله والو فعالیتونو ته نغوته کوي چې په ۲۰۱۱ زکال کې د عربي پسرلي څخه را پیل او تر نن ورځې دوام لري. په ځانګړې توګه په مالي، نایجریا او بورکینافاسو کې شدیده جګړه هم رانغاړي چې د ساحل د جګړې په نوم یادېږي. <ref>{{cite book|chapter=Jihadist Insurgencies in the Sahel|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780198816959.001.0001/oxfordhb-9780198816959-e-33|website=Oxford Handbooks Online|doi=10.1093/oxfordhb/9780198816959.013.33|isbn=978-0-19-881695-9|title=The Oxford Handbook of the African Sahel|year=2021|editor-last1=Villalón|editor-first1=Leonardo A|last1=Yahaya Ibrahim|first1=Ibrahim|pages=568–586}}</ref> == مخینه == له ۲۰۰۷ زکال راهیسې، د الجزایر دولت په مغرب سیمه کې د اسلامي مغرب لپاره د القاعدې په نامه د تنظیم (په عربي: تنظیم القاعده فی بلاد المغرب الاسلامي) سره په شخړو بوخت دی. د دغه سازمان جنګیالي تر ډېره پورې الجزایر او سیمه ییزو صحرایي ټولنو (لکه طوارق او د مالي نورو قبایلو) ته اړوند دي. په ۲۰۱۱ زکال کې د لیبیا له لومړنۍ جګړې وروسته د یاد سازمان غړو ته په سویل لویدیځې لیبیا کې د ځای وړاندیز وشو، هلته یې خپل مرکزونه جوړ کړل او له دې ځایه یې په سیمه کې فعالیت پیل کړ.<ref>Organized Crime and Conflict in the Sahel-Sahara Region [https://carnegieendowment.org/files/sahel_sahara.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402113909/https://carnegieendowment.org/files/sahel_sahara.pdf|date=2022-04-02}}</ref><ref name="Boeke">{{Cite journal|first=Sergei|last=Boeke|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb: Terrorism, insurgency, or organized crime?|journal=Small Wars & Insurgencies|volume=27|issue=5|year=2016|pages=914–936|doi=10.1080/09592318.2016.1208280|doi-access=free}}</ref> == لویدیځ ساحل == === مالي === ==== د طوارقو پاڅون او د مالي کورنۍ جګړه ==== په ۲۰۱۱ زکال کې د لیبیا د کورنۍ جګړې له پای وروسته د وسلو پریماني لامل وګرځېده چې د طوارقو قبیلې وګړي ځانونه په بشپړه توګه وسله وال کړي او د مالي په شمالي برخه کې خپل اصلي استوګنځای چې دوی ورته ازواد وايي لا خودمختاره او خپلواک کړي. په لیبیا کې دغې قبیلې ته اړوندو وګړو د جګړې پر مهال له قذافي ملاتړ کاوه او دغې قبیلې ته اړوندې سیمې لکه غات د قذافي د پلویانو کلک سنګر و. د جګړې له پای وروسته هغه طوارق جنګیالي چې د قذافي لپاره یې جګړه کوله د نوي لیبایي حکومت تبعیض ته په پام له لیبیا څخه یې وتو ته مخه کړه او په مالي کې خپل اصلي استوګنځي ته راوګرځېدل. <ref>{{cite web |date=19 January 2012 |title=Mali: 47 Die in Clashes Between Troops, Rebels&nbsp;– Ministry |url=http://allafrica.com/stories/201201200939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123082213/http://allafrica.com/stories/201201200939.html |archive-date=23 January 2012 |access-date=7 March 2012 |publisher=allAfrica.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mzioudet |first=Houda |date=2013-02-09 |title=Ghat: a former Qaddafi stronghold struggles to keep up with Libyan revolution |url=https://www.libyaherald.com/2013/02/10/ghat-a-former-qaddafi-stronghold-struggles-to-keep-up-with-libyan-revolution/#axzz2lgC1eXQW |url-access=limited |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411044620/https://www.libyaherald.com/2013/02/10/ghat-a-former-qaddafi-stronghold-struggles-to-keep-up-with-libyan-revolution/#axzz2lgC1eXQW |archive-date=2021-04-11 |access-date=2021-01-12 |website=The Libya Herald}}</ref><ref name="history">{{cite web |last=Jibrin Ibrahim |date=26 March 2012 |title=West Africa: Mali and the Azawad Question |url=http://allafrica.com/stories/201203260286.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130101223307/http://allafrica.com/stories/201203260286.html |archive-date=1 January 2013 |access-date=2 April 2012 |publisher=allAfrica.com}}</ref> د ۲۰۱۱ زکال په اکتوبر میاشت کې له لیبیا څخه راګرځېدلو جنګیالیو او همدارنګه د طوارقو په قبیله کې د پخوانیو پاڅونونو مخکښانو د ازواد د آزادۍ ملي خوځښت (MNLA) رامنځته کړ. د انصارالدین په نامه دغې قبیلې ته اړوندې بلې اسلام پالې ډلې هم دغه مهال د مالي د دولت پر ضد جګړه کوله. خو د آزادۍ د خوځښت په څېر د خپلواکۍ په لټه کې نه و بلکې په ټول متحد مالي کې یې د اسلامي شریعت د پلي کولو هڅه کوله. <ref name="bbcposttim">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17596831|title=Mali: Timbuktu heritage may be threatened, Unesco says|publisher=BBC|date=3 April 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023064251/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17596831|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۲ زکال په مارچ میاشت کې د مالي ولسمشر امادو توماني توره د جګړې د مدیریت د څرنګوالي له امله د یوې کودتا په ترڅ کې له واکه لرې کړای شو. له کودتا وروسته د مالي درې لوی شمالي ښارونه: کیدال، ګائو او تیمبوکتو د پاڅون کوونکو له خوا ونیول شول. <ref name="boston">{{cite news|url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2017885117_apafmalicoup.html|title=Islamist group plants flag in Mali's Timbuktu|author=Baba Ahmed|date=2 April 2012|agency=Associated Press|work=The Seattle Times|archive-date=2 February 2013|archive-url=https://archive.today/20130202073435/http://seattletimes.com/html/nationworld/2017885117_apafmalicoup.html|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۲ زکال د اپرېل په ۶مه د آزادۍ خوځښت اعلان وکړ چې خپلو موخو ته رسېدلی او ازواد یې د مالي څخه خپلواک اعلان کړ. <ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/04/06/205763.html|publisher=Al Arabiya|title=Tuareg rebels declare the independence of Azawad, north of Mali|date=6 April 2012|access-date=6 April 2012|archive-date=31 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131155100/http://english.alarabiya.net/articles/2012/04/06/205763.html|url-status=live}}</ref> په پیل کې د آزادۍ خوځښت د انصارالدین ملاتړ له ځانه سره درلود. ورته مهال انصارالدین او نورو اسلام پالو ډلو له دې ډلې د افریقا په لویدیځ کې د وحدت او جهاد خوځښت (MUJAO) چې د اسلامي مغرب د القاعدې له تنظیم څخه جلا شوې څانګه وه؛ په نیول شوو برخو کې یې د سخت دریځو قوانینو په پلي کولو لاس پورې کړ. همدا و چې دوی ډېری ژر د آزادۍ له ملي خوځښت سره ونښتل. په دې سره د ۲۰۱۲ زکال تر جولای میاشتې پورې اسلام پالو ډلو د شمالي مالي ډیری برخې د آزادۍ له خوځښت ونیولې. <ref name="Nossiter">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/18/world/africa/jidhadists-fierce-justice-drives-thousands-to-flee-mali.html|last=Nossiter|first=Adam|title=Jihadists' Fierce Justice Drives Thousands to Flee Mali|newspaper=The New York Times|date=18 July 2012|access-date=3 June 2022|archive-date=31 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131030100/http://www.nytimes.com/2012/07/18/world/africa/jidhadists-fierce-justice-drives-thousands-to-flee-mali.html|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۳ زکال په جنوري میاشت کې اسلام پاله ځواکونه د پلازمېنې تر ۶۰۰ کیلومترۍ پورې مخکې ولاړل او نږدې و چې د موپتي مهم ښار ونیسي. د آزادۍ خوځښت د مالي له دولت سره په داسې حال کې د سولې خبرې پیل کړې چې د فرانسې پوځ د جنوري په ۱۱مه د سروال عملیاتو په ترسره کولو سره په دغه نښتو کې مداخله وکړه. د فرانسي هوايي بریدونو د مالي له دولت سره مرسته وکړه چې اسلام پالي پر شا تګ ته اړ کړي او دولت وکولای شي د تیمبوکتو، ګائو او کیدال لوی ښارونه بېرته ونیسي. په دې سره د ۲۰۱۳ زکال تر مۍ میاشتې پورې د اسلام پالو ډلو او طوارقو ځواکونه اړ شول بېرته د مالي شمال ختیځې صحرا ته پر شا شي. ==== بهرنۍ مداخلې ==== د سروال عملیات د ۲۰۱۴ زکال په جولای میاشت کې پای ته ورسېدل. له دې ډېر ژر وروسته د برخان عملیات د ۲۰۱۴ زکال د اګست په لومړۍ نېټه د ساحل د وګړو د خوندیتوب، خو په واقعیت کې د فرانسې د امنیت په موخه پیل شول. <ref>{{cite web |last=Larivé |first=Maxime H.A. |date=7 August 2014 |title=Welcome to France's New War on Terror in Africa: Operation Barkhane |url=http://nationalinterest.org/feature/welcome-frances-new-war-terror-africa-operation-barkhane-11029 |work=nationalinterest.org}}</ref> د ۲۰۲۲ زکال د جنوري په لومړۍ نېټه له څو میاشتو ګنګوسو او خبرو اترو وروسته د واګنر روسي خصوصي پوځي ډلې څو سوه سرتېري او همدارنګه د روسیې د منظم پوځ یو شمېر سرتېري په مالي کې ځای پر ځای شول. === نور هېوادونو ته د کړکېچ پراختیا === ==== نایجریا ==== نایجریا هم په خپلو لویدیځو برخو (د مالي د جګړې د خپرېدو له امله) او همدارنګه په سویل ختیځو برخو کې (د نایجریا د اسلام پالو د پاڅونونو له امله) له جهادي فعالیتونو سره ښکېل دی. د دغه هېواد په لویدیځ کې کړکېچ له ۲۰۱۵ زکال راهیسې را پیل شو او له ۲۰۱۷ زکال وروسته یې زور واخیست. له ۲۰۲۱ زکال وروسته په پریمانه کچه بریدونه په دغه هېواد کې ترسره شول. ==== بورکینا فاسو ==== په ساحل کې کړکېچ په ۲۰۱۵ زکال کې بورکینا فاسو ته هم پراختیا ومونده چې په لومړي ګام کې یو ژاندارمرین سرتېری د بوکو حرام ډلې د کسانو له خوا ووژل شو. په ۲۰۱۶ زکال کې د بریدونو کچه وروسته له هغې زیاته شوه چې د امام ابراهیم ملام دیکو له خوا د انصار الاسلام په نامه نوې ډله رامنځته شوه. په بورکینا فاسو کې کړکېچونه لامل وګرځېدل له ۲۰۲۱ زکال را وروسته د عاج ساحل، ګانا، بنین او توګو ته هم پراختیا ومومي. د ۲۰۲۲ زکال د فبروي په ۸مه یاغیانو په بنین کې په ډبلیو ملي پارک برید وکړ او ۹ کسان یې ووژل. د ۲۰۲۲ زکال د می په ۱۱مه  وسله وال د توګو له پولو تېر شول او اته توګويي سرتېري یې ووژل. <ref>{{Cite news|date=2022-05-11|title=Eight soldiers killed in Togo, raising spectre of first deadly Islamist attack|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/eight-soldiers-killed-attack-north-togo-government-says-state-tv-2022-05-11/|access-date=2022-05-11}}</ref> == بوکوحرام == نایجریايي اسلام پالې ډلې بوکوحرام له ۲۰۰۶ زکال راهیسې په ساحل کې د اسلامي مغرب د القاعدې تنظیم په خوا کې تمرینات ترسره کول او ورسره یې همکارۍ لرلې، خو په ۲۰۱۴ زکال کې وروسته له هغه چې د نایجریا په جګړه کې ښکېل قلمرو یې په بریالۍ توګه ونیو چاد او نایجریا ته یې هم لاس وغځاوه. د چاد سیند ته څېرمه په پام وړ کچه د سیمو له نیولو وروسته د افریقا د لویدیځو سیمو د هېوادونو ائتلاف د ۲۰۱۵ زکال د جنوري په میاشت کې د دغې ډلې پر ضد عملیات پیل کړل. دغه ډلې بلاخره له القاعدې سره اړیکې پای ته ورسولې او د ۲۰۱۵ زکال په مارچ میاشت کې یې له داعش سره بیعت وکړ. د ۲۰۱۵ زکال په وروستیو کې په بوکوحرام فشار راوړل شو څو د نایجیریا سامبیسا ځنګل ته پر شا شي، په داسې حال کې چې لا یې هم بریدونو د نایجریا په ګډون نور ځایونو کې دوام درلود.<ref name="ibtimes">{{cite news|title=ISIS, Al Qaeda In Africa: US Commander Warns Of Collaboration Between AQIM And Islamic State Group|url=http://www.ibtimes.com/isis-al-qaeda-africa-us-commander-warns-collaboration-between-aqim-islamic-state-2304240|work=International Business Times|date=12 February 2016|access-date=3 June 2022|archive-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202010406/http://www.ibtimes.com/isis-al-qaeda-africa-us-commander-warns-collaboration-between-aqim-islamic-state-2304240|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Chad, Niger launch ground and air offensive against Boko Haram|url=http://edition.cnn.com/2015/03/08/intl_world/boko-haram-chad-niger-offensive/index.html|work=CNN|date=9 March 2015|access-date=3 June 2022|archive-date=17 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717055359/https://edition.cnn.com/2015/03/08/intl_world/boko-haram-chad-niger-offensive/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Chad, Niger forces kill 123 Boko Haram in crackdown – Niger|url=https://www.yahoo.com/news/chad-niger-forces-kill-123-boko-haram-crackdown-074806993.html|work=Yahoo News|agency=Reuters|date=1 October 2016|access-date=3 June 2022|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012042640/https://www.yahoo.com/news/chad-niger-forces-kill-123-boko-haram-crackdown-074806993.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Boko Haram Attacks Signal Resilience of ISIS and Its Branches|url=https://www.nytimes.com/2016/10/28/world/africa/boko-haram-isis-nigeria-niger.html?_r=0|work=The New York Times|date=27 October 2016|access-date=3 June 2022|archive-date=11 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811153601/https://www.nytimes.com/2016/10/28/world/africa/boko-haram-isis-nigeria-niger.html?_r=0|url-status=live}}</ref> == مهالیزه توضېح == === ۲۰۱۲ زکال === * د جنوري ۱۶مه – د مالي د کورنۍ جګړې پیل. === ۲۰۱۳ زکال === * د می ۲۳مه – په نایجریا کې دوه ځانمرګي بریدونه وشول چې د اګادز پوځي اډه او په آرلیت کې یې د یورانیمو کان په نښه کړ. === ۲۰۱۴ زکال === * د ډسمبر ۱۱مه – فرانسوي سرتېرو مخکښ اسلام پالی قوماندان احمد التیلمسي وواژه. تیلمسي د افریقا په لویدیځ کې د وحدت او جهاد د خوځښت (MUJWA) بنسټګر غړی و او پر سر یې ۵ میلیون ډالر جایزه ټاکل شوې وه. <ref name="MUJ">{{cite news|title=French forces in Mali kill Islamist on U.S. wanted list|url=https://www.reuters.com/article/us-mali-france-islamist-idUSKBN0JP17G20141211|work=Reuters|date=11 December 2014|access-date=11 December 2014|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121190427/http://www.reuters.com/article/us-mali-france-islamist-idUSKBN0JP17G20141211|url-status=live}}</ref> === ۲۰۱۵ زکال === * د نومبر ۲۰مه - د اسلامي مغرب القاعدې تنظیم د مالي په پلازمېنه باماکو کې په یو هوټل برید وکړ؛ ۲۰ تنه یې ووژل او ۱۷۰ تنه نور یې له ځانه اسیر ونیول.<ref>{{cite web |title=Mali attack explainer: Who, why and what's next? |url=http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2015/11/mali-attack-explainer-151121175700449.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312075754/http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2015/11/mali-attack-explainer-151121175700449.html |archive-date=12 March 2016 |access-date=16 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Investigation into Mali attack points to ′two foreigners′ – News – DW.COM – 22.11.2015 |url=http://www.dw.com/en/investigation-into-mali-attack-points-to-two-foreigners/a-18868048 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204731/http://www.dw.com/en/investigation-into-mali-attack-points-to-two-foreigners/a-18868048 |archive-date=4 March 2016 |access-date=16 March 2016 |work=DW.COM}}</ref> * د نومبر ۲۸مه – انصارالدین په کیدال کې د ملګرو ملتونو په سوله ساتو ځواکونو برید وکړ، ۲ سرتېري او د هغوی یې قراردادي یې وواژه.<ref>{{cite web |title=Attack on UN base in northern Mali causes casualties |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/attack-on-un-base-in-northern-mali-causes-casualties/articleshow/49958896.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104173355/http://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/attack-on-un-base-in-northern-mali-causes-casualties/articleshow/49958896.cms |archive-date=4 January 2017 |access-date=16 March 2016 |work=The Economic Times}}</ref> === ۲۰۱۶ زکال === * د جنوري ۱۵مه – په درنو وسلو سمبالو کسانو د بورکینا فاسو د پلازمینې واګادوګو په زړه کې په کاپوچینو او سپلنډیډ هوټلونو برید وکړ. په برید کې ۳۰ تنه ووژل شول او ۵۶ تنه نور ټپیان شول. د راتلونکې ورځې پر سهار د دولت د عملیاتو په ترڅ کې د دریو بریدګرو له وژلو وروسته ۱۷۶ تنه یرغمل شوي کسان را خوشي شول. همدغه مهال د YIBI هوټل هم کلابند و او هلته هم یو بریدګر ووژل شو. په وژل شوو کسانو کې د سویس د پارلمان پخواني غړي ژان نوئل او جورج لامون هم شامل و. د پېښې مسئولیت د اسلامي مغرب القاعدې تنظیم او المرابطون ډلې پر غاړه واخیست. <ref name="BNO2016">{{cite news|url=http://bnonews.com/news/index.php/news/id3353|title=French-Moroccan photographer Leila Alaoui dies after Burkina Faso attacks|date=18 January 2016|work=[[BNO News]]|access-date=19 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120210234/http://bnonews.com/news/index.php/news/id3353|archive-date=20 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35330169|title=Ouagadougou blasts: Burkina Faso capital hit by gunfire|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=15 January 2016}}</ref><ref name="France24">{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20160115-shots-explosions-heard-hotel-burkina-faso-capital-ouagadougou|title=Gunmen attack hotel, take hostages in Burkina Faso capital|date=15 January 2015}}</ref><ref name="bbc16">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35332792|title=Foreigners killed at Burkina Faso luxury hotel|date=16 January 2016|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|title=Burkina Faso: Security forces raid besieged hotel, free hostages|url=http://www.cnn.com/2016/01/16/africa/burkina-faso-hotel-terrorist-attack/index.html|website=CNN|access-date=16 January 2016}}</ref><ref name="ib">{{cite web |date=16 January 2016 |title=Burkina Faso: Hotel siege ends; 22 killed, 126 people rescued |url=http://www.ibtimes.co.in/burkina-faso-al-qaeda-militants-attack-hotel-kill-20-663403 |access-date=16 January 2016 |work=International Business Times, India Edition}}</ref> * د فبروري ۵مه – په مالي کې د ملګرو ملتونو دفتر د نامعلومو کسانو له خوا په نښه کړای شو. <ref>{{cite web |title=UN peacekeeping base under attack in Mali |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/02/peacekeeping-base-attack-mali-united-nations-160205105946793.html |access-date=16 March 2016}}</ref> === ۲۰۲۲ زکال === * د جنوري ۲۲مه – یو فرانسوي بریدمن د شمالي مالي په ګائو سیمه کې د برخان په پوځي کمپ کې د هاوان د لګېدو له امله ووژل شو. <ref name="FrBrig">{{cite web |date=23 January 2022 |title=French soldier killed in attack on military camp in northern Mali |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220123-french-soldier-killed-in-mortar-attack-on-military-camp-in-gao-mali |work=France24}}</ref> == سرچينې == h7v03wke959axwhxdtai97a35mcykz0 0 70082 370888 298381 2026-11-08T12:35:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370888 wikitext text/x-wiki ليلياس ايولين ارمسټرانګ (29 سپتمبر 1882 – 9 ديسمبر 1937) يو انګلستانۍ غږ پوهه (غږ پوهانده/فنيم پوهه) وه. نوموړې په لندن يونيورسټي کالج کې کار کړی و، چېرته چې نورموړې ته د ريډر رتبه وه (په علمي رتبو کې د reader  رتبه له اکاډميک څخه پورته او له پروفيسر څخه ښکته وي). ارامسټرانګ د انګليسي ژبې د لحن تر څنګ د صومالي او کيوکيو ژبې په غږونو او لحن هم د خپلو کارونو له امله زيات شهرت لري. د انګليسي ژبې پر غږونو د هغې کتاب چې له « Ida C. Ward» سره يوځای ليکل شوی و، پنځوس کلونو لپاره چاپېدو. ارمسټرانګ په صومالي او کيکيو ژبو کې هم د لهجې لومړي تفصيلي تشريحات وړاندې کړي دي. ارمسټرانګ په شمالي انګلستان کې ستره شوه. نوموړې د ليډز پوهنتون څخه فارغه شوې، چرته چې نوموړې فرانسوي او لاتيني ژبې ولوستې. نوموړې د يو څه مودې لپاره په يو لومړني ښونځي کې د فرانسوي ژبې درس ورکړ، خو له هغې وروسته يې د يونيورسټي کالج د اوازپوهنې په څانګه کې داخله واخيسته، چې مشري يې «ډينيل جونز» کوله. د نوموړې د يادونې وړ اثار د « A Handbook of English Intonation» په نوم د 1926ز کال يو کتاب دی چې له «وارډ» سره يې په شریکه ليکلی و، د « The Phonetic Structure of Somali» په نوم د 1934ز کال يوه مقاله او د « The Phonetic and Tonal Structure of Kikuyu» په نوم يو کتاب و، چې د نوموړې له مړينې وروسته په 1940ز کال کې خپور شو، نوموړې په 1937ز کال کې د مغزي سکتې له امله په پنځه پنځوس کلنۍ کې مړه شوې وه. نوموړې له يوې لسيزې څخه د زياتې مودې لپاره د «Le Maître Phonétique» په نوم د غږپوهنې د نړيوال ژورنال مرستياله مشره وه، او د خپل تعليم دوران او د دې څانګې د دوبي په رخصتيو کې د تعلیمي دورو دواړو له امله نوموړې ستايل شوې ده. «جونز» د هغې د مړينې پر مهال په خپل يادښت کې ليکلي چې  نوموړې په نړۍ کې لومړۍ غږپوهه وه. == د ژوند لومړي کلونه == ليلياس ايولین ارمسټرانګ د 1882ز کال د سپتمبر د مياشتې په نهه وشتمه نېټه د لنکشاير په «پينډلبري» کې د جيمز وليام ارمسټرانګ، چې يو ازاد ميتوديست مذهبي مشر و، او ميري الزبت ارمسترانګ کره زېږېدلې وه. د نوموړې د روزنې له امله د هغې په خبرو کې يو څه شمالي انګريزي ژبې ځانګړتياوې موجودې وې. ارمسټرانګ د ليډز په پوهنتون کې لاتيني او فرانسوي ژبې ولوستې، چېرته چې نوموړې د کينګز عالمه وه. نوموړې په 1906ز کال کې د لسانس سند تر لاسه، او د ښوونکې په توګه يې هم روزنې تر لاسه کړې. له ليډز څخه تر فراغت وروسته، ارمسټرانګ په «ختيځ هيم» کې د څو کلونو لپاره فرانسوي ژبه تدرس کړه؛ نوموړې په دې کاري لړۍ کې برياليتونه تر لاسه کړل، او تر 1918ز کال، کله چې نوموړې دا دنده پرېښوده؛ نو د سرښوونکې ټاکل کېدو پر لور روانه وه. کله چې نوموړې مشره مرستياله استاده وه، نوموړې د خپلې فرانسوي ژبې په تلفظ کې د خپلې زده کړې د پرمختګ لپاره د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په څانګه کې د ماښام له اړخه نيمه وخت د غږپوهنې زده کړه پيل کړه. په 1917ز کال کې، ارمسټرانګ په فرانسوي غږپوهنه کې له امتياز سره ډيپلومه تر لاسه کړه؛ له هغې وروسته کال کې نوموړې په انګريزي غږپوهنه کې له امتياز سره بله ډيپلومه تر لاسه کړه. == علمي مسلک == === استادي او درس ورکول === ==== د ګومارنې تاریخ ==== ارمسټرانګ په لومړي سر کې په 1917ز کال کې د «ډينيل جونز» د دوبي ښوونيزه دوره کې د مذهبي مبلغينو لپاره د غږپوهنې تدريس وکړ؛ ان له هغې مخکې، «جونز» په پام کې درلوده چې ارمسټرانګ ته د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په څانګه کې د پوره وخت دنده ورکړي. دا طرحې هغه مهال په لنډمهالي ډول ودرول شوې، کله چې د اکتوبر په مياشت کې د لندن ولسوالۍ شورا د دې ادارې په بوديجه کې د زياتوالي پر ضد پرېکړه وکړه، خو د 1917ز کال د نومبر په مياشت کې، جونز ارمسترانګ د يوې لنډ مهالې، نيمه وخت درس ورکولو تر لاسه کولو لپاره نومانده کړه، کومه دنده چې نوموړې د 1918ز کال د فبرورۍ په مياشت کې پيل کړه. بالاخره نوموړې وتوانېده چې د 1918-1919 ښوونيز کال په پيل کې د پوره وخت کار کول تر لاسه کړي، او په دې ډول هغه د غږپوهنې د څانګې لومړۍ د بشپړ وخت مرستياله شوه. ارمسټرانګ په 1920ز کال کې ښوونکې وه، په 1921ز کال کې ارشده ښوونکې او په 1937ز کال کې د «ريډر» رتبې ته ورسېده. په « he Times» مجله او « The Universities Review» جريده کې د ريډرې په توګه د هغې ترفيع اعلان شوه. ارمسټرانګ همدا راز کله کله د ختيځ پېژندنې د مطالعاتو په ښوونځي کې هم تدريس کاوه. کله چې جونز اړ شوه چې د 1920ز کال د لومړيو نهو مياشتو رخصتي واخلي، نو ارمسټرانګ د هغه پر ځای د دې څانګې سرپرسته رئيسه شوه. په دې موده کې، نوموړې له زده کونکو سره مرکې کولې او هغوی يې په دې څانګه کې داخلول. په يونيورسټي کالج کې نورې دندې چې هغې تر سره کړي دي، په هغې کې د خوړنځيو د کميټې مشري او د ښځينه کارکونکو د عمومي خونې منشيتوب و. په هغو علمي ټولنو کې چې ارمسټرانګ ورسره اړيکه درلوده، د غږپوهنې نړيواله ټولنه، د نوې ژبې ټولنه، او د غږپوهنې علومو نړيوال کانګريس شامل وو.<ref>{{harvp|Andrzejewski|1993–1994|p=47}}; {{harvp|Asher|2015}}; {{harvp|Collins|Mees|1999|pp=283–284, 319}}. Compare {{harvp|Collins|Mees|1999|p=195}} and {{harvp|Gimson|1977|p=3}}, which say she became senior lecturer in 1920.</ref><ref>{{harvp|''Nature''|1938}}; {{harvp|Gimson|1977|p=4}}; {{harvp|Andrzejewski|1993–1994|p=47}}. Compare {{harvp|Asher|2015}}, which gives 1936 as the year she got readership.</ref><ref>{{Cite newspaper The Times|title=London, May 19|department=University News|date=20 May 1937|page=11|issue=((47,689))|column=D}}</ref><ref>{{cite journal|author1=R. E. G.|title=University of London–University College|journal=The Universities Review|department=Home University News|date=November 1937|volume=10|issue=1|page=73<!--|quote=We are glad also to offer our best wishes to Miss L. Armstrong […] upon [her] appointment[] to Readership[] in Phonetics […].-->}}</ref><ref>{{cite journal|author1=School of Oriental Studies|title=Former Teachers of the School|department=Appendix|journal=The Calendar of the School of Oriental Studies (University of London)|date=1937|volume=For the Twenty-Second Session 1937–8|page=242|url=https://archive.org/stream/calendarofthesch033181mbp#page/n245/mode/1up|postscript=;}} {{harvp|Andrzejewski|1993–1994|p=47}}.</ref><ref>{{cite journal|last1=Ashby|first1=Michael G.|last2=Ashby|first2=Patricia|title=The London Phonetics Training of Masao Kanehiro (1883–1978)|journal=Journal of the English Phonetic Society of Japan|date=2009|volume=13|page=24|url=https://www.researchgate.net/publication/267923923|issn=1344-1086|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927112658/https://www.researchgate.net/profile/Michael_Ashby2/publication/267923923_The_London_phonetics_training_of_Masao_Kanehiro_1883-1978/links/546252de0cf2837efdaff73a.pdf|archive-date=27 September 2017}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Modern Language Teaching|volume=15|issue=1|date=February 1919|title=Modern Language Association|page=30|url=https://archive.org/stream/no1t3modernlangu15modeuoft#page/30/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Jones|editor1-first=Daniel|editor2-last=Fry|editor2-first=D. B.|title=Proceedings of the Second International Congress of Phonetic Sciences|date=1936|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=319|chapter=List of Members|quote=<!--{{smallcaps|Armstrong}}, Miss L. E., Department of Phonetics, University College, London.-->}}</ref><ref name="API1925list">{{cite journal|title=Liste des membres de l'Association Phonétique Internationale. Janvier, 1925|journal=Le Maître Phonétique|language=fr|date=1925|volume=3|number=9, Suppl.|page=2|series=3rd Ser.|hdl=2027/mdp.39015025021265?urlappend=%3Bseq=343%3Bownerid=9007199255523407-255|hdl-access=free}}</ref> ==== علمي دورې او درسونه ==== ارمسټرانګ د فرانسوي، انګريزي، سويډني او روسي ژبو او د ډينټل جونز سره يوځای د خبرو د خرابۍ د درملنې په اړه د « Lecture-demonstrations on Methods of Correcting Defects of Speech» تر عنوان لاندې ټولګيو کې درسونه ورکړل. ارمسټرانګ همدا راز د اورېدلو د روزنې تمرينونونو مشري هم وکړه، کوم چې د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په څانګه کې د تدريس يوه مهمه برخه وه.<ref>{{harvp|Plug|2004|pp=473–474}}; {{harvp|McLeod|2005|p=80}}.</ref><ref>{{cite journal|author1=University College, London|title=Phonetics|journal=Calendar, 1935–36|date=1935|page=60<!--|quote=S 16. (Miss Armstrong.) Phonetics of Swedish. A Course of six Lectures with practical work.-->}}</ref><ref>{{cite journal|author1=University of London|title=Phonetics|journal=Regulations and Courses for Internal Students, 1935–36|department=Instruction-Courses, 1935–1936|date=1935|page=139<!--|quote=S 12 (''e'') (Prof. D. Jones and Miss L. Armstrong.) Russian Phonetics with practical work.-->}}</ref><ref>{{harvp|Ward|1928|pp=48–50}}; {{harvp|Jones|1948|pp=129–131}}; and {{harvp|Collins|Mees|1999|pp=421–424}}.</ref> سربېره پر دې، ارمسټرانګ په يونيورسټي کالج کې جوړو شويو د رخصتيو په يو شمېر درسي دورو کې په تدريس کولو کې هم ښکېله وه. په 1919ز کال کې، د غږپوهنې څانګې په فرانسوي او انګريزي غږپوهنه کې د رخصتيو خپل مشهور درسي کورسونه پيل کړل. د 1919ز کال په پرانيستونکي کورس کې، ارمسټرانګ په ورځني بنسټ د يوې تعلیمي دورې لپاره د اورېدلو د روزنې تمرين تر سره کړ، چې موخه يې د فرانسوي ژبې تدريس کونکي او ښوونکي وو. د انګليسي د مطالعاتو دوه لوستونکي، چې د انګريزي د 1919ز کال د دوبي تعلیمي دوره کې يې ګډون کړی و، دواړو د ارمسټرانګ د اورېدلو ازموينه، يوه لویه مرسته او ډېره ښه وبلله؛ د « Leuvensche Bijdragen» په نوم يو ژورنال هم د اورېدلو د روزنې دا تمرين وستايه. د 1921ز کال په ناستو کې يو هالنډي ګډونوال د ارمسټرانګ د اورېدلو د روزنې د ټولګيو ستاينه وکړه، او د هغې تفصيلات يې وړاندې کړل. د 1921ز کال د دوبي تر کورس پورې، نوموړې نه يوازې د اورېدلو د روزنې تمرينونه وړاندې کړل، بلکې له «جونز» سره يوځای يې د انګليسي ژبې د غږپوهنې په اړه درسونه هم ورکړل، نوموړې وروسته د بهرنيانو په انګليسي د خبرې کولو تعلیمي دورې لپاره د انګلسي ژبې غږپوهنې په اړه درسونه ورکړل، کوم يې چې د 1930ز کال په دوبي کې له جونز او ارتر لايډ جيمز سره يوځای وړاندې کړل. د 1935ز کال د دوبي د تعلیمي دورې لپاره په يو اعلان کې دا ټول پروګرام د جونز او ارمسترانګ د عمومي لارښونې لاندې وښودل شو؛ په دې کال کې ارمسټرانګ او «جان روپرټ فرت» د ښوول شويو درسونو تر څنګ، د جونز او ارمسترانګ په مشرۍ، د اورېدلو د روزنې تمرينونه هم شامل وو.<ref name="MLT1919">{{cite journal|title=From Here and There|journal=Modern Language Teaching|date=June 1919|volume=15|issue=3|page=83|url=https://archive.org/stream/no1t3modernlangu15modeuoft#page/83/mode/1up}}</ref><ref>{{cite journal|title=London Holiday Courses|journal=English Studies|department=Notes and News|date=1919|volume=1|issue=6|page=179|doi=10.1080/00138381908596384|url=https://archive.org/stream/englishstudies01amstuoft#page/n186/mode/1up}}</ref><ref name="LeuBij">{{cite journal|editor1-last=Grootaers|editor1-first=L.|editor1-link=:nl:Ludovic Grootaers|title=Engelsche vacantieleergangen|language=nl|trans-title=English vacation courses|journal=Leuvensche Bijdragen|department=Kroniek|date=1921|volume=13|issue=1–2|page=134|url=http://www.dbnl.org/arch/_leu001192101_01/pag/_leu001192101_01.pdf#page=146|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010004756/http://www.dbnl.org/arch/_leu001192101_01/pag/_leu001192101_01.pdf|url-status=dead|archive-date=10 October 2017}}</ref><ref name="LeuBij2">{{cite journal|editor1-last=Grootaers|editor1-first=L.|editor1-link=:nl:Ludovic Grootaers|title=Engelsche vacantieleergangen|language=nl|trans-title=English vacation courses|journal=Leuvensche Bijdragen|department=Kroniek|date=1921|volume=13|issue=1–2|page=134|url=http://www.dbnl.org/arch/_leu001192101_01/pag/_leu001192101_01.pdf#page=146|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010004756/http://www.dbnl.org/arch/_leu001192101_01/pag/_leu001192101_01.pdf|url-status=dead|archive-date=10 October 2017}}</ref><ref>{{cite journal|page=225|department=Chronique Universitaire|title=Cours de Vacances à Londres|language=fr|volume=38|date=May 1921|issue=5|journal=Revue de l'Enseignement des Langues Vivantes|url=https://archive.org/stream/revuedelenseigne38pariuoft#page/225/mode/1up}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Passy|editor-first1=P.|editor-link1=Paul Passy|editor-last2=Jones|editor-first2=D.|title={{IPA|sa e la}}|trans-title=Çà et là|journal=Le Maître Phonétique|date=1930|series=3rd Ser.|volume=8|number=30|page=41|jstor=44704355}}</ref> د 1922ز کال د اکتوبر په مياشت کې، ارمسټرانګ په يونيورسټي کالج کې د فرانسوي ژبې په ښوونه کې د غږپوهنې د استعمال په اړه يو عمومي درس ورکړ. « The Verse Speaking Fellowship» نوموړې ته بلنه ورکړه چې د 1933ز کال د هغوی په کلني کنفرانس کې وينا وکړي. نوموړې په 1925ز کال کې سويډن ته سفر وکړ، تر څو د انګليسي ژبې په لحن درس ورکړي، په سپتمبر کې ګوتنبرګ او په اکتوبر کې سټاکوهلم ته ولاړه. د 1927ز کال د اپریل په مياشت کې، نوموړې د فينلينډ د هيلسينکي د نوې ژبې ټولنې په ناسته کې د انګليسي ژبې پر لحن وينا وکړه. په نورو هغو هېوادونو کې نيدرلينډ او شوروي اتحاد شامل دي، چې ارمسټرانګ هلته د درس ورکولو لپاره سفرونه کړي.<ref>{{cite journal|title=Diary of Societies|journal=Nature|date=7 October 1922|volume=110|issue=((2,762))|page=500|doi=10.1038/110500b0|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.201566/2015.201566.Nature-Saturday#page/n32/mode/1up|postscript=;|doi-access=free}} {{Cite newspaper The Times|title=Arrangements for To-day|date=11 October 1922|page=13|issue=((43,159))|column=F}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=L. E.|title=The Technique of Speech|journal=Good Speech|date=July–September 1933c|volume=3|pages=2–5|location=London|publisher=Verse Speaking Fellowship|ref=none}}</ref><ref>{{cite journal|editor-last1=Passy|editor-first1=P.|editor-last2=Jones|editor-first2=D.|title={{IPA|sa e la}}|trans-title=Çà et là|journal=Le Maître Phonétique|date=1925|series=3rd Ser.|volume=3|number=12|page=30|jstor=44748064}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Furuhjelm|first1=Åke|title=Protokolle des Neuphilologischen Vereins|journal=Neuphilologische Mitteilungen|language=de|date=1929|volume=30|issue=1/2|page=94|jstor=43345640}}</ref> ==== زده کونکي ==== ارمسترانګ ګڼ زده کونکي درلودل، څوک چې خپله مشهور پوهان او ژبپوهان وو. هندوستانی ژبپوه سنيتي کمار چټرجي له 1919 څخه تر 1921ز کال پورې د لندن په پوهنتون کې د « D.Litt» (په تورو کې دوکتورا) زده کړه وکړه؛ کله چې نوموړی هلته و، نو ارمسټرانګ او « Ida C. Ward» نوموړي ته غږپوهنه وښوده، او هغه ته يې د اورېدلو د روزنې او ليکنې تمرين ورکړ. جان روبرټ فرت، چا چې وروسته خپله د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په ډيپارټمنټ کې له ارمسټرانګ سره کار وکړ، له 1923 څخه تر 1924ز کال پورې په يونيورسټي کالج کې زده کونکی و، په هغو ټولګيو کې چې نوموړې پکې ګډون درلود، په فرانسوي غږپوهنه کې د ارمسټرانګ تعلیمي دورې شاملې وې. د 1934ز کال په دوبي کې، سکاټلينډی غږپوه « J. C. Catford» چې هغه مهال اولس کلن و، د فرانسوي غږپوهنې په اړه په هغه ټولګي کې ګډون درلود، چې ارمسټرانګ او « Hélène Coustenoble» له خوا تدريس کېدو. ارمسټرانګ همدا راز امريکايی ژپوه «لورينزو ډاوټرنر» ته هغه مهال پرمختللې غږپوهنه وښوده، کله چې نوموړي له 1936 څخه تر 1937ز کال پورې د ختيځ پوهنې د مطالعاتو په ښوونځي کې ما فوق دوکتورا څېړنې کولې. فرانسوي کاناډايي ژبپوه «جين پال وني»، چا چې د ارمسټرانګ تر څارنې لاندې د زده کړې په کولو سره په 1937ز کال کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړی و، او وروسته يې له هغې سره یوځای کار وکړ، په ځانګړي ډول د ارمسټرانګ د مهربانۍ او په ويناوالۍ کې د ارمسټرانګ وړتيا ته اشاره کړې ده. کله چې استراليايي ادبپوه «رابرټ ګايي هاورټ» له 1937 څخه تر 1938ز کال پورې، په انګليسي ژبه کې د دوکتورا زده کړه کوله، هغه هم په غږپوهنه کې يو سند تر لاسه کړ، او د ارمسترانګ او نورو له خوا تدريس کېدونکی د عمومي غږپوهنې يوه تعلیمي دوره کې يې ګډون وکړ.<ref name="Catford">{{cite book|last1=Catford|first1=John C.|editor1-last=Koerner|editor1-first=E. F. K.|title=First Person Singular III: Autobiographies by North American Scholars in the Language Sciences|volume=88|year=1998|publisher=John Benjamins|location=Amsterdam/Philadelphia|page=7|chapter=Sixty Years in Linguistics|doi=10.1075/sihols.88.02cat|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fbVBAAAAQBAJ&pg=PA7|series=Studies in the History of the Language Sciences|isbn=978-90-272-4576-2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wade-Lewis|first1=Margaret|title=The Contribution of Lorenzo Dow Turner to African Linguistics|journal=Studies in Linguistic Sciences|date=Spring 1990|volume=20|issue=1|page=192|url=https://archive.org/stream/studiesinlinguis2019901991univ#page/n204/mode/2up}} * Citing Turner. 1940. Proposals by Lorenzo Turner for a study of Negro speech in Brazil. January. Evanston: Northwestern University Library, Turner Collection.</ref><ref>{{cite book|last1=Wade-Lewis|first1=Margaret|title=Lorenzo Dow Turner: Father of Gullah Studies|date=2007|publisher=University of South Carolina Press|location=Columbia, SC|isbn=978-1-57003-628-6|page=106|url=https://books.google.com/books?id=fr_uW5b73UYC&pg=PA106}} * Citing Turner to Jones, 15 November 1936, Jones Collection, Box 42, Folder 10.</ref> == سرچينې == n701s7vb7ldukwpc0e7b6fckq6v7157 0 70083 370921 336132 2026-11-08T13:32:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370921 wikitext text/x-wiki مصطفي ماسي نعیم (په اوکرایني: Мустафа Найєм) افغاني الاصله اوکرایني خبریال، د پارلمان غړی، د کیف د اقتصادي کالج ښوونکی او مخکښ شخصیت دی چې د اروپا د میدان (یورو میدان) په نامه اعتراضاتو په پیلېدو کې یې مهمه ونډه لرله. نعیم د ۲۰۲۳ زکال له جنوري میاشتې راهیسې د بیارغونې او د زیربنایي چارو د پراختیایي دولتي ادارې د مشر په توګه دنده ترسره کوي. نوموړي له دې وړاندې د ۲۰۲۱ زکال په اګست میاشت کې د زیربنایي چارو د وزارت د مرستیال په توګه ګمارل شوی و. <ref name="Official portal">{{cite web |title=Mustafa-Masi Nayyem - Ministry of Infrastructure of Ukraine |url=https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |تاريخ الوصول=2023-07-20 |تاريخ الأرشيف=2023-07-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2023-07-20 |خونديځ نېټه=2023-07-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion }}</ref><ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/11/30/opinion/ukraines-battle-for-europe.html|title=Ukraine's Battle for Europe|work=New York Times|last=Kotsyuba|first=Oleh|date=29 November 2013|access-date=3 March 2014|archive-date=30 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131130115515/https://www.nytimes.com/2013/11/30/opinion/ukraines-battle-for-europe.html}}</ref><ref name="11598Nayyem">[https://www.kyivpost.com/post/11598 Nayyem to Head State Agency for Restoration and Infrastructure Development], [[Kyiv Post]] (28 January 2023)</ref><ref name="Official portal2">{{cite web |title=Mustafa-Masi Nayyem - Ministry of Infrastructure of Ukraine |url=https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |تاريخ الوصول=2023-07-20 |تاريخ الأرشيف=2023-07-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2023-07-20 |خونديځ نېټه=2023-07-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion }}</ref> نعیم له دولتي چارو وړاندې په کومرسانټ اوکراین ورځپاڼه، ټي وي آی تلویزیوني شبکه او همدارنکه په اوکراینسکا پرواډا انلاین ورځپاڼه کې د خبریال په توګه کار کړی. له دې سربېره نوموړی د اوکرایني خبریالانو د سانسور ضد خوځښت (په اوکرایني: Стоп цензурі!؛ Stop tsenzuri!) او هرومادسکي تلویزیوني شبکې په جوړولو کې ونډه لرلې. د اوکراین په پارلماني ټاکنو نوموړي د پټروپرشنکو له ډلې څخه د اوکراین پارلمان ته لار ومونده. خو د ۲۰۱۹ زکال په پارلماني ټاکنو کې یې ځان نوماند نه کړ. <ref name="nayem/5d0c902297804">{{cite news|title=У МЕНЯ ХОРОШИЕ НОВОСТИ|trans-title=I have good news|url=https://blogs.pravda.com.ua/authors/nayem/5d0c902297804/|access-date=21 June 2019|work=[[Ukrayinska Pravda]]|last=Найем|first=Мустафа (Mustafa, Nayyem)|date=21 June 2019|language=ru|archive-date=21 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621145054/https://blogs.pravda.com.ua/authors/nayem/5d0c902297804/}}</ref><ref name="kyivpost28102014">{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine-abroad/quartz-a-crazy-36-hours-with-the-man-who-started-ukraines-revolution-photos-369817.html|title=A crazy 36 hours with the man who started Ukraine's revolution|work=[[Kyiv Post]]|author=Quartz|date=28 October 2014|access-date=28 October 2014|archive-date=28 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028233239/http://www.kyivpost.com/content/ukraine-abroad/quartz-a-crazy-36-hours-with-the-man-who-started-ukraines-revolution-photos-369817.html}}</ref><ref name="MPs">{{cite news|url=http://gapp.rada.gov.ua/mps/info/page/17978|title=Найєм Мустафа-Масі|trans-title=Nayyem Mustafa-Masi|work=Народний депутат України VIII скликання (People's Deputy of Ukraine of the 8th convocation)|archive-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215044333/http://gapp.rada.gov.ua/mps/info/page/17978|language=uk}}</ref> == شخصي ژوند او زده کړې == نعیم په ۱۹۸۱ زکال کې په کابل ښار کې وزېږېد او د تاج بیک ماڼۍ ته څېرمه د اشرافیانو په سیمه کې را لوی شو. د هغه مور په ۱۹۸۴ زکال کې د ده د کوچني ورور ماسي نعیم له زوکړې لس ورځې وروسته مړه شوه. هغه ویلي چې په خټه پښتون دی، د زوکړې پر مهال مسلمان زېږېدلی او مورنۍ ژبه یې دري ده. د هغه پلار محمد نعیم په ۱۹۷۹ زکال کې په افغانستان باندې د شوروي له برید وړاندې د ښوونې او روزنې وزیر و او د ښوونیزو تاسیساتو د جوړولو مسئولیت یې پر غاړه درلود. وروسته له هغه چې شوروي اتحاد پر افغانستان برید وکړ، پلار یې د شوروي ته په اړوند دولت کې له کار کولو لاس واخیست او استعفا یې وکړه. نوموړي په ۱۹۸۷ زکال کې د جګړې له امله افغانستان پرېښود او مسکو ته د زده کړو په موخه ولاړ؛ هلته یې د والنټینا کولچکو په نامه اوکرایني نجلۍ سره ولیدل او د ۱۹۸۹ زکال په لومړیو کې یې له هغې سره واده وکړ. مصطفي نعیم د ۱۹۸۹ زکال په اګست میاشت کې له خپل پلار سره مسکو ته ولاړ او د نکیموسکي پروسپکټ د مټرو تم ځای ته څېرمه یې ژوند وکړ؛ په ۱۹۹۰ زکال کې کیف ته ولاړ او د لوکاشینکو مارکېټ ته څېرمه په ۶۱ نمبر ښوونځي کې شامل شو؛ په دې سره نوموړي په روسي او اوکرایني ژبو بشپړ واک وموند. <ref name="BZH06072015">{{cite news|url=https://bzh.life/lyudi/mustafa-nayem-rasskazyvaet-o-kabule|title=I/am/from: Мустафа Найем рассказывает о Кабуле|trans-title=I / am / from: Mustafa Nayyem talks about Kabul|work=БЖ (BZH)|last=Григораш|first=Анна (Grigorash, Anna)|date=6 July 2015|access-date=9 January 2020|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904065450/https://bzh.life/lyudi/mustafa-nayem-rasskazyvaet-o-kabule|language=ru}}</ref><ref name="BZH060720153">{{cite news|url=https://bzh.life/lyudi/mustafa-nayem-rasskazyvaet-o-kabule|title=I/am/from: Мустафа Найем рассказывает о Кабуле|trans-title=I / am / from: Mustafa Nayyem talks about Kabul|work=БЖ (BZH)|last=Григораш|first=Анна (Grigorash, Anna)|date=6 July 2015|access-date=9 January 2020|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904065450/https://bzh.life/lyudi/mustafa-nayem-rasskazyvaet-o-kabule|language=ru}}</ref><ref name="currenttimeTV120220192">{{cite news|url=https://www.currenttime.tv/a/nayem-brothers-afghanistan-ussr-history-family/29759317.html|title="Где война, там родина". История братьев Найем, которых увезли в СССР от войны в Афганистане|trans-title="Where there is war, there is homeland." The story of the Nayyem brothers who were taken to the USSR from the war in Afghanistan|work=[[:ru:Настоящее время (телеканал)|currenttime.tv]]|last1=Рунец|first1=Владимир (Runets, Vladimir)|last2=Любыш-Кирдей|first2=Иван (Lyubysh-Kirdey, Ivan)|date=12 February 2019|access-date=9 January 2020|archive-date=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213144842/https://www.currenttime.tv/a/nayem-brothers-afghanistan-ussr-history-family/29759317.html|language=ru}}</ref><ref name="currenttimeTV12022019">{{cite news|url=https://www.currenttime.tv/a/nayem-brothers-afghanistan-ussr-history-family/29759317.html|title="Где война, там родина". История братьев Найем, которых увезли в СССР от войны в Афганистане|trans-title="Where there is war, there is homeland." The story of the Nayyem brothers who were taken to the USSR from the war in Afghanistan|work=[[:ru:Настоящее время (телеканал)|currenttime.tv]]|last1=Рунец|first1=Владимир (Runets, Vladimir)|last2=Любыш-Кирдей|first2=Иван (Lyubysh-Kirdey, Ivan)|date=12 February 2019|access-date=9 January 2020|archive-date=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213144842/https://www.currenttime.tv/a/nayem-brothers-afghanistan-ussr-history-family/29759317.html|language=ru}}</ref> نعیم په ۱۹۹۸ زکال کې د کیف له تخنیکي لیسې او په ۲۰۰۴ زکال کې د کیف د پل تخنیک پوهنتون د هوا فضا له پوهنځي څخه فارغ شو. نوموړی په اوکرایني، پښتو، روسي او انګریزي ژبو روانې خبرې کولی شی. <ref>{{cite news|title=Мустафа Найем в гостях|trans-title=Interview with Mustafa Nayem|last=Щур|first=Майкл (Shchur, Michael)|author-link=:ru:Майкл Щур|work=[[:uk:Вінтонів Роман Іванович|Телебачення Торонто]] «УТ-Торонто» «Українське телебачення Торонто» (ГО «УТ-Торонто»)|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ihi7Db67h8s|date=16 November 2014|language=ru}}</ref> هغه او د هغه مېرمن آناستازیا ایوانووا چې د لویو ښار اصلي استوګنه او د کومرسانټ ورځپاڼې انځور اخیستونکې وه؛ د مارک – میخي (زوکړه: د ۲۰۰۸ زکال د جنوري ۱۳مه) په نامه یو زوی لري، چې زوی او مور دواړه یهودان دي.<ref name="AnastasiaIvanova">{{cite news|url=https://www.uaportal.com/ukr/news/mustafa-najem-de-jogo-druzhina-vrazhayuchi-foto.htm|title=Мустафа Найєм: де його дружина, вражаючі фото|trans-title=Mustafa Nayem: where is his wife, amazing photos|work=UAportal|date=28 February 2019|access-date=9 January 2020|language=uk}}</ref><ref name="Leshchenko13012008">{{cite news|url=https://blogs.pravda.com.ua/authors/leschenko/478a146b0d27f/|title=Мустафа Найєм. Перезавантаження-1|trans-title=Mustafa Nayem. Restart-1|work=Leshchenko Blog|last=Leschchenko|first=Serhiy|author-link=Serhiy Leshchenko|date=13 January 2008|access-date=9 January 2020}}</ref> ورور یې ماسي نعیم وکیل دی او د ۲۰۱۶ زکال په اپرېل میاشت کې د دونباس – آودیئیفکا صنعتي زون ته ولېږل شو چې د روسیې او اوکراین د جګړې په لومړۍ کرښه کې یې موقعیت درلود. په ۲۰۲۲ زکال کې نوموړی په اوکراین باندې د روسیې د بشبړ برید پر مهال د جګړې لیکو ته راستون شو. د ۲۰۲۲ زکال د جون په ۵مه د هغه ورور مصطفی نعیم راپور ورکړ چې ورور یې شدید ټپي شوی. ماسي نعیم له ټپونو ژوندی پاتې شو خو یوه سترګه یې له لاسه ورکړه. <ref name="currenttimeTV120220193">{{cite news|url=https://www.currenttime.tv/a/nayem-brothers-afghanistan-ussr-history-family/29759317.html|title="Где война, там родина". История братьев Найем, которых увезли в СССР от войны в Афганистане|trans-title="Where there is war, there is homeland." The story of the Nayyem brothers who were taken to the USSR from the war in Afghanistan|work=[[:ru:Настоящее время (телеканал)|currenttime.tv]]|last1=Рунец|first1=Владимир (Runets, Vladimir)|last2=Любыш-Кирдей|first2=Иван (Lyubysh-Kirdey, Ivan)|date=12 February 2019|access-date=9 January 2020|archive-date=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213144842/https://www.currenttime.tv/a/nayem-brothers-afghanistan-ussr-history-family/29759317.html|language=ru}}</ref><ref name="7350696MassiNayem">{{Cite web |last=Tyshchenko |first=Katerina |date=2022-06-05 |title=Адвоката Масі Найєма важко поранено, готують до операції |trans-title=Lawyer Massi Nayem is seriously injured and is being prepared for surgery |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/06/5/7350696/ |access-date=2022-06-05 |website=[[Ukrayinska Pravda]] |language=Ukrainian}}</ref><ref name="MasiNayem1681278072">{{Cite web |last=Gayuk |first=Yulia |date=2023-04-13 |title=Масі Найєм: Якщо українці зараз щасливі - це найкращий показник ефективності ЗСУ |trans-title=Masi Nayem: If Ukrainians are happy now, this is the best indicator of the effectiveness of the Armed Forces |url=https://www.rbc.ua/rus/styler/masi-nayem-interv-yu-rbk-ukrayina-1681278072.html |access-date=2023-04-13 |website=[[RBC Ukraine]] |language=Ukrainian}}</ref> == حرفوي ژوند == === خبریالي === نعیم له ۲۰۰۵ زکال څخه تر ۲۰۰۷ زکال پورې د کومرسانټ – اوکرایني ورځپاڼې خبریال و؛ له دې وروسته نوموړي تر ۲۰۱۱ زکال پورې د اوکراین په تلویزیون کې د شسټر لایو سیاسي خپرونه مخته وړله. په ۲۰۰۹ زکال کې وروسته له هغه نعیم په سیمه ییزه کچه شهرت وموند چې د ولسمشرۍ لپاره یې له نوماند ویکټور یانوکوېچ سره ژوندی مرکه ترسره کړه. د دغې مرکې پر مهال هغه له یانوکوېچ څخه د میزهيهیریا استوګنځي (Mezhyhirya Residence) د پېرلو اړوند پوښتنې وکړې. په ۲۰۱۰ زکال کې نوموړی د لنډ مهال لپاره د پولیسو له خوا ونیول شو؛ د راپورونو له مخې ګویا دغې نیونې د قفقازي وګړو پر وړاندې د هغه د سپکاوي څخه سرچینه اخیسته. له خوشي کېدو وروسته راتلونکې ورځ نعیم یوه مقاله ولیکله او د خپلې نیونې د ورځې وقایع یې په کې تشرېح کړل. هغه څرګنده کړه چې: «زینوفوبیا یا د پردیو ویرول د اوکرایني ملت په څېره کې ځای نه لري» او د هغه په نیونه کې یې د یو مسئول افسر له دندې څخه د ګوښه کېدو غوښتنه وکړه. نعیم د اوکراینسکا پرواډا ورځپاڼې ته خبرونه او مقالې لیکلې. نوموړي د ۲۰۱۱ زکال د سپټمبر له میاشتې څخه د ۲۰۱۳ زکال د اپرېل میاشتې تر پایه د اکراین له ټي وي آی تلویزیوني چینل سره کار وکړ. هغه د دغه تلویزیوني چینل له نوو مدیرانو سره د شخړې کولو له امله له استعفا وروسته له خپلو نورو هغو همکارانو سره یوځای یوه انلاین پروژه پیل کړه، چې له ده سره یوځای له دغه تلویزیون څخه وتلي و. دوی د هرومادسکي په نامه آنلاین تلویزیوني شبکه جوړه کړه. <ref name="start">{{cite news|url=http://stv.mediasapiens.ua/material/19431|title="Громадське ТБ": "Все гірше, ніж ви думаєте, але надія є"|trans-title=Public TV: It is worse than you think, but there is hope|work=[[:uk:Телекритика|Телекритика]]|date=14 June 2013|access-date=14 June 2013|archive-date=18 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618042007/http://stv.mediasapiens.ua/material/19431|language=uk}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2013/04/30/6989206/|title=Найєм оголосив про старт нового проекту колишніх журналістів ТВі|trans-title=Nayem announced the launch of a new project of former journalists TBi|work=[[Ukrayinska Pravda]]|date=30 April 2013|access-date=30 April 2013|archive-date=30 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430204024/https://www.pravda.com.ua/news/2013/04/30/6989206/|language=uk}}</ref> === فعالیتونه === نعیم له فیس بوک څخه په ګټنې یو له هغو لومړنیو فعالینو څخه و چې له اوکرایني وګړو څخه یې وغوښتل د کیف په نزاله ژنوستي میدان (د خپلواکۍ میدان) کې د ویکټور یانوکوېچ د هغې پرېکړې په غبرګون کې لاریون وکړي چې له اروپايي اتحادیې سره یې د اوکراین د یوځای کېدو د هوکړې لاسلیک وځنډاوه. ده دغه فیسبوکي پست د ۲۰۱۳ زکال د نومبر په ۲۱مه وکړ چې له امله یې ګڼ شمېر خلک د کیف د آزادۍ په میدان کې راغونډ شول او د یانوکوېچ دولت ونړېد. دغه انقلاب د اوکراین د سپېڅلي انقلاب په نامه یادېږي. <ref>{{cite news|url=http://www.opensocietyfoundations.org/voices/uprising-ukraine-how-it-all-began|title=Uprising in Ukraine: How It All Began|work=[[Open Society Foundations|Open Society Foundations: voices]]|date=4 April 2014|access-date=4 April 2014|archive-date=18 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418221739/http://www.opensocietyfoundations.org/voices/uprising-ukraine-how-it-all-began}}</ref><ref name="nyt2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/11/30/opinion/ukraines-battle-for-europe.html|title=Ukraine's Battle for Europe|work=New York Times|last=Kotsyuba|first=Oleh|date=29 November 2013|access-date=3 March 2014|archive-date=30 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131130115515/https://www.nytimes.com/2013/11/30/opinion/ukraines-battle-for-europe.html}}</ref> === سیاست === د ۲۰۱۴ زکال د اکتوبر د ۲۶مې نېټې په پارلماني ټاکنو کې د نعیم نوم د پټرو پروشنکو د ډلې په ټاکنیز نوملړ کې شامل و او په دې سره یې د اوکراین د ملي پارلمان څوکۍ ترلاسه کړه. نوموړی د یورو میدان یو له هغه لسګونو فعالینو څخه و چې د کوڅه یي سیاست څخه یې دولتي سیاست ته لار ومونده، چېرې چې دوی ټولو د اصلاحاتو غوښتنه کوله او هڅه یې کوله اوکراین په یوه هوسا اروپايي هېواد بدل کړي. نعیم د اوکراین په پارلمان کې د اروپا سره د یوځای کېدو د کمېټې غړی و. د ۲۰۱۴ زکال د ډسمبر په ۲مه د پارلمان د غونډې پر مهال نوموړی د اوکراین په پارلمان کې یوازنی وکیل و چې د آرسیني یاتسنیوک کابینې ته یې منفي رایه وکړه. له دې وروسته نوموړي په تدریج سره د پټرو پروشنکو په ډلې (PPB) باندې نیوکې زیاتې کړې او د هغوی په ګټه یې له رایو ورکولو ډډه کوله. د پټرو پروشنکو د جلا شوې ډلې مرستیال اولکسي هونچارنکو د ۲۰۱۹ زکال په فبروري کې وویل چې نوموړی له څو کلونو راهیسې د PPB په غونډو کې ونډه نه اخلي.<ref>[http://www.rferl.org/content/ukraine-euromaidan-activists-parliament-elections/26651905.htmlFrom The Streets To The Rada: Euromaidan Activists Enter Politics]{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, October 29, 2014</ref><ref>{{cite web |title=Committee on issues of European integration |url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/site2/p_komity_list?pidid=2626 |access-date=10 December 2014 |website=Official portal |publisher=[[Verkhovna Rada|Verkhovna Rada of Ukraine]] |language=uk}}</ref><ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=58 Поіменне голосування про проект Постанови про формування складу Кабінету Міністрів України (№1008) ''"Roll-call vote on the draft Resolution on the formation of the Cabinet of Ministers of Ukraine"'']</ref><ref name="47402659NZLout1">{{cite news|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-47402659|title=Лещенко, Найєм і Заліщук покидають БПП. Чому зараз і що далі?|trans-title=Leshchenko, Naim and Zalishchuk leave the BPP. Why now and what's next?|work=[[BBC Ukrainian]]|date=28 February 2019|access-date=28 February 2019|archive-date=1 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301092937/https://www.bbc.com/ukrainian/news-47402659|language=uk}}{{cite news|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/2650256-three-mps-intend-to-leave-bpp-parliamentary-faction.html|title=Three MPs intend to leave BPP parliamentary faction|work=[[Ukrinform]]|date=28 February 2019|access-date=28 February 2019|archive-date=1 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074444/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/2650256-three-mps-intend-to-leave-bpp-parliamentary-faction.html}}</ref> نعیم د ۲۰۱۶ زکال په اګست میاشت کې د دیموکراتیک اتحاد په نامه سیاسي ګوند سره یوځای شو. د ۲۰۱۹ زکال د فبروري په ۲۸ مه نوموړی په دواطلبانه توګه د PPB له ډلې څخه جلا شو. د ۲۰۱۹ زکال د جون په ۲۱مه هغه اعلان وکړ چې د ۲۰۱۹ زکال په پارلماني ټاکنو کې به ګډون وه نه کړي. د ایکانومیسټ ورځپاڼې په ۲۰۱۷ زکال کې نوموړی د یو اصلاح غوښتونکي پارلماني استازي په توګه یاد کړی و. <ref>{{cite news|url=https://www.opendemocracy.net/od-russia/minakov-webb-a-new-party-for-ukraine|title=A new party for Ukraine's euro-optimists?|work=[[openDemocracy]]|date=15 August 2016|access-date=15 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326004459/https://www.opendemocracy.net/od-russia/minakov-webb-a-new-party-for-ukraine|archive-date=26 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Романюк|first1=Роман (Romaniuk, Roman)|last2=Кравець|first2=Роман (Kravets, Roman)|title=Труднощі амбіцій. Чому молоді політики не можуть домовитися про єдину партію|trans-title=Difficulties of ambition. Why young politicians can not agree on a single party|url=http://www.pravda.com.ua/articles/2016/07/4/7113624/|access-date=5 August 2017|work=[[Ukrayinska Pravda]]|date=4 July 2016|language=uk|archive-date=4 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704183336/http://www.pravda.com.ua/articles/2016/07/4/7113624/}}</ref> د ۲۰۱۹ زکال په نومبر میاشت کې نعیم د اوکراین د وسلو صنعت ته د اړوندې دولتي ادارې (اوکروبورنپروم) مرستیال وټاکل شو. نوموړی د ۲۰۲۱ زکال د اپرېل په ۲۹مه د دغې څوکۍ د لغو کېدو له امله (ده ته د دې اړوند وړاندې څه نه و ویل شوي) له دغې دندې ګوښه کړای شو. <ref name="47402659NZLout12">{{cite news|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-47402659|title=Лещенко, Найєм і Заліщук покидають БПП. Чому зараз і що далі?|trans-title=Leshchenko, Naim and Zalishchuk leave the BPP. Why now and what's next?|work=[[BBC Ukrainian]]|date=28 February 2019|access-date=28 February 2019|archive-date=1 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301092937/https://www.bbc.com/ukrainian/news-47402659|language=uk}}{{cite news|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/2650256-three-mps-intend-to-leave-bpp-parliamentary-faction.html|title=Three MPs intend to leave BPP parliamentary faction|work=[[Ukrinform]]|date=28 February 2019|access-date=28 February 2019|archive-date=1 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074444/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/2650256-three-mps-intend-to-leave-bpp-parliamentary-faction.html}}</ref><ref name="nayem/5d0c9022978042">{{cite news|title=У МЕНЯ ХОРОШИЕ НОВОСТИ|trans-title=I have good news|url=https://blogs.pravda.com.ua/authors/nayem/5d0c902297804/|access-date=21 June 2019|work=[[Ukrayinska Pravda]]|last=Найем|first=Мустафа (Mustafa, Nayyem)|date=21 June 2019|language=ru|archive-date=21 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621145054/https://blogs.pravda.com.ua/authors/nayem/5d0c902297804/}}</ref><ref name="Economist28072017">{{cite news|title=Ukraine strips one of its president's rivals of his citizenship|url=https://www.economist.com/news/europe/21725681-mikheil-saakashvili-former-georgian-president-had-become-threat-power-petro|access-date=29 July 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=28 July 2017|archive-date=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729002441/https://www.economist.com/news/europe/21725681-mikheil-saakashvili-former-georgian-president-had-become-threat-power-petro}}</ref><ref>{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2019/11/21/7232661/ Nayem got a position in "Ukroboronprom"], [[Ukrayinska Pravda]] (21 November 2019)</ref><ref>{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2021/04/29/7291987/ Nayem is leaving Ukroboronprom: his position has been reduced], [[Ukrayinska Pravda]] (29 April 2021)</ref> له دې وروسته یې د ۲۰۲۱ زکال د اګست له ۴مې نېټې څخه د ۲۰۲۳ زکال د جنوري تر ۲۸مې نېټې پورې د زیربنايي چارو د وزارت د مرستیال په توګه دنده ترسره کړه. <ref>{{in lang|uk}} [https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/889-2021-%D1%80#Text About the appointment of Nayem Mustafa-Masi as Deputy Minister of Infrastructure of Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230201220057/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/889-2021-%D1%80#Text |date=2023-02-01 }}, [[Cabinet of Ministers of Ukraine]] (4 August 2021)</ref><ref name="11598Nayyem2">[https://www.kyivpost.com/post/11598 Nayyem to Head State Agency for Restoration and Infrastructure Development], [[Kyiv Post]] (28 January 2023)</ref> د ۲۰۲۳ زکال د جنوري په ۲۸مه د اوکراین د وزیرانو شورا نوموړی د بیارغونې او د زیربنایي پروژو د پراختیایي ادارې مشر وټاکه. <ref name="11598Nayyem3">[https://www.kyivpost.com/post/11598 Nayyem to Head State Agency for Restoration and Infrastructure Development], [[Kyiv Post]] (28 January 2023)</ref> == جوایز او ویاړونه == نعیم په ۲۰۱۰ زکال کې د «خبریالۍ په برخه کې د لاسته راوړونو له امله» د اولکساندر کریونکو جایزه او په ۲۰۱۴ کې یې په ختیځه اروپا کې د آزادو مطبوعاتو اړوند د ګرد بوکریوس جایزه ترلاسه کړه. <ref name="Official portal3">{{cite web |title=Mustafa-Masi Nayyem - Ministry of Infrastructure of Ukraine |url=https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |تاريخ الوصول=2023-07-20 |تاريخ الأرشيف=2023-07-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2023-07-20 |خونديځ نېټه=2023-07-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720150206/https://mtu.gov.ua/en/content/mustafa-masi-naem.html?PrintVersion }}</ref> == سرچينې == jdunbirhorilyt93uegr6hjdcivsj2z 0 70132 370971 340416 2026-11-08T15:03:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370971 wikitext text/x-wiki {{About|هنر تاريخې څېړنې او مطالعې په اړه دی|[[د هنر تاریخ]]|د هنر تاريخ}} [[دوتنه:Venus_de_Milo_Louvre_Ma399_n4.jpg|کيڼ|بټنوک|419x419px|{{مرکز}}[[ونوس میلو]]، در [[موزه لوور]]{{پای}}]] {{هنر تاريخ څنګپټه}}{{دغربي هنر تاريخ}} '''د هنر تاریخ مطالعه''' ( {{Lang-en|Art History}} )، [[بشري پوهنې|د بشری علومو]] یو له هغو څانګو څخه دی چې په بصری کلتور کې د څیړنې سره معامله کوي. د هنر تاریخ موخه دا ده چې په مختلفو ټولنو کې د بصری کلتور رول وپیژني او د خلکو او کلتورونو په اړه لازیات پوهه ترلاسه کړي چې دا هنر پخپله د هراړخیز ازموینې له لارې رامینځته شوی. د بصری کلتور په ساحه کې نه یوازې د انځورګرانو، مجسمو جوړونکو، چاپګرانو او معمارانو تخلیق شامل دي، بلکې ډیری نور تولیدات (لکه عکسونه، فلمونه، د اعلاناتو ډیزاین، آرائشی شیان، او نور). د دې اثارو له مطالعې او څېړڼې سره په دې پوهيږو چې هنرونه څنګه او کله رامنځته شوي او په بېلابېلو وختونو او ځايونو کې د ځايي خلکو لپاره په کومو ماناګانو کارول شوي دي. <ref name=":02">{{یادکرد کتاب|عنوان=دایرة المعارف هنر|نام خانوادگی=پاکباز|نام=رویین|ناشر=انتشارات فرهنگ معاصر|سال=۱۳۹۶|شابک=964-5545-41-2|مکان=|صفحات=}}</ref> د هنر تاريخ څېړنه د بېلابېلو هنر لرونکو ټولنو د کلتورونو مطالعه ده چې د دوی د هنر په کارونو کې څرګندیږي. د هنر تاریخ پوهان د هنر مختلفې دورې پرتله کوي؛ لکه د منځنۍ دورې هنر د رینیسانس سره پرتله کول. د کلتورونو دا تاریخ د دوی په هنر کې په بیلابیلو لارو ښودل شوی. د هرې دورې د هنر مطالعه د جامو، معمارۍ، مذهب او سپورت په معاینه کولو سره ترسره کیدی شي. د هغو کارونو سره چې ډیر بصري اړخ لري؛ لکه نقاشي، نقاشي، مجسمه. <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181127234330/http://www.arthistory.net/ |archivedate=2018-11-27 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.arthistory.net |access-date=2023-07-23 |url-status=dead}}</ref> == د هنر تاریخي کرونولوژي == === پليني او د لرغوني هنر تاریخ === د هنر تاریخ د پخوانیو وختونو د انځورګرانو او مجسمه جوړوونکو د ژوند او کارونو په بیانولو سره پیل شو. د هنر ترټولو پخوانی اوسنی تاریخ د پلیني لخوا لیکل شوی. (شاوخوا 70 AD) هغه د لرغوني یونان او روم هنر او هنرمندانو ته په خپل لوی اوه دېرش جلده کار کې د طبیعي تاریخ په نوم فصلونه ځانګړي کړل. د ځینو یوناني آثارو پر بنسټ - چې نور شتون نلري - پلیني په دې باور و چې د طبیعت تقلید د څو پیړیو په اوږدو کې د تکامل له مرحلو څخه تېر شو او د هغه په وخت کې خپل اوج ته ورسید. <ref name=":03">{{یادکرد کتاب|عنوان=دایرة المعارف هنر|نام خانوادگی=پاکباز|نام=رویین|ناشر=انتشارات فرهنگ معاصر|سال=۱۳۹۶|شابک=964-5545-41-2|مکان=|صفحات=}}</ref> === د وازاري او هنرمند ژوندلیکونه === وروسته، د ایټالیا رینسانس د خپلو لاسته راوړنو په بیاکتنه کې د پلینی ماډل ته راستون شو. ګیبرتي ابتکار و، خو بنسټیز کار یې د وساري له خوا ترسره شو. هغه په (۱۵۵۰ م) کتاب کې د هنرمندانو ژوندلیکونه په لرغوني یونان او روم کې د هنرونو د ودې او زوال بهیر او بیا د دوی د تجدید او پرمختګ بهیر له جیوتو څخه مایکل انجیلو ته څیړلی دی. د پلیني په څیر، واساري خپل تاریخي څیړنه د طبیعي ارزښتونو په اړه جوړه کړه، مګر هغه د هنر د پراختیا بڼه پخپله د هنر له جوهر څخه راټیټه کړه. هغه د ژوندیو موجوداتو د زیږون، بلوغ او زوال پړاوونه د هنر د تکامل د تشریح لپاره د نمونې په توګه وګڼل. وروسته، لیکوالانو لکه مانډر (په [[هالنډ|هالنډ کې]] )، بالیون او [[جووانی بلّوری|بلوري]] (په ایټالیا کې) او [[یوئاخیم زاندرارت|زاندرارټ]] (په [[المان|آلمان]] کې) د واساري د تیورۍ پر بنسټ د هنر تاریخ مقالې لیکلي. ځینې تاریخپوهان، په ډیزاین کې د رافیل په لوړتیا ټینګار کوي او په رنګ کې ټیکین ، هغه ځانګړي امتیاز تر پوښتنې لاندې راولي چې واساري مایکل انجیلو ته ورکړ. په دې برخه کې اکاډمۍ، راټولونکو او د هنر تاریخ پوهانو د پخوانیو لویو ماسټرانو په اړه تاریخي معلومات اضافه کړل. <ref name=":04">{{یادکرد کتاب|عنوان=دایرة المعارف هنر|نام خانوادگی=پاکباز|نام=رویین|ناشر=انتشارات فرهنگ معاصر|سال=۱۳۹۶|شابک=964-5545-41-2|مکان=|صفحات=}}</ref> === وینکلمن او هنري څېړنه === د اتلسمې پېړۍ په منځ کې، کله چې د هنرونو د زوال بحران او د حل د موندلو اړتیا احساس شوه، وینکلمن (د آلمان د هنر تاریخ پوه او لرغونپوه) د یوناني هنر اصلي اصولو ته په راستنیدو سره د ستونزې حل وموند. په "د لرغونو هنرونو تاریخ" (1764) کې، هغه د هنرونو د زیږون، بلوغت او زوال طبیعي بهیر په جلا توګه بحث کړی. د هغه په اند، د یونان کلاسیک هنر او د ایټالوی رینیسانس هنر سادگي او پاکوالی د پرمختګ لپاره مناسب و، مګر وروسته له دې چې د وروستیو دورونو بشپړ او پیچلي هنرونه په خپل خیټه کې د خورا پیچلتیا او ښکلا تخمونه واچول، دوی په استبدادي سیاسي سیسټمونو کې ویجاړ شول (لکه د [[څوارلسم لويي|لوئس XIV]] سلطنت). په دې توګه، وینکلمن د هنر پرمختګ د هغه د موروثي او داخلي ځواکونو پایله ګڼله، مګر د پخوانیو تاریخ لیکونکو سره د هغه توپیر دا و چې هغه خپل کتاب د هنر تاریخ ته ځانګړی کړی - نه د هنرمندانو د ژوند تاریخ. هغه مجسمه او نقاشي د ملت د روح تر ټولو اصلي څرګندونه ګڼلې ده. دا بصیرت وروسته [[گيورگ ويلهېلم فرېدرېش هېگل|د هیګل د]] تاریخ د فلسفې (تاریخ د نړیوال روح د پیژندنې په توګه) له لارې پیاوړې شو او د آلمان په ژبو هیوادونو کې د هنري تاریخي پیژندنې د پراختیا لامل شو (دا بې دلیله نه وه چې د هنر تاریخ ساحه په لومړي ځل د آلمان او اتریش په پوهنتونونو کې رسمي شوه). <ref name=":05">{{یادکرد کتاب|عنوان=دایرة المعارف هنر|نام خانوادگی=پاکباز|نام=رویین|ناشر=انتشارات فرهنگ معاصر|سال=۱۳۹۶|شابک=964-5545-41-2|مکان=|صفحات=}}</ref> === په نولسمو او شلمو پېړیو کې === د نولسمې پیړۍ په پیل کې، د [[رومانتیزم / خیال پالنه|رومانتيک]] په راتګ سره، چې د هنر موخه یې د هنرمند د انفرادي احساساتو او افکارو بیان ګڼله، د تاریخ پوهانو نظر بدل شو. د سویس تاریخ لیکونکي جیکب [[جکوب بورکهارټ|بورخاردټ]] عصري نړۍ ته په رومانتيک او بدبینه نظر کتل او په هغه کې یې د کلتوري او معنوي ارزښتونو انعطاف لیدل. د کتاب په لیکلو سره "په ایټالیا کې د ریناسانس تمدن" (1860)، هغه یو له لومړیو څخه و چې په کلتوري شرایطو کې یې هنر مطالعه کړ. هغه په دې باور و، چې د رنسانس انسان د "روحاني انسان" په توګه د خپل وجود څخه خبر شو، په داسې حال کې چې تر هغه وخته مخکې، انسان ځان یوازې د نژاد، قبیلې، ټولنې او کورنۍ غړی ګڼل. په هغه کلونو کې چې په فرانسه کې د رومانتيک ضد رجحانات په زیاتیدو وو، د فرانسوي تاریخ لیکونکي او نقاد [[هيپولايټ ټېن|هیپولیټ ټین]] د "هنر په کار کې د چاپیریال فکتورونو اغیزې ټاکلو" نظریه وړاندیز کړه. هغه په خپل کتاب "د هنر فلسفه" (1865) کې، د هنر تاریخ د [[بوټپوهنه|بوټانو]] سره پرتله کړی: لکه څنګه چې د فزیکي تودوخې بدلونونه د دې یا دې ډول نبات بڼه ټاکي، یو ډول اخلاقي حرارت هم شتون لري چې بدلونونه د دې یا دې ډول هنر بڼه ټاکي. تان [[پوزیټویزم (مثبت پالنه)|د مثبتیت]] فلسفه د هنر ډګر ته راوړه او په خپلو لیکنو سره یې د [[رېښتينيزم (هنر)|ریالیزم]] او [[رېښتينيزم (هنر)|فطرتیزم]] خوځښتونه خورا اغیزمن کړل. د نولسمې پیړۍ په پای کې، د لویدیځ تمدن د پرمختګ په اړه د باور له کمزورتیا سره، د هنر په تاریخ کې نوې نظریې راڅرګندې شوې. د تاثیراتو او د "خالص لید" جمالیات په څیر حرکتونو څخه اغیزمن شوي، تاریخ پوهانو د شکل تحلیل پر بنسټ خپلې څیړنې ترسره کړې. د اتریش تاریخ لیکونکی الیس ریګیل د وخت په تیریدو سره د طرز بدلون د بدلون لپاره د انسان د طبیعي غوښتنې پایله ګڼلې. د هغه اصلي نظر په خپلو کتابونو کې د "د سجاوٹ تاریخ" (1893 میلادي) په ګډون دا و چې په مختلفو ځایونو او دورو کې منل شوي سټایلونه د "جوړولو لارښوونه" منعکس کوي، حتی که په لنډه توګه وي، نو له همدې امله د هنر په تاریخ کې د پرمختګ او زوال بحث بې معنی او بې معنی دی (د دې تیورۍ اغیز د هغه د کینیټر 20 پیړۍ په یو شمیر کې لیدل کیدی شي). په خپلو لیکنو کې، سویس هینریچ وولفلین هڅه وکړه چې د تکامل اصولو سره د سټایل اطاعت وښيي. هغه په "کلاسیک هنر" (۱۸۹۹) کتاب کې د ایټالوی رینیسانس نقاشۍ او مجسمې په معاینه کولو سره د سټایل تحلیل لپاره معیارونه چمتو کړل او دا معیارونه یې په بشپړ ډول په "د هنر تاریخ اصول" (1915) کې پراخه کړل. د دې کتاب موضوع د بیالبیلو بصری ترتیباتو پر بنسټ د رینیسانس هنر او باروک هنر ترمنځ توپیر څیړل دي. هغه متقابل مفکورې چې د هغه لخوا بحث شوي عبارت دي له: خطي / انځورګري، فلیټ / داخلي جوړښت، تړل / خلاص بڼه، ضرب / یووالي، د کار د موضوع د وضاحت / وضاحت نشتوالی. د وولفلین دا اصطلاحات وروسته د هر ډول نمایشي نقاشۍ په رسمي تحلیل کې عام شول. <ref name=":06">{{یادکرد کتاب|عنوان=دایرة المعارف هنر|نام خانوادگی=پاکباز|نام=رویین|ناشر=انتشارات فرهنگ معاصر|سال=۱۳۹۶|شابک=964-5545-41-2|مکان=|صفحات=}}</ref> ریګیل، وولفلین او [[برنارد برنسون|بیرینسن]] (امریکایي تاریخ لیکونکي) په 19 پیړۍ کې مشهور رواني ساینس د سټایل مطالعاتو کې کارولی و، مګر فرانسوي [[آنری فوسیون|هنري فاسیون]] د هنر تاریخ د طبیعت بیولوژیکي پوهاوی سره رسمي روش ته نوی لار ورکړه. په خپل کتاب "لویدیځ هنر" (1938 AD) کې چې [[رومانسک هنر|د رومنسک]] هنر او [[ګوتيک هنر|ګوتیک]] هنر په اړه یوه څیړنه وه، هغه د هنري خلاقیت په تخنیکي اړخونو ټینګار وکړ او دا چې هنرمند څنګه د خپلو کاري موادو امکاناتو او محدودیتونو ته ځواب ووایی. د شلمې پیړۍ په لومړیو لسیزو کې، د "هنر ساینس" د خپلواکۍ ادعا ډیری بحثونه رامینځته کړل. پوښتنه دا وه چې ایا دا ممکنه ده چې د هنر کار له تاریخي شرایطو څخه بهر یوازې د فارم پراساس وڅیړل شي. ابي واربرګ (جرمني مورخ) [[رنسانس (نوی والی/بيا ژوند)|د رینسانس]] هنر په اړه د وولفلین رسمي تحلیل ناکافي وګاڼه او هڅه یې وکړه چې دا هنر د هغه وخت د فکري تاریخ په تړاو تشریح کړي. ده خپله ډېره ليکنه نه ده پرېښې، خو د پښتو څېړونکو لپاره يې ډېر اسناد برابر کړي دي. په خپلو لیکنو کې، فرانسوي تاریخ پوه [[امیل مال|ایمیل مال]] ، د هنر په کارونو کې د موضوع په اهمیت ټینګار وکړ. <ref name=":07">{{یادکرد کتاب|عنوان=دایرة المعارف هنر|نام خانوادگی=پاکباز|نام=رویین|ناشر=انتشارات فرهنگ معاصر|سال=۱۳۹۶|شابک=964-5545-41-2|مکان=|صفحات=}}</ref> == اړوندې پوښتنې == * [[جمالیات]] * د هنر بیاکتنې * [[د هنر تاریخ]] * د الفا نسخه == سرچينې == {{لړسرچينې|۲}} * ويکپېډيا ګډونوال«Art history»انګليسي ويکيپېډيا ۲۷ نومبر ۲۰۱۸. {{Br}} == بهرنۍ لینک == {{هنر تاريخ}} [[وېشنيزه:هنر تاريخ]] 1izih81rx5joli6t54tb4t6ghiva4f5 0 70229 371176 365060 2026-11-08T18:13:02Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371176 wikitext text/x-wiki کارل ګوستاو یونګ (زوکړه: د ۱۸۷۵ زکال د جولای ۲۶مه – مړینه: د ۱۹۶۱ زکال د جون ۶مه) سویسي ارواه پوه او اروايي درملګر و چې د تحلیلي ارواه پوهنې بنسټ یې کېښود. د یونګ آثارو د اروايي درملنې، وګړپوهنې، لرغونپوهنې، ادبیاتو، فلسفې، ارواه پوهنې او مذهبي مطالعاتو په برخو کې ځانګړی اغېز لرلی. نوموړي د زوریخ د اروايي ناروغیو په بورګولزلي روغتون کې د اویګن بلویلر تر نظر لاندې د څېړونکي په توګه کار وکړ. یونګ په خپل مهال کې ځان د یو اغېزمن کس په توګه ثابت کړ او د تحلیلي ارواه پوهنې له بنسټګر زېګمونډ فروید سره یې ملګرتیا جوړه کړه؛ دوی له یو بل سره اوږده لیکونه تبادله کول چې د دوی د ګډ نظر له مخې د انساني ارواه پوهنې په برخه کې مهم وو. نوموړی په تاریخ کې یو له اغېزمنو ارواه پوهانو څخه ګڼل کېږي. <ref name=":2">{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Darowski|first1=Emily|last2=Darowski|first2=Joseph|date=1 June 2016|title=Carl Jung's Historic Place in Psychology and Continuing Influence in Narrative Studies and American Popular Culture|url=https://scholarsarchive.byu.edu/sahs_review/vol52/iss2/2|journal=Swiss American Historical Society Review|volume=52|issue=2|issn=0883-4814}}</ref><ref>{{cite web |date=26 July 2022 |title=Carl Jung - One of the Most Influential Psychiatrists of All Time |url=http://thebuzzdiary.com/carl-jung-one-of-the-most-influential-psychiatrists-of-all-time/ |access-date=26 July 2023 |archive-date=8 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608120636/http://thebuzzdiary.com/carl-jung-one-of-the-most-influential-psychiatrists-of-all-time/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|last=Corbett|first=Sara|date=2009-09-16|title=The Holy Grail of the Unconscious|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/09/20/magazine/20jung-t.html|access-date=2023-07-05|issn=0362-4331}}</ref> فروید نه یوازې ځوان یونګ خپل هغه وارث باله چې د هغه له خوا د ارواه پوهنې د «نوي رامنځته شوي» علم چارې یې مخته وړې، بلکې هغه یې خپل کار ته مشروعیت بخښونکی باله ځکه چې فروید او د هغه مهال نور اروایي تحلیلګران ټول یهودان و او په اروپا کې له مخ پر ودې یهودیت ضد باورونو سره مخ و په داسې حال کې چې یونګ عیسوي و. په دې سره فروید، د اروايي تحلیل په برخه کې د خپل نوي تاسیس کړي نړیوال بنسټ مشرۍ ته د یونګ ټاکنه تضمین کړه. ورته مهال د یونګ څېړنې او شخصي لیدلوري لامل وګرځېدل څو هغه د خپل پخواني ملګري له دوکتورینو څخه په پیروي کې له ستونزو سره مخ شي او په دې سره د دوی لار له یو بل جلا شوه. دغه جلاتوب شخصا د یونګ لپاره خواشینونکې چاره وه چې له امله یې هغه اړ شو د موجود اروايي تحلیل پر ځای د یونګ د تحلیلي ارواه پوهنې جامع سیسټم رامنځته کړي. عالم  یوسف حاییم یروشالمي باوري و چې د هغه د عمر په وروستیو کې یهودیت ضد باورونه کېدای شي د هغه د دغه جلاتوب لامل ګرځېدلي وي. <ref>{{cite book|author=[[Yosef Hayim Yerushalmi]]|title=Freud's Moses|url=https://archive.org/details/bwb_P8-AFI-388|year=1991|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-05756-3|page=[https://archive.org/details/bwb_P8-AFI-388/page/42 42]}} Freud wrote, "[I]t was only by his appearance on the scene that psycho-analysis escaped the danger of becoming a Jewish national affair."</ref><ref>{{cite book|author=[[Yosef Hayim Yerushalmi]]|title=Freud's Moses|url=https://archive.org/details/bwb_P8-AFI-388|year=1991|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-05756-3|page=[https://archive.org/details/bwb_P8-AFI-388/page/50 50]}}</ref> د هغه د تحلیلي ارواه پوهنې په اصلي مفاهیمو کې فردیت شامل دی – د ټول عمر په اوږدو کې هغه اروايي بهیر چې د فردي اګاهانه او غیر اګاهانه عناصرو توپیر په ځان کې رانغاړي. یونګ دغه چاره د انساني ودې اصلي دنده بولي. یونګ همدارنګه یو غښتلی هنرمند، صنعتګر، جوړونکی او پیاوړی لیکوال و. د هغه ډیری اثار د هغه تر مړینې پورې خپاره نه شول او یو شمېر نور یې آن له خپرېدو څخه پاتې شول. <ref>{{Citation|title=The Life of Carl Gustav Jung (1875–1961)|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446218921.n1|work=Carl Gustav Jung|year=2001|pages=1–38|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd|doi=10.4135/9781446218921.n1|isbn=978-0-7619-6238-0|access-date=8 October 2020}}</ref> == ژوند لیک == === لومړني کلونه === ==== ماشومتوب ==== کارل ګوستاو یونګ د ۱۸۷۵ زکال د جولای په ۲۶مه د سویس په تورګاو کانتون کې وزیږېد. نوموړی د پاول آشیل یونګ (۱۸۴۲- ۱۸۹۶ زکال) او املي پرېزورک ( ۱۸۴۸- ۱۹۲۳ زکال) لومړنی ژوندی پاتې شوی ماشوم و. د هغه له زیږون وړاندې د دوی دوه ماشومان مړه وزیږېدل، وروسته له هغو یې د پاول په نامه بل ماشوم په ۱۸۷۳ زکال کې وزیږېد، خو یوازې څو ورځې ژوندی و. <ref name="birth_whoami">{{cite journal|last=Schellinski|first=Kristina|date=2014|title=Who am I?|journal=Journal of Analytical Psychology|volume=59|issue=2|pages=189–210|doi=10.1111/1468-5922.12069|pmid=24673274}}</ref><ref name="Wehr">{{cite book|last=Wehr|first=Gerhard|title=Jung: a Biography|year=1987|publisher=Shambhala|location=Boston/Shaftesbury, Dorset|isbn=978-0-87773-455-0|page=[https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/9 9]|url=https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/9}}</ref><ref>{{cite book|last=Brome|first=Vincent|title=Jung|date=1978|publisher=Atheneum|location=New York|page=28}}</ref> د کارل پلار، پاول یونګ په بازل کې د طبابت د جرمني الاصله سویسي ښوونکي کارل ګوستاو یونګ (۱۷۹۴- ۱۸۶۴ زکال) زوی و. پاول هیله لرله چې شتمن شي، خو د هغه دغه هیله هېڅکله هم پوره نه شوه او د سویس د اصلاح غوښتونکو په کلیسا یا پروتستانت کلیسا کې یې د یو بېوزله کلیوالي کشیش په توګه ژوند وکړ. د کارل مور، املي پرېزورک هم یوې لویې کورنۍ ته اړونده وه چې له پنځو پېړیو راهیسې یې سویسي ریښه لرله. املي د بازل د کشیش او عالم ساموئل پرېزورک لور وه. پرېزورک انتیئست (د پروتستانت کلیسا مشر) و، دغه لقب په دغه ښار کې د اصلاح شوې کلیسا روحاني او همدارنګه د عبري ژبې لیکوال او تصحېح کوونکي ته ورکول کېده؛ نوموړی په بازل پوهنتون کې د پاول یونګ د عبري ژبې ښوونکی و.  <ref>Bair, pp. 8–13.</ref><ref name="Wehr2">{{cite book|last=Wehr|first=Gerhard|title=Jung: a Biography|year=1987|publisher=Shambhala|location=Boston/Shaftesbury, Dorset|isbn=978-0-87773-455-0|page=[https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/9 9]|url=https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/9}}</ref> هغه مهال چې یونګ شپږ کلن و پلار یې په لاوفن کې د نسبتا هوسا ژوند لرونکي کشیش په توګه وټاکل شو. دغه مهال د ده د مور او پلار ترمنځ ستونزه رامنځته شوې وه. د یونګ مور یوه عجیبه او له ژونده ستړې مېرمن وه. هغې به خپل ډیری مهال د خوب په کوټه کې تېراوه، هغه ځای چېرې چې هغې به ویل هلته د شپې له مهاله له ارواه ګانو سره خبرې کوي. یونګ څرګندوي چې هغه به د ورځې له مهاله په عادي حالت کې وه خو د شپې پر مهال به بل ډول عجیبه او راز لرونکې مېرمن ترې جوړېدله. هغه څرګنده کړې چې یوه ورځ یې لږ څرګندېدونکې او نامعلومه څېره ولېدله چې د هغې له کوټې راووته سر یې جلا و او په هوا کې په الوتونکي حالت کې روانه وه. یونګ له خپل پلار سره ښې اړیکې لرلې. <ref name="Memories, Dreams, Reflections">{{Cite book|title=Memories, Dreams, Reflections|page=18}}</ref> د یونګ مور د دغې ناڅرګندې جسمي ناروغۍ له امله بازل ته څېرمه په یوه روغتون کې تر درملنې لاندې ونیول شوه او له همدې امله څو میاشتې له لاوفن څخه لرې وه. د هغه پلار دغه ماشوم په بازل کې د املي یونګ نا واده شوې خور ته ولېږه څو پالنه یې وکړي، خو له څه مودې وروسته یې بېرته خپل کور ته راووست. د املي یونګ دوامدارې افسردګۍ او نه شتون پر ماشوم یونګ ژور اغېز وکړ او لامل وګرځېده څو هغه ښځې له «ذاتي بې باورۍ» سره اړوندې وبولي، په داسې حال کې چې هغه ته «پلار» د باور وړ، خو ناتوانه کس په معنی و. یونګ د خپلو خاطراتو په کتاب کې څرګنده کړې چې په ده باندې د والدینو دغه اغېز «هغه لامل و چې ده یې له مخې کار پیل کړ». وروسته بیا هغه په خپل دغه لومړني نظر کې بدلون راووړ او څرګنده یې کړه چې: «ما په خپلو نارینه ملګرو باور وکړ خو هغوی زه ناهیلي کړم، پر ښځو مې باور ونکړ او له همدې امله له هغوی ناهیلی نه شوم». په لاوفن کې له دریو کلونو ژوند تېرولو وروسته پاول یونګ له دغه ځایه د لېږد غوښتنه وکړه. همدا و چې په ۱۸۷۹ زکال نوموړی بازل ته څېرمه کلینهونینګن (Kleinhüningen) ته را وغوښتل شو چېرې چې د دوی کورنۍ د کلیسا د غړو په استوګنځي کې ژوند کاوه. دغه لېږد مرسته وکړه چې املي یونګ له خپلې کورنۍ سره بیا له نږدې اړیکه پیدا کړي او له خپلې اروايي درملنې څخه کور ته راغله. هغه مهال چې یونګ ۹ کلن و د هغه کوچنۍ خور، یوهانا ګرترود (۱۸۸۴- ۱۹۳۵ زکال) وزیږېده چې د دوی په کورنۍ کې د «تروډي» په نوم پېژندل کېده او بیا وروسته د خپل ورور سکرتره شوه. <ref>{{cite book|title=Carl Jung: Wounded Healer of the Soul: An Illustrated Biography|page=5|last=Dunne|first=Claire|publisher=Continuum|year=2002}}</ref><ref>''Memories, Dreams, Reflections'', p. 8.</ref><ref>Bair, p. 25.</ref><ref name="Wehr3">{{cite book|last=Wehr|first=Gerhard|title=Jung: a Biography|year=1987|publisher=Shambhala|location=Boston/Shaftesbury, Dorset|isbn=978-0-87773-455-0|page=[https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/9 9]|url=https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/9}}</ref>{{sfn|Hoerni|Fischer|Kaufmann|2019|p=233}} === د جګړې پر مهال پوځي خدمت === د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال یونګ د پوځي ډاکټر په توګه خدمت ته وغوښتل شو چې بیا ډېر ژر د بریتانوي افسرانو او سرتېرو د ساتنې د یوه کمپ مشر وټاکل شو. په دغه جګړه کې سویس بې پلوه و او یوازې دنده یې دا وه چې د جګړې دواړو غاړو ته اړوند سرتېري چې د تېښتې پر مهال به د دوی له پولو تېرېدل هغوی به یې نیول او بیا به یې ساتل. یونګ د دغو سرتېرو د ژوندانه د ښه کېدو لپاره کار کاوه او هغوی یې په پوهنتونونو کې زده کړو ته هڅول. <ref>{{cite book|last=Crowley|first=Vivianne|title=Jung: A Journey of Transformation|year=1999|publisher=Quest Books|page=[https://archive.org/details/jung00vivi/page/56 56]|isbn=978-0-8356-0782-7|url=https://archive.org/details/jung00vivi/page/56}}</ref>{{sfn|Hoerni|Fischer|Kaufmann|2019|p=260}}<ref>{{cite web |last=Stepp |first=G |title=Carl Jung: Forever Jung |url=http://www.vision.org/visionmedia/biography-carl-jung/50365.aspx |access-date=19 December 2011 |work=Vision Journal}}</ref> == ویاړونه == نوموړي ګڼ شمېر افتخاري دوکتوراوې ترلاسه کړې چې په لاندې ډول دي: * په ۱۹۰۹ زکال کې له کلارک پوهنتون * په ۱۹۱۲ زکال کې له فورډهام پوهنتون * په ۱۹۳۶ زکال کې له هاروارډ پوهنتون * په ۱۹۳۷ زکال کې له الله آباد پوهنتون * په ۱۹۳۷ زکال کې له بنارس پوهنتون * په ۱۹۳۸ زکال کې له کلکتې پوهنتون * په ۱۹۳۸ زکال کې له اکسفورډ پوهنتون * په ۱۹۴۵ زکال کې له جینوا پوهنتون * او په ۱۹۵۵ زکال کې د هغه د زیږون د ۸۰مې کلیزې په ویاړ د سویس د ټکنالوژۍ له فدرال انستیتیوت څخه.<ref>{{cite book|author=Wehr, Gerhard|translator=Weeks, David. M.|title=Jung – A Biography|date=1987|publisher=Shambala|place=Boston|pages=[https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/501 501–505]|isbn=978-0-87773-455-0|url=https://archive.org/details/jungbiography0000wehr/page/501}}</ref> == سرچينې == 7ati1upkdwlgul7a4s2qfzwduw1fht6 0 70266 371175 367329 2026-11-08T18:12:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371175 wikitext text/x-wiki ويسټن هيو اوډن (21 فبروري 1907 – 29سپتمبر 1973) يو برتانوی الاصله امريکايی شاعر و. د اوډن شاعري د هغه د اسلوبي او تخنيکي لاسته راوړنې، له سياست، اخلاقو، مينې او مذهب سره د هغې له تړاو او لهجې، بڼې او موادو کې د هغې د تنوع له امله شهرت درلود. د هغه ځينې مشهور شعرونه د مينې په اړه لکه د " Funeral Blues" په عنوان؛ د سياسي او ټولنيزو موضوعاتو په اړه لکه "د سپتمبر 1، 1939" او " The Shield of Achilles"؛ او همدا راز د کلتور او رواني موضوعاتو په اړوند لکه د «The Age of Anxiety» په عنوان؛ د مذهبي موضوعاتو په اړوند لکه د " For the Time Being" او " Horae Canonicae" په عنوانونو نظمونه دي.<ref>The date on the death certificate; the 28 September date on his grave was an error.</ref><ref>{{cite book|last=Auden|first=W.&nbsp;H.|editor-first=Edward|editor-last=Mendelson|editor-link=Edward Mendelson|title=Prose, Volume II: 1939–1948|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton|year=2002|page=478|isbn=978-0-691-08935-5}} Auden used the phrase "Anglo-American Poets" in 1943, implicitly referring to himself and [[T. S. Eliot]].</ref><ref name="OEDdef">The first definition of "Anglo-American" in the ''OED'' (2008 revision) is: "Of, belonging to, or involving both England (or Britain) and America."{{cite web |title=Oxford English Dictionary (access by subscription) |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50008500?single=1&query_type=word&queryword=Anglo-American&first=1&max_to_show=10 |access-date=25 May 2009}} See also the definition "English in origin or birth, American by settlement or citizenship" in {{cite book|title=Chambers 20th Century Dictionary|year=1969|page=45|title-link=Chambers 20th Century Dictionary}} See also the definition "an American, especially a citizen of the United States, of English origin or descent" in {{cite book|title=Merriam Webster's New International Dictionary, Second Edition|year=1969|page=103}} See also the definition "a native or descendant of a native of England who has settled in or become a citizen of America, esp. of the United States" from ''The Random House Dictionary'', 2009, available online at {{cite web |title=Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Anglo-American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002757/http://dictionary.reference.com/browse/anglo-american |archive-date=4 March 2016 |access-date=25 May 2009}}</ref><ref name="Companion">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Stan|title=The Cambridge Companion to W. H. Auden|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_a0j0|year=2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=978-0-521-82962-5}}</ref> نوموړی په يارک کې زېږېدلی په برمنګم او له دې سيمې سره نږدې په يوه مسلکي د منځنۍ طبقې کورنۍ کې ستر شوی و. نوموړي په ګڼو انګليسي خصوصي (يا دولتي) ښوونځيو کې زده کړې وکړې، او د اکسفورډ په کرايسټ کليسا کې يې انګليسي ولوسته. په 1928-29ز کلونو کې په برلین کې د څو مياشتو له تېرولو وروسته، نوموړي پنځه کاله (1930-35) په برتانوي خصوصي چمتوالي ښوونځیو کې په تدريس تېر کړل، بيا يې ايسلينډ او چين ته سفرونه وکړل، تر څو د خپلو سفرونو په اړه کتابونه ولیکي. په 1939ز کال کې، نوموړی متحده ايالاتو ته ولاړ او په 1946ز کال کې يې امريکایي تابعيت تر لاسه کړ، داسې حال کې چې برتانوي تابعيت يې هم ساتلی و. نوموړي له 1941 څخه تر 1945ز کال پورې په امریکايي پوهنتونونو کې تدريس وکړ، له هغې وروسته يې د 1950ز ليسزې په اوږدو کې کله کله د ميلمه په توګه پروفيسرۍ هم تر لاسه کړه. له 1947 څخه تر 1957ز کال پورې، نوموړي د ژمي موسم په نیويارک او د دوبي موسم په «اسچيا» کې تېراوه؛ له 1958ز کال څخه د ژوند تر پايه هغه په نيويارک کې د ژمي موسم (له 1972-73 کې په اکسفورډ کې) او د دوبي موسم د لوير اتريش په کرچسټيټن کې تېر کړ. نوموړي په 1930ز کال کې د دېرش کلنۍ په عمر کې د «Poems» په نوم کتاب له امله د عامې توجه مرکز وګرځېد؛ له هغې وروسته په 1932ز کال کې د «The Orators» په نوم د هغه کتاب خپور شو. د 1935 او 1938ز کلونو تر منځ د «Christopher Isherwood» سره په شریکه لیکل شويو درې ډرامو د چپ اړخي سياسي لیکوال په توګه د هغه شهرت جوړ کړ. اوډن د دې شهرت څخه د خونديتوب په موخه د يو څه وخت لپاره متحده ايالاتو ته ولاړ، او په 1940ز لسيزه کې د هغه په کارونو کې اوږده شعرونه د «For the Time Being» په نوم او د «The Sea and the Mirror» په نوم دي چې په ديني موضوعاتو تمرکز لري. نوموړي د خپل 1947ز کال اوږد نظم «The Age of Anxiety» لپاره په شاعرۍ کې د «پولټزر» جايزه وګټله، د کوم نظم عنوان چې د نوي عصري پړاو د تشريح کولو لپاره يوه مهشوره جمله ګرځېده. له 1956 څخه تر 1961ز کال پورې، نوموړی په اکسفورډ کې د شاعرۍ پروفيسر و؛ د هغه درسونو په محصلینو او استادانو کې شهرت درلود، او د 1962ز کال د «The Dyer's Hand» په نوم د نثري ټولګې لپاره بنسټ وګرځېد.<ref name="RDH-NoPage">{{cite book|first=Richard|last=Davenport-Hines|title=Auden|author-link=Richard Davenport-Hines|publisher=Heinemann|location=London|year=1995|isbn=978-0-434-17507-9}}</ref> اوډن او «ايشر ووډ» د 1927 او 1939ز کلونو تر منځ اوږدمهالې؛ خو وقفه يي جنسي اړيکې درلودې، خو دواړو له نورو سړيو سره لنډې؛ خو ډېرې ژورې اړېکې درلودې. په 1939ز کال کې، اوډن د «چيسټر کالمين» په مينه ګرفتار شو، او دوی خپلې اړيکې د واده په توګه بللې، خو په 1941ز کال کې هغه مهال پای ته ورسېدې، کله چې «کالمين» د وفادارۍ هغه اړيکې رد کړې، چې اوډن يې غوښتنه کوله. په هر حال، دواړو د ملګرتيا اړيکو ته دوام ورکړ، او له 1947ز کال څخه د اوډن تر مړينې پورې دوی په يو کور يا اپارتمان کې ژوند کاوه چې جنسي اړيکې يې نه درلودې، او کله کله به يې د «ايګور ستراوينسکي» په موسيقۍ سره د «The Rake's Progress» په څېر  «اوپيرا لبريټي» په اړه همکارۍ کولې.<ref name="RDH-NoPage2">{{cite book|first=Richard|last=Davenport-Hines|title=Auden|author-link=Richard Davenport-Hines|publisher=Heinemann|location=London|year=1995|isbn=978-0-434-17507-9}}</ref> اوډن د ادبي، سياسي، رواني او مذهبي موضوعاتو په اړوند د نثري ليکنو او ارزونو يو پیاوړی لیکوال و، او هغه په بېلا بېلو وختونو کې د فلمونو، شاعرانه ډرامو او نورو فعاليتونو په ډولونو کار وکړ. د خپل مسلک په اوږدو کې هغه يو متنازع او اغېزناک شخص و، او د هغه پر کار د تنقيدي نظرياتو په سختۍ سره رد کولو تر څنګ – چې  هغه يې له ډبلوي.بي يټس او ټي.ايس.ايليټ څخه کم شخصيت په توګه وړاندې کاوه –پياوړي اثبات هم شامل و، لکه د «جوزف براډسکي» په وينا کې چې هغه «د يوويشتمې پېړۍ د لویو دماغو څښتن و". د هغه له مړينې وروسته، د فلمونو، خپرونو او مشهورو رسنيو له لارې د هغه شعرونه ډېرو زياتو عوامو کې مشهور شول. == ژوند == === ماشومتوب === اوډن د انګلستان د يارک په 54 بوتم کې، د جارج اګسټن اوډن (1872-1957) چې يو ډاکټر و، او «کانسټينس روزالي اوډن» (1869-1941) کره زېږېدلی و، مور يې د مبلغې نرسې په توګه روزل شوې وه (خو کله يې هم دا دنده تر سره نه کړه). نوموړی د دوی په درې زامنو کې درېيم و؛ مشر يې «جارج برنارډ اوډن» (1900-1978) يو کروندګر شو، دويم يې «جان بيکنيل اوډن» (1903-1991) يو ژوپووه شو. د اوډن کورنۍ يوه پياوړې د روحاني دود کوچنۍ لوستې کورنۍ وه، چې اصلاً د «Rowley Regis» اوسېدونکې؛ خو وروسته د « Staffordshire» په «Horninglow» کې استوګنه شوه.<ref>Burke's Landed Gentry, 18th edition, vol. I, ed. Peter Townend, 1965, Auden formerly of Horninglow pedigree</ref><ref name="Wystan">The name Wystan derives from the 9th-century [[Wigstan of Mercia|St Wystan]], who was murdered by Beorhtfrith, the son of [[Beorhtwulf of Mercia|Beorhtwulf]], king of Mercia, after Wystan objected to Beorhtfrith's plan to marry Wystan's mother. His remains were reburied at [[Repton]], Derbyshire, where they became the object of a cult; the [[St. Wystan's Church, Repton|parish church of Repton]] is dedicated to St Wystan. Auden's father, [[George Augustus Auden]], was educated at [[Repton School]].</ref><ref>Carpenter, ''W. H. Auden'', pp. 1–12.</ref> د اوډين دواړه نيکونه د انګلستان د کليسا پادریان وو، په يوه انګلو-کاتولیکه کورنۍ کې ستر شو، کومې چې د انګليکين ازم د يوې لوړې بڼې پيروي کوله، د کومې اصولو او روحانيت چې د رومي کاتوليک ازم سره ورته والی درلود. نوموړي له موسيقۍ او ژبې سره خپله مينه تر يو بريده په خپل ماشومتوب کې په کليسا کې له خدماتو څخه تر لاسه کړه. هغه باور درلود چې له ايسلينډي نسل څخه دی، او له ايسلينډي افسانو او زړو نورس حماسو سره څخه د هغه زړه راښکون د هغه په کار کې روښانه دی.<ref>{{cite web |title=Kindred Britain |url=http://kindred.stanford.edu/#/kin/full/none/none/I5// |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826150401/http://kindred.stanford.edu/#/kin/full/none/none/I5// |archive-date=26 August 2013 |access-date=12 October 2015}}</ref><ref name="CarpenterNoPage">{{cite book|first=Humphrey|last=Carpenter|author-link=Humphrey Carpenter|title=W. H. Auden: A Biography|publisher=George Allen & Unwin|year=1981|location=London|isbn=978-0-04-928044-1}}</ref><ref name="RDH-NoPage3">{{cite book|first=Richard|last=Davenport-Hines|title=Auden|author-link=Richard Davenport-Hines|publisher=Heinemann|location=London|year=1995|isbn=978-0-434-17507-9}}</ref><ref name="DNB">{{cite ODNB|first=Edward|last=Mendelson|author-link=Edward Mendelson|title=Auden, Wystan Hugh (1907–1973)|edition=online|date=January 2011|doi=10.1093/ref:odnb/30775|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/30775|access-date=26 May 2013}}{{Subscription or libraries}}</ref><ref>{{cite book|first=Peter|last=Davidson|title=The Idea of North|publisher=Reaktion|location=London|year=2005|isbn=978-1861892300}}</ref> په 1908ز کال کې د هغه کورنۍ د برمنګم سره نږدې په «سولي هول» کې د «هومر روډ» ته ولېږدېده، چېرته چې د هغه پلار د ښوونځي د روغتيايي امر او د عامې روغتيا د ښوونکي (وروسته پروفيسر) په توګه ټاکل شوی و. د اوډن عمري رواني لېوالتياوې د هغه د پلار په کتابتون کې پيل شوې. له اته کلنۍ راهيسې، نوموړی د ليليې ښوونځي کې زده کړه پيل کړه، چې کور ته به يوازې په رخصتيو کې راتلو. د هغه په يو شمېر شعرونو کې د «پنين» طبيعې منظرې او د هغې مخ پر ځوړ د سرپو د کان کيندلو صنعت څخه د هغه ليدنې؛ د «روکوپ» لېرې پرته مخ پر زوال د کان کيندنې کلی، د هغه لپاره يوه «سپېڅلې طبيعي منظره» وه، کومه چې د هغه د «Amor Loci» په عنوان شعر کې بیان شوې ده. تر پنځلس کلنۍ پورې، نوموړي هيله درلوده چې د کان کيندنې انجنير شي، خو له تورو سره د هغه مينه له مخکې پيل شوې وه. نوموړي وروسته وليکل: "تورو زه دومره راپارولی وم، چې د بېلګې په ډول يوه فحش کيسه، له جنسي اړخه ما هومره راپاروي، چې يو ژوندی انسان يې نه شي کولای".<ref name="DNB2">{{cite ODNB|first=Edward|last=Mendelson|author-link=Edward Mendelson|title=Auden, Wystan Hugh (1907–1973)|edition=online|date=January 2011|doi=10.1093/ref:odnb/30775|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/30775|access-date=26 May 2013}}{{Subscription or libraries}}</ref><ref>Carpenter, ''W. H. Auden'', pp. 16–20, 23–28.</ref><ref>Carpenter, ''W. H. Auden'', pp. 13, 23.</ref><ref>{{cite book|first1=Alan|last1=Myers|author-link=Alan Myers (translator)|first2=Robert|last2=Forsythe|title=W. H. Auden: Pennine Poet|publisher=North Pennines Heritage Trust|location=Nenthead|year=1999|isbn=978-0-9513535-7-8}}</ref><ref>{{cite book|first=W. H.|last=Auden|title=The Prolific and the Devourer|publisher=Ecco|location=New York|year=1993|page=[https://archive.org/details/prolificdevourer00aude/page/10 10]|isbn=978-0-88001-345-1|url=https://archive.org/details/prolificdevourer00aude/page/10}}</ref><ref>{{cite news|first=Frank|last=Partridge|title=North Pennines: Poetry in Motion|publisher=Independent.co.uk|date=23 February 2007|url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/north-pennines-poetry-in-motion-437571.html|access-date=2 December 2016|archive-date=14 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214172129/https://www.independent.co.uk/travel/uk/north-pennines-poetry-in-motion-437571.html|url-status=live}}</ref> === زده کړه === اوډن د «سوري» د «هنډ هيډ» په «ايډمنډ» ښوونځي کې داخل شو، چېرته چې نوموړي له «کرسټوفر ايشر ووډ» سره ولیدل، چې وروسته خپله د يو ناول ليکونکي په توګه مشهور شو. په ديارلس کلنۍ کې، نوموړی د نورفولک په هولټ کې د ګريشم ښوونځي ته ولاړ؛ دلته په 1922ز کال کې، کله چې د هغه ملګري «رابرټ ميډلي» له هغه پوښتنه وکړه چې ايا شعرونه ليکي، اوډن په لومړي ځل احساس کړه چې د هغه مسلک بايد د يو شاعر وي. له دې ډېر ژر وروسته، هغه وموندله چې خپله عقيده يې له لاسه ورکړې ده (د دې تدريجي احساس سره چې هغه په مذهب کې لېوالتيا بايللې ده، نه دا چې په نظرياتو کې د بدلون له امله يې دا پرېکړه کړې وه). په ښوونځي کې د شيکسپير د ډرامو د جوړولو پر مهال، نوموړي په 1922ز کال کې د «The Taming of the Shrew» په نوم ډرامه کې د «کيترينا» کردار اداء کړ، او په 1925ز کال کې د «The Tempest» په نوم ډرامه کې د «کيليبن» کردار تر سره کړ، چې دا په ګريشيم کې د هغه وروستی کال و. د کيترینا د کردار په ډول د هغه د فعاليت په ارزونه کې وليدل شول چې د کمزورو جعلي ويښتو سره سره، هغه په خپل جذباتي هيجان کې د پوره وقار په پيدا کولو بریالی شوی و. <ref>{{cite book|first=Harry|last=Blamires|title=A Guide to twentieth century literature in English|url=https://archive.org/details/isbn_0416561802|year=1983|page=[https://archive.org/details/isbn_0416561802/page/130 130]}}</ref><ref name="CarpenterNoPage2">{{cite book|first=Humphrey|last=Carpenter|author-link=Humphrey Carpenter|title=W. H. Auden: A Biography|publisher=George Allen & Unwin|year=1981|location=London|isbn=978-0-04-928044-1}}</ref><ref>{{cite book|first=W. H.|last=Auden|title=Forewords and Afterwords|url=https://archive.org/details/forewordsafterwo0000aude|publisher=Random House|location=New York|year=1973|page=517|isbn=978-0-394-48359-7}}</ref><ref>[[Hugh Wright (schoolmaster)|Wright, Hugh]], "Auden and Gresham's", ''Conference & Common Room'', Vol. 44, No. 2, Summer 2007.</ref><ref>''The Times'', 5 July 1922 (Issue 43075), p. 12, col. D</ref><ref>[https://www.greshamsatwar.co.uk/Filename.ashx?systemFileName=GJ1922JUL.pdf#page=2 "The Taming of the Shrew"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230109070743/https://www.greshamsatwar.co.uk/Filename.ashx?systemFileName=GJ1922JUL.pdf#page=2|date=9 January 2023}}, ''The Gresham'', 29 July 1922, accessed 8 January 2023</ref> == سرچينې == iuusbiqgl4a2tdoexyw3r8woc24acwj 0 70538 370963 363303 2026-11-08T14:50:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370963 wikitext text/x-wiki اسد الله هارون ګل چې عموماً د هارون الافغاني (افغان) په نوم يادېږي، يو افغاني الاصله پاکستانی تبعه دی، څوک چې په کيوبا کې د متحده ايالاتو د ګوانتنامو بی بنديخانو په پنډغالو کې په غېر قانوني ډول د بندي په توګه ساتل شوی و.<ref name="bio">[http://www.reprieve.org/guantanamo-bay/haroon-gul/ Haroon Gul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203064203/http://www.reprieve.org/guantanamo-bay/haroon-gul/ |date=2017-02-03 }}, ''[[Reprieve (organisation)#Reprieve US|Reprieve US]]''</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/05/10/us/politics/asadullah-haroon-gul.html|title=U.S. Defends Detention of Afghan at Guantánamo Despite Pullout|newspaper=The New York Times|date=10 May 2021|last1=Rosenberg|first1=Carol}}</ref><ref name="TheJurist20070622">{{cite news|url=http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2007/06/afghan-terror-suspect-transferred-to.php|date=June 22, 2007|publisher=[[The Jurist]]|title=Afghan terror suspect transferred to Guantanamo Bay prison|author=Gabriel Haboubi|author-link=Gabriel Haboubi|accessdate=2007-06-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509160657/http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2007/06/afghan-terror-suspect-transferred-to.php|archive-date=May 9, 2009}}</ref> هارون الافغاني د 2007ز کال د جون د مياشتې په دوه ويشتمه نېټه د ګوانتنامو توقيفي کمپونو ته ولېږدول شو، او هلته د پنځلسو کلونو لپاره وساتل شو. د 2007ز کال د جون په دوه ويشتمه نېټه، د متحده ايالاتو د دفاع وزارت ومنله چې هارون الافغاني يې ګوانتنامو ته لېږدولی دی. له 2016ز کال مخکې، د هغه د مخينې او فعالیتونو په اړه کره هېڅ نه و معلوم. نوموړی له اتو کلونو څخه د زياتې مودې لپاره له کومو تورونو پرته مخکې له دې په بند کې ساتل شوی و چې د قانوني استازولۍ اجازه ورکړل شي (د کوم له امله چې الجزېرې هغه ته د تل لپاره د زنداني نوم ورکړ)، د کومې غوښتنه چې په برياليتوب سره د « Reprieve US» له خوا تر سره شوه.<ref name="NYTimesGuantanamoDocketIsn10028">{{cite news|url=http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/10028-haroon-al-afghani|title=Guantanamo Docket: Haroon al-Afghani|work=[[New York Times]]|date=2008-11-03|author=Margot Williams|author-link=Margot Williams|accessdate=2010-03-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200951/http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/10028-haroon-al-afghani|archive-date=2011-04-29}}</ref><ref name="DoDPressRelease20070622">{{cite web |date=June 22, 2007 |title=Terror Suspect Transferred To Guantanamo |url=http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11041 |publisher=[[United States Department of Defense|Department of Defense]] |accessdate=2007-06-22 |archive-date=2010-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302004538/http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=11041 |url-status=dead }}</ref><ref name="HoustonChronicle20070622">{{cite news|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/4912267.html|work=[[Houston Chronicle]]|date=June 22, 2007|title=U.S. says Afghan prison not meant to be Gitmo alternative|author=Deb Reichman|author-link=Deb Reichman|accessdate=2007-06-22}}</ref><ref name="Indiainfo20070623">{{cite news|url=http://news.indiainfo.com/2007/06/23/guantanamo.html|title=Afghan insurgent commander lands in Guantanamo|date=June 23, 2007|publisher=[[Indiainfo]]|accessdate=2007-06-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202215105/http://news.indiainfo.com/2007/06/23/guantanamo.html|archive-date=December 2, 2008}}</ref><ref name="bio2">[http://www.reprieve.org/guantanamo-bay/haroon-gul/ Haroon Gul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203064203/http://www.reprieve.org/guantanamo-bay/haroon-gul/ |date=2017-02-03 }}, ''[[Reprieve (organisation)#Reprieve US|Reprieve US]]''</ref> د امریکا د دفاع وزارت نوموړی په دې تور ونيو چې هغه د القاعده پیغام رسونکی (قاصد) او د ګلبدين د حزب اسلامي لوړ پوړی قوماندان و، چې د دې ادعا پر بنسټ هغه د ګلبدين د حزب اسلامي د ګڼو تروريستي ډلګيو مشري کوله، په ننګرهار ولايت کې يې د ماينونو بريدونه تر سره کړي، او د القاعده او ګلبدين د حزب اسلامي له لوړ پوړي مشرتابه سره يې منظمې اړيکې درلودې. د هغه د نیولو دليل دا و چې شونې ده له هغه سره د القاعده پر ضد روانو عملياتو په اړوند اضافي معلومات وي، او شونې ده داسې معلومات ولري چې د دوی لپاره د راتلونکو بريدونو په مخنيوي کې ګټور وي.<ref name="Indiainfo200706232">{{cite news|url=http://news.indiainfo.com/2007/06/23/guantanamo.html|title=Afghan insurgent commander lands in Guantanamo|date=June 23, 2007|publisher=[[Indiainfo]]|accessdate=2007-06-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202215105/http://news.indiainfo.com/2007/06/23/guantanamo.html|archive-date=December 2, 2008}}</ref> په هر حال، د هغه خپلوانو دا کيسه رد کړه، څوک چې د نوموړي د ناڅاپي نيول کېدو څخه وروسته د هغه له ځای څخه ناخبره وو، او ويې ويل چې دا تورونه بې بنسټه دي. «Reprieve US» او د هغه وکيل باور لري، کوم چې د الجيزيرې له څېړنې هم تاييدېږي، دا چې الافغاني د نا سمې پېژندګلو قرباني شوی دی، او هېڅکله هم نه د طالبانو او نه د القاعده غړی و، نه يې کله امريکايي اشخاصو يا ملکيتونو ته زيان رسولی او نه يې د زيان رسولو هڅه کړې ده، او کله يې هم د تاو تریخوالي باورونو ملاتړ نه دی کړی.<ref name="bio3">[http://www.reprieve.org/guantanamo-bay/haroon-gul/ Haroon Gul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203064203/http://www.reprieve.org/guantanamo-bay/haroon-gul/ |date=2017-02-03 }}, ''[[Reprieve (organisation)#Reprieve US|Reprieve US]]''</ref> د «جيفري کايي» په وينا، هغه وېره درلوده چې نور بنديان به هغه د امريکا جاسوس وګڼي. == د شریکې ارزونې کارډله == د 2009ز کال د جنورۍ په يو ويشتمه نېټه، په کومه ورځ چې دا کارډله پرانيستل شوه، ولسمشر بارک اوباما په ګوانتنامو کې د بندي افرادو د بند په اړوند درې اجرائيوي فرمانونه صادر کړل. نوموړي د شپږو ډيپارټمنټونو له چارواکو څخه جوړ د ارزونې يو نوی سيستم جوړ کړ، چېرته چې د OARDEC ارزونې په بشپړ ډول د دفاع وزارت له خوا تر سره کېدې. کله چې دې کارډلې يو کال وروسته بېرته خپر راپور ورکړ، د شريکې ارزونې کار ډلې ځينې افراد له ګوانتنامو څخه د لېږدولو لپاره د ډېرو خطرناکو په ډول ډلبندي کړل، سره له دې چې د هغوی پر ضد د تورونو لګولو کوم ثبوت هم نه و. د 2013ز کال د اپريل په نهمه نېټه، د معلوماتو ازادۍ قانون د غوښتنې څخه وروسته دا سند نشر کړای شو. هارون الافغاني د هغو يواويا افرادو له ډلې يو و، کوم چې د تورنېدو لپاره ډېر بې ګناه؛ خو د خوشې کولو لپاره ډېر خطرناک بلل کېدل. اوباما وويل هغه افراد چې د تورنېدو لپاره ډېر بې ګناه، خو د خوشې کولو لپاره ډېر خطرناک بلل شوي دي، د دوره يي ارزونې پلاوي به د دوی ارزونې پيل کړي.<ref name="AndyWorthington2012-10-25">{{cite news|url=http://www.andyworthington.co.uk/2012/10/25/who-are-the-55-cleared-guantanamo-prisoners-on-the-list-released-by-the-obama-administration/|title=Who Are the 55 Cleared Guantánamo Prisoners on the List Released by the Obama Administration?|author=Andy Worthington|author-link=Andy Worthington|date=2012-10-25|accessdate=2015-02-19|quote=I have already discussed at length the profound injustice of holding Shawali Khan and Abdul Ghani, in articles here and here, and noted how their cases discredit America, as Khan, against whom no evidence of wrongdoing exists, nevertheless had his habeas corpus petition denied, and Ghani, a thoroughly insignificant scrap metal merchant, was put forward for a trial by military commission — a war crimes trial — under President Bush.}}</ref><ref name="AndyWorthington2010-06-11">{{cite web |author=Andy Worthington |date=June 11, 2010 |title=Does Obama Really Know or Care About Who Is at Guantánamo? |url=http://www.andyworthington.co.uk/2010/06/11/does-obama-really-know-or-care-about-who-is-at-guantanamo/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616161842/http://www.andyworthington.co.uk/2010/06/11/does-obama-really-know-or-care-about-who-is-at-guantanamo |archive-date=June 16, 2010 |accessdate=July 21, 2010}}</ref><ref name="finn1">{{cite news|title=Justice task force recommends about 50 Guantanamo detainees be held indefinitely|author=Peter Finn|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104936.html|newspaper=[[Washington Post]]|date=January 22, 2010|accessdate=July 21, 2010|archive-date=2015-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504225142/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104936.html|url-status=live}}</ref><ref name="finn2">{{cite news|title=Most Guantanamo detainees low-level fighters, task force report says|author=Peter Finn|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/28/AR2010052803873.html|newspaper=[[Washington Post]]|date=May 29, 2010|accessdate=July 21, 2010|archive-date=2015-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510052105/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/28/AR2010052803873.html|url-status=live}}</ref><ref name="Unchargeable71">{{cite news|url=https://www.documentcloud.org/documents/1020057-guantanamo-parole-list.html|title=71 Guantanamo Detainees Determined Eligible to Receive a Periodic Review Board as of April 19, 2013|publisher=[[Joint Review Task Force]]|date=2013-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519230955/https://www.documentcloud.org/documents/1020057-guantanamo-parole-list.html|archive-date=2015-05-19|accessdate=2015-05-18|url-status=dead}}</ref> == د دوره يي ارزونې پلاوی == لومړۍ ارزونه د 2013ز کال د نومبر تر شلمې نېټې نه وه بیل شوې. د 2012ز کال د اکتوبر په اومه نېټه د هارون لېږدول تاييد کړای شول.<ref>{{cite web |date=October 7, 2021 |title=Unclassified Summary of Final Determination |url=https://www.prs.mil/Portals/60/Documents/ISN3148/FullReview2/211007_UPR_ISN3148_FH2_FINAL_DETERMINATION.pdf |website=prs.mil}}</ref> == د الجزيرې معلومات == د الجزيرې خبري سرويس د 2016ز کال د جنورۍ په شلمه نېټه د الافغاني په اړه لنډ معلومات چمتو کړل، نوموړی یې د داسې يو شخص په توګه تشریح کړ، د چا په اړه چې نږدې هېڅ کره څه معلوم نه دي. دوی نوموړي ته د دايمي بندي نوم ورکړ – یو له هغو څخه، د چا په اړه چې په 2009ز کال کې د ګوانتنامو ارزونې کارډلې ويلي و چې د خوشې کولو لپاره ډېر خطرناک دي – بیا هم په نوموړي د هېڅ جرم تور نه و پورې شوی. باور کېږي چې افغاني د 1981زپه شا اوخوا کې زېږېدلی و او د افغانستان د ننګرهار ولايت د شيرزاد ولسوالۍ اوسېدونکی دی. د الجزيرې د يو راپور پر بنسټ هغه يوازې یو عادي ځوان هلک و. د طالبانو د واکمنۍ پر مهال الافغاني زده کونکی و. نوموړي د پاکستان د پېښور ښار د حيات اباد ساينس په پوهنتون کې اقتصاديات لوستلي و. == افغانستان کې د هغه شخصي پېژندنه == د بشري حقوقو Reprieve ډلې هڅه کړې وه چې د هارون لپاره په افغانستان کې یو اشنا نوم جوړ کړي، تر څو د هغه د خوشې کولو لپاره ولسي فشار پيدا کړي. د بنسټګر «کلايو سټافورډ سمت» په وينا "د هغه په پلوۍ د عامو افغانانو څخه کېدای شي هغه فشار راوړي چې موږ ورته په داسې وخت کې اړتيا لرو، چې امریکايان له طالبانو سره د سولې په خبرو بوخت دي". «سټافورډ سميت» يادونه کړې چې تر اوسه افغان چارواکو له هارون سره نه دي کتلي. == سرچينې == kz0zwfetmllp76vjwu1gttzq0d3klk3 0 70540 371084 299460 2026-11-08T17:06:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371084 wikitext text/x-wiki د 2016ز کال د جولای مياشتې په درويشتمه نېټه، د افغانستان د پلازمېنې کابل د «ده مزنګ» په څلور لارې کې غبرګې چاودنې وشوې، چېرته چې د روښنايۍ خوځښت لاریونوال، چې ډيری يې د هزاره توکمه څخه دي، د هغې پرېکړې پر ضد په لارون روان و، چې د دوی له سيمې څخه د TUTAP سترې برېښنا پراختيايي پروژې د لوري بدلولو په اړه شوې وه. لږ تر لږه 97 تنه وژل شوي او 260 نور ټپيان شوي وو. په عراق او شام کې اسلامي دولت تروريستي ډلې د دې چاودنو مسئولیت واخيست، په هر حال، وروسته همدې ډلې په دې بريد کې لاس درلودل رد کړل. ځينو هزاره لاريونوالو ادعا وکړه چې ولسمشر اشرف غني په دې بريد کې لاس درلود. دوی باور درلود چې د اشرف غني حکومت تروريستان هڅول، کومو چې د دې بريد مسئوليت منلی و. دوی همدا راز ادعا وکړه چې حکومتي چارواکو روغتون ته د ټپيانو وړلو مخه نيوله.<ref name="PAKTODAY">{{cite web |date=23 July 2016 |title=More madness, more bloodshed in Afghanistan |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2016/07/23/national/twin-blasts-in-kabul-kill-50/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160724160145/http://www.pakistantoday.com.pk/2016/07/23/national/twin-blasts-in-kabul-kill-50/ |archive-date=24 July 2016 |access-date=24 July 2016 |work=[[Pakistan Today]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="bbc2">{{cite web |date=23 July 2016 |title=Kabul explosion: Islamic State 'admits attack on Hazara protest' but protester believed Afghanistan government is behind this attack, they believe government want to shout down the people of Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36874570 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723171743/http://www.bbc.com/news/world-asia-36874570 |archive-date=23 July 2016 |access-date=24 July 2016 |publisher=BBC |df=dmy-all}}</ref><ref name="bbc">{{cite web |date=23 July 2016 |title=داعش مسئولیت حمله به تظاهرات جنبش روشنایی را به عهده گرفت |trans-title=ISIS claimed responsibility for the attack to protests lighting movement |url=http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2016/07/160723_k02-kabul-demo-blast |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725025922/http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2016/07/160723_k02-kabul-demo-blast |archive-date=25 July 2016 |access-date=23 July 2016 |publisher=BBC Afghanistan |language=fa |df=dmy-all}}</ref><ref name="theglobepost">{{cite web |date=29 April 2018 |title=Attacks on Hazara Community Killing Political Efficacy in Afghanistan |url=https://theglobepost.com/2018/04/29/afghanistan-hazara-community/ |work=The Globe Post}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghan-hazaras-mourn-bomb-victims-struggle-to-regroup/2016/08/03/025fe7ca-595f-11e6-82ea-8af882a4d163_story.html|title=The bomb that killed 80 Hazaras in Kabul also upended their nonviolent reform effort|date=4 August 2016|newspaper=Washington Post}}</ref> له 2001ز کال څخه وروسته دا په کابل کې تر ټولو خونړی بريد و، خو د 2017ز کال د مۍ په مياشت کې يو موټر بم بريد په خونړيوالي کې دا چاودنې تر شا پرېښودې. د افغانستان ولسمشر اشرف غني په ژوندۍ بڼه يوه تلويزيوني وينا کې، له دې وروسته ورځ (د جولای 24) د ملي ماتم ورځ اعلان کړه او ژمنه يې وکړه چې د مرتکبينو پر ضد به اقدام وکړي. د دې پېښې قربانيانو ته د پيرزوينې وړاندې کولو په ترڅ کې، غني د ده مزنګ څلور لارې د روښنايۍ د شهيدانو څلور لارې په نوم ونوموله، چېرته چې دا بريد شوی و.<ref name="guardian">{{cite web |last1=Rasmussen |first1=Sune Engel |date=23 July 2016 |title=Isis claims responsibility for Kabul fatal bomb attack on Hazara protesters |url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/23/hazara-minority-targeted-by-suicide-bombs-at-kabul-protest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723153420/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/23/hazara-minority-targeted-by-suicide-bombs-at-kabul-protest |archive-date=23 July 2016 |access-date=23 July 2016 |work=[[The Guardian]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="bbc22">{{cite web |date=23 July 2016 |title=Kabul explosion: Islamic State 'admits attack on Hazara protest' but protester believed Afghanistan government is behind this attack, they believe government want to shout down the people of Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36874570 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723171743/http://www.bbc.com/news/world-asia-36874570 |archive-date=23 July 2016 |access-date=24 July 2016 |publisher=BBC |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kabul blasts: Afghan President Ashraf Ghani renames blast site Martyrs Square &#124; Latest News & Updates at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/world/report-kabul-blasts-afghan-president-ashraf-ghani-renames-blast-site-martyrs-square-2237698 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729191116/http://www.dnaindia.com/world/report-kabul-blasts-afghan-president-ashraf-ghani-renames-blast-site-martyrs-square-2237698 |archive-date=29 July 2016 |access-date=31 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> == مخينه == هزاره ګان د افغانستان درېيمه ستره قومي ډله ده، ډيری یې شيعه ګان دي، هزاره ګان د افغانستان د نفوس 19.25% برخه جوړوي، چې ډيری يې سنيان دي. په 1919ز کال کې د امير عبدالرحمن خان له خوا د اوسني افغانستان د دولت له جوړېدو وروسته هزاره ګان د توپيري چلند او ټولوژنې ښکار ګرځېدلي دي. هزاره وګړي د اوږدې مودې لپاره د طالبانو له خوا د ظلم نښه ګرځېدلي، څوک چې په 1996ز کال کې واک ته رسېدلي وو، په ټوليز ډول په زرګونه يې وژل شوي دي.<ref>{{cite web |last=Sharifi |first=Karim |date=24 July 2016 |title=Afghanistan marks day of national mourning after huge attack |url=http://www.seattletimes.com/nation-world/afghanistan-marks-day-of-national-mourning-after-huge-attack/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725143720/http://www.seattletimes.com/nation-world/afghanistan-marks-day-of-national-mourning-after-huge-attack/ |archive-date=25 July 2016 |access-date=24 July 2016 |work=The Seattle Times |agency=Associated Press |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Ali |first=Saleem |date=16 January 2012 |title=Helping the Hazara of Afghanistan and Pakistan |url=http://voices.nationalgeographic.com/2012/01/16/hazara_afghanistan_pakistan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725193724/http://voices.nationalgeographic.com/2012/01/16/hazara_afghanistan_pakistan/ |archive-date=25 July 2016 |access-date=24 July 2016 |work=National Geographic |df=dmy-all}}</ref> TUTAP (ترکمنستان-ازبسکتان-تاجکستان-افغناستان-پاکستان) د برېښنا څو ميليوني ارزښت لرونکې پروژه ده، چې د اسيايي پراختيايي بانک او نړيوال بانک له خوا تمويل کيږي، تر څو په افغانستان کې زياتو خلکو ته برېښنا ورسېږي. د دې پروژې ابتدايي ارزونه کې د TUTAP مسير له باميانو ولايت څخه د تېرېدو وړانديز کړی و، کوم چې په مرکزي سيمو کې د هزاره وګړو د استوګنې ولايت دی، خو په 2016ز کال کې، د افغانستان حکومت دا مسير د سالګ تنګي لور ته بدل کړ.<ref name="csis2">{{cite web |date=6 June 2014 |title=The TUTAP Interconnection Concept and CASA-1000 |url=https://www.csis.org/events/tutap-interconnection-concept-and-casa-1000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919164253/https://www.csis.org/events/tutap-interconnection-concept-and-casa-1000 |archive-date=19 September 2016 |access-date=24 July 2016 |publisher=[[Center for Strategic and International Studies]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="thediplomattutap">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |date=10 May 2016 |title=TUTAP Energy Project Sparks Political Infighting in Afghanistan |url=https://thediplomat.com/2016/05/tutap-energy-project-sparks-political-infighting-in-afghanistan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719120240/https://thediplomat.com/2016/05/tutap-energy-project-sparks-political-infighting-in-afghanistan/ |archive-date=19 July 2016 |access-date=24 July 2016 |work=[[The Diplomat]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="adbreport">{{cite web |date=May 2013 |title=Technical Assistance Consultant's Report |url=http://www.adb.org/sites/default/files/project-document/76570/43497-012-afg-tacr.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817112308/http://www.adb.org/sites/default/files/project-document/76570/43497-012-afg-tacr.pdf |archive-date=17 August 2016 |access-date=24 July 2016 |publisher=[[Asian Development Bank]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="thediplomattutap2">{{cite web |last=Putz |first=Catherine |date=10 May 2016 |title=TUTAP Energy Project Sparks Political Infighting in Afghanistan |url=https://thediplomat.com/2016/05/tutap-energy-project-sparks-political-infighting-in-afghanistan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719120240/https://thediplomat.com/2016/05/tutap-energy-project-sparks-political-infighting-in-afghanistan/ |archive-date=19 July 2016 |access-date=24 July 2016 |work=[[The Diplomat]] |df=dmy-all}}</ref> د افغانستان هزاره ګانو د TUTAP پروژې د مسير بدلولو د پرېکړې پر ضد احتجاج وکړ. هزاره ګانو باور درلود چې د دې مسير د بدلولو پرېکړې تر شا سياسي محرکات درلودل، او موخه يې د يو شمېر ډېرو وروسته پاتې سيمو له پامه غورځول و، کومې سيمې چې تر ډېره بريده د هزاره ګانو تر واک لاندې وې. د کابل مدني فعالانو د مۍ مياشتې په لومړيو کې، د همغږۍ يوه ډله جوړه کړه، چې نوم يې د روښنايي خوځښت (دري: جنبش روشنايي) و، او له دولت څخه يې غوښتنه وکړه چې خپله پرېکه بېرته واخلي. حکومت غوښتنه رد کړه، او د 2016ز کال د مۍ مياشتې په شپاړسمه نېټه په کابل او نورو سيمو کې لارښونونه وشول. له دې وروسته د معترضينو او حکومتي چارواکو تر منځ مذاکرات بې پايلې و. له همدې امله، د 2016ز کال د جولای مياشتې په درويشتمه نېټه يو دويم سويله يیز اعتراض تنظیم شو.<ref name="theglobepost2">{{cite web |date=29 April 2018 |title=Attacks on Hazara Community Killing Political Efficacy in Afghanistan |url=https://theglobepost.com/2018/04/29/afghanistan-hazara-community/ |work=The Globe Post}}</ref> د 2016ز کال د جولای د مياشتې په درويشتمه نېټه شوي لاریون کې زرګونه کسانو ګډون کړی و. دا لاريون د سهار د اوو بجو په شا او خوا کې د کابل په لوېديځ کې پيل شو، او د ده مزنګ په څلور لارې کې پای ته ورسېد، چېرته چې دولت کانتينرونه او لارۍ موټرې درولې وې، تر څو د ولسمشرۍ ماڼې پر لور د لاريونوالو د تګ مخه ونيسي. لاریونوالو غوښتل چې د لاريون په پای کې په دې ځای کې خيمې ودروي.<ref name="aljazeera">{{cite web |title=ISIL-claimed blasts kill dozens in Kabul Hazara protest |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/deadly-blast-kills-10-kabul-protest-160723105351090.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160724040144/http://www.aljazeera.com/news/2016/07/deadly-blast-kills-10-kabul-protest-160723105351090.html |archive-date=24 July 2016 |access-date=24 July 2016 |publisher=[[Al Jazeera]] |df=dmy-all}}</ref> له لاريون مخکې، حکومت لاريونوالو ته د بريد د شونتيا خبر هم ورکړی و. حکومت همدا راز د لاريونوالو مسير په انتقالي کانتينرونو هم بند کړی و. <ref name="theglobepost3">{{cite web |date=29 April 2018 |title=Attacks on Hazara Community Killing Political Efficacy in Afghanistan |url=https://theglobepost.com/2018/04/29/afghanistan-hazara-community/ |work=The Globe Post}}</ref> په عراق او شام کې اسلامي دولت (ISIL) په سوريه کې يوه تروريستي ډله ده، کومې ډلې چې په يورواسيايي لويه وچه کې د ملکيانو پر ضد ګڼ دا ډول بريدونه تر سره کړي دي. د ISIL د افغانستان څانګه کوچنۍ ده، چې مرکزيت يې د هېواد په ختيځ کې د پاکستان له پولې سره نږدې دی. وروسته له دې چې دا ډله په خپله پراختيا او حکومت ته د جدي ګواښ پېښولو کې ناکامه شوه، د 2016ز کال د مارچ په مياشت کې، د افغنستان ولسمشر اشرف غني ادعا وکړه چې دا ډله له افغانستان څخه جارو شوې ده.<ref>{{Cite web |title=Ashraf Ghani: ISIL defeated in eastern Afghanistan - al Jazeera English |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/03/isis-ashraf-ghani-defeated-eastern-afghanistan-160306093417163.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527183403/http://www.aljazeera.com/news/2016/03/isis-ashraf-ghani-defeated-eastern-afghanistan-160306093417163.html |archive-date=27 May 2016 |access-date=31 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> == چاودنې == په 14:30 بجو، دوه وسله والو خپل له چاوديدونکو توکو ډک واسکټونه هغه مهال وچاودول، کله چې لاریونوال د لاريون په پای کې خپلو کورونو ته ستنېدل. امنيتي ادارو ادعا وکړه چې دوی داسې استخباراتي راپورونه درلودل چې په دې خوځښت يې د چاودنو خبر ورکاوه. CNN د افغان پوليسو له خولې راپور ورکړ، چې يو درېيم بريدګر د خپل بم له چاودنې مخکې وژل شوی و، خو د مسئوليت اخيستلو په ادعا کې يوازې د دوه بريدګرو خبر ورکړل شوی و.<ref name="aljazeera2">{{cite web |title=ISIL-claimed blasts kill dozens in Kabul Hazara protest |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/deadly-blast-kills-10-kabul-protest-160723105351090.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160724040144/http://www.aljazeera.com/news/2016/07/deadly-blast-kills-10-kabul-protest-160723105351090.html |archive-date=24 July 2016 |access-date=24 July 2016 |publisher=[[Al Jazeera]] |df=dmy-all}}</ref> == غبرګونونه == === بهرنۍ ادارې === * ملګري ملتونه- د ملګرو ملتونو سرمنشي بانکي مون، د افغناستان لپاره د سرمنشي ځانګړي استازي او د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموريت (UNAMA) مشر تداماچي ياماماتو، په کابل کې په يو سوله ييز لاريون دا ترورسيتي بريد وغانده، او دا بريد يې يو د کرکې وړ جرم وباله.<ref>{{cite web |date=July 23, 2016 |title=Afghanistan: UN condemns 'despicable' terrorist attack that leaves scores dead in Kabul |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54542#.V5SEa_skrcs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170509/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54542#.V5SEa_skrcs |archive-date=30 August 2017 |access-date=July 24, 2016 |publisher=UN News Center |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |author=PTI |date=July 24, 2016 |title=UN Chief condemns "despicable" Afghan attack |url=http://www.financialexpress.com/world-news/un-chief-condemns-despicable-afghan-attack/327137/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731143816/http://www.financialexpress.com/world-news/un-chief-condemns-despicable-afghan-attack/327137/ |archive-date=31 July 2016 |access-date=July 24, 2016 |publisher=The Financial Express |df=dmy-all}}</ref> * ملګري ملتونه – د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلۍ د اومې ناستې رئيس (Mogens Lykketoft) هم په دې وژنو د صدمې څرګندونه وکړه او ويې ويل چې افغانستان لا هم د کورنۍ جګړې او سخت دريځي بنسټپالنې له ډېرو سختو پايلو سره مقاومت ته دوام ورکوي.<ref>{{cite web |date=23 July 2016 |title=Statement on mass murders in Afghanistan and Germany |url=https://www.un.org/pga/70/2016/07/23/statement-on-mass-murders-in-afghanistan-and-germany/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012080145/https://www.un.org/pga/70/2016/07/23/statement-on-mass-murders-in-afghanistan-and-germany/ |archive-date=12 October 2017 |access-date=18 October 2016 |website=General Assembly of the United Nations |df=dmy-all}}</ref> === هېوادونه === * ايران-د ايران د بهرنيو چارو وزير محمد جواد ظريف دا بريد وغانده، او د افغانستان حکومت او خلکو ته يې تسلیت ووايه. * پاکستان- د پاکستان لومړي وزير نوازشریف په کابل کې دا بريد په سختو ټکو کې وغانده او د خلکو د ژوند پر ضیاع يې ژوره خواشيني وښوده، او د افغنستان له حکومت او خلکو سره يې د يووالي ښودنه بيا تازه کړه.<ref>{{cite web |date=23 July 2016 |title=Statement on mass murders in Afghanistan and Germany |url=https://www.un.org/pga/70/2016/07/23/statement-on-mass-murders-in-afghanistan-and-germany/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012080145/https://www.un.org/pga/70/2016/07/23/statement-on-mass-murders-in-afghanistan-and-germany/ |archive-date=12 October 2017 |access-date=18 October 2016 |website=General Assembly of the United Nations |df=dmy-all}}</ref> * هندوستان- د هندوستان ولسمشر پرناب مکرجي د دې پېښې د مرتکبينو غندنه وکړه او په دې غبرګو چاودنو کې د وژل شويو کورنيو ته يې تسليت ووايه، او د ټپیانو د روغتيا ته دعا يې وکړه.<ref>{{cite news|author=ANI New Delhi|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/president-mukherjee-condoles-loss-of-lives-in-kabul-twin-blasts-116072300940_1.html|title=80 killed in twin explosions during Kabul protest, IS claims responsibility|newspaper=Business Standard India|publisher=Business Standard|date=July 23, 2016|access-date=July 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185140/http://www.business-standard.com/article/news-ani/president-mukherjee-condoles-loss-of-lives-in-kabul-twin-blasts-116072300940_1.html|archive-date=16 August 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> * ترکيه- د ترکيې د بهرنيو چارو وزير دا تروريستي برید په کلکه وغانده او د مړيو روح ته يې د خدای له دبار څخه د رحمت دعا وکړه.<ref>{{cite web |title=Press Release Regarding the Terrorist Attack Perpetrated in Kabul |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-164_-23-july-2016_-press-release-regarding-the-terrorist-attack-perpetrated-in-kabul.en.mfa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727192525/http://www.mfa.gov.tr/no_-164_-23-july-2016_-press-release-regarding-the-terrorist-attack-perpetrated-in-kabul.en.mfa |archive-date=27 July 2016 |access-date=23 July 2016 |website=mfa.gov.tr |df=dmy-all}}</ref> * متحده ايالات – د سپينې ماڼۍ د رسنيو مسئول جوش ارنسټ وويل چې متحده ايالات په کابل کې دا بريد په کلکو ټکو کې غندي، ځکه چې په دې بريد کې په سوله ييز لاريون کې شريک خلک په نښه شوي دي.<ref>{{cite web |author=AP |date=July 23, 2016 |title=The Latest: 10-day ban on public gatherings in Afghanistan |url=http://www.washingtontimes.com/news/2016/jul/23/the-latest-us-commander-condemns-afghan-bomb-attac/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806142035/http://www.washingtontimes.com/news/2016/jul/23/the-latest-us-commander-condemns-afghan-bomb-attac/ |archive-date=6 August 2016 |access-date=July 24, 2016 |work=Washington Times |df=dmy-all}}</ref> === کورني === * طالبانو، چې په افغانستان کې د حکومت مخالفه پیاوړې ډله ده، په دې بريد کې هر ډول ښکېلتيا رد کړه، او په يوه خبرپاڼه کې چې د دوی په ويبپاڼه خپره شوې وه، دا بريد د کورنۍ جګړې ته لمن وهلو يوه دسيسه وبلله. په غېر معمولي څرګندونو کې، طالبان د دې بريد په غندلو کې له افغان دولت سره يوځای شول.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-24/deadly-kabul-attack-shatters-afghan-claim-of-victory-over-isis|title=Islamic State Attack Shows Growing Capability in Afghanistan - Bloomberg|website=[[Bloomberg News]]|date=24 July 2016|access-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222210057/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-24/deadly-kabul-attack-shatters-afghan-claim-of-victory-over-isis|archive-date=22 February 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |author=Mirwais Harooni |date=July 24, 2016 |title=Islamic State claims responsibility for Kabul attack, 80 dead |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-protests-idINKCN10308D |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160726050834/http://in.reuters.com/article/afghanistan-protests-idINKCN10308D |archive-date=26 July 2016 |access-date=July 24, 2016 |publisher=Reuters |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |date=23 July 2016 |title=80 killed in twin explosions during Kabul protest, IS claims responsibility |url=http://www.hindustantimes.com/world-news/explosion-near-large-demonstration-in-kabul-multiple-casualties-reported/story-eXcrCWqKnZg87GgZi72MGK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160724154150/http://www.hindustantimes.com/world-news/explosion-near-large-demonstration-in-kabul-multiple-casualties-reported/story-eXcrCWqKnZg87GgZi72MGK.html |archive-date=24 July 2016 |access-date=23 July 2016 |work=[[Hindustan Times]] |agency=AFP Kabul |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |author=AFP |date=July 23, 2016 |title=80 dead, 231 wounded as twin blasts strike Hazara demonstration in Kabul |url=http://www.dawn.com/news/1272695 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728132628/http://www.dawn.com/news/1272695 |archive-date=28 July 2016 |access-date=July 24, 2016 |publisher=Dawn News |df=dmy-all}}</ref> == پايله == === د بريد په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور === د 2016ز کال د اکتوبر په اتلسمه نېټه، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموريت (UNAMA)، د دې بريد په اړه د څو مياشتو څېړنو څخه وروسته د "په کابل کې په سوله ييز لاریون بريد، 23 جولای2016" په عنوان، د بشري حقوقو يو ځانګړی راپور خپور کړ. په دې راپور کې ياد ماموريت دې پايلې ته رسېدلی و، چې په سوله ييز لاريون دې بريد کې نه يوازې دا چې په قصدي ډول ملکيان په نښه شوي دي، بلکې دا د نړيوال بشري قانون څخه هم سخته سرغړونه ده، کوم چې د جنګي جنايت مترادف بلل کېدای شي. په دې راپور کې د لاريون سياق او سباق، د افغانستان امنيتي ځواکونو طرحه او چمتوالي، د لاریون پر مهال د هغوی چلند او د بريد او له بريد وروسته سملاسي غبرګون ارزول شوی و. په دې راپور کې همدا راز په اړوندو برخو کې، افغان چارواکو لپاره د بشري حقوقو اندېښنې هم په ګوته کړې وې. په راپور کې د مذهبي او توکميزو ډلو د حقوقو په ګډون د ټولو افغنانو د بنسټيزو بشري حقوقو د درناوي، او تر څنګ يې د تاوتريخوالي څخه ډکې بنسټپالنې د مخنيوي لپاره د ستراتيژۍ د بشپړولو او پلې کولو په اړوند هم سپارښتنې شوې وې.<ref>{{cite news|title=Afghanistan: July attack on peaceful demonstration in Kabul 'may amount to a war crime' – UN mission|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=55326|access-date=18 October 2016|agency=UN News Centre|publisher=UN News Service Section|date=18 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020060310/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=55326|archive-date=20 October 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Special Report: Attack on a Peaceful Demonstration in Kabul, 23 July 2016 |url=http://unama.unmissions.org/sites/default/files/23_july_suicide_attack_against_peaceful_demonstration_-_18_oct_2016.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084830/http://unama.unmissions.org/sites/default/files/23_july_suicide_attack_against_peaceful_demonstration_-_18_oct_2016.pdf |archive-date=20 December 2016 |access-date=18 October 2016 |website=UN Assistance Mission in Afghanistan |publisher=UN Assistance Mission in Afghanistan |df=dmy-all}}</ref> == سرچينې == 6ylaikqsvbfqdpj6y68rt540wo4gz6i 0 70611 370927 349684 2026-11-08T13:51:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370927 wikitext text/x-wiki '''ملا فاضل اخوند''' یا '''ملا فاضل''' (زوکړه: ۱۹۶۷ زکال) د ۲۰۲۱ زکال د سپټمبر میاشتې له اوومې نېټې راهیسې د افغانستان د اسلامي امارت د ملي دفاع وزارت مرستیال دی. نوموړي د طالبانو د تېر حکومت پر مهال (۱۹۹۶ – ۲۰۰۱ زکال) هم په دغه وزارت کي د لوی درستیز په توکه کار کړی دی. <ref>{{Cite news|title=The Taliban Are Telling Us They Haven't Changed at All|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/the-taliban-are-telling-us-they-havent-changed-at-all/articleshow/86113890.cms?from=mdr|access-date=2021-09-12}}</ref><ref>{{Cite news|date=2014-06-01|title=Taliban's Mullah Omar celebrates prisoner-swap 'victory'|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27655312|access-date=2021-09-12}}</ref> فاضل وروسته له هغه چې د متحده ایالاتو له خوا د جنګیالیو دښمنانو په کتار کې وګڼل شو ۱۲ کاله یې د کیوبا په ګوانتانامو بندخونه کې تېر کړل. په دغه بند کې د نوموړي د سریال شمېره ۷ وه. نوموړی د ۲۰۰۲ زکال د جنوري په ۱۱مه د ګوانتانامو بندخونې ته ولېږدول شو او د ۲۰۱۴ زکال د مۍ تر ۳۱مې نېټې پورې هملته بندي و. فاضل د طالبانو د ډلې له څلورو نورو غړو – خیرالله خیرخواه، عبدالحق واثق، نورالله نوري او محمد نبي عمري – سره یوځای له دندې څخه د اختطاف شوي اشغالګر امریکايي سرتېري، بوئی برګډال د خوشي کولو په بدل کې خوشي شو؛ دغه امریکايي سرتېری د طالبانو له حقاني شبکې سره بندي و او د شهید ملا سنګین فاتح لخوا نیول شوی وو. <ref name="DoDList2">{{Cite web |date=2006-05-15 |title=List of Individuals Detained by the Department of Defense at Guantanamo Bay, Cuba from January 2002 through May 15, 2006 |url=http://www.dod.mil/news/May2006/d20060515%20List.pdf |access-date=2007-09-29 |publisher=[[United States Department of Defense]] |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184034/http://www.dod.mil/news/May2006/d20060515%20List.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Terror suspects freed by Obama admin. For soldier were labeled 'high risk' in 2008: Report |url=http://www.washingtontimes.com/news/2014/may/31/terror-suspects-freed-obama-admin-soldier-were-lab/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160720153757/http://www.washingtontimes.com/news/2014/may/31/terror-suspects-freed-obama-admin-soldier-were-lab/ |archive-date=2016-07-20 |access-date=2014-05-31 |website=[[The Washington Times]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27655312|title=Taliban's Mullah Omar celebrates prisoner-swap 'victory'|work=BBC News|date=June 2014|access-date=2014-06-01|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205005020/http://www.bbc.com/news/world-asia-27655312|archive-date=2016-12-05}}</ref><ref name="OfficialGuantanamoWeights">{{cite web |author=JTF-GTMO |author-link=JTF-GTMO |date=2007-03-16 |title=Measurements of Heights and Weights of Individuals Detained by the Department of Defense at Guantanamo Bay, Cuba |url=http://www.dod.mil/pubs/foi/detainees/measurements/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125010428/http://www.dod.mil/pubs/foi/detainees/measurements/ |archive-date=2009-01-25 |access-date=2008-12-22 |publisher=[[United States Department of Defense|Department of Defense]]}}</ref><ref name="CshraHeightAndWeightTable">{{cite web |title=Measurements of Heights and Weights of Individuals Detained by the Department of Defense at Guantanamo Bay, Cuba (ordered and consolidated version) |url=http://humanrights.ucdavis.edu/resources/library/documents-and-reports/gtmo_heightsweights.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613004352/http://humanrights.ucdavis.edu/resources/library/documents-and-reports/gtmo_heightsweights.pdf |archive-date=2010-06-13 |publisher=[[Center for the Study of Human Rights in the Americas]], from DoD data}}</ref><ref name="NYTimesGuantanamoDocketIsn007">{{cite news|url=http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/7-mullah-mohammad-fazl|title=Guantanamo Docket: Mullah Mohammad Fazl|work=[[New York Times]]|date=2008-11-03|author=Margot Williams|access-date=|quote=|author-link=Margot Williams}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2017/10/16/politics/bowe-bergdahl-guilty-plea/index.html|title=Bowe Bergdahl pleads guilty to desertion, faces up to life in prison|author1=Devon M. Sayers|author2=Holly Yan|work=CNN|access-date=2017-10-18}}</ref> == مخینه == د فاضل د مخکې ژوند اړوند چندان اطلاعات شتون نه لري. هغه د کاکړو پښتنو قبیلې ته اړوند دی او له ۱۹۹۶ زکال څخه تر ۲۰۰۱ زکال پورې د افغانستان د اسلامي امارت د واکمنۍ پر مهال د ملي دفاع وزارت مرستیال وزیر و. د امریکا استخباراتي تحلیل ګران اټکل کوي چې فاضل په ۱۹۶۷ زکال کې د افغانستان د ارزګان ولایت د چهار چینو ولسوالۍ په سکزي کلي کې زیږېدلی. نوموړي د طالبانو د لومړۍ دورې حکومت د پاشل کېدو پر مهال د شمالي ټلوالې له قوماندان عبدالرشید دوستم سره د عمومي بخښنې اړوند مذاکره وکړه. ویل کېږي چې هغه له ۱۹۹۶ زکال څخه د ۲۰۰۱ زکال تر وروستیو له هیواد څخه د شر او فساد ډلو په له منځه وړلو کي ډېر زحمت ویوست. <ref name="Hosenball">[https://www.reuters.com/article/us-usa-afghanistan-transfer-idUSTRE80524I20120106 Lawmakers may seek to block Taliban transfer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129092539/https://www.reuters.com/article/2012/01/06/us-usa-afghanistan-transfer-idUSTRE80524I20120106|date=November 29, 2014}} by Mark Hosenball and Missy Ryan. January 6, 2012.</ref><ref name="WashingtonPost2001-12-24">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A19106-2001Dec23&notFound=true|title=If Able, Pakistan to Hand U.S. Bin Laden: Musharraf Makes Pledge as Troops Scour Border, but Says Fugitive May Be Dead|date=2001-12-24|author=Edward Cody|page=A10|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=2009-07-18}}{{Dead link|date=September 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} name=UyghurCongress2006-04-28>{{Cite news|url=http://www.uyghurcongress.org/En/news.asp?ItemID=108672780&pcid=1110134820&cid=803688565&archive=yes|title=Afghans praise, Pakistanis slam Guantanamo list|date=2006-04-28|publisher=[[World Uyghur Congress]]|access-date=2009-07-18}}{{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref>{{cite web |title=Mullah Mohammad Fazl - the Guantánamo Docket |url=http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/7-mullah-mohammad-fazl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024110232/http://projects.nytimes.com/guantanamo/detainees/7-mullah-mohammad-fazl |archive-date=2016-10-24 |access-date=2009-07-19}}</ref><ref>[https://int.nyt.com/data/documenttools/82164-isn-7-mullah-mohammad-fazl-jtf-gtmo-detainee/2b4f67366ee34dd3/full.pdf JTF- GTMO Detainee Assessment] Department of Defense</ref><ref name="TheIndependent2001-11-25">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-defect-but-foreigners-pledge-to-fight-to-the-death-618056.html|title=Taliban defect but foreigners pledge to fight to the death: Siege of Kunduz - Victory appears close but fears mount that standoff could still end in bloodbath|date=2001-11-25|author=Justin Huggler|work=[[The Independent]]|access-date=2009-07-18|location=London}}{{dead link|date=August 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="Hosenball2">[https://www.reuters.com/article/us-usa-afghanistan-transfer-idUSTRE80524I20120106 Lawmakers may seek to block Taliban transfer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129092539/https://www.reuters.com/article/2012/01/06/us-usa-afghanistan-transfer-idUSTRE80524I20120106|date=November 29, 2014}} by Mark Hosenball and Missy Ryan. January 6, 2012.</ref> == په یو اس اس باتان بېړۍ کې بندي کېدل == په پاکستان کې د طالبانو پخواني سفیر عبدالسلام ضعیف څرګنده کړې چې دوی د ځانګړو څېړنو په موخه د متحده ایالاتو د سمندري ځواکونو بېړۍ یو اس اس باتان (ال ایچ ډي – ۵) ته ولېږدول شول. ضعیف لیکي چې په بېړۍ کې د بندیانو ځای شپږ منزله لاندې وې او د هر بندي خونې یوازې یو په دوه مترو کې اندازه لرله. هغه لیکلي چې بندیانو له یو بل سره د خبرو کولو اجازه نه لرله، خو «بالاخره یې ولیدل چې ملا فاضل، نوري، برهان، واثق صاحب او روحاني ټول د بندیانو په ډله کې و». د ګوانتانامو د دوسیو لیکوال او تاریخ لیکونکي انډي ورټینګټون فاضل یو له هغو کسانو څخه بللی چې ضعیف وپېژانده. == د آزادۍ مذاکره == تر ۲۰۰۹ زکال پورې ډیری افغانان بېرته افغانستان ته ولېږل شول. د ۲۰۱۱ زکال له مني څخه د ۲۰۱۲ زکال تر ژمي پورې متحده ایالاتو له طالبانو سره د سولې خبرې وکړې، له دغو خبرو څخه تر ټولو زیاته افشا شوې موضوع د فاضل او نورو څلورو مخکښو طالبانو؛ نورالله نوري، خیرالله خیرخواه، عبدالحق واثق او محمد نبي عمري د بند اړوند وه. د خبرو اترو دوام دې ته اړوند و چې باید دغه پنځه کسان دې د قطر پلازمېنې دوحې ته ولېږل شي، چیری چې بیا هغوی ته د طالبانو د رسمي دفتر د پرانیستو اجازه ورکړل شوه. <ref name="AsiaTimes2012-01-20">{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/NA12Df01.html|title=There's more to peace than Taliban|publisher=[[Asia Times]]|date=2012-01-10|access-date=2012-01-11|quote=Nevertheless, Iranian media insist that three high-ranking Taliban leaders have been released - Mullah Khairkhawa, former interior minister; Mullah Noorullah Noori, a former governor; and Mullah Fazl Akhund, the Taliban's chief of army staff - in exchange for an American soldier held by the Taliban.|author=M K Bhadrakumar|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112031913/http://atimes.com/atimes/South_Asia/NA12Df01.html|archive-date=2012-01-12}}</ref><ref name="Bbc2012-03-10">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17327440|title=Guantanamo Taliban inmates 'agree to Qatar transfer'|publisher=[[BBC News]]|date=2012-03-10|access-date=2012-03-12|quote=If the president pursues this strategy, though, he will need support from wary politicians in Congress, our correspondent says. Many there see a transfer of what they call the most dangerous inmates at Guantanamo as a step too far, he adds.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312214224/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17327440|archive-date=2012-03-12}}</ref><ref name="MiamiHerald2012-03">{{cite news|url=http://www.miamiherald.com/2012/03/10/2688491/taliban-prisoners-at-guantanamo.html|title=Taliban prisoners at Guantánamo OK transfer|publisher=[[Miami Herald]]|date=2012-03-12|access-date=2012-03-12|quote=Five top Taliban leaders held by the U.S. in the Guantánamo Bay military prison told a visiting Afghan delegation they agree to a proposed transfer to the tiny Gulf state of Qatar, opening the door for a possible move aimed at bringing the Taliban into peace talks, Afghan officials said Saturday.|author=Rahim Faiez, Anne Gearan|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325215953/http://www.miamiherald.com/2012/03/10/2688491/taliban-prisoners-at-guantanamo.html|archive-date=2012-03-25}}</ref><ref name="Reuters2012-03-10">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-guantanamo-taliban-idINDEE82905620120310|title=Taliban Guantanamo detainees agree to Qatar transfer - official|publisher=[[Reuters]]|date=2012-03-10|access-date=2012-03-12|quote=Karzai's top aide, Ibrahim Spinzada, visited the Guantanamo facility this week to secure approval from the five Taliban prisoners to be moved to Qatar.|author=Hamid Shalizi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312035549/http://in.reuters.com/article/2012/03/10/afghanistan-guantanamo-taliban-idINDEE82905620120310|archive-date=2012-03-12}}</ref> د ۲۰۱۲ زکال په مارچ میاشت کې راپور ورکړل شو چې، کرزي ته نږدې کس او همدارنګه د ملي امنیت شورا مرستیال، ابراهیم سپین زاده د همدغې میاشتې په لومړیو کې په ګوانتانامو بندخونه کې له دغو پنځو کسانو سره لیدلي او قطر ته یې د هغوی د لېږد اړوند هوکړه تضمین کړې ده. ویل کېږي چې کرزی په پیل کې د بندیانو له دغه ډول انتقال سره مخالف و، خو وروسته یې له دغې طرحې ملاتړ وکړ. <ref name="Reuters2012-03-102">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-guantanamo-taliban-idINDEE82905620120310|title=Taliban Guantanamo detainees agree to Qatar transfer - official|publisher=[[Reuters]]|date=2012-03-10|access-date=2012-03-12|quote=Karzai's top aide, Ibrahim Spinzada, visited the Guantanamo facility this week to secure approval from the five Taliban prisoners to be moved to Qatar.|author=Hamid Shalizi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312035549/http://in.reuters.com/article/2012/03/10/afghanistan-guantanamo-taliban-idINDEE82905620120310|archive-date=2012-03-12}}</ref> == د مشترکې ارزونې کاري ډله == د ۲۰۰۹ زکال په جنوري میاشت کې هغه مهال چې ولسمشر بارک اوباما د متحده ایالاتو د ولسمشر په توګه وټاکل شو، د ګوانتانامو بندخونې اړوند یې زیاتې ژمنې وکړې. هغه ژمنه کړه چې په دغه بند کې به د بندیانو شکنجې کولو ته پای ټکی کېږدي او همدارنګه به د ارزونې یو نوی سیسټم رامنځته کړي. د ارزونې په دغه نوی سیسټم کې شپږ ادارو ونډه لرله چې د OARDEC کتنې په بشپړه توګه د دفاع وزارت له خوا ترسره کېدلی. هغه مهال چې د ارزونو راپور وړاندې شو، یو کال وروسته د مشترکې ارزونې کاري ډلې یو شمېر بندیان د ډیرو خطرناکو کسانو په ډله کې ډلبندي کړل چې نه باید دوی له ګوانتانامو څخه ولېږدول شي، په داسې حال کې چې پر هغوی باندې د شته تورونو د اثبات په موخه شواهدو شتون نه درلود. د ۲۰۱۳ زکال د اپریل په ۹مه دغه اسناد اطلاعاتو ته د لاسرسي د قانون په غوښتنه عمومي کړای شول. محمد فاضل یو له هغو بندیانو څخه و چې تر ډېره بې ګناه ګڼل کېده، خو خوشي کول یې ډېره خطرناکه چاره وه. ورته مهال اوباما ژمنه وکړه که چېرې یو شمېر کسان له کچې زیات بې ګناه وبلل شي، خو خوشي کول یې ګواښمنه چاره وي، د ارزونې د دوره یي پلاوي له خوا یې موضوع بیاځلي ارزول کېږي، د دغو کسانو له یو پر څلورمې څخه لږ برخې یې بیاځلي ارزونې ته لاسرسی وموند.<ref name="finn1">{{cite news|title=Justice task force recommends about 50 Guantanamo detainees be held indefinitely|author=Peter Finn|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104936.html|newspaper=Washington Post|date=January 22, 2010|access-date=July 21, 2010|archive-date=2015-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504225142/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104936.html|url-status=live}}</ref><ref name="finn2">{{cite news|title=Most Guantanamo detainees low-level fighters, task force report says|author=Peter Finn|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/28/AR2010052803873.html|newspaper=Washington Post|date=May 29, 2010|access-date=July 21, 2010|archive-date=2015-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510052105/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/28/AR2010052803873.html|url-status=live}}</ref><ref name="AndyWorthington2010-06-11">{{cite web |author=Andy Worthington |date=June 11, 2010 |title=Does Obama Really Know or Care About Who Is at Guantánamo? |url=http://www.andyworthington.co.uk/2010/06/11/does-obama-really-know-or-care-about-who-is-at-guantanamo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616161842/http://www.andyworthington.co.uk/2010/06/11/does-obama-really-know-or-care-about-who-is-at-guantanamo |archive-date=2010-06-16 |access-date=July 21, 2010}}</ref><ref name="Unchargeable71">{{cite news|url=https://www.documentcloud.org/documents/1020057-guantanamo-parole-list.html|title=71 Guantanamo Detainees Determined Eligible to Receive a Periodic Review Board as of April 19, 2013|publisher=[[Joint Review Task Force]]|date=2013-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519230955/https://www.documentcloud.org/documents/1020057-guantanamo-parole-list.html|archive-date=2015-05-19|access-date=2015-05-18|url-status=dead}}</ref> == خوشي کېدل == د ۲۰۱۴ زکال د جون په لومړۍ نېټه فاضل او نور څلور طالب بندیان د تښتول شوي امریکايي سرتېري بوئی برګډال په بدل کې چې نږدې پنځه کاله وړاندې د طالبانو له خوا تښتول شوی و، په قطر کې خوشي شول. برګډال د ۲۰۱۷ زکال د اکتوبر په ۱۶مه له دندې څخه د تېښتې په جرم اعتراف وکړ. فاضل او له هغه سره خوشي شوو نورو څلور طالب بندیانو د خوشي کېدو د شرط له مخې اجازه نه لرله تر یوه کال پورې له قطر څخه ووزي. د بشري حقونو څار ډله استدلال کوي چې له ګوانتانامو څخه د فاضل د خوشي کېدو سربېره، فاضل باید د جنګي جنایاتو له امله تر څېړنو لاندې ونیول شي. <ref name=":02">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2017/10/16/politics/bowe-bergdahl-guilty-plea/index.html|title=Bowe Bergdahl pleads guilty to desertion, faces up to life in prison|author1=Devon M. Sayers|author2=Holly Yan|work=CNN|access-date=2017-10-18}}</ref><ref>Gossman, Patricia (June 17, 2014) [https://www.hrw.org/news/2014/06/17/prosecute-taliban-commander-bergdahl-swap-war-crimes ''Prosecute Taliban Commander in Bergdahl Swap for War Crimes''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115152300/https://www.hrw.org/news/2014/06/17/prosecute-taliban-commander-bergdahl-swap-war-crimes|date=January 15, 2016}} [[Human Rights Watch]] hrw.org</ref><ref name="FazlRelease">{{cite news|title=American soldier held captive in Afghanistan is now free|url=http://www.msnbc.com/msnbc/bowe-bergdahl-released|access-date=1 June 2014|publisher=[[MSNBC]]|archive-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180900/http://www.msnbc.com/msnbc/bowe-bergdahl-released|url-status=dead}}</ref> نوموړی د افغانستان د اسلامي امارت له بیا واکمنېدو وروسته د ۲۰۲۱ زکال د سپټمبر په ۷مه نېټه د ملي دفاع وزارت مرستیال وټاکل شو. == سرچينې == pxuluvcz6e1wkmi055049env5u5nf5a 0 70655 371090 353360 2026-11-08T17:10:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371090 wikitext text/x-wiki په ۲۰۲۱ زکال کې پاکستان ضد لاریونونه د پاکستان پر ضد د هغو لاریونونو ټولګې ته ویل کېږي چې په افغانستان، هند، ایران، متحده ایالاتو او نورو هېوادونو کې د افغانستان په جګړه او ورپسې د پنجشیر په کړکېچ کې د پاکستان د مداخلې پر ضد ترسره شول. == مخینه == د ۲۰۲۱ زکال په اګست میاشت کې په پاکستان باندې بندیز غوښتنه «#SanctionPakistan» وروسته له هغه د ټولنیزو رسنیو په ټرینډ واوښته، کله چې افغان ولسمشر محمد اشرف غني پاکستان د طالبانو په فعاله ملاتړ تورن کړ. د افغان وګړو له خوا له دغه هشتګ څخه پریمانه ګټنه لامل وګرځېده د ملګرو ملتونو له امنیت شورا څخه غوښتنې وشي څو په پاکستان باندې د طالبانو د ملاتړ له امله بندیزونه ولګوي (خو دغه چاره هېڅکله هم وه نه شوه، ځکه چې نړیواله ټولنه خپلې ګټې له پاکستان سره په اتحاد کې ویني او هېچا ته له خپلو هېوادنیو ګټو څخه څه مهم نه دي). په ۲۰۲۱ زکال کې هغه مهال چې د طالبانو بریدونو زور واخیست او د افغانستان اسلامي جمهوریت سقوط وکړ، په بهرنیو هېوادونو کې د پاکستان د سفارتونو او قونسلګریو پر وړاندې لاریونونه پیل شول چې په دغو کې د پخواني کاناډايي سیاستوال کریس الکساندر په څېر د لویدیځوالو غږ هم شتون درلود او پر پاکستان باندې یې د بندیزونو غوښتنه کوله. <ref>{{cite news|date=11 August 2021|title=#SanctionPakistan trends as violence rages in Afghanistan|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/11/sanction-pakistan-twitter-trend-afghanistan-taliban}}</ref><ref name="SHAKIL2">{{cite web |last1=SHAKIL |first1=FM |title=Taliban’s win could soon be Pakistan’s loss |url=https://asiatimes.com/2021/08/talibans-win-could-soon-be-pakistans-loss/ |website=[[Asia Times]]}}</ref><ref name="IranIntl2">{{cite web |date=7 September 2021 |title=Afghans Protest Against Taliban, Pakistan In Kabul And Tehran |url=https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran |website=[[Iran International]] |access-date=22 August 2023 |archive-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926085332/https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran |url-status=dead }}</ref> په سنګاپور کې د ختیځې آسیا د انستیتیوت مخکښ علمي همکار رایان کلارک وویل چې «پاکستان په افغان طالبانو لږ ستراتیژیک کنټرول لري ځکه چې اوس په یو پیاوړي او باتجربه جنګي ځواک اوښتي دي». پښتون فعال افراسیاب خټک وايي «طالبان په افغانستان کې د پاکستان د ستراتیژیکو موخو لپاره دي، پاکستان د طالبانو له مخکې تګ څخه ډېر خوشاله دی، موخه مې پاکستاني جنرالان دي ځکه چې ملکي حکومت د پالیسیو په جوړولو کې ډېر لږ رول لري». له دې امله چې طالبانو د افغانستان ډیری برخې ونیولې، د پاکستان پر ضد لاریونونو لا زور واخیست ځکه چې د پنجشیر د مقاومت پر وړاندې د طالبانو سره د پاکستان د ملاتړ ادعاوې مطرح شوې. <ref name="IranIntl22">{{cite web |date=7 September 2021 |title=Afghans Protest Against Taliban, Pakistan In Kabul And Tehran |url=https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran |website=[[Iran International]] |access-date=22 August 2023 |archive-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926085332/https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran |url-status=dead }}</ref><ref name="SHAKIL22">{{cite web |last1=SHAKIL |first1=FM |title=Taliban’s win could soon be Pakistan’s loss |url=https://asiatimes.com/2021/08/talibans-win-could-soon-be-pakistans-loss/ |website=[[Asia Times]]}}</ref> پاکستان په افغان جګړه کې لاس لرل رد کړل او څرګنده یې کړه چې د طالبانو چټک مخکې تګ د افغانستان د ملي پوځ د تېروتنې له امله دی چې په ټولیزه توګه له کومې جګړې پرته تسلیم شول. یو شمېر لویدیځوال څارونکي د افغانستان د ملي پوځ او دولت بې کاره توب او فساد د جګړې په ډګر کې د هغوی د بایلې لامل بولي، ورته مهال دا هم یو لامل بولي چې افغانانو په خپلو کې هوکړه وکړه چې له طالبانو سره جګړه وه نه کړي (په حقیقت کې افغان دولت هم نور وه نه غوښتل چې جګړه دې له دې زیاته د افغان وګړو د دربدرۍ لامل وګرځي ځکه چې نړیواله ټولنه وړاندې له دې له طالبانو سره هوکړې ته رسېدلې وه، په داسې حال کې چې پر افغان دولت یې د مقاومت غږ کاوه). <ref>{{Cite web |last=Dawn.com |date=2021-08-11 |title=Afghan, Indian social media accounts being used to malign Pakistan: NSA Yusuf |url=https://www.dawn.com/news/1640086 |access-date=2021-10-01 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-14 |title=U.S. troops' return to Afghanistan has ominous parallel to recent history in Iraq |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-08-13/u-s-troops-returning-to-afghanistan-for-rescue-operation |access-date=2021-10-01 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lieven |first=Anatol |title=Opinion {{!}} Why Afghan Forces So Quickly Laid Down Their Arms |url=https://www.politico.com/news/magazine/2021/08/16/afghanistan-history-taliban-collapse-504977 |access-date=2021-10-01 |website=POLITICO |language=en}}</ref> د طالبانو روایتونه: د افغانستان په کړکېچ کې د کیسو کارونه او ځواک (Taliban Narratives: The uses and power of stories in the Afghanistan conflict )، په نامه اثر لیکوال توماس جانسون څرګندوي، «یو شمېر کسان شته چې پاکستان په هرڅه کې پړ بولي، ځکه دا ډېره ساده چاره ده. خو زه دا فکر کوم چې د جګړې په ډګر کې وضعیت له دې پیچلی و» او «تاسو همدارنګه کولای شي د کابل په دولت کې فساد او [د بېلګې په توګه] د هغو مشروعیت نه لرلو ته پام وکړی. تاسو د هغه څه د ارزونې اړوند چې په افغانستان کې پېښېدونکي دي ګڼ شمېر لاملونه لرۍ». <ref>{{Cite web |title=#SanctionPakistan doesn’t change reality in Afghanistan, say experts |url=https://www.trtworld.com/magazine/sanctionpakistan-doesn-t-change-reality-in-afghanistan-say-experts-49130 |access-date=2021-10-01 |website=#SanctionPakistan doesn’t change reality in Afghanistan, say experts |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211001065513/https://www.trtworld.com/magazine/sanctionpakistan-doesn-t-change-reality-in-afghanistan-say-experts-49130 |archivedate=2021-10-01 |url-status=dead }}</ref> == لاریونونه == د ۲۰۲۱ زکال په جولای میاشت کې لاریون کوونکو په سویډن کې د پاکستان د سفارت پر وړاندې لاریون وکړ او پاکستان یې د افغانستان په جګړه کې په لاسوهنې تورن کړ. <ref>{{cite news|date=30 July 2021|title=Protest held outside Pak embassy in Sweden against Islamabad's involvement in Afghan proxy war|publisher=Yahoo News|url=https://sg.news.yahoo.com/protest-held-outside-pak-embassy-182308833.html|access-date=22 August 2023|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822093123/https://sg.news.yahoo.com/protest-held-outside-pak-embassy-182308833.html|url-status=dead}}</ref> د اګست په لومړۍ نېټه په جرمني کې میشت افغان وګړي په فرانکفورت ښار کې د پاکستان د قونسلګرۍ پر وړاندې راغونډ شول او د افغانستان اړوند یې د پاکستان پر سیاستونو اعتراض وکړ. لاریون کوونکو پاکستان ضد شعارونه ورکول. <ref>{{cite news|date=1 August 2021|title=Afghans protest against Pakistan in Germany|publisher=Afghanistan Times|url=http://www.afghanistantimes.af/afghans-protest-against-pakistan-in-germany/}}</ref> د اګست په ۲مه په کاناډا او فرانسه کې میشتو سلګونو افغان وګړو د افغانستان په چارو کې د پاکستان او ایران د مداخلې پر ضد لاریونونه وکړل. <ref>Ahmad Sohib Hasrat. [https://pajhwok.com/2021/08/02/afghans-protest-against-pakistan-iran-interferences/ Afghans protest against Pakistan, Iran interferences]. Pajhwok News. 2 August 2021.</ref> د اګست په ۱۱مه په ویانا کې افغان ډیاسپورا په افغانستان کې د پاکستان د «نیابتي جګړې» پر ضد لاریون وکړ او له ملګرو ملتونو څخه یې وغوښتل د پاکستان پر وړاندې اقدام وکړي. په همدغه ډول لاریونونه په واشنګټن کې د پاکستان د سفارت پر وړاندې هم ترسره شول. <ref>{{cite news|date=11 August 2021|title=Afghan diaspora hold protest against Pakistan ‘proxy war’ in Vienna|url=http://www.afghanistantimes.af/afghan-diaspora-hold-protest-against-pakistan-proxy-war-in-vienna/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826035410/http://www.afghanistantimes.af/afghan-diaspora-hold-protest-against-pakistan-proxy-war-in-vienna/|archive-date=26 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=12 August 2021|title='Stop Proxy War': Afghan diaspora to protest in front of Pakistan embassy in US|publisher=[[Hindustan Times]]|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/stop-proxy-war-afghan-diaspora-to-protest-in-front-of-pak-embassy-in-us-101628771298996.html}}</ref> د اګست په ۲۰مه د متحده ایالاتو د کلراډو ایالت د ډینور افغاني الاصله امریکایانو د هغه افغان وګړو پر ملاتړ لاریون وکړ چې په افغانستان کې د طالبانو له ګواښونو سره مخ پاتې دي، څو په افغانستان کې د انساني کړکېچ اړوند عامه درک رامنځته کړي. یو شمېر لاریون کوونکو پر پاکستان باندې د بندیزونو غوښتنه هم کوله. <ref>{{cite news|date=20 August 2021|title=Afghan Americans rally in Denver for friends, family stuck in Afghanistan|publisher=Colorado News Online|url=https://coloradonewsline.com/2021/08/20/colorado-afghan-americans-rally-afghanistan/}}</ref> د اګست په ۲۱مه راپور ورکړل شو چې ۱۴۹ تنه افغان وګړي د اګست په ۱۹مه د پاکستان په پېښور ښار کې د لاریونونو او پاکستان ضد شعارونو د ورکولو له امله نیول شوي دي. <ref>{{cite news|date=21 August 2021|title=194 Afghans held for rioting in Peshawar|publisher=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1641776}}</ref> د اګست په ۲۹مه شاوخوا ۸۰۰ کسانو په آتن ښار کې د یونان د پارلمان پر وړاندې لاریون وکړ او پاکستان یې په افغانستان کې د وضعیت د خرابېدو لامل وباله. دوی د «چا افغانستان خراب کړ – پاکستان پاکستان» او «پاکستان له ترهګرو ملاتړ کوي» په څېر شعارونه ورکول. دغه لاریون کوونکي د پارلمان د ودانۍ له مخې څخه د متحده ایالاتو تر سفارت پورې ولاړل. <ref>{{cite web |title=800 people gather around the Greek Parliament |url=https://eminetra.co.uk/800-people-gather-around-the-greek-parliament/671816/ |publisher=Eminetra |access-date=2023-08-22 |تاريخ الأرشيف=2021-09-09 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210909160835/https://eminetra.co.uk/800-people-gather-around-the-greek-parliament/671816/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-09-09 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210909160835/https://eminetra.co.uk/800-people-gather-around-the-greek-parliament/671816/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210909160835/https://eminetra.co.uk/800-people-gather-around-the-greek-parliament/671816/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909160835/https://eminetra.co.uk/800-people-gather-around-the-greek-parliament/671816/ }}</ref><ref name="hindust2">{{cite news|date=31 August 2021|title=Afghans in Belgium organise protest, slam Pakistan for supporting Taliban|publisher=[[Hindustan Times]]|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/afghans-in-belgium-organise-protest-slam-pakistan-for-supporting-taliban-101630381230454.html}}</ref> د اګست په ۳۰مه د تکزاس په هوسټون کې هندي الاصله امریکایي لاریون کوونکو له طالبانو څخه د پاکستان د ملاتړ له امله د پاکستان پر ضد شعارونه ورکړل. <ref>{{cite news|date=30 August 2021|title=Indian-Americans protest against Taliban, raised anti-Pakistan slogans in Houston|url=https://news.abplive.com/videos/news/indian-americans-protest-against-taliban-raised-anti-pakistan-slogans-in-houston-1479198}}</ref> د اګست په ۳۱مه په بلجیم کې استوګنو افغان وګړو لاریون وکړ او د پاکستان پر ضد یې شعارونه ورکړل. د افغان ډیاسپورا په ګډون دغو لاریون کوونکو د نړیوالې ټولنې ملاتړ هم وغوښت. <ref name="hindust22">{{cite news|date=31 August 2021|title=Afghans in Belgium organise protest, slam Pakistan for supporting Taliban|publisher=[[Hindustan Times]]|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/afghans-in-belgium-organise-protest-slam-pakistan-for-supporting-taliban-101630381230454.html}}</ref> د سپټمبر په اوومه نېټه د افغانستان په پروان ولایت کې د پاکستان ضد لاریونونه ترسره شول. د راپورونو له مخې یو ځوان چې د دغه لاریون په تنظیم کولو کې یې ونډه لرله د طالبانو له خوا ووژل شو.<ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Taliban kill anti-Pak protester in Afghanistan's Parwan province: Reports|publisher=India Today|url=https://www.indiatoday.in/world/story/taliban-kill-anti-pak-protester-afghanistan-parwan-province-reports-1850286-2021-09-07}}</ref> د سپټمبر میاشتې په اوومه او اتمه نېټه په سلګونو کسانو په کابل کې لاریون وکړ او د «مرګ پر پاکستان» شعار یې ورکاوه. طالبانو د دغه لاریون د ځپلو په موخه له هوايي ډزو کار واخیست. طالبانو همدارنګه هغه خبریال هم ونیو چې د پاکستان ضد دغه لاریونونه یې تر رسنیز پوښښ لاندې راوړل. د ملګرو ملتونو سازمان د طالبانو له خوا د دغو لاریونونو ځپل وغندل او په دغو لاریونونو کې یې د څلور تنو مړینې ته اشاره وکړه. <ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Afghanistan: Taliban fire in air after protesters, including women, join anti-Pakistan rally in Kabul|work=[[South China Morning Post]]|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3147843/afghanistan-taliban-fire-shots-disperse-anti|access-date=8 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Taliban arrest journalists, cameramen covering anti-Pakistan protest in Kabul|work=[[India Today]]|url=https://www.indiatoday.in/world/story/taliban-arrest-journalists-cameramen-covering-anti-pakistan-protest-in-kabul-1850096-2021-09-07|access-date=8 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=10 September 2021|title=UN condemns Taliban violence against peaceful protesters|publisher=Al-Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/10/un-condemns-talibans-violence-against-peaceful-protesters}}</ref> د سپټمبر په اوومه په هرات ولایت کې د پاکستان ضد لاریون پر مهال د طالب ځواکونو د ډزو له امله دوه تنه ووژل شول او اته نور ټپیان شول.<ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Taliban fire in air to scatter protesters in Kabul; two killed in Herat protest|publisher=[[The Straits Times]]|url=https://www.straitstimes.com/asia/south-asia/taliban-fire-shots-to-disperse-protest-in-kabul}}</ref> ورته مهال د پنجشیر په روانو نښتو کې د پاکستان د مداخلې پر ضد په ایران او واشنګټن کې هم لاریونونه وشول.  <ref name="Telegraph26Aug2">{{cite news|date=7 September 2021|title=Afghans Protest Against Taliban, Pakistan In Kabul And Tehran|work=[[Iran International]]|url=https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran|access-date=8 September 2021|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926085332/https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Hundreds of Afghans take to Kabul’s streets calling for ‘freedom’|work=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/7/afghanistan-hundreds-take-to-the-street-in-anti-taliban-protest|access-date=8 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Kabul से लेकर वॉशिंगटन तक Pakistan की हो रही फजीहत! देखें सड़कों पर क्यों उतरे लोग|language=Hindi|trans-title=Pakistan's trouble from Kabul to Washington! See why people took to the streets|work=[[Aaj Tak]]|url=https://www.aajtak.in/world/video/kabul-to-washington-protest-against-pakistan-people-took-to-streets-news-in-hindi-1322988-2021-09-07|access-date=8 September 2021}}</ref> په تهران کې هم د پاکستان د سفارت پر وړاندې د پاکستان پر ضد لاریون وشو. لاریون کوونکو د طالبانو او پاکستان پر وړاندې شعارونه ورکول. ډیری لاریون کوونکو د احمدشاه مسعود او د هغه د زوی انځورونه له ځان سره لیږدول او شعار یې ورکاوه «تر څو چې ژوندي یو مسعود به زموږ رهبر وي». لاریون کوونکو همدارنګه لیکلي شعارونه له ځانه سره لرل چې پرې لیکلي و «پاکستانه، د ترهګرۍ او طالبانو له تغذیې لاس واخله»، «مرګ پر پاکستان، مرګ پر طالبانو او مرګ زموږ پر دښمنانو». <ref>{{cite news|date=7 September 2021|title=Afghans, Iranians in Tehran protest against Pakistani backing for a Taliban Afghanistan|publisher=Intelli News|url=https://intellinews.com/afghans-iranians-in-tehran-protest-against-pakistani-backing-for-a-taliban-afghanistan-220087/}}</ref><ref name="Telegraph26Aug22">{{cite news|date=7 September 2021|title=Afghans Protest Against Taliban, Pakistan In Kabul And Tehran|work=[[Iran International]]|url=https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran|access-date=8 September 2021|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926085332/https://iranintl.com/en/world/afghans-protest-against-taliban-pakistan-kabul-and-tehran|url-status=dead}}</ref> د سپټمر په ۸مه د هند په بنګلور ایالت کې افغان زده کړیالانو پاکستان ضد لاریون ترسره کړ. د همدغه لاریون په څېر بل لاریون د سپټمبر په ۱۰مه د پونې پوهنتون د ودانۍ مخې ته افغان زده کړیالانو وکړ. <ref>{{cite news|date=9 September 2021|title=Afghan students hold protest in Bengaluru against Pakistan's interference|publisher=Deccan Herald|url=https://www.deccanherald.com/video/state/afghan-students-hold-protest-in-bengaluru-against-pakistan-s-interference-1028576.html}}</ref><ref>{{cite news|date=10 September 2021|title=Afghan students come together in support of ‘national uprising’ against Taliban|publisher=Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/afghan-students-come-together-in-support-of-national-uprising-against-taliban-7501915/lite/}}</ref> د سپټمبر په ۸مه له سلو څخه زیاتو لاریون کوونکو چې ډیری یې افغان وګړي و د واشنګټن په ریورفرنټ پارک کې یې لاریون وکړ او د پاکستان پر وړاندې یې د خپل مقاومت وویل. <ref>{{cite news|date=13 September 2021|title=‘Nobody is safe in Afghanistan’: Members of Spokane’s Afghan community, supporters gather at Riverfront Park as Taliban seizes power|publisher=Spokesman|url=https://www.spokesman.com/stories/2021/sep/08/nobody-is-safe-in-afghanistan-members-of-spokanes-/}}</ref> د سپټمبر په ۱۰مه په نوي ډهلي کې میشتو افغان وګړو د پاکستان پر ضد لاریون وکړ. لاریون کوونکو پاکستان، افغانستان ته د ترهګرو په لېږلو او له طالبانو څخه په ملاتړ تورن کړ. لاریون کوونکو همدارنګه هوډ درلود په نوي ډهلي کې د پاکستان د عالي کمیشنرۍ پر وړاندې لاریون وکړي، خو د ډهلي پولیسو اجازه ور نه کړه. <ref>{{cite news|date=10 September 2021|title=Afghan nationals in Delhi protest against Pakistan|publisher=The Shillong Times|url=https://theshillongtimes.com/2021/09/11/afghan-nationals-in-delhi-protest-against-pakistan/}}</ref> د سپټمبر په ۱۱مه د تکزاس په آسټین کې د افغان وګړو ټولنې لاریون وکړ. لاریون کوونکو د متحده ایالاتو له دولت څخه وغوښتل پر پاکستان بندیزونه ولګوي. <ref>{{cite news|date=11 September 2021|title=Afghan-Canadians demonstrate on Parliament Hill: 'It’s absolutely heartbreaking'|publisher=Ottawa Citizen|url=https://ottawacitizen.com/news/afghan-canadians-demonstrate-on-parliament-hill-its-absolutely-heartbreaking|access-date=12 September 2021}}</ref> د سپټمبر په ۱۴مه په سویلي ډهلي کې میشتو افغانانو په افغانستان کې د پاکستان د لاسوهنې پر ضد لاریون وکړ. <ref>{{cite news|date=11 September 2021|title=Afghan community in Austin holds anti-Taliban demonstration outside Texas Capitol|publisher=[[KVUE (Texas)|KVUE]]|url=https://www.kvue.com/article/news/local/texas/austin-texas-911-capitol-afghan-community-demonstration/269-5fb17989-78e2-4644-9eef-f815ef898344|access-date=12 September 2021}}</ref> د سپټمبر په ۱۴مه د تاجکستان په دوشنبې ښار کې افغان ښځو د پاکستان او طالبانو پر ضد لاریون وکړ. هغوی «پاکستانه، له افغانستان څخه ووزه!» او «د افغانانو وژنه بس کړئ» شعارونه ورکول.<ref>{{cite news|date=14 September 2021|title=Afghans stage 2nd protest against Pakistan in Delhi|publisher=National Herald|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/afghans-stage-2nd-protest-against-pakistan-in-delhi}}</ref> د سپټمبر په ۱۶مه د نوي ډهلي په جنتر منتر سیمه کې افغان کډوالو د پاکستان ضد لاریون وکړ.<ref>{{cite news|date=14 September 2021|title=Afghan Women Residing In Tajikistan Protest Against Taliban, Pakistan|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty|Radio Free Europe]]|url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-tajikistan-women-protest/31460065.html|access-date=14 September 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=New Delhi: Afghan refugees hold protest against Pakistan over alleged support to the Taliban |url=https://www.youtube.com/watch?v=yIn44lCrzGA |publisher=Tribune}}</ref><ref>{{cite news|date=17 September 2021|title=Afghans protested in New Delhi against the Taliban regime|publisher=PixStory|url=https://www.pixstory.com/story/afghans-protested-in-new-delhi-against-the-taliban-regime/46893|access-date=22 August 2023|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822093123/https://www.pixstory.com/story/afghans-protested-in-new-delhi-against-the-taliban-regime/46893|url-status=dead}}</ref> د سپټمبر په ۲۲مه افغان ډیاسپورا په جینوا کې د ملګرو ملتونو د دفتر مخې ته د بروکن چییر په چاپېر راغونډ شول او د طالبانو او پاکستان پر ضد یې لاریون وکړ. <ref>{{cite news|date=22 September 2021|title=Geneva: Afghan Diaspora holds anti-Taliban protest, alleges Pakistan role behind crisis in Afghanistan|url=https://www.deccanherald.com/video/international/geneva-afghan-diaspora-holds-anti-taliban-protest-alleges-pakistan-role-behind-crisis-in-afghanistan-1033200.html|access-date=22 September 2021}}</ref> == سرچينې == f1dzhya2yaywya7yqun4bgbb4rula63 0 70656 371086 365787 2026-11-08T17:08:47Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371086 wikitext text/x-wiki امانوئل لاسکر (زوکړه: د ۱۸۶۸ زکال د ډسمبر ۲۴مه – مړینه: د ۱۹۴۱ زکال د جنوري ۱۱مه) جرمنی د شطرنج لوبغاړی، ریاضي پوه او فیلسوف و چې له ۱۸۹۴ زکال وروسته تر ۱۹۲۱ زکال پورې د ۲۷ کلونو لپاره د شطرنج د لوبې نړیوال اتل و؛ په دې سره نوموړي د شطرنج لوبې د نړیوالو اتلولیو په تاریخ کې له بل هر چا څخه د ډېرې مودې لپاره د اتلولۍ ځایګی په واک دې درلود. لاسکر د خپل شهرت د اوج پر مهال د شطرنج لوبې نه ماتېدونکی اتل ګڼل کېده چې اوس هم د شطرنج لوبې په تاریخ کې د یو پیاوړي لوبغاړي په توګه یادیږي. د هغه معاصرینو به ویل چې لاسکر د شطرنج په لوبه کې له اروايي لارو چارو څخه ګټنه کوله، آن ځینې وختونه به یې په قصدي ډول داسې کوچني حرکات ترسره کړل چې سیالان به یې حیران پاتې کول چې څه کوي. له دې سره وروستۍ څېړنې ښيي چې نوموړی له خپل مهاله وړاندې و او د خپلو معاصرینو په نسبت یې له انعطاف منونکو کړنلارو ګټنه کوله چې د هغو ډیری یې په درک کې عاجزه وو. لاسکر په معاصرو تحلیلونو ډېر ښه پوهېده، خو له ډیرو سره یې مخالف و. هغه د شطرنج مجلې او د شطرنج پنځه کتابونه خپاره کړل، خو راتلونکو لوبغاړو او مفسرینو په ډېرې سختۍ کولای شول د هغه له لارو چارو څخه درس واخلي. لاسکر د نورو لوبو په پراختیا کې هم مرسته وکړه. نوموړی د قطعو لومړۍ درجه لوبغاړی و چې د قطعو، دولس پچي او د خپلې ابداع کړې لوبې لاسکا اړوند یې لیکنې کړې دي. د لوبو اړوند د هغه کتابونو داسې یوه مسئله وړاندې کړه چې نن ورځ هم د قطعو د لوبې په ریاضیکي تحلیل کې پام وړ ده. لاسکر د یو څیړونکي ریاضي پوه په توګه شهرت درلود چې د تبادلي الجبر په برخه کې یې په زیاته کچه مرسته وکړه؛ په دغو کې د څو مجهوله کړیو د آیډیال د لومړنۍ تجزیې اثبات شامل و. ورته مهال د هغه فلسفي اثار او ډارمې چې ده په ګډه سره ولیکلې چندان توجه یې جلب نه کړه. <ref name="Laskeratbridge">A detailed examination of Emanuel Lasker's involvement in bridge is provided by the chapter ''Nicht nur Schach Emanuel Lasker als Bridgespieler'' by Robert van de Velde on pages 332–363 of ''Emanuel Lasker Denker Weltenbürger Schachweltmeister'' edited by Richard Forster, Stefan Hansen and Michael Negele (Berlin, 2009).</ref> == ژوند او مسلک == === لومړني کلونه ۱۸۶۸ – ۱۸۹۴ زکال === امانوئل لاسکر د ۱۸۶۸ زکال د ډسمبر په ۲۴مه د نیومارک په برلینکن (اوس مهال د پولنډ بارلینک ښار دی) کې د یو یهودي هنرمند په کور کې  وزیږېد. د یوولس کلنۍ په عمر د ریاضیاتو په برخه کې د زده کړې په موخه برلین ته ولېږل شو او هلته یې له خپل مشر ورور بیرثولډ سره چې له ده اته کاله مشر و ژوند کاوه او له هغه څخه یې د شطرنج لوبه زده کړه. بیرثولډ د ۱۸۹۰مې لسیزې په لومړیو کې د شطرنج لوبې د نړۍ له ۱۰ غوره لوبغاړو څخه و. امانوئل لاسکر د خپل لګښت د پوره کولو لپاره د شطرنج او قطعو د لوبو په کوچنیو لوبغالو په ځانګړې توګه په کیشرهوف کافه کې لوبه کوله. <ref name="chessmetricsProfileBertholdLasker">{{cite web |author=Jeff Sonas |author-link=Jeff Sonas |title=Chessmetrics Player Profile: Berthold Lasker |url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S073074000000111000000000017510100 |access-date=May 30, 2008 |publisher=Chessmetrics}}</ref><ref name="UXLEncyclopediaBiography">{{cite book|title=UXL Encyclopedia of World Biography|editor=Tyle, L.B.|publisher=U·X·L|year=2002|isbn=0-7876-6465-0|url=https://archive.org/details/uxlencyclopediao0000unse_n3y4|access-date=May 30, 2008}}</ref><ref name="Fine1952WorldsGreatChessGamesEmLasker">{{cite book|author=Fine, Reuben|title=The World's Great Chess Games|chapter=Emanuel Lasker|year=1952|publisher=Andre Deutsch (now as paperback from Dover)|isbn=0-679-13046-2|author-link=Reuben Fine}}</ref> لاسکر د کیشرهوف کافې د ۱۸۸۸/۸۹ زکال په ژمنۍ کلنۍ اتلولۍ او هافټرنیر اې سیالۍ («دویمه برخه» ټورنمنټ) کې چې د جرمني د شطرنج لوبې د شپږم کانګرس له خوا په برسلاو کې ترسره شوه؛ اتلولي خپله کړه. د دغې لوبې په ګټلو سره لاسکر د شطرنج لوبې د «ماسټر» لقب خپل کړ او په دې سره د شطرنج په برخه کې د هغه مسلکي ژوند پیل شو.<ref>"The Start of a Chess Career", from ''Lasker & His Contemporaries'', issue 1, published by Thinkers Press, Inc.</ref> لاسکر په امستردام کې د شطرنج د یو نړیوال ټورنمنټ پر مهال له میسون او ګنسبرګ څخه په مخکې کېدو دویم ځایګی خپل کړ. په ۱۸۹۲ زکال کې نوموړي په لندن کې دوه تورنمنټونه وګټل چې دویم یې ډیر ستونزمن و، خو ده په کې یوه لوبه هم وه نه بایلله. په ۱۸۹۳ زکال کې نوموړي په نیویارک ښار کې د شطرنج د لوبې بل تورنمنټ وګاټه او دلته یې د دغه تورنمنټ ۱۳ ټولې لوبې وګټلې. دا د شطرنج په تاریخ کې یو له هغه محدود شمېر بریاوو څخه ګڼل کېږي چې یو لوبغاړی په کې وکولای شي د یو مهم تورنمنټ بشپړ امتیازات خپل کړي. <ref name="Hannak">{{cite book|author=Dr. J. Hannak|title=Emanuel Lasker: The Life of a Chess Master|url=https://archive.org/details/emanuellaskerlif0000hann|publisher=Dover|year=2011|isbn=978-0486267067}}</ref><ref>{{cite web |title=Amsterdam (1889) |url=http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=79287 |access-date=July 23, 2019 |website=chessgames.com}}</ref><ref>{{cite book|author=Di Felice, Gino|title=Chess Results, 1747–1900|publisher=McFarland & Company|year=2004|pages=133–134|isbn=0-7864-2041-3}}</ref><ref name="Gillam2008London1892Belfast1892">{{cite book|author=Gillam, A.J.|title=London March 1892; London March/April 1892; Belfast 1892|publisher=The Chess Player|year=2008|isbn=978-1-901034-59-2|url=http://www.schachversand.de/e/detail/buecher/9414.html|access-date=November 23, 2008|تاريخ الأرشيف=February 13, 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150213214658/http://www.schachversand.de/e/detail/buecher/9414.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 13, 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150213214658/http://www.schachversand.de/e/detail/buecher/9414.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150213214658/http://www.schachversand.de/e/detail/buecher/9414.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214658/http://www.schachversand.de/e/detail/buecher/9414.html}}</ref><ref name="storiascacchiTornei1880Al1899">{{cite web |title=I tornei di scacchi dal 1880 al 1899 |url=http://xoomer.virgilio.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/itornei1880-99.htm |access-date=September 4, 2009 |publisher=La grande storia degli scacchi}}</ref><ref>{{cite book|author=Di Felice, Gino|title=Chess Results, 1747-1900|publisher=McFarland & Company|year=2004|page=142|isbn=0-7864-2041-3}}</ref><ref name="NYTimes1894PreSteinitzLasker">{{cite journal|journal=New York Times|date=March 11, 1894|title=Ready for a big chess match|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1894/03/11/106900358.pdf|access-date=May 30, 2008}} Note: this article implies that the combined stake was $4,500, but Lasker wrote that it was $4,000: {{cite journal|journal=[[Lasker's Chess Magazine]]|volume=1|date=January 1905|url=http://en.wikisource.org/wiki/Lasker%27s_Chess_Magazine/Volume_1|title=From the Editorial Chair|access-date=May 31, 2008}}</ref><ref>{{cite book|author=Hooper, David|author2=Whyld, Kenneth|author2-link=Kenneth Whyld|title=The Oxford Companion to Chess|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hoop|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hoop/page/81 81]|isbn=0-19-866164-9|year=1992|author-link=David Hooper (chess player)}}</ref><ref>{{cite book|author=Soltis, Andrew|title=Chess Lists Second Edition|publisher=McFarland & Company|year=2002|pages=81–83|isbn=0-7864-1296-8|author-link=Andrew Soltis}}</ref><ref>{{cite book|author=Sunnucks, Anne|title=The Encyclopaedia of Chess|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofc0000unse_e9y8|publisher=St. Martin's Press|year=1970|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofc0000unse_e9y8/page/76 76]|isbn=0-7091-1030-8}}</ref> په سیالیو کې د نوموړي ریکارډ پام وړ و: په ۱۸۹۰ زکال کې په برلین کې هغه یوه لنډه پلې آف لوبه د خپل ورور برثولډ پر وړاندې مساوي پای ته ورسوله او له ۱۸۸۹ زکال څخه یې تر ۱۸۹۳ زکال پورې نورې ټولې سیالی وګټلې؛ ده دغه سیالۍ تر ډېره پورې د لومړۍ درجه لوبغاړو هر یو: کورت فن باردلبن (۱۸۸۹ زکال)، ژاک میزس (۱۸۸۹ زکال)، هنري اډوارډ برډ (۱۸۹۰ زکال)، برثولډ انګلېش (۱۸۹۰ زکال)، جوزف هنری بلکبورن (۱۸۹۲ زکال)، جکسون شوالټر (۱۸۹۲-۱۸۹۳ زکال) او سلسو ګلمایو زوپاید (۱۸۹۳) پر وړاندې ترسره کړې. <ref name="storiascacchiMatches1880Al1999">{{cite web |title=I matches 1880/99 |url=http://storiascacchi.altervista.org/storiascacchi/matches/1880-99.htm |access-date=February 12, 2020 |website=La grande storia degli scacchi}}</ref><ref name="chessmetricsCareerDetailsEmanuelLasker">Select the "Career details" option at {{cite web |author=Jeff Sonas |author-link=Jeff Sonas |title=Chessmetrics Player Profile: Emanuel Lasker (career details) |url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=188510SSSSS3S073076189006131000000000017510100 |access-date=May 30, 2008 |publisher=Chessmetrics.com}}</ref> لاسکر په ۱۸۹۲ زکال کې خپله د شطرنج لومړنۍ مجله د لندن چیس فورټ نایټلي (The London Chess Fortnightly) په نامه خپره کړه چې د ۱۸۹۲ زکال د اګست له ۱۵مې نېټې څخه د ۱۸۹۳ زکال د جولای تر ۳۰مې نېټې خپره شوه. د ۱۸۹۳ زکال په دویمه ربع کې د دغې مجلې د چاپ ترمنځ د دوه اونیو پر ځای ۱۰ اونۍ وقفه راغله چې دا د مطبعې د ستونزو له امله وه. د دغې مجلې د وروستۍ ګڼې له چاپ لږ وروسته لاسکر متحده ایالاتو ته سفر وکړ او دوه راتلونکي کلونه یې هلته تېر کړل. <ref name="LondonChessFortnightly">{{cite book|title=The London Chess Fortnightly|author=Lasker, Emanuel|publisher=Moravian Chess|url=http://www.chesscafe.com/text/review302.pdf|access-date=June 6, 2008}}</ref><ref name="BillWallEmLasker">{{cite web |author=Bill Wall |title=Emanuel Lasker |url=http://billwall.phpwebhosting.com/articles/Emanuel_Lasker.htm |access-date=April 19, 2023 |website=Bill Wall's Chess Page}}</ref> لاسکر د دریو مخکښو نړیوالو ټورنمنټونو (برسلاو ۱۸۸۹ زکال، مانچستر ۱۸۹۰ زکال او درسدن ۱۸۹۲ زکال) اتل زیګبرت تاراش ته د سیالۍ وړاندیز وکړ؛ تاراش په ډیر کبر سره د هغه د سیالۍ وړاندیز رد کړ او څرګنده یې کړه چې لاسکر باید لومړی د یو یا دوه مهمو تورنمټونو په ګټلو خپل استعداد ثابت کړي. <ref name="Hannakp.312">{{cite book|author=Hannak, J.|title=Emanuel Lasker: The Life of a Chess Master|url=https://archive.org/details/emanuellaskerlif0000hann|publisher=Simon & Schuster|year=1959|page=[https://archive.org/details/emanuellaskerlif0000hann/page/31 31]|isbn=0-486-26706-7}}</ref> === د شطرنج سیالۍ ۱۸۹۴ – ۱۹۱۸ زکال === ==== د شټاینیټس پر وړاندې سیالۍ ==== وروسته له هغه چې تاراش د هغه د سیالۍ وړاندیز رد کړ، هغه نړیوال اتل ویلیام شټاینټس سیالۍ ته راوباله څو د نړیوالې اتلولۍ د عنوان ترلاسه کولو په موخه سیالي وکړي. په پیل کې لاسکر غوښتل له هر لوري څخه د ۵۰۰۰ امریکايي ډالرو په ارزښت لوبه وکړي خو دواړو د ۳۰۰۰ ډالرو شرط ومانه؛ وروسته بیا شټاینټس هغه ته تخفیف ورکړ ځکه لاسکر نه شو کولای دومره پیسې د سیالۍ لپاره راغونډې کړي. د سیالۍ د شرط وروستۍ کچه ۲۰۰۰ ډالر وه چې آن کچه یې د شټاینیټس د لومړنیو یو شمېر سیالیو څخه لږ وه (په دې سره له دواړو لورو څخه د سیالۍ شرط ۴۰۰۰ ډالر شو چې په ۲۰۰۶ زکال کې له ۴۹۵ زره ډالرو سره برابریږي). دغه سیالۍ بالاخره په ۱۸۹۴ زکال کې په نیویارک، فیلادلفیا او مونترال کې ترسره شوې. شټاینیټس وړاندې اعلان کړی و چې له شک پرته به سیالي وګټي، خو هغه مهال چې لاسکر لومړنۍ لوبه وګټله حیران پاتې شو. شټاینیټس دویمه لوبه وګټله او تر شپږمې لوبې پورې د دوی ترمنځ تعادل وساتل شو؛ ورته مهال لاسکر له اوومې څخه تر ۱۱مې پورې ټولې لوبې وګټلې او په دې سره شټاینېټس د یوې اونۍ استراحت غوښتنه وکړه. شټاینیټس په غوره حالت کې څرګندېده او وه یې کولای شول ۱۳مه او ۱۴مه لوبه وګټي. لاسکر ۱۵مه او ۱۶مه لوبه وګټله، خو هغه ونشو کولای د دغې سیالۍ په نیمايي کې خپلې ماتې جبران کړي. له دې امله لاسکر د ۱۰ لوبو په ګټلو، پنځه ماتو او څلورو مساوي لوبو سره په قانع کوونکي ډول بریالی شو. د مۍ په ۲۶مه لاسکر د شطرنج په لوبه کې د نړۍ دویم رسمي قهرمان شو او خپل دغه لقب یې له ۱۸۹۶ زکال څخه تر ۱۸۹۷ زکال پورې شټاینیټس ته په دویمه سیالۍ کې په ماتې ورکولو بیا تائید کړ؛ په دغه سیالۍ کې یې ۱۰ لوبې وګټلې، دوه یې وبایلې او پنځه نورې یې مساوي کړې. <ref name="Hannakp.31">{{cite book|author=Hannak, J.|title=Emanuel Lasker: The Life of a Chess Master|url=https://archive.org/details/emanuellaskerlif0000hann|publisher=Simon & Schuster|year=1959|page=[https://archive.org/details/emanuellaskerlif0000hann/page/31 31]|isbn=0-486-26706-7}}</ref><ref>Using incomes for the adjustment factor, as the outcome depended on a few months' hard work by the players; if prices are used for the conversion, the result is over $99,000—see {{cite web |title=Six Ways to Compute the Relative Value of a U.S. Dollar Amount, 1774 to Present |url=http://www.measuringworth.com/uscompare/ |access-date=May 30, 2008 |publisher=MeasuringWorth}} However, Lasker later published an analysis showing that the winning player got $1,600 and the losing player $600 out of the $4,000, as the backers who had bet on the winner got the rest: {{cite journal|journal=[[Lasker's Chess Magazine]]|volume=1|title=From the Editorial Chair|date=January 1905|url=http://en.wikisource.org/wiki/Lasker%27s_Chess_Magazine/Volume_1|access-date=May 31, 2008}}</ref><ref>{{cite book|author=Kažić, B. M.|title=International Championship Chess: A Complete Record of FIDE Events|url=https://archive.org/details/internationalcha00unse|publisher=Pitman|year=1974|page=[https://archive.org/details/internationalcha00unse/page/212 212]|isbn=0-273-07078-9}}</ref><ref name="Giffard394">{{cite book|author=Giffard, Nicolas|year=1993|title=Le Guide des Échecs|language=fr|publisher=[[Éditions Robert Laffont]]|page=394}}</ref><ref name="chessvilleSteinitzLasker1894">{{cite web |title=Lasker v. Steinitz – World Championship Match 1894 |url=http://www.chessville.com/instruction/Lasker_v_Steinitz/instr_annogames_laskervsteinitz1894.htm |access-date=May 30, 2008 |publisher=ChessVille |خونديځ نېټه=May 16, 2008 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080516222313/http://www.chessville.com/instruction/Lasker_v_Steinitz/instr_annogames_laskervsteinitz1894.htm |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080516222313/http://www.chessville.com/instruction/Lasker_v_Steinitz/instr_annogames_laskervsteinitz1894.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516222313/http://www.chessville.com/instruction/Lasker_v_Steinitz/instr_annogames_laskervsteinitz1894.htm }}</ref><ref name="storiascacchiMatches1880Al19992">{{cite web |title=I matches 1880/99 |url=http://storiascacchi.altervista.org/storiascacchi/matches/1880-99.htm |access-date=February 12, 2020 |website=La grande storia degli scacchi}}</ref><ref>{{cite book|author=Kažić, B. M.|title=International Championship Chess: A Complete Record of FIDE Events|url=https://archive.org/details/internationalcha00unse|publisher=Pitman|year=1974|page=[https://archive.org/details/internationalcha00unse/page/213 213]|isbn=0-273-07078-9}}</ref> ==== په ټورنمټونو کې بریاوې ==== اغېز لرونکو لوبغاړو او خبریالانو د ۱۸۹۴ زکال پر سیالۍ باندې د هغو له ترسره کېدو وړاندې او وروسته ملنډې ووهلې. له لوبې وروسته یو شمېر تبصره کوونکو په ځانګړې توګه تاراش وویل چې لاسکر له دې امله په دغه سیالۍ کې بریالی شوی چې شټاینټیس زوړ شوی (په ۱۸۹۴ زکال کې یې ۵۸ کاله عمر درلود). <ref name="WinterKKSCotch">{{cite web |author=Winter, E. |title=Kasparov, Karpov and the Scotch |url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/scotch.html |access-date=May 30, 2008 |publisher=ChessHistory}}</ref><ref name="NYTimes1894PreSteinitzLasker2">{{cite journal|journal=New York Times|date=March 11, 1894|title=Ready for a big chess match|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1894/03/11/106900358.pdf|access-date=May 30, 2008}} Note: this article implies that the combined stake was $4,500, but Lasker wrote that it was $4,000: {{cite journal|journal=[[Lasker's Chess Magazine]]|volume=1|date=January 1905|url=http://en.wikisource.org/wiki/Lasker%27s_Chess_Magazine/Volume_1|title=From the Editorial Chair|access-date=May 31, 2008}}</ref><ref name="LondonChessFortnightly2">{{cite book|title=The London Chess Fortnightly|author=Lasker, Emanuel|publisher=Moravian Chess|url=http://www.chesscafe.com/text/review302.pdf|access-date=June 6, 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emanuel Lasker |url=http://www.chess-poster.com/great_players/lasker.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527203548/http://www.chess-poster.com/great_players/lasker.htm |archive-date=May 27, 2008 |access-date=June 5, 2008 |publisher=Chess-Poster}}</ref><ref name="UXLEncyclopediaBiography2">{{cite book|title=UXL Encyclopedia of World Biography|editor=Tyle, L.B.|publisher=U·X·L|year=2002|isbn=0-7876-6465-0|url=https://archive.org/details/uxlencyclopediao0000unse_n3y4|access-date=May 30, 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Chess World Champions – Emanuel Lasker |url=http://www.chesscorner.com/worldchamps/lasker/lasker.htm |access-date=November 21, 2008 |publisher=ChessCorner |تاريخ الأرشيف=October 26, 2008 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081026083115/http://www.chesscorner.com/worldchamps/lasker/lasker.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=October 26, 2008 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081026083115/http://www.chesscorner.com/worldchamps/lasker/lasker.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081026083115/http://www.chesscorner.com/worldchamps/lasker/lasker.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026083115/http://www.chesscorner.com/worldchamps/lasker/lasker.htm }}</ref> امانوئل لاسکر دغو نیوکو ته د یو پام وړ ریکارډ په جوړولو ځواب ورکړ. نوموړي د هایټنګز د ۱۸۹۵ زکال په سیالۍ کې (چېرې چې د دې احتمال هم شتون درلود چې له تیفوئید تبې څخه رنځېده) له پیلزبري او چیګورین شا ته، خو له تاراش او شټاینیټس وړاندې دریم ځایګی خپل کړ او وروسته یې بیا د سن پترزبورګ د ۱۸۹۵ زکال په ستونزمنه سیالۍ کې لومړی ځایګی ترلاسه کړ (دا د شطرنج د پیاوړو څلورو لوبغاړو ترمنځ سیالي وه چې هغه وکولای شول له شټاینیټس، پیلزبري او چیګورین څخه مخکې شي).<ref name="Fine1952WorldsGreatChessGamesEmLasker2">{{cite book|author=Fine, Reuben|title=The World's Great Chess Games|chapter=Emanuel Lasker|year=1952|publisher=Andre Deutsch (now as paperback from Dover)|isbn=0-679-13046-2|author-link=Reuben Fine}}</ref><ref name="UXLEncyclopediaBiography3">{{cite book|title=UXL Encyclopedia of World Biography|editor=Tyle, L.B.|publisher=U·X·L|year=2002|isbn=0-7876-6465-0|url=https://archive.org/details/uxlencyclopediao0000unse_n3y4|access-date=May 30, 2008}}</ref><ref name="KCAK">{{Cite book|last1=Winter|first1=Edward|author1-link=Edward Winter (chess historian)|year=1999|title=Kings, Commoners and Knaves: Further Chess Explorations|edition=1|publisher=Russell Enterprises, Inc.|isbn=1-888690-04-6|pages=315–316}}</ref><ref name="Chess Omnibus">{{Cite book|last1=Winter|first1=Edward|author1-link=Edward Winter (chess historian)|year=2003|title=A Chess Omnibus|edition=1|publisher=Russell Enterprises, Inc.|isbn=1-888690-17-8|pages=177–178}}</ref><ref>{{cite web |author=Winter, Edward |title=Chess Note 5144: Tsar Nicholas II |url=http://www.chesshistory.com/winter/winter38.html#5144._Tsar_Nicholas_II |access-date=November 21, 2008 |publisher=ChessHistory}}</ref><ref name="storiascacchiTornei1880Al18992">{{cite web |title=I tornei di scacchi dal 1880 al 1899 |url=http://xoomer.virgilio.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/itornei1880-99.htm |access-date=September 4, 2009 |publisher=La grande storia degli scacchi}}</ref><ref name="chessmetricsCareerDetailsEmanuelLasker2">Select the "Career details" option at {{cite web |author=Jeff Sonas |author-link=Jeff Sonas |title=Chessmetrics Player Profile: Emanuel Lasker (career details) |url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=188510SSSSS3S073076189006131000000000017510100 |access-date=May 30, 2008 |publisher=Chessmetrics.com}}</ref><ref name="storiascacchiTornei1900Al1909">{{cite web |title=I tornei di scacchi dal 1900 al 1909 |url=http://xoomer.virgilio.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/itornei1900-09.htm |access-date=September 4, 2009 |publisher=La grande storia degli scacchi}}</ref><ref name="storiascacchiTornei1910Al1919">{{cite web |title=I tornei di scacchi dal 1910 al 1919 |url=http://xoomer.virgilio.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/itornei1910-19.htm |access-date=September 4, 2009 |publisher=La grande storia degli scacchi}}</ref><ref>For good measure he also took first prize in a weaker tournament at Trenton Falls in 1906.</ref> == مړینه == لاسکر د ۱۹۴۱ زکال د جنوري په ۱۱مه د ۷۲ کلونو په عمر د مونټ سیناي په نامه یو خیریه روغتون کې د پښتورګو د ناروغۍ له امله ومړ. د هغه د جنازې مراسم په ریورسایډ میموریال کلیسا کې ترسره شول او د نیویارک د کویینز سیمې په بث اولام تاریخي هدیره کې خښ کړای شو. <ref>{{Cite news|date=1941-01-14|title=LEADERS IN CHESS AT LASKER SERVICE; 200 Attend Rites for the Former Champion of the World (Published 1941)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1941/01/14/archives/leaders-in-chess-at-lasker-service-200-attend-rites-for-the-former.html|access-date=2021-01-09|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite book|last=Steinitz|first=William|url=https://books.google.com/books?id=NltT4BinugsC&pg=PA265|title=The Steinitz Papers: Letters and Documents of the First World Chess Champion|date=2002-08-27|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1193-1|location=|pages=265|language=en}}</ref><ref>[https://en.chessbase.com/post/visiting-steinitz-and-lasker-at-their-final-resting-places ChessBase: Visiting Steinitz and Lasker at Their Final Resting Places]</ref> == سرچينې == n5arqadwlp462534r8l1cdct5i2mqmr 0 70678 371087 365823 2026-11-08T17:09:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371087 wikitext text/x-wiki د ۱۹۹۸ زکال د اګست په ۷مه نېټه د متحده ایالاتو په دوه سفارتونو بریدونه شول. دغه شاوخوا هم مهاله بریدونه د ختیځې افریقا په دوه ښارونو کې له چاودېدونکو توکو ډکو موټرونو څخه په ګټې اخیستنې ترسره شول چې له ۲۰۰ څخه زیات کسان په کې ووژل شول؛ بریدونه د تانزانیا په دارالسلام او د کینیا په نایروبي کې د متحده ایالاتو په سفارتونو ترسره شول. <ref>{{Cite web |date= |title=Lifting the Veil — Understanding the Roots of Islamic Militancy {{!}} Harvard International Review |url=http://hir.harvard.edu/religion/lifting-the-veil?page=0,1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928085258/http://hir.harvard.edu/religion/lifting-the-veil?page=0%2C1 |archive-date=2011-09-28 |access-date=2021-11-15 |website=hir.harvard.edu}}</ref> فضل عبدالله محمد او عبدالله احمد عبدالله د دغو بریدونو د اصلي طراحانو په توګه وبلل شول. <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2011/jun/12/world/la-fg-embassy-bombings-20110612|work=Los Angeles Times|first=Brian|last=Bennett|title=Al Qaeda operative key to 1998 U.S. embassy bombings killed in Somalia|date=June 12, 2011|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110613004037/http://articles.latimes.com/2011/jun/12/world/la-fg-embassy-bombings-20110612|archive-date=June 13, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web |date=April 23, 2004 |title=Al-Qaida timeline: Plots and attacks – World news – Hunt for Al-Qaeda |url=http://www.nbcnews.com/id/4677978 |access-date=January 21, 2013 |publisher=NBC News}}</ref><ref>{{cite web |title=Читать онлайн 'The Black Banners' автора Soufan Ali H. - RuLit - Страница 83 |url=http://www.rulit.net/books/the-black-banners-read-249656-83.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115154325/http://www.rulit.net/books/the-black-banners-read-249656-83.html |archive-date=January 15, 2014}}</ref> == انګېزه او چمتوالی == باور دا دی چې دغه بریدونه د مصر د اسلامي جهاد د ډلې د څلورو هغو غړو د نیولو او استرداد غچ و چې له بریدونو دوه میاشتې وړاندې په مصر کې د یو لړ وژنو تور ورباندې و او په البانیا کې ونیول شول. د همدغه کال د جون او جولای میاشتو ترمنځ په وژنو کې تورن کسان، احمد اسماعیل عثمان صالح، احمد ابراهیم السید النګار، شوقي سلامه مصطفی عطیه او محمد حسن تیتا د متحده ایالاتو په همکارۍ له البانیا څخه مصر ته ولېږدول شول. په دغو کسانو باندې د مصر د ولسي جرګې د مشر رفعت المحجوب د وژنې او همدارنګه په قاهره کې د خلیل الخلیلي په مارکېټ باندې د احتمالي برید د پلان جوړولو تور و. راتلونکې میاشت یوه بیانیه ورکړل شوه چې په کې متحده ایالاتو ته ګواښ وشو او څرګنده یې کړه چې متحده ایالات به د خپلې دغې مداخلې ځواب ترلاسه کړي. له دې سره د سپټمبر د ۱۱مې نېټې د بریدونو څېړونکي کمیسیون ادعا کړې چې د دغو بریدونو پیلني اقدامات د ۱۹۹۸ زکال په فبروري میاشت کې د بن لادن په فتوا پیل شول. <ref>{{cite book|first=Jane|last=Mayer|title=The Dark Side: The Inside Story of How The War on Terror Turned into a War on American Ideals|location=New York|publisher=Doubleday|year=2008|isbn=978-0-385-52639-5|page=[https://archive.org/details/darksideinsidest00maye/page/114 114]|url=https://archive.org/details/darksideinsidest00maye/page/114}}</ref><ref name="vic">{{cite web |last=Advocate |first=Victoria |author-link=Victoria_Advocate |date=August 13, 1998 |title=Bombings connect to mysterious arrests |url=https://news.google.com/newspapers?id=3TIKAAAAIBAJ&pg=6853,2521016&dq=khan+el+khalili+market&hl=en}}{{Dead link|date=March 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=Higgins|first=Andrew|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|title=A CIA-Backed Team Used Brutal Means to Crack Terror Cell|date=November 20, 2001|url=https://www.wsj.com/articles/SB1006205820963585440|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023101709/https://www.wsj.com/articles/SB1006205820963585440|archive-date=October 23, 2017}}</ref><ref>[http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf 9/11 Commission Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123013421/http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf|date=November 23, 2015}} p. 69</ref> د خبریال لارنس لایټ په خبره د نایروبي عملیات په مکه کې د کعبې شریفې په نوم او په دارالسلام کې برید بیا په اسرائیلو کې د بیت المقدس جومات په نامه و؛ چې «دواړو نومونو په افریقا کې د امریکا له سفارتونو سره کومه څرګنده اړیکه نه لرله. بن لادن په پیل کې وویل چې دغه سفارتونه یې په سومالیا باندې د برید له امله په نښه کړي؛ وروسته یې بیا توضېح کړه چې په نایروبي کې د متحده ایالاتو سفارت د سوډان د تجزیې پلان طراحي کړی و. هغه همدارنګه خپلو پیروانو ته وویل چې په روانډا کې د نسل وژنې پلان هم د دغو دوه سفارتونو دننه جوړ شوی و». رایټ له دغو څخه دې پایلې ته ورسېد چې د بن لادن واقعي موخه دا وه څو «متحده ایالات افغانستان ته راکش کړي، هغه هېواد چې له ډېرې مودې راهیسې د سترواکیو هدیره بلل کېږي».<ref>{{cite book|last=Wright|first=Lawrence|title=Looming Tower: Al Qaeda and the Road to 9/11|location=New York|publisher=Knopf|year=2006|page=[https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig/page/272 272]|isbn=0-375-41486-X|url=https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig/page/272}}</ref> د ۱۹۹۸ زکال په می میاشت کې په نایروبي کې یوه ویلا د بم جوړونکو له خوا وپېرل شوه څو د هغو د موټرو له تم ځای څخه د بم جوړونې په موخه ګټنه وکړي. شیخ احمد سلیم سویډان په نایروبي کې یو ټویوټا ډاینا موټر او په دارالسلام کې یې د ۱۹۸۷ زکال ماډل نیسان اطلس یخچالي موټر وپېره. <ref name="sacredcows">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|first2=Steven|last2=Simon|title=The Age of Sacred Terror|year=2002|location=New York|publisher=Random House|isbn=0-375-50859-7|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj}}</ref> د ۱۹۹۸ زکال په جون میاشت کې خلفان خمیس محمد په دارالسلام کې د متحده ایالاتو له سفارت سره په نږدې ۴ مایلي (۶ کیلومتره) فاصله کې ۲۱۳ نمبر کور کرایه کړ. دوی له یوه سامورای سوزکي موټر څخه په ګټنې چاودېدونکي توکي د وریژو په بوجیو کې دغه کور ته راوړل. <ref>{{cite book|last1=Hamm|first1=Mark|title=Terrorism As Crime: From Oklahoma City to Al-Qaeda and Beyond|date=2007|publisher=NYU Press|page=65|url=https://books.google.com/books?id=VkAdEJZou64C|access-date=June 23, 2016|isbn=9780814737453}}</ref> په نایروبي او دارالسلام دواړو کې محمد عوده د ۲۰۰۰ پونډي (۹۰۰ کیلويي) لویو بمونو په جوړولو څارنه کوله. د نایروبي په بم کې د څښاک توکو د ۴۰۰ څخه تر ۵۰۰ بوتلونو په اندازه ټي ان ټي، امونیم نایتریت، د المونیم پوډر او چاودېدونکې پلیته کارول شوې وه. چاودېدونکي توکي چې د موټر په باډۍ کې ځای پر ځای شوي و په ۲۰ لرګینو قطیو کې په ځانګړې طراحۍ برابر او سرونه یې په سمه توګه تړل شوي و. محسن موسی متوالی عطوه بمونه له لین څخه په ګټنې ونښلول او هغه یې د موټر په شا کې بټرۍ ته ورسول همدارنګه یې د هغو سوچ د موټر په سوچ بورډ کې ځای پر ځای کړ. د دارالسلام بم لږ توپیر لرونکی جوړښت درلود؛ ټي ان ټي چاودېدونکي توکي د اکسیجن او غازو له پنځلس ډبو سره وصل و او پر هغو باندې یې د امونیم نایتریت څلور بوجۍ اېښې وې؛ ورته مهال یې د ریګ څو بوجۍ د هغو یوې خواته اېښې وې و څو د چاودنې اړخ یې پر مټ هدایت کړي. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VkAdEJZou64C|title=Terrorism as Crime: From Oklahoma City to Al-Qaeda and Beyond|first=Mark S.|last=Hamm|publisher=NYU Press|year=2007|isbn=978-0-8147-3696-8|page=66|access-date=September 13, 2011}}</ref><ref name="sacredcows2">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|first2=Steven|last2=Simon|title=The Age of Sacred Terror|year=2002|location=New York|publisher=Random House|isbn=0-375-50859-7|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj}}</ref> چاودنې د اګست په ۱۷مه نېټه پلان شوې وې؛ دا د خلیج د جګړې په لومړنیو پړاوونو کې سعودي عربستان ته د متحده ایالاتو د ځواکونو د ننوتو اتمه کلیزه وه چې ښکاري دغه نېټه خپله اسامه بن لادن غوره کړې وه. <ref>{{cite book|first=Rohan|last=Gunaratna|year=2002|title=Inside Al Qaeda|location=New York|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-12692-1|page=[https://archive.org/details/insidealqaedaglo00guna/page/46 46]|url=https://archive.org/details/insidealqaedaglo00guna/page/46}}</ref> هغه مهال چې د بن لادن ساتونکي له بریدونو وروسته ترې وپوښتل چې آیا دا دومره تلفات ضروري و، هغه د ۱۹۹۶ او ۱۹۹۸ زکال پر مهال له امریکا او اسرائیلو سره د جګړې په اړه د القاعدې فتواوو ته اشاره وکړه: «موږ ټولې نړۍ ته ګواښ کړی چې د امریکا په دوستانو به څه حال راوړو. موږ له هماغه مهال څخه دغو هېوادونو ته ګواښ کړی و او له همدې امله یې موږ د تلفاتو مسئول نه یو». د ۱۹۹۹ زکال په دویمه نیمايي کې اسامه بن لادن په افغانستان کې د یو پوځي کمپ څخه فارغېدونکو ځوانانو ته د نایروبي د سفارت د برید اهداف توضېح کړل. بن لادن وویل چې په سومالیا کې د هیلو بېرته رامنځته کونکي عملیات (Operation Restore Hope) په نایروبي کې د متحده ایالاتو سفارت طراحي کړي و چې له امله یې ۳۰ زره مسلمانان ووژل شول، د سویلي سوډان د یاغي مشر جان ګارنګ ملاتړ هم له دې ځایه کېده او دا د افریقا په ختیځ کې د متحده ایالاتو تر ټولو لوی استخباراتي مرکز و. <ref>{{cite book|last=Bergen|first=Peter|author-link=Peter Bergen|date=2021|title=The Rise and Fall of Osama bin Laden|url=https://books.google.com/books?id=mWI7EAAAQBAJ&pg=PA114|location=New York|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-9821-7052-3|page=114}}</ref><ref>{{cite book|last1=Soufan|first1=Ali|author-link1=Ali Soufan|last2=Freedman|first2=Daniel|date=2020|title=The Black Banners (Declassified): How Torture Derailed the War on Terror after 9/11|url=https://books.google.com/books?id=1tTXDwAAQBAJ&pg=PT105|location=New York|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-54072-7|page=96}}</ref> == بریدونه او تلفات == د اګست په اوومه د سیمه ییز مهال د سهار د ۱۰:۳۰ او ۱۰:۴۰ بجو ترمنځ ځانمرګو برید کوونکو له چاودېدونکو توک ډک موټرونه په دارالسلام او نایروبي کې د سفارتونو له ودانیو بهر پارک کړل چې نږدې هم مهاله یې چاودنه ورکړه. د نایروبي په چاودنه کې ټولټال ۲۱۳ تنه او د دارالسلام په چاودنه کې ۱۱ تنه ووژل شول. ورته مهال د نایروبي چاودنه د ۴۰۰۰ تنو او د دارالسلام چاودنه د ۸۵ کسانو د ټپي کېدو لامل وګرځېده. <ref>{{cite web |title=Frontline: The trail of evidence - FBI executive summary |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/bombings/summary.html |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20150121103806/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/bombings/summary.html |archive-date=January 21, 2015 |access-date=May 2, 2014 |publisher=PBS.org |df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Embassy Bombings |url=http://usinfo.state.gov/is/international_security/terrorism/embassy_bombings.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805035833/http://usinfo.state.gov/is/international_security/terrorism/embassy_bombings.html |archive-date=August 5, 2007 |access-date=August 4, 2007 |publisher=U.S. Department of State website}}</ref><ref>{{Cite web |title=Accountability Board Report: Nairobi-Tanzania Bombings -- Anti-US Mass Casualty Incidents |url=https://fas.org/irp/threat/arb/board_casualties.html |access-date=2020-05-27 |website=fas.org |archive-date=2020-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200901032723/https://fas.org/irp/threat/arb/board_casualties.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Some Practical Applications of Forensic Seismology |url=http://web.mst.edu/~rogersda/umrcourses/ge342/Forensic%20Seismology-revised.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190716/http://web.mst.edu/~rogersda/umrcourses/ge342/Forensic%20Seismology-revised.pdf |archive-date=October 29, 2013 |access-date=November 3, 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Profiles of Americans killed in Kenya embassy bombing|publisher=[[CNN.com]]|date=August 13, 1998|url=http://www.cnn.com/US/9808/13/bomb.victims.profile/|access-date=November 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20061216220021/http://www.cnn.com/US/9808/13/bomb.victims.profile/|archive-date=December 16, 2006}}</ref><ref>[[Associated Press]], "Bin Laden raid avenged secret CIA deaths", ''[[Japan Times]]'', May 30, 2011, p. 1.</ref><ref>{{Cite web |title=Jesse Nathanael Aliganga |url=http://www.arlingtoncemetery.net/jnaligana.htm/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205848/http://www.arlingtoncemetery.net/jnaligana.htm |archive-date=March 3, 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Fil-Am hero guard killed in Nairobi |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-21934489.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102101701/http://www.highbeam.com/doc/1P1-21934489.html |archive-date=November 2, 2012 |access-date=December 24, 2011 |website=highbeam.com |df=mdy-all}}</ref> په داسې حال کې چې عزام له محمد راشد داوود العوهلي سره یوځای ټویوټا ډاینا موټر د نایروبي د سفارت پر لور په چټکۍ سره زغلاوه، سیمه ییز امنیتي ګارد بنسون اوکوکو باوکو ته یې غږ وکړ چې په چټکۍ سره لار پرانیزي، هغه مهال چې نوموړي له دغې چارې انکار وکړ، ډزې یې پرې وکړې. العوهلي له موټر څخه له وتو او تېښتې وړاندې یو بیهوښه کوونکی لاسي بم د سفارت د ساتونکو پر لور ګزار کړ. اسامه بن لادن وروسته دغه چاره داسې توضېح کړه چې د العوهلي پلان دا و چې بېرون ته ځان واچوي او په ساتونکو ډزې وکړي څو د موټر چلونکي لپاره لار خلاصه کړي. خو له هغه څخه تمانچه په موټر کې پاتې وه او همدا و چې له بم غورځولو وروسته وتښتېد. هغه مهال چې باوکو د ملاتړ لپاره لومړنۍ پوځي پوستې ته مخابره ورکړه، موټر وچاودېد. <ref name="seeds">{{cite book|last=Ressa|first=Maria|title=Seeds of Terror|year=2003|location=New York|publisher=Free Press|isbn=0-7432-5133-4|url=https://archive.org/details/seedsofterroreye00ress}}</ref><ref name="katz">{{cite book|last=Katz|first=Samuel M.|title=Relentless Pursuit: The DSS and the manhunt for the al-Qaeda terrorists|url=https://archive.org/details/relentlesspursui0000katz|location=New York|publisher=Forge/Tom Doherty|year=2002|isbn=0-7653-0402-3}}</ref> چاودنې د سفارت ودانۍ ته شدید زیان واړوه او په څنګ کې یې یوفوندي نومې ودانۍ ونړېده؛ په دغه ودانۍ کې ډیری قربانیان زده کړیالان او د سکرټریل کالج مامورین و چې همدلته ځای پر ځای شوي و. د چاودنې څخه رامنځته شوې تودوخه د ودانیو له منځه د هایلي سلاسي واټ پر لور هدایت شوه او له امله یې د سورلۍ یو بس موټر اور واخیست. د نیم مایل (۸۰۰ متر) په شعاع کې ټولې کړکۍ ماتې شوې. ډیری کسان د سترګې له ناحیې ټپیان شوي و، ځکه چې د چاپېرو ودانیو اوسېدونکي د لاسي بم او ډزو د غږ له اورېدو وروسته د اصلي چاودنې تر مهاله په خپلو کړکیو کې ولاړ و، څو وګوري څه پېښ شوي. <ref>{{Cite web |title=www.washingtonpost.com: E. Africa Bombings Report |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/eafricabombing/stories/main080898.htm |access-date=2020-04-28 |website=www.washingtonpost.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=1998-08-30 |title=Kenya's Blinded, Near-Blind Wait, Pray |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-aug-30-mn-17966-story.html |access-date=2020-04-28 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> ورته مهال اطلس موټر چې په ۳۶ لایبون سړک کې یې د متحده ایالاتو په سفارت باندې چاودنه وکړه، د حمدن خلیفه الله عود له خوا چلول کېده چې د ژیړو وېښتانو د لرلو له امله په «جرمني احمد» مشهور و او څو ورځې وړاندې هېواد ته را ګرځېدلی و. په دغه برید کې د وژل شوو شمېر له نایروبي لږ و ځکه چې د متحده ایالاتو سفارت د ښار له مرکز څخه بهر په اویستربای لوکسه سیمه کې و او د اوبو یو ټانکر مانع وګرځېد چې له چاودېدونکو توکو ډک موټر سفارت ته ښه نږدې شي. <ref name="sacredcows3">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|first2=Steven|last2=Simon|title=The Age of Sacred Terror|year=2002|location=New York|publisher=Random House|isbn=0-375-50859-7|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj}}</ref><ref>{{Cite web |title=Accountability Board Report: Nairobi-Tanzania Bombings -- Dar es Salaam |url=https://irp.fas.org/threat/arb/board_daressalaam.html |website=irp.fas.org}}</ref> له بریدونو وروسته، هغه ډلې چې ځانونه یې «د سپېڅلو ځایونو د آزادۍ پوځ» باله د دغو بریدونو مسئولیت پر غاړه واخیست. د متحده ایالاتو څېړونکي په دې باور دي چې دغه اصطلاح د مصر د اسلامي جهاد د ډلې له خوا په پوښښ کوونکې توګه وکارول شوه، او په اصل کې دوی دغه بریدونه ترسره کړل. <ref>[[National Intelligence Council|Global Briefings]], Issue 27, "Osama bin Laden tied to other Fundamentalists", September 1998.</ref> == سرچينې == 53nk2mtcwervaesy5lay2fdqk9s822b 0 70689 371182 367823 2026-11-08T18:15:29Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371182 wikitext text/x-wiki ګبن د «Hylobatidae» په کورنۍ کې یو ډول شاديان دي. له تاریخي اړخه په دې کورنۍ کې يو جينس موجود و، خو اوس په څلورو موجوده نسلونو او 20 انواعو وېشل شوي دي. ګبن له ختيځ بنګله ديش څخه نيولې شمال ختيځ هندوستان پورې، تر سويلي چين او اندونيزيا پورې (د سماټرا، بورنيو او جاوا ټاپوګانو په ګډون) په نيمه استوايي او استوايي باراني ځنګلونو کې ژوند کوي. دې ته کوچني شاديان هم ويل کېږي، کبن له سترو شاديانو سره (چې هغه بونوبو، چمپانزي، ګوريلا، اونګوتان او انسانان دي) له دې امله توپير لري، چې دوی کوچني دي، ښکته جنسي د شکل ورته والی ښيي، او ځالې نه جوړوي. د نورو ټولو شاديانو په څېر، ګبن لکۍ نه لري. د ډېرو سترو شاديانو په خلاف، ګبن عموماً د اوږدمهال لپاره  جوړه يي اړيکې جوړوي. د هغوی د حرکت ابتدايي حالت، په مټو تګ دی، چې دې کې په يو ساعت کې د پنځه پنځوس کيلو متره (په يو ساعت کې 34 ميله) په چټکتيا سره د پنځلس متره (50 فوټه) واټن پورې له يوې څانګې څخه بلې څانګه کې ځنګېدل شامل دي. دوی تر اته متره (26 فوټه) پورې هم ټوپ وهلی شي، او د توازن لپاره د خپلو مټو په پورته کولو سره دوه لوریو ته تګ کولای شي. دوی په ونو کې اوسېدونکو، نه الوتونکو تي لرونکو کې تر ټولو چټک دي.<ref>{{Cite web |title=Gibbon Conservation Center Working to Save South Asia's Hoolock Gibbons & Other "Small Apes" |url=http://voices.nationalgeographic.com/2014/03/03/gibbon-conservation-center-working-to-save-south-asias-hoolock-gibbons-other-small-apes/ |access-date=14 February 2016 |website=National Geographic = |تاريخ الأرشيف=5 November 2014 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141105120232/http://voices.nationalgeographic.com/2014/03/03/gibbon-conservation-center-working-to-save-south-asias-hoolock-gibbons-other-small-apes/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=5 November 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20141105120232/http://voices.nationalgeographic.com/2014/03/03/gibbon-conservation-center-working-to-save-south-asias-hoolock-gibbons-other-small-apes/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20141105120232/http://voices.nationalgeographic.com/2014/03/03/gibbon-conservation-center-working-to-save-south-asias-hoolock-gibbons-other-small-apes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105120232/http://voices.nationalgeographic.com/2014/03/03/gibbon-conservation-center-working-to-save-south-asias-hoolock-gibbons-other-small-apes/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Gibbon |url=http://a-z-animals.com/animals/gibbon/ |access-date=26 March 2015 |website=a-z animals}}</ref> د دوی تر انواعو او جنس پورې اړه لري، د ګبن د پوستکي رنګ له تور څخه نيولي تر روښانه خړ رنګي پورې وي، او د سپين او تور تر منځ کوم ډول توپير لري، په داسې حال کې چې په بشپړ ډول سپين ګبن ډېر کم پيدا دي. == لغت پېژندنه == د انګريزي ژبې ټکی " gibbon" له فرانسوي ژبې څخه اخيستل شوی دی، او شونې ده چې د «Orang Asli» (Orang Asli په ماليزيا کې یو توکم دی) ټکي څخه اخيستل شوی وي.<ref>{{cite journal|last1=Lim|first1=Teckwyn|title=An Aslian origin for the word gibbon|journal=Lexis|date=2020|volume=15|url=http://journals.openedition.org/lexis/4291}}</ref> == تکاملي تيوري == د ټول جينوم ماليکولر تاريخ له تحليل څخه معلومېږي چې د ګبن سلسله شا اوخوا 16.8 ميليوه کاله پخوا له لويو شاديانو څخه جلا شوې وه (95٪ د باور وقفه: 15.9-17.6 ميليونه کاله مخکې؛ د پخوانۍ نړۍ له شاديانو څخه 29 ميليونه کاله مخکې وخت توپیر ته په کتنې سره). له کروموزومي بيا ترتيب کېدو سره اړوند تطبيقي انحراف د څلور نسلونو 5-7 ميليونه کاله مخکې په دې نوع کې د چټک بدلون تکامل لامل وګرځېد. هر جينس د يو جلا، په ښه ډول بيان کړای شوي نسب لرونکی دی، خو د دې نسلونو تر منځ د توپير ترتيب او د وخت حل کول ستونزمن دي، ان تر دې چې د ټول جينوم د معلوماتو سره هم، لامل يې چټک بدلون انواع او پراخه نامکمل نسب جوړېدل دي. د مورفولوجي (د ژونديو موجوداتو د جوړښت څېړنه) پر بنسټ يو تحليل وايي چې څلور نسلونه ترتيب شوي دي چې په دې ډول دي (Symphalangus, (Nomascus, (Hoolock, Hylobates))).<ref name="Carbone et al. 2014">{{cite journal|last1=Carbone|first1=Lucia|title=Gibbon genome and the fast karyotype evolution of small apes|journal=Nature|date=2014|volume=513|issue=11 September 2014|pages=195–201|doi=10.1038/nature13679|display-authors=etal|pmid=25209798|pmc=4249732|bibcode=2014Natur.513..195C}}</ref><ref name="Matsudaira2010">{{cite journal|last1=Matsudaira|first1=K|last2=Ishida|first2=T|date=May 2010|title=Phylogenetic relationships and divergence dates of the whole mitochondrial genome sequences among three gibbon genera|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-05_55_2/page/454|journal=Mol. Phylogenet. Evol.|volume=55|number=2|pages=454–59|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.032|pmid=20138221|access-date=}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Thomas|last1=Geissmann|doi=10.1002/evan.10047|title=Taxonomy and evolution of gibbons|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|volume=11|pages=28–31|year=2003|citeseerx=10.1.1.524.4224|s2cid=36655075}}</ref> د جينوم د اندازې د معلوماتو د مجموعې د همغږۍ پر بنسټ د انواعو د ونې (قد) تحليل د څلورو نسلونو لپاره يو فايلوجني (د انواعو د تکامل تاريخ) وړانديز کوي، چې په دې ډول ترتيب شوي دي (Hylobates, (Nomascus, (Hoolock, Symphalangus))).<ref>{{cite journal|last1=Shi|first1=Cheng-Min|last2=Yang|first2=Ziheng|title=Coalescent-Based Analyses of Genomic Sequence Data Provide a Robust Resolution of Phylogenetic Relationships among Major Groups of Gibbons|journal=Molecular Biology and Evolution|date=January 2018|volume=35|issue=1|pages=159–179|doi=10.1093/molbev/msx277|pmid=29087487|pmc=5850733}}</ref> د انواعو په کچه، د مايټوکونډريل ډي اين ای جينوم تحليلونو اټکلونه وايي چې «Hylobates pileatus» له «H. lar» او «H. agilis» څخه شا اوخوا 3.9 ميلیونه کاله مخکې او «H. lar» او «H. agilis» شا اوخوا 3.3 ميليونه کاله مخکې جلا شوي دي. د بشپړ جينوم تجزيه وړانديز کوي چې «H. pileatus» له «H. moloch» څخه 1.5-3.0 ميليونه کاله مخکې جلا شوي دي. له منځه تللی « Bunopithecus sericus » يو ګبن يا ګبن ته ورته شادی دی، د کوم په اړه چې تر وروستيو پورې، فکر کېدو چې د «hoolock gibbons » سره ژورې اړيکې لري.<ref name="Carbone et al. 20142">{{cite journal|last1=Carbone|first1=Lucia|title=Gibbon genome and the fast karyotype evolution of small apes|journal=Nature|date=2014|volume=513|issue=11 September 2014|pages=195–201|doi=10.1038/nature13679|display-authors=etal|pmid=25209798|pmc=4249732|bibcode=2014Natur.513..195C}}</ref><ref name="Matsudaira20102">{{cite journal|last1=Matsudaira|first1=K|last2=Ishida|first2=T|date=May 2010|title=Phylogenetic relationships and divergence dates of the whole mitochondrial genome sequences among three gibbon genera|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-05_55_2/page/454|journal=Mol. Phylogenet. Evol.|volume=55|number=2|pages=454–59|doi=10.1016/j.ympev.2010.01.032|pmid=20138221|access-date=}}</ref> == ډلبندي == دا کورنۍ د دوی د غبرګ کروموزوم شمېر پر بنسټ په څلورو نسلونو کې وېشل شوې ده: Hylobates (44), Hoolock (38), Nomascus (52) او Symphalangus (50). همدا اراز اوسمهال څلور له منځه تللي نسلونه پېژندل شوي دي: Bunopithecus, Junzi  او Yuanmoupithecus. <ref>{{Cite news|last1=Weintraub|first1=Karen|title=Extinct gibbon found in tomb of ancient Chinese emperor's grandmother|journal=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/06/21/science/extinct-gibbon-china.html|language=en|date=2018-06-21|access-date=2021-01-13}}</ref><ref name="SN-20200908">{{cite news|last=Bower|first=Bruce|title=A stray molar is the oldest known fossil from an ancient gibbon - Ancestors of these small-bodied apes were in India roughly 13 million years ago, a study suggests|url=https://www.sciencenews.org/article/ancient-primates-apes-gibbon-tooth|date=8 September 2020|work=[[Science News]]|access-date=8 September 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sonstige|first=Wilson, Don E. 1944- Hrsg. Cavallini, Paolo|url=http://worldcat.org/oclc/1222638259|title=Handbook of the mammals of the world|date=2013|publisher=Lynx Edicions|isbn=978-84-96553-89-7|oclc=1222638259}}</ref><ref name="Geissmann">{{cite journal|last=Geissmann|first=Thomas|journal=International Zoo News|title=Gibbon systematics and species identification|volume=42|url=http://gibbons.de/main/papers/pdf_files/1995gibbon_systematics_big.pdf|date=December 1995|access-date=2008-08-15|pages=467–501}}</ref> * جينس Hoolock ** لوېديځ hoolock ګبن، H.hoolock ** ختيځ hoolock ګبن، H. Leuconedys ** سکای واکر hoolock ګبن، <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2017/jan/11/new-species-of-gibbon-discovered-in-china|title=New species of gibbon discovered in China|first=Georgia|last=Brown|date=11 January 2017|work=The Guardian|access-date=January 13, 2021}}</ref>H. tianxing * جينس Hylobates: کوچني ګبن ** Lar ګبن يا سپين لاس لرونکي ګبن، H.lar ** بورنين د زنې سپين ويښته لرونکي ګبن، H. albibarbis ** چټک ګبن يا د تور لاس لرونکي ګبن، H.agilis ** لويديځ خړ رنګه ګبن يا د ايبټ خړ رنګه ګبن، ''<ref name=":0">{{Cite book|last=Sonstige|first=Wilson, Don E. 1944- Hrsg. Cavallini, Paolo|url=http://worldcat.org/oclc/1222638259|title=Handbook of the mammals of the world|date=2013|publisher=Lynx Edicions|isbn=978-84-96553-89-7|oclc=1222638259}}</ref>''H. abbotti ** ختيځ خړ رنګه ګبن يا شمالي خړ رنګه ګبن، ''<ref name=":02">{{Cite book|last=Sonstige|first=Wilson, Don E. 1944- Hrsg. Cavallini, Paolo|url=http://worldcat.org/oclc/1222638259|title=Handbook of the mammals of the world|date=2013|publisher=Lynx Edicions|isbn=978-84-96553-89-7|oclc=1222638259}}</ref>''H. Funereus ** د مولر ګبن یا سويلی خړ رنګه ګبن، H. mulleri ** سلوري ګبن، H. moloch ** پايليټډ ګبن يا خولۍ لرونکي ګبن، H. pileatus ** د کلوس ګبين، مينټاوايي ګبن يا بلو، H. klossii * Symphalangus جينس ** سيامنګ، S. syndactylus * جينس Nomascus: تاج لرونکی ګبن ** شمالي ژيړبخونو غمبورو ګبن، N. annamensis ** شين رنګه يا تور تاج لرونکی ګبن، N.concolor ** ختيځ تور تاج لرونکی ګبن يا Cao Vit  تور تاج لرونکی ګبن، N. nasutus ** هاينان تور تاج لرونکی ګبن، N. hainanus ** شمالي سپين غمبوري لرونکی ګبن، N. leucogenys ** سويلي سپین غمبوري لرونکی ګبن، ډږ سهنه ** د ژيړ غمبوری لرونکی ګبن، N. gabriellae === له منځه تللی نسل === * جينس Bunopithecus ** جينس جنزي * جنزی امپیریلیس ** جينس Yuanmoupithecus === دوه رګه (ګڼتومنه يا هغه ژوی چې د مور او پلار دواړو څخه بشپړ کروموزوم لري) === د وړيو د رنګ پر بنسټ د ډېرو ګبن پېژندل ستونزمن دي، له همدې امله يا د اواز يا د جنيټیکي اړخه پېژندل شوي دي. دا مورفوليجيکي ابهام په ژوبڼونو کې د دوه رګه توب لامل ګرځېدلی دی. عموماً ژوبڼونه د نامعلومې سيمې ګبن تر لاسه کوي، له همدې امله دوی په مورفولوجيکي بدلون يا نښو تکیه کوي، د کوم د انواعو يا فرعي انواعو د نوم کېښودلو  تاييد کول چې ناشوني وي، په همدې بنسټ د ګبن جلا انواع په عموم کې په ناسم ډول پېژندل کېږي، او دوی بيا يو ځای ساتل کېږي. دا شک هم شته چې په يو جينس کې يو ځانګړی دوه رګه، په وحشي ګبن کې وموندل شي، چېرته چې د دوی حدود يو په بل کې ننوتي دي. په هر حال، د ګبن په مختلفو نسلونو کې هېڅ حاصلخېزه دوه رګه نه دی ثبت شوی، نه په وحشي کې، او نه په نيول شويو کې.<ref>{{cite journal|author=Sugawara, K.|title=Sociological study of a wild group of hybrid baboons between ''Papio anubis'' and ''P. hamadryas'' in the Awash Valley, Ethiopia|year=1979|journal=Primates|volume=20|issue=1|doi=10.1007/BF02373827|pages=21–56|s2cid=23061688}}</ref><ref name="songs">{{cite journal|title=Songs of hybrid gibbons (''Hylobates lar'' × ''H. muelleri'')|author=Tenaza, R.|year=1984|journal=American Journal of Primatology|volume=8|issue=3|pages=249–253|doi=10.1002/ajp.1350080307|pmid=31986810|s2cid=84957700}}</ref><ref name="Carbone et al. 20143">{{cite journal|last1=Carbone|first1=Lucia|title=Gibbon genome and the fast karyotype evolution of small apes|journal=Nature|date=2014|volume=513|issue=11 September 2014|pages=195–201|doi=10.1038/nature13679|display-authors=etal|pmid=25209798|pmc=4249732|bibcode=2014Natur.513..195C}}</ref> == تشريح == د ګبن د اناتومي يو بې ساری اړخ مړوند دی، کوم چې د ګردي او د ګردي د ځای لرونکې خلا د بند په توګه فعاليت کوي، له کوم څخه چې دوه محوري خوځښت منځ ته راځي. دا په لوړ مټ او تنه کې د اړينې انرژۍ اندازه ډېره کموي، په داسې حال کې چې د ولي (اوږه) په بند هم فشار کموي. ګبن همدا راز اوږده لاسونه او پښې لري، د هغوی د لاسونو د لومړۍ او دويمې ګوتې تر منځ ژور چاود موجود وي. د دوی وړۍ عموماً تورې، خړې او يا قهوه يي وي، عموماً په لاسونو، پښو او مخ سپينې نښې لري. د «سيامنګ» په څېر ځينې انواع يې په ستوني کې يوه ستره کڅوړه لري، کومه چې پړسېږي، او د ژويو په غږ سره د یو اواز کونکي خونه ګرځي. دا جوړښت په ځينو انواعو کې تر ډېر اندازې غټ وي، کله کله د دې ژوي د سر له اندازې سره برابرېږي. د دوی اوازونه د يو انساني سندرغاړي په نسبت ډېر زيات پياوړي وي، په داسې حال کې چې د دوی ونه د انسان د ونې په نيمايي ده.<ref>{{cite book|title=Organic Evolution|url=https://archive.org/details/organicevolutio03lullgoog|year=1921|publisher=The Macmillan Company|location=New York|pages=[https://archive.org/details/organicevolutio03lullgoog/page/641 641]–677|first=Richard Swann|last=Lull|chapter=Seventy Seven}}</ref> د ګبن د سر کوپړۍ (جمجمه) او غاښونه د لويو شاديانو سره ورته دي، او د دوی پوزې د ټولو «catarrhine primates» سره ورته دي. د دوی د غاښونو فارموله 2.1.2.32.1.2.3 ده. سيامانګ چې په 18 انواعو کې تر ټولو لوی دی، په هره پښه کې دوه ګوتو يو ځای نښتلو سره پېژندل کېږي، له همدې امله جنريکي او د انواعو نوم د generic او syndactylus په توګه ورکړل شوی دی.<ref name="ADW">Myers, P. 2000. [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hylobatidae.html Family Hylobatidae], Animal Diversity Web. Accessed April 05, 2011-04-05.</ref><ref>{{cite web |last=Geissmann |first=T. |year=2011 |title=Typical Characteristics |url=http://gibbons.de/main/index.html |access-date=17 August 2011 |work=Gibbon Research Lab}}</ref> == چلند (سلوک) == د ټولو پرايمیټ (primates ډېر ابتدايي ژوي) په څېر، ګبن هم ټولنيز ژوي دي. دوی پیاوړي سیمه ييز دي، او د پیاوړي ليد او اواز ښودلو سره د خپلو حدودو څخه دفاع کوي. د اواز عنصر، کوم چې د یو کيلو متر (0.62 ميله) واټن څخه اورېدل کېدای شي، د غبرګو تر منځ د د يو ځای شوې جوړې (زوج) څخه جوړ وي، چې کله کله د دوی ځوان يې هم پکې شامل وي. په ډېرو انواعو کې، نارينه او ځينې ښځینه يې يوازې سندره وايي، تر څو مقابل لوری ځان ته راغب کړي، او همدا راز د خپلو سيمو اعلان کوي. دا سندره نه يوازې په دې د پوهېدو لپاره کارول کېږي چې د ګبن کوم نسل سندره وايي، بلکې د هغې سيمې پېژندلو لپاره هم چې له کومه دا راغلی دی.<ref>{{cite journal|vauthors=Clarke E, Reichard UH, Zuberbühler K|title=The Syntax and Meaning of Wild Gibbon Songs|journal=PLOS ONE|volume=1|issue=1|pages=e73|year=2006|pmid=17183705|pmc=1762393|doi=10.1371/journal.pone.0000073|editor1-last=Emery|editor1-first=Nathan|bibcode=2006PLoSO...1...73C|doi-access=free}}</ref><ref>Glover, Hilary. [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-02/bc-rgf020411.php Recognizing gibbons from their regional accents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227135310/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-02/bc-rgf020411.php |date=2021-02-27 }}, BioMed Central, EurekAlert.org, 6 February 2011.</ref> ګبن عموماً د ژوند لپاره يو ملګری ساتي، په داسې حال کې چې دوی د تل لپاره له جنسي اړخه د یو زوج لرونکي نه وي. پر اضافي جوړو سربېره، له جوړې سره تړلی ګبن کله کله طلاق هم کوي. <ref>{{cite journal|last1=Reichard|first1=U|year=1995|title=Extra-pair copulations in a monogamous gibbon (Hylobates lar)|doi=10.1111/j.1439-0310.1995.tb00319.x|journal=Ethology|volume=100|issue=2|pages=99–112}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of World Wildlife|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000brig|last1=Briggs|first1=Mike|publisher=Parragon|year=2005|isbn=978-1405456807|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000brig/page/146 146]|first2=Peggy|last2=Briggs}}</ref> == سرچينې == q5lltz64nx69kdj0jjz36n605bnuwih 0 70696 371114 324650 2026-11-08T17:31:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371114 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |د انځور اړوند=}} '''چندریان-۳''' د هند [[د سپوږمۍ اکتشاف|د سپوږمۍ سپړنې]] درېیم ماموریت دی چې د هند د فضايي څېړنو د ادارې (ISRO) چندریان پروګرام لاندې فعالیت کوی. <ref name=":3">{{Cite news|date=11 August 2023}}</ref> پدې ماموریت کې د ''ویکرم'' په نوم یو لینډر او ''د پراګیان'' په نوم یو روور دی چې د چندریان -۲ ماموریت ته ورته دی. <ref name=":0">{{Cite web |date=2 January 2020 |title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119155006/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms |archive-date=19 November 2021 |access-date=3 January 2020}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |title=NASA – NSSDCA – Spacecraft – Details |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3 |archive-date=8 June 2022 |access-date=10 June 2022}}</ref> چندریان-۳ د ۲۰۲۳ کال د جولای په ۱۴ <ref name="ISRO_Chandrayaan3">{{Cite web |title=Chandrayaan-3 |url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710170915/https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html |archive-date=10 July 2023 |access-date=14 July 2023 |website=www.isro.gov.in}}</ref> مه وتوغول شو. لینډر او روور د <ref name=":5">{{Cite web |last=Sharmila Kuthunur |date=23 August 2023 |title=India on the moon! Chandrayaan-3 becomes 1st probe to land near lunar south pole |url=https://www.space.com/india-chandrayaan-3-moon-landing-success |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823150626/https://www.space.com/india-chandrayaan-3-moon-landing-success |archive-date=23 August 2023 |access-date=23 August 2023 |website=Space.com |language=en}}</ref>2023 د اګست په ۲۳ په 18:02 IST د [[سپوږمۍ]] د جنوبي قطب په سیمه کې کښته شو، [[هند]] لومړی [[هیواد]] شو چې په بریالیتوب سره د سپوږمۍ جنوبي قطب ته نږدې ناسته تر سره کړی <ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Sanjay |date=23 August 2023 |title=India makes history by landing spacecraft near Moon’s south pole |url=https://www.science.org/content/article/india-makes-history-landing-spacecraft-near-moon-s-south-pole |access-date=24 August 2023 |website=Science.org}}</ref> او څلورم [[هیواد]] سو چې پر [[سپوږمۍ]] بریالۍ ناسته ترسره کړی. <ref>{{Cite news|date=6 July 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=What foreign media said on Chandrayaan-3's historic lunar feat |url=https://www.indiatoday.in/science/chandrayaan-3/story/isro-chandrayaan-3-success-makes-global-headlines-2425581-2023-08-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824031537/https://www.indiatoday.in/science/chandrayaan-3/story/isro-chandrayaan-3-success-makes-global-headlines-2425581-2023-08-23 |archive-date=24 August 2023 |access-date=23 August 2023 |website=India Today |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=23 August 2023 |title=चंद्रयान-3: भारत ने रचा इतिहास, चंद्रमा के दक्षिणी ध्रुव पर की सफल लैंडिंग |url=https://postinshort.in/news/india/india-created-history-by-achieving-success-in-soft-landing-on-the-south-pole-of-the-moon |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824031459/https://postinshort.in/news/india/india-created-history-by-achieving-success-in-soft-landing-on-the-south-pole-of-the-moon |archive-date=24 August 2023 |access-date=23 August 2023 |website=Post Inshort |language=hi}}</ref> == موخې == د چندریان-۳ ماموریت لپاره د ISRO ماموریت موخې دا وې: # د سپوږمۍ په سطحه په خوندي او نرمه توګه د لینډر کښته کول. # په سپوږمۍ کې د روور چلولو وړتیاو څارنه او ښودل. # د سپوږمۍ په سطحه د موجودو موادو په اړه د تجربو ترسره کول او مشاهده کول ترڅو د سپوږمۍ جوړښت ښه پوه شي. <ref>{{Cite web |title=Chandrayaan-3 Details |url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_Details.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823165138/https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_Details.html |archive-date=23 August 2023 |access-date=24 August 2023 |website=Indian Space Research Organisation}}</ref> === توغول === [[دوتنه:LVM3_M4,_Chandrayaan-3_-_Launch_vehicle_lifting_off_from_the_Second_Launch_Pad_(SLP)_of_SDSC-SHAR,_Sriharikota_03.webp|بټنوک|366x366px| LVM3 M4، چندریان-3 – د SDSC-SHAR، سریهاریکوټا د دویم لانچ پیډ څخه د موټر پورته کول پیل کړئ]] چندریان-۳ د 2023 کال د جولای په ۱۴ نیټه د LVM3 -M4 راکټ کې د ماسپښین په 2:35 بجو د هند په سریهاریکوټا ، [[آندرا پرديش|آندرا پردیش]] ، کې د ستیش دهون فضایي مرکز دویم لانچ پیډ څخه وتوغول شو. === د ماموریت وخت === * د پروپلشن ماډل: لینډر او روور {{Convert|100x100|km}} ته لیږدوي مدار، تر 6 میاشتو پورې د تجربوي پایلوډ عملیات سره. <ref name="auto1">{{Cite web |title=Chandrayaan-3 Brochure |url=https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710120424/https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf |archive-date=10 July 2023 |website=Indian Space Research Organisation |format=PDF}}</ref> * د لینډر ماډل: 1 د قمري ورځ (14 د ځمکې ورځې) <ref name="auto1" /> * د روور ماډل: 1 د قمري ورځ (14 د ځمکې ورځې) <ref name="auto1" /> == ټیم == * د ISRO مشر: ایس سومانات <ref name=":3">{{Cite news|Date=11 August 2023|Title=Chandrayaan-3 just 1k-km from lunar surface|Work=The Times of India|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chandrayaan-3-just-1k-km-from-lunar-surface/articleshow/102590128.cms?from=mdr}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chandrayaan-3-just-1k-km-from-lunar-surface/articleshow/102590128.cms?from=mdr "Chandrayaan-3 just 1k-km from lunar surface"]. </cite></ref> * د ماموریت مشر: S. Mohanakumar <ref>{{Cite web |date=23 August 2023 |title=With Chandrayaan-3 set to land today, meet key scientists behind ISRO moon mission |url=https://indianexpress.com/article/technology/science/chandrayaan-3-landing-scientists-isro-8905504/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824031413/https://indianexpress.com/article/technology/science/chandrayaan-3-landing-scientists-isro-8905504/ |archive-date=24 August 2023 |access-date=23 August 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> * د ماموریت مرستیال: جی ناراینان <ref>{{Cite web |last=Nirvaan |date=4 August 2023 |title=Chandrayaan 3 Price, Budget, Cost, (Orbiter, Lander, and Rover) |url=https://www.pmsarkariyojanahindi.com/chandrayaan-3-price/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824031417/https://www.pmsarkariyojanahindi.com/chandrayaan-3-price/ |archive-date=24 August 2023 |access-date=23 August 2023 |website=PM Sarkari Yojana Hindi |language=en-US}}</ref> * د پروژې مشر: P. Veeramuthuvel <ref>{{Cite news|Date=2023-08-23|Title=Chandrayaan-3 {{!}} Not just sons of Tamil Nadu but State's soil itself contributed to Moon mission|Work=The Hindu|URL=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chandrayaan-3-landing-not-just-sons-of-tamil-nadu-but-states-soil-itself-contributed-to-moon-mission/article67225959.ece}}</ref> * د پروژې مرستیال: کلپنا. ک <ref>{{Cite web |last=Online {{!}} |first=E. T. |date=23 August 2023 |title=Most memorable moment for team Chandrayaan-3: Kalpana K, Deputy Project Director, Moon Mission |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/most-memorable-moment-for-team-chandrayaan-3-kalpana-k-deputy-project-director-moon-mission/videoshow/102991222.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824031954/https://economictimes.indiatimes.com/defaultinterstitial.cms |archive-date=24 August 2023 |access-date=23 August 2023 |website=The Economic Times |language=en}}</ref> * د موټرو رییس: بیجو سی توماس <ref name=":4">{{Cite web |date=14 July 2023 |title=Chandrayaan 3 Launch Live: India's Chandrayaan-3 moon mission lifts off from Sriharikota |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717084941/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms |archive-date=17 July 2023 |access-date=14 July 2023 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == تمویل == د 2019 په ډسمبر کې، ISRO د ۷۵ کړوړه د پروژې د لومړني تمویل غوښتنه وکړه، چې له دې څخه ۶۰ کړوړه ₹روپۍ به د ماشینري، تجهیزاتو او نورو پانګې لګښتونو د پوره کولو لپاره وي او پاتې ₹ ۱۵ کړوړه به د عملیاتي لګښت وي. <ref>{{Cite news|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/india/isro-seeks-75-crore-more-from-centre-for-chandrayaan-3/articleshow/72421303.cms|Title=ISRO seeks 75 crore more from Centre for Chandrayaan-3|Date=8 December 2019}}</ref> د ISRO پخوانی رییس K. Sivan وویل چې اټکل شوی لګښت به شاوخوا د ۶۱۵ تر ۷۲۱ کړوړه هندی روپۍوي. <ref>{{Cite web |date=2 January 2020 |title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615-crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230181930/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615-crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms |archive-date=30 December 2020 |access-date=3 January 2020}}</ref> <ref>{{Cite web |date=15 July 2023 |title=How much did India's Chandrayaan-3 lunar mission cost? |url=https://www.cnbctv18.com/science/chandrayaan-3-cost-budget-isro-launch-july-14-space-lunar-mission-moon-landing-17222551.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717125549/https://www.cnbctv18.com/science/chandrayaan-3-cost-budget-isro-launch-july-14-space-lunar-mission-moon-landing-17222551.htm |archive-date=17 July 2023 |access-date=15 July 2023 |website=[[CNBC]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Mike Wall |date=18 August 2023 |title=India's Chandrayaan-3 snaps close-up photos of moon ahead of landing try (video) |url=https://www.space.com/india-chandrayaan-3-moon-photos-august-2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823141114/https://www.space.com/india-chandrayaan-3-moon-photos-august-2023 |archive-date=23 August 2023 |access-date=22 August 2023 |website=Space.com |language=en}}</ref> == سرچینې == {{لړسرچينې}} dga03gz89j7dwz0vpnfjvv1i8i016rg 0 70739 370914 369284 2026-11-08T13:21:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370914 wikitext text/x-wiki مخه نیونکې جګړه هغې جګړې ته ویل کېږي چې د نږدې پېښېدونکي جګړې د دفع کولو یا د مقابل لوري د پلان د له منځه وړو په موخه ترسره کیږي؛ یا دا چې په نږدې پېښېدونکې جګړه کې (چې شونتیا نه لري وه دې نه شي) د جګړې له پیل لږ وړاندې د یو ستراتیژیک موقعیت د ترلاسه کولو په موخه کیږي. دغه ډول جګړه د دواړو اړخونو ترمنځ د «سولې حالت» له منځه وړي. <ref>{{cite book|title=A Dictionary of Aviation|url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag|first=David W.|last=Wragg|isbn=9780850451634|edition=first|publisher=Osprey|year=1973|page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/215 215]}}</ref> د وسله والو نښتو د پیل لومړنی مورد دا دی چې د جګړې د اړخونو ترمنځ «د سولې حالت» له منځه ځي په داسې حال کې چې لا وسله واله جګړه هم نه وي پیل شوې؛ دغه چاره د ملګرو ملتونو د منشور له مخې جواز نه لري، مګر دا چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له خوا د یو اجرایوي اقدام په توګه ورته اجازه ورکړل شي. یو شمېر لیکوالانو ادعا کړې، کله چې څرګنده شي یو فرضي دښمن د راتلونکي احتمالي برید لپاره چمتوالی نیسي، خو لا یې برید نه دی کړی، په داسې حالت کې جګړه «له وړاندې پیل بلل کېږي»، خو دغه نظر د ملګرو ملتونو له خوا نه دی تائید شوی.<ref>{{citation|volume=20|publisher=Hofstra L. Rev.|pages=321|date=1991–1992|title=On Assassination as Anticipatory Self-Defense: The Case of Israel|author=Beres, Louis Rene|url=http://heinonlinebackup.com/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/hoflr20&section=16}}</ref><ref name="shue">Shue, Henry and Rhodin, David (2007). ''Preemption: Military Action and Moral Justification''. Oxford University Press. p. 116. {{ISBN|978-0-19-923313-7}}</ref><ref>Shue and Rodin 2007, p. 118.</ref><ref name="colin gray">{{cite web |year=2007 |title=The Implications of Preemptive and Preventive War Doctrines: a Reconsideration |url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub789.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216102004/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB789.pdf |archive-date=2017-02-16 |access-date=2010-12-02}} A US Army sponsored discussion of various justifications for preemptive, preventive and 'precautionary' war.</ref><ref name="kofi annan">{{cite web |year=2003 |title=Adoption of Policy of Pre-emption Could Result in Proliferation of Uniliteral, Lawless Use of Force: By Kofi Annan |url=https://www.un.org/News/ossg/sg/stories/statments_search_full.asp?statID=27 |access-date=2010-12-02}} Kofi Annan discusses his unwillingness to accept proposed new changes in UN policy towards the use of preemptive force, and why.</ref> == تیوري او عمل == === له لومړۍ نړیوالې جګړې وړاندې === د ۱۶۲۵ زکال په لومړیو کې هالنډي حقوق پوه هوګو ګروتیوس د یوه هېواد د مشروعې دفاع حق؛ په زور باندې له برید څخه د مخنیوي د حق په ګډون تعریف کړ. په ۱۶۸۵ زکال کې سکاټلنډي دولت د کمپبل قبیلې پر وړاندې مخه نیونکی برید وکړ. په ۱۸۳۷ زکال کې د کارولین پېښې اړوند د مخه نیونکو جګړو یوه ځانګړې قانوني سابقه رامنځته شوه چې په هغو کې انګریزي – کاناډايي ځواکونه د پورتنۍ کاناډا له نیاګارا سیند څخه په تېرېدو متحده ایالاتو ته ننوتل او هلته یې کارولین بېړۍ وسوزوله چې اصلاح غوښتونکو یاغیانو ته اړوند وه. د دغې چارې پر مهال ډزې وشوې او یو امریکايي وګړی د یو کاناډايي ضابط په ډزو ووژل شو. په دې سره متحده ایالاتو د کارولین قضیې قانوني اډانه رد کړه. <ref>{{citation|volume=5|publisher=Temp. Int'l & Comp. L.J.|pages=231|year=1991|title=Permissibility of State-Sponsored Assassination during Peace and War, The|author=Beres, Louis R.|url=http://heinonlinebackup.com/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/tclj5&section=15}}</ref><ref>{{cite book|author=Thomas Heyck|title=A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914|url=https://books.google.com/books?id=beQDAQAAQBAJ&pg=PA29|date=27 September 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-41521-2|page=29}}</ref> په ۱۸۴۲ زکال کې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر ډانیل وبسټر وویل چې د اجباري غبرګون اړتیا باید «آني او په بشپړه توګه له منځه وړونکې وي؛ همدارنګه په داسې توګه وي چې د حل بله لار شتون وه نه لري او د مشورې لپاره مجال پاتې نه کړي». دغې فورمول بندي د کارولین ارزونې بنسټ کېښود چې «په پراخه کچه د مناسبو عرفي حقوقي معیارونو تضمین کوونکې ګڼل کېږي».<ref>Duffy, Helen (2005). ''The 'War on Terror' and the Framework of International Law''. Cambridge University Press. p. 157.{{ISBN|978-0521547352}}</ref> === لومړۍ نړیواله جګړه (۱۹۱۴ – ۱۹۱۸ زکال) === د اتریش – هنګري لوی درستیز، فرانتس کنراد فون هټسنډورف په ۱۹۱۳ زکال کې د صربستان پر وړاندې د مخه نیونکې جګړې په ګټه استدلال وکړ. صربستان د یو بریدګر او پراختیا غوښتونکي ځواک خیال درلود چې په بوسنیا او هرزګوینا کې د اتریش – هنګري د واکمنۍ لپاره ګواښ ګڼل کېده. د آرشیدوک فرانتس فردیناند ترور (جون ۱۹۱۴ زکال) په صربستان باندې د اتریش – هنګري د برید لپاره بهانه جوړه کړه چې له امله یې لومړۍ نړیواله جګړه پیل شوه.<ref name="DiNardo2015">{{cite book|author=Richard L. DiNardo|title=Invasion: The Conquest of Serbia, 1915: The Conquest of Serbia, 1915|url=https://books.google.com/books?id=6ZeIBwAAQBAJ&pg=PA13|date=14 April 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-0093-1|pages=13–}}</ref><ref name="Neiberg2007">{{cite book|author=Michael S. Neiberg|author-link=Michael S. Neiberg|title=The World War I Reader|url=https://books.google.com/books?id=BGaKxNWlFBwC&pg=PA7|year=2007|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-5832-8|pages=7}}</ref> د ویجاړونکې او لګښتمنې لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره د «جګړې د پای لپاره د جګړې» مفهوم په جدي بڼه پام وړ وګرځېد. د هیلو په دوام له جګړې وروسته د ملتونو ټولنه رامنځته شوه. د دغې ټولنې د جوړېدو اصلي موخه له جګړې څخه مخنیوی و، ځکه د ملتونو د ټولنې د میثاق ټولو لاسلیک کوونکو هوکړه وکړه چې د مخه نیونکو او نورو جګړو په ګډون به له هر ډول جګړې څخه ډډه کوي. په لومړۍ نړیوالې جګړې کې له متحده ایالاتو پرته بریالیو ټولو هېوادونو دغه هوکړه لاسلیک کړه. <ref name="woodrow wilson's idea">{{cite web |year=2010 |title=United States History: Woodrow Wilson |url=http://www.u-s-history.com/pages/h1108.html}} Discussion of Woodrow Wilson's desire to make World War I the War to End All Wars.</ref><ref name="league of nations summary">{{cite web |year=2010 |title=Eleanor Roosevelt National Historic Site: League of Nations article |url=http://www.nps.gov/archive/elro/glossary/league-of-nations.htm |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315153425/http://www.nps.gov/archive/elro/glossary/league-of-nations.htm |url-status=dead}} Article summarizing the primary objective of the League of Nations.</ref> === د ملتونو د ټولنې دوره (۱۹۱۹ – ۱۹۳۹ زکال) === په ۱۹۲۰مې لسیزې کې دغې ټولنې ګڼ شمېر نړیوالې ستونزې په سوله ییزه بڼه حل کړې چې په عموم ډول په خپله اصلي موخه کې بریالۍ ګڼل کېده. خو په ۱۹۳۰مه لسیزه کې له یوې جګړې څخه د مخنیوي په برخه کې یې ناتواني لامل وګرځېده دغه ټولنه تر پوښتنې لاندې راشي. دغه پوښتنې هغه مهال مطرح شوې چې د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۱ زکال کې څرګنده شوه چې نشي کولای په منچوریا باندې د جاپان د سترواکۍ د بریدونو مخه ونیسي. په موکدن پېښه کې جاپان ادعا وکړه چې په منچوریا کې دفاعي جګړه ترسره کوي او هڅه کوي چې د جاپانیانو پر وړاندې د چین د تهاجمي نیت څخه مخه ونیسي. د جاپانیانو په خبره چین دغه جګړه د سویلي منچوریا د اوسپنې د پټلې د یوې کرښې په الوزولو سره پیل کړه او له دې امله چې چینایان متجاوزین دي، جاپانیان یوازې له ځانه دفاع کوي. بل پلو هغه مهال ته اړوند پریمانه شواهد ښيي چې دغه د اوسپنې پټلۍ جاپاني استخباراتي مامورینو الوزولې وه. <ref name="mukden incident">{{cite web |year=2010 |title=Mukden Incident and Manchukuo: C. Peter Chen |url=http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=18 |access-date=2010-11-30}} Details of the Mukden Incident</ref> په ۱۹۳۳ زکال کې هغه مهال چې جاپان او نازي جرمني په دغه ټولنه کې د خپل غړیتوب د لغو کولو ګواښ وکړ د دغې ټولنې ناتواني څرګنده شوه. فاشیستي ایټالیا هم له لږ ځنډ وروسته په ۱۹۳۷ زکال کې له دغې ټولنې ووته او له یاد بهیر څخه یې پیروي وکړه. ډیر ژر ایټالیا او جرمني په پوځي اقداماتو لاس پورې کړ او هڅه یې کوله خپلې پولې پراخه او یا هم د خپل پوځي کنټرول حوزه لویه کړي؛ دغې چارې وښووله چې یاده ټولنه په خپلو موخو کې ناتوانه ده. د دغې ټولنې څخه څرګنده شوې ناتواني په ۱۹۳۹ زکال کې د دویمې نړیوالې جګړې د پیل کېدو لامل وګرځېده. د دویمې نړیوالې جګړې پیل په بشپړه توګه په پولنډ باندې د جرمني له برید څخه سرچینه واخیسته. پام وړ دا ده چې هغه مهال جرمني ادعا وکړه چې پر پولنډ باندې یې برید په واقعیت کې «دفاعی برید» دی، ځکه چې ویل کېدل یو شمېر پولنډي یاغیانو په جرمني اړخ برید کړی و او د پولنډ د هغه لوی برید څرګندویي یې کوله چې ډیر ژر یې ټول جرمني ته پراختیا موندلی شوای. له همدې امله جرمني په پولنډ باندې د مخه نیونکي برید پرته کومه بله لار نه لرله څو په جرمني د برید مخه ونیسي. وروسته بیا د جرمني مخالفو هېوادونو څرګنده کړه چې جرمني د پولنډي یاغیانو د چارو اړوند شواهد د ګلایویتس پیښې د برخې په توګه جعلي جوړ کړي وو. <ref name="lon timeline">{{cite web |year=2006 |title=League of Nations Timeline |url=http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |access-date=2010-11-30 |تاريخ الأرشيف=2016-08-27 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-08-27 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm }} A timeline of all major League events.</ref><ref name="lon impotence precipitates wwii">{{cite web |year=2010 |title=Factmonster Encyclopedia— League of Nations: Successes and Failures |url=http://www.factmonster.com/ce6/history/A0859217.html |access-date=2010-11-30}} Description of the demise of the League of Nations.</ref> === په ۱۹۶۷ زکال کې د عربو او اسرائیلو جګړه (شپږ ورځنۍ جګړه) === اسرائیلو په خپلو پوځي دوکتورینو کې مخې نیونکې جګړې ته ځانګړی ځای ورکړی څو د پام وړ ستراتیژیک عمق له لرلو پرته باور وړ دفاع کوونکی موقعیت وساتي. دغه شپږ ورځنۍ جګړه چې د ۱۹۶۷ زکال د جون په پنځمه په مصر باندې د اسرائیلو په بریالي برید سره پیل شوه، په پراخه کچه د یوې مخه نیونکې جګړې په توګه توصیف کېږي چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په خبره «دا کېدای شي د [مخه نیونکې جګړې] تر ټولو ډیره یاده شوې بېلګه هم وي». نورو هم په متناوبه بڼه دغه جګړه د یوې مخې نیونکې جګړې په توګه یاده کړه. یو شمېر نورو بیا دغه عمل د شخصي دفاع پر بنسټ یاد کړ. د دغه لیدلوري له مخې د مصر هېڅ اقدام هم د یوې وسله والې نښتې د نښو څرګندويي نه کوله، خو د اسرائیلو او د هغوی د متحدینو پر باور د مصر ټولیزو اقداماتو دا څرګندوله چې ګویا مصر په اسرائیلو باندې د وسله وال برید پر لور روان دی. د چارو یو شنونکي ادعا کړې چې د اسرائیلو برید د کارولین ارزونې له مخې مجاز نه و؛ هغه څرګندوي چې د اسرائیلو د بقا پر وړاندې هېڅ ګواښ شتون نه درلود. <ref>"The closest case that might have, but is now regarded as not having met the ''Caroline'' test, was Israel's first strike against Egypt in 1967. Few regarded it as a good example of a permissible anticipatory attack under the ''Caroline'' test, especially after it became clear following the attack that there was no overwhelming threat that justified the attack to ensure Israel's survival. Gathii, James Thuo. "Assessing Claims of a New Doctrine of Preemptive War Under the Doctrine of Sources." ''Osgoode Hall Law Journal'', Vol. 43, No. 1, pp. 1–34, 2005.</ref><ref>Distein, Yoram, [https://books.google.com/books?id=LbB3lUhzX10C&q=1967 War, aggression and self-defense] p. 192, Cambridge University Press (2005)</ref><ref>Distein, Yoram, ''[https://books.google.com/books?id=LbB3lUhzX10C&q=1967 War, Aggression and Self-Defense]'' p. 192, Cambridge University Press (2005)</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/05/10/magazine/10wwln-safire-t.html?_r=1 Choice or Necessity (''New York Times'', May 8, 2009)]</ref><ref>"The United States has often walked a fine line between preemption and prevention. In fact there have only been a handful of clear-cut cases of military preemption by any states in the last 200 years. (Israeli preemption in the Six Day War of 1967 is perhaps the most cited example)."''[https://books.google.com/books?id=yz03f8UURuAC&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA33 U.S. National Security Strategy: a New Era]'' U.S. Department of State (2002)</ref><ref>The Six Day War is, "A classic example of preemptive war." Henry Shue, David Rodin [https://books.google.com/books?id=9XhpuXKhcVIC&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA215 Preemption: military action and moral justification]</ref><ref>"Classic examples of preemptive wars include the July Crisis of 1914 and the Six Day War of 1967 in which Israel preemptively attacked Egypt...." Karl P. Mueller [https://books.google.com/books?id=xbbaP2ouMV4C&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA22 Striking first: preemptive and preventive attack in U.S. national security]</ref><ref>"The Six Day War between Israel and alliance of Egypt, Syria, Jordan and Iraq was an example of preemption." And, "It exemplifies preemption." Charles W. Kegley, Gregory A. Raymond [https://books.google.com/books?id=acjT-tK9blgC&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA219 The Global Future: A Brief Introduction to World Politics]</ref><ref>"Preemptive attack is morally justified when three conditions are fulfilled: The existence of an intention to injure, the undertaking of military preparations that increase the level of danger, and the need to act immediately because of a higher degree of risk. Since these conditions were met in Israel's Six Day War, Israel's preemptive attack on Egypt on June 5, 1967 was a legitimate act of self-defense." Mark R. Amstutz ''[[iarchive:internationaleth0000amst_w8u3/page/122|<!-- quote=preemptive "six day war". --> International Ethics: Concepts, Theories, and Cases in Global Politics]]''</ref><ref>{{cite web |date=September 1981 |title=Israel's Strategic Doctrine |url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a115647.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827193757/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a115647.pdf |archive-date=August 27, 2019 |access-date=27 August 2019 |work=[[Rand Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2019 |title=Israel's National Security Doctrine: The Report of the Committee on the Formulation of the National Security Doctrine (Meridor Committee), Ten Years Later. |url=https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2019/02/Memo187_11.pdf |access-date=27 August 2019 |work=[[Institute for National Security Studies (Israel)]]}}</ref><ref>{{cite web |date=25 May 2000 |title=Strategic Doctrine - Israel |url=https://fas.org/nuke/guide/israel/doctrine/ |access-date=27 January 2014 |publisher=[[Federation of American Scientists]] |archive-date=8 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108110130/https://fas.org/nuke/guide/israel/doctrine/ |url-status=dead }}</ref> === په ۲۰۰۳ زکال کې د متحده ایالاتو او عراق جګړه === په عراق باندې د امریکا د برید اړوند د مخه نیونکې جګړې دوکتورین بیاځلي وارزول شول. د جورج ډبلیو بوش دولت ادعا وکړه چې اړینه ده د صدام حسین له خوا د ټولیزې وژنې د وسلو له جوړولو څخه د مخنیوي په موخه باید ګام واخیستل شي. دغه مهال امریکايي پرېکړه کوونکو ادعا وکړه چې دغه ډول وسلې کېدای شي د ترهګرو ډلو لاس ته ولوېږي او د دوی د هېواد امنیت له شدید ګواښ سره مخ کړي. کانګرس د ۲۰۰۲ زکال په اکتوبر میاشت کې ګډ پریکړه لیک تصویب کړ او د متحده ایالاتو ولسمشر ته یې اجازه ورکړه څو د صدام د رژیم پر وړاندې له پوځي ځواک څخه کار واخلي. ورته مهال د عراق اړوند د اطلاعاتو د راغونډونې کمیسیون په ۲۰۰۵ زکال کې تائید کړه چې دوی په عراق کې هېڅ ډول هستوي وسلې او یا هم د بیولوژیکي وسلو د تولید وړتیاوې وه نه موندلې؛ دا په دې معنی وه چې د نړۍ ځواکمن هېوادونه خپلې هرې چارې ته پلمه لټوي او د ملګرو ملتونو په ګډون داسې څوک نشته چې ترې پوښتنه وکړي. ګڼ شمېر منتقدینو په عراق باندې د برید اړوند د امریکا د دولت واقعي موخه تر پوښتنې لاندې راوړه او څرګنده یې کړه چې دغه برید کېدای شي د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د غچ اخیستو په موخه ترسره شوی وي؛ خو تر اوسه چې څه مالوم شوي دا دي چې متحده ایالاتو نه غوښتل په عربي نړۍ کې دې د عراق په څېر ځواکمن هېواد شتون ولري. <ref name="George">George, and [[Jens David Ohlin|Jens Ohlin]]. ''Defending Humanity''. New York: Oxford University Press, 2008. Print.</ref> == سرچينې == 7lcxcsu0cvx9pm6onnwnwhbi9lfjj3f 0 70762 371138 368059 2026-11-08T17:44:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371138 wikitext text/x-wiki ډیویډ سټار جورډن (زوکړه: د ۱۸۵۱ زکال د جنوري ۱۹مه – مړینه: د ۱۹۳۱ زکال د سپټمبر ۱۹مه) د سټنفورډ پوهنتون بنسټګر مشر و چې له ۱۸۹۱ زکال څخه یې تر ۱۹۱۳ زکال پورې په دغې څوکۍ خدمت وکړ. نوموړي د سټنفورډ پوهنتون له ریاست وړاندې له ۱۸۸۴ زکال څخه تر ۱۸۹۱ زکال پورې د اینډیانا پوهنتون د ریس په توګه دنده ترسره کړې وه. سټار د نژادي اصلاح یو له پیاوړو پلویانو څخه و او د هغه خپرو شوو نظریاتو د «نژادي انحطاط» څخه وېره بیانوله او څرګندوله یې چې غویان او انسانان دواړه «د یو ډول انتخابي قوانینو پر بنسټ اداره کېږي». نوموړی وروسته له هغې چې باوري شو جګړه د ژنټیکي زیرمې تر ټولو غوره غړي په نښه کوي په یو پوځ ضد (جګړې ضد) کس واوښت، همدارنګه یې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د متحده ایالاتو له ګډون سره مخالفت څرګند کړ. دغه دواړه باورونه کېدای شي په ۱۸۶۲ زکال کې د هغه د نږدې مشر ورور، روفوس بیکن جورډن د مړینې له امله رامنځته شوي وي؛ نوموړی وروسته له هغه چې د متحده ایالاتو په کورنۍ جګړه کې یې د جګړې لپاره نوم ثبت کړ، د کمپي تبې له امله ومړ چې احتمالا تایفوئید تبه وه. <ref>{{cite journal|title=David Starr Jordan '72|journal=Cornell Alumni News|date=May 10, 1899|volume=I|issue=6|pages=39, 43|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/25746/1/001_06.pdf|access-date=June 15, 2014|archive-date=February 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212130959/https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/25746/001_06.pdf?sequence=1|url-status=live}}</ref><ref>David Starr Jordan ''The Blood of the Nation: A Study of the Decay of Races through the Survival of the Unfit''. (copyright 1902, reprinted 1910) [https://play.google.com/books/reader?id=hfomB9SzXJQC&pg=GBS.PA12 p 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030191938/https://play.google.com/books/reader?id=hfomB9SzXJQC&pg=GBS.PA12|date=October 30, 2020}}. The term "race" occurs more than 30 times in the short book. The term "eugenics" is not in there, but the basic concept is described.</ref><ref name="Abrahamson1976">{{cite journal|last1=Abrahamson|first1=James L|year=1976|title=David Starr Jordan and American Antimilitarism|url=https://archive.org/details/pacific-northwest-quarterly_1976-04_67_2/page/76|jstor=40489774|journal=[[The Pacific Northwest Quarterly]]|volume=67|issue=2|pages=76–87}}</ref><ref>{{cite book|title=The Days of a Man|year=1922|last=Jordan|first=David Starr|page=132|volume=One|publisher=World Book Company|url=https://archive.org/stream/daysofmanbeingme01jord#page/132/mode/2up|via=[[Internet Archive]]}}</ref> == لومړنی ژوند او مسلک == جورډن د نیویارک په ګینزوېل سیمه کې وزیږېد او د شمالي نیویارک په یوه کرونده کې را لوی شو. د هغه والدینو یوه غیرمعمول پریکړه وکړه چې هغه دې د نجونو په سیمه ییزه عالي لیسه کې زده کړې وکړي. د هغه منځنی نوم، سټار د نوموړي د احوالو د ثبت په لومړنیو اسنادو کې شتون نه لري او ښکاري چې هغه بیا وروسته په کارنل کې د داخلې اخیستو پر مهال دغه نوم ځانته ټاکلی. هغه ویلي چې ده دغه چاره وزیر توماس سټار کېنګ ته د خپلې مور په فداکارۍ باندې د ویاړ کولو امله ترسره کړه.<ref name="Johnston">{{cite journal|last=Johnston|first=Theresa|date=January–February 2010|title=Meet President Jordan|journal=Stanford Magazine|url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|access-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617021134/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|archive-date=2010-06-17|url-status=dead}}</ref> هغه له لوئیس اګاسیز څخه په الهام اخیستو پریکړه وکړه چې د کب پوهنې په برخه کې زده کړې وکړي. نوموړی په کارنل پوهنتون کې د مخکښانو د ټولګې غړی و او په ۱۸۷۲ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه د بوټو پوهنې په برخه کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. د هغه د ماسټرۍ تیزس «د وایمنګ ښارګوټي د وحشي ګلانو» عنوان درلود. جورډن په پیل کې د مېډویسټرن سیمې په کوچنیو کالجونو او منځنیو لیسو کې طبیعي تاریخ تدریس کاوه. له دې سره نوموړي په ۱۸۷۵ زکال کې د انډیانا له طبي کالج څخه د ډاکټرۍ سند ترلاسه کړ. په انډیاناپولیس کې د انډیانا طبي کالج په ۱۸۶۹ زکال کې تاسیس شوی و او په ۱۸۷۸ زکال کې وتړل شو؛ دغه کالج په اینډیانا کې له هېڅ یوه پخواني او یا هم وروسته جوړ شوي طبي کالجونو سره کومه اړیکه نه لرله. <ref name="cyclopaedia">{{cite encyclopedia|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015078229104;view=1up;seq=9|title=Jordan, David Starr|encyclopedia=The National cyclopaedia of American biography|date=1932|volume=22|pages=68–70|publisher=James T. White & Company|location=New York|access-date=June 2, 2018|archive-date=November 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104092312/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015078229104;view=1up;seq=9|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Medical Schools of the United States|journal=Journal of the American Medical Association|volume=51|doi=10.1001/jama.1908.02540070033004|date=1908|issue=7|pages=103–104|pmid=29820858|pmc=5213511}}</ref> هغه په خپل ژوند لیک کې لیکلي چې د انډیاناپولیس په عالي لیسه کې د تدریس پر مهال «ما وکولای شول په طبي کالج کې زده کړې وکړم، همدا و چې د ۱۸۷۵ زکال په سپټمبر میاشت کې مې له دغو څخه د معالجوي طبابت سند ترلاسه کړ، په داسې حال کې چې هېڅ دا هوډ مې نه درلود چې زه دې دغه مسلک ته مخه کړم». جورډن راتلونکی کال (۱۸۷۶ زکال) په دغه کالج کې مقایسوي اناتومي تدریس کړه.<ref>{{Cite book|last=Gutierrez-Romine|first=Alicia|url=https://www.worldcat.org/oclc/1192499443|title=From back alley to the border : criminal abortion in California, 1920-1969|date=2020|publisher=University of Nebraska Press|isbn=978-1-4962-2313-5|location=Lincoln|oclc=1192499443}}</ref> له دې وروسته نوموړی په ۱۸۷۹ زکال کې د بلومینګټون اینډیانا پوهنتون د طبیعي تاریخ په پوهنځي کې د ژوو پوهنې د مضمون ښوونکی وټاکل شو. د هغه په تدریس کې د نژادي اصلاح اړوند د هغه نسخه شامله وه چې موخه یې «د انګلو – ساکسونانو/نوردیک نژاد د له منځه تلو څخه مخنیوی و چې ده دغه چاره د نژادي اختلاط د محدودیت او همدارنګه د داسې کسانو له تولید څخه د مخنیوي پر بنسټ شونې بلله چې ده بېهوده بلل». <ref name="Johnsson2016">{{cite web |last=Johnsson |first=L. |date=19 February 2016 |title=Guest Opinion: The inconvenient truth about David Starr Jordan |url=http://paloaltoonline.com/news/2016/02/19/guest-opinion-the-inconvenient-truth-about-david-starr-jordan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922112710/https://paloaltoonline.com/news/2016/02/19/guest-opinion-the-inconvenient-truth-about-david-starr-jordan |archive-date=September 22, 2020 |access-date=2017-03-20 |website=[[Palo Alto Online]] |publisher=[[Embarcadero Media]]}}</ref> == شخصي ژوند == جورډن د ۱۸۷۵ زکال د مارچ په ۱۰مه نېټه له ژوند پوهې او د مونډ هولیوک له کالج څخه دفارغې شوې نجلۍ سوزان بوین (۱۸۴۵- ۱۸۸۵ زکال) سره د هغې په زیږون ځای یا د ماساچوست په پیرو کې واده وکړ. نوموړې د یوې لنډ مهالې ناروغۍ وروسته د ۳۹ کلنو په عمر چې له جورډن سره یې د واده لس کاله کېدل مړه شوه. بوین له جورډن څخه ۶ کاله مشره وه. دوی درې ماشومان لرل: ښوونکې اډېټ مونیکا (۱۸۷۷ – ۱۹۶۵ زکال)، هارولډ بوین (۱۸۸۲- ۱۹۵۹ زکال) او تورا (۱۸۸۴ – ۱۸۸۶ زکال).<ref>{{cite book|title=The Days of a Man|year=1922|last=Jordan|first=David Starr|page=132|volume=One|publisher=World Book Company|url=https://archive.org/stream/daysofmanbeingme01jord#page/132/mode/2up|via=[[Internet Archive]]}}</ref> جورډن په ۱۸۸۷ زکال کې له جسي نایټ (۱۸۶۶ – ۱۹۵۲ زکال) سره واده وکړ. د هغوی د واده پر مهال چې د نوموړي د لومړۍ مېرمنې له مړینې دوه کاله وروسته و، نایټ ۲۱ کاله عمر درلود او جورډن هم ۳۶ کلن و. دوی هغه مهال له یو بل سره بلد شول چې جورډن د انډیانا پوهنتون د رئیس په توګه دنده ترسره کوله. جورډن له خپلې دویمې میرمنې څخه درې ماشومان لرل: نایټ سټار (۱۸۸۸ – ۱۹۴۷ زکال)، باربارا ( ۱۸۹۱ – ۱۹۰۰ زکال) او اریک نایټ (۱۹۰۳ – ۱۹۲۶ زکال). <ref name="cyclopaedia2">{{cite encyclopedia|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015078229104;view=1up;seq=9|title=Jordan, David Starr|encyclopedia=The National cyclopaedia of American biography|date=1932|volume=22|pages=68–70|publisher=James T. White & Company|location=New York|access-date=June 2, 2018|archive-date=November 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104092312/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015078229104;view=1up;seq=9|url-status=live}}</ref><ref name="Johnston2">{{cite journal|last=Johnston|first=Theresa|date=January–February 2010|title=Meet President Jordan|journal=Stanford Magazine|url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|access-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617021134/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|archive-date=2010-06-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=January 19, 1851 |title=David Starr Jordan |url=http://www.geni.com/people/David-Jordan/6000000001843182422 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119045825/https://www.geni.com/people/David-Jordan/6000000001843182422 |archive-date=November 19, 2018 |access-date=21 June 2012 |website=Geni.com (wiki)}}</ref> == د انډیانا پوهنتون مشري == جورډن په ۱۸۸۵ زکال کې د انډیانا پوهنتون رئیس وټاکل شو؛ په دې سره نوموړی د دغه پوهنتون ټر ټولو ځوان رئیس شو چې یوازې ۳۴ کاله عمر یې درلود او همدارنګه د دغه پوهنتون لومړنی مشر و چې د کلیسا تعمید شوی وزیر نه و. <ref name="swarthmore.edu">{{cite web |title=David Starr Jordan Collected Papers (CDG-A), Swarthmore College Peace Collection |url=http://www.swarthmore.edu/library/peace/CDGA.A-L/jordan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414053648/http://www.swarthmore.edu/Library/peace/CDGA.A-L/jordan.htm |archive-date=April 14, 2012 |access-date=February 25, 2008 |work=[[Swarthmore College]]}}</ref> نوموړي د دغه پوهنتون مالي وضعیت او عمومي انځور جوړ کړ، په دې سره په پوهنتون کې د شمولیت کچه دوه چنده زیاته شوه او همدارنګه یې په هغو کې انتخابي سیسټم رامنځته کړ چې د کارنل پوهنتون په څېر دا د لیبرال هنرونو د تدریسي نصاب اړوند له لومړنیو کړنلارو څخه وه. <ref name="Johnston3">{{cite journal|last=Johnston|first=Theresa|date=January–February 2010|title=Meet President Jordan|journal=Stanford Magazine|url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|access-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617021134/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|archive-date=2010-06-17|url-status=dead}}</ref><blockquote>د اینډیانا ژوي پېژندونکي، ډیویډ سټار جورډن د ړندو کبانو اړوند څېړنو له امله شهرت ته ورسېد. نوموړی چې عالي کاریزما لرونکی عالم و، وړاندې له دې چې د سټنفورډ پوهنتون رئیس وټاکل شي د انډیانا پوهنتون یې رهبري کړ. له دې سره په اینډیانا کې د ریاست پر مهال جورډن تر ډېره په ټوکو کې په دې مشهور و چې هر هغه مهال چې د یو زده کړیال نوم زده کوي د یو کب نوم له یاده باسي. <ref>{{cite book|author=Watson, James D.|author-link=James Watson|url=https://books.google.com/books?id=ibQrWBTELLsC&q=david+starr+jordan|page=44|title=Avoid Boring People: Lessons from a Life in Science|isbn=9780375727146|year=2010|publisher=Knopf Doubleday Publishing|postscript=; 1st edition, Alfred A. Knopf, 2007|access-date=January 2, 2022|archive-date=January 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102165628/https://books.google.com/books?id=ibQrWBTELLsC&q=david+starr+jordan|url-status=live}}</ref></blockquote> == د سټنفورډ پوهنتون مشري == د ۱۸۹۱ زکال په مارچ میاشت کې لیلانډ او جین سټنفورډ له هغه سره اړیکه ونیوله او وړاندیز یې ورته وکړ چې په کالیفورنیا کې د نوي افتتاح کیدونکي لیلنډ سټنفورډ جونیز پوهنتون مشري پر غاړه واخلي. له ده څخه وړاندې دغه ځایګی د کارنل پوهنتون رئیس اندرو وایټ ته وړاندیز شوی و، خو هغه د ځان پر ځای جورډن ورته معرفي کړ چې د سټنفورډ د روزنیزې فلسفې سره یې متناسب نظر درلود او د یوه غیر فرقوي روزنیز مرکز پر ځای یې د لیبرال هنرونو د نصاب تجربه لرله. جورډن په چټکۍ سره دغه وړاندیز ومانه او د ۱۸۹۱ زکال په جون میاشت کې سټنفورډ ته راغی، همدا و چې له ځنډ پرته یې په سپټمبر میاشت کې د دغه پوهنتون د افتتاحیې تر ټاکل شوي مهاله د هغو د علمي پلاوي د استخدام په برخه کې کار وکړ. هغه د وخت د کمښت له امله تر ډېره پورې له خپلو ملګرو څخه استفاده وکړه. د دغه پوهنتون له ۱۵ بنسټګرو ښوونکو څخه ډیری یې له کارنل او انډیانا پوهنتون څخه غوره شول. په سټنفورډ کې د دندې د لومړي کال پر مهال جورډن د سمندر پوهنې په برخه کې د سټنفورډ پوهنتون د هاپکینز لابراتوار په جوړولو کې مهم رول درلود. نوموړي تر ۱۹۱۳ زکال پورې د سټنفورډ پوهنتون د مشر او په ۱۹۱۶ زکال کې یې د خپل تقاعد تر مهاله د دغه پوهنتون د علمي مسئول په توګه خدمت وکړ. په ۱۹۱۶ زکال کې پوهنتون پرېکړه وکړه چې هغه د یوې بلې درې کلنې دورې لپاره علمي مسئول وه نه ټاکي، همدا و چې د کلونو په تېرېدو سره نوموړی په مخ پر زیاتوالي بڼه له دغه پوهنتون څخه پردی شو. <ref name="Johnston4">{{cite journal|last=Johnston|first=Theresa|date=January–February 2010|title=Meet President Jordan|journal=Stanford Magazine|url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|access-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617021134/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2010/janfeb/features/jordan.html|archive-date=2010-06-17|url-status=dead}}</ref><ref name="swarthmore.edu2">{{cite web |title=David Starr Jordan Collected Papers (CDG-A), Swarthmore College Peace Collection |url=http://www.swarthmore.edu/library/peace/CDGA.A-L/jordan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414053648/http://www.swarthmore.edu/Library/peace/CDGA.A-L/jordan.htm |archive-date=April 14, 2012 |access-date=February 25, 2008 |work=[[Swarthmore College]]}}</ref> هغه مهال چې د پوهنتون ریاست یې کاوه د د ملي زده کړو د ټولنې مشر هم وټاکل شو. جورډن د بوهمیان کلب او همدارنګه په سانفرانسېسکو کې د یونیورسیټي کلب غړی و. سربېره پر دې یې له ۱۸۹۲ زکال څخه تر ۱۹۰۳ زکال پورې د سیرا کلب مشري هم پر غاړه لرله. <ref>{{cite web |title=Roster of Sierra Club Directors |url=http://www.sierraclub.org/history/officers/directors.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107145205/http://www.sierraclub.org/history/officers/directors.pdf |archive-date=January 7, 2014 |access-date=2010-02-02 |publisher=Sierra Club}}</ref><ref>Dulfer & Hoag (1925). [http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~npmelton/sr25stan.htm ''Our Society Blue Book''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525053912/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~npmelton/sr25stan.htm|date=2009-05-25}}. San Francisco: Dulfer & Hoag, pp. 177–178.</ref><ref>{{cite news|title=David Starr Jordan|url=https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/n77/mode/1up|newspaper=The Independent|date=Jul 13, 1914|access-date=August 21, 2012}}</ref> == وروستي کلونه او میراث == د تقاعد پر مهال جورډن فعاله پاتې شو او د کب پوهنې، نړیوالو اړیکو او سولې اړوند یې لیکنې وکړې؛ سربېره پر دې یې خپل ژوند لیک هم ولیکه. <ref name="swarthmore.edu3">{{cite web |title=David Starr Jordan Collected Papers (CDG-A), Swarthmore College Peace Collection |url=http://www.swarthmore.edu/library/peace/CDGA.A-L/jordan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414053648/http://www.swarthmore.edu/Library/peace/CDGA.A-L/jordan.htm |archive-date=April 14, 2012 |access-date=February 25, 2008 |work=[[Swarthmore College]]}}</ref> === د ژوندانه پر مهال ویاړونه او جایزې === * په ۱۸۷۷ زکال کې د بوټلر پوهنتون له خوا افتخاري دوکتورا<ref>{{cite book|url=http://digitalcommons.butler.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=alumni_directories|title=Butler College Alumni Directory 1856-1912|year=1912|publisher=Butler University|page=43|access-date=July 12, 2018|archive-date=August 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829220859/http://digitalcommons.butler.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=alumni_directories|url-status=live}}</ref> * په ۱۸۸۶ زکال کې د کارنل پوهنتون له خوا افتخاري دوکتورا<ref>{{cite web |last=Saulnier |first=Beth |date=15 May 2008 |title=CAM Online Exclusive ? Faculty Reject Honorary Degrees |url=http://cornellalumnimagazine.com/cam-online-exclusive-faculty-reject-honorary-degrees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712091952/http://cornellalumnimagazine.com/cam-online-exclusive-faculty-reject-honorary-degrees/ |archive-date=July 12, 2018 |access-date=July 12, 2018 |work=Cornell Alumni Magazine}}</ref> * په ۱۹۰۲ زکال کې د جان هاپکینز پوهنتون له خوا افتخاري دوکتورا<ref>{{cite web |title=Honorary Degrees Awarded |url=https://commencement.jhu.edu/our-history/honorary-degrees-awarded/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221112951/https://commencement.jhu.edu/our-history/honorary-degrees-awarded/ |archive-date=2018-02-21 |access-date=2018-07-12 |publisher=Johns Hopkins University}}</ref> * په ۱۹۰۹ زکال کې د انډیانا پوهنتون له خوا افتخاري دوکتورا<ref>{{cite web |title=University Honors & Awards |url=https://honorsandawards.iu.edu/search-awards/honoree.shtml?honoreeID=522 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712085143/https://honorsandawards.iu.edu/search-awards/honoree.shtml?honoreeID=522 |archive-date=July 12, 2018 |access-date=July 12, 2018 |publisher=Indiana University}}</ref> === مړینه === جورډن د ۱۹۳۱ زکال د سپټمبر میاشتې په ۱۹مه نېټه د سټنفورډ په محوطه کې په خپل کور کې ومړ. نوموړی له دوه کلونو راهیسې د یو لړ شدیدو مغزي سکتو سره مخ و. <ref name="ht-1931september19">{{cite news|url=https://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&d=HT19310919.2.20|title=Dr. David Starr Jordan Dies; Family With Educator As Passes Away: Fifth Attack Ends an Illness of Two Years|newspaper=[[Healdsburg Tribune]]|page=1|number=269|date=September 19, 1931|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|via=[[California Digital Newspaper Collection]]|quote=David Starr Jordan, chancellor emeritus of Stanford university, died at 9:45 a.m. today. A stroke suffered yesterday, his fifth in two years, hastened the noted educator's death. Mrs. Jordan, a son and a daughter, were at the bedside when death came.|access-date=June 1, 2018|archive-date=July 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701055032/https://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&d=HT19310919.2.20|url-status=live}}</ref> == سرچينې == m4mauhua0v95s64j5kvs8rne0khgnx7 0 71174 371073 369330 2026-11-08T16:53:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371073 wikitext text/x-wiki له ۱۹۷۰ زکال راهیسې په متحده ایالاتو کې اقلیمي بدلونونه د ۲.۶ فارنهایت درجو (۱.۴ سانتي ګراد درجو) په کچه د هوا د ګرمښت لامل ګرځېدلي دي. د متحده ایالاتو اقلیم په داسې ډول د بدلون په حالت کې دی چې پراختیا مومي او همدارنګه د سیمو له مخې له یو بل توپیر کوي. له ۲۰۱۰ زکال څخه تر ۲۰۱۹ زکال پورې متحده ایالاتو په خپل تاریخ کې تر ټولو ګرمه لسیزه تجربه کړه. ورته مهال غیرعادي د هوا حالات، د بېلابېلو حیواناتو د له منځه تلو ګواښونه، سېلابونه او وچکالۍ مخ پر زیاتوالي دي. له دې سره په استوايي طوفانونو او د سمندر د سطحې په لوړوالي باندې د اقلیمي بدلونونو اغېزو د دغه هېواد ډیرې برخې تر خپل اغېز لاندې راوړې دي.<ref name="ClimateCentral_20220420">{{cite web |date=April 20, 2022 |title=Earth Day: U.S. Warming Rankings |url=https://medialibrary.climatecentral.org/resources/earth-day-warming-rankings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161432/https://medialibrary.climatecentral.org/resources/earth-day-warming-rankings |archive-date=April 20, 2022 |website=Climate Central}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sixth Assessment Report |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/#SPM |access-date=2021-08-20 |website=www.ipcc.ch}}</ref><ref name="Heidari 2020 e2020EF001657">{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Warziniack|first3=Travis|last4=Kao|first4=Shih-Chieh|date=2020|title=Assessing Shifts in Regional Hydroclimatic Conditions of U.S. River Basins in Response to Climate Change over the 21st Century|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2020EF001657|journal=Earth's Future|language=en|volume=8|issue=10|pages=e2020EF001657|doi=10.1029/2020EF001657|bibcode=2020EaFut...801657H|s2cid=225251957|issn=2328-4277}}</ref><ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OAR |date=2016-06-27 |title=Climate Change Indicators: U.S. and Global Temperature |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-us-and-global-temperature |access-date=2021-08-20 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Ghanbari|first3=Mahshid|last4=Warziniack|first4=Travis|date=June 2020|title=A Probabilistic Approach for Characterization of Sub-Annual Socioeconomic Drought Intensity-Duration-Frequency (IDF) Relationships in a Changing Environment|journal=Water|language=en|volume=12|issue=6|pages=1522|doi=10.3390/w12061522|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OAR |date=2015-11-06 |title=Climate Change Indicators in the United States |url=https://www.epa.gov/climate-indicators |access-date=2022-07-29 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Casagr |first=Tina |date=2022-02-16 |title=Climate Change and Invasive Species - NISAW |url=https://www.nisaw.org/climatechange/ |access-date=2022-07-29 |language=en-US}}</ref> په ۱۸۵۰ زکال کې متحده ایالاتو د بل هر هېواد څخه زیات ګلخانه یي ګازونه په هوا کې خپاره کړل چې د نړۍ د ټولیز کاربن ډای اکساید ۲۰ سلنه برخه یې جوړوله، دغه ګازونه له بل هر څه ډیر د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي. اوس مهال هم متحده ایالات یو له هغو هېوادونو څخه دی چې په سړي سر کچه د نورو هېوادونو په پرتله په زیاته کچه ګلخانه یي ګازونه تولید کوي. له دې سره چې په ایالتي او فدرال کچه یې د اقلیمي بدلونونو اړوندې پالیسۍ جوړې کړې او همدارنګه یې د موقت خروج په شرط د پاریس هوکړه هم تصویب کړې ده. په ۲۰۲۱ زکال کې دغه هېواد پرېکړه وکړه چې باید تر ۲۰۳۰ زکال پورې د ګلخانه یي ګازونو تولید تر نیمايي پورې راکم کړي. <ref>{{Cite web |date=2021-10-05 |title=Analysis: Which countries are historically responsible for climate change? |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-which-countries-are-historically-responsible-for-climate-change |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223055902/https://www.carbonbrief.org/analysis-which-countries-are-historically-responsible-for-climate-change |archive-date=December 23, 2021 |access-date=2021-12-30 |website=Carbon Brief}}</ref><ref name="watch">[https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions?calculation=PER_CAPITA&end_year=2018&start_year=1990 www.climatewatchdata.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200743/https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions?calculation=PER_CAPITA&end_year=2018&start_year=1990|date=2021-06-24}}, at ''Calculations'' select ''per capita.''</ref><ref name="CAT">{{cite web |title=New momentum reduces emissions gap, but huge gap remains - analysis |url=https://climateactiontracker.org/press/new-momentum-reduces-emissions-gap-but-huge-gap-remains-analysis/ |access-date=27 April 2021 |website=[[Climate Action Tracker]]}}</ref> اقلیمي بدلونونه د متحده ایالاتو په چاپېریال او ټولنې پام وړ اغېزې لري. په دغو کې په کرهڼې، اقتصاد، عامې روغتیا او بومي وګړو اغېزې شاملېږي؛ همدارنګه د دغه هېواد د ملي امنیت پر وړاندې ګواښ ګڼل کېږي. هغه ایالاتونه چې د نورو په پرتله ډیر کاربن ډای اکسایډ تولید کوي او د اقلیمي چارو په مخالفت پالیسۍ وړاندې کوي له نورو ډیر د دغو بدلونونو تر اغېز لاندې دي. ۲۰۲۰ زکال د متحده ایالاتو لپاره د اقلیمې فاجعې له مخې تاریخي کال و چې ورته په میلیاردونو ډالر زیان واوښت. <ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=March 29, 2016 |title=Climate Change and US National Security: Past, Present, Future |url=http://www.atlanticcouncil.org/publications/reports/climate-change-and-us-national-security-past-present-future |access-date=September 21, 2016 |website=atlanticcouncil.org |publisher=[[Atlantic Council]]}}</ref><ref name="nature.com">{{cite journal|last1=Tollefson|first1=Jeff|date=12 February 2019|title=US climate costs will be highest in Republican strongholds|url=https://www.nature.com/articles/d41586-019-00327-2|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-019-00327-2|access-date=28 October 2020|s2cid=188147110}}</ref><ref name="ecowatch.com">{{cite news|date=October 29, 2019|title=States Blocking Climate Action Hold Residents Who Suffer the Most From Climate Impacts|agency=Climate Nexus, Ecowatch|url=https://www.ecowatch.com/states-climate-action-consequences-2641152322.html|access-date=31 October 2019}}</ref><ref name="NCEI_thru202009">{{cite journal|title=Billion-Dollar Weather and Climate Disasters: Overview / 2020 in Progress|url=https://www.ncdc.noaa.gov/billions/|website=NCDC.NOAA|publisher=National Centers for Environmental Information (NCDC, part of NOAA)|access-date=11 December 2020|doi=10.25921/stkw-7w73|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210044128/https://www.ncdc.noaa.gov/billions/|archive-date=10 December 2020|date=December 2020|url-status=live|last1=Smith|first1=Adam B.|author2=NOAA National Centers For Environmental Information}} and {{cite web |date=January 2021 |title=Contiguous U.S. ranked fifth warmest during 2020; Alaska experienced its coldest year since 2012 / 2020 Billion Dollar Disasters and Other Notable Extremes |url=https://www.ncei.noaa.gov/news/national-climate-202012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108185719/https://www.ncei.noaa.gov/news/national-climate-202012 |archive-date=8 January 2021 |website=NCEI.NOAA.gov |publisher=NOAA}} For 2021 data: {{cite web |date=6 October 2017 |title=Calculating the Cost of Weather and Climate Disasters / Seven things to know about NCEI's U.S. billion-dollar disasters data |url=https://www.ncei.noaa.gov/news/calculating-cost-weather-and-climate-disasters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111143455/https://www.ncei.noaa.gov/news/calculating-cost-weather-and-climate-disasters |archive-date=11 January 2022 |website=ncei.noaa.gov}}</ref> په داسې حال کې چې اقلیمي موضوع یوه غیرګوندي مسئله ده، خو په وروستیو لسیزو کې اقلیمي بدلونونه بحث پارونکي شوي او له سیاسي پلوه یې په هېواد کې اختلافات رامنځته کړي. د نفتو شرکتونه له ۱۹۷۰مې لسیزې راهیسې پوهېدل چې د نفتو او ګازو سوزول د ځمکې د کرې د ګرمښت لامل ګرځي، خو د دغې موضوع د پټولو په خاطر یې د هغو رد کوونکو ته بډې ورکولې. له دې سره چې یوې واضحې علمي اجماع شتون درلود، خو تر ۲۰۲۱ زکال پورې یو پر درې برخه امریکايي وګړو له دې انکار کاوه چې انسانان د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي، په داسې حال کې چې ټول یې اړوند اندېښمن دي او د هغو اړوند خبرداری ورکوي. <ref name="NYT-20151105">{{cite news|last=Egan|first=Timothy|author-link=Timothy Egan|title=Exxon Mobil and the G.O.P.: Fossil Fools|url=https://www.nytimes.com/2015/11/06/opinion/fossil-fools.html|date=November 5, 2015|work=The New York Times|access-date=November 9, 2015}}</ref><ref name="TG-20150708">{{cite news|last=Goldenberg|first=Suzanne|date=July 8, 2015|title=Exxon knew of climate change in 1981, email says – but it funded deniers for 27 more years|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/environment/2015/jul/08/exxon-climate-change-1981-climate-denier-funding|access-date=November 9, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-07-08|title=A third of Americans deny human-caused climate change exists|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/07/08/a-third-of-americans-deny-human-caused-climate-change-exists|access-date=2021-12-30|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":5">{{cite news|last1=Yang|first1=Maya|title=Six in 10 Americans 'alarmed' or 'concerned' about climate change – study|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/13/record-number-americans-alarmed-about-climate-crisis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114032315/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/13/record-number-americans-alarmed-about-climate-crisis|archive-date=14 January 2022|newspaper=The Guardian|date=13 January 2021|url-status=live}}</ref> == د ګلخانه یي ګازونو خپرېدل == متحده ایالاتو په ۲۰۲۰ زکال کې د کاربن ډای اکساید معادل ۵.۲ بیلیونه مټریک ټنه ګلخانه یي ګازونه په هوا کې خپاره کړل، چې له چین څخه وروسته یې د ګلخانه یي ګازونو د تولید په برخه کې دویم ځایګی خپل کړ او یو له هغو هېوادونو څخه شو چې په سړي سر کچه زیات ګلخانه یي ګازونه تولید کوي. په ۲۰۱۹ زکال کې چین د ټولۍ نړۍ ۲۷ سلنه ګلخانه یي ګازونه په هوا کې خپاره کړل، له هغو وروسته متحده ایالات د ۱۱ سلنو په کچه او هند د ۶.۶ سلنو په کچه دویم او دریم ځایګی لري. متحده ایالات هر کال سړي سر ۱۵ ټنه ګلخانه يي ګازونه په هوا کې خپروي چې د ګلخانه یي ګازونو د خپرونکو اتو لویو هېوادونو په کتار کې ځای لري. ورته مهال د انرژۍ نړیوال اژانس اټکل کوي چې په متحده ایالاتو کې تر ټولو بډایه ټولنې په سړي سر کچه هر کال ۵۵ ټنه کاربن ډای اکساید تولید کوي. له دې امله چې د ډبرو د سکرو پر مټ چلېدونکي د برېښنا سټېشنونه په تدریجي ډول مخ پر تړل کېدو دي، خو له دې سره هم په ۲۰۱۰مه لسیزه کې د ګلخانه یي ګازونو د تولید له مخې د برېښنا د تولید صنعت د ټرانسپورټ څخه وروسته دویم ځایګی خپل کړ چې اوس د ګلخانه یي ګازونو د تولید تر ټولو لویه واحده منبع ده. په ۲۰۲۰ زکال کې د متحده ایالاتو د ګلخانه یي ګازونو د تولید ۲۷٪ برخه د ټرانسپورټ، ۲۵٪ د برېښنا له تولید، ۲۴٪ له صنعت، ۱۳٪ له سوداګریزو او مسکوني ودانیو او ۱۱٪ د کرهڼیزو چارو څخه تولید کېده. په ۲۰۲۱ زکال کې د برېښنا تولیدي سکتور په متحده ایالاتو کې د ګلخانه یي ګازونو د تولید دویمه لویه منبع جوړله چې د متحده ایالاتو د ټولو خپرېدونکو ګلخانه یي ګازونو ۲۵٪ برخه یې تولید کوله. د دغو ګازونو تولید په متحده ایالاتو او ټوله نړۍ کې له اقلیمي بدلونونو سره مرسته کوي. <ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OAR |date=2017-02-08 |title=Inventory of U.S. Greenhouse Gas Emissions and Sinks |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/inventory-us-greenhouse-gas-emissions-and-sinks |access-date=2022-08-04 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-05-07|title=Report: China emissions exceed all developed nations combined|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57018837}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cumulative {{CO2}} emissions globally by country 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/1007454/cumulative-co2-emissions-worldwide-by-country/ |access-date=2021-02-19 |website=Statista |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-10-26 |title=The world is still falling short of meeting its climate goals |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/the-world-is-still-falling-short-of-meeting-its-climate-goals |access-date=2021-10-28 |website=Environment |language=en |archive-date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026221942/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/the-world-is-still-falling-short-of-meeting-its-climate-goals |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Who has contributed most to global {{CO2}} emissions? |url=https://ourworldindata.org/contributed-most-global-co2 |access-date=2021-12-29 |website=Our World in Data}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2020-02-06|title=4 Charts Explain Greenhouse Gas Emissions by Countries and Sectors|url=https://www.wri.org/blog/2020/02/greenhouse-gas-emissions-by-country-sector|access-date=2020-04-29|website=World Resources Institute|language=en|last1=Ge|first1=Mengpin|last2=Friedrich|first2=Johannes|last3=Vigna|first3=Leandro|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413072635/https://www.wri.org/blog/2020/02/greenhouse-gas-emissions-by-country-sector|url-status=dead}}</ref><ref>IEA (2023), The world’s top 1% of emitters produce over 1000 times more {{CO2}} than the bottom 1%, IEA, Paris https://www.iea.org/commentaries/the-world-s-top-1-of-emitters-produce-over-1000-times-more-co2-than-the-bottom-1 , License: CC BY 4.0</ref><ref>{{cite web |last=EPA,OA |first=US |date=2015-12-29 |title=Sources of Greenhouse Gas Emissions - US EPA |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/sources-greenhouse-gas-emissions |access-date=19 April 2018 |website=US EPA}}</ref><ref>{{cite web |last=EPA, OA |first=US |date=2015-12-29 |title=Sources of Greenhouse Gas Emissions - US EPA |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/sources-greenhouse-gas-emissions |access-date=19 April 2018 |website=US EPA}}</ref><ref>{{cite web |title=Sources of Greenhouse Gas Emissions |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/sources-greenhouse-gas-emissions |access-date=28 April 2023 |website=EPA}}</ref> == په خلکو اغېزې == === اقتصادي اغېزې === د علمي وړاندوینو په برخه کې یوې مقالې څرګنده کړې چې د متحده ایالاتو سویلي ایالتونه لکه تکزاس، فلوریډا او ډیپ سوت به له اقتصادي پلوه د سویلي ایالتونو په پرتله د اقلیمي بدلونونو تر زیات اغېز لاندې راشي، ان تر دې چې د شمالي اړخ یو شمېر ایالتونه به «په منځنۍ کچه ګټې» هم وکړي. <ref>{{Cite journal|last1=Hsiang|first1=Solomon|last2=Kopp|first2=Robert|last3=Jina|first3=Amir|last4=Rising|first4=James|last5=Delgado|first5=Michael|last6=Mohan|first6=Shashank|last7=Rasmussen|first7=D. J.|last8=Muir-Wood|first8=Robert|last9=Wilson|first9=Paul|last10=Oppenheimer|first10=Michael|last11=Larsen|first11=Kate|date=2017-06-30|title=Estimating economic damage from climate change in the United States|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4369|journal=Science|language=en|volume=356|issue=6345|pages=1362–1369|doi=10.1126/science.aal4369|issn=0036-8075|pmid=28663496|bibcode=2017Sci...356.1362H|s2cid=217546780}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Warziniack|first3=Travis|last4=Kao|first4=Shih-Chieh|date=June 2021|title=Shifts in hydroclimatology of US megaregions in response to climate change|url=https://doi.org/10.1088/2515-7620/ac0617|journal=Environmental Research Communications|language=en|volume=3|issue=6|pages=065002|doi=10.1088/2515-7620/ac0617|bibcode=2021ERCom...3f5002H|s2cid=235367031|issn=2515-7620}}</ref> ==== کرهڼه او خوراکي امنیت ==== په ۲۰۱۸ زکال کې د اقلیمي بدلونونو څلورمې ملي ارزونې وښووله چې د کرهڼې پر مټ سیمه ییز اقتصادونه کېدای شي د اقلیمی بدلونونو څخه پام وړ زیان وویني. د اقتصاد په برخه کې د نوبل د جایزې ګټونکي جوزف سټیګلیټز څرګنده کړې چې په ۲۰۱۷ زکال کې اقلیمي افاتو د ۱.۵ سلنه ناخالصو داخلي تولیداتو له کچې سره برابر لګښت درلود. د اقلیمي بدلونونو له امله کرهڼه او مالداري په مخ پر زیاتوالي بڼې له ستونزې سره مخ ده. <ref name=":0">{{Cite web |last=USGCRP |date=2018 |title=Fourth National Climate Assessment |url=https://nca2018.globalchange.gov/#sf-3 |pages=1–470 |language=en |access-date=2023-09-25 |archive-date=2018-11-23 |archive-url=https://archive.today/20181123193619/https://nca2018.globalchange.gov/#sf-3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Stiglitz |first1=Joseph |author-link=Joseph Stiglitz |date=20 January 2020 |title=Donald Trump is a good president … but only for the top 1% |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/20/donald-trump-is-a-good-president-but-only-for-the-top-1 |access-date=23 January 2020 |website=The Guardian}}</ref><ref name="StateOfKnowledge">{{cite book|title=Global climate change impacts in the United States : a state of knowledge report|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=New York, NY|isbn=9780521144070|url=https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf|access-date=24 December 2019}}</ref> ==== د افاتو پر مهال د مرستې رسونې لګښتونه ==== له ۱۹۸۰ زکال راهیسې متحده ایالاتو اقلیمي مواردو ته د اړوندو افاتو ۳۲۳ موارد تجربه کړي چې په ټولیز ډول یې لګښت ۲.۱۹۵ ټریلیون ډالرو ته رسېږي. د چاپېریالي اطلاعاتو د ملي مرکز د راپور له مخې په ۲۰۲۱ زکال کې اقلیمي بدلونونو ته اړوندې ۲۰ فاجعې رامنځته شوې چې د هرې یوې زیان له یو میلیارد ډالرو څخه زیات و. <ref>{{Cite web |last=NCEI.Monitoring.Info@noaa.gov |title=Billion-Dollar Weather and Climate Disasters {{!}} National Centers for Environmental Information (NCEI) |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/billions/ |access-date=2022-05-26 |website=www.ncei.noaa.gov |language=en }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last= |title=Billion-Dollar Weather and Climate Disasters: Overview {{!}} National Centers for Environmental Information (NCEI) |url=https://www.ncdc.noaa.gov/billions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510033505/http://www.ncdc.noaa.gov:80/billions/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2021-12-05 |website=www.ncdc.noaa.gov |language=en}}</ref> دغه اقلیمي مخ پر زیاتوالي رایجو او شدیدو پېښو په طبیعي افاتو کې د مرستې رسونې پر هڅو فشار وارد کړی دی. د بېلګې په توګه د ځنګلونو د اور اخیستنې د کچې زیاتوالی، د اورلګېدنې د فصلونو اوږدوالی او د هغو مخ پر زیاتوالي شدت، ملي او نړیوال منابع تر فشار لاندې راوړي. په متحده ایالاتو کې د اور وژنې د فدرال هڅو لګښت په ۲۰۱۷ زکال کې د لومړي ځل لپاره په کال کې له ۲ میلیارد ډالر څخه زیات شو چې بیا ځلي په ۲۰۱۸ زکال کې هم همدغه کچه لګښت پرې راغی. ورته مهال په نړیواله کچه مشترکو تجهیزاتو لکه اور وژونکو الوتکو ته په مخ پر زیاتوالي بڼه اړتیا زیاته شوې چې نوې پانګونې ته اړتیا لري.<ref>{{Cite web |title=Suppression Costs {{!}} National Interagency Fire Center |url=https://www.nifc.gov/fire-information/statistics/suppression-costs |access-date=2022-03-10 |website=www.nifc.gov}}</ref><ref>{{cite web |last1=Cave |first1=Damien |date=21 November 2019 |title=The World Burns All Year. Are There Enough Planes to Douse the Flames? |url=https://www.nytimes.com/2019/11/21/world/australia/fires-water-tankers-climate-change.html |access-date=12 December 2019 |work=The New York Times}}</ref> === روغتیايي اغېزې === دا څرګنده ده چې اقلیمي بدلونونه د انسانانو د روغتیا پر وړاندې پام وړ ګواښونه رامنځته کوي. په متحده ایالاتو کې د اقلیمي بدلونونو فزیکي او اروايي اغېزې په ډېر احتمال سره ځانګړو سیمو ته په پام له یو بل توپیر لري. څېړونکو ښوولې ده چې تر ټولو اندېښنې وړ ځایونه «سواحلي سیمې، ټاپوګان، په سوېل لویدیځ کې دښتي، د انسانانو او حیواناتو د مشترکو ناروغیو ناقلې سرحدي سیمې، ښارونه او د متحده ایالاتو شمالي قطب (الاسکا)» دي. په فزیکي اغېزو کې یې د لویو اقلیمي پېښو یا د هوا د حالاتو د بدلون له امله د رامنځته کېدونکو لومړنیو حوادثو په ترڅ کې ټپي کېدل او یا هم له هغو سرچینه اخیستونکې ناروغۍ او همدارنګه د هغو وروسته اغېزې شاملېږي. په اروایي اغېزو کې یې له پېښې وروسته مغزي اختلال، اجباري کډوالي او د ځای او هویت سره د اړوندتیا د ټولنیزو احساساتو له لاسه ورکول شاملېږي. دغه فردي اغېزې بیا په ټوله ټولنه کې احساس کېږي. د یوې لویې اقلیمي پېښې وروسته د وګړو ځای پر ځای کول د تعامل او انعطاف منلو په برخه کې د یوې ټولنې ظرفیت ته زیان اړوي. <ref name="StateOfKnowledge2">{{cite book|title=Global climate change impacts in the United States : a state of knowledge report|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=New York, NY|isbn=9780521144070|url=https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf|access-date=24 December 2019}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Hess|first1=Jeremy J.|last2=Malilay|first2=Josephine N.|last3=Parkinson|first3=Alan J.|date=2008-11-01|title=Climate Change: The Importance of Place|url=https://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(08)00689-2/abstract|journal=American Journal of Preventive Medicine|language=English|volume=35|issue=5|pages=473|doi=10.1016/j.amepre.2008.08.024|pmid=18929973|issn=0749-3797}}</ref> === په کډوالۍ اغېزې === اقلیمي بدلونونه له مرکزي امریکا څخه متحده ایالاتو ته د وګړو د کډوالۍ د زیاتوالي لامل ګرځېدلي دي. د سمندر د سطحې لوړوالي ته په پام وړاندوینه کېږي چې د متحده ایالاتو په سواحلي سیمو کې ۱۳ میلیونه امریکايي وګړي اړ دي له سواحلي سیمو څخه لرې کډه وکړي. <ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Deborah Jian |date=4 December 2019 |title=How climate change influences immigration to the United States |url=https://yaleclimateconnections.org/2019/12/how-climate-change-influences-immigration-to-the-united-states/ |access-date=3 November 2020 |website=Yale Climate Connections |publisher=ChavoBart Digital Media}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lustgarten |first=Abrahm |title=Climate Change Will Force a New American Migration |url=https://www.propublica.org/article/climate-change-will-force-a-new-american-migration?token=-L_tfnbCuURPOGrhh5EWTKvU7C44wJHC |access-date=2022-05-27 |website=ProPublica |language=en |authorlink=Abrahm Lustgarten |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220527084130/https://www.propublica.org/article/climate-change-will-force-a-new-american-migration?token=-L_tfnbCuURPOGrhh5EWTKvU7C44wJHC |archivedate=2022-05-27 |url-status=dead }}</ref> === په امنیت اغېز === د متحده ایالاتو د دفاع وزیر په خبره اقلیمي بدلونونه د متحده ایالاتو ملي امنیت ته ګواښ دي. ولسمشر بایډن ادعا وکړه چې لوړپوړي پوځي چارواکی اقلیمي بدلونونه د خپل هېواد د امنیت پر وړاندې تر ټولو جدي ګواښ بولي. د متحده ایالاتو د پوځ لوی درستیز مارک میلي د دغو خبرو په غبرګون کې وویل چې د نظامي اړخه روسیه او چین د متحده ایالاتو پر وړاندې لوی ګواښونه دي، خو د ملي امنیت موضوع بیا ډیره پراخه لمن لري. په داسې حال کې چې دغه اړیکه لا تر اوسه په سمه توګه نه ده درک شوې، خو د اقلیمي بدلونونو بین الدولتي کمېټې په منځنۍ کچې ډاډ سره څرګنده کړې چې اقلیمي بدلونونه په متحده ایالاتو کې له تاوتریخوالو څخه ډکو او همدارنګه ملکیتي جنایاتو سره اړیکه لري. <ref>{{cite news|last1=Macias|first1=Amanda|title=Climate crisis threatens U.S. national security, Defense secretary says|url=https://www.cnbc.com/2021/04/22/climate-crisis-poses-existential-threat-to-us-security-defense-chief-austin.html|access-date=2 July 2021|agency=CNBC|date=22 April 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Top Military Officer Clarifies Biden's Threat Assessment: Climate Change – But Also China and Russia|url=https://www.usnews.com/news/national-news/articles/2021-06-10/top-military-officer-clarifies-bidens-threat-assessment-climate-change-but-also-china-and-russia|access-date=2 July 2021|agency=U.S. news|date=10 June 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Chapter 14: North America|url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter14.pdf|access-date=2023-09-25|archive-date=2022-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228140214/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter14.pdf|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 6ymw1p8s5ugudkvruzwx3u3zfex4jot 0 71175 371063 336364 2026-11-08T16:44:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371063 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} په تدریجي بڼه له فوسیلي سون توکو څخه نه ګټنه د صفر کچې ته د فوسیلي سون توکو د تولید او ګټنې د کچې رسول دي څو د هوا د ککړتیا له امله د مړینې او ناروغۍ کچه کمه، اقلیمي بدلونونه محدود او د انرژۍ په برخه کې هېوادونه پر ځان بسیا شي. دغه چاره تجدید منونکې انرژۍ ته د انتقال د روان لېږد برخه ده. په داسې حال کې چې ډېری هېوادونه لګیا دي د ډبرو پر سکرو باندې چلېدونکې د برېښنا تولیدي کارخونې وتړي، خو د ډبرو له سکرو پرته د برېښنا تولید بیا هم په دومره چټکۍ سره نه شي کولای اقلیمي موخې پوره کړي. له دې سره چې ډیری هېوادونو د پټرولي او ډیزلي موټرو د پلور د پای ته رسولو په موخه نېټې ټاکلي، خو تر اوسه پورې د فوسیلي ګازونو څخه د نه ګټنې لپاره په مهالوېش هوکړه نه ده شوې. <ref>{{Cite web |title=Nearly a quarter of the operating U.S. coal-fired fleet scheduled to retire by 2029 |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=54559 |access-date=2023-02-21 |website=www.eia.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australia hastens coal plant closures to catch up on climate |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Environment/Climate-Change/Australia-hastens-coal-plant-closures-to-catch-up-on-climate |access-date=2023-02-21 |website=Nikkei Asia |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-02 |title=Our members |url=https://poweringpastcoal.org/members/ |access-date=2023-02-21 |website=PPCA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Coal-Fired Electricity – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/coal-fired-electricity |access-date=2023-02-21 |website=IEA |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-02-20 |title=No EU agreement on fossil phase-out text |url=https://www.argusmedia.com/en/news/2421779-no-eu-agreement-on-fossil-phaseout-text |access-date=2023-02-21 |website=Argus Media |language=en |تاريخ الأرشيف=2023-02-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230220224005/https://www.argusmedia.com/en/news/2421779-no-eu-agreement-on-fossil-phaseout-text |url-status=dead |خونديځ نېټه=2023-02-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230220224005/https://www.argusmedia.com/en/news/2421779-no-eu-agreement-on-fossil-phaseout-text |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230220224005/https://www.argusmedia.com/en/news/2421779-no-eu-agreement-on-fossil-phaseout-text |archive-url=https://web.archive.org/web/20230220224005/https://www.argusmedia.com/en/news/2421779-no-eu-agreement-on-fossil-phaseout-text }}</ref> په تدریجي بڼه له فوسیلي سون توکو څخه د نه ګټنې په اوسنیو هڅو کې د ټرانسپورټ او همدارنګه د کورونو د ګرمولو په سکتورونو کې د فوسیلي سون توکو پر ځای د دوامدارې انرژۍ له منابعو ګټنه شاملېږي. د فوسیلي سون توکو په ځای نیونکو کې د برېښنا شبکه، شین هایدروجن او بایو سون توکي شامل دي. له فوسیلي سون توکو څخه د خلاصون په پالیسو کې د غوښتنه کوونکي او وړاندې کوونکي اقدامات په پام کې نیول کېږي. په داسې حال کې چې غوښتنه کوونکی اړخ د فوسیلي سون توکو څخه په ګټنه کې د کمښت په هڅه کې دی، خو د وړاندې کوونکي اړخ نوښتونه بیا په دې لټه کې دي چې د تولید د کچې د محدودیت په خوا کې انرژي چټکه انتقال شي او د ګلخانه یي ګازونو د تولید کچه راکمه کړي. داسې وړاندیز هم شوی څو داسې قوانین تصویب شي چې د فوسیلي سون توکو کاروونکي شرکتونه اړ کړي، په هماغه کچه کاربن له منځه یوسي په کومه کچه یې چې خپروي. د انرژۍ نړیوال اژانس پخلی کړی، د دې لپاره چې د روانې پېړۍ تر نیمايي پورې د کاربن ستونزې له منځه یووړل شي باید تر ۲۰۳۰ زکال پورې د تجدید منونکې انرژۍ په برخه کې نړیواله پانګونه درې چنده شي چې په دې سره به په دغه برخه کې د پانګونې کلنۍ کچه له ۴ ټریلیون ډالرو واوړي. <ref name=":3">{{Cite journal|last1=Green|first1=F.|last2=Denniss|first2=R.|year=2018|title=Cutting with both arms of the scissors: the economic and political case for restrictive supply-side climate policies|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10584-018-2162-x|journal=Climatic Change|volume=150|issue=1|pages=73–87|doi=10.1007/s10584-018-2162-x|bibcode=2018ClCh..150...73G|s2cid=59374909|access-date=2 November 2021|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102005358/https://link.springer.com/article/10.1007/s10584-018-2162-x|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=12 January 2023 |title=Fossil fuel producers must be forced to 'take back' carbon, say scientists |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/jan/12/fossil-fuel-producers-must-be-forced-to-take-back-carbon-say-scientists |access-date=12 January 2023 |website=The Guardian |language=en}}</ref><ref name=":130">{{Cite report|last=Bank|first=European Investment|date=2023-02-02|title=Energy Overview 2023|url=https://www.eib.org/en/publications/20220286-energy-overview-2023|language=EN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nations |first=United |title=Renewable energy – powering a safer future |url=https://www.un.org/en/climatechange/raising-ambition/renewable-energy |access-date=2023-03-09 |website=United Nations |language=en}}</ref> == د فوسیلي سون توکو ډولونه == === د ډبرو سکاره === د ډبرو له سکرو څخه ګټنه په ۲۰۱۳ زکال کې د اوج کچې ته ورسېده، خو له دې امله چې د پاریس په هوکړه کې ژمنه وشوه چې باید د نړیوال ګرمښت د کچې زیاتوالی له ۲ سانتي ګراد درجو (۳.۶ فارنهایت درجو) کښته وساتل شي؛ پلان دا ونیول شو چې باید له ۲۰۲۰ زکال څخه تر ۲۰۳۰ زکال پورې د ډبرو له سکرو څخه ګټنه نیمايي ته راښکته شي. په داسې حال کې چې تر ۲۰۱۷ زکال پورې د ټولې نړۍ د اړتیا وړ برېښنا یو پر څلورمه برخه د ډبرو د سکرو پر مټ تولید کېده او همدارنګه یې د ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو ۴۰٪ برخه جوړوله. په تدریجي بڼه د ډبرو له سکرو څخه نه ګټنه به په ډېر لنډ مهال کې روغتیايي او چاپېریالي ګټې رامنځته کړي چې په دغه برخه کې به یې د لګښت نه ارزښت زیات وي، همدارنګه پرته له دې چارې د پاریس په هوکړه کې د دوه سانتي ګراد درجو په کچه د نړیوال ګرمښت ساتلو موخه هم لاسرسي وړ نه ده؛ دا په داسې حال کې ده چې اوس مهال هم یو شمېر هېوادونه د ډبرو د سکرو له ګټنې ملاتړ کوي او د هغو څخه د نه ګټنې د چټکتیا اړوند پریمانه مخالف نظریات لري. <ref name=":1">{{Cite web |title=Coal Information Overview 2019 |url=https://webstore.iea.org/login?ReturnUrl=%2fdownload%2fdirect%2f2542%3ffileName%3dCoal_Information_2019_Overview.pdf&fileName=Coal_Information_2019_Overview.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134429/https://webstore.iea.org/login?ReturnUrl=%2fdownload%2fdirect%2f2542%3ffileName%3dCoal_Information_2019_Overview.pdf&fileName=Coal_Information_2019_Overview.pdf |archive-date=16 May 2020 |access-date=28 March 2020 |publisher=[[International Energy Agency]] |quote=peak production in 2013}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 February 2020 |title=Analysis: Why coal use must plummet this decade to keep global warming below 1.5C |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-coal-use-must-plummet-this-decade-to-keep-global-warming-below-1-5c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216161651/https://www.carbonbrief.org/analysis-why-coal-use-must-plummet-this-decade-to-keep-global-warming-below-1-5c |archive-date=16 February 2020 |access-date=8 February 2020 |website=Carbon Brief}}</ref><ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.iea.org/statistics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628014437/https://www.iea.org/statistics/ |archive-date=28 June 2019 |access-date=28 May 2019 |website=iea.org}}</ref><ref name="phys2018">{{cite web |title=China's unbridled export of coal power imperils climate goals |url=https://phys.org/news/2018-12-china-unbridled-export-coal-power_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206221936/https://phys.org/news/2018-12-china-unbridled-export-coal-power_1.html |archive-date=6 December 2018 |access-date=7 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web |title=Coal exit benefits outweigh its costs – PIK Research Portal |url=https://www.pik-potsdam.de/news/press-releases/coal-exit-benefits-outweigh-its-costs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324183652/https://www.pik-potsdam.de/news/press-releases/coal-exit-benefits-outweigh-its-costs |archive-date=24 March 2020 |access-date=24 March 2020 |website=pik-potsdam.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Production Gap Executive Summary |url=http://productiongap.org/wp-content/uploads/2019/11/Production-Gap-Report-2019-Executive-Summary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121014850/http://productiongap.org/wp-content/uploads/2019/11/Production-Gap-Report-2019-Executive-Summary.pdf |archive-date=21 November 2019 |access-date=20 November 2019}}</ref><ref>{{cite news|title=In coal we trust: Australian voters back PM Morrison's faith in fossil fuel|url=https://uk.reuters.com/article/us-australia-election-energy/in-coal-we-trust-australian-voters-back-pm-morrisons-faith-in-fossil-fuel-idUKKCN1SP06F|work=Reuters|date=19 May 2019|access-date=28 May 2019|archive-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528190059/https://uk.reuters.com/article/us-australia-election-energy/in-coal-we-trust-australian-voters-back-pm-morrisons-faith-in-fossil-fuel-idUKKCN1SP06F|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Rockström|first1=Johan|author-link=Johan Rockström|display-authors=etal|year=2017|title=A roadmap for rapid decarbonization|url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/14498/1/Rockstr%C3%B6mEtAl_2017_Science_A%20roadmap%20for%20rapid%20decarbonization.pdf|journal=Science|volume=355|issue=6331|pages=1269–1271|doi=10.1126/science.aah3443|pmid=28336628|bibcode=2017Sci...355.1269R|s2cid=36453591|access-date=11 September 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085820/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/14498/1/Rockstr%C3%B6mEtAl_2017_Science_A%20roadmap%20for%20rapid%20decarbonization.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Time for China to Stop Bankrolling Coal|url=https://thediplomat.com/2019/04/time-for-china-to-stop-bankrolling-coal/|work=The Diplomat|date=29 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-date=6 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606171528/https://thediplomat.com/2019/04/time-for-china-to-stop-bankrolling-coal/|url-status=live}}</ref> له ۲۰۱۸ زکال وروسته ۳۰ هېوادونه او ګڼ شمېر فرعي ملي ادارې او سوداګریز شرکتونه په تدریجي بڼه د ډبرو د سکرو په ګټنه کې د کمښت له اتحادیې سره مل شول او هر یوه یې ځانته اعلامیه خپره کړه چې څه ډول کولای شي له کومې وقفې پرته د ډبرو له سکرو څخه د نه ګټنې په صورت کې برېښنا تولید کړي. ورته مهال په ۲۰۱۹ زکال کې هغه هېوادونه له دغې اتحادیې سره مل نه شول چې لا یې هم د ډبرو د سکرو پر مټ برېښنا تولید کوله او په دغه برخه کې یې نوي تولیدي مراکز جوړول. د ډبرو له سکرو څخه د عادلانه لېږد د پروګرام ملاتړ د بیارغونې او پرمختګ په برخه کې د اروپايي اتحادیې بانک کوي. <ref>{{cite web |title=Powering Past Coal Alliance members list |url=https://poweringpastcoal.org/about/Powering_Past_Coal_Alliance_Members |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090900/https://poweringpastcoal.org/about/Powering_Past_Coal_Alliance_Members |archive-date=27 March 2019 |access-date=20 September 2018 |website=Poweringpastcoal.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Powering Past Coal Alliance declaration |url=https://poweringpastcoal.org/about/Powering_Past_Coal_Alliance_Declaration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202224054/https://poweringpastcoal.org/about/Powering_Past_Coal_Alliance_Declaration |archive-date=2 February 2019 |access-date=20 September 2018 |website=Poweringpastcoal.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=The EBRD's just transition initiative |url=https://www.ebrd.com/what-we-do/just-transition-initiative |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926025355/https://www.ebrd.com/what-we-do/just-transition-initiative |archive-date=26 September 2020 |access-date=4 August 2020 |website=[[European Bank for Reconstruction and Development]]}}</ref> په ۲۰۱۹ زکال کې د ملګرو ملتونو د سازمان عمومي منشي څرګنده کړه چې هېوادونه باید له ۲۰۲۰ زکال وروسته د ډبرو د سکرو پر مټ د برېښنا د تولید کوونکو نوو سټېشنونو له جوړولو لاس واخلي او یا به هم ځانونه له یوې «بشپړې فاجعې» سره مخ کړي. <ref>{{Cite web |date=10 May 2019 |title=UN Secretary-General calls for end to new coal plants after 2020 |url=https://www.businessgreen.com/bg/news/3075378/un-chief-calls-for-ban-on-new-coal-plants-after-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519042403/https://www.businessgreen.com/bg/news/3075378/un-chief-calls-for-ban-on-new-coal-plants-after-2020 |archive-date=19 May 2019 |access-date=28 May 2019 |website=Business Green |language=en}}</ref> له دې سره هم چین په ۲۰۲۰ زکال کې یو شمېر دغه ډول کارخونې جوړې کړې، خو په نړیواله کچه د جوړو شوو کارخونو له شمېر څخه د تړل شوو شمېر زیات و: د ملګرو ملتونو عمومي منشي وویل چې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا د سازمان غړي هېوادونه باید تر ۲۰۳۰ زکال او نوره نړۍ باید تر ۲۰۴۰ زکال پورې د ډبرو د سکرو پر مټ د برېښنا تولید ودروي. <ref>{{Cite magazine|date=3 December 2020|title=The dirtiest fossil fuel is on the back foot|magazine=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/briefing/2020/12/03/the-dirtiest-fossil-fuel-is-on-the-back-foot|issn=0013-0613|access-date=1 January 2021|archive-date=19 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225147/https://www.economist.com/briefing/2020/12/03/the-dirtiest-fossil-fuel-is-on-the-back-foot|url-status=live}}</ref> === تېل === خام نفت د تصفیې له بهیر وروسته په پټرولو، ډیزلو او بېلابېلو نورو سون توکو اوړي. دغه تصفیه شوي محصولات په لومړۍ درجه کې د معمولي موټرو، ټېلرو، رېل ګاډو، الوتکو او بېړیو د چلن په موخه کارول کېږي. د دغو ډول تېلو څخه د ګټه اخیستونکو وسایطو تر ټولو مشهور ځای نیونکي د انساني قوې پر مټ ټرانسپورټ، عامه ټرانسپورټ، برېښنايي نقلیه وسایط او په بایو سون توکو باندې چلېدونکي وسایط دي. <ref>{{cite web |title=Clean Vehicles |url=https://www.ucsusa.org/clean-vehicles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215225207/https://www.ucsusa.org/clean-vehicles#.XBACe2gvPnE |archive-date=15 December 2018 |access-date=11 December 2018}}</ref> === طبیعي ګاز === له طبیعي ګازو څخه د برېښنا د تولید په برخه کې په پریمانه کچه ګټنه کېږي چې د یو کیلو واټ برېښنا پر حساب یې د ګلخانه یي ګازونو د تولید کچه ۵۰۰ ګرامه ده. ورته مهال د ودانیو د ګرمولو لارې چارې هم د کاربن ډای اکسایډ د تولید مهمه منبع جوړوي. سربېره پر دې د ګازونو په نل لیکو کې رامنځته کېدونکي درځونه په اتومسفیر کې د میتان لویه منبع جوړوي. په یو شمېر هېوادونو کې د لنډ مهال لپاره د ډبرو د سکرو پر ځای له طبیعي ګازو څخه د ځای نیونکو سون توکو په توګه کار اخیستل کېږي، څو وروسته وکولای شي د هغو ځای په تجدید منونکو منابعو او یا هم هایدروجني اقتصاد ډک کړي. <ref>{{Cite web |date=21 September 2020 |title=COP26 Energy Transition Council launched |url=https://www.gov.uk/government/speeches/cop26-energy-transition-council-launched-at-clean-energy-ministerial-side-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006163548/https://www.gov.uk/government/speeches/cop26-energy-transition-council-launched-at-clean-energy-ministerial-side-event |archive-date=6 October 2020 |access-date=25 October 2020 |website=GOV.UK |language=en |quote=In the next phase of this partnership, we must focus even more strongly on working with business to accelerate the development of solutions that are critical to achieve net zero, such as energy storage and clean hydrogen production.}}</ref><ref>{{cite web |year=2016 |title=Natural Gas as a Bridge Fuel : Measuring the Bridge |url=https://energycenter.org/sites/default/files/docs/nav/policy/research-and-reports/Natural_Gas_Bridge_Fuel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424232532/https://energycenter.org/sites/default/files/docs/nav/policy/research-and-reports/Natural_Gas_Bridge_Fuel.pdf |archive-date=24 April 2017 |access-date=9 June 2017 |website=Energycenter.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 March 2019 |title=Stranded assets are an increasing risk for investors |url=https://www.raconteur.net/business-innovation/stranded-assets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510113023/https://www.raconteur.net/business-innovation/stranded-assets |archive-date=10 May 2019 |access-date=26 May 2019 |website=Raconteur |language=en-GB}}</ref> اوس مهال په یو شمېر برخو کې په تدریجي بڼه د طبیعي ګازو څخه نه ګټنه هم د پراختیا په حال کې ده، د بېلګې په توګه د ګازو د سیسټمونو د بدلون په برخه کې د اروپايي شبکې (ENTSOG) له خوا په مخ پر زیاتوالي بڼه له هایدروجن ګټنه او همدارنګه د ودانیو په جوړولو کې نوي معیارونه ترویج کېږي څو د طبیعي ګازو پر مټ د کورونو د ګرمښت کچه را کمه کړي. <ref>{{Cite web |last=Simon |first=Frédéric |date=27 March 2019 |title=Gas network chief: 'By 2050, we assume CO2 emissions from energy will be zero' |url=https://www.euractiv.com/section/energy/interview/gas-network-chief-by-2050-we-assume-co2-emissions-from-energy-will-be-zero/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526080631/https://www.euractiv.com/section/energy/interview/gas-network-chief-by-2050-we-assume-co2-emissions-from-energy-will-be-zero/ |archive-date=26 May 2019 |access-date=26 May 2019 |website=euractiv.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preparing Dutch homes for a natural gas-free future |url=https://europeanclimate.org/preparing-dutch-homes-for-a-natural-gas-free-future/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526071652/https://europeanclimate.org/preparing-dutch-homes-for-a-natural-gas-free-future/ |archive-date=26 May 2019 |access-date=26 May 2019 |website=European Climate Foundation |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Seattle Bans Natural Gas in New Buildings |url=https://www.natlawreview.com/article/seattle-bans-natural-gas-new-buildings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210216173342/https://www.natlawreview.com/article/seattle-bans-natural-gas-new-buildings |archive-date=16 February 2021 |access-date=6 March 2021 |website=The National Law Review |language=en}}</ref> == لاملونه == هغه لاملونه چې په معمول ډول په تدریجي بڼه د فوسیلي سون توکو څخه د نه ګټنې اړوند یادول کېږي په لاندې ډول دي: * د هوا د ککړتیا له امله د مړینې او ناروغیو د کچې کمښت * د اقلیمي بدلونونو محدودیت * فوسیلي سون توکو ته د اړوندې بودیجې کمښت<ref>{{Cite web |date=3 June 2020 |title=End fossil fuel subsidies and reset the economy – IMF head |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/06/end-fossil-fuel-subsidies-economy-imf-georgieva-great-reset-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028115647/https://www.weforum.org/agenda/2020/06/end-fossil-fuel-subsidies-economy-imf-georgieva-great-reset-climate |archive-date=28 October 2020 |access-date=27 October 2020 |website=World Economic Forum |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Krane|first1=Jim|last2=Matar|first2=Walid|last3=Monaldi|first3=Francisco|date=October 2020|title=Fossil Fuel Subsidy Reform Since the Pittsburgh G20: A Lost Decade?|url=https://doi.org/10.25613/sk5h-f056|website=Rice University's Baker Institute for Public Policy|doi=10.25613/sk5h-f056|access-date=27 October 2020|archive-date=19 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225149/https://www.bakerinstitute.org/research/fossil-fuel-subsidy-reform-pittsburgh-g20-lost-decade/|url-status=live}}</ref> * د انرژۍ په برخه کې پر ځان بساینه – هغه هېوادونه چې د فوسیلي سون توکو لږ منابع لري یا یې هم هېڅ نه لري، تر ډېره د فوسیلي سون توکو څخه ګټنې ته شا کوي څو د انرژۍ په برخه کې خپلواکي خپله کړي. === روغتیا === په میلیونونو شمېر له وخته وړاندې مړینې د فوسیلي سون توکو پر مټ د هوا د ککړېدو له امله دي. دغه ککړتیا کېدای شي د کورونو د ګرمونې او اشپزۍ په څېر د کور دننه چارو او یا هم د موټرو په واسطه د ګلخانه یي ګازونو د تولید په څېر له کور بهر چارو څخه سرچینه واخلي. د یو اټکل له مخې هر کال د وخته مخکې مړینو د کچې ۶۵٪ برخه د هوا ککړتیا ته اړوندېږي چې په کال کې ۳.۵ میلیونه تنه کېږي. په لندن کې د حفظ الصحې او استوايي ناروغیو د پوهنتون (London School of Hygiene & Tropical Medicine) د پرفیسور انډي هینز په خبره، د روغتیا په برخه کې په تدریجي بڼه د فوسیلي سون توکو څخه د نه ګټنې ګټه چې د پیسو له مخې اندازه کېږي (د اقتصاد پوهانو له خوا د هر هېواد لپاره د ژوندانه د ارزښت څخه په ګټنې اټکل کېږي) په پام وړ کچه د پاریس په هوکړه کې د منفي دوه سانتي ګراد درجو موخې ته د رسېدو له لګښت زیاته ده. <ref name="2019-03-12-guardian">{{cite web |last=Carrington |first=Damian |date=12 March 2019 |title=Air pollution deaths are double previous estimates, finds research |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/mar/12/air-pollution-deaths-are-double-previous-estimates-finds-research |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204144617/https://www.theguardian.com/environment/2019/mar/12/air-pollution-deaths-are-double-previous-estimates-finds-research |archive-date=4 February 2020 |access-date=12 March 2019 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ramanathan|first1=V.|last2=Haines|first2=A.|last3=Burnett|first3=R. T.|last4=Pozzer|first4=A.|last5=Klingmüller|first5=K.|last6=Lelieveld|first6=J.|date=9 April 2019|title=Effects of fossil fuel and total anthropogenic emission removal on public health and climate|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=15|pages=7192–7197|doi=10.1073/pnas.1819989116|issn=0027-8424|pmid=30910976|pmc=6462052|bibcode=2019PNAS..116.7192L|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rapid global switch to renewable energy estimated to save millions of lives annually |url=https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2019/rapid-global-switch-renewable-energy-estimated-save-millions-lives-annually |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302163530/https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2019/rapid-global-switch-renewable-energy-estimated-save-millions-lives-annually |archive-date=2 March 2020 |access-date=2 June 2019 |website=LSHTM |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/letters/2019/05/11/letters-to-the-editor|title=Letters to the editor|date=9 May 2019|newspaper=The Economist|access-date=2 June 2019|issn=0013-0613|archive-date=23 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623212422/https://www.economist.com/letters/2019/05/11/letters-to-the-editor|url-status=live}}</ref> === د اقلیمي بدلونونو کمښت === په تدریجي بڼه د فوسیلي سون توکو څخه نه ګټنه د نړیوال ګرمښت څخه د مخنیوي په برخه کې لویه چاره ده ځکه چې د نړۍ اویا سلنه ګلخانه یي ګازونه له دغه سون توکو سرچینه اخلي، خو اړتیا ده چې له ۲۰۲۰ زکال وروسته څلور چنده چټک حرکت وشي څو د پاریس د هوکړې موخو ته لاسرسی وموندل شي. دغې اقلیمي موخې ته د رسېدو په موخه باید هېوادونو او شرکتونو ته اړوندې د فوسیلي سون توکو ډیرۍ زېرمې په ځمکه کې پرېښودل شي. <ref>{{Cite web |title=Trends in global CO2 and total greenhouse gas emissions: 2019 Report |url=https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-trends-in-global-co2-and-total-greenhouse-gas-emissions-2019-report_4068.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031232446/https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-trends-in-global-co2-and-total-greenhouse-gas-emissions-2019-report_4068.pdf |archive-date=31 October 2020 |access-date=25 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 September 2020 |title=COP26 Energy Transition Council launched |url=https://www.gov.uk/government/speeches/cop26-energy-transition-council-launched-at-clean-energy-ministerial-side-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006163548/https://www.gov.uk/government/speeches/cop26-energy-transition-council-launched-at-clean-energy-ministerial-side-event |archive-date=6 October 2020 |access-date=25 October 2020 |website=GOV.UK |language=en |quote=The International Energy Agency has told us that to meet the goals of the Paris Agreement, the global transition to clean power needs to move four times faster than our current pace.}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Welsby|first1=Dan|last2=Price|first2=James|last3=Pye|first3=Steve|last4=Ekins|first4=Paul|date=8 September 2021|title=Unextractable fossil fuels in a 1.5 °C world|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03821-8|journal=Nature|language=en|volume=597|issue=7875|pages=230–234|doi=10.1038/s41586-021-03821-8|pmid=34497394|bibcode=2021Natur.597..230W|s2cid=237455006|issn=1476-4687|access-date=10 September 2021|archive-date=10 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210910125308/https://www.nature.com/articles/s41586-021-03821-8|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Damian |first=Carrington |date=8 September 2021 |title=How much of the world's oil needs to stay in the ground? |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/08/climate-crisis-fossil-fuels-ground |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225149/https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/08/climate-crisis-fossil-fuels-ground |archive-date=19 November 2021 |access-date=10 September 2021 |website=The Guardian |language=en}}</ref> === کاري شونتیاوې === تجدید منونکې انرژۍ ته لېږد کولای شوي د انرژۍ د نویو کارخونو او یا هم اړتیا وړ تجهیزاتو د جوړولو په موخه په پام وړ کچه کاري شونتیاوې رامنځته کړي، هماغه ډول چې جرمني او د هغو د بادي برېښنا تولیدي چارې یې څرګندویې کوي.<ref name="Heinrichs 285–305">{{Cite journal|last1=Heinrichs|first1=Heidi Ursula|last2=Schumann|first2=Diana|last3=Vögele|first3=Stefan|last4=Biß|first4=Klaus Hendrik|last5=Shamon|first5=Hawal|last6=Markewitz|first6=Peter|last7=Többen|first7=Johannes|last8=Gillessen|first8=Bastian|last9=Gotzens|first9=Fabian|date=1 May 2017|title=Integrated assessment of a phase-out of coal-fired power plants in Germany|journal=Energy|volume=126|pages=285–305|doi=10.1016/j.energy.2017.03.017}}</ref> دغه موضوع کولای شو په فرانسې او د هغو په اټومي صنعت کې هم وګورو. فرانسه شاوخوا ۷۵٪ خپله برېښنا له اټومي انرژۍ څخه ترلاسه کوي او په دې سره یې د اټومي ټکنالوژۍ د پراختیا په برخه کې په سلګونو ساختماني کارکوونکو، انجینرانو او د تشعشعاتو څخه د خوندیتوب په برخه کې متخصصینو ته کاري شونتیاوې برابرې کړې دي. <ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.nei.org/home |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118062742/https://nei.org/home |archive-date=18 January 2021 |access-date=18 January 2021 |website=Nuclear Energy Institute |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nuclear Power in France {{!}} French Nuclear Energy – World Nuclear Association |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/france.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207220815/https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/france.aspx |archive-date=7 February 2016 |access-date=18 January 2021 |website=www.world-nuclear.org}}</ref> === د انرژۍ په برخه کې پر ځان بساینه === هغه هېوادونه چې د فوسیلي سون توکو په ځانګړې توګه د ډبرو د سکرو زېرمې نه لري، خو د نفتو او طبیعي ګازو زېرمې لري، تر ډېره پورې له فوسیلي سون توکو څخه د لرې کېدو له امله د انرژۍ په برخه کې د ځانونو خپلواکۍ ته اشاره کوي. په سویس کې د اوسپنې د پټلۍ د ټولې شبکې د برېښنايي کولو پرېکړه وروسته له هغه وشوه چې دواړو نړیوالو جګړو ته په پام (چې پر مهال یې سویس بې پلوه و) دغه هېواد ته د ډبرو د سکرو واردات له ستونزې سره مخ شول. له دې امله چې سویس د اوبو پر مټ د تولید کېدونکې انرژۍ لپاره پریمانه منابع لري، برېښنايي رېل ګاډي (د هغو رېل ګاډو پر خلاف چې د بخار او یا هم د ډیزلو پرمټ چلېږي) کولای شي د دغه هېواد د کورنیو منابعو پر مټ کار وکړي او د ډبرو د سکرو وارداتو ته اړتیا کموي. <ref>{{Cite web |date=October 2021 |title=Elektrifizierung 2.0 |url=https://blog.nationalmuseum.ch/2021/10/elektrifizierung-2-0/}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boss |first=Stefan |date=8 July 2018 |title=Unter Strom – wie die Schweiz elektrifiziert wurde |url=https://www.swissinfo.ch/ger/wissen-technik/geschichte_unter-strom---wie-die-schweiz-elektrifiziert-wurde/44217906 |website=swissinfo.ch |lang=de}}</ref> په ۱۹۷۳ زکال کې د نفتو کړکېچ د نړۍ په ډېرو برخو کې د انرژۍ اړوند پالیسۍ بدلې کړې څو د فوسیلي سون توکو له وارداتو څخه (په پریمانه کچه) خپلواک شي. همدا و چې د فرانسې دولت د اټومي انرژۍ یو ډیر هیله من پلان اعلان کړ چې له امله یې دغه هېواد وکولای شول د ۱۹۸۰مې لسیزې په وروستیو کې په نږدې بشپړه توګه خپل د برېښنا سکتور د ډبرو دسکرو، ګازو او نفتو پر ځای په هستوي انرژۍ متکي کړي.  <ref>{{Cite web |title=Why France has a nuclear-powered economy — and America doesn't {{pipe}} AEI |url=https://www.aei.org/articles/why-france-has-a-nuclear-powered-economy-and-america-doesnt/}}</ref><ref>{{Cite web |title=France Presses Ahead with Nuclear Power |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5369610 |website=NPR.org}}</ref> == سرچينې == ksabiv9kgznqokqv72bm5xddotbejp9 0 71274 371117 367462 2026-11-08T17:33:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371117 wikitext text/x-wiki چينايي اقتصادي اصلاحات يا چينايي اقتصادي معجزه، چې په سيمه ييز ډول د اصلاح او پرانيستنې په نوم هم پېژندل کېږي، د چين خلکو جمهوريت (PRC) کې يو لړ اقتصادي اصلاحاتو ته اشاره کوي، چې "د چينايی ځانګړتياوو سوسياليزم" او "سوسيال بازار اقتصاد" بلل کېږي، کوم چې د شلمې پېړۍ په وروستيو کې پيل شوي وو. دا اصلاات د «ډينګ ژياوپنګ» په لارښونه تر سره شول، چاته چې عموماً د "عمومي معمار" امتياز ورکول کېږي، دا اصلاحات د واکمن چينايي کمونست ګوند (CCP) په داخل کې د 1978ز کال د ديسمبر په اتلسمه نېټه، د "بولوان فان ژينګ"  پړاو پر مهال پر لار اچول شوي وو.<ref>{{cite journal|last1=Ray|first1=Alok|title=The Chinese Economic Miracle: Lessons to Be Learnt|journal=Economic and Political Weekly|date=2002|volume=37|issue=37|pages=3835–3848|jstor=4412606|url=https://www.jstor.org/stable/4412606|issn=0012-9976}}</ref><ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Virginia |last2=Palumbo |first2=Daniele |date=30 September 2019 |title=China anniversary: How the country became the world's 'economic miracle' |url=https://www.bbc.com/news/business-49806247 |access-date=26 December 2022 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news|last=Faison|first=Seth|date=1997-02-20|title=DENG XIAOPING IS DEAD AT 92; ARCHITECT OF MODERN CHINA (Published 1997)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1997/02/20/world/deng-xiaoping-is-dead-at-92-architect-of-modern-china.html|access-date=2021-01-12|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Eisenman|first=Joshua|title=Analysis {{!}} What we really know about China's Reform and Opening Up|language=en-US|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2018/11/15/what-we-really-know-about-chinas-reform-and-opening-up/|access-date=2021-01-12|issn=0190-8286}}</ref><ref>[[Ezra F. Vogel]], ''[[Deng Xiaoping and the Transformation of China]]'' (2011).</ref><ref>{{Cite web |date=2016-06-30 |title=关于"总设计师"称谓提法的来龙去脉--邓小平纪念网 |url=http://cpc.people.com.cn/n1/2016/0630/c69113-28510283.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712172334/http://cpc.people.com.cn/n1/2016/0630/c69113-28510283.html |archive-date=2020-07-12 |access-date=2021-01-12 |website=[[People's Daily|Renmin Wang]] |language=zh}}</ref> == ټولکتنه == دا اصلاحات په 1989ز کال کې د «تيانان مين» څلور لارې کې د لاريون او ټولوژنې وروسته د لنډې مودې لپاره د رکود (جمود/بندښت) ښکار شول، خو په 1992ز کال کې د «ډينګ ژياوپنګ» د سويل څخه د ليدنې وروسته بيا لپاره پيل شول. په راتلونکو لسيزو کې دا اصلاحات په چين کې د پام وړ اقتصادي ودې لامل وګرځېدل، په 2010ز کال کې، چين د داخلي ناخالص اسمي تولید له پلوه جاپان تر شا پرېښود، چې د نړۍ دويم ستر اقتصاد و، په 2010ز لسيزه کې، چين د نړۍ د ناخالص کورني توليد (PPP) له اړخه تر ټر ټولو ستر اقتصاد وګرځېد.<ref>{{Cite news|last1=Barboza|first1=David|date=2010-08-15|title=China Passes Japan as Second-Largest Economy|language=en|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/08/16/business/global/16yuan.html|access-date=2020-05-03|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|agency=Associated Press|date=2010-08-16|title=China overtakes Japan as world's second-largest economy|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/business/2010/aug/16/china-overtakes-japan-second-largest-economy|access-date=2020-05-03|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bergsten|first=C. Fred|url=https://www.worldcat.org/oclc/1255691875|title=The United States vs. China : the quest for global economic leadership|date=2022|isbn=978-1-5095-4735-7|location=Cambridge|pages=86|oclc=1255691875|author-link=C. Fred Bergsten}}</ref> CCP په دوه پړاونو کې د بازار اصلاحات تر سره کړل. لومړی پړاو د 1970ز لسيزې په وروستيو او په 1980ز لسيزه کې و، چې د کرنې غېر اشتراکي کول، هېواد د بهرني پانګونې لپاره پرانيستل، او د سوداګرۍ لپاره متشبثينو ته د اجازې ورکول پکې شامل وو. په هر حال، بيا هم د صنعتونو ډېره سلنه د دولت په واک کې پاتې شوه. د دويم پړاو اصلاحات د 1980ز لسیزې په وروستيو او 1990ز لسيزه کې تر سره شول، چې د ډېرو دولتي صنعتونو خصوصي کول او په قرارداد ورکول پکې شامل وو. د 1985ز کال د نرخونو کنترول  لغوه کول، يو ستر سمون و، چې له هغې وروسته ډېر ژر محافظه کارانه تګلارې او مقررات ختم کړای شول، په داسې حال کې چې د بانکوالۍ او پيټروليمو په څېر اقتصاد لوړې رهبرۍ په دولتي انحصارات کې پاتې شوې.<ref name="longworth01">{{cite book|last1=Longworth|first1=John William|last2=Brown|first2=Colin G.|last3=Waldron|first3=Scott A.|title=Beef in China: Agribusiness Opportunities and Challenges|date=2001|publisher=University of Queensland Press|page=248|isbn=9780702232312|url=https://books.google.com/books?id=BcDCVX2w-7IC&pg=PA248}}</ref> په 2001ز کال کې، چين د سوداګرۍ نړیوال سازمان (WTO) سره يوځای شو. لږه موده وروسته، خصوصي سکتور د پام وړ وده وکړه، چې تر 2005ز کال پورې، د چين د کورني ناخالص توليد (GDP) اويا سلنه وه. له 1978 څخه تر 2013ز کال پورې، بې مخينې وده منځ ته راغله، په داسې حال کې چې په يو کال کې اقتصاد 9.5٪ وده وکړه. د «هوجن تاو» او «وين جياباو» ادارې د اصلاحاتو په وړاندې ډېر محافظه کارانه ليدلوری خپل کړ، له 2005ز کال وروسته يې اقتصاد ډېر منظم او کنترول کړ، او ځينې اصلاحات يې بدل کړل. له بلې خوا، په 1980ز کال کې د «ډينګ» له خوا د سياسي اصلاحاتو يوه متوازي ټولګه پيل کړاې شوې وه، کومې چې د هغه مهال د شوروي اتحاد پر «ګلاسنوسټ» او «پيريسټرويکا» هم اغېز وکړ، خو بالاخره په 1989ز کال کې د «تيانان مين» څلور لارې د لاريون د ځپلو له امله پای ته ورسول شول، او نوره سياسي ازادي هم ودرېده.<ref name="Businessweek">{{cite news|last1=Engardio|first1=Peter|title=China Is a Private-Sector Economy|url=http://www.businessweek.com/stories/2005-08-21/online-extra-china-is-a-private-sector-economy|work=[[Bloomberg Businessweek]]|date=21 August 2005|access-date=30 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129143156/http://www.businessweek.com/stories/2005-08-21/online-extra-china-is-a-private-sector-economy|archive-date=29 January 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="scissors">{{cite journal|last1=Scissors|first1=Derek|title=Deng Undone: The Costs of Halting Market Reform in China|journal=[[Foreign Affairs]]|date=May–June 2009|volume=88|issue=3|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/64947/derek-scissors/deng-undone|access-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421035402/http://www.foreignaffairs.com/articles/64947/derek-scissors/deng-undone|archive-date=2015-04-21|url-status=live}}</ref> == د اصلاحاتو جريان == === اصل === د «ډينګ ژياوپنګ» له اصلاحاتو مخکې، د مخکې تګ لوړ ګام او کلتوري اوښتون په څېر په مرکزي ډول د طرحه شويو تګلارو له امله د چين اقتصاد ته زيان ورسېد، چې د دې په پايله کې رکود، کموالی او بې وزلي پيدا شوه. له اصلاحاتو مخکې د چين  پر اقتصاد د دولت واکمني او مرکزي طرحه کول غالب و. له 1950 څخه تر 1973ز کال پورې، د چين د حقيقي کورني ناخالص توليد د سړي سر په متوسط ډول په يو کال کې د 2.9٪ په کچه وده وکړه، په داسې حال کې چې زياتې لوړې ژورې (نوسانات) پکې وې. دې حالت چين د همدې پړاو په اوږدو کې د اسيايي هېوادونو نږدې نيمايي منځ ته راوست، په داسې حال کې چې د جاپان، سويلي کوريا، سينګاپور او د هغه مهال   سيال چيانګ کايي شيک چين جمهوريت (ROC) په څېر ګاونډيو هېوادونو د چين د مرکزي سيمې د ودې کچه تر شا پرېښوده. په 1970ز کال کې په پيل کېدو سره، د چين اقتصاد رکود ته داخل شو، او د «ماوزي ډنګ» له مړينې وروسته، د CCP مشرتابه پرېکړه وکړه چې ماويزم پرېږدي او د رکود ښکار شوي اقتصاد د ژغورلو لپاره د بازار پر بنسټ اصلاحاتو لور ته رجوع وکړي. د 1976ز کال د سپتمبر په مياشت کې، «ماوزي ډنګ» ومړ، او د اکتوبر په مياشت کې، «هوا ګوفينګ» له «يي جيان ينګ» او «وانګ ډونګ سينګ» سره په شريکه، د څلورو ډله (دا په چين کې د څلورو کمونستي ماموستو ګوندونو يوه ډله وه) ونيوله، او په دې سره يې  کلتوري انقلاب ته د پای ټکی کېښود. د کلتوري انقلاب د پړاو  د اقتصادي تګلارو  سره د «هوا» پرېکون د «ډينګ ژياوپنګ» د 1975ز کال د اصلاحاتي تګلارې سره په يو مهال کې و. «هوا» ملي اقتصادي پرمختګ د تر ټولو لوړ لومړيتوب موضوع وګرځوله، او د توليدونکو ځواکونو د ازادۍ تر لاسه کولو پر اړتيا يې ټينګار وکړ. نوموړي د شوروي په سبک ستر صنعتي کول د پانګوالې نړۍ لپاره د پرانيستلو سره يوځای کړ" او د هغه تر مشرتابه لاندې، چین خپل لومړی ځانګړی اقتصادي زون پرانيست، او لويې هڅې يې پر لار واچولې، تر څو نېغ په نېغه بهرنۍ پانګونې راجلب کړي.<ref>{{Cite web |date=12 July 2023 |title=Политика реформ и открытости в Китае |url=https://svoivkitae.com/politika-reform-i-otkrytosti |access-date=2023-07-12 |website=Свои в Китае |language=ru}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=The Chinese economy : transitions and growth|url=https://archive.org/details/chineseeconomytr00bnau|url-access=limited|last=Naughton|first=Barry|date=2007|publisher=MIT Press|isbn=978-0262640640|location=Cambridge, Mass.|pages=[https://archive.org/details/chineseeconomytr00bnau/page/n19 3]–5|oclc=70839809}}</ref><ref name="guofeng">{{Cite book|last=Weber|first=Isabella|url=https://www.worldcat.org/oclc/1228187814|title=How China escaped shock therapy : the market reform debate|date=2021|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-429-49012-5|location=Abingdon, Oxon|pages=106|oclc=1228187814}}</ref>{{sfn|Brandt|2008|pp=7–8}}{{sfn|Walder|2015|pp=322}}{{sfn|Brandt|2008|p=8}}{{sfn|Walder|2015|pp=321}} د "هولوان فان ژينګ" په پړاو کې اقتصادي اصلاحات په جديت سره پيل شول، په ځانګړي ډول له هغه وروسته چې «ډنګ» او د هغه سمونپال ايتلافيان واک ته ورسېدل، کله چې «ډينګ» د 1978ز کال د ديسمبر په مياشت کې د «هوا ګوفينګ» پر ځای د تر ټولو مشر لارښود په توګه واک په لاس کې واخيست. کله چې «ډينګ» واک ته ورسېد، د مخورو (غوره کسانو يا ارستوکراتانو) په منځ کې د اقتصادي اصلاحاتو پراخه ملاتړ موجود و. له 1978 څخه تر 1992ز کال پورې، «ډينګ» اصلاحات او پرانيستل د يوې "پراخې کچې تجربې" په توګه تشریح کړل، په کومه کې چې د نصابي کتاب د پوهې پر ځای د بشپړې عملي تجربې اړتيا  وي. د بالفعل رهبر په توګه، د «ډينګ» تګلارې (پاليسۍ) د ګوند د محافظه کارانو له مخالفت سره مخ شوې، خو دا تګلارې د هېواد د شتمنۍ په زياتولو کې ډېرې بريالۍ وې.<ref name=":42">{{Cite book|last=Heilmann|first=Sebastian|url=|title=Red Swan: How Unorthodox Policy-Making Facilitated China's Rise|date=2018|publisher=[[The Chinese University of Hong Kong Press]]|isbn=978-962-996-827-4|author-link=Sebastian Heilmann}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Marquis|first1=Christopher|title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise|last2=Qiao|first2=Kunyuan|date=2022-11-15|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-26883-6|doi=10.2307/j.ctv3006z6k|jstor=j.ctv3006z6k|s2cid=253067190|author-link=Christopher Marquis}}</ref> ستر اصلاحات (د کليوالي غېر اشتراکي کولو، SOE اصلاحاتو، او کلیوالي روغتيايي پاملرنې د اصلاح په ګډون)، نږدې د تل لپاره لومړی د غېر متمرکزو سيمه ييزو تجربو په توګه پيل شول، کوم چې په پراخه کچه له خپلولو مخکې، د کمونست ګوند د لوړ پوړو مسئولينو تر مداخلې پورې مشروط وو.<ref>{{Cite book|last=Heilmann|first=Sebastian|url=|title=Red Swan: How Unorthodox Policy-Making Facilitated China's Rise|date=2018|publisher=[[The Chinese University of Hong Kong Press]]|isbn=978-962-996-827-4|author-link=Sebastian Heilmann}}</ref> === 1979-1984 === په 1979ز کال کې، «ډينګ ژياوبنګ» د څلورو نويتوبونو په موخه ټينګار وکړ، او پر دې سربېره د "xiaokang" يا "معتدلې نېکمرغه ټولنې" نظر يې وړاندې کړ. په سینګاپور کې د اقتصادي برياليتوب لپاره د «لي کوان يو» برياوو په چین کې د CCP پر مشرتابه ژور اغېر درلود. په چين کې مشرانو سترې هڅې وکړې، په ځانګړي ډول د «ډينګ ژياوپنګ» په واکمنۍ کې، تر څو د هغه د اقتصادي ودې، تشبث، او په ځيرکتيا سره د مخالف د ځپلو لپاره د هغه د تګلارو تقليد وکړي. د کلونو په تېرېدو سره، له 22000 څخه زيات چينايي چارواکي سنګاپور ته واستول شول، تر څو د هغه (لي کوان يو) لارې چارې مطالعه کړي.<ref>{{Cite web |date=21 November 2019 |title=Meet "moderately prosperous" China |url=https://worldin.economist.com/article/17353/edition2020meet-moderately-prosperous-china |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604040502/https://worldin.economist.com/article/17353/edition2020meet-moderately-prosperous-china |archive-date=2020-06-04 |access-date=2020-05-26 |website=Economist |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-03-04 |title=Commentary: Sprinting toward a moderately prosperous society |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-03/04/c_137868580.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304175320/http://www.xinhuanet.com/english/2019-03/04/c_137868580.htm |archive-date=2019-03-04 |access-date=2020-05-26 |website=[[Xinhuanet]]}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wong|first=John|date=1998-03-01|title=Xiao‐kang: Deng Xiaoping's socio‐economic development target for China|url=https://doi.org/10.1080/10670569808724309|journal=Journal of Contemporary China|volume=7|issue=17|pages=141–152|doi=10.1080/10670569808724309|issn=1067-0564}}</ref><ref>{{cite news|first=C.|last=Buckley|title=In Lee Kuan Yew, China Saw a Leader to Emulate|url=https://sinosphere.blogs.nytimes.com/2015/03/23/in-lee-kuan-yew-china-saw-a-leader-to-emulate/|work=The New York Times|url-access=subscription|archive-date=March 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324185135/https://sinosphere.blogs.nytimes.com/2015/03/23/in-lee-kuan-yew-china-saw-a-leader-to-emulate/|date=March 23, 2015}}</ref> عموماً په دې پړاو کې اصلاحات له سيمه ييزو تجربو سره پيل شول، او کله چې يې برياليتوبونه وليدل شول، نو له هغې وروسته په نورو سيمو کې پلې او پراخه کړای شول. چارواکي عموماً د تجربې د کولو او ناکامېدو له امله له يو لړ سزاګانو سره مخ شول، او کومو چې بريالي پروګرامونه چمتو کړي وو، هغوی په ټول هېواد کې وستايل شول او منښت يې وشو.په شوروي اتحاد کې د «پيريسټروکا» له ښکته څخه پورته لور ته ليدلوري په خلاف، د «ډينګ» له خوا دود کړای شوي اصلاحات له پورته څخه ښکته لور ته ليدلوري، د چين د اقتصادي لېږد په برياليتوب کې مهم عنصر بلل کېږي.<ref name=":02422">{{Cite book|last=Jin|first=Keyu|title=The New China Playbook: Beyond Socialism and Capitalism|url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink|date=2023|publisher=Viking|isbn=978-1-9848-7828-1|location=New York|author-link=Keyu Jin}}</ref><ref>Cited by Susan L. Shirk in ''The Political Logic of Economic Reform in China'', University of California, Berkeley and Los Angeles, 1993. {{ISBN|0-520-07706-7}}</ref> لومړي اصلاحات په کرنه کې پيل شول. د 1970ز لسيزې تر پای پورې، د خوراکي توکو چمتوالي او توليد کې دومره کمښت شوی و، چې دولتي مسئولينو خبرداری ورکولو چې چين به د 1959ز کال د ناورين له تکرار سره مخ شي، کوم قحط چې د مخکې لور ته ستر قدم پر مهال لسګونه ميليونه ووژل. «ډينک» د کرنې په په غېر اشتراکي کولو او کورني مسئوليت پر سيستم ټينګار کولو سره ځواب ووايه، کوم سيستم چې د خلکو د اتحاديو ځمکې په خصوصي قطعاتو ووېشلې. د نوې تګلارې تر مخې، بزګرانو تر هغه وخته د خپلې ځمکې د رسمي واک استعمالولو وړتيا درلوده، تر څو هغوی د يو تړون تر مخې د خپلو فصلونو يوه برخه په حکومت وپلوري. دې اقدام د 1975 او 1985ز کلونو تر منځ موده کې په کرنيز توليد کې پنځه ويشت سلنه زياتوالی راوست، او په دې ډول يې د اقتصاد د نورو برخو خصوصي کولو لپاره يوه بېلګه جوړه کړه.<ref>{{harvnb|Brandt|2008|p=8}}</ref><ref name="auto">{{Cite book|title=The World Transformed: 1945 to the Present|last1=Hunt|first1=Michael H.|isbn=9780312245832|pages=355|ol=OL3695802M|oclc=1151774819|lccn=2003101700|year=2004|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt/page/n5/mode/1up|location=Boston|publisher=Bedford/St. Martin's}}</ref> == سرچينې == 04o3e3gi43d1xmm7dr07juzmf37d36o 0 71961 371043 367764 2026-11-08T16:26:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371043 wikitext text/x-wiki د استرلیا په ټول هېواد کې د ماشوم زیانول قانوني دي. د ماشوم د زیانولو په اړوند کوم فدرالي قانون نشته او د ماشوم د زیانولو عملیه په ټولو قضایي حوزو کې د غیر جرمي عمل په توګه تصویب شوې ده. د ماشوم زیانولو ته لاسرسی په اداري واحدونو کې فرق کوي:  د جراحۍ له لارې د ماشوم زیانول د تقاضا له مخې د امېندوارۍ له دوه ویشتمې تر څلور ویشتمې اونۍ پورې په ټولو حوزو کې  او د تسمانیا په سیمه کې تر شپاړلسو اونیو پورې شوني دي. له دې د لوړو میاشتو عمر لرونکوماشومانو دزیانولو شرط د دوو داکترانو منظوري ده که څه هم د استرلیا په پلازمېنه کې د یوه دا کتر منظورۍ ته اړتیا وي.   کم له کمه له کال ۱۹۸۰ راهیسې، نظر پوښتنو ښودلې چې ډېری استرلیایان د ماشوم د زیانولو له حقوقو ملاتړ کوي او دا ملاتړ په ډېرېدو دي. په داسې حال کې چې په استرلیا کې د ماشوم زیانولو په ضد  تاوتریخوالی لږ دی ، خو د ماشوم زیانولو ضد فعالین ځینې تکتیکونه لکه د ماشوم زیانولو کلینیکونو څخه بهرښکنځل کول، تهدیدول او دې کلینیکونو ته د ننوتلومخنیوی کاروي. دې حالت ته په ځواب، ټولو قضایي حوزو داسې قوانین پلې کړي چې له مخې یې د ماشوم د زیانولو معترضینو له خوا د ماشوم د زیانولو کلینیکونو حدودو کې د مراجعینو او کارکوونکو د ځورونې مخنیوی کيږي. د دې قانون پلې کېدل په کال ۲۰۱۳ کې د تسمانیا په سیمه کې پیل شول او په کال ۲۰۲۱ کې لویدیځې استرالیا ته وغزیدل.  <ref name="convo2">{{cite web |last=Penovic |first=Tania |date=15 June 2018 |title=Explainer: what are abortion clinic safe-access zones and where do they exist in Australia? |url=https://theconversation.com/explainer-what-are-abortion-clinic-safe-access-zones-and-where-do-they-exist-in-australia-98175 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003053548/http://theconversation.com/explainer-what-are-abortion-clinic-safe-access-zones-and-where-do-they-exist-in-australia-98175 |archive-date=3 October 2020 |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]]}}</ref> د یوې ښځې جنسې ملګری اړتیا نه لري چې د ماشوم له زیانولو خبر شی او استرالیايي محکمې د ماشوم د زیانولو د پروسې د مخنیوي لپاره کوم حکم نه صادروي  که څه هم غوښتونکی د ماشوم غیر قانوني پلار وي. د ماشوم د زیان لپاره د انتظار هېڅ ډول دوره نه تحمیلیږي یو صغیر اړتیا نه لري چې د وړاندیز شوي ماشوم زیانولو په هکله والدین خبر کړي او نه د والدینو رضایت اړین دی. په داسې حال کې چې د ماشوم زیانول د ایالتونو او قلمرونو له خوا تنظیمیږي، کړنلاره یې تر یوه حده د فدرالي حکومت د روغتیا د برنامې، طبي څارنې برخې او یا د شخصي روغتیایي پاملرنې بیمه کوونکو له خوا تمویلیږي. <ref name="ParlAus">{{cite web |date=31 August 1998 |title=Abortion Law in Australia |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp9899/99rp01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227203059/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp9899/99rp01 |archive-date=27 December 2019 |work=[[Parliament of Australia]]}}</ref> == تاریخ == له استعمار راهیسې، د ماشوم زیانول تل د ایالتي قانون ( پخوا استعماري قانون) له خوا اداره کېږي. د نولسمې پېړۍ له پاي څخه دمخه، هر استعماری دولت د کال ۱۸۶۱  شخص په ضد  د توهین شاهي قانون چې د کال ۱۸۳۷، ۱۸۲۸ انګلیسي قانونونو څخه اخیستل شوی و قبول کړی و چې دې قانون  په هر ډول شرایطو کې د ماشوم زیانول غیر قانونې بللي و. له هغه وخت راهیسې، په هر ایالت کې د ماشوم د زیانولو قانون د قضيې او په تقنین کې د بدلونونو له امله د تحول په حال کې دی. <ref name="Baird2015">{{cite journal|last1=Baird|first1=Barbara|title=Medical abortion in Australia: a short history|journal=[[Reproductive Health Matters]]|date=January 2015|volume=23|issue=46|pages=169–176|doi=10.1016/j.rhm.2015.10.002|pmid=26719008|s2cid=6820335}}</ref> په کال ۱۹۶۹ کې په استرلیا کې د ماشوم د زیانولو د قانوني کولو په اړوند یوه قضايي رویه د مینهنیت  دحکم  په واسطه د ویکتوریا په محکمه کې د آر وي دویدسون د قضیې په نامه وړاندې شوه چې په هغې کې د ماشوم زیانول که چېرې د اړونده ښځې فزیکي او دماغي ساتنه ضرور وی او او په دې شرط چې هغه خطر چې د ماشوم د زیانولو له امله  وي د هغه خطر په پرتله ډېر نه وي چې د ماشوم زیانول یې د مخنیوي لپاره په پام کې نیول شوی وي، د قانون له نظره توجیه شول. له هغه وروسته د محکمي حکمونو اوتقنیني سمونونو په استرلیا کې د ماشوم د زیانولو لپاره د یوه طبې چوکات د برابرولو سره مرسته وکړه، د مینهنیت حکم وروسته په پراخه کچه د محکمو له لورې په نیو سوت ویلز او کوینزلند کې ومنل شول او په  ځينو نورو ایلتونو کې یې هم نفوذ وموند. د وخت په تېرېدو، دا حالت په بشپړه توګه د ښځې د رواني روغتیا  کې شاملیږي چې په پایله کې ناغوښتل شوې امېندواري له کلینیکي اړخه زیان رسوونکې تعبیریږي. <ref name="Baird20152">{{cite journal|last1=Baird|first1=Barbara|title=Medical abortion in Australia: a short history|journal=[[Reproductive Health Matters]]|date=January 2015|volume=23|issue=46|pages=169–176|doi=10.1016/j.rhm.2015.10.002|pmid=26719008|s2cid=6820335}}</ref><ref name="R v Bayliss & Cullen">''[[R v Bayliss & Cullen]]'' (1986) 9 Queensland Lawyer Reports 8.</ref><ref name="R v Davidson">{{cite AustLII|VicRp|85|1969|litigants=[[R v Davidson]] (Menhennitt ruling)|parallelcite=[1969] [[Victorian Reports|VR]] 667|date=3 June 1969|courtname=auto}}.</ref> د کال ۱۹۹۰ په نیمایي کې، د استرلیا قدرت هوارد محافظه کار حکومت لاس کې و، چې په سنا کې دقدرت موازنه د تسمانیایي ( تسمانیا د استرلیا یو ایلت دی) خپلواک محافظه کار سناتور براین هارادین په لاس کې وه. هوارد له براین سره یوه معامله وکړه تر څو د هغه له خوا د ملي تېلې کمونیکشن  خدمت جمتو کوونکی تېلې کام خصوصي کولو په ګډون د ځينو قوانینو څخه ملاتړ وکړي. په مقابل کې، هارادین د ماشوم د زیانولو لپاره د یو شمېر محدودیتونو لګولو لپاره د هوارد ملاتړ ترلاسه کړ. په پایله کې،  د نورو دواوو برعکس ماشوم زیانونکو دواوو پلور مخکې له دې چې د معالجوي توکو د ادارې له خوا وارزول شي باید د روغتیا د وزارت منظورې ولري. د معالجوي توکو د ادارې ارزونه په استرلیا کې د دواګانو د پلور لپاره یو شرط و، او د وزیرانو له خوا رد کېدلای شو. د RU-486 په نامه د ماشوم زیانولو  په دوا چې په بهر کې په پراخه توګه کارېده په استرلیا کې بندیز ولګېد. د روغتیا د وزیر توني ابات له خوا استرلیا ته ماشوم زیانونکي دوا د راوړلو په وړاندې  دوامداره مخالفت د دې لامل شو چې د کال ۲۰۰۵ په پای کې د خصوصي اعضاوو لایحه ( دا لایحه د پارلمان د خصوصي غړیو له خوا پېشنهادېږي او د حکومتي تقنین برخه نه ده) معرفي شوه چې دا منظوري بیرته د معالجوي توکو ادارې ته وسپارل شی. دا لایحه په کال ۲۰۰۶ کې قانون شو. له کال ۲۰۰۶ څخه تر ۲۰۱۲ پورې دا دوا لاهم د معالجوي توکو په اداره کې ثبت شوې نه وه او روغتیایي کارکوونکو د معالجوي توکو ادارې څخه یوې قانوني حل لارې ته اړتیا درلوده ترڅو دا دوا تجویز کړي، د دې دوا له ثبت څخه وروسته هم د دي دوا کارونه ځانګړي شرایط او محدودیتونه در لودل . په استرلیا کې د طبی ماهرینو تر منځ داسې نظرونه شته چې د ماشوم زیانوونکې دواوې په استرلیا کې له حد نه ډېرې تنظیم شوې دي. <ref>{{cite web |date=16 November 2015 |title=Tony Abbott, the new drug watchdog |url=https://www.theage.com.au/opinion/tony-abbott-the-new-drug-watchdog-20051116-ge18va.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618032708/https://www.theage.com.au/opinion/tony-abbott-the-new-drug-watchdog-20051116-ge18va.html |archive-date=18 June 2020 |work=[[The Age]]}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Petersen|first=Kerry A.|date=2010|title=Early medical abortion: legal and medical developments in Australia|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2010-07-05_193_1/page/26|journal=Med. J. Aust.|volume=193|issue=1|pages=26–29|doi=10.5694/j.1326-5377.2010.tb03736.x|pmid=20618110|s2cid=12758718}}</ref><ref>{{cite web |date=1 December 2009 |title=The facts of Tony's life |url=https://www.abc.net.au/news/2009-12-01/the-facts-of-tonys-life/1164632 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084928/https://www.abc.net.au/news/2009-12-01/the-facts-of-tonys-life/1164632 |archive-date=23 October 2020 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://ro.uow.edu.au/artspapers/178/|title=Too Many, Too Late and the Adoption Alternative: Shame and Recent Abortion Debates|last=Albury|first=Rebecca|date=2007|journal=[[University of Wollongong]]|access-date=3 January 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.mja.com.au/journal/2019/ru486-time-lift-restrictions-medical-abortion|title=RU486: time to lift restrictions on medical abortion|last=Swannel|first=Cate|date=2019|work=Med. J. Aust.}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=O'Rourke|first1=Anne|last2=Belton|first2=Suzanne|last3=Mulligan|first3=Ea|date=2016|title=Medical Abortion in Australia: What Are the Clinical and Legal Risks? Is Medical Abortion Over-regulated?|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30136784/|journal=Journal of Law and Medicine|volume=24|issue=1|pages=221–238|issn=1320-159X|pmid=30136784}}</ref><ref>{{Cite web |last=Keane |first=Bernard |date=24 April 2014 |title=The lethal legacy of Brian Harradine: his long war on women's rights |url=https://www.crikey.com.au/2014/04/24/the-lethal-legacy-of-brian-harradine-his-long-war-on-womens-rights/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623155511/https://www.crikey.com.au/2014/04/24/the-lethal-legacy-of-brian-harradine-his-long-war-on-womens-rights/ |archive-date=23 June 2020 |work=[[Crikey]]}}</ref> په کال ۲۰۰۶ کې د ماشوم زیانونکې دوا په اړوند د وېتو قدرت له لاسه ورکولو وروسته ، د روغتیا وزیر توني ابات امېندوارو ښځو ته د کلیسا  دملاتړ شوو ډلو  له لارې د بدیلو مشورو ورکولو د تمویل لپاره  بې بریالیتوبه تبلیغات وکړل تر څو په هیواد کې د ماشوم زیانولو کچه را ټيټه کړي. په کال ۲۰۱۰ کې چې ابات د لېبرال د ګوند د مشر په توګه  د ټاکل کېدو هڅه کوله هغه وعده وکړه چې د ماشوم زیانولو په قوانینو کې به کوم بدلون نه راوړي.   <ref>{{cite web |date=21 February 2006 |title=Abbott pushes abortion counselling plan |url=https://www.abc.net.au/news/2006-02-21/abbott-pushes-abortion-counselling-plan/803060 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028155410/http://www.abc.net.au/news/2006-02-21/abbott-pushes-abortion-counselling-plan/803060 |archive-date=28 October 2016 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref><ref name="Australian">{{cite web |author=Nicola Berkovic |date=9 August 2010 |title=Tony Abbott pledges to make no changes to abortion law |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/tony-abbott-pledges-to-make-no-changes-to-abortion-law/story-fn59niix-1225903064089 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811172758/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/tony-abbott-pledges-to-make-no-changes-to-abortion-law/story-fn59niix-1225903064089 |archive-date=August 11, 2010 |work=[[The Australian]]}}</ref> په کال ۲۰۱۷ کې، سناتور کوري برناردي د ماشوم انتخابي زیانولو د مخنیوي لپاره یو وړاندیز وړاندې کړ. وړاندیز له ۳۶ رایو څخه ۱۰ رایي یوړې. داسې شواهد نشته چې په استرلیا کې د ماشوم انتخابې زیانول د معمول وي، که څه هم د بشرې حقونو د قانون د مرکز د بیان له مخې، د ماشوم زیانولو د کړنلارې په وړاندې د تحریمونو لګولو هڅه د هغو کسانو یو پېژندل شوی تکتیک دی چې د ماشوم زیانولو مخالف دي تر څو وکولای شي د ښځو لاس رسی ماشوم زیانولو ته محدود کړي.  <ref>{{cite web |date=16 November 2017 |title=Motions - Abortion - Gender grounds |url=https://theyvoteforyou.org.au/divisions/senate/2017-11-16/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722034507/https://theyvoteforyou.org.au/divisions/senate/2017-11-16/2 |archive-date=22 July 2019 |work=They Vote For You}}</ref><ref>{{cite web |last=Yaxley |first=Louise |date=16 November 2017 |title=From croissants to communism: Bernardi uses Senate motions to make ideological points |url=https://www.abc.net.au/news/2017-11-16/bernardi-making-provocative-motions-hanson-young-fires-up/9158076 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101031115/https://www.abc.net.au/news/2017-11-16/bernardi-making-provocative-motions-hanson-young-fires-up/9158076 |archive-date=1 November 2020 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref> له کال ۲۰۲۰ تر ۲۰۳۰ پورې د ښځو د روغتیا ملي ستراتيژي چې په کال ۲۰۱۹ کې د روغتیا د دپارتمنت له خوا خپره شوې ده (( د امیندوارۍ د ختمولو خدماتو ته د مساوي لاس رسی)) د مور، جنسي او امیندوارۍ برخو کې د روغتیا لاس ته راوړلو کې د بریالیتوب لپاره یو مهم ګام دی. <ref>{{Cite web |date=15 August 2019 |title=Explainer: Responding to abortion and sex selection claims |url=https://www.hrlc.org.au/news/2019/8/15/explainer-responding-to-abortion-and-sex-selection-claims |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310195103/https://www.hrlc.org.au/news/2019/8/15/explainer-responding-to-abortion-and-sex-selection-claims |archive-date=10 March 2020 |work=[[Human Rights Law Centre]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.health.gov.au/sites/default/files/documents/2021/05/national-women-s-health-strategy-2020-2030.pdf|title=National Women's Health Strategy 2020-2030|publisher=Department of Health|date=30 April 2019|accessdate=26 June 2022|page=23}}</ref> د کال ۲۰۱۹ له فدرالي ټاکنو د مخه، د استرا لیا د کار ګر ګوند د ۲۰۱۹ فدارالي ټاکنو لپاره د ماشوم زیانولو یوه ملي پالیسي ښکاره کړه. د دې ګوند په پالیسۍ کې د همګټو هېوادونو له خوا د تمویل د نویو هوکړه لیکونولاندې عامه روغتونونو ته اړتیا چې په دومداره توګه د ماشوم زیانولو کړنلارې وړاندې کړي، د نوي جنوبي ویلز تشویقول چې د ماشوم زیانول د جرمي قوانینو څخه لري کړي او په تسمانیا کې د ماشوم د زیانولو د یوه کلینیک جوړول شامل و. د دې په ځواب کې د لېبرال د ګوند مشر سکات موریسون وويل چې دا موضوع جدال پیدا کوونکې اوحساسه  ده او تصمیم باید ایالتونو ته پرېښودل شي. د موریسون د ائتلاف ملګري په پراخه کچه غلي و، په داسې حال کې چې د د استرلیايي کریستین لابي او چریش لایف په ګډون د ماشوم زیانولو ضد ډلو په موضوع کې د کارګر کوند ضد کمپاین وکړ. چریش لایف ډلې په په ناسمه توګه ادعا کوله چې کار ګر ګوند د ماشوم د زیانولو نهایتا زړه اجندا لري او که دوي ټاکل شوي وای نو ډېر ماشومان به مړه شوي و. د کار ګر له ګوند څخه لومړي وزیر اد هوسیک چې په ټاکنو کې یې خپله څوکۍ ساتلې وه وویل چې د ګوند له خوا د ماشوم د زیانولو د پالیسۍ غلطه ښودنه هغه لامل و چې د ده د رایو د کموالي سبب شو. <ref name="abc-2019-alp">{{cite web |last1=Greenbank |first1=Amy |date=6 March 2019 |title=Labor promises free abortions, pushes to decriminalise procedure in federal election pitch |url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-06/labor-promises-free-abortions-if-it-wins-government-at-election/10873612 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026081229/https://www.abc.net.au/news/2019-03-06/labor-promises-free-abortions-if-it-wins-government-at-election/10873612 |archive-date=26 October 2020 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tovey |first1=Josephine |date=7 March 2019 |title=Labor's abortion policy: all the issues explained |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/07/labors-abortion-policy-all-the-issues-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108003538/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/07/labors-abortion-policy-all-the-issues-explained |archive-date=8 November 2020 |access-date=30 May 2019 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tingle|first1=Laura|title=Why conservatives are not making a fuss over Labor's abortion policy|url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-14/conservatives-arent-making-a-fuss-over-labors-abortion-policy/10893662|access-date=30 May 2019|work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|date=14 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720161950/https://www.abc.net.au/news/2019-03-14/conservatives-arent-making-a-fuss-over-labors-abortion-policy/10893662|archive-date=20 July 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Martin |first1=Sarah |date=10 May 2019 |title=Christian lobby targets key conservative seats in test of US-style campaign activism |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/may/10/christian-lobby-targets-key-conservative-seats-in-test-of-us-style-campaign-activism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104224846/https://www.theguardian.com/australia-news/2019/may/10/christian-lobby-targets-key-conservative-seats-in-test-of-us-style-campaign-activism |archive-date=4 January 2021 |access-date=30 May 2019 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Karp |first1=Paul |date=9 May 2019 |title=Labor condemns anti-abortion group's claims 'babies will die under Shorten government' |url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/09/labor-condemns-anti-abortion-groups-claims-babies-will-die-under-shorten-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108003045/https://www.theguardian.com/world/2019/may/09/labor-condemns-anti-abortion-groups-claims-babies-will-die-under-shorten-government |archive-date=8 November 2020 |access-date=30 May 2019 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Husic points to misrepresentation of abortion policy for Labor vote loss|url=https://www.dailytelegraph.com.au/news/national/husic-points-to-misrepresentation-of-abortion-policy-for-labor-vote-loss/video/d9d76d35d0d3097d0782656e5f3a0d80|access-date=30 May 2019|work=[[Daily Telegraph (Australia)|Daily Telegraph]]|date=30 May 2019|archive-url=https://archive.today/20210130013438/https://www.dailytelegraph.com.au/news/national/husic-points-to-misrepresentation-of-abortion-policy-for-labor-vote-loss/video/d9d76d35d0d3097d0782656e5f3a0d80|archive-date=30 January 2021|url-status=live}}</ref> === د ماشوم د زیانولو په ضد تاوتریخوالی او اعتراضونه === په استرلیا کې د ماشوم په زیانولو اړوند تاوتریخوالی نادر ده. لومړی جدي یرغل او وژنه په کال ۲۰۰۱ کې د ماشوم د زیانولو ضد فعال پیتر نایت له خوا تر سره شوه. هغه په زور سره په ملبورن کې یوه کلینیک ته په داسې حال کې ننوت چې د کریسون ټوپک او د کلینیک د دروازو د قلفولو لپاره یې له ځان سره سامان آلات لېږدول. هغه قصد درلود چې ټول ناروغان او کارکوونکي ووژني خو د یوه امنیتی ساتونکې له وژلو وروسته له پښو وغورځول شو. <ref>{{cite AustLII|VSC|498|2002|litigants=R v Knight|date=19 November 2002|court=auto}}.</ref><ref>{{cite web |date=16 July 2001 |title=Australian abortion clinic guard killed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1440785.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004100028/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1440785.stm |archive-date=4 October 2020 |work=BBC News}}</ref><ref name="australia2">{{cite web |date=16 July 2001 |title=Arsonists attack mosman park clinic |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/01/07/2460486.htm?site=local |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306191129/https://www.abc.net.au/news/2009-01-07/arsonists-attack-mosman-park-medical-clinic/258558?site=local |archive-date=6 March 2016 |work=ABC News}}.</ref><ref>{{cite web |last=Sapienza |first=Joseph |date=January 7, 2009 |title='Baby Killers' graffiti, bomb found at medical centre |url=https://www.watoday.com.au/national/western-australia/baby-killers-graffiti-bomb-found-at-medical-centre-20090107-7bji.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102055703/https://www.watoday.com.au/national/western-australia/baby-killers-graffiti-bomb-found-at-medical-centre-20090107-7bji.html |archive-date=2 January 2021 |work=[[WAtoday]]}}</ref> == سرچينې == fy27qwtyzrsk2riijfbuhtpsf05h7pp 0 72050 371156 305583 2026-11-08T18:02:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371156 wikitext text/x-wiki کارولین ژان سپلمن شومېکر (زوکړه: د ۱۹۲۹ زکال د جون ۲۴مه – مړینه: د ۲۰۲۱ زکال د اګست ۱۳مه) امریکايي ستورپوهه او د شومېکر لکۍ لرونکي ستوري – لیوي ۹ له کشف کوونکو څخه وه. هغې ۳۲ لکۍ لرونکي ستوري (چې د یوه کس له خوا تر ټولو ډېر کشف شوي لکۍ لرونکي ستوري دي) او ۵۰۰ کوچنۍ آسماني ډبرې کشف کړې دي. <ref name="mestel">{{Cite magazine|last=Mestel|first=Rosie|date=1994-07-09|title=Carolyn Shoemaker and 'Her Comet'|url=https://www.bibliotecapleyades.net/esp_shoemaker_a.htm|url-status=live|magazine=[[New Scientist]]|language=en|volume=143|issue=1933|page=23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303172223if_/http://www.bibliotecapleyades.net/esp_shoemaker_a.htm|archive-date=2012-03-03|access-date=2022-03-03|df=mdy-all}}</ref><ref name="chapman">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref><ref name="azc">{{Cite news|url=https://www.azcentral.com/story/news/local/arizona-science/2019/08/11/carolyn-shoemaker-flagstaff-discovered-32-comets-and-more-than-500-asteroids/1757429001/|title=Carolyn Shoemaker has discovered 32 comets and more than 500 asteroids|date=2019-08-11|newspaper=[[The Arizona Republic]]|url-access=subscription|access-date=2021-08-16|df=mdy-all}}</ref> نوموړې په تاریخ، سیاسي علومو او انګلیسي ادبیاتو کې د علمي اسنادو له ترلاسه کولو سربېره له ساینس سره تر هغه مهاله چندان لېوالتیا نه لرله، کله چې یې له ځمکپوه یوجین مرل شومېکر سره وپېژندل او له هغه سره یې واده وکړ. د ستورپوهنې په برخه کې د نوموړې چارې هغه مهال پیل شوې چې غوره سټریوسکوپیک لید یې توضېح کړ او په ځانګړې توګه یې ځمکې ته په نږدې فضا کې په لوړ کیفیت د اجسامو د لټون لارې چارې وموندلې. دغه واقعیت ته په پام چې د هغې تحصیلي اسناد د ساینس په برخه کې نه و، خو د بصري وړتیاوو له امله د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ په انستیتیوت کې د خپل مېړه په رهبرۍ علمي پلاوي کې د څېړنیزې همکارې په توګه وګمارل شوه. هغې د ستورپوهنې په برخه کې ریکارډ لرونکو اکتشافاتو ته دوام ورکړ او همدارنګه یې ګڼ شمېر افتخاري مدارک او مسلکي جوایز ترلاسه کړل. <ref name="chapman2">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref> == شخصي ژوند == شومېکر د ۱۹۲۹ زکال د جون په ۲۴مه د نیومکسیکو په ګالوپ سیمه کې د هیزل او لئونارډ سپلمن په کورنۍ کې وزیږېده. د هغوی کورنۍ بیا د کالیفورنیا چیکو ښار ته کډه وکړه، چېرې چې دا له خپل ورور ریچارډ سره یوځای را لویه شوه. هغې د تاریخ، سیاسي علومو او انګریزي ادبیاتو په برخه کې د لیسانس او ماسټرۍ سندونه د چیکو له دولتي پوهنتون څخه ترلاسه کړل. <ref name="chapman3">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref><ref name="stange">{{Cite book|last1=Stange|first1=Mary Zeiss|url=https://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&pg=PA1344|title=Encyclopedia of Women in Today's World|last2=Oyster|first2=Carol K.|last3=Sloan|first3=Jane E.|date=2011-02-23|publisher=[[SAGE Publishing]]|isbn=978-1-4129-7685-5|page=1344|language=en|access-date=2018-06-22|df=mdy-all}}</ref><ref name="wayne">{{Cite book|last=Wayne|first=Tiffany K.|url=https://www.worldcat.org/oclc/702118874|title=American women of science since 1900|publisher=[[ABC-Clio]]|year=2011|isbn=978-1-59884-159-6|volume=2|location=[[Santa Barbara, California]]|language=en|oclc=702118874|df=mdy-all}}</ref> هغه مهال چې ورور یې د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ په پوهنتون کې زده کړې کولې د هغه د خونې شریک د لیسانس د زده کړو ځوان زده کړیال یوجین «جین» شومېکر و. کارولین د لومړي ځل لپاره له نوموړي سره د ۱۹۵۰ زکال په اوړي کې د خپل ورور په واده کې ولیدل. شومېکر له پوهنتون څخه له فراغت وروسته نیوجرسي ته کډه شو څو د پرینسټون په پوهنتون کې د دوکتورا په کچه زدکړې وکړي. هغه بېرته کالیفورنیا ته راوګرځېد څو د ریچارډ د غوره کس په توګه خدمت وکړي. خو هغه مهال چې شومېکر بېرته پرینسټون ته د زده کړو په موخه ولاړ، کارولین او هغه دوستانه اړیکه جوړه کړه او بیا دواړه کامبرلنډ فلاټ ته په یوه دوه اونیز سفر ولاړل. دوی دواړو د ۱۹۵۱ زکال د اګست په ۱۸مه واده وکړ او د کریسټي، لینډا او پاتریک په نومونو یې درې ماشومان وزیږېدل. <ref name="chapman4">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref><ref name="brittanica">{{Cite web |date=2021-07-14 |title=Gene Shoemaker, American astrogeologist |url=https://www.britannica.com/biography/Gene-Shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130102018if_/https://www.britannica.com/biography/Gene-Shoemaker |archive-date=2021-11-30 |access-date=2022-03-04 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en |df=mdy-all}}</ref> د شومېکر کورنۍ وړاندې له دې چې د اریزونا په فلګسټاف سیمه کې استوګنه شي د کلراډو په ګرانډ جنکشن، د کالیفورنیا په مینلو پارک او د کالیفورنیا په پاسادنا سیمو کې یې ژوند وکړ. په اریزونا کې هغې او مېړه یې د لوول په رصد خانه کې یوځای کار کاوه. کارولین او جین په ۱۹۹۷ زکال کې په اسټرالیا کې موټر ټکر کړ. جین ځای پر ځای ومړ، خو کارولین شدیده ټپي شوه. <ref name="shoemaker">{{Cite journal|last=Shoemaker|first=Carolyn|date=1998-11-27|title=Space-Where Now, and Why?|url=https://www.jstor.org/stable/2896833|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=282|issue=5394|pages=1637–1638|bibcode=1998Sci...282.1637S|doi=10.1126/science.282.5394.1637|jstor=2896833|issn=0036-8075|s2cid=130632437|df=mdy-all}}</ref><ref name="brittanica2">{{Cite web |date=2021-07-14 |title=Gene Shoemaker, American astrogeologist |url=https://www.britannica.com/biography/Gene-Shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130102018if_/https://www.britannica.com/biography/Gene-Shoemaker |archive-date=2021-11-30 |access-date=2022-03-04 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en |df=mdy-all}}</ref> شومېکر د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۳ مه د لوېدو له پېښې وروسته د ۹۲ کلونو په عمر مړه شوه. <ref name="traub">{{Cite news|title=Carolyn Shoemaker, Hunter of Comets and Asteroids, Dies at 92|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/science/space/carolyn-shoemaker-dead.html|newspaper=[[The New York Times]]|last=Traub|first=Alex|date=2021-09-01|access-date=2021-09-03|df=mdy-all}}</ref><ref name="lpi">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=In Memoriam: Carolyn Shoemaker, 1929–2021 |url=https://www.lpi.usra.edu/planetary_news/2021/08/17/in-memoriam-carolyn-shoemaker-1929-2021/ |website=Planetary News |df=mdy-all}}</ref> == مسلکي چارې == له واده ډېر ژر وروسته د نوموړې لومړنۍ دنده د ښوونځي اووم ټولګي ته تدریس و. هغه چې د ښوونکي توب له کسبه ناخوښه وه، دنده یې پرېښوده او د کورنۍ جوړولو ته یې مخه کړه. د متحده ایالاتو د جیولوژیکي سروې د ستورپوهنې د مرکز لپاره د شومېکر ژوند لیک لیکونکې ماري چپمن لیکلي: «کارولین یوه خون ګرمه، زړه سواندې او ډېره باصبره ښځه وه، خو وړتیاوې یې د یو غیر روزنیز چاپېریال لپاره مناسبې وې». وروسته له هغه چې ماشومان یې را لوی شول او له کوره ووتل، شومېکر د کار په لټون کې شوه. هغې په ځوانۍ کې هېڅکله له علمي موضوعاتو سره لیوالتیا نه لرله. ورته مهال یې د ځمک پوهنې اړوند هم یوه دوره تېره کړې وه، خو هغه ورته ډېره ستړې کوونکې چاره ښکارېده. راپور ورکړل شوی چې هغې یو ځل نورو کسانو ته ویلي و، «هغه مهال چې جین ورته ځمک پوهنه تشرېح کړه، هاغه ډول چې ستړې کوونکې موضوع یې بلله، داسې نه وه بلکې ورته په یوې هیجان پارونکې او جالبې موضوع واوښته». <ref name="azc2">{{Cite news|url=https://www.azcentral.com/story/news/local/arizona-science/2019/08/11/carolyn-shoemaker-flagstaff-discovered-32-comets-and-more-than-500-asteroids/1757429001/|title=Carolyn Shoemaker has discovered 32 comets and more than 500 asteroids|date=2019-08-11|newspaper=[[The Arizona Republic]]|url-access=subscription|access-date=2021-08-16|df=mdy-all}}</ref><ref name="chapman5">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref> هغې د خپل مېړه په وړاندیز د لوول رصدخانې له زده کړیالۍ څخه د ستورپوهنې په مطالعه پیل وکړ. وروسته یې بیا د خپل مېړه د میداني چارو د همکارې په توګه کار ته مخه کړه. هغې په خپل لټون کوونکي پروګرام کې د مشتري سیارې سره د ټکرونو له امله د رامنځته شوو خولو د نقشې جوړونې او تحلیل په برخه کې کار وکړ.<ref name="wayne2">{{Cite book|last=Wayne|first=Tiffany K.|url=https://www.worldcat.org/oclc/702118874|title=American women of science since 1900|publisher=[[ABC-Clio]]|year=2011|isbn=978-1-59884-159-6|volume=2|location=[[Santa Barbara, California]]|language=en|oclc=702118874|df=mdy-all}}</ref><ref name="wayne3">{{Cite book|last=Wayne|first=Tiffany K.|url=https://www.worldcat.org/oclc/702118874|title=American women of science since 1900|publisher=[[ABC-Clio]]|year=2011|isbn=978-1-59884-159-6|volume=2|location=[[Santa Barbara, California]]|language=en|oclc=702118874|df=mdy-all}}</ref> کارولین شومېکر د ستورپوهنې په برخه کې چارې په ۱۹۸۰ زکال کې د ۵۱ کلنۍ په عمر د کالیفورنیا په پاسادنا کې د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ په انستیتیوت او د کالیفورنیا د سن ډیګو په پالومار رصد خانه کې د لکۍ لرونکو ستورو او اسماني ډبرو په لټون پیل کړ. همدغه کال شومېکر د متحده ایالاتو د جیولوژیکي سروې په اداره کې د ستورپوهنې د څانګې د همکارې ساینس پوهې په توګه وګمارل شوه او له ۱۹۸۹ زکال څخه وروسته یې د شمالي اریزونا په پوهنتون کې د ستورپوهنې په برخه کې د څېړنیزې پروفیسرې په توګه په کار پیل وکړ. هغې خپلې چارې د لکۍ لرونکو ستورو او هغو اسماني ډبرو په لټون پیل کړ چې له سیارو څخه تېرېدلې. شومېکرز له ستورپېژندونکي ډیوېد ایچ. لیوي سره په ګډه د شومېکر – لیوي ۹ په نامه هغه ټوټه ټوټه شوی لکۍ داره ستوری کشف کړ چې د ۱۹۹۳ زکال د مارچ میاشتې په ۲۴مه یې د مشتري مدار قطع کړ.<ref name="aapg">{{Cite news|url=http://www.aapg.org/explorer/2001/05may/denver_c_shoemaker.cfm|title=She's Looking Out for Us|newspaper=Explorer|date=May 2001|publisher=American Association of Petroleum Geologists}}</ref><ref name="lang">{{Cite news|last=Lang|first=Susan S.|date=2002-04-11|title=Comet hunter Carolyn Shoemaker to speak at Cornell April 21|url=https://news.cornell.edu/stories/2002/04/comet-hunter-carolyn-shoemaker-speak-april-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214340if_/http://news.cornell.edu/stories/2002/04/comet-hunter-carolyn-shoemaker-speak-april-21|archive-date=2018-03-07|work=[[Cornell Chronicle]]|language=en-US|df=mdy-all}}</ref><ref name="sandt">{{Cite web |last=Levy |first=David H. |date=2014-07-16 |title=Comet Shoemaker-Levy 9: 20 years later |url=https://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/comet-shoemaker-levy-9-20-years-later-07162014/ |access-date=2019-08-31 |website=[[Sky & Telescope]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref> د ۱۹۸۰مې او ۱۹۹۰مې لسیزې پر مهال نوموړې په پالومار رصدخانه کې د لید د پراخه زاویه لرونکي تلسکوپ څخه د اخیستل شوو فلمونو پر مټ له یو سټریوسکوپ څخه د هغو اجسامو په موندلو کې کار واخیست چې د ثابتو ستورو د بګرونډ سره په مخالفت کې حرکت لري. <ref name="chapman6">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref> په ۱۹۹۷ زکال کې د موټر د ټکر د هغې پېښې څخه چې مېړه یې په کې مړ شو، ورته د اوښتو ټپونو له جوړېدو وروسته یې بیاځلي په لوول رصد خانه کې له لیوي سره کار ته مخه کړه. نوموړې لږ تر لږه تر ۲۰۰۲ زکال پورې په فعاله توګه د ستورو په مشاهداتي چارو کې ونډه واخیسته. په ۲۰۰۲ زکال کې شومېکر ته د ۳۲ لکۍ لرونکو ستورو او همدارنګه د ۵۰۰ اسماني ډبرو د کشف اعتبار اړوند وبلل شو. <ref name="shoemaker2">{{Cite journal|last=Shoemaker|first=Carolyn|date=1998-11-27|title=Space-Where Now, and Why?|url=https://www.jstor.org/stable/2896833|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=282|issue=5394|pages=1637–1638|bibcode=1998Sci...282.1637S|doi=10.1126/science.282.5394.1637|jstor=2896833|issn=0036-8075|s2cid=130632437|df=mdy-all}}</ref><ref name="azc3">{{Cite news|url=https://www.azcentral.com/story/news/local/arizona-science/2019/08/11/carolyn-shoemaker-flagstaff-discovered-32-comets-and-more-than-500-asteroids/1757429001/|title=Carolyn Shoemaker has discovered 32 comets and more than 500 asteroids|date=2019-08-11|newspaper=[[The Arizona Republic]]|url-access=subscription|access-date=2021-08-16|df=mdy-all}}</ref> == جایزې او ویاړونه == ۴۴۴۶ کارولین هېلډیان اسماني ډبره چې د هغې د همکار اډوارډ باول له خوا په ۱۹۸۵ زکال کې په لوول رصد خانه کې کشف شوه د هغې په ویاړ د کارولین په نوم ونومول شوه. شومېکر په ۱۹۸۸ زکال کې د رېټن هاوس نجومي ټولنې څخه د رېټن هاوس مډال ترلاسه کړ. همدارنګه یې په ۱۹۹۵ زکال کې د رېټن هاوس نجومي ټولنې څخه د کال د ساینس پوهې جایزه ترلاسه کړه. <ref name="mpc-object">{{Cite web |title=4446 Carolyn (1985 TT) |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=4446 |access-date=2018-03-14 |website=[[Minor Planet Center]] |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Remembering Carolyn S. Shoemaker (1929–2021) {{!}} U.S. Geological Survey |url=https://www.usgs.gov/news/remembering-carolyn-s-shoemaker-1929-2021 |access-date=2023-01-22 |website=www.usgs.gov |language=en}}</ref><ref name="lang2">{{Cite news|last=Lang|first=Susan S.|date=2002-04-11|title=Comet hunter Carolyn Shoemaker to speak at Cornell April 21|url=https://news.cornell.edu/stories/2002/04/comet-hunter-carolyn-shoemaker-speak-april-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214340if_/http://news.cornell.edu/stories/2002/04/comet-hunter-carolyn-shoemaker-speak-april-21|archive-date=2018-03-07|work=[[Cornell Chronicle]]|language=en-US|df=mdy-all}}</ref> شومېکر په ۱۹۹۶ زکال کې د اریزونا په فلګسټاف ښار کې د شمالي اریزونا له پوهنتون او همدارنګه د ناسا له ادارې څخه افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه. په ۱۹۸۸ زکال کې د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمۍ دواړه شومېکران د جمیزکرېګ واټسون د مډال د ترلاسه کولو لپاره معرفي کړل. <ref name="nasonline">{{Cite web |title=James Craig Watson Medal |url=http://www.nasonline.org/programs/awards/james-craig-watson-medal.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124073748if_/http://www.nasonline.org/programs/awards/james-craig-watson-medal.html |archive-date=2012-01-24 |access-date=2022-03-04 |publisher=[[National Academy of Sciences]] |language=en |df=mdy-all}}</ref><ref name="chapman7">{{Cite web |last=Chapman |first=Mary G. |date=2002-05-17 |title=Carolyn Shoemaker |url=https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152115if_/https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker |archive-date=2017-11-11 |access-date=2017-08-28 |website=[[Astrogeology Research Program]] |publisher=[[United States Geological Survey]] |language=en-US |df=mdy-all}}</ref> == سرچينې == d82in2jmay0zebcxi1pzp7xvvtivpl4 0 72056 371204 365417 2026-11-08T18:25:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371204 wikitext text/x-wiki ګایاتري چکراورتي سپیواک ایف بي اې ( د کال ۱۹۴۲ د فبرورۍ په ۲۴ کې زېږېدلې) یوه هندۍ پوهانده، ادبې نظریه جوړونکې او ښځینه منتقده ده. هغه د کولمبیا په پوهنتون کې پروفیسوره او د پرتلیزوادبیاتو او ټولنې د انستیتوت له بنسټ ايښودونکو څخه ده. <ref name="CU">{{Cite web |title=Gayatri Chakravorty Spivak |url=http://english.columbia.edu/people/profile/409 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111012404/http://english.columbia.edu/people/profile/409 |archive-date=11 January 2018 |access-date=March 22, 2016 |website=Department of English and Comparative Literature |publisher=Columbia University in the City of New York}}</ref><ref>"Spivak, Gayatri." Encyclopædia Britannica. ''Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite''. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2014.</ref> له استعمار وروسته د یوې نفوذ لرونکې  روڼ آندې په توګه پېژندل شوې سپیواک د هغې د (( ایا مادون خبرې کولای شي)) په نامه مقاله او د جاکوس دیریدا  دې لا ګراماتولوژې Jacques Derrida's ''De la grammatologie''  ( جا کوس یو الجیریا الاصله فرانسوی فیلسوف و) د ژباړې او معرفی له امله مشهوره ده. هغه د مها سیویتا دیوي ډیر آثار انګلیسی ژبې ته ژباړلي او د هغه په ژوند او لیکلو په طرز یې یاددښتونه لیکلي په تیره بیا د هغه د خیالي نقشې او د سینې کیسې کتاب په اړوند یې ياددښتونه لیکلي. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3hurBgAAQBAJ&q=%22one+of+the+most+influential+postcolonial+intellectuals%22+Spivak&pg=PA210|title=From Agamben to Zizek: Contemporary Critical Theorists: Contemporary Critical Theorists|last=Simons|first=Jon|date=2010-09-10|publisher=Edinburgh University Press|isbn=9780748643264|language=en|access-date=17 October 2020|archive-date=17 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717125801/https://books.google.com/books?id=3hurBgAAQBAJ&q=%22one+of+the+most+influential+postcolonial+intellectuals%22+Spivak&pg=PA210|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Morton|first1=Stephen|editor1-last=Simons|editor1-first=Jon|title=From Agamben To Zizek Contemporary Critical Theorists|date=2010|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|isbn=978-0-7486-3973-1|page=210|url=https://books.google.com/books?id=b0wTTPRsPv8C|language=en|access-date=17 October 2020|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407011737/https://books.google.com/books?id=b0wTTPRsPv8C|url-status=live}}</ref> هغې ته د کال ۲۰۱۲ په آرت او فلسفه کې د کیوتو جایزه له دې امله ورکړل شوه چې هغه یوه منتقده تیوري جوړونکې او ښوونکې وه چې د بشر په ملاتړ یې  په نړۍ کې د معنوي استعمار په ضد خبرې کړې دي. په کال ۲۰۱۳ کې هغې د هند له دولت څخه د پادما بوشان دریمه درجه ملکي جایزه ترلاسه کړه. که څه هم هغې له وروستې استعمار سره اړیکې درلودې خو هغې له دې برخې څخه خپل بیلتون په خپل کتاب کې  چې له استعمار څخه وروسته عقل نومېږي او په ۱۹۹۹ کې خپور شو تصدیق کړ. د هغې (( له استعار وروسته د مطالعاتو میراث څنګه د اوسنې استعارپه هکله فکر کوي)) په نامه مقاله چې د جانس ان بوند د نقدی مطالعاتو په ژورنال کې خپره شوه هغې ته ښه مقام ورکړ.  <ref>{{cite web |title=The Kyoto Prize / Laureates / Gayatri Chakravorty Spivak |url=http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k28_c_gayatri/prf_e.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316234334/http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k28_c_gayatri/prf_e.html |archive-date=16 March 2016 |access-date=19 April 2016 |website=Inamori Foundation |language=en |quote=A Critical Theorist and Educator Speaking for the Humanities Against Intellectual Colonialism in Relation to the Globalized World. |df=dmy}}</ref><ref>{{cite web |title=Columbia University Professor Gayatri Spivak Selected as 2012 Kyoto Prize Laureate in Arts and Philosophy |url=http://kyotoprize-us.org/columbia-university-professor-gayatri-spivak-selected-as-2012-kyoto-prize-laureate-in-arts-and-philosophy-2/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506053413/http://kyotoprize-us.org/columbia-university-professor-gayatri-spivak-selected-as-2012-kyoto-prize-laureate-in-arts-and-philosophy-2/ |archive-date=6 May 2016 |access-date=19 April 2016 |website=Kyoto Symposium Organization |publisher=Kyoto Prize USA}}</ref><ref>{{cite web |title=Professor Gayatri Spivak Selected as 2012 Kyoto Prize Laureate in Arts and Philosophy |url=http://news.columbia.edu/content/professor-gayatri-spivak-selected-2012-kyoto-prize-laureate-arts-and-philosophy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160621103307/http://news.columbia.edu/content/professor-gayatri-spivak-selected-2012-kyoto-prize-laureate-arts-and-philosophy |archive-date=21 June 2016 |access-date=19 April 2016 |website=Columbia News |publisher=Columbia University |quote=Known as the 'Nobel of the arts,' the Kyoto Prize is an international award presented annually to individuals who have contributed significantly to the scientific, cultural and spiritual betterment of mankind in categories of advanced technology, basic sciences and arts and philosophy.}}</ref><ref name="pib4">{{cite web |date=25 January 2013 |title=Padma Awards Announced |url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119042602/http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 |archive-date=19 November 2018 |access-date=25 January 2013 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Spivak|first1=Gayatri Chakravorty|title=How the Heritage of Postcolonial Studies Thinks Colonialism Today|journal=Janus Unbound: Journal of Critical Studies|date=11 November 2021|volume=1|issue=1|pages=19–29|url=https://journals.library.mun.ca/index.php/JU/article/view/2309/1826|access-date=28 October 2023|archive-date=16 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231016041941/https://journals.library.mun.ca/index.php/JU/article/view/2309/1826|url-status=dead}}{{psc|date=October 2023}}</ref> == ژوند == === د ژوند لومړي وختونه === سپیواک د ګایاتری چکراورتي په نامه  د هند په کلکته کې د پارېس چندرا (پلار) او سیوانی چکراورتي ( مور) په کور کې وزېږېده. د سنټ جان دیوسیسن د نجونو په لېسه کې له زده کړو بشپړولو وروسته هغه په کلکته کې پریزدینسې په کالج کې چې د کلکتې د پوهنتون تر ادارې لاندې و شامله شوه او په کال ۱۹۵۹ کې ترې فارغه شوه. <ref name="reader">{{cite book|editor1-last=Landry|editor1-first=Donna|editor2-last=MacLean|editor2-first=Gerald|title=The Spivak Reader|chapter=Reading Spivak|date=1996|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0415910019|pages=1–4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|access-date=21 April 2016|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104025848/https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|url-status=live}}</ref> سپیواک دوه ځله واده کړی. لومړی واده یې له تلبات سپیواک ( ۱۹۶۴ـ۱۹۷۷) او دویم واده یې له باسودي چاترجی سره و. هغه ماشومان نه لري. <ref name=":0">{{cite news|last1=Smith|first1=Dinitia|title=Creating a Stir Wherever She Goes|url=https://www.nytimes.com/2002/02/09/arts/creating-a-stir-wherever-she-goes.html|work=The New York Times|date=9 February 2002}}</ref> === د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ کلونه === په کال ۱۹۵۹ کې، له فارغېدو وروسته، هغه د انګلیسي ژبې د ښوونکې په توګه چې په یوه اونۍ کې یې ۴۰ ساعته درس ورکاوه دنده پیدا کړه. د هغې د ام اې د درجې تیزس له ام اچ ابرام  ( یو امریکایي ادبي منتقد ) سره د وردس ورت ( یو انګرېزی شاعر او ادیب ) د بې ګناهې د استا‌ذولۍ په هکله و. په کال ۱۹۶۱ کې سپیواک د امریکا  په کومېل پوهنتون کې د انګلیسي ژبې د فراغت له پروګرام سره یوځای شوه. هغې امریکا ته د دې پروګرام کې ګډون له پاره په هغو پیسو سفر وکړ چې په اصطلاح د ژوند د ګرو کولو پروګرام څخه یې په پور اخیستې وې. په کال ۱۹۶۲ کې چې نوره ونه توانېده د انګلیسي ژبې دپارتمنت څخه مالي مرسته تر لاسه کړي، هغه د پرتلیزو ادبیاتو په نامه یوه بل پروګرام ته لاړه که څه هم په فرانسوي او جرمني کې یې بشپړ چمتو والی نه درلود.  د هغې دیسرتشن د نوموړي پروګرام لومړي دایرکتر پاول دي من تر لارښوونې لاندې د (( زه باید خپل ځان بیا جوړ کړم)) : د دبلیو بي ییتز ( یو ایرلندی شاعر او ډرامه لیکونکی و)  ژوند او شاعري په نامه و. په ۱۹۶۳ او ۱۹۶۴ کې، د کمبریج د ګیرتون کالج ته د یوې تحقیق کوونکې زده کوونکې په توګه لاړه او هلته یې پروفسیور ټي آر هېن تر لارښوونې لاندې د ييتز په شاعرۍ کې د غزلي موضوع د پرمختګ د بیا ښودلو په هکله لیکنه وکړه. هغې د کال ۱۹۶۳ په دوبي کې د آیرلند په سلیګو کې د دوبي په ښوونځي کې د (( ییتس او د مرګ موضوع )) په نامه وړاندې کړه. ( هغه هلته په کال ۱۹۸۷ کې د ییتز اوسنې ځای ځایګي ته ستنه شوه ). <ref name="reader2">{{cite book|editor1-last=Landry|editor1-first=Donna|editor2-last=MacLean|editor2-first=Gerald|title=The Spivak Reader|chapter=Reading Spivak|date=1996|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0415910019|pages=1–4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|access-date=21 April 2016|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104025848/https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|url-status=live}}</ref> د کال ۱۹۶۵ په مني کې، سپیواک د لووا په پوهنتون کې د انګلیسي ژبې په دپارتمنت کې مرستیاله پروفیسوره شوه هغې په کال ۱۹۷۰ کې خپل موقف تر لاسه کړ. هغې د خپل  د داکترۍ دیزرتشن خپور نه کړ بلکه تصمیم یې ونیو چې د ییتس په اشعارو د نقد یو کتاب ولیکي چې دهغې د لسانس دورې زده کوونکو ته پرته له دې چې د دې فکری موقعیت  ته زیان ورسوي دلاس رسي وړ وي. د دې پایله د هغې لومړی کتاب و چې د تنکیو ځوانانو لپاره لیکل شوی و چې نوم یې (( زه پخپله باید ځان بیا جوړ کړم)): د دبلیو بي ییتس ژوند او  شعرونه.<ref>{{Cite book|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/gayatri-chakravorty-spivak/myself-must-i-remake-the-life-and-poetry-of-w-b/|title=MYSELF MUST I REMAKE: The Life and Poetry of W. B. Yeats by Gayatri Chakravorty Spivak {{!}} Kirkus Reviews|language=en-us|access-date=10 March 2018|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104025242/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/gayatri-chakravorty-spivak/myself-must-i-remake-the-life-and-poetry-of-w-b/|url-status=live}}</ref> په کال ۱۹۶۷ کې، د ځان د  رغولو لپاره د منظمو هڅو په لړ کې، سپیواک یو کتاب واخیست چې د لا ګراماتولوژي نومیده او لیکوال یې داسې څوک وه چې ده نه پېژانده. دې وپتیله چې دا کتاب وژباړي او په هغه یې د ژباړن یوه اوږده سریزه ولیکله. دا خپرونه په فوري توګه یو بری و، او د(( ژپاړن سریزه)) په نړۍ کې د ادبي نقد د فلسفي د پېژندلو په توګه یې  استعمالېدل پیل شول او د دې کتاب لیکوال جاکوس دریدا و چې سپيواک په کال ۱۹۷۱ کې ورسره لیدلي و. <ref>{{Cite web |title=Gayatri Spivak on Derrida, the subaltern, and her life and work |url=https://conversations.e-flux.com/t/gayatri-spivak-on-derrida-the-subaltern-and-her-life-and-work/4198 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310010714/https://conversations.e-flux.com/t/gayatri-spivak-on-derrida-the-subaltern-and-her-life-and-work/4198 |archive-date=10 March 2018 |access-date=2018-03-09 |website=e-flux conversations |language=en}}</ref> په کال ۱۹۷۴ کې، سپيواک د لووا د پوهنتون د پرتلیزو ادبیاتو په دپارتمنت کې د  MFA  ( دښکلو هنرونو ماسترۍ) اساس کېښود. راتلونکي کال کې هغه د پرتلیزو ادبیاتو د څانګې مشره شوه او استادۍ ته یې ارتقا وکړه. په کال ۱۹۷۸ کې، هغه د شیکاګو په پوهنتون کې د انساني علومو ملي پروفیسوره وه. هغې له دې وروسته  د هستوګنه لرونکي  او لیدونکې ډیرې استادۍ او فیلوشیپونه تر لاسه کړل. په کال ۱۹۷۸ کې، هغه  په استین کې  تکزاس پوهنتون ته د د انګلیسي ژبې او پرتلیزو ادبیاتو د استادې په توګه لاړه. <ref>{{Cite web |title=Writing at Iowa &#124; the Writing University |url=http://www.writinguniversity.org/content/writing-iowa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617150913/https://www.writinguniversity.org/content/writing-iowa |archive-date=17 June 2019 |access-date=19 March 2016}}</ref> === له ۱۹۸۰ څخه تر اوسه === په کال ۱۹۸۲ کې، هغه د ایموري په پوهنتون کې د انګلیسي او پرتلیزو ادبیاتو دا لانګ ستریت پروفېسورې استادې په توګه وګمارل شوه. په کال ۱۹۸۶ کې، هغه د پیتسبرګ په پوهنتون کې د انګلیسي ژبې  لومړنۍ میلون پروفیسوره  شوه اوهلته یې د کلتورې مطالعاتو پروګرام جوړ کړ. له ۱۹۹۱ څخه را په دې خوا، هغه  د کولمبیا د پوهنتون د یوې فاکولتې د غړې او د اوالون د بنسټ پروفیسوره ده چې په انساني علومو کې تدریس کوی اوهمدلته  هغه په کال ۲۰۰۷ کې د انساني علومو پروفیسوره شوه. له کال ۱۹۸۶ څخه را په دېخوا، سپيواک د لویدیځ بنګال او بیحار/ جارخند تر منځ په سرحد کې د بې ځمکې او نالوسته ځوانانو او کوچنیانو په روزنه او تدریس کې ښکېل ده.  دا ډول دوامداره هڅه د دې لپاره وه چې تر څو هغې معرفت پېژندنې ته لاس رسی پیدا شي چې د کیست د سیستم ( داسیستم په هند کې د اجتماعي طبقه بندۍ نمونه اي توکمیز مثال دي) د زرونو کلونو ظلم په واسطه زیانمن شوی دی او سپیواک ته یې دا موکه ورکړه چې د نړي په وضعیت اود های تیوری  ( لوړې نظریې) په محدودیتونو په واضحه توګه  پوه شی. په کال ۱۹۹۷ کې، د هغې ملګري لور میتزګر، چې په جرمني کې د نازي دولت څخه ژوندۍ پاتې وه دې ته لس زره ډالره ورکړل ترڅو په کلیوالو سیمو کې د ښوونې اوروزنې په برخه کې مرسته وکړي. هغې له دې پیسو سره د خپلې کیوتو د جایزې د پيسو ډیره برخه یو ځای کړه او د کلیوالي ښوونې روزنې لپاره یې د پارېس چندرا او سیوانی چکراورتي یادګاري بنسټ جوړ کړ. == کار == سپيواک د دیراید د دیرا ګراماتولوژي د کتاب د ژباړې له امله چې په هغه کې د ژباړې مقدمه هم شامله وه او په هغه کې (( د ځان د انعکاسولو لپاره نوي ستندردونه تعین شوي و)) شهرت ته ورسېده. له دې وروسته د "Subaltern Studies Collective" ( د فرعي مطالعاتو مجموعه) د یوې غړې په توګه، هغې د امپریالیزم او  نړیوال فیمینیزم ( د نارینه وو او ښځو د ټولنیزو او سیاسي حقونو د تساوۍ د ملاتړ غورځنګ)  په اړوند یولړ تاریخي مطالعات او ادبې نقدونه تر سره کړل هغې ډيرۍ وخت ځان یوه عملي مارکسسته فیمینسته او ادبي منتقده بللې ده. د هغې سیاسي اخلاقي اندېښنې د هغې خلا لپاره دي چې د مادونانو له خوا ډکېږي په تېره د مادونو ښځو چې هم په  خبرو اترو متودونو او هم د لویدیځو کلتوري بنسټونو کې شاملې دي. ادوارد ساید دسپيواک د کار په اړه لیکلي، (( هغه د غیرغربي ښځو د ادب د تیورۍ په مطالعه کې مخکښه ده او د دې نقش ډير پخوانی او مرتبط راپور یې جوړ کړ چې لاهم مونږ سره شته. <ref name="spivak_reader">{{cite book|title=The Spivak Reader: Selected Works of Gayatri Chakravorty Spivak|publisher=Routledge|year=1996|isbn=9780415910019|pages=1–4|chapter=Reading Spivak|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|access-date=19 April 2016|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104025848/https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|url-status=live}}</ref><ref name="thehindu">{{cite news|last=Lahiri|first=Bulan|date=6 February 2011|title=Speaking to Spivak|newspaper=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|url=http://www.thehindu.com/books/in-conversation-speaking-to-spivak/article1159208.ece|access-date=7 February 2011|archive-date=24 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424182808/http://www.thehindu.com/books/in-conversation-speaking-to-spivak/article1159208.ece|url-status=live}}</ref><ref>Dinitia Smith, [https://www.nytimes.com/2002/02/09/arts/creating-a-stir-wherever-she-goes.html "Creating a Stir Wherever She Goes,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501112532/http://www.nytimes.com/2002/02/09/arts/creating-a-stir-wherever-she-goes.html|date=1 May 2017}} ''New York Times'' (9 February 2002) B7.</ref> === آیا مادون خبرې کولای شي === د سپيواک د (( آیا مادون خبرې کولای شي)) د کال ۱۹۸۸ مقاله ، سپیواک  دفیمینستانو هغه کتار کې راوستله چې هغوی د ښځو په باره کې د فکر کولو په وخت کې  تاریخ، جغرافیا او طبقه په پام کې نیسي. د (( آیا مادون خبرې کولای شي)) په مقاله کې سپيواک  <ref name="sharp6">{{cite book|last=Sharp|first=J.|title=Geographies of Postcolonialism|chapter=Chapter 6, Can the Subaltern Speak?|publisher=SAGE Publications|year=2008}}</ref> == سرچينې == 5787j1f6tyhvq4vvny4gg2z715udxkv 0 72063 370900 369665 2026-11-08T12:52:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370900 wikitext text/x-wiki مارګاریت هامیلتون د سافت ویر انجنیره چې د کال ۱۹۳۶ د اګست په ۱۷ زېږېدلې ده یوه امریکایۍ کمپیتور پوهه، د سیستم انجنیره او د تجارت څښتنه ده. هغه د ام آی ټي آلاتو جوړولو د لابراتوار د سافت انجنیرۍ د برخې مشره چې د اپولو ناسا پروګرام کې یې د الوتنې سافت ویر جوړ کړل. هغې وروسته د سافت وېر دوه کمپنۍ جوړې کړې چې یوه یې هایر آردر سافت ویر کمپنۍ وه چې په کال ۱۹۷۶ کې یې تأسیس کړه او بله د هامیلټون د تکنالوزۍ په نامه کمپنۍ وه چې په کال ۱۹۸۶کې یې تأسیس کړه او دواړه کمپنۍ یې کمبریج ماساچوسیت کې تأسیس کړې. هامیلتون د ۶۰ پروژو او شپږو سترو پروګرامونو په هکله څه د پاسه ۱۳۰ مقالې، راپورونه او مذاکراتي شرحې خپرې کړې. هغې د سافت ویر انجنیری اصطلاح کشف کړه، هغه وایي (( ما د سافت ویر انجنیری اصطلاح کارول پیل کړل تر څو هغه له هارد وېر او نورو ډولونو انجنیریو څخه جلا کړل شی او د انجینیرۍ هر ډول لاتراوسه د انجینیرۍ د عمومې سیستم د پروسې په توګه په پام کې لرم. د کال ۲۰۱۶ د نومبر په ۲۲ هغې ته د ناسا اپولو د ماموریت لپاره پروازته سافت ویر جوړولو کې د کار کولو په پار  ولسمشر بارک اوباما له خوا د آزادۍ و لسمشریزمدال ورکړل شو. <ref name="Cameron 2018">{{cite web |last=Cameron |first=Lori |date=2018-10-05 |title=First Software Engineer |url=https://www.computer.org/publications/tech-news/events/what-to-know-about-the-scientist-who-invented-the-term-software-engineering |access-date=2023-03-25 |website=IEEE Computer Society}}</ref><ref name="InventionsBoardReport2003">{{cite web |year=2003 |editor-last=Thereon |editor-first=Bradley |title=The NASA Heritage Of Creativity |url=http://www.nasa.gov/pdf/251093main_The_NASA_Heritage_Of_Creativity.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529035816/http://www.nasa.gov/pdf/251093main_The_NASA_Heritage_Of_Creativity.pdf |archive-date=May 29, 2016 |access-date=June 16, 2023 |work=2003 Annual Report of the NASA Inventions & Contributions Board |publisher=NASA}}</ref><ref name="Computer History Museum 2017">{{cite book|title=Hamilton, Margaret oral history - 102738243|website=Computer History Museum|date=2017-04-13|url=https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102738243|access-date=2023-03-25}}</ref>v<ref name=":3">{{Cite web |date=2016-11-16 |title=President Obama Names Recipients of the Presidential Medal of Freedom |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/11/16/president-obama-names-recipients-presidential-medal-freedom |access-date=2022-07-26 |website=whitehouse.gov |language=en}}</ref>  == د ژوند لومړې وختونه او زده کړې == مارګاریت الین د کال ۱۹۳۶ د اګست په ۱۷ د اندیانا په پاولې کې وزېږېده د هغې مور او پلار کنیت هیفلد او روت ایستر هیفلد نومیدل. دهغې کورنۍ وروسته مشیګن ته ولېږدېدل چې هلته مارګاریت په کال ۱۹۵۴ کې د هانکاک له لېسې څخه فارغه شوه. مخکې له دې چې هغه ایرل هام کالج ته چې هلته یې یووخت مور هم زده کړه کوله لاړه شي هغې په کال ۱۹۵۵ کې د مشیګن په پوهنتون کې د ریاضیاتو زده کړه وکړه او په کال ۱۹۵۸ کې په ریاضیاتو کې د بې اې سند تر لاسه کړ او څه زده کړه یې په فلسفه کې  هم وکړه. هغه فلورینس لانګ چې د ایرلهام د کالج د ریاضاتو برخې مشر و هغه څوک ښیي چې د اختصارې ریاضیاتو په اړوند یې د دې  د هیلې په لاس ته راوړلو کې مرسته وکړه او دا د ریاضیاتو یوه پروفېسوره شوه. دا وایي چې دهغه شاعر پلار او نیکه یې چې د مکتب مدیر و دا وهڅوله چې په خپلو زده کړو کې کمه فلسفه هم شامله کړي.   <ref name="Spicer2017">{{Cite web |last=Spicer |first=Dan |date=April 27, 2017 |title=2017 CHM Fellow Margaret Hamilton |url=http://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190351/https://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 11, 2019 |website=Computer History Museum}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&pg=RA2-PA62|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology|date=February 28, 2019|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-61069-094-2|editor-last=Welch|editor-first=Rosanne|volume=3|pages=62|language=en|editor-last2=Lamphier|editor-first2=Peg A.}}</ref><ref>{{cite web |title=Ruth Esther Heafield |url=http://wujekcalcaterra.tributes.com/show/Ruth-Esther-Heafield-89810802 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216014535/http://wujekcalcaterra.tributes.com/show/Ruth-Esther-Heafield-89810802 |archive-date=December 16, 2014 |access-date=December 15, 2014 |website=Wujek-Calcaterra & Sons – Tributes.com}}</ref><ref>{{Cite news|date=December 10, 1952|title=Commings, Goings and Events|work=The Evening News|location=[[Sault Ste Marie, Michigan]]|url=https://www.newspapers.com/clip/34522969/the_evening_news/}}</ref><ref name="michigan">{{Cite web |title=Pioneers in Computer Science |url=https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917191701/https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |archive-date=September 17, 2016 |access-date=May 25, 2019 |website=[[Utah State University]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=August 15, 1969|title=Former Earlham Student Had Role in Moon Flight|work=Palladium-Item|location=Richmond, Indiana|url=https://www.newspapers.com/clip/34523809/palladiumitem/|via=Newspapers.com}}</ref><ref name="michigan2">{{Cite web |title=Pioneers in Computer Science |url=https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917191701/https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |archive-date=September 17, 2016 |access-date=May 25, 2019 |website=[[Utah State University]]}}</ref><ref name="earlham">{{Cite web |title=2009 Outstanding Alumni and Distinguished Service Awards |url=http://www.earlham.edu/alumni/homecoming-and-reunions/alumni-awards/award-recipient-archives/2009-outstanding-alumni-and-distinguished-service-awards/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094553/http://www.earlham.edu/alumni/homecoming-and-reunions/alumni-awards/award-recipient-archives/2009-outstanding-alumni-and-distinguished-service-awards/ |archive-date=May 18, 2015 |access-date=December 15, 2014 |website=Earlham College}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Woman Who Taught Me – Margaret Hamilton MAKERS Moment |url=https://www.makers.com/videos/596d0c549efa894cdf38430b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525203858/https://www.makers.com/videos/596d0c549efa894cdf38430b |archive-date=May 25, 2019 |access-date=May 6, 2019 |website=Makers.com |language=en-us}}</ref><ref name="Futurism">{{Cite news|date=July 20, 2016|title=Margaret Hamilton: The Untold Story of the Woman Who Took Us to the Moon|language=en-US|newspaper=Futurism|url=http://futurism.com/margaret-hamilton-the-untold-story-of-the-woman-who-took-us-to-the-moon/|url-status=live|access-date=December 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220104403/http://futurism.com/margaret-hamilton-the-untold-story-of-the-woman-who-took-us-to-the-moon/|archive-date=December 20, 2016}}</ref> == مسلک == په بوسټون کې، هاملتون په پیل کې قصد وکړ ځان د برندیس د پوهنتون د اختصاري ریاضیاتو په تکمیلې زده کړو کې شامل کړي، خو د کال ۱۹۵۹ په نیمایي کې ادوارد نورتون لورینز ( یو امریکایي ریاضي پوه و) لپاره د ماساچوست د تکنولوژۍ انستیتوت (ام آی ټي) کې د هوا پېژندنې په څانګه کې کار پیل کړ. هغې د هوا د وړاندوېنې لپاره سافت وېرونه، اود ماروین مینسکي ( یو امریکایی کمپیوتر پوه و) د مک په پروژه کې یې د LGP-30 او PDP-1 کمپیوترونو لپاره  پروګرامونه جوړ کړل . دهغې کار د لورینز په خپرونو کې چې د chaos theory ( کمپیوتري ګډوډۍ) نظریې په اړوند یې کولې برخه در لوده . په دې وخت کې کمپیتور ساینس او د سافتوېر انجنیري دسیلینونه نه و ایجاد کړي، او په ځای یې پروګرامرانو  د دندې په مهال په فزیکې ډول د کمپیوتري سیستم په کار اچول زده کول. هغې د کال ۱۹۶۱ په دوبې  کې بله پروژه پیل کړه او الین فېتر ( داهم یوه امریکایۍ کمپیوتر پوهه وه) یې د ځان د ځای ناستې په توګه وروزله او وګومارله. <ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&pg=RA2-PA62|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology|date=February 28, 2019|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-61069-094-2|editor-last=Welch|editor-first=Rosanne|volume=3|pages=62|language=en|editor-last2=Lamphier|editor-first2=Peg A.}}</ref><ref name="ProfessorLorenz">{{cite journal|url=http://eaps4.mit.edu/research/Lorenz/The_Statistical_Prediction_of_Solutions_1962.pdf|last=Lorenz|first=Edward|title=The statistical prediction of solutions of dynamic equations|date=March 1962|journal=Proceedings of the International Symposium on Numerical Weather Prediction in Tokyo, November 7–13, 1960|pages=629–635|publisher=The Meteorological Society of Japan|access-date=September 3, 2019|archive-date=May 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523190103/http://eaps4.mit.edu/research/Lorenz/The_Statistical_Prediction_of_Solutions_1962.pdf|url-status=dead|archivedate=May 23, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190523190103/http://eaps4.mit.edu/research/Lorenz/The_Statistical_Prediction_of_Solutions_1962.pdf}}</ref><ref name="Wayne2011">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|title=American Women of Science Since 1900|last=Wayne|first=Tiffany K.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2011|isbn=978-1-59884-158-9|pages=480–82|access-date=April 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317110451/http://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|archive-date=March 17, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Hackers: Heroes of the Computer Revolution|last=Levy|first=Steven|publisher=[[Doubleday (publisher)|Doubleday]]|year=1984|isbn=0-385-19195-2|pages=Chapter 5:The Midnight Computer Wiring Society|title-link=Hackers: Heroes of the Computer Revolution}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Sokol |first=Joshua |date=May 20, 2019 |title=The Hidden Heroines of Chaos |url=https://www.quantamagazine.org/hidden-heroines-of-chaos-ellen-fetter-and-margaret-hamilton-20190520/ |access-date=May 25, 2019 |website=Quanta Magazine}}</ref><ref name="klabs">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Sokol |first=Joshua |date=May 20, 2019 |title=The Hidden Heroines of Chaos |url=https://www.quantamagazine.org/hidden-heroines-of-chaos-ellen-fetter-and-margaret-hamilton-20190520/ |access-date=May 25, 2019 |website=Quanta Magazine}}</ref> === د سېج  (SAGE)پروژه === له کال ۱۹۶۱ څخه تر ۱۹۶۳ پورې، هامیلتون د ماساچوست د تکنالوژۍ د انستیتوت د لینکولن په لابراتوار کې د نیمه اتوماتیک ځمکني چاپېریال Semi-Automatic Ground Environment (SAGE) په پروژه کار وکړ. په دې پروژه کې دا یو له هغو پروګرام جوړونکو وه چې د AN/FSQ-7  لومړۍ نمونې کمپیوتر لپاره د the XD-1 سافت وېر چمتو کړ چې د امریکا د هوایي قواوو له خوا د دښمن د الوتکو د لټولو لپاره کارول کېده. هغې د کمبردیج د تحقیقاتي لابراتوار لپاره د ستلایت د څرک لګولو یو سافت ویر هم چمتو کړ. د سېج پروژه د ویرل ویند د پروژې دوام و چې د ماساچوست د تکنالوژۍ د انستیتوت له خوا پیل شوې وه تر څو داسې یو کمپیوتري سیستم جوړ کړي چې د هوا د وړاندوېنې سیستمونه پېشبینی کړي او د مشابه جوړونکو آلاتو په کارونې سره د دې سیستمونو څرک ولګوي. د سېج پروژې ته ډېر ژر د هوایي دفاع په برخه کې د الوتکو ضد لپاره پراختیا ورکړل شوه. <ref name="Wayne20112">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|title=American Women of Science Since 1900|last=Wayne|first=Tiffany K.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2011|isbn=978-1-59884-158-9|pages=480–82|access-date=April 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317110451/http://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|archive-date=March 17, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Spicer20172">{{Cite web |last=Spicer |first=Dan |date=April 27, 2017 |title=2017 CHM Fellow Margaret Hamilton |url=http://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190351/https://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 11, 2019 |website=Computer History Museum}}</ref><blockquote>هاملتون به ویل: کله چې تاسو دې مؤسسې ته د تازه کار په توګه راشۍ، نو هغه څه چې دوی یې تر سره کوي هغه داده چې هغوی به تاسو ته داسې پروګرام  درکړی چې هېچا نشو کشف کولای او نه به یې پر مخ بیولای شو. کله چې په دې مؤسسه کې تازه کاره وم، دوی ماته همداسې پروګرام راکړ، هغه څه چې پېښ شول هغه دا وه چې دا يوه پېچلې پروګرام ليکنه وه، اوهغه چا چې دالیکلی وه په دې خوښ و چې ټول نظریات یې په لاتینه او یوناني ژبه وي. ماته دا پروګرام وسپارل شواو ما داسې جوړ کړ چې کار یې وکړ. دې پروګرام حتی خپل ځوابونه په لاتینې او یوناني ژبه چاپ کړل. زه لومړی څوک وم چې دا پروګرام مې په کار واچاوه. په دې پروژه کې د هامیلتون هڅې د دې لامل شوې چې هغه په ناسا کې د اپولو د الوتنې د سافت وېر جوړونکې موقف ته کاندیده وي. <ref>{{Cite web |title=AGC – Conference 1: Margaret Hamilton's introduction |url=http://authors.library.caltech.edu/5456/1/hrst.mit.edu/hrs/apollo/public/conference1/hamilton-intro.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131233720/http://authors.library.caltech.edu/5456/1/hrst.mit.edu/hrs/apollo/public/conference1/hamilton-intro.htm |archive-date=January 31, 2016 |access-date=December 9, 2015 |website=authors.library.caltech.edu |df=mdy-all}}</ref><ref name=":03">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&pg=RA2-PA62|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology|date=February 28, 2019|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-61069-094-2|editor-last=Welch|editor-first=Rosanne|volume=3|pages=62|language=en|editor-last2=Lamphier|editor-first2=Peg A.}}</ref></blockquote> === د ماساچوست د تکنالوزۍ د انستیتوت د اندازه اخیستلو د آلاتو د کارونې لابراتوار او د اپولو لارښود کمپیوتر === هامیلتون له دې وروسته، د ماساچوسیت د تکنالوژۍ په انستیتوت کې د انداز اخیستلو د آلاتو د کارونې په لابراتوار کې کار پیل کړ چې دې لابراتوار په سپوږمي که د اپولو د اکتشافي پروګرام لپاره کمپیوتر جوړ کړ. هامیلتون هغه لومړۍ پروګرامره وه چې د اپولو د پروژې لپاره وګومارل شوه او په کال ۱۹۶۵ کې د سافت وېر انجنیري برخې مشره شوه. هغه د هغه ټیم مسؤله وه چې د اپولو د هوایي بېړۍ د پرواز ، قوماندې، د سپوږمۍ مودیول او له هغه وروسته د سکېلاب د فضایي ستشن سافت وېرونه چمتو او ازمایل. د هغې د ټيم بلې برخې د سیستم سافت وېرونه دیزان او جوړ کړل چې په دې سافت وېرونو کې د بیا چالانولو او د ربط ورکوونکو روتینونو  په څیر د تېروتنو موندلو او رغولو سافت وېرونه  چې د لومړیتوب ښودونکو په نامه هم یاديږې شامل و، دې ټولو سافت ویرونو ته هامیلتون پراختیا ورکړه. کله چې د کمپوتر ساینس کورسونه غیر معمول و او د سافت انجنیری کورسونه نه وه هغې هڅه وکړه چې په فزیکی ډول د کمپیوترې پروسې کارولو کې تجربه لاس ته راوړي. <ref>{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=George |first2=Alice |title=Margaret Hamilton Led the NASA Software Team That Landed Astronauts on the Moon |url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/margaret-hamilton-led-nasa-software-team-landed-astronauts-moon-180971575/ |access-date=2023-03-05 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref><ref name="CHM">{{Cite web |title=Margaret Hamilton 2017 Fellow |url=http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/margaret-hamilton |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629015545/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/margaret-hamilton/ |archive-date=June 29, 2017 |access-date=June 26, 2017 |website=[[Computer History Museum]]}}</ref><ref>{{cite web |title=NASA Engineers and Scientists-Transforming Dreams Into Reality |url=http://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/scientists.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629170224/http://www1.nasa.gov/50th/50th_magazine/scientists.html |archive-date=June 29, 2010 |access-date=July 29, 2010 |website=NASA}}</ref><ref name="Hoag">{{cite report|url=http://klabs.org/history/history_docs/mit_docs/1711.pdf|last=Hoag|first=David|title=The History of Apollo On-board Guidance, Navigation, and Control|date=September 1976|publisher=[[Charles Stark Draper Laboratory]]|access-date=September 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105060425/http://klabs.org/history/history_docs/mit_docs/1711.pdf|archive-date=November 5, 2016|url-status=live}}</ref><ref name="klabs2">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref><ref name="HQ_03281">''Michael Braukus'' NASA News [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html "NASA Honors Apollo Engineer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124231727/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html|date=November 24, 2010}} (September 3, 2003)</ref><ref name="PriorityDisplays">{{cite report|url=http://www.ibiblio.org/apollo/hrst/archive/1706.pdf|last=Green|first=Alan|title=Keyboard and Display Program and Operation|page=29|date=June 1967|publisher=Charles Stark Draper Laboratory|access-date=September 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160717160137/http://www.ibiblio.org/apollo/hrst/archive/1706.pdf|archive-date=July 17, 2016|url-status=live}}</ref><ref name="klabs3">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref> هغې په لاندې برخو کې مهارتونه درلودل: د سیستمونو دیزاین او د سافت وېر پراختیا، تجارت او دپروسې مودل جوړول، د نمونې پراختیا، درسمي سیستونو د مدل جوړولو ژبې، دسیستم د مودل جوړولو او پراختیا لپاره په سیستم ولاړ اشیاء، د ژوند د دوران اتومات چاپېریالونه، د سافت وېرونو باوري کېدو او بیا کارونې د ډېرولو متودونه، د سیستمونو د حوزې تحلیل، د داخلي ژبې د خصوصیاتو په واسطه اصلاح کول، د ځواکمنو سیستمونو لپاره د پرانستې معمارۍ تخنیکونه، د ژوند د بشپړ دوران اتومات کول، د کیفیت تضمین، بې درزه یوه ټوټه کول، د تېروتنې د کشف او رغونې تخنیکونه، د بشر او ماشین ربط ورکوونکي سیستمونه، عملیاتي سیستمونه، سر تر پایه ازمایښت کوونکي سیستمونه او د ژوند د دوران د مدیریت تخنیکونه. دا تخنیکونه د دې لپاره په پام کې نیول کیږي چې کودونه نور هم د باور وړ شي ځکه کودونه پروګرام جوړونکو سره مرسته کوي چې تېروتنې د پرمختیا په پروسه کې  ژر تشخیص کړي او ورغوي.  <ref name="klabs4">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref><ref name="Weinstock2016">{{Cite web |last=Weinstock |first=Maia |date=August 17, 2016 |title=Scene at MIT: Margaret Hamilton's Apollo code |url=https://news.mit.edu/2016/scene-at-mit-margaret-hamilton-apollo-code-0817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818061951/http://news.mit.edu/2016/scene-at-mit-margaret-hamilton-apollo-code-0817 |archive-date=August 18, 2016 |access-date=August 17, 2016 |website=MIT News}}</ref> ==== د اپولو ۱۱ ناسته ==== د اپولو ۱۱ د ماموریت په یوه حساسه شېبه کې، د اپولو د لارښودنې کمپیوتر، د هوایي بیړۍ د پروار داخلي سافت وېر سره په سپوږمۍ د ښکته کېدو مخنیوی وکړ. درې دقیقي دمخه چې په سپوږمۍ کې ښکته کېدونکې هوایي بېړۍ د سپوږمۍ سطحې ته ورسيږي، د خطرڅو کمپیوترې زنګونه فعال شول. د سافت وېر انجینیر رابرت ویلز په وېنا، بوز الدرین ( دا یو امریکایي ستور مزلی او دویم کس و چې په سپوږمۍ کې یې قدم کېښود) کودونه داخل کړل ترڅو له کمپیوتر وغواړي چې د بحر له سطحې څخه ارتفاع او نورمعلومات د کمپیوټر په سکرین ښکاره کړي. د کمپيوټر سیستم داسې ديزاین شوی و چې په هم مهاله توګه اوه پروګرامونه وچلوی خو د الدرین غوښتنه اتمه غوښتنه وه. دا هغه عمل و چې ده څو ځله په داسې حال کې وغوښت چې ده په مشابه کوونکې دستګاه باندې کار کاوه. پایله د ژوندې ښکته کېدو په مهال یولړغیر متوقعه اشتیباه کودونه و. په الوتکه کې د نصب شوي کاریال ( سافت وېر) دا خبرداری (( هېڅکله د پېښېدو تمه نه درلودلو ښودنه )) له لارې ترلاسه کړل. او د ستور مزلو د لومړيتوب لرونکي خبرداري ښودلو کې یې خلل پیدا کړ.    هامیلتون کلونه پخوا د داسې شرایطو لپاره چمتو شوې وه:   <ref>{{cite web |date=July 15, 2019 |title=Moon landing memories:'Apollo 11 changed civilisation and I had a part in it' |url=https://www.thetimes.co.uk/article/moon-landing-memories-apollo-11-changed-civilisation-and-i-had-a-part-in-it-2b8mx53km?region=global |url-access=registration |newspaper=The Times of London}}</ref> د سیستم د تخریب د مخنیوي لپاره یو بل څه هم و چې هامیلتون غوښتل په یاد یې ولري. د هغې له خوا د (( د لومړيتوب د ښودونکي)) نوښت دا خطر پیدا کړی و چې د ستورمزلی او کمپیوتر له همغږۍ څخه هغه وخت بهر شي چې دا همغږي ډېره مهمه وه.  څنګه چې خبرداري بند شول، او د عادي ښودنو ځای د لومړیتوب ښودنو ونیو، دسکرینونو شاته نویو پروګرامونو ته فعلي بدلون د نن ورځې په پرتله (( یو ګام کرار )) د منځ ته راتلو په حال کې و. <ref name="EylesTales">{{cite journal|url=http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|last=Eyles|first=Don|title=Tales from the Lunar Module Guidance Computer|access-date=July 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720013844/http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|archive-date=July 20, 2016|journal=27th Annual Guidance and Control Conference of the American Astronautical Society|url-status=live|via=DonEyles.com}}</ref><ref name="BlairSmith2011">{{cite journal|last=Blair-Smith|first=Hugh|journal=IEEE Aerospace and Electronic Systems Magazine|volume=26|issue=11|pages=16–24|title=System integration issues in Apollo 11|date=November 7, 2011|doi=10.1109/MAES.2011.6065654|s2cid=13420135}}</ref><ref name="USL">{{cite journal|last1=Hamilton|first1=Margaret|first2=William|last2=Hackler|title=Universal Systems Language: Lessons Learned from Apollo|url=https://archive.org/details/computer_2008-12_41_12/page/34|journal=[[IEEE Computer]]|volume=41|issue=12|pages=34–43|date=December 12, 2008|doi=10.1109/MC.2008.541|s2cid=15870726|issn=1558-0814}}</ref><ref>{{cite web |last=Wills |first=Robert |date=October 26, 2019 |title=Light-years ahead |url=https://www.youtube.com/watch?v=B1J2RMorJXM&t=4124s |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/B1J2RMorJXM |archive-date=2021-12-21 |via=The National Museum of Computing}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite book|last1=Collins|first1=Michael|last2=Aldrin|first2=Edwin E. Jr.|author-link2=Buzz Aldrin|editor-last=Cortright|editor-first=Edgar M|editor-link=Edgar Cortright|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-350/cover.html|access-date=June 13, 2013|date=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|oclc=1623434|id=NASA SP-350|chapter=A Yellow Caution Light|chapter-url=https://history.nasa.gov/SP-350/ch-11-4.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219204538/https://history.nasa.gov/SP-350/ch-9-5.html|archive-date=February 19, 2008|url-status=live}} Chapter 11.4.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.americanscientist.org/article/moonshot-computing|magazine=American Scientist|last=Hayes|first=Brian|title=Moonshot Computing|date=May–June 2019|access-date=2023-10-29|archive-date=2019-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235511/https://www.americanscientist.org/article/moonshot-computing|url-status=dead}}</ref><ref name="EylesTales2">{{cite journal|url=http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|last=Eyles|first=Don|title=Tales from the Lunar Module Guidance Computer|access-date=July 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720013844/http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|archive-date=July 20, 2016|journal=27th Annual Guidance and Control Conference of the American Astronautical Society|url-status=live|via=DonEyles.com}}</ref><ref name="DigitalApollo149">{{cite book|last=Mindell|first=David A.|title=Digital Apollo|publisher=[[MIT Press]]|year=2011|page=149}}</ref> هامیلتون  په دې اړوند پخوا او جدي فکر کړی و. دا په دې معنی و چې که الدرین، ډېر ژر د لومړيتوب د ښودونکې تڼۍ کېکاږي هغه به لاهم د (( نارمل ځواب تر لاسه کړي)). د هاملیتون حل لاره دا وه: کله چې تاسو د لومړیتوب ښودونکی ووينئ نو په پیل کې تر پنځو شمار وکړئ. <ref name="HQ_032812">''Michael Braukus'' NASA News [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html "NASA Honors Apollo Engineer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124231727/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html|date=November 24, 2010}} (September 3, 2003)</ref><ref name="MITNEWSDL">{{Cite web |last=Lickly |first=Dan |date=July 17, 2009 |title=Recalling the 'Giant Leap' |url=https://news.mit.edu/2009/apollo-vign-0717 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915221805/http://news.mit.edu/2009/apollo-vign-0717 |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 8, 2016 |website=MIT News}}</ref> == سرچينې == 2uoa06keg7566n34u8wti2zt5cbfji8 0 72081 370901 369279 2026-11-08T12:52:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370901 wikitext text/x-wiki مارګریت مید (۱۶ دسمبر ۱۹۰۱ تر ۱۵ نومبر ۱۹۷۸) یوه امریکایی کلتوري انسان پېژندونکې وه چې په مکرره توګه د یوې لېکوالې او ویاندې په توګه د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ کلونو ترمنځ په ټولیزو رسنیو کې وپېژندل شوه. <ref name="libraryofcongress">{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Margaret Mead As a Cultural Commentator |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/oneworld-comment.html |access-date=March 8, 2008 |work=Margaret Mead: Human nature and the power of culture |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> هغې د لیسانس درجه د کولمبیا د پوهنتون د برنارد له کالج  څخه او ام اې او پي اچ ډي له کولمبیا څخه لاس ته راوړه. هغې په کال ۱۹۷۵ کې د علومو د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې د رییسې په توګه خدمت وکړ. هغه په عصري امریکایي او لویدیځ کلتور کې د انسان پېژندنې یوه پیغام ورکوونکې وه چې ډېری وخت به د یوې علمې څېرې په توګه د بحث وړ وه. د سویلي پاسیفیک او سویل ختیځ ستني کلتورونو کې د هغې د  جنسیت په واړندې د سلوکونو او انګېرنو تشریح کوونکي راپورونو د کال ۱۹۶۰ جنسیتي انقلاب کې ستره اغېزه درلوده. هغه د لوېدیځو کلتورې سنتونو په چوکاټ کې د جنسیتي کنوانسینونو د پراختیا ملاتړې وه.    <ref>{{cite web |title=AAAS Presidents |url=https://www.aaas.org/leadership/presidents |access-date=October 13, 2018 |website=aaas.org |publisher=American Association for the Advancement of Science}}</ref><ref name="SciAmeri">{{cite web |last=Horgan |first=John |title=Margaret Mead's bashers owe her an apology |url=http://blogs.scientificamerican.com/cross-check/2010/10/25/margaret-meads-bashers-owe-her-an-apology/ |publisher=Scientific America}}</ref><ref>{{cite web |last1=Popova |first1=Marie |date=February 6, 2014 |title=Legendary Anthropologist Magaret Mead on the Fluidity of Human Sexuality in 1933 |url=https://www.brainpickings.org/2014/02/06/margaret-mead-homosexuality/ |website=brainpickings}}</ref> == د ژوند لومړې وختونه او زده کړې == مارګاریت مید چې د مور او پلار له پنځو ماشومانو لومړنی ماشوم و په فلادیلفیا کې وزېږېده خو د پنسلا ونیا په دویلیستاون کې لویه شوه. د هغې پلار ادوارد شېروود مید د پنسلا ونیا د پوهنتون په ښونځي کې د مالي مسایلویو پروفېسور او مور یې ایمیلي مید یوه ټولنپېژندونکې وه چې د ایتالوي مهاجرینو په باره کې یې زده کړه کړې وه. د هغې خور کاترینا ( ۱۹۰۶ـ ۱۹۰۷) د نهو میاشتو په عمر مړه شوه. دا د مارګاریت مید لپاره یوه ځوروونکې پېښه وه چې په هغې یې نوم ايښی و او د هغې له لاسه ورکړې خور د هغې خوبونه د  کلونو لپاره اغېزمن کړي و. د هغې کورنۍ په مکرره توګه له یوه ځای څخه بل ځای ته کډه کوله نو د هغې لومړنۍ زده کړې تر یوولس کلنۍ پورې  د هغې د نیا له خوا رهبري کېدې تر هغو چې هغه په یوولس کلنۍ کې د خپلې کورنۍ له خوا د پنسلوانیا  د لاهاسکا د بوکنګهام فریندز په ښوونځي کې شامله شوه. د هغې کورنۍ له کال ۱۹۱۲ تر ۱۹۲۶ پورې د لانګ فارم ( یو تاریخی ماڼۍ ده) مالکیت په لاس کې درلوده.هغه د مختلفو مذهبي ليدلورو درلودونکې کورنۍ کې زېږېدلې وه.  مارګارت مید د مذهب د یوې بڼې په لټه کې وه چې هغې ته یې د ایمان ښکاره کول ورکول او دا ورسره لا له پخوا آشنا وه چې هغه عیسویت و. همدې ته په پام، هغې د امریکا ايپیسکوپل د کلیسا مذهبې تشریفات د هغې د مذهبې بیان سره چې دا یې په لټه کې وه متناسب وموندل. مید د په کال ۱۹۱۹ کې د پیو پاو په پوهنتون کې زده کړه وکړه او وروسته د برنارد کالج ته واستول شوه. <ref name="Howard">Howard 1984.</ref><ref>{{cite book|last1=Stella|first1=Nicole and Jenifer|title=New Hope, Lahaska, and Buckingham (PA) (Images of America)|year=2005|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7385-3796-2|page=46|url=https://books.google.com/books?id=uyGs_qfSMQwC&q=Buckingham%20Friends%20School&pg=PA46}}</ref><ref name="arch">{{cite web |title=National Historic Landmarks & National Register of Historic Places in Pennsylvania |url=https://www.dot7.state.pa.us/ce/SelectWelcome.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050914194407/https://www.dot7.state.pa.us/ce/SelectWelcome.asp |archive-date=September 14, 2005 |access-date=November 6, 2012 |publisher=CRGIS: Cultural Resources Geographic Information System |format=Searchable database}} ''Note:'' This includes {{cite web |author=Jeffrey L. Marshall |date=October 1999 |title=National Register of Historic Places Inventory Nomination Form: Longland |url=https://www.dot7.state.pa.us/ce_imagery/phmc_scans/H099089_01H.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525175524/https://www.dot7.state.pa.us/ce_imagery/phmc_scans/H099089_01H.pdf |archive-date=May 25, 2013 |access-date=September 30, 2012}}</ref><ref name="Mead">{{harvnb|Mead|1972|pp=76–77}}</ref><ref name="unesco bio">{{cite web |title="Margaret Mead" by Wilton S. Dillon |url=http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |access-date=September 29, 2010 |تاريخ الأرشيف=September 24, 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=September 24, 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf }}</ref><ref>{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Shaping Forces – Margaret Mead: Human Nature and the Power of Culture (Library of Congress Exhibition) |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/mead-shaping.html |access-date=September 29, 2010 |publisher=Loc.gov}}</ref> میرمن مید په کال ۱۹۲۳ کې د لسانس سند له برنارد له کالج څخه تر لاسه کړ او د کولمبیا په پوهنتون کې یې له پروفیسور فرانز بوس او پروفیسور روت بینید یکت سره زده کړې پیل کړې او په کال ۱۹۲۴ کې یې د ماسترې سند تر لاسه کړ. مید په کال ۱۹۲۵ کې په ساموا کې ساحوي کار پیل کړ. هغه په کال ۱۹۲۶ کې د  د نیویارک ښار د امریکا د طبیعي تاریخ په موزیم کې د مرستیالې مسؤلې په توګه کار بیل کړ او په کال ۱۹۲۹ کې یې د پې اچ ډي سند د کولمبیا له پوهنتون څخه ترلاسه کړ. <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/women/article-9051668|title=Encyclopædia Britannica's Guide to Women's History|encyclopedia=Britannica.com|access-date=September 29, 2010}}</ref><ref>Mead 1977</ref><ref>{{cite web |date=December 18, 1901 |title=Margaret Mead |url=http://www.webster.edu/~woolflm/margaretmead.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20000519172229/http://www.webster.edu/~woolflm/margaretmead.html |archive-date=May 19, 2000 |access-date=September 29, 2010 |publisher=Webster.edu}}</ref><ref>{{cite web |last=Liukkonen |first=Petri |title=Margaret Mead |url=http://www.kirjasto.sci.fi/mmead.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210175324/http://www.kirjasto.sci.fi/mmead.htm |archive-date=February 10, 2015 |website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi) |publisher=[[Kuusankoski]] Public Library |location=Finland}}</ref> == شخصي ژوند == مخکې له دې چې مید ساموا ته لاړه شي، هغې له ژبپوه ادوارد سپایر سره چې د هغې د لارښود روت بینیدیکت  نژدې ملګری و څه لنډ وخت تېر کړ. د واده  او دښځو د رول په ا ړوند د سپایر محافظه کارانه دریځ د مید لپاره د منلو وړ نه و او کله چې مید په ساموا کې د ساحوې کارکولو لپاره لاړه دوی د تل لپاره سره جلا شول. کله چې مید په ساموا کې اوسېدله هغه د سپایر له بیا واده کولو خبره شوله نو هغې په یوه ساحل کې د دواړو تر منځ ټول لیکونه وسوځول. <ref>{{cite book|last=Darnell|first=Regna|title=Edward Sapir: linguist, anthropologist, humanist|url=https://archive.org/details/edwardsapirlingu0000darn|publisher=University of California Press|year=1989|location=Berkeley|page=[https://archive.org/details/edwardsapirlingu0000darn/page/187 187]|isbn=978-0-520-06678-6}}</ref> مید درې ځله واده وکړ. له شپږو کلو کوژدنتوب څخه وروسته هغې له خپل لومړي مېړه لوتر کرېسمن چې د خدای پېژندنې یو امریکایي زده کوونکی و اوروسته بیا یو کلتور پېژندونکی شو واده وکړ ( ۱۹۲۳-۱۹۲۸).  د ۱۹۲۵ او ۱۹۲۶ کلونو تر منځ هغه په ساموا کې وه د بیرته ستنېدو په مهال یې له لیو فورچن سره چې د انګلستان کمبریج پوهنتون ته د ارواپوهنې په برخه کې د زده کړې لپاره تللی و وليدل. له کریسمن څخه د طلاق تر اخیستو وروسته هغوی په کال ۱۹۲۸ کې واده وکړ. مید د خپل ژوند لیک په کتاب کې چې بلک بری وینتر نومیده له خپل لومړې مېړه سره واده (( ځما د زده کوونکي واده)) نومولي و چې کرسمن ورسره به کلکه مخالفت وکړ. د مید دریم او پایښت لرونکی واده ( ۱۹۳۶ـ۱۹۵۰) له یو انګلیسی انسان پېژندونکی ګرېګوري بیتسون سره و چې د ماری کتراین بیتسون په نامه یې یوه لورترې درلوده چې هغه هم انسان پېژندونکې شوه. مید به تل په خوښی ویل چې بېتسون دهغې هغه مېړه و چې دې ورسره ډېره مینه درلوده. کله چې بیتسون  مید پرېښوده نو مید سخته غمجنه شوه خو د تل لپاره د هغه مینه ناکه ملګرې پاتې شوه. مید د هغه ټول انځورونه چې د سفر په مهال یې له ده سره اخیستي وه وساتل حتی هغه انخورونه یې هم وساتل چې په روغتون کې یې د مړينې په کټ کې له ده سره اخیستي و.   <ref>{{Cite web |title=Luther Cressman on Margaret Mead |url=http://www.gregbryant.com/grogbrat/steens79/cressmanmead.html}}</ref><ref>{{Cite web |date=November 30, 2001 |title=Manus: Childhood Thought – Margaret Mead: Human Nature and the Power of Culture &#124; Exhibitions – Library of Congress |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/field-manus.html |website=[[Library of Congress]]}}</ref><ref name="Howard2">Howard 1984.</ref> د مید د ماشومانو داکتر بنجامین سپاک و، د ماشوم د روزنې په اړوند د هغه وروستۍ لیکنې د مید له هغو عملیو او عقایدو سره شریکې وې چې هغې د توکم پېژندنې په اړوند د ساحوې مشاهداتو څخه لاس ته راوړې او ده سره یې شریکولې، په ځانګړې توګه ماشوم د مور د شېدو ورکول د تقاضا به اساس نه د مهالوېش په اساس.<ref name="libraryofcongress3">{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Margaret Mead As a Cultural Commentator |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/oneworld-comment.html |access-date=March 8, 2008 |work=Margaret Mead: Human nature and the power of culture |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref><ref>Moore 2004: 105.</ref> مید د هغې له یوه له لارښوونکو روت بینیدیکت سره استثنایي نژدې اړیکه در لوده . د هغې لورماري کتراین بیتسون د خاطرو په خپل کتاب کې چې د لور سترګې نومیږی په کلکه دې ته اشاره کوي چې دا اړيکې تر یوه بریده جنسي وي. مید هېڅکله هم ځان همجنس بازه یا مخالف جنس ته علاقه منده نه ده ښودلې. هغه په خپلو لیکنو کې دا وړاندیز کوي چې توقع دا ده چې د یوه فرد جنسي تمایل ښايي په ژوند کې تکامل وکړي.   <ref name="MCBateson">Bateson 1984; Lapsley 1999.</ref> مید د ژوند وروستي کلونه له انسان پېژندونکي رودا میتراوکس سره په نژدې شخصي او مسلکې همکارۍ کې له کال ۱۹۵۵ څخه د هغې تر مړينې کال ۱۹۷۸ پورې تېر کړل.  دهغوی تر منځ هغه لیکونه چې د هغې د لور په اجازه په کال ۲۰۰۶ کې خپاره شول په ښکاره ډول دا اړیکه بلل شوې ده.  <ref>{{cite web |date=March 2, 2016 |title=The greatest LGBT love letters of all time |url=http://www.pinknews.co.uk/2016/03/02/the-greatest-lgbt-love-letters-of-all-time/ |website=pinknews.co.uk}}</ref><ref>Caffey and Francis 2006.</ref> مید دوه خویندې الیزابت او پریسیلا او یو ورور ریچارد درلودل. الیزابت مید ( ۱۹۰۹-۱۹۸۳) چې یوه هنرمنده او ښوونکې وه د ویلیم ستیګ به نامه له یوه کارتون جوړوونکی سره واده وکړ، او پریسیلا مید ( ۱۹۱۱-۱۹۵۹) لیکوال لیوروستن سره واده وکړ. ریچارد د مید ورور یو پروفېسور و او مید د جرمي ستیګ ( یړ امریکایی جاز غږوونکی و)عمه هم وه. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6d4N9PLu2JIC&q=Mary+Catherine+Bateson+jeremy+steig&pg=PA131|isbn=978-0-7914-5334-6|title=Understanding Early Adolescent Self and Identity: Applications and Interventions|last1=Brinthaupt|first1=Thomas M.|last2=Lipka|first2=Richard P.|publisher=SUNY Press|year=2002}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QegaBoxPOrsC&q=leo+rosten+william+steig&pg=PA88|isbn=978-0-307-77340-1|title=Intertwined Lives: Margaret Mead, Ruth Benedict, and Their Circle|last=Banner|first=Lois W.|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|year=2010}}</ref> == مسلک او وروستی ژوند == دویمې نړیوالې جګړې په مهال، د غذایي عاداتو د تحقیقاتو د ملي شورا د کمېټې اجرائیوي  سکرتره وه. هغه له کال ۱۹۴۶ څخه تر ۱۹۶۹ پورې د امریکا د ملي تاریخ د موزیم د توکم پېژندنې د برخې مرستیاله مسؤله . هغه يه کال ۱۹۴۸ کې د ا مریکا د هنرونو اوعلومو د اکادمی همکارې په توګه، په کال ۱۹۷۵ کې د امریکا د علومو د ملي اکادمۍ همکارې، او په کال ۱۹۷۷ کې د امریکا د فلسفي ټولنې د همکارې په توګه وټاکل شوه. هغې د کولمبیا د پوهنتون په نیو سکول کې چې هلته له کال ۱۹۵۴ څخه تر ۱۹۷۸ پورې د پروفیسور مرستیاله وه درس ورکړ. هغه له ۱۹۶۸ څخه تر ۱۹۷۰ پورې فوردهام د پوهنتون د لینکولن په مرکز کې د انسان پېژندنې د پروفېسوره اود ټولنیزو علومو د برخې د رئیسه وه او هلته یې د انسان پېژندنې د څانګې بنسټ کېښود. هغې په کال ۱۹۷۰ کې د رود ایسلند د پوهنتون په فاکولته کې د انسان پېژندنې او ټولنپېژندنې د برخو د ممتازې پروفېسورې په توګه کار پیل کړ. <ref name="AAAS">{{cite web |title=Book of Members, 1780–2010: Chapter M |url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterM.pdf |access-date=April 16, 2011 |publisher=American Academy of Arts and Sciences}}</ref><ref>{{Cite web |title=Margaret Mead |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20000871.html |access-date=2022-07-18 |website=www.nasonline.org |archive-date=2019-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214061626/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20000871.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Margaret+Mead&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2022-07-18 |website=search.amphilsoc.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718181725/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Margaret+Mead&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |archivedate=2022-07-18 |url-status=dead }}</ref><ref>p. 94 in: Wheaton, J., and [[Richard Vangermeersch|R. Vangermeersch]], 1999. University of Rhode Island. Arcadia Publishing Company, Charleston, SC. {{ISBN|978-0-7385-0214-4}} [https://books.google.com/books?id=W2tzqqg7rj8C&dq=University+of+Rhode+Island+Vangermeersch+%27Margaret+Mead%22&pg=PA94 Web version.]</ref> د روت بینیدیکت له مثال څخه په پیروۍ سره، د مید د تحقیق تمرکز د ماشوم په روزنې، شخصیت او کلتورپورې اړوند مسایلو و. هغې په کال ۱۹۵۰ کې د عملې انسان پېژندنې د ټولنې رئیسې او په ۱۹۶۰ کې دامریکا د انسان پېژندنې د ټولنې د رئیسې په توګه خدمت وکړ. د کال ۱۹۶۰ په نیمایي کې هغه له هغې ډلې سره یو ځای شوه چې مشرې د ارتباطاتو تیوریسن رودولف مودیلی کوله تر څو په ګډه د ګلیفس اینک په نامه یو سازمان جوړ کړي چې موخه یې د یوې داسې ګرافیکې سمبول لرونکې ژبې رامنځ ته کول و چې د هر ډول کلتور غړی پرې پوه شي مهمه نه وه چې دا ژبه څومره ابتدایي وه.  <ref>''The Columbia Encyclopedia'', Fifth Edition, 1993.</ref><ref>{{Cite journal|last=Bresnahan|first=Keith|year=2011|title="An Unused Esperanto": Internationalism and Pictographic Design, 1930–70|journal=Design and Culture|volume=3|issue=1|pages=5–24|doi=10.2752/175470810X12863771378671|s2cid=147279431}}</ref><ref name="NYAS History">{{cite journal|last1=Baatz|first1=Simon|title=Knowledge, Culture, and Science in the Metropolis: The New York Academy of Sciences, 1817–1970|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1990_584/page/n14|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=584|doi=10.1111/nyas.1990.584.issue-1|year=1990|pages=1–256|pmid=2200324}}</ref><ref>{{cite web |author=Wendy Kolmar |title=Margaret Mead |url=http://www.depts.drew.edu/wmst/corecourses/wmst111/timeline_bios/MMead.htm |access-date=September 29, 2010 |publisher=Depts.drew.edu}}</ref><ref name="libraryofcongress2">{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Margaret Mead As a Cultural Commentator |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/oneworld-comment.html |access-date=March 8, 2008 |work=Margaret Mead: Human nature and the power of culture |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref><ref>{{cite web |title=List of Past Presidents |url=https://www.appliedanthro.org/about |access-date=January 28, 2020 |publisher=Society for Applied Anthropology}}</ref> == سرچينې == kzlkn83yx3lblqwof5gh9vh0i4fg7il 0 72102 371130 365893 2026-11-08T17:40:39Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371130 wikitext text/x-wiki '''انډرېو مونټباټېن وينزور{{Lang-en|Andrew Mountbatten Windsor}}''' (اندرو آلبرټ کریسټین اډوارډ مونټباټن وینزر؛ زوکړه: د ۱۹۶۰ زکال د فبروري ۱۹مه) او د بریتانیا د سلطنتي کورنۍ غړی دی. نوموړی د ملکې دویمې الیزابت او د اډینبورګ د دوک شاهزاده فیلېپ دریم ماشوم او دویم زوی او همدارنګه د پاچا دریم چارلز کشری ورور دی. اندرېو د [[برېتانيا|برېتانیا]] د تاج او تخت د ترلاسه کونکو په کتار کې یومهال دویم ځایګی درلود چې اوس مهال اتم ځایګی لري؛ ورته مهال د وراثت په هغه کتار کې د هغو کسانو لومړی دی چې د واکمن پاچا له اولادې څخه نه دي. {{مالومات}} اندرو د برېتانیا په سلطنتي پوځ کې د چورلکو د پیلوټ او همدارنګه د جنګي بېړیو د لارښود او کېپتان په توګه خدمت کړی. د فالکلنډ په جګړې کې هغه د ځمکنۍ جګړې ضد عملیاتو، د ټپیانو د تخلیې او همدارنګه د بېړیو ضد اګزوسه توغندیو د انحرافي عملیاتو په ګډون په ګڼ شمېر ماموریتونو کې ونډه لرلې ده. په ۱۹۸۶ زکال کې هغه له سارا فرګوسن سره واده وکړ او د یورک دوک شو. دوی د شهزادګۍ باتریس او شاهزادګۍ یوجیني په نامه دوه لورانې لري. دوی دواړه په ۱۹۹۲ زکال کې له یوبل جلا او په ۱۹۹۶ زکال کې یې طلاق واخیست چې رسنیو په پراخه کچه د دوی ترمنځ دغه ستونزه تر پوښښ لاندې راوړه. د یورک د دوک په توګه نوموړي د خپلې مور دویمې الیزابت په استازولۍ ګڼ شمېر رسمي دندې او ماموموریتونه مخته یووړل. نوموړی د ۲۰۱۱ زکال له جولای میاشتې څخه وروسته د ۱۰ کلونو لپاره د بریتانیا د نړیوالې سوداګرۍ او پانګونې د چارو د استازي په توګه خدمت وکړ. په ۲۰۱۴ زکال کې امریکایي الاصله اسټرالیایي مبارزې ویرجینیا ګیوفري ادعا وکړه چې د ۱۷ کلنۍ په عمر د جنسي قاچاقبر جفري اپستین له خوا اندرو ته د جنسي چارو په موخه قاچاق شوې وه. اندرو په دغه موضوع کې خپله ښکېلتیا رد کړه. له اپستین سره د اړیکو اړوند له نیوکو وروسته اندرو د ۲۰۲۰ زکال په مۍ میاشت کې له خپلو ټولو دولتي دندو استعفا ورکړه، همدارنګه ترې ملکې د ۲۰۲۲ زکال په جنوري میاشت کې ټول پوځي ویاړونه او هغه مرستندویه مسئولیتونه واخیستل چې ورته سپارلي یې و. نوموړی په نیویارک کې په ګیوفري باندې د جنسي تیري په یوه مدني دعوا کې ښکېل شو، خو دغه دعوا د ۲۰۲۲ زکال په فبروري میاشت کې له محکمې بهر د دواړو لور ترمنځ د شخصي جوړجاړي پر مټ حل شوه. <ref name=":0">{{Cite web |date=15 November 2019 |title=Prince Andrew again denies having sex with Epstein victim |url=https://apnews.com/3825458fbca548cea862f09e79f45534 |access-date=4 February 2020 |website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite news|last=Calfas|first=Jennifer|date=10 August 2021|title=Prince Andrew Sued by Epstein Accuser Virginia Giuffre Over Alleged Sexual Assault|newspaper=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/jeffrey-epstein-accuser-virginia-giuffre-sues-prince-andrew-citing-alleged-sexual-assault-at-17-11628588749|via=}}</ref><ref>{{cite news|title=Virginia Giuffre: Prince Andrew accuser files civil case in US|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-58153711|work=BBC News|access-date=29 September 2021|date=10 August 2021}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news|first=Roya|last=Nikkhah|url=https://www.thetimes.co.uk/article/prince-andrew-didn-t-think-it-was-all-over-but-it-is-now-rhg2trxb7|title=Prince Andrew didn't think it was all over, but it is now|work=[[The Times]]|date=21 May 2020|access-date=20 July 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Low|first=Valentine|date=January 13, 2022|title=Queen strips Prince Andrew of all military titles and royal patronages|language=en|work=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.co.uk/article/prince-andrew-loses-all-military-titles-and-royal-patronages-vvl05027g|access-date=2022-01-14|issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite web |date=13 January 2022 |title=A statement from Buckingham Palace regarding The Duke of York |url=https://www.royal.uk/statement-buckingham-palace-regarding-duke-york |work=The Royal Family |accessdate=13 January 2022}}</ref><ref name="settle">{{cite news|website=BBC News|title=Prince Andrew settles US civil sex assault case|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-60393843|date=15 February 2022|access-date=15 February 2022}}</ref> == لومړنی ژوند == اندرو د ۱۹۶۰ زکال د فبروري په ۱۹مه له غرمې وروسته ۳:۳۰ بجو د باکېنګهام ماڼۍ په بلجیمي تخت کې وزیږېد؛ دی د ملکې دویمې الیزابت او د اډینبورګ د دوک شاهزاده فیلېپ دویم زوی و. نوموړي ته د ۱۹۶۰ زکال د اپرېل په ۸مه نېټه د همدغې ماڼۍ د موسیقۍ په خونه کې د تعمید غسل ورکړل شو. <ref>{{London Gazette|issue=41961|date=20 February 1960|page=1377}}</ref><ref>{{cite web |title=Queen Elizabeth II holding an infant Prince Andrew |url=https://www.rct.uk/collection/2153189/queen-elizabeth-ii-holding-an-infantnbspprince-andrew |work=Royal Collection Trust |quote=The Queen's third child, Prince Andrew, was born on 19 February 1960 at Buckingham Palace, and was christened on 8 April. |accessdate=17 December 2021}}</ref> اندرو په ۱۸۵۷ زکال کې د شهزادګۍ باتریس له زیږون وروسته لومړنی ماشوم و چې د بریتانیا د واکمنې ملکې د واکمنۍ پر مهال وزیږېد. نوموړی د خپلې خور آن او وروڼو چارلز او اډوارډ په څېر په باکېنهګام ماڼۍ کې د یوې خصوصي ښوونکې له خوا وروزل شول چې وروسته بیا د برکشر، سکاټ ښارګوټي ته څېرمه د هیټرډاون ښوونځي ته ولېږل شو. په ۱۹۷۳ زکال کې هغه په شمالي سکاټلنډ کې ګورډن سټون ښوونځي ته ولاړ، چېرې چې د هغه پلار او مشر ورور زده کړې کړې وې. دلته له شپږ میاشتو زده کړو وروسته – د ۱۹۷۷ زکال له جنوري میاشتې تر جون میاشتې پورې – د علمي تبادل د یو پروګرام په ترڅ کې یې د کاناډا په لېکفیلډ کالج کې ګډون وکړ. نوموړي دوه کاله وروسته په جولای میاشت کې د ګورډنسټون ښوونځي د انګریزي، تاریخ او اقتصاد د عالي زده کړو برخه خوشې کړه. <ref>{{cite web |date=4 September 2017 |title=Royal Family tree and line of succession |url=https://www.bbc.com/news/uk-23272491 |access-date=14 March 2018 |publisher=BBC}}</ref><ref name="Trade-ED">{{cite web |date=21 July 2011 |title=Prince Andrew: Envoy career plagued with controversy |url=https://www.bbc.com/news/uk-12663378 |access-date=14 March 2018 |publisher=BBC |quote=Educated by a governess, then at Heatherdown Prep School, Surrey, and Gordonstoun in Scotland}}</ref><ref name="Heat-Lake">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/jul/09/freedomofinformation.monarchy|title=The Guardian profile: Prince Andrew|newspaper=The Guardian|first=Patrick|last=Barkham|date=9 July 2004|access-date=14 March 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=Gordonstoun turns back clock to a golden age of cold showers (but would Prince Charles agree?)|date=28 April 2009|url=http://www.scotsman.com/news/education/gordonstoun-turns-back-clock-to-a-golden-age-of-cold-showers-but-would-prince-charles-agree-1-1036044|access-date=14 April 2016|work=The Scotsman}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cawthorne|first1=Nigel|title=Prince Andrew: Epstein, Maxwell and the Palace|url=https://archive.org/details/princeandrewepst0000nige_i7n0|date=2021|publisher=Gibson Square|isbn=9781783341771}}</ref><ref>{{cite news|title=New book claims Prince Andrew was 'obsessed' with pornography|url=https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/new-book-claims-prince-andrew-was-obsessed-with-pornography/WK6QRQVMQLBHKR5SQHNTRXIGOQ/|access-date=1 May 2022|work=[[The New Zealand Herald]]}}</ref><ref name="DoY-Ed">{{cite web |date=26 October 2015 |title=Early Life & Education |url=https://thedukeofyork.org/about-the-duke/early-life-and-education/ |access-date=14 March 2018 |publisher=The Duke of York |archive-date=4 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504123603/https://thedukeofyork.org/about-the-duke/early-life-and-education/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-life-and-times-of-prince-andrew-born-to-be-spare-hgq5h96rv|title=The life and times of Prince Andrew|date=25 November 2019|newspaper=[[The Times]]|location=London, England}}</ref> == پوځي خدمت == === سلطنتي سمندري ځواک === سلطنتي کورنۍ د ۱۹۷۸ زکال په نومبر میاشت کې اعلان وکړ چې اندرو به راتلونکی کال په سلطنتي سمندري ځواک کې خدمت وکړي. د ۱۹۷۹ زکال په مارچ او مۍ میاشتو کې نوموړي د سلطنتي سمندري ځواک د الوتنو په کالج کې نوم ثبت کړ او د اړینو زده کړو وروسته نوموړی د چورلکو د کار زده کوونکي پیلوټ په توګه ومنل شو چې د ۱۹۷۹ زکال له مۍ میاشتې څخه وروسته یې د ۱۱ کلونو قرارداد لاسلیک کړ. د همدغه کال د سپټمبر په لومړۍ نېټه نوموړی د سمندري ځواکونو د بریدمن (midshipman) په توګه ومنل شو او په دارتموث کې یې د بریتانیا د سلطنتي سمندري ځواکونو کالج ته لار ومونده. د ۱۹۷۹ زکال پر مهال نوموړي د سمندریزو کمانډو ځواکونو روزنیزه دوره بشپړه او له امله یې د هغو شنه خولۍ هم ترلاسه کړه. ده د ۱۹۸۱ زکال د سپټمبر په لومړۍ نېټه د دویم بریدمن رتبه ترلاسه او د اکتوبر په ۲۲مه د روزل شوو ځواکونو په ډلګۍ کې وګمارل شو. <ref name="naval">{{cite web |title=The Duke of York – Naval Career |url=http://thedukeofyork.org/about-the-duke/naval-career/ |url-status=live |access-date=25 April 2015 |publisher=The Duke of York official website |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150801225206/http://thedukeofyork.org/about-the-duke/naval-career/ |archivedate=1 August 2015}}</ref><ref>{{London Gazette|issue=49322|supp=y|page=5304|date=19 April 1983}}</ref> === د فالکلنډ جګړه === د ۱۹۸۲ زکال د اپرېل په ۲مه ارجنټاین په فالکلنډ ټاپوګانو برید وکړ، هغه ټاپوګان چې بریتانیا د خپل سمندري قلمرو د برخې په توګه د هغو د مالکیت ادعا لرله او له امله یې د فالکلنډ جګړه پیل شوه. دغه مهال د الوتکو لېږدونکې اینوېنسبل نومې بېړۍ د بریتانیا له هغو دوه عملیاتي بېړیو څخه وه چې د لاسرسي وړ وې، دغې بېړۍ د سویل پر لور د سلطنتي سمندریز پوځ د هغو ضربتي ځواکونو د انتقال په برخه کې پام وړ رول ولوباوه چې چمتو و دغه ټاپوګان بېرته ونیسي. <ref>{{cite book|first1=Glen|last1=O'Hara|title=Britain and the Sea: Since 1600|url=https://books.google.com/books?id=FgwdBQAAQBAJ&dq=Hermes+invincible+task+force+available&pg=PA213|publisher=Macmillan International Higher Education|date=2010|isbn=978-1-137-07312-9|pages=213–214}}{{Dead link|date=March 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite book|first1=Charles|last1=Cawley|title=Colonies in Conflict: The History of the British Overseas Territories|url=https://books.google.com/books?id=TXnWCgAAQBAJ&dq=Argentina+invaded+the+Falkland+Islands,+a+British+overseas+territory+claimed+by+it+on+2+April+1982,+leading+to+the+Falklands+War&pg=PA202|publisher=Cambridge Scholars Publishing|date=2015|isbn=978-1-4438-8128-9|page=202}}</ref> په دغه بېړۍ کې د اندرو شتون او د عملیاتو پر مهال د ملکې د زوی د مړینې احتمال د بریتانیا دولت اندېښمن کړی و او کابینې لیوالتیا لرله چې نوموړی د جګړې پر مهال د میز پر سر دندې ته ولېږدول شوي، خو ملکې ټینګار وکړ چې زوی ته یې اجازه ورکړل شي په خپله بېړۍ کې پاتې شي. شاهزاده په خپله بېړۍ کې پاتې شو څو د چورلکو د همکار پیلوټ په توګه دنده ترسره کړي، هغه د اوبتلونو ضد او ځمکنۍ جګړې، د اګزوسه په نامه د بېړۍ ضد مزایلو د انحراف، د ټپیانو د تخلیې او د هوايي ژغورنې او لټون په عملیاتو کې برخه واخیسته. نوموړی د بریتانیا په اس اس اتلانتیک کانویر سوداګریزې بېړۍ باندې د ارجنټاین د برید شاهد و. <ref>{{cite book|title=Queen Elizabeth II and the Royal Family: A Glorious Illustrated History|url=https://archive.org/details/queenelizabethii0000unse_f2t7|year=2015|publisher=[[DK (publisher)|DK Publishing]]|location=London|isbn=978-1465438003|page=[https://archive.org/details/queenelizabethii0000unse_f2t7/page/217 217]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://en.mercopress.com/2001/06/12/prince-andrew-talks-of-his-dangerous-falklands-experiences|title=Prince Andrew Talks of His Dangerous Falklands Experiences|work=MercoPress|date=12 June 2001}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.upi.com/Archives/1982/06/19/Prince-Andrew-a-hero-of-the-Falklands-war/3976393307200/|title=Prince Andrew, a hero of the Falklands war|website=[[United Press International|UPI]]|date=19 June 1982}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.upi.com/Archives/1982/06/03/Helicopter-pilot-Prince-Andrew-is-flying-anti-submarine-patrols-in/4652391924800/|title=Helicopter pilot Prince Andrew is flying anti-submarine patrols in...|work=[[United Press International|UPI]]|date=3 June 1982}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=NPs9AAAAIBAJ&pg=4110,2766700|title=Prince Andrew talks of Falklands horror|work=Glasgow Herald|date=14 November 1983|page=2}}</ref> د جګړې له پای وروسته اینوېنسبل بېړۍ پورتموث ته بېرته راوګرځېده چېرې چې ملکې دویمې الیزابت او شاهزاده فیلېپ خپل زوی او د بېړۍ نورو کارکوونکو ته د بېرته راګرځېدو هرکلی ووایه. د راپورونو له مخې د ارجنټاین پوځي حکومت پلان درلود څو اندرو د ۱۹۸۲ زکال په جولای میاشت کې په موسټیکو جزیره کې ترور کړي؛ خو دغه هڅه یې ترسره نه کړه. <ref name="reuters19831017">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=XxUyAAAAIBAJ&pg=6583%2C3743144|title=Argentines planned to kill Prince Andrew|work=[[Montreal Gazette]]|publisher=[[Postmedia Network]]|location=Montreal, Quebec|date=17 October 1983|agency=[[Reuters]]|access-date=28 January 2012|pages=C6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ward|first1=Sharky|title=Sea Harrier Over the Falklands|year=1993|publisher=[[Pen and Sword Books]]|location=Barnsley, South Yorkshire|isbn=978-0850523058|page=113|url=https://books.google.com/books?id=Dt7RAwAAQBAJ|access-date=12 September 2016}}</ref> == شخصي ژوند == === شخصي علایق === اندریو له ګلف لوبې سره پریمانه لیوالتیا لرله او د دغې لوبې په ترسره کولو کې یې یوازې یو رقمي تېروتنه لرله. نوموړی له ۲۰۰۳ زکال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې – د دغه کلب د ۲۵۰مې کلیزې د فصل پر مهال – په سنټ اندروز کې د ګلف لوبې د سلطنتي او لرغوني کلب کېپتان و.  همدارنګه نوموړی د ګلف لوبې د ګڼ شمېر نورو سلطنتي کلبونو ملاتړی و او د یو شمېر نورو افتخاري غړیتوب یې هم درلود. په ۲۰۰۴ زکال کې د کارګر همکار ګوند پارلماني استازي، یان ډېوېډسون د بریتانیا د شکایاتو ملي کمیسیون ته د یولیک په لیکلو نیوکه وکړه چې نوموړي د ګلف لوبې په موخه په دوه سفرونو کې د سلطنتي هوايي ځواک له الوتکو ګټنه کړې. هغه مهال چې ملکې د ګلف له څو کلبونو څخه سلطنتي ملاتړ لغو کړ، اندرو د ګلف په سلطنتي او لرغوني کلب کې له خپل افتخاري غړیتوب استعفا ورکړه. په دورنوچ سلطنتي کلب کې د هغه افتخاري غړیتوب له دغې پرېکړې څو میاشتې وروسته لغو شو. <ref>''Royal'', by Robert Lacey, 2002.</ref><ref name="GProfile-2004">{{cite web |last=Barkham |first=Patrick |date=9 July 2004 |title=The Guardian profile: Prince Andrew |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/jul/09/freedomofinformation.monarchy |work=The Guardian |accessdate=5 February 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Coughlan |first=Sean |date=28 January 2022 |title=Prince Andrew gives up honorary membership at prestigious golf club |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-60170912 |work=BBC |accessdate=28 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Murray |first=Ewan |date=28 January 2022 |title=Relief as Prince Andrew relinquishes membership of Royal & Ancient Club |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jan/28/relief-as-prince-andrew-relinquishes-membership-of-royal-ancient-club |work=[[The Guardian]] |accessdate=28 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=26 February 2022 |title='New humiliation' for Prince Andrew as his membership of royal golf club revoked |url=https://www.geo.tv/latest/401681-new-humiliation-for-prince-andrew-as-his-membership-of-royal-golf-club-revoked |work=Geo TV |accessdate=1 March 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=14 March 2012 |title=HRH The Duke of York installed as Liveryman |url=http://www.shipwrights.co.uk/company/shipwrights-news/hrh-the-duke-of-york-installed-as-liveryman |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216232602/http://www.shipwrights.co.uk/company/shipwrights-news/hrh-the-duke-of-york-installed-as-liveryman |archive-date=16 December 2013 |publisher=The Worshipful Company of Shipwrights}}</ref> === له کوسټارک سره اړیکې === اندرو د فالکلنډ په جګړه کې د خپل فعال خدمت وړاندې د ۱۹۸۱ زکال په فبروري میاشت کې له امریکايي انځور اخیستونکې او اکټورې کوسټارک سره ولیدل. د ۱۹۸۲ زکال په اکتوبر میاشت کې دوی دواړه د رخصتۍ په موخه موسټیکو جزیرې ته ولاړل. خبریاله ټینا براون وايي چې سټارک د اندرو یوازنۍ د خوښې وړ نجلۍ وه. په ۱۹۸۳ زکال کې دوی دواړه د مطبوعاتو، پاپارازي او ماڼۍ تر فشار لاندې له یوبل جلا شول. په ۱۹۹۷ زکال کې اندرو د سټارک د لور پلار (پدرخوانده) وبلل شو. هغه مهال چې په ۲۰۱۵ زکال کې اندرو د جفري اپستین په خوا کې په جنسي ځورونې تورن شو، سټارک له ده دفاع وکړه.<ref name="rebuttal">{{cite web |last=Battersby |first=Matilda |date=15 February 2015 |title=Prince Andrew's ex Koo Stark speaks about their relationship for first time in 30 years |url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/koo-stark-speaks-out-to-help-rebut-prince-andrew-sex-slave-claims-10046948.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121050247/http://www.independent.co.uk/news/people/news/koo-stark-speaks-out-to-help-rebut-prince-andrew-sex-slave-claims-10046948.html |archive-date=21 January 2017 |access-date=21 December 2016 |work=[[The Independent]] |location=London, England}}</ref><ref>{{cite book|first=Alastair|last=Burnet|author-link=Alastair Burnet|title=The ITN Book of the Royal Wedding|publisher=[[Michael O'Mara Books]]|location=London, England|date=1986|page=38|quote=The actress Miss Koo Stark was a regular girlfriend of Prince Andrew for several years.}}</ref><ref name="rebuttal2">{{cite web |last=Battersby |first=Matilda |date=15 February 2015 |title=Prince Andrew's ex Koo Stark speaks about their relationship for first time in 30 years |url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/koo-stark-speaks-out-to-help-rebut-prince-andrew-sex-slave-claims-10046948.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121050247/http://www.independent.co.uk/news/people/news/koo-stark-speaks-out-to-help-rebut-prince-andrew-sex-slave-claims-10046948.html |archive-date=21 January 2017 |access-date=21 December 2016 |work=[[The Independent]] |location=London, England}}</ref><ref name="brown">{{cite book|first=Tina|last=Brown|author-link=Tina Brown|title=The Diana Chronicles|publisher=[[Broadway Books]]|location=New York City|date=2007|isbn=978-0-7679-2309-5|page=[https://archive.org/details/dianachronicles00brow_0/page/229 228]|title-link=The Diana Chronicles}}</ref><ref>''[[Newsweek]]'', Volume 128 (1997), p. 76</ref><ref>{{cite book|first=Kim|last=McNamara|title=Paparazzi: Media Practices and Celebrity Culture|publisher=[[Polity (publisher)|Polity]]|location=Cambridge, England|date=2015|isbn=978-0745651743|page=29}}</ref><ref>{{cite book|first=Lady Colin|last=Campbell|author-link=Lady Colin Campbell|title=The Real Diana|publisher=[[Arcadia Publishing]]|location=Mount Pleasant, South Carolina|date=1998|asin=B01K562L9Q|page=161}}</ref> == سرچينې == d63i5b9pf84s46t0h5t68i4pb2trl6z 0 72333 371078 309284 2026-11-08T16:58:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371078 wikitext text/x-wiki د امېدوارۍ طبي ساقط کولو (MTP) د ۱۹۷۱ز کال قانون له تصویب راهیسې '''په هند کې د جنین''' '''سقط''' په بېلابېلو شرایطو کې قانوني ګڼل کېږي. د جنین خوندي او قانوني سقط خدماتو ته د مېرمنې د لاسرسي موندلو په موخه، د امېدوارۍ طبي ساقط کولو د ۲۰۰۳ز کال مقررات د نوموړي قانون په رڼا کې تنظیم شول. <ref>{{cite web |date=13 June 2003 |title=MTP Regulations (Department of Family Welfare) Notification |url=https://main.mohfw.gov.in/acts-rules-and-standards-health-sector/acts/mtp-regulations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930020413/https://main.mohfw.gov.in/acts-rules-and-standards-health-sector/acts/mtp-regulations |archive-date=30 September 2022 |access-date=30 September 2022 |website=Ministry of Health and Family Welfare, Government of India |location=New Delhi}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=10 August 1971 |title=MTP ACT, 1971 {{!}} Ministry of Health and Family Welfare {{!}} GOI |url=https://main.mohfw.gov.in/acts-rules-and-standards-health-sector/acts/mtp-act-1971 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806043201/https://main.mohfw.gov.in/acts-rules-and-standards-health-sector/acts/mtp-act-1971 |archive-date=6 August 2022 |access-date=2021-07-23 |website=Ministry of Health and Family Welfare, Government of India}}</ref> په ۲۰۲۱ز کال کې، د امېدوارۍ طبي ساقط کولو (MTP) د ۱۹۷۱ز کال په قانون کې ځانګړي تعدیلات راغلل او تصویب شو؛ د بېلګې په توګه، هغه ښځې چې د امېدوارۍ مخنیوي درملو او مېتودونو په کارولو سره، سره بیا هم حمل اخېستی وي، اجازه لري د جنین خوندي سقط کولو خدمات ترلاسه کړي او په ځینو ځانګړو شرایطو کې مېرمنو ته د جنین سقط کولو موده د امېدوارۍ تر ۲۴^مې اوونۍ پورې وغځول شوه او که چېرې کومه مېرمن غواړي د امېدوارۍ تر ۲۰^مې اوونۍ پورې خپل ماشوم سقط کړي، د جنین سقط کولو یوازې یوه کارپوه څرګندونې ته اړتیا لري. له هغه ځایه چې د MTP قانون ۲۰۲۱ تعدیل، د ۲۰۲۱ز کال د سپټمبر له ۲۴^مې نېټې راهیسې د پلي کولو وړ دی، اوس‌مهال مېرمنې کولای شي د امېدوارۍ ۲۴^مې اوونۍ تر پایه پورې خپل ماشوم سقط کړي. د جنین سقط د خدماتو لګښت په بشپړه توګه د دولت عامې روغتیا د بیمې له بودیجو، آیوشمن بهارت او «د کارمندانو دولتي بیمې» له‌خوا ورکول کېږي او د جراحي له‌لارې د جنین سقط کولو د بشپړو خدماتو لګښت ۱۵،۵۰۰ هندي کلدارې (شاوخوا ۱۹۰ امریکایي ډالره) ټاکل شوی دی، چې په هغو کې مشوره، درملنه، په روغتون کې بستر کېدل، درمل، التراسوند او راتلونکې تعقیبې درملنې شاملې دي. د جنین طبي سقط لپاره، د بشپړو خدماتو لګښت ۱،۵۰۰ هندي کلدارې (شاوخوا ۲۰ امریکایي ډالره) دی چې په هغو کې یوازې مشوره او USG شامل دي.<ref name="Gazette MTP Amendment">{{cite web |date=25 March 2021 |title=CG-DL-E-26032021-226130 -- Extraordinary Part II, Section 1, The Medical Termination of Pregnancy (Amendment) Act, 2021, No. 8 of 2021 |url=https://egazette.nic.in/WriteReadData/2021/226130.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717134533/https://egazette.nic.in/WriteReadData/2021/226130.pdf |archive-date=17 July 2022 |access-date=30 September 2022 |website=The Gazette of India |publisher=Government of India |pages=1–3}}</ref><ref>{{cite web |date=2022 |title=Ayushman Packages |url=http://www.vmmc-sjh.nic.in/writereaddata/AYUSHMAN%20PACKAGES-PROCEDURES.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930024245/http://www.vmmc-sjh.nic.in/writereaddata/AYUSHMAN%20PACKAGES-PROCEDURES.pdf |archive-date=30 September 2022 |access-date=30 September 2022 |website=Vardhaman Mahavir Medical College and Safdarjung Hospital |publisher=Ministry of Health and Family Welfare, Government of India |location=New Delhi}}</ref> == د جنین سقط ډولونه == که چېرې یوه امېدواره مېرمن په خپله خوښه د جنین سقط خدماتو وړاندې کوونکي په مرسته خپل ماشوم سقط کړي، دې ته ارادي (لاسي یا عمدي) سقط ویل کېږي. غیرارادي (غیرعمدي) سقط، چې د نقصان په نوم هم پېژندل کېږي، د امېدوارۍ تر ۲۰^مې اوونۍ څخه مخکې د ماشوم ضایع کولو ته وایي. د جنین سقط کولو وروستی ډول هم له جسمي او هم له رواني پلوه رنځوونکی دی. تر ۲۰۱۷ز کال پورې د جنین سقط یوازې پر دوو ډولونو ــ خوندي او ناخوندي ــ وېشل شوی ؤ.<ref name=":0">{{Cite web |date=20 June 2018 |title=Pratigya Campaign – Media Kit Glossary |url=http://www.pratigyacampaign.org/wp-content/uploads/2014/07/8-Media-Kit_Glossary.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620180646/http://www.pratigyacampaign.org/wp-content/uploads/2014/07/8-Media-Kit_Glossary.pdf |archive-date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |website=Pratigya – Campaign for Gender Equality and Safe Abortion}}</ref> ناخوندي سقط د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) له‌خوا د امېدوارۍ ساقط کولو د داسې یوه پروسیجر په توګه تعریف شوی ؤ چې «د یوه نه‌روزل شوي او اړینې وړتیا نه‌لرونکي عادي وګړي له‌خوا یا په داسې چاپېریال کې ترسره شي چې د طبي پر حداقل معیارونو باندې برابر نه‌وي». سره له‌دې، اوس‌مهال د جنین سقط کولو ټکنالوجي لا پرمختللې او خوندي شوې ده او سقط پر درېیو ډولونو وېشل کېږي: خوندي، لږخوندي، خورا لږ خوندي. په‌دې توګه، دا امکان رامنځ‌ته شوی ترڅو هغه شرایط په دقیقه توګه څرګند شي چې د جنین ناخوندي سقط لامل ګرځي او ورځ په ورځ د خطرونو کچه لوړوي او همدا راز د روغتیا له رسمي سیسټمه بهر د میزوپروستول کارونې اړوند مېتودونه وڅېړل شي. <ref name=":1">{{Cite journal|last1=Ganatra|first1=Bela|last2=Gerdts|first2=Caitlin|last3=Rossier|first3=Clémentine|last4=Johnson|first4=Brooke Ronald|last5=Tunçalp|first5=Özge|last6=Assifi|first6=Anisa|last7=Sedgh|first7=Gilda|last8=Singh|first8=Susheela|last9=Bankole|first9=Akinrinola|date=November 2017|title=Global, regional, and subregional classification of abortions by safety, 2010–14: estimates from a Bayesian hierarchical model|url=|journal=The Lancet|language=English|volume=390|issue=10110|pages=2372–2381|doi=10.1016/S0140-6736(17)31794-4|pmid=28964589|pmc=5711001|issn=0140-6736}}</ref> * خوندي سقط: د روغتیایي پاملرنو کارمندانو له‌خوا او د روغتیا نړیوال سازمان له‌لورې د توصیه شویو مېتودونو پر بنسټ ترسره کېږي.<ref name=":12">{{Cite journal|last1=Ganatra|first1=Bela|last2=Gerdts|first2=Caitlin|last3=Rossier|first3=Clémentine|last4=Johnson|first4=Brooke Ronald|last5=Tunçalp|first5=Özge|last6=Assifi|first6=Anisa|last7=Sedgh|first7=Gilda|last8=Singh|first8=Susheela|last9=Bankole|first9=Akinrinola|date=November 2017|title=Global, regional, and subregional classification of abortions by safety, 2010–14: estimates from a Bayesian hierarchical model|url=|journal=The Lancet|language=English|volume=390|issue=10110|pages=2372–2381|doi=10.1016/S0140-6736(17)31794-4|pmid=28964589|pmc=5711001|issn=0140-6736}}</ref> * لږخوندي سقط: د نه‌توصیه شویو مېتودونو په کارونې سره د روزل شویو کارمندانو له‌خوا ترسره کېږي، یا هم خوندي مېتودونه (لکه: میزوپروستول) کاروي خو په هکله یې پوره معلومات نه‌لري او یا هم له یوه روزل شوي شخص مرسته او ملاتړ نه‌لري.<ref name=":13">{{Cite journal|last1=Ganatra|first1=Bela|last2=Gerdts|first2=Caitlin|last3=Rossier|first3=Clémentine|last4=Johnson|first4=Brooke Ronald|last5=Tunçalp|first5=Özge|last6=Assifi|first6=Anisa|last7=Sedgh|first7=Gilda|last8=Singh|first8=Susheela|last9=Bankole|first9=Akinrinola|date=November 2017|title=Global, regional, and subregional classification of abortions by safety, 2010–14: estimates from a Bayesian hierarchical model|url=|journal=The Lancet|language=English|volume=390|issue=10110|pages=2372–2381|doi=10.1016/S0140-6736(17)31794-4|pmid=28964589|pmc=5711001|issn=0140-6736}}</ref> * خورا لږخوندي سقط: د ګواښوونکو او خطرناکو مېتودونو په کارونې سره د روزل شوي کارمند له‌خوا ترسره کېږي.<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Ganatra|first1=Bela|last2=Gerdts|first2=Caitlin|last3=Rossier|first3=Clémentine|last4=Johnson|first4=Brooke Ronald|last5=Tunçalp|first5=Özge|last6=Assifi|first6=Anisa|last7=Sedgh|first7=Gilda|last8=Singh|first8=Susheela|last9=Bankole|first9=Akinrinola|date=November 2017|title=Global, regional, and subregional classification of abortions by safety, 2010–14: estimates from a Bayesian hierarchical model|url=|journal=The Lancet|language=English|volume=390|issue=10110|pages=2372–2381|doi=10.1016/S0140-6736(17)31794-4|pmid=28964589|pmc=5711001|issn=0140-6736}}</ref> == په هند کې د جنین سقط قوانین == === تر ۱۹۹۹ز کال مخکې (د هند جزا قانون، ۱۸۶۰) === تر ۱۹۷۱ز کال څخه مخکې، د هند ۱۸۶۰ز کال د جزا قانون ۳۱۲^مې مادې له‌مخې د جنین سقط جُرم ګڼل کېده، او هغه یې د «عمدي نقصان» په توګه تعریفوه. پرته له هغو مواردو څخه چې جنین د مېرمنو د ژوند ژغورلو لپاره سقط شوی ؤ، د ماشوم ضایع کولو لپاره مجازات ټاکل شوي وو او مېرمنه او روغتیایي کارمند دواړه په جُرم کې شریک وو؛ که چېرې یوې مېرمنې په داوطلبانه ډول د یوې بلې مېرمنې ماشوم سقط کاوه، په نغدي جریمې یا درې کلونو بند محکومېدله او د خدماتو ترلاسه کوونکې مېرمنې لپاره اووه کاله بند یا د هغه معادل نغدي جریمه په نظر کې نیول شوې وه.<ref>{{Cite journal|last=Bean|first=Christopher B.|date=March 2014|title=Antebellum Jefferson, Texas: Everyday Life in an East Texas Town. By Jacques D. Bagur. (Denton, TX: University of North Texas Press, 2012. Pp. 612. $55.00.)|journal=Historian|volume=76|issue=1|pages=106–107|doi=10.1111/hisn.12030_8|s2cid=143926493|issn=0018-2370}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 July 2016 |title=Abortion law: In 24-week pregnancy case, Supreme Court failed to address women's right to their bodies |url=http://www.firstpost.com/india/abortion-law-in-24-week-pregnancy-case-supreme-court-failed-to-address-womans-right-to-her-body-2916174.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620185541/https://www.firstpost.com/india/abortion-law-in-24-week-pregnancy-case-supreme-court-failed-to-address-womans-right-to-her-body-2916174.html |archive-date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |website=[[Firstpost]]}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=The Indian Penal Code 1860 |url=http://ncw.nic.in/acts/THEINDIANPENALCODE1860.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024202554/http://ncw.nic.in/acts/THEINDIANPENALCODE1860.pdf |archive-date=24 October 2018 |access-date=20 June 2018}}</ref> په ۱۹۶۰ز لسیزه کې، په ۱۵ هېوادونو کې د جنین سقط قانوني شوي وو او په دې سره په هند کې د جنین ارادي (لاسي) سقط لپاره د یوه قانوني چوکاټ رامنځ‌ته کولو په هکله سلامشورې پیل شوې. د سقط پېښو شمېر ورځ په ورځ په زیاتېدو شو او د روغتیا او کورنیو هوساینې وزارت یې اړ کړ ترڅو پوره تیاری ولري. د هند دولت پر دې موضوع له غور وروسته، په ۱۹۶۴ز کال کې د شانتي‌لال شاه په مشرۍ سره یوه کمېټه جوړه کړه ترڅو د جنین سقط کولو د قانون مسوده ترتیب کړي. د نوموړې کمېټې سپارښتنې او وړاندیزونه په ۱۹۷۰ز کال کې له منلو وروسته، په پارلمان کې «د امېدوارۍ طبي ساقط کولو لایحې» په توګه مطرح شول. دغه لایحه په ۱۹۷۱ز کال کې «د امېدوارۍ طبي ساقط کولو قانون» په توګه تصویب شو، چې د سريپاتي چاندراسکر له‌خوا لیکل شوی ؤ.<ref name=":2">{{Cite journal|url=http://dspace.cusat.ac.in/jspui/handle/123456789/11161|title=Abortion and the Law in India|last=Gaur|first=K.D.|year=1991|website=dspace.cusat.ac.in|access-date=20 June 2018|archive-date=26 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626095032/http://dspace.cusat.ac.in/jspui/handle/123456789/11161|url-status=dead|archivedate=26 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626095032/http://dspace.cusat.ac.in/jspui/handle/123456789/11161}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=h8QnAAAAYAAJ&q=india%27s%20abortion%20experience|isbn=978-0-929398-80-8|title=India's Abortion Experience|year=1994|publisher=University of North Texas Press|access-date=18 March 2023|archive-date=12 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412055847/https://books.google.com/books?id=h8QnAAAAYAAJ&q=india%27s%20abortion%20experience|url-status=live}}</ref> === د امېدوارۍ طبي ساقط کولو قانون، ۱۹۷۱ === د امېدوارۍ طبي ساقط کولو (MTP) د ۱۹۷۱ز کال قانون، په هند کې د CAC خدماتو ترلاسه کولو لپاره قانوني چوکاټ جوړوي. د حمِل تر ۲۰^مې اوونۍ پورې د امېدوارۍ ساقط کول په لاندې ذکر شویو شرایطو کې قانوني ګڼل کېږي: * که چېرې د امېدوارۍ دورې په غځېدنې سره د امېدوارې مېرمن ژوند له خطر سره مخ شي یا راتلونکي کې په لوړ احتمال سره د هغې جسمي یا رواني روغتیا ته لوی زیان ورسوي؛ * که چېرې مېرمن د جنسي تېري له‌امله امېدواره شوې وي (او ګومان وشي چې د مېرمنې رواني روغتیا ته زیان رسوي)؛ * که چېرې د واده شوې مېرمنې یا د هغه خاوند له‌خوا د امېدوارۍ مخنیوي مېتودونو په کارولو سره، سره بیا هم مېرمن امېدواره شوې وي (او ګومان وشي چې د مېرمنې رواني روغتیا له ګواښ سره مخ ده). د امېدوارۍ طبي ساقط کولو قانون څرګندوي چې: (۱) څوک امېدواري ساقط کولای شي؛ (۲) امېدواري تر کوم وخت ساقط کېدلای شي؛ (۳) امیدواري په کوم ځای کې ساقط کېدلای شي. د MTP ۲۰۰۳ز کال قوانین او مقررات د سقط خدماتو وړاندې کوونکي او روغتیایي مرکز لپاره د روزنې او جواز ترلاسه کولو شرایطو په تړاو په تفصیل سره بحث او په خوندي او قانوني توګه د امېدوارۍ ساقط کولو لپاره د راپور ورکولو او مستند کولو شرایط په ډاګه کوي. ==== څوک د امېدوارۍ ساقط کولو اجازه لري ==== د امېدوارۍ طبي ساقط کولو قانون له‌مخې، د جنین سقط یوازې د هغه جواز لرونکي ډاکتر له‌خوا ترسره کېدلای شي چې په لاندې شرایطو برابر وی: * د هند طبي شورا د قانون له‌نظره تایید شوې طبي وړتیا ولري؛ * نوم یې د دولت د ثبت په طبي کتاب کې لیکل شوی وي؛ * د MTP قانون له‌مخې، په نسایي او ولادي برخه کې یې روزنه لیدلې وي او یا تجربه ولري. === د امېدوارۍ طبي ساقط کولو په قانون کې تعدیلات، ۲۰۰۲ === په ۲۰۰۲ز کال کې، د امېدوارۍ طبي ساقط کولو (MTP) د ۱۹۷۱ز کال په قانون کې ځینې تعدیلات رامنځ‌ته شول ترڅو د سقط خدماتو ته (په تېره بیا د روغتیا په خصوصي سکټور کې) د مېرمنو د لاسرسۍ کچه لوړه او د لا ښه پلي کېدلو لپاره یې زمینه برابره کړي. == د جنین ناخوندي سقط لاملونه == د جنین سقط کابو ۵۶ سلنه په هند کې د ناخوندي سقطونو په کتار کې راځي. په هند کې، د کلیوالو سیمو په شمول، ناخوندي سقطونه د ګڼ‌شمېر مېرمنو لپاره د بېلابېلو ټولنیزو او اقتصادي خنډونو له‌امله یو متداول مېتود دی. روغتیایي مرکزونو ته د جنین سقط خدماتو ترلاسه کولو لپاره د مېرمنو نه‌مراجعه کولو یو بل اړخ د خلکو پېغورونه دي.<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Zeba |date=1 January 2018 |title=What the right-to-privacy judgment means for India's abortion law |url=https://caravanmagazine.in/perspectives/right-to-privacy-judgement-abortion |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104192140/http://www.caravanmagazine.in/perspectives/right-to-privacy-judgement-abortion |archive-date=4 January 2018 |access-date=7 December 2019 |website=[[The Caravan]] |language=en}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/56-abortions-in-india-unsafe-despite-being-legal-kill-10-women-every-day-117112200168_1.html|title=56% abortions in India unsafe despite being legal; kill 10 women every day|first=Shaifali|last=Agrawal|date=22 November 2017|work=Business Standard|access-date=27 January 2020|archive-date=11 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811235709/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/56-abortions-in-india-unsafe-despite-being-legal-kill-10-women-every-day-117112200168_1.html|url-status=live}}</ref> == سرچينې == avachckcj1xzz9negfu284p79x6q5tv 0 72366 371131 367848 2026-11-08T17:41:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371131 wikitext text/x-wiki ډونا جې. نېلسون امریکايي کیمیا پوهه او د اوکلاهاما په پوهنتون کې د کیمیا د پوهنځي ښوونکې ده. نېلسون په عضوي کیمیا کې تخصص لري او په همدغه برخه کې څېړنې او تدریس کوي. نېلسون د بریکېنګ بډ په نامه د امریکا د اې ام سي ټلویزیوني سریال د علمي سلاکارې په توګه خدمت کړی. نوموړې په ۲۰۱۶ زکال کې د امریکا د کیمیا د ټولنې (ACS) مشره وه چې د مشرتابه چارو یې کیمیا ته په اړوندو ټولنو او د هغو په هدایت کولو تمرکز درلود. د نېلسون څېړنو په پنځو اصلي موضوعاتو تمرکز درلود چې په ټولیزه توګه په دوه برخو، علمي څېړنو او د امریکا د علمي چارو د چمتوالي په مواردو وېشل کېږي. د علمي څېړنو په برخه کې د نېلسون تر کار لاندې موضوعاتو کې د الکانونو د زیاتوالي غبرګونونه او همدارنګه د یو دیوال لرونکو کاربني نانو ټیوبونو تحلیل او تجزیه شاملېږي. د امریکا د علمي چمتوالي د چارو تر بحث لاندې نوموړې ټولنو ته په پام د ساینسي چارو په زده کړې او موثریت تمرکز درلود؛ په دغو کې په ټولګیو کې د ننه نوښتونه، د عضوي کیمیا د درسي کتابونو د تېروتنو تصحېح، د څېړنیزو پوهنتونونو د ساینس په مخکښو پوهنځیو کې قومي او جنسیتي تنوع (د نېلسون د تنوع سروې) او عامو وګړو ته د ساینس او ساینس پوهانو د غوره انځور وړاندې کول شامل وو. <ref name="CHM2013">{{cite journal|last1=Hicks|first1=Jesse|title=Bad Chemistry|journal=Chemical Heritage Magazine|date=Summer 2013|volume=31|issue=2|page=40|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/article/bad-chemistry|access-date=5 December 2016|archivedate=21 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180221100419/https://www.sciencehistory.org/distillations/article/bad-chemistry}}</ref><ref>Appearance on OCAST's science radio show,[http://www.ok.gov/ocast/documents/OI091108.pdf "Oklahoma Innovations"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721083856/http://www.ok.gov/ocast/documents/OI091108.pdf|date=2013-07-21}}, Nov. 7, 2009</ref><ref name="Reuters">{{cite news|title=Chemical industry hooked on TV show "Breaking Bad"|url=https://www.today.com/news/chemical-industry-hooked-tv-show-breaking-bad-wbna43772936|access-date=21 February 2018|agency=Reuters|date=July 15, 2011}}</ref><ref>''Educational Television Association'', Nov. 7, 2011, Norman, OK, aired Nov. 11, 2011.</ref> == زده کړې او مسلک == نېلسون د اوکلاهاما په ایوفلا کې وزیږېده، هغه کوچنی ښار چې د موسکوجي کریک قبیلې د مرکز په توګه پېژندل کېږي. د هغې پلار د دغه ښار یوازنی ډاکټر و. هغې د اوکلاهاما پوهنتون د کیمیا له پوهنځي څخه د لیسانس سند ترلاسه کړ. وروسته یې د آسټین په تکزاس پوهنتون کې له مایکل جي اس. ډوار سره د دوکتورا په کچه زده کړې وکړې؛ له دوکتورا وروسته علمي چارې یې بیا په ۱۹۷۹ زکال کې د کیمیا د نوبل جایزې د ګټونکي هربرټ سي. براون سره یوځای په پورډو پوهنتون کې ترسره کړې. له دې وروسته نېلسون د اوکلاهما له پوهنتون سره د علمي غړې په توګه مل شوه. <ref name="transcript">{{cite book|first1=Hilary|last1=Domush|first2=Leah|last2=Webb-Halpern|title=Donna J. Nelson, Transcript of an Interview Conducted by Hilary Domush and Leah Webb-Halpern at University of Oklahoma Norman, Oklahoma on 21 and 22 July 2008|date=22 July 2008|url=https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/nelson_dj_0482_suppl.pdf|place=Philadelphia, PA|publisher=[[Chemical Heritage Foundation]]}}</ref><ref name="faculty-staff.ou.edu">Donna Nelson faculty page; University of Oklahoma; [http://faculty-staff.ou.edu/N/Donna.J.Nelson-1]; accessed May 23, 2013</ref><ref name="OH">{{cite web |author=Center for Oral History |title=Donna J. Nelson |url=https://oh.sciencehistory.org/oral-histories/nelson-donna-j |website=[[Science History Institute]]}}</ref> نېلسون له ۱۹۸۹ زکال څخه تر ۱۹۹۰ زکال پورې د اوکلاهاما په پوهنتون کې د پروسټ دفتر د علمي پلاوي غړې وه. نوموړې په دغه پوهنتون کې لومړنۍ ښځینه علمي غړې او مرستیال ښوونکې وه، ورته مهال هغې په یو کال کې ارتقا وکړه. له دې وروسته انیټا هېل له پروسټ دفتر سره مل شوه. نېلسون په ۲۰۰۳ زکال کې له نانسي هاپکینز او په ۲۰۱۰ زکال کې له مایکل سټرانو سره د ماساچوستس د ټکنالوژۍ د انستیتوت افتخاري (میلمه) پروفیسوره وه. نوموړې په ۲۰۱۶ زکال کې د امریکا د کیمیا د ټولنې د مشرې په توګه خدمت وکړ. == جایزې او ویاړونه == نېلسون پریمانه جوایز او ویاړونه ترلاسه کړي. په دغو کې د امریکا د کیمیا د ټولنې (ACS) مشري (۲۰۱۶ زکال)، د کیمیا په برخه کې د سلطنتي ټولنې غړیتوب (۲۰۱۹ زکال)، د اډینبورګ پوهنتون څخه افتخاري دوکتورا (۲۰۲۱ زکال)، د اسرائیلو د کیمیا د ټولنې غړیتوب (۲۰۱۶ زکال)، د امریکا د کیمیا د ټولنې غړیتوب (۲۰۱۰ زکال)، د امریکا د کیمیا د ټولنې له خوا د تخصصي چارو لپاره د هنري هېل جایزه (۲۰۱۳ زکال)، د ګوګنهایم فیلوشېپ (۲۰۰۳ زکال)، د علومو د ملي بنسټ د خلاقانه چارو جایزه (۱۹۸۹ زکال)، د علومو د پراختیا لپاره د امریکایي ټولنې غړیتوب (۲۰۰۵ زکال)، د سېګما زي غړیتوب (۲۰۲۰ زکال)، د الفا چي سېګما د مشاهیرو تالار ته لارموندنه (۲۰۲۲ زکال)، د ښځو د ملي بنسټ له خوا د «شجاعې ښځې» جایزه (۲۰۰۴ زکال)، د فورډ بنسټ فیلوشېپ (۲۰۰۳ زکال)، فولبرایټ د زده کړو بورس (۲۰۰۷ زکال) او د ساینس د ملي بنسټ د مشرتابه پرمختللې جایزه (۲۰۰۶ زکال) شاملېږي. د بېزنس ډاټ اورګ (Business.org) ویب پاڼې له خوا نوموړې په ۲۰۱۸ زکال کې د هغو ۷۰ الهام بخښونکو ښځو په کتار کې شامله وبلل شوه چې پر نړۍ اغېز لري؛ همدارنګه په ۲۰۲۱ کې د تکزاس پوهنتون نوموړې «د تکزاس له ۱۲ تاریخ جوړونکو مېرمنو» څخه وبلله. نوموړې همدارنګه ګڼ شمېر نور ویاړونه او جایزې هم ترلاسه کړې دي چې په دغو کې د ACS نیلې جایزه (۲۰۱۱ زکال)، د ACS سټن اسرائیل جایزه (۲۰۱۱ زکال)، د SACNAS د ممتازې ساینس پوهې جایزه (۲۰۰۶ زکال)، د اوکلاهاما د لوړو زده کړو لرونکو مشاهیرو تالار ته د لار موندنې ویاړ (۲۰۱۳ زکال)، د ACS له خوا د اوکلاهاما د کال د کیمیا پوهې لقب (۲۰۱۲ زکال)، د اوکلاهاما د برحالې پروفیسورې جایزه (۲۰۰۵ زکال)، د ومن اي نیوز له خوا د ۲۱مې پېړۍ د ۲۱ مخکښو رهبرانو په کتار کې د شاملېدو ویاړ (۲۰۰۶ زکال)، د اقلیتي روغتیايي تخصصي بنسټ د مشاهیرو تالار ته د لار موندنې ویاړ (۲۰۰۵ زکال) او د سیګما زي ټولنې د علمي څېړنیزو چارو جایزه (۲۰۰۱ زکال) شاملېږي. <ref>url=https://www.dropbox.com/s/9udpyoaoijs1k0p/v2%20Donna%20Nelson%20-%20The%20University%20of%20Edinburgh.mp4?dl=0</ref><ref>Nelson, Donna J. [https://www.nsf.gov/pubs/2002/nsf022/nsf0202_5.html "Two-Year Extensions for Special Creativity"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230811191750/https://www.nsf.gov/pubs/2002/nsf022/nsf0202_5.html |date=2023-08-11 }} ''NSF Grant Proposal Guide'', NSF 02-2, published December 2001</ref><ref>[https://news.utexas.edu/2021/03/12/these-12-texas-women-made-history/ University of Texas at Austin, 2021],</ref><ref>[http://www.ohehs.org/hof/donnanelson.html Oklahoma Higher Education Hall of Fame, 2013]</ref><ref name="Flogen">{{cite news|title=Fray International Sustainability Award|url=https://www.flogen.org/?p=38&bio=Nelson|access-date=21 February 2018|work=Flogen Star Outreach|date=2017}}</ref> نېلسون د څېړنیزو چارو اړوند ۲۰۰ مقالې لیکلې او همدارنګه یې د مسلکي ټولنو او بنسټونو په ملي غونډو، پوهنتونونو، راډیو ګانو او تلویزیونونو کې په سلګونو ویناوې او مرکې کړې دي. په هغو رسنیو او رسنیزو خپرونو کې چې دې ورسره مرکې کړي ان پي آر، نیویارک ټایمز، وال سټریټ ژورنال، له جیمز لهرر سره خبري ساعت او مارکېټ پلېس مارنېنګ ریپورټ راډیويي پروګرام شاملېږي. د عضوي کیمیا د ژورنال د ۲۰۰۵ زکال د فبروري د ۴مې نېټې د ګڼې په مخ پاڼه د هغې د څېړنو یادونه شوې. د کیمیاوي میراثونو بنسټ (۲۰۰۹ زکال)، د علومو په برخه کې د شیکانو او بومي امریکايي وګړو د ودې ټولنې (۲۰۰۴ زکال) او همدارنګه د جسټ ګراسیا هېل بنسټ (۲۰۰۳ زکال) هر یو د هغې تاریخچه راغونډه کړه څو د خپلو مخکښو پوهانو د ژوند لیکونو په ټولګه کې یې اضافه کړي. نېلسون په ۲۰۲۰ زکال کې د امریکايي انقلاب د لوڼو (Daughters of the American Revolution) په ټولنه کې شامله شوه. <ref>{{cite web |title=Current Topics, Issues, and Events in Diversity |url=http://chem.ou.edu/~djn/djn.html |access-date=2010-10-11 |work=Nelson Diversity Surveys |publisher=Diversity in Science Association}}</ref><ref>{{cite web |last=Nelson |first=Donna |title=Diversity News and Talks |url=http://chem.ou.edu/~djn/diversity/Diversity_News.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702123157/http://chem.ou.edu/~djn/diversity/Diversity_News.html |archive-date=July 2, 2010 |access-date=2007-06-01 |publisher=Diversity in Science Association}}</ref><ref>{{cite journal|last=Nelson|first=Donna|author2=Ruibo Li|author3=Christopher Brammer|title=Using Correlations to Compare Additions to Alkenes: Homogeneous Hydrogenation by Using Wilkinson's Catalyst|journal=[[Journal of Organic Chemistry]]|volume=70|issue=3|pages=761–767|date=2005-02-04|url=http://pubs.acs.org/journals/joceah/covers/70/articleWindow.joceah.020405.html|doi=10.1021/jo048968r|access-date=2007-06-01|pmid=15675830}}</ref><ref>{{cite news|last=Ryssdal|first=Kai|author-link=Kai Ryssdal|title=Female chemist from University of Oklahoma will brief Congress on her study of women in academic science|work=[[Marketplace (radio program)]]|publisher=[[Minnesota Public Radio]]|date=2004-01-15|url=http://chem.ou.edu/~djn/diversity/ScannedRefs/Marketplace16Jan04.pdf|access-date=2007-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060903182029/http://chem.ou.edu/~djn/diversity/ScannedRefs/Marketplace16Jan04.pdf|archive-date=September 3, 2006}}</ref><ref name="OH2">{{cite web |author=Center for Oral History |title=Donna J. Nelson |url=https://oh.sciencehistory.org/oral-histories/nelson-donna-j |website=[[Science History Institute]]}}</ref><ref name="transcript2">{{cite book|first1=Hilary|last1=Domush|first2=Leah|last2=Webb-Halpern|title=Donna J. Nelson, Transcript of an Interview Conducted by Hilary Domush and Leah Webb-Halpern at University of Oklahoma Norman, Oklahoma on 21 and 22 July 2008|date=22 July 2008|url=https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/nelson_dj_0482_suppl.pdf|place=Philadelphia, PA|publisher=[[Chemical Heritage Foundation]]}}</ref><ref name="SACNAS">{{cite journal|title=SACNAS Biography Project: Dr. Donna Nelson–Chemist|journal=Sacnas News|date=2004|volume=6|issue=2|page=8|url=http://cheminfo.chem.ou.edu/~djn/diversity/ScannedRefs/SACNASsp04v6n2p8.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060904024041/http://cheminfo.chem.ou.edu/~djn/diversity/ScannedRefs/SACNASsp04v6n2p8.html|archive-date=2006-09-04|access-date=2023-11-16|archivedate=2006-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060904024041/http://cheminfo.chem.ou.edu/~djn/diversity/ScannedRefs/SACNASsp04v6n2p8.html}}</ref><ref name="justgarciahill">{{cite journal|title=In Her Own Words|journal=Progress Magazine|date=March 1, 2003|volume=1|issue=March 1, 2003|url=http://www.justgarciahill.org/index.php?option=com_content&view=article&id=197:in-her-own-words&catid=18}}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == علمي څېړنې == === د یو دیوال لرونکي کاربني نانو ټیوب غبرګونونه === په ۲۰۰۵ زکال کې نلسون د یو دیوال لرونکي کاربني نانو ټیوب له غبرګونونو څخه ګټنه پیل کړه چې د الکانونو پر غبرګون باندې د ځای نیونکو د اغیز پرمټ د هغې د پخوانیو څېړنو پر بنسټ رامنځته شوی و. هغې د هستوي مقناطیسي رزونانس د طیف سنجۍ (nuclear magnetic resonance spectroscopy) څخه په ګټنې په کاربني نانو ټیوبونو باندې د ځای نیونکو اغېز وازمویه او په دغه چاره کې یې د الکولونو، امینونو، کتونونو، الدهایدونو او نایترو ترکیبونو په څېر له بېلابېلو عضوي مالیکولونو ګټنه وکړه. د دغې چارې په ترسره کولو سره نوموړې د کاربني نانو ټیوبونو د عملکردي توصیف او تجزیې په برخه کې د هستوي مقناطیسي رزونانس د طیف سنجۍ څخه د ګټنې له مخکښانو شوه. <ref>Donna J. Nelson, Shagufta, and Ravi Kumar. “Characterization of a tamoxifen-tethered single-walled carbon nanotube conjugate by using NMR spectroscopy”. ''Anal. BioanalChem''. 2012, 404, 771–776.</ref><ref>Donna J. Nelson and Christopher N. Brammer. "Fluorine-Related Nanoscience with Energy Applications". ''ACS Symposium Series 1064'', American Chemical Society. Washington, DC, 2011.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Brammer, Christopher N.; Nagarajan, Panneer S.; Perumal Paramasivan T. "Association of Representative Amides and Aminoalcohols with SWCNT as Revealed by NMR. Fluorine-related Nanoscience with Energy Applications". ''ACS Symposium Series 1064'', American Chemical Society. Washington, DC, 2011, p. 31.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Murugesan, M.; Brammer, Christopher N.; Nagarajan, P. "Effects of NaHCO3 Washing and Change in Reagent Order upon the Reaction of Single-Walled Carbon Nanotubes with Thionyl Chloride and PMMA". ''Polymer Preprints., Am. Chem. Soc. 2010, 51 (1)'', 191.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Murugesan, M.; Brammer, Christopher N. "Effects of Sodium Bicarbonate Treatment on the Structure of Single-walled Carbon Nanotube Brands, Studied by Raman and Ultraviolet-Visible Spectroscopy". ''Polymer Preprints., Am. Chem. Soc. 2010, 51 (1)'', 577</ref><ref>Nelson, Donna J.; Brammer, Christopher N.; Nagarajan, Panneer S.; Perumal, Paramasivan T. "Effect of Single-Walled Carbon Nanotube Association upon 1H NMR Spectra of Representative Organonitrogen Compounds". ''J. Phys. Chem". C 2010, 114'', 10140-10147.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Brammer, Christopher N. "Pristine Single-Walled Carbon Nanotube Purity Evaluation by using 1H NMR Spectroscopy". ''Anal. Bioanal. Chem. 2009, 394'', 1079-1086.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Perumal, Paramasivan T.; Brammer, Christopher N.; Nagarajan, Panneer S. "Effect of Single-Walled Carbon Nanotube Association upon Representative Amides". ''J. Phys. Chem. C 2009, 113'', 17378–17386.</ref><ref>Jaisankar, Sellamuthu N.; Nelson, Donna J.; Brammer, Christopher N. [https://dx.doi.org/10.1016/j.polymer.2009.07.049 "New Synthesis and Characterization of Ionic Polyurethane-urea Liquid Crystals"]. ''J Polymer. 2009, 50'', 4775-4780.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Strano, Michael. "Saving the world with nanotechnology". ''Nature Nanotechnology. 2006, 1'', 96.</ref> === د الکانونو غبرګونونه === نېلسون د یوې فیزیکي عضوي کیمیا پوهې په توګه د الکانونو د اضافي غبرګونونو اړوند د میخانیکي اطلاعاتو د راغونډونې مصنوعي کړنلار رامنځته کړه. د هغې څېړنو د څو پېشنهادي میکانېزمونو څخه د یوه میکانېزم د انتخاب په موخه لار برابروله. دغه تخنیک د الکانونو د اضافي غبرګونونو لکه د هایدروبوراشین، اوکسی مرکوراشیون، بروماشیون، وېکر بهیر او د ویلکنسون د کتلستي غبرګون د میکانېزم ټاکنې لپاره لار برابروله. <ref>Soloshonok, Vadim; Nelson, Donna J. "Alkene Selenenylation: A Comprehensive Analysis of Relative Reactivities, Stereochemistry and Asymmetric Induction, and Their Comparisons with Sulfenylation".''Beilstein J. Org. Chem.'' 2011, 7, 744-758.</ref> <ref>Nelson, Donna J.; Li, Ruibo; Brammer Christopher N. "Substituent Effects in Acid-Catalyzed Hydration of Alkenes, Measured Under Consistent Reaction Conditions". ''Tetrahedron Lett''. 2009, 50, 6454-6456.</ref><ref>Brammer, Christopher N.; Nelson, Donna J.; Li, Ruibo. "Substituent effects in additions of iodine thiocyanate to alkenes". ''Tetrahedron Lett''. 2007, 48, 3237.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Li, Ruibo; Brammer, C. N. "Correlation of Relative Rates of Chromyl Chloride Oxidation and Chromic Acid Oxidation of Acyclic Alkenes Versus Alkene IPs and HOMOs". '' J. Phys. Org. Chem''. 2004, 17, 1033 - 1038.</ref> <ref>Nelson, Donna J.; Li, Ruibo; Brammer, Christopher. "Correlation of Ionization Potentials or HOMO Energies Versus Relative Reactivities of Cl2, of Br2, and of I2 with Representative Acyclic Alkenes. Comparison with Other Additions to Alkenes". ''J. Org. Chem.'' 2001, 66, 2422.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Li, R.; Brammer, C. "The Correlation of Relative Rates of PdCl2 Oxidation of Functionalized Acyclic Alkenes Versus Alkene Ionization Potentials, HOMOs, and LUMOs". ''J. Am. Chem. Soc.''. 2001, 123, 1564.</ref><ref>Nelson, D. J.; Perng, Tamy. [http://digital.library.okstate.edu/oas/oas_htm_files/v80/p141frames.html "The Use of Relative Magnitudes of Steric Effects to Explore Reactions of Molecular Halogens with Representative Acyclic Alkenes"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711094657/http://digital.library.okstate.edu/OAS/oas_htm_files/v80/p141frames.html|date=2010-07-11}}. ''Proceedings of the Oklahoma Academy of Science''. 2000, 80, 141.</ref><ref>Nelson, Donna J. "Selected Electrophilic Addition Reactions of Representative Acyclic Alkenes". ''Tetrahedron Lett''. 1999, 5823.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Henley, Robert L. "Relative Rates of Permanganate Oxidation of Functionalized Alkenes and the Correlation with the Ionization Potentials of Those Alkenes". ''Tetrahedron Lett''. 1995, 6375.</ref><ref>Nelson, D. J.; Yao, Z.; Henley, R., Smith; T. "Diimide Reduction of Some Representative Alkenes and the Correlation of Their Relative Rates of Reduction with Their Corresponding IPs". ''Tetrahedron Lett''. 1993, 5835-8.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Cooper, Penny J.; Soundararajan, R. J. "A Simplified Method of Ascertaining Steric Effects in Electrophilic Addition Reactions. A Comparison of Bromination, Oxymercuration, and Hydroboration". ''J. Am. Chem. Soc''. 1989, 111, 1414-1418.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Soundararajan, R. "Using the Comparison of Steric Versus Electronic Effects to Infer Mechanistic Information in Stepwise Electrophilic Addition Reactions Involving Three-Membered Cyclic Intermediates". ''Tetrahedron Lett''. 1988, 6207-6210.</ref><ref>Nelson, Donna J.; Cooper, Penny, J.; Coerver, Judy A. "Comparison of the Relative Reaction Rates of Alkenes Toward Hydroboration and Toward Oxymercuration". ''Tetrahedron Lett''. 1987, 943-944.</ref> == د امریکا د علمي چمتوالي چارې == === د ساینس زده کړه === ==== د عضوي کیمیا د تدریسي کتابونو وده ==== نېلسون په ۲۰۱۱ زکال کې د لیسانس په کچه د عضوي کیمیا هغه جامع درسي کتابونه و ارزول چې دغه مهال ترې ګټنه کېدله، څو په دغو متنونو او همدارنګه څېړنیزو ادبیاتو کې د سایکلو هکزان د ترکیب اړوند د بیان شوو مواردو ترمنځ همغږي وټاکي؛ دوی په دغو درسي کتابونو کې د سایکلوهکزان کانفورمر په نوم اېښودنه کې د ګډوډیو او همدارنګه د هغو په جوړښتي ترسیم کې د یو لړ اصلاحاتو لارښوونه وکړه. هغې او د هغې زده کړیالانو د لیسانس په کچه د عضوي کیمیا د درسي کتابونو ارزونې ته دوام ورکړ څو له څېړنیزو ادبیاتو سره په ټکر کې د هغو محتوا ومومي او همدارنګه هغه ځانګړنې په کې په نغوته کړي چې د زده کړې په موخه ډېرې ګټمنې دی. <ref name="Nelson2011">{{cite journal|bibcode=2011JChEd..88..292N|title=Toward Consistent Terminology for Cyclohexane Conformers in Introductory Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2011-03_88_3/page/292|last1=Nelson|first1=Donna J.|last2=Brammer|first2=Christopher N.|journal=Journal of Chemical Education|year=2011|volume=88|issue=3|pages=292–294|doi=10.1021/ed100172k}}</ref><ref>Nelson, Donna J.; Kumar, R.; Ramasamy, S.; "Comparing Carbonyl Chemistry Across Undergraduate Organic Chemistry Textbooks". ''J. Chem. Educ. 2015'', 92, 1171-1177.</ref> ==== په ټولګیو کې نوښتونه ==== نېلسون د عضوي کیمیا په پراخه مواردو کې د زده کړو د پراختیا او ارزونې په موخه له خپلو تجاربو ګټنه وکړه. هغې د شفاهي یا کتبي لارښوونو پر ځای انځوریزو لارښوونو (پریزنټېشنونو) ته مخه کړه؛ له دغو څخه دوه یې د خپروندویانو له خوا د عضوي کیمیا د پام وړ مهمو درسي کتابونو په خوا کې ومنل شول. نوموړې همدارنګه د هغو عواملو اړوند څېړنه وکړه چې پر مټ یې زده کړیالان یوه ساینسي څانګه خوشې کوي او یا هم په هغو کې پاتې کېږي. <ref>Fox, Marye Anne; Whitesell, James K.; Nelson, Donna J.; ''Study Guide and Solutions Manual to Accompany Organic Chemistry, Second Edition''; Jones and Bartlett Publishers, Inc., Sudbury, MA, 1997.</ref><ref>Fox, Marye Anne; Whitesell, James K.; Nelson, Donna J.; ''Study Guide and Solutions Manual to Accompany Core Organic Chemistry''; Jones and Bartlett Publishers, Inc. Sudbury, MA, 1997.</ref><ref>Nelson, Donna J.; [http://www.jbpub.com/catalog/0763702870/ ''Nucleophile / Electrophile Reaction Guide for Organic Chemistry''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012120255/http://www.jbpub.com/catalog/0763702870/|date=2008-10-12}}; Jones and Bartlett Publishers, Inc. Sudbury, MA, 1997.</ref><ref>Nelson, Donna J.;[http://link.springer-ny.com/link/service/journals/00897/bibs/0006003/630142dn.htm ''An Organization Device for Visualizing Mechanisms and Regiochemistry Rationales in Electrophilic Aromatic Substitution'']{{dead link|date=September 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. Chemical Educator 2001, 6, 142.</ref><ref>Nelson, Donna J.; ''EAS-at-a-Glance''. W.H. Freeman & Co. New York, NY, 2000.</ref><ref>Nelson, Donna J.; "The Effect of the Nucleophile/ Electrophile Reaction Guide on the Performance of Undergraduate Organic Chemistry Students"; ''Chemical Education Journal''. 2000, 4, 17.</ref><ref>Nelson, Donna J.; [http://digital.library.okstate.edu/oas/oas_htm_files/v80/p71frames.html "Teaching Devices to Make Undergraduate Organic Chemistry Easier"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235241/http://digital.library.okstate.edu/oas/oas_htm_files/v80/p71frames.html|date=2016-03-03}}. ''Proceedings of the Oklahoma Academy of Science''. 2000, 80, 71.</ref><ref>Frates, R. A.; Nelson, Donna J.; Friedrich, Craig; Rubowitz, Mark; Collins, Clay; [http://digital.library.okstate.edu/oas/oas_htm_files/v76/p75frames.html "Formation of Inorganic Precipitates in Microgravity on the STS-40"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618192413/http://digital.library.okstate.edu/OAS/oas_htm_files/v76/p75frames.html |date=2010-06-18 }}. ''Proceedings of the Oklahoma Academy of Science''. 1996, 76, 75-82.</ref><ref>Frates, Rodman A.; Nelson, Donna J.; Friedrich, Craig; Rubowitz, Mark; Collins, Clay; ''EXHIBIT: Formation of Inorganic Precipitates in Microgravity on the Getaway Special STS-40''. Oklahoma Air and Space Museum 2001, permanent exhibit.</ref> == سرچينې == touccbda9vaak5g3pycjdchtaans6tn 0 72367 371128 306439 2026-11-08T17:39:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371128 wikitext text/x-wiki ډوروټي هېل (زوکړه: د ۱۹۰۷ زکال د سپټمبر ۱۰مه – مړینه: د ۱۹۹۷ زکال د اپرېل ۲۳مه) اسټرالیايي ځمک پوهه، لرغونې ژوند پوهه، د اسټرالیا په پوهنتون کې لومړنۍ ښځینه ښوونکې او د اسټرالیا د علومو د اکاډمۍ لومړنۍ ښځینه مشره وه.<ref name="frs">{{Cite journal|last1=Campbell|first1=K. S. W.|last2=Jell|first2=J. S.|doi=10.1098/rsbm.1999.0014|title=Dorothy Hill, A.C., C.B.E. 10 September 1907 -- 23 April 1997: Elected F.R.S. 1965|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=45|pages=195–217|year=1999|doi-access=free}}</ref><ref name="AAS">{{Cite web |title=Dorothy Hill 1907–1997 |url=https://www.science.org.au/fellowship/fellows/biographical-memoirs/dorothy-hill-1907-1997 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406144611/https://www.science.org.au/fellowship/fellows/biographical-memoirs/dorothy-hill-1907-1997 |archive-date=6 April 2017 |access-date=16 April 2017 |work=Biographical memoirs |publisher=Australian Academy of Science |df=dmy-all}}</ref> == زده کړې == ډوروټي هېل په تارینګا کې وزیږېده، هغه د خپلې کورنۍ له اوو ماشومانو څخه دریمه وه چې د بریزبن ښار په کورپارو سیمه کې را لویه شوه. نوموړې د کورپارو دولتي ښوونځي ته ولاړه او له دغه ځایه یې د بریزبن د نجونو په ښوونځي کې د زده کړو بورس ترلاسه کړ. نوموړې په ۱۹۲۴ زکال کې د انګریزي ژبې او تاریخ په برخه کې د لېډي لیلي د سرو زرو مډال او همدارنګه د فیلیس هابز یادګاري جایزه ترلاسه کړه. <ref name=":2">{{Cite web |title=Professor Hill Campus – Coorparoo State School |url=https://coorpaross.eq.edu.au/Calendarandnews/News/Pages/ANZAC-2015.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126120922/https://coorpaross.eq.edu.au/Calendarandnews/News/Pages/ANZAC-2015.aspx |archive-date=26 November 2015 |access-date=3 November 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Honoured Alumni |url=https://www.bggs.qld.edu.au/community/grammar-women/honoured-alumni/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160229085421/https://www.bggs.qld.edu.au/community/grammar-women/honoured-alumni/ |archive-date=29 February 2016 |access-date=26 November 2015 |website=Brisbane Girls Grammar School |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Rhodes Success |url=https://www.bggs.qld.edu.au/2009/11/rhodes-success-2/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418165445/https://www.bggs.qld.edu.au/2009/11/rhodes-success-2/ |archive-date=18 April 2018 |access-date=2 November 2018 |website=bggs.qld.edu.au |publisher=Brisbane Girls Grammar School}}</ref><ref>{{Cite book|title=Brisbane Girls Grammar School: the first sixty years 1875–1935|last=Prideaux|first=Peter|publisher=Boolarong Publications|year=1985|isbn=978-0958979900|location=Brisbane City Council Libraries|pages=214, 227, 229–230}}</ref> هېل لېواله سپورت کوونکې وه چې د ښوونځي په میداني ځغاستې او نېټ بال لوبو کې یې ونډه اخیسته او په کور کې هم هڅه کوونکې اسپ زغلونکې وه. په کوینزلنډ پوهنتون کې هغې په مانع لرونکو میدانونو کې د منډې، عادي منډې او همدارنګه د روئېنګ (یو ډول کشتۍ زغلونه ده) لوبو په سیالیو کې ګډون کاوه. نوموړې د کوینزلنډ پوهنتون، د کوینزلنډ ایالت او د اسټرالیايي پوهنتونونو د هاکي په لوبډلو کې لوبه کوله. هغه مهال چې په کمبرېج پوهنتون کې یې زده کړې کولې د پیلوټۍ جواز یې واخیست. د ښوونځي څخه له فراغت وروسته هغې هوډ وکړ طبابت ولولي او په هغو کې یې هم د طبي څېړنو څانګه ځانته خوښه کړه؛ په داسې حال کې چې دغه مهال کوینزلنډ پوهنتون د طبابت سند نه ورکاوه او د هېل کورنۍ هم نشو کولای نوموړې سېډني ته ولېږي. له نیکمرغۍ څخه نوموړې په ۱۹۲۴ زکال کې د کوینزلنډ پوهنتون له شلو ښوونیزو بورسونو څخه یو وروسته له هغه ترلاسه کړ چې په پوهنتون کې یې د شمولیت د ازموینې تر ټولو لوړې نمرې ترلاسه کړې؛ په دې سره نوموړې پرېکړه وکړه چې کیمیا ولولي. هغې د انتخابي څانګې په توګه د ځمک پوهنې برخه غوره کړه او د پروفیسور هنري کاسلي ریچارډ تر نظر لاندې یې په ۱۹۲۸ زکال کې د ځمک پوهنې د څانګې لومړی درجه سند او همدارنګه د دغه پوهنتون د سرو زرو مډال ترلاسه کړ. هېل له ۱۹۲۹ زکال څخه تر ۱۹۳۰ زکال پورې د خپل تحصیلي بورس پر مټ د کوینزلنډ د علمي همکارې په توګه خپلو چارو ته دوام ورکړ؛ هغې د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال په بریزبن دره کې د ایسک ښار د شیلونو د خټې پوهنې او همدارنګه د ایپسویچ حوضې د رسوباتو اړوند څېړنې وکړې. <ref name="AAS2">{{Cite web |title=Dorothy Hill 1907–1997 |url=https://www.science.org.au/fellowship/fellows/biographical-memoirs/dorothy-hill-1907-1997 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406144611/https://www.science.org.au/fellowship/fellows/biographical-memoirs/dorothy-hill-1907-1997 |archive-date=6 April 2017 |access-date=16 April 2017 |work=Biographical memoirs |publisher=Australian Academy of Science |df=dmy-all}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Dorothy Hill in Vivant Professores|last=Gregory|first=Helen|publisher=University of Queensland Library|year=1987|isbn=978-0908471096|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:151381|pages=51–58}}</ref> هېل په کمبرېج پوهنتون کې د نیونهام کالج او سدویک موزیم غړې وه چې له ۱۹۳۱ زکال څخه یې تر ۱۹۳۳ زکال پورې د پخوانیو زده کوونکو د څېړنیزې ټولنې له خوا یې ملاتړ کېده، په داسې حال کې چې نوموړې د خپل لارښود ګوترود الس تر نظر لاندې پر خپلې دوکتورا کار کاوه. دا په داسې حال کې وه چې د اسټرالیا پوهنتونونو تر ۱۹۴۸ زکال پورې د دوکتورا سند نه ورکاوه (د کوینز لنډ پوهنتون لومړنی د دوکتورا سند په ۱۹۵۰ زکال کې ورکړ). هېل د دغې نظریې څېړنې ته دوام ورکړ چې اسټرالیا یو مهال له شمال څخه سویل لوري ته د یو داخلي سیند په واسطه پوښل شوې وه، هماغه ډول چې په مونډوبیرا کې د هغې له خوا موندل شوو فوسیلي مرجانونو یې څرګندويي کوله. نوموړې په ۱۸۵۱ زکال کې د لندن د جیولوژیکي ټولنې څخه د مخکښې زده کوونکې اړوند دوه کلن بورس او د ډانیل پیچون جایزه ترلاسه کړه چې پر مټ یې دې وکولای شول تر ۱۹۳۶ زکال پورې په لندن کې پاتې شي. له دې سره په نیونهام کالج کې یو شمېر نورو اسټرالیایي زده کړیالانو هم شتون درلود چې په دغو کې الیزابت «بټي» ریپر چې لرغونې ژوند پوهنه یې لوسته او ژرمني جاپلین شاملې وې. نوموړې د لندن د طبیعي تاریخ په موزیم کې له ډاکټر ویلیام ډیکسون لانګ او سټنلي سمېټ سره د پالئوزوئیک دورې د مرجانونو په ډلبندۍ کار وکړ. وروسته له هغه چې هېل اسټرالیا ته راوګرځېده، په کوینزلنډ پوهنتون کې یې زده کړو ته دوام ورکړ او په ۱۹۴۲ زکال کې یې د ساینس دوکتورا واخیسته. <ref name="AAS3">{{Cite web |title=Dorothy Hill 1907–1997 |url=https://www.science.org.au/fellowship/fellows/biographical-memoirs/dorothy-hill-1907-1997 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406144611/https://www.science.org.au/fellowship/fellows/biographical-memoirs/dorothy-hill-1907-1997 |archive-date=6 April 2017 |access-date=16 April 2017 |work=Biographical memoirs |publisher=Australian Academy of Science |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|title=The changing PhD|publisher=The Group of 8|date=March 2013|location=Turner, A.C.T.|pages=9}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 1942 |title=Woman first science Doctor at varsity. |url=http://nla.gov.au/nla.news-article50116556 |access-date=5 November 2015 |work=The Courier-Mail (Brisbane, Qld. : 1933 – 1954) |publisher=nla.gov.au |page=4}}</ref> == لومړنۍ چارې == هېل د اوو کلونو لپاره په انګلستان کې پاتې شوه او هلته یې د روګوس مرجانونو د توضېح په موخه د ترمینولوژۍ د تنظیم او همدارنګه د هغو د جوړښت او مورفولوژي اړوند یو شمېر مهمې مقالې خپرې کړې. هغه مهال چې هېل اسټرالیا ته راوګرځېده د اسټرالیا په آهکي ډبرو کې یې د مرجاني موجوداتو د نښو د لرغونتیا ټاکنې لوی مسئولیت پر غاړه واخیست، له هغو څخه یې د پراخې خټې پوهنې (چینه پوهنې) په انځور کولو کې ګټنه وکړه او یوازې د سویلي اسټرالیا پرته یې د ټولو ایالتونو د مرجاني موجوداتو اړوند مقالې ولیکلې چې په یو شمېر دغو مقالو کې یې ډاکټر والټر هیووډ برایان هم ونډه لرله. د مرجانونو اړوند د هغې چارې په نړیوالو معیارونو واوښتې. <ref name=":0">Oakes, Elizabeth. ''International Encyclopedia of Women Scientists''. 2002. Facts on File. {{ISBN|0816043817}}</ref> له ۱۹۳۷ زکال څخه تر ۱۹۴۲ زکال پورې هېل د علمي او صنعتي څېړنو د شورا مرسته ترلاسه کوله او همدارنګه یې د کوینزلنډ په پوهنتون کې د څېړنیزې همکارې په توګه کار کاوه. په ۱۹۳۹ زکال کې هېل د کوینزلنډ د جیولوژیکي سروې په کاري اډانه کې شامله شوه، شېل کارپوریشن ته یې مشورې ورکولې او همدارنګه د کوینزلنډ د سلطنتي ټولنې مشره وه. د دویمې نړیوالې جګړې له پیلېدو وړاندې یې د مورتون خلیج چاپېر ته د ځمک پوهنې اړوند سفرونو مشري وکړه او د لوی مرجاني دیوال له کمېټې سره یې د لویې مرجاني هستې په لومړنیو څېړنو کې ونډه واخیسته. نوموړې په ۱۹۴۰ زکال کې د مرجانونو اړوند کار له امله د لیل صندوق جایزه ترلاسه کړه، په دې سره له کوینزلنډ څخه لومړنۍ مېرمن او نهمه اسټرالیايي مېرمن وه چې دغه جایزه یې ترلاسه کړه. <ref name="FirstFiftyYears">{{Cite journal|title=The first fifty years of the Department of Geology of the University of Queensland|last=Hill|first=Dorothy|year=1981|journal=Papers of the Department of Geology, the University of Queensland|volume=10|issue=1|pages=1–68}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Dorothy Hill in Vivant Professores|last=Gregory|first=Helen|publisher=University of Queensland Library|year=1987|isbn=978-0908471096|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:151381|pages=51–58}}</ref> == دویمه نړیواله جګړه == د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال هېل د اسټرالیا ښځینه سلطنتي سمندري ځواک ته په اړوند د بریزبن د سمندري قطعاتو په HMAS موریټون ډلګۍ کې د خدمت په موخه خپل نوم ثبت کړ. هغې د جنرال ډاګلاس مک ارټور تر قوماندې لاندې ځواکونو ته د تجهیزاتو د لېږد اړوند د پیغامونو د کوډ جوړونې او خپلو مرجاني څېړنو په موخه په اونۍ کې له ۸۰ څخه تر ۹۰ ساعتونو کار کاوه. هغې په دغه قطعه کې د دویم عملیاتي افسر ځایګي ته ارتقا وکړه او همدارنګه یې له جګړې وروسته په پوځ کې د ښځو د خدمت په موخه په پلان جوړونکې کمېټې کې کار وکړ. <ref>{{Cite web |title=HMAS Moreton History |url=http://www.navy.gov.au/history/base-histories/hmas-moreton-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328124441/http://www.navy.gov.au/history/base-histories/hmas-moreton-history |archive-date=28 March 2016 |access-date=18 May 2016 |publisher=Royal Australian Navy |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 1944 |title=New WRANS appointment |url=http://nla.gov.au/nla.news-article11363935 |access-date=18 May 2016 |work=The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 – 1957) |publisher=Trove}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 February 1945 |title=Promoted to 2nd Officer in WRANS |url=http://nla.gov.au/nla.news-article48958382 |access-date=18 May 2016 |work=The Courier-Mail (Brisbane, Qld. : 1933 – 1954) |publisher=Trove}}</ref><ref name="FirstFiftyYears2">{{Cite journal|title=The first fifty years of the Department of Geology of the University of Queensland|last=Hill|first=Dorothy|year=1981|journal=Papers of the Department of Geology, the University of Queensland|volume=10|issue=1|pages=1–68}}</ref> == وروسته چارې == هېل له ۱۹۴۶ زکال څخه تر ۱۹۵۵ زکال پورې د لوی مرجاني دیوال د څېړونکې کمېټې د دریمې مشرې په توګه کار وکړ. نوموړې د هېرون ټاپو د څېړنیز سټېشن د جوړولو لپاره د تجهیزاتو د راغونډونې مسئولیت پر غاړه درلود. د هغې په هڅو کې د پیسو راغونډونه، د توکو انتقال او آن د اوبو د زخیرو په څېر د یو شمېر نورو وسایلو جوړول شامل وو. هغې د خپلو تبلیغاتو پر مټ وکولای شول د راکفلر بنسټ او د اسټرالیا د څیړنیزو مرستو له کمېټې څخه مالي مرستې ترلاسه کړي. په دغو پیسو باندې یې د لابراتوار تجهیزاتو ته پراختیا ورکړه او همدارنګه یې د لابراتوار څخه د لیدونکو لپاره امکانات چمتو کول. دې ډاکټر ډبلیو.جي. اېچ ماکسوېل د جیولوژي په څانګه کې ښوونکی وټاکه او د پورته یادې شوې څېړنیزې کمېټې په ګټه یې پریمانه چارې ترسره کړې. هېل په ۱۹۴۶ زکال کې د کوینزلنډ پوهنتون بشپړمهالې پرفیسوره وټاکل شوه. <ref>{{Cite news|title=NATURE'S WAYS A "Treasure Island" on the Barrier Reef|url=http://nla.gov.au/nla.news-article50294178|newspaper=The Courier-Mail|date=19 January 1952|access-date=22 December 2015|pages=2}}</ref><ref name="FirstFiftyYears3">{{Cite journal|title=The first fifty years of the Department of Geology of the University of Queensland|last=Hill|first=Dorothy|year=1981|journal=Papers of the Department of Geology, the University of Queensland|volume=10|issue=1|pages=1–68}}</ref> په ۱۹۴۷ زکال کې هېل د کوینزلنډ د سلطنتي ټولنې مشري پر غاړه واخیسته. په ۱۹۵۲ زکال کې د اسټرالیا د جیولوژیکي ټولنې د کوینزلنډ څانګې مشره شوه. نوموړې په ۱۹۵۶ زکال کې د اسټرالیا د علومو اکاډمۍ لومړنۍ ښځینه علمي همکاره وټاکل شوه. له ۱۹۵۸ زکال څخه یې تر ۱۹۶۴ زکال پورې د اسټرالیا د جیولوژیکي ټولنې د ژورنال مدیر مسئولیت پر غاړه درلود. هغې په ۱۹۶۴ زکال کې د خپلو علمي څېړنو له امله د لیل مډال ترلاسه کړ او لومړنۍ اسټرالیايي ښځه شوه چې د لندن د سلطنتي ټولنې غړیتوب یې ترلاسه کړ. په ۱۹۶۸ زکال یې د اسټرالیایي لرغونو ژوند پوهانو ټولنه جوړه کړه. هېل د اسټرالیا په علومو اکاډمۍ کې خدمت وکړ، په ۱۹۶۹ زکال کې د دغې اکاډمۍ مرستیاله شوه او د ډېوېډ فورس مارټین له مړینې وروسته په ۱۹۷۰ زکال کې لومړنۍ ښځینه شوه چې د دغې اکاډمۍ مشري یې وکړه. هغې د خپلې کاري دورې په پای کې د بیاځلي ټاکنې هڅه ونکړه. نوموړې د ۱۹۶۰مې لسیزې په وروستیو او د ۱۹۷۰مې لسیزې په لومړیو کې د یو لړ ویناوو په کولو سره هڅه وکړه څو ښځې تشویق کړي ساینس ته مخه کړي، ځکه چې په سیمه کې د ښځو د ونډې له کرارې ودې ستړې شوې وه او هڅه یې وکړه چې والدین وهڅوي خپلې لوڼې د ساینس په برخه کې زده کړو ته ولېږي.  <ref>{{Cite web |date=3 March 1954 |title=WILL STUDY CORALS |url=http://nla.gov.au/nla.news-article218355418 |access-date=17 March 2016 |work=Brisbane Telegraph (Qld. : 1948 – 1954) |publisher=Trove}}</ref><ref name="eoas">{{cite encyclopedia|url=http://www.eoas.info/biogs/P000494b.htm|title=Hill, Dorothy (1907–1997)|encyclopedia=Encyclopedia of Australian Science|access-date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421150021/http://www.eoas.info/biogs/P000494b.htm|archive-date=21 April 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.nature.com/nature/journal/v388/n6639/full/388234a0.html|title=Obituary Dorothy Hill (1907–1997)|last=Jell|first=Peter|date=17 July 1997|journal=Nature|volume=388|issue=234|access-date=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323134804/http://www.nature.com/nature/journal/v388/n6639/full/388234a0.html|archive-date=23 March 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name=":13">{{Cite book|title=Dorothy Hill in Vivant Professores|last=Gregory|first=Helen|publisher=University of Queensland Library|year=1987|isbn=978-0908471096|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:151381|pages=51–58}}</ref> == سرچينې == nle6xo71vse1kiljvy7wj7s9knc6882 0 72368 371127 366807 2026-11-08T17:39:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371127 wikitext text/x-wiki ډوروټي ماري کروفوټ هاجکین (زوکړه: د ۱۹۱۰ زکال د مۍ ۱۲مه – مړینه: د ۱۹۹۴ زکال د جولای ۲۹مه) د نوبل د جایزې ګټونکې بریتانوۍ کیمیا پوهه وه چې د مالیکولونو د جوړښت ټاکنې په موخه یې د ایکس وړانګو د بلورنګارۍ تخنیک ته پراختیا ورکړه، چې په جوړښتي ژوند پوهنه کې اړینه چاره ده.<ref name="frs">{{cite journal|last1=Dodson|first1=Guy|author-link=Guy Dodson|title=Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, O.M. 12 May 1910 – 29 July 1994|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=48|year=2002|pages=179–219|issn=0080-4606|doi=10.1098/rsbm.2002.0011|pmid=13678070|s2cid=61764553}} {{free access}}</ref><ref name="whoswho">{{Who's Who|title=Hodgkin, Prof. Dorothy Mary Crowfoot|type=was|id=U173161|volume=2017|edition=online [[Oxford University Press]]|location=Oxford}} {{doi|10.1093/ww/9780199540884.013.U173161}} {{subscription required}}</ref><ref name="glusker">{{Cite journal|last1=Glusker|first1=J. P.|author-link=Jenny Glusker|title=Dorothy Crowfoot Hodgkin (1910–1994)|doi=10.1002/pro.5560031233|journal=Protein Science|volume=3|issue=12|pages=2465–69|year=1994|pmid=7757003|pmc=2142778}}</ref> د هغې یو له اغېزمنو اکتشافاتو څخه د پنسیلین د جوړښت تائید و چې د اډوارډ ابراهام او ارنست بوریس چېن له خوا یې وړاندوینه شوې وه. سربېره پر دې نوموړې د ویټامین بي ۱۲ جوړښت انځور کړ او له امله یې په ۱۹۶۴ زکال کې دریمه مېرمن شوه چې د کیمیا په برخه کې یې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. هاجکین همدارنګه له ۳۵ کاله کار وروسته په ۱۹۶۹ زکال کې د انسولینو جوړښت توضېح کړ. <ref name="bio">{{cite web |author=Anon |year=2014 |title=The Biography of Dorothy Mary Hodgkin |url=http://news.biharprabha.com/2014/04/the-biography-of-dorothy-mary-hodgkin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506002326/http://news.biharprabha.com/2014/04/the-biography-of-dorothy-mary-hodgkin/ |archive-date=6 May 2017 |access-date=11 May 2014 |website=news.biharprabha.com}}</ref> هاجکین له توماس لیونل هاجکین سره له واده څخه وروسته تر ۱۲ کلونو پورې د «ډوروټي کروفوټ» نوم ځانته کاروه، خو له دې وروسته یې بیا د «ډوروټي کروفوټ هاجکین» نوم غوره کړ. سلطنتي ټولنې او سامروېل کالج بیا نوموړې ته تل د «ډوروټي هاجکین» نوم کارولی (هغه مهال چې دغې ټولنې ډوروټي هاجکین ته د فیلوشېپ د ورکړې اړوند معلومات وړاندې کړي). د بریتانیا ملي ارشیف بیا د «ډوروټي ماري کروفوټ هاجکین» په نوم یاده کړې ده. == لومړنی ژوند == ډوروټي ماري کروفوټ د مصر په قاهرې ښار کې وزیږېده، نوموړې د خپلې کورنۍ له څلورو لوڼو څخه تر ټولو مشره وه او والدینو یې په شمالي افریقا او منځني ختیځ کې د بریتانیا له استعماري ادارې سره کار کاوه چې بیا وروسته په لرغون پوهانو واوښتل. پلار یې جان وینټر کروفوټ (۱۸۷۳ – ۱۹۵۷ زکال) نومېده چې د دغه هېواد د پوهنې په وزارت کې یې کار کاوه؛ مور یې ګرېس ماري (کورنی نوم یې هوډ؛ ۱۸۷۷ – ۱۹۵۷ زکال) نومېده چې په کورنۍ کې د مولي په نوم یادول کېده. د دوی کورنۍ د ژمي په میاشتو کې په قاهرې کې ژوند کاوه او د ګرمۍ پر مهال به انګلستان ته راګرځېدل څو د قاهرې له تودوخې څخه ځانونه وساتي. <ref name="whoswho2">{{Who's Who|title=Hodgkin, Prof. Dorothy Mary Crowfoot|type=was|id=U173161|volume=2017|edition=online [[Oxford University Press]]|location=Oxford}} {{doi|10.1093/ww/9780199540884.013.U173161}} {{subscription required}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=September 11, 2014 |title=Dorothy Crowfoot Hodgkin |url=https://trowelblazers.com/2014/09/11/dorothy-crowfoot-hodgkin/ |access-date=2023-01-23 |website=Trowelblazers |language=en-GB}}</ref><ref>"Calm Genius Of Laboratory And Home." Times [London, England] 30 Oct. 1964: 8. The Times Digital Archive. Web. 12 June 2017.</ref><ref>[http://www.brown.edu/Research/Breaking_Ground/results.php?d=1&first=Grace&last=Crowfoot "Grace Crowfoot", ''Breaking Ground: Women in Old-World Archaeology'', 1994–2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823121537/http://www.brown.edu/Research/Breaking_Ground/results.php?d=1&first=Grace&last=Crowfoot|date=23 August 2017}}.</ref> په ۱۹۱۴ زکال کې د هاجکین مور، نوموړې (۴ کلنه) او د دې دوه کوچنۍ خویندې؛ جوآن (۲ کلنه) او الیزابت (اووه میاشتنۍ) ورثېنګ ته څېرمه له خپل بابا او خپلې انۍ سره پرېښودل او دا په مصر کې د خپل مېړه خوا ته ولاړه. دغو ماشومانو د خپل ژوند ډېره برخه له خپلو والدینو څخه لرې تېره کړه، خو له دې سره هم والدینو یې له لرې څخه د دوی ملاتړ کاوه. مور یې، ډروټي دې ته هڅوله څو له هغو بلورونو سره لېوالتیا ومومي چې د لومړي ځل لپاره یې په ۱۰ کلنۍ کې ورته ښودلي وو. په ۱۹۲۳ زکال کې ډوروټي او خور یې د معدني موادو د تجزیې او تحلیل له لېږد وړ وسایلو څخه په ګټنې د هغو کوچنیو ډبرو مطالعې ته مخه کړه چې له نږدې ویالو څخه یې راغونډې کړې وې. وروسته له دې د هغوی والدین د سوډان سویل لور ته ولېږل شول چېرې چې پلار یې تر ۱۹۲۶ زکال پورې د پوهنیزو چارو او همدارنګه د لرغون پوهنې مسئولیت پر غاړه درلود. د مور څلور وروڼه یې په لومړۍ نړیواله جګړه کې ووژل شول او له امله یې نوموړې د ملتونو د ټولنې په پیاوړې ملاتړې واوښته. <ref>{{cite web |title=Dorothy Hodgkin 1910–1994 |url=https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bmhodg.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724040227/http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bmhodg.html |archive-date=24 July 2017 |access-date=26 August 2017 |work="A Science Odyssey: People and Discoveries" a 1997 [[PBS]] documentary and accompanying book}}</ref><ref name="frs2">{{cite journal|last1=Dodson|first1=Guy|author-link=Guy Dodson|year=2002|title=Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, O.M. 12 May 1910 – 29 July 1994|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=48|pages=179–219|doi=10.1098/rsbm.2002.0011|issn=0080-4606|pmid=13678070|s2cid=61764553}} {{free access}}</ref> پلار یې نوموړې په ۱۹۲۱ زکال کې د انګلستان په بکلس سیمه کې د ښاغلي جان لمن په ګرامر ښوونځي کې شامله کړه، هاجکین دلته یو له هغو دوو نجونو زده کوونکو څخه وه چې اجازه یې لرله کیمیا ولولي. نوموړې یوازې یو ځل هغه مهال چې ۱۳ کلنه وه د خپلو والدینو لیدنې ته ورغله او بیا یې د سوډان په پلازمېنه خرطوم کې ژوند وکړ، چېرې چې د هغې پلار د ګورډون کالج مدیر و. هغه مهال چې هاجکین ۱۴ کلنه وه، د هغې یو د تره زوی، کیمیا پوه چارلز هرینګټون (وروسته ښاغلی چارلز) نوموړې ته د عضوي کیمیا د اساساتو د لوستلو لارښوونه وکړه. له جګړې مخکې حالاتو ته په پام د هغې والدینو د کال یوه برخه له انګلستان څخه بهر تېروله او هر اوړی به د څو میاشتو لپاره د خپلو ماشومانو د لیدو په موخه انګلستان ته راګرځېدل. په ۱۹۲۶ زکال کې هغه مهال چې پلار یې د سوډان له دولتي خدمتونو څخه تقاعد شو، په اورشلیم کې یې د بریتانیا د لرغون پوهنې د ښوونځي مسئولیت پر غاړه واخیست او په دې سره یې پلار او مور تر ۱۹۳۵ زکال پورې هلته پاتې شول. <ref name="whoswho3">{{Who's Who|title=Hodgkin, Prof. Dorothy Mary Crowfoot|type=was|id=U173161|volume=2017|edition=online [[Oxford University Press]]|location=Oxford}} {{doi|10.1093/ww/9780199540884.013.U173161}} {{subscription required}}</ref><ref>Georgina Ferry, ''Dorothy Hodgkin: A Life'', Granta Books: London, 1998, p. 20.</ref><ref>{{cite book|author=Thiel, Kristin|title=Dorothy Hodgkin: Biochemist and Developer of Protein Crystallography|publisher=Cavendish Square Publishing, LLC|year=2016|pages=40–41|url=https://books.google.com/books?id=FHdmDwAAQBAJ&pg=PA40|isbn=9781502623133|access-date=23 May 2019|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324064412/https://books.google.com/books?id=FHdmDwAAQBAJ&pg=PA40|url-status=live}}</ref><ref>S.G. Rosenberg, "British Groundbreakers in the Archaeology of the Holy Land", ''Minerva'', January/February 2008.</ref> هاجکین په ۱۹۲۸ زکال کې د جراش د لرغون پوهنې په سایټ کې چې نن ورځ اردن هېواد ته اړوندېږي له خپل مور او پلار سره مل شوه، چېرې چې دې د پنځمې او شپږمې پېړۍ پر مهال د بیزانسانو دورې ته د اړوندو څو کلیساوو د موازیکو نمونې مستند سازي کړې. نوموړې په اکسفورډ کې د زده کړو د پیل کولو په موخه د خپلو طراحیو په بشپړولو باندې څه باندې یو کال کار وکړ، په داسې حال کې چې په همدغه سایټ کې یې د شیشه یي قطعاتو کیمیاوي تحلیل هم ترسره کړ. هاجکین د میداني لرغون پوهنې له تجاربو څخه دومره خوند اخیست چې آن دا فکر یې هم کاوه چې د لرغون پوهنې په ګټه کیمیا ته شا کړي. د هغې نقاشۍ د ییل پوهنتون په ارشیف کې زیرمه شوې دي. <ref>{{Cite web |date=11 September 2014 |title=Dorothy Crowfoot Hodgkin {{!}} TrowelBlazers |url=https://trowelblazers.com/dorothy-crowfoot-hodgkin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007084619/https://trowelblazers.com/dorothy-crowfoot-hodgkin/ |archive-date=7 October 2019 |access-date=2019-10-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1964 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1964/hodgkin/biographical/ |access-date=2023-01-23 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref name=":02">{{Cite web |date=September 11, 2014 |title=Dorothy Crowfoot Hodgkin |url=https://trowelblazers.com/2014/09/11/dorothy-crowfoot-hodgkin/ |access-date=2023-01-23 |website=Trowelblazers |language=en-GB}}</ref> هاجکین د ځوانۍ له مهاله له کیمیا سره لیوالتیا لرله او مور یې هم یوه مخکښه بوټي پېژندونکې وه چې له امله یې دې هم له علومو سره پام وړ لیوالتیا ومونده. د نوموړې د ۱۶مې کلیزې پر مهال، مور یې ورته د ایکس وړانګې د بلورنګارۍ اړوند د ډبلیو.اېچ براګ اثر په ډالۍ کې ورکړ چې د توکو طبیعت ته په کې نغوته شوې وه او له مخې یې هغې خپل راتلونکی وټاکه. نوموړې د خپلې کورنۍ د بل ملګري اې.ایف. جوزف له خوا علمي چارو ته وهڅول شوه چې هغه هم په سوډان کې دنده لرله. <ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia Of Women Scientists|last=Oakes|first=Elizabeth H.|publisher=Facts On File, Inc|year=2002|isbn=978-0-8160-4381-1|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/internationalenc00oake/page/163 163]|url=https://archive.org/details/internationalenc00oake/page/163}}</ref><ref name="ferry19993">{{cite book|last=Ferry|first=Georgina|title=Dorothy Hodgkin : a life|url=https://archive.org/details/dorothyhodgkinli0000ferr|publisher=Granta Books|year=1999|isbn=978-1862072855|location=London}}</ref> د هغې د ښوونځي په زده کړو کې د لاتیني ژبې زدکړه شامله نه و، هغه ژبه چې په اکسبرېج کې د زده کړو په موخه اړینه وه. د لیمان ښوونځي مدیر هغې ته لار برابره کړه چې د فیس پر مټ لاتیني ژبه ولولي او وکولای شي د اکسفورډ پوهنتون ته د شاملېدو ازموینه په بریالۍ توګه ورکړي. هغه مهال چې له هاجکین څخه د هغې په ماشومتوب کې د اتلو اغېزمنو کسانو اړوند وپوښتل شول، هغې د دریو مېرمنو نومونه یاد کړل: لومړۍ او له ټولو مهمه یې مور، مولي؛ طبي مبلغه ماري سلسور او د سامروېل کالج مدیره مارجري فرای. <ref>Lisa Tuttle, ''Heroines: Women inspired by Women'', 1988.</ref> == لوړې زده کړې == هاجکین په ۱۹۲۸ زکال کې د ۱۸ کلنۍ په عمر د اکسفورډ سامروېل کالج ته لار ومونده او هلته یې کیمیا ولوسته. نوموړې له دغه کالج څخه په ۱۹۳۲ زکال کې د لومړۍ درجې ویاړمن سند په ترلاسه کولو سره فارغه شوه او په دې سره د دغه پوهنتون څخه دریمه ښځینه زده کوونکې شوه چې دغه لوړه درجه سند یې ترلاسه کړ. <ref name="ferry199932">{{cite book|last=Ferry|first=Georgina|title=Dorothy Hodgkin : a life|url=https://archive.org/details/dorothyhodgkinli0000ferr|publisher=Granta Books|year=1999|isbn=978-1862072855|location=London}}</ref><ref name="Complete Dictionary of Scientific Biography2">{{cite web |title=Hodgkin, Dorothy Mary Crowfoot |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Dorothy_Mary_Crowfoot_Hodgkin.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014115213/http://www.encyclopedia.com/topic/Dorothy_Mary_Crowfoot_Hodgkin.aspx |archive-date=14 October 2015 |access-date=3 November 2015 |website=Encyclopedia.com |publisher=Charles Scribner's Sons}}</ref> د همدغه کال په مني کې نوموړې د کمبرېج په نیونهام کالج کې د جان ډزمونډ برنال تر څارنې لاندې د دوکتورا زده کړې پیل کړې. په همدغه ځای کې وه چې هغه د پروټینو د جوړښت ټاکنې په برخه کې د ایکس وړانګې د کریسټالوګرافۍ پر ځواک وپوهېده. هغې له برنال سره د پیپسین بیولوژیکي مادې په تجزیه او تحلیل کې له دغه تخنیک څخه کار اخیست. د پیپسین ازموینه تر ډېره بریده هاجکین ته اړونده بلل کېږي، خو له دې سره هغې تل دا څرګندوله، دا برنال و چې لومړی یې د هغو انځورونه واخیستل او بیا یې دې ته د هغو اړوند کلیدي لیدلوري ورکړل. نوموړې په ۱۹۳۷ زکال کې د ایکس وړانګې د کریسټالوګرافي او د سټېرولونو د کیمیا اړوند د څېړنو پر مټ د دوکتورا سند ترلاسه کړ. <ref name="frs3">{{cite journal|last1=Dodson|first1=Guy|author-link=Guy Dodson|year=2002|title=Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, O.M. 12 May 1910 – 29 July 1994|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=48|pages=179–219|doi=10.1098/rsbm.2002.0011|issn=0080-4606|pmid=13678070|s2cid=61764553}} {{free access}}</ref><ref name="dphd2">{{cite thesis|degree=PhD|url=http://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=35884|title=X-ray crystallography and the chemistry of the sterols|first=Dorothy Mary Crowfoot|last=Hodgkin|website=lib.cam.ac.uk|publisher=University of Cambridge|year=1937|id={{EThOS|uk.bl.ethos.727110}}|access-date=24 November 2017|archive-date=13 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613085029/https://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=35884|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Dorothy Crowfoot Hodgkin, OM |url=http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/hodgkin.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112214431/http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/hodgkin.html |archive-date=12 January 2012 |access-date=2012-01-13}}</ref><ref name="rsbm19802">{{Cite journal|last1=Hodgkin|first1=Dorothy Mary Crowfoot|author-link=Dorothy Hodgkin|year=1980|title=John Desmond Bernal. 10 May 1901 – 15 September 1971|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=26|pages=16–84|doi=10.1098/rsbm.1980.0002|doi-access=|title-link=John Desmond Bernal}}</ref> == مسلک او کشفیات == هاجکین په ۱۹۳۳ زکال کې د سامروېل کالج څېړنیز بورس ترلاسه کړ او په ۱۹۳۴ زکال کې اکسفورډ ته بېرته راستنه شوه. هغې د خپلو لابراتواري تجهیزاتو څخه په ګټنې د کیمیا تدریس ته مخه کړه. دغه کالج په ۱۹۳۶ زکال کې نوموړې د علمي همکاري او د کیمیا د ښوونکې په توګه وګمارله چې بیا یې تر ۱۹۷۷ زکال پورې په دغې څوکۍ کار وکړ. په ۱۹۴۰مه لسیزه کې د هغې یوه زده کوونکې مارګارېټ رابرټ وه چې وروسته بیا مارګارېټ ټارچر شوه او د لومړي وزارت پر مهال یې خپلې دغې پخوانۍ ښوونکې ته د درناوي په موخه په ډاونېنګ سټریت کې په خپل دفتر کې د هغې یو انځور بند کړ. په داسې حال کې چې هاجکین د کارګر ګوند تل پاتې ملاتړې وه. <ref>{{cite book|last=Young|first=Hugo|title=One of us: a biography of Margaret Thatcher|url=https://archive.org/details/oneofusbiography00youn_0|publisher=Macmillan|year=1989|isbn=978-0-333-34439-2|location=London|author-link=Hugo Young}}</ref><ref name="ferry199933">{{cite book|last=Ferry|first=Georgina|title=Dorothy Hodgkin : a life|url=https://archive.org/details/dorothyhodgkinli0000ferr|publisher=Granta Books|year=1999|isbn=978-1862072855|location=London}}</ref><ref>{{Cite news|author=BBC UK Politics|date=19 August 2014|title=Thatcher and Hodgkin: How chemistry overcame politics|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-28801302|url-status=live|access-date=20 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201182356/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-28801302|archive-date=1 December 2017|via=bbc.co.uk}}</ref> د ۱۹۵۳ زکال په اپرېل میاشت کې هاجکین له سیډني برنر، جک ډونیټز، لسلي اورګل او بریل ام. اوټون سره یوځای یو له هغو لومړنیو کسانو څخه وه چې له اکسفورډ څخه یې کمبرېج ته سفر وکړ څو د ډي ان اې (DNA) د دوه ګوني مارپیچي جوړښت هغه ماډل وګوري چې د فرانسېس کرېک او جیمز واټسون له خوا د موریس ویلکینز او روزالینډ فرانکلین د معلوماتو او تخنیکونو پر مټ چمتو شوی و. <ref>{{Cite book|last=Yount|first=Lisa|url=https://archive.org/details/tozofwomeninscie00youn/page/91|title=A Biographical Dictionary A to Z of Women In Science and Math|publisher=Facts On File, Inc|year=1999|isbn=978-0-8160-3797-1|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/tozofwomeninscie00youn/page/91 91]}}</ref> == سرچينې == ihczbmkh8vplhcj226af4hpkn38c41m 0 72473 371153 306682 2026-11-08T18:00:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371153 wikitext text/x-wiki کاترین کلمن ګوبل جانسون (زوکړه: د ۱۹۱۸ زکال د اګست ۲۶مه – مړینه: د ۲۰۲۰ زکال د فبروري ۲۴مه) امریکايي ریاضي پوهه وه چې د ناسا د کارکوونکې په توګه یې د مداري میخانیک اړوند محاسبه د متحده ایالاتو په لومړۍ او نورو فضايي الوتنو کې حیاتي رول ولوباوه. نوموړې په ناسا او د هغو په مخکښې ادارې کې د خپل ۳۳ کلن کاري ژوند پر مهال پیچلو محاسباتي لارو چارو ته د لاسرسي له امله شهرت وموند او د دندو په ترسره کولو کې یې له کمپیوټر څخه د ګټنې په برخه کې مرسته وکړه. د فضايي چارو ادارې «د هغې تاریخي رول ته په اشارې نوموړې یو له هغو افریقايي الاصله امریکايي مېرمنو څخه بللې چې د ناسا د یوې ساینس پوهې په توګه یې کار کړی».<ref name="Smith">* {{Cite web |last=Smith |first=Yvette |date=November 24, 2015 |title=Katherine Johnson: The Girl Who Loved to Count |url=http://www.nasa.gov/feature/katherine-johnson-the-girl-who-loved-to-count |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212013908/https://www.nasa.gov/feature/katherine-johnson-the-girl-who-loved-to-count/ |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 12, 2016 |publisher=[[NASA]] |quote=Her calculations proved as critical to the success of the Apollo Moon landing program and the start of the Space Shuttle program, as they did to those first steps on the country's journey into space.}}</ref><ref>{{cite web |last1=Fox |first1=Margalit |date=February 24, 2020 |title=Katherine Johnson Dies at 101; Mathematician Broke Barriers at NASA |url=https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |access-date=13 August 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref name="off">{{cite web |date=November 24, 2016 |title=Hidden Figures To Modern Figures: Students See SLS Rocket at Michoud |url=https://www.youtube.com/watch?v=WcEDJOWka58 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211220/WcEDJOWka58 |archive-date=December 20, 2021 |access-date=March 4, 2020 |website=YouTube |publisher=Marshall Space Flight Center}}{{cbignore}}</ref> په ۲۰۱۵ زکال کې د امریکا ولسمشر بارک اوباما نوموړې ته د آزادۍ ولسمشریز مډال ورکړ. په ۲۰۱۶ زکال کې د ناسا ستور مزلي لیلنډ ډي. ملوین نوموړې ته سنوپي د سپینو زرو مډال ورکړ او همدارنګه یې د ناسا د ډله ییزو لاسته راوړنو جایزه ترلاسه کړه. نوموړې په ۲۰۱۶ زکال کې د پټو څېرو (Hidden Figures) په نامه فلم کې د تاراجي پي. هنسون له خوا د دغه فلم د مخکښې لوبغاړې په توګه انځور شوه. په ۲۰۱۹ زکال کې د متحده ایالاتو کانګرس نوموړې ته د کانګرس د سرو زرو مډال ورکړ. له مړینې یې وروسته په ۲۰۲۱ زکال کې د ښځینه مشاهیرو ملي تالار ته هم لار ومونده. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YIDADwAAQBAJ&pg=PA64|pages=64–65|title=Apollo 13: A Successful Failure|author=Laura B. Edge|publisher=Millbrook Press|year=2020|isbn=9781541595781}}</ref><ref name="nasa.gov">{{cite web |date=December 10, 2019 |title='Hidden Figures' Honored at U.S. Capitol for Congressional Gold Medal |url=https://www.nasa.gov/feature/hidden-figures-honored-at-us-capitol-for-congressional-gold-medal}}</ref><ref name="inquirer.com">{{cite web |date=March 8, 2021 |title=Michelle Obama, Mia Hamm chosen for Women's Hall of Fame |url=https://www.inquirer.com/news/womens-half-fame-michelle-obama-20210308.html}}</ref> == لومړنی ژوند == کاترین جانسون د سرئولا کاترین کلمن په نامه د ۱۹۱۸ زکال د اګست په ۲۶مه د لویدیځې ویرجینیا په وایټ سولفور سپرېنګز سیمه کې د جویلیټ روبرټا (کورنی نوم یې لووي) او جاشوا مک کینلي کلمن په کورنۍ کې وزیږېده. هغه د خپلې کورنۍ له څلورو ماشومانو څخه تر ټولو کوچنۍ وه. مور یې ښوونکې او پلار یې ځنګل وهونکی، بزګر او کارګر و. همدارنګه یې په ګرین بریر هوټل کې هم کار کاوه. <ref name="NYT">{{Cite web |last=Fox |first=Margalit |author-link=Margalit Fox |date=February 25, 2020 |title=Katherine Johnson Dies at 101; Mathematician Broke Barriers at NASA |url=https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224154106/https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |archive-date=February 24, 2020 |access-date=February 24, 2020 |page=A1 |newspaper=The New York Times}}</ref><ref name="Katherine Johnson - Oral History">{{Cite web |title=Katherine Johnson&nbsp;– Oral History |url=http://www.visionaryproject.org/johnsonkatherine/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223212717/http://www.visionaryproject.org/johnsonkatherine/ |archive-date=February 23, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=National Visionary Leadership Project}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EilyDwAAQBAJ&q=%22Joylette+Roberta+Lowe%22&pg=PA8|title=DK Life Stories Katherine Johnson|isbn=9781465485953|last1=Wilkins|first1=Ebony Joy|date=January 8, 2019|publisher=Penguin}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Cook |first1=Robert Cecil |year=1962 |title=Who's who in American Education |url=https://books.google.com/books?id=mdagAAAAMAAJ&q=%22Joylette+Roberta+Lowe%22}}</ref><ref>{{cite news|last1=Shetterly|first1=Margot Lee|title=The Woman the Mercury Astronauts Couldn't Do Without|url=http://nautil.us/issue/43/Heroes/the-woman-the-mercury-astronauts-couldnt-do-without|access-date=December 8, 2016|work=[[Nautilus (science magazine)|Nautilus]]|date=December 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161204125744/http://nautil.us/issue/43/heroes/the-woman-the-mercury-astronauts-couldnt-do-without|archive-date=December 4, 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Gutman">{{Cite web |last=Gutman |first=David |date=December 26, 2015 |title=West Virginian of the Year: Katherine G. Johnson |url=http://www.wvgazettemail.com/news/20151226/west-virginian-of-the-year-katherine-g-johnson |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827135853/http://www.wvgazettemail.com/news/20151226/west-virginian-of-the-year-katherine-g-johnson |archive-date=August 27, 2017 |access-date=February 12, 2016 |website=[[Charleston Gazette-Mail]]}}</ref> جانسون له ډېر لږ عمر څخه په ریاضي کې پیاوړې وړتیاوې لرلې. له دې امله چې د ګرین بریر په ښارګوټي کې افریقايي الاصله امریکايي وګړو له اتم ټولګي څخه وروسته په دولتي ښوونځیو کې د زده کړو حق نه درلود کورنۍ یې پرېکړه وکړه چې ماشومان یې د لویدیځې ویرجینیا د انستیتیو برخې عالي ښوونځي ته ولاړ شي. د دوی د ښوونځي ودانۍ د لویدیځې ویریجنیا د ایالتي کالج په کمپلکس کې دننه موقعیت درلود او جانسون هم د ۱۰ کلنۍ په عمر په دغه ښوونځي کې زده کړې پیل کړې. له همدې امله کورنۍ یې د ښوونځيو د پیلېدو پر مهال انستیتیو ته راتله او په اوړي کې به بېرته وایټ سلفور سپرېنګ ته تله.<ref>{{cite web |last=Shetterly |first=Margot Lee |date=December 1, 2016 |title=From Hidden to Modern Figures – Katherine Johnson Biography |url=https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908094437/https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography/ |archive-date=September 8, 2018 |access-date=March 1, 2017 |website=NASA}}</ref><ref name="NASA feature">{{cite web |date=November 24, 2015 |editor=Yvette Smith<!--Not stated--> |title=Katherine Johnson: The Girl Who Loved to Count |url=https://www.nasa.gov/feature/katherine-johnson-the-girl-who-loved-to-count |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228205427/https://www.nasa.gov/feature/katherine-johnson-the-girl-who-loved-to-count/ |archive-date=February 28, 2017 |access-date=March 1, 2017 |website=NASA |quote=Fascinated by numbers and smart to boot, for by the time she was 10 years old, she was a high school freshman&nbsp;– a truly amazing feat in an era when school for African-Americans normally stopped at eighth grade for those who could indulge in that luxury. Katherine skipped several grades to graduate from high school at 14 and from college at 18.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Johnson |url=https://spacegrant.org/programs/service-award/johnson/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226170728/https://spacegrant.org/programs/service-award/johnson/ |archive-date=February 26, 2020 |access-date=February 26, 2020 |website=National Space Grant Foundation |language=en-US}}</ref> د ۱۴ کلنۍ په عمر له دغه ښوونځي څخه له فراغت وروسته، جانسون د لویدیځې ویرجینا په ایالتي کالج کې نوم ثبت کړ چې له تاریخي پلوه تورپوستو ته اړوند کالج و. هغې به د دغه کالج په ټولو هغو ټولګیو کې ونډه اخیسته چې ریاضي ته به اړوند وو. دلته ګڼ شمېر ښوونکو هغې ته لارښوونې کولې چې په دغو کې کیمیا پوه او ریاضي پوه آنجی ټرنر کېنګ او ډبلیو ډبلیو شیفلین کلیتور شامل و؛ کېنګ په ښوونځي کې د زده کړو پر مهال نوموړې ته لارښوونې کولې او کلیتور هم دریم افریقايي الاصله امریکايي و چې په ریاضیاتو کې یې دوکتورا لرله. کلیتور په خپل روزنیز مهالوېش کې یوازې د جانسون لپاره د ریاضیاتو ټولګي زیات کړل. نوموړې په ۱۹۳۷ زکال کې د ۱۸ کلنۍ په عمر د ریاضیاتو او فرانسوي ژبې په برخه کې لیسانس (summa cum laude) سند ترلاسه کړ. جانسون دغه مهال د الفا کاپا الفا په نامه ټولنیز بنسټ غړې وه. له فراغت وروسته نوموړې د ویرجینیا په ماریون کې د تورپوستو په یوه دولتي ښوونځي کې تدریس ته مخه کړه. <ref name="NASA bio">{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography|title=Katherine Johnson Biography|last=Loff|first=Sarah|date=November 22, 2016|newspaper=NASA|language=en|access-date=February 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908094437/https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography/|archive-date=September 8, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="WVGazetteMail2">{{Cite web |last=Gutman |first=David |date=November 16, 2015 |title=WV native, NASA mathematician to receive Presidential Medal of Freedom |url=http://www.wvgazettemail.com/article/20151116/GZ01/151119605/1101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216001223/http://www.wvgazettemail.com/article/20151116/GZ01/151119605/1101 |archive-date=February 16, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=WV Gazette Mail: Charleston Gazette-Mail}}</ref><ref name="NASA feature3">{{cite web |date=November 24, 2015 |editor=Yvette Smith<!--Not stated--> |title=Katherine Johnson: The Girl Who Loved to Count |url=https://www.nasa.gov/feature/katherine-johnson-the-girl-who-loved-to-count |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228205427/https://www.nasa.gov/feature/katherine-johnson-the-girl-who-loved-to-count/ |archive-date=February 28, 2017 |access-date=March 1, 2017 |website=NASA |quote=Fascinated by numbers and smart to boot, for by the time she was 10 years old, she was a high school freshman&nbsp;– a truly amazing feat in an era when school for African-Americans normally stopped at eighth grade for those who could indulge in that luxury. Katherine skipped several grades to graduate from high school at 14 and from college at 18.}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2015 |title=Katherine G. Johnson – Presidential Honorary Doctorate of Humane Letters |url=http://honorarydegrees.wvu.edu/katherine-g-johnson |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025622/http://honorarydegrees.wvu.edu/katherine-g-johnson |archive-date=March 2, 2017 |access-date=March 1, 2017 |website=West Virginia University |publisher=WVU |quote=Katherine Johnson graduated from high school at age 14 and from college at 18.}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 15, 2017 |title=These Two Famous Alpha Kappa Alpha Members Are Getting Their Own Legos |url=https://www.watchtheyard.com/akas/alpha-kappa-alpha-legos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226171037/https://www.watchtheyard.com/akas/alpha-kappa-alpha-legos/ |archive-date=February 26, 2020 |access-date=February 26, 2020 |website=Watch The Yard |language=en-US}}</ref><ref name="NASA bio2">{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography|title=Katherine Johnson Biography|last=Loff|first=Sarah|date=November 22, 2016|newspaper=NASA|language=en|access-date=February 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908094437/https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography/|archive-date=September 8, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|work=SWVA Today|last=Porter-Nichols|first=Stephanie|date=January 24, 2017|title=Council honors one-time Marion teacher Katherine Johnson of 'Hidden Figures'|url=http://www.swvatoday.com/news/smyth_county/article_35c83f32-df64-11e6-a8e6-bfcf3ba856af.html|access-date=October 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014092136/https://www.swvatoday.com/news/smyth_county/article_35c83f32-df64-11e6-a8e6-bfcf3ba856af.html|archive-date=October 14, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Shetterly|first=Margot Lee|url=https://archive.org/details/hiddenfiguresame0000shet|url-access=registration|title=Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Mathematicians Who Helped Win the Space Race|date=September 6, 2016|publisher=William Morrow|isbn=978-0-06-236361-9|pages=[https://archive.org/details/hiddenfiguresame0000shet/page/24 24]|language=en}}</ref> په ۱۹۳۹ زکال کې وروسته له هغه چې له خپل لومړني مېړه جیمز ګوبل سره یې واده وکړ، د تدریس چارو ته یې شا کړه او د ریاضي په برخه کې یې د ماسټرۍ زده کړې پیل کړې. هغې د لومړي سمستر وروسته زده کړې پرېښودې او هوډ یې وکړ چې په خپل کورني ژوند تمرکز وکړي. نوموړې لومړنۍ افریقايي الاصله مېرمن وه چې د لویدیځې ویرجینیا په مورګان ټاون کې یې د لویدیځې ویرجینیا په پوهنتون کې د ماسټرۍ زده کړو ته مخه کړې وه.<ref name="Gutman3">{{Cite web |last=Gutman |first=David |date=December 26, 2015 |title=West Virginian of the Year: Katherine G. Johnson |url=http://www.wvgazettemail.com/news/20151226/west-virginian-of-the-year-katherine-g-johnson |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827135853/http://www.wvgazettemail.com/news/20151226/west-virginian-of-the-year-katherine-g-johnson |archive-date=August 27, 2017 |access-date=February 12, 2016 |website=[[Charleston Gazette-Mail]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=1938 |title=Missouri ex rel. Gaines v. Canada 305 U.S. 337 (1938) |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/305/337/case.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217034207/https://supreme.justia.com/cases/federal/us/305/337/case.html |archive-date=February 17, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=Justia US Supreme Court}}</ref><ref name="NASA bio4">{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography|title=Katherine Johnson Biography|last=Loff|first=Sarah|date=November 22, 2016|newspaper=NASA|language=en|access-date=February 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908094437/https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography/|archive-date=September 8, 2018|url-status=live}}</ref> <ref name="NASA bio3">{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography|title=Katherine Johnson Biography|last=Loff|first=Sarah|date=November 22, 2016|newspaper=NASA|language=en|access-date=February 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908094437/https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography/|archive-date=September 8, 2018|url-status=live}}</ref> == مسلکي چارې == جانسون پرېکړه وکړه چې د یوې څېړنیزې ریاضي پوهې په توګه دنده ترسره کړي، په داسې حال کې چې دغه مهال ډېره ستونزمنه وه دغه ډول چارو ته دې افریقايي الاصله امریکایان لاسرسی ومومي. د ۱۹۵۲ زکال پر مهال د یوې کورنۍ میلمستیا په ترڅ کې د دوی یو خپلوان دې موضوع ته اشاره وکړه چې د هوانوردۍ د مشاوریت ملي کمېټه (NACA) ریاضي پوهان استخدام کوي. دغې کمېټې د ویرجینیا په همپټون سیمه کې لانګلي هوايي ډګر ته څېرمه د لانګلي په مموریال هوايي لابراتوار کې موقعیت درلود. دغه مهال NACA د هدایت او ګرځندوی برخو لپاره د سپین پوستو په څېر افریقايي الاصله امریکايي ریاضي پوهان استخدام کول. جانسون د دغې ادارې د کار وړاندیز د ۱۹۵۳ زکال په جون میاشت کې ومانه. <ref name="NASA bio5">{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography|title=Katherine Johnson Biography|last=Loff|first=Sarah|date=November 22, 2016|newspaper=NASA|language=en|access-date=February 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908094437/https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography/|archive-date=September 8, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Katherine Johnson - Oral History2">{{Cite web |title=Katherine Johnson&nbsp;– Oral History |url=http://www.visionaryproject.org/johnsonkatherine/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223212717/http://www.visionaryproject.org/johnsonkatherine/ |archive-date=February 23, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=National Visionary Leadership Project}}</ref> د مشاهداتي رهبرۍ د ملي پروژې له خوا د ارشیف شوي شفاهي تاریخ پر بنسټ:<blockquote>په پیل کې نوموړې [جانسون] د ښځو په هغه ډله کې کار کاوه چې ریاضیکي محاسبات یې ترسره کول. کاترین په دغه ډله کې شاملې ښځې د هغو مجازي «کمپیوټرونو په توګه یادې کړې چې لمنې یې اغوستې». د هغوی اصلي دنده د الوتکو د تورې بکسې لوستل او همدارنګه د کره ریاضیکي محاسباتو ترسره کول وو. له دې وروسته یوه ورځ کاترین (او د هغې یو همکار) په موقت ډول د الوتنو په څېړنیزه ډله کې چې غړي یې ټول نارینه وو کار وکړ. د تحلیلي هندسې په برخه کې د کاترین پوهه لامل وګرځېده چې د هغې نارینه مشران او همکاران دا له یاده وباسي چې «هغه بېرته خپلې پخوانۍ ډلې ته ولېږي». په داسې حال کې چې تل نژادي او جنسیتي خنډونه شته وو، خو دغو خنډونو نور د کاترین پر وړاندې شتون نه درلود. کاترین غوڅ دریځ درلود او غوښتل یې د مشرتابه پلاوي په ناستو کې ګډون وکړي (چېرې چې له دې وړاندې هېڅ مېرمنې ونډه نه لرله). هغې په ډېرې سادګۍ سره خلکو ته ویل چې دې دا کار وکړ او دغه چاره دې ته اړونده ده. <ref name="Katherine Johnson - Oral History3">{{Cite web |title=Katherine Johnson&nbsp;– Oral History |url=http://www.visionaryproject.org/johnsonkatherine/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223212717/http://www.visionaryproject.org/johnsonkatherine/ |archive-date=February 23, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=National Visionary Leadership Project}}</ref></blockquote>له ۱۹۵۳ زکال څخه تر ۱۹۵۸ زکال پورې جانسون د یو کمپیوټر په څېر کار کاوه او د الوتکو لپاره یې د باد د کمښت په څېر موضوعات تحلیل کول. جانسون چې په پیل کې د ریاضي پوهې ډوروټي واګان تر مشرۍ لاندې د لویدیځې برخې د کمپیوټرونو په څانګه کې ګمارل شوې وه، د لانګلي ډګر د الوتنو د څېړنیزې برخې د هدایت او کنټرول په برخه کې وګمارل شوه. په دغه برخه کې یوازې سپین پوستو نارینه انجینرانو کار کاوه. د ویرجینیا په ایالت کې د نژادۍ جلاتوب قوانینو او همدارنګه په فدرال کاري چاپېریال کې ویش ته پام چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د ولسمشر ویډرو ویلسون د ادارې پر مهال معرفي شوی و، په محاسباتي ډله کې د جانسون په ګډون شاملې ټولې افریقایي الاصله امریکايي مېرمنې اړ وې څو له خپلو سیالو سپین پوستو څخه جلا کار وکړي، په جلا ځای کې خواړه وخوري او له جلا تشنابونو ګټنه وکړي. د هغوی په دفتر باندې د تورپوستو کمپیوټرونو نوم اېښودل شوی و. له WHRO-TV سره په مرکه کې جانسون څرګنده کړه چې هغې «په ناسا کې د توپیر احساس نه کاوه، ځکه هلته ټولو څېړنه کوله. هلته مو ماموریت درلود او په هغو مو کار کاوه، یوازې دا مهمه وه چې باید کار وکړو ... او د غرمې د ډوډۍ په وقفه کې قطعې ووهو». هغې زیاته کړه: «ما هېڅ ډول جلاتوب نه دی احساس کړی، پوهېدم چې شتون لري، خو احساس مې نه کړ». <ref name="Jim Hodges">{{cite web |last=Hodges |first=Jim |date=August 26, 2008 |title=She Was a Computer When Computers Wore Skirts |url=http://www.nasa.gov/centers/langley/news/researchernews/rn_kjohnson.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114124545/http://www.nasa.gov/centers/langley/news/researchernews/rn_kjohnson.html |archive-date=November 14, 2016 |access-date=December 29, 2016 |work=Langley Research Center |publisher=NASA}}</ref><ref name="buckley">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/06/books/on-being-black-female-math-whizzes-during-the-space-race.html|title=On Being a Black Female Math Whiz During the Space Race|last=Buckley|first=Cara|date=September 6, 2016|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=September 6, 2016|page=C1|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906030123/http://www.nytimes.com/2016/09/06/books/on-being-black-female-math-whizzes-during-the-space-race.html|archive-date=September 6, 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2016 |title=Katherine Johnson Interview: NASA's Human-Computer |url=http://www.historyvshollywood.com/video/katherine-johnson-interview-nasa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303050429/http://www.historyvshollywood.com/video/katherine-johnson-interview-nasa/ |archive-date=March 3, 2017 |access-date=March 2, 2017 |website=HistoryvsHollywood.com |publisher=CTF Media}}</ref><ref name="buckley2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/06/books/on-being-black-female-math-whizzes-during-the-space-race.html|title=On Being a Black Female Math Whiz During the Space Race|last=Buckley|first=Cara|date=September 6, 2016|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=September 6, 2016|page=C1|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906030123/http://www.nytimes.com/2016/09/06/books/on-being-black-female-math-whizzes-during-the-space-race.html|archive-date=September 6, 2016|url-status=live}}</ref> == شخصي ژوند او مړینه == کاترین او جیمز فرانسېس ګوبل درې لوڼې لرلې. د دوی کورنۍ له ۱۹۵۳ زکال وروسته د ویرجینیا په نیوپورټ نیوز کې ژوند کاوه. جیمز په ۱۹۵۶ زکال کې د مغزي تومور له امله چې د درملنې وړ نه و ومړ. درې کاله وروسته کاترین له جیمز اې. «جیم» جانسون سره واده وکړ چې د متحده ایالاتو د پوځ افسر و او همدارنګه یې د کوریا په جګړه کې ونډه اخیستې وه؛ دغې جوړې ۶۰ کاله ګډ ژوند وکړ تر دې چې نوموړی د ۲۰۱۹ زکال په مارچ میاشت کې د ۹۳ کلنو په عمر ومړ. جانسون شپږ لمسیان او ۱۱ کړوسیان لرل چې د ویرجینیا په همپټون کې یې ژوند کاوه. هغې خپل لمسیان هڅول څو د ساینس او ټکنالوژۍ په برخه کې مسلکونو ته مخه کړي. <ref name="kj">{{cite web |last1=Johnson |first1=Katherine |last2=Hylick |first2=Joylette |last3=Moore |first3=Katherine |date=May 26, 2021 |title=How a Pioneering Mathematician Held Her Family Together in the Wake of Her Husband's Medical Emergency |url=https://lithub.com/how-a-pioneering-mathematician-held-her-family-together-in-the-wake-of-her-husbans-medical-emergency/ |access-date=May 26, 2021 |website=Literary Hub}}</ref><ref name="NYT2">{{Cite web |last=Fox |first=Margalit |author-link=Margalit Fox |date=February 25, 2020 |title=Katherine Johnson Dies at 101; Mathematician Broke Barriers at NASA |url=https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224154106/https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |archive-date=February 24, 2020 |access-date=February 24, 2020 |page=A1 |newspaper=The New York Times}}</ref><ref name="St Andrews">{{cite web |author=J. J. O'Connor |author2=E. F. Robertson |date=February 2020 |title=Katherine Coleman Goble Johnson |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Johnson_Katherine.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622080756/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Johnson_Katherine.html |archive-date=June 22, 2018 |access-date=February 26, 2020 |website=School of Mathematics & Statistics University of St Andrews, UK}}</ref><ref name=":0">{{cite web |title=Obituary: James A. Johnson |url=https://www.ohsmithandsonfuneralhome.com/obituary/james-johnson |access-date=February 24, 2020 |publisher=O.H. Smith & Son Funeral Home}}</ref><ref>{{Cite news|last=Fountain|first=Nigel|url=https://www.theguardian.com/science/2020/feb/24/katherine-johnson-obituary|title=Katherine Johnson obituary|date=February 24, 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=February 26, 2020|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226023231/https://www.theguardian.com/science/2020/feb/24/katherine-johnson-obituary|archive-date=February 26, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Untold History of Women in Science and Technology: Katherine Johnson |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/node/311241 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220071820/https://obamawhitehouse.archives.gov/node/311241 |archive-date=February 20, 2017 |access-date=October 22, 2016 |website=The White House}}</ref> جانسون د ۲۰۲۰ زکال د فبروري میاشتې په ۲۴مه نېټه د ۱۰۱ کلونو په عمر د نیوپورټ د زړو کسانو په پالنځای کې مړه شوه. د هغې له مړینې وروسته د ناسا مشر جیم برایډنسټین هغه «امریکايي اتله» وبلله او څرګنده یې کړه چې «د هغې مخکښ میراث به هېڅکله له یاده وه نه ویستل شي». <ref>{{cite web |last=Brekke |first=Gregg |date=January 10, 2017 |title=Real life 'Hidden Figures' mathematician is longtime Presbyterian |url=https://pres-outlook.org/2017/01/real-life-hidden-figures-mathematician-longtime-presbyterian/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224164531/https://pres-outlook.org/2017/01/real-life-hidden-figures-mathematician-longtime-presbyterian/ |archive-date=February 24, 2020 |website=The Presbyterian Outlook}}</ref><ref>{{Cite tweet|first=Jim|last=Bridenstine|author-link=Jim Bridenstine|date=February 24, 2020|user=JimBridenstine|number=1231946829962584065|title=Our @NASA family is sad to learn the news that Katherine Johnson passed away this morning at 101 years old. She was an American hero and her pioneering legacy will never be forgotten. https://www.nasa.gov/content/katherine-johnson-biography}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.wtkr.com/news/local-hero-nasa-mathematician-katherine-johnson-dies-at-101|title=Local hero, NASA mathematician Katherine Johnson dies at 101|work=[[WTKR]]|date=February 24, 2020|access-date=February 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224193445/https://www.wtkr.com/news/local-hero-nasa-mathematician-katherine-johnson-dies-at-101|archive-date=February 24, 2020|url-status=live}}</ref><ref name="NYT3">{{Cite web |last=Fox |first=Margalit |author-link=Margalit Fox |date=February 25, 2020 |title=Katherine Johnson Dies at 101; Mathematician Broke Barriers at NASA |url=https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224154106/https://www.nytimes.com/2020/02/24/science/katherine-johnson-dead.html |archive-date=February 24, 2020 |access-date=February 24, 2020 |page=A1 |newspaper=The New York Times}}</ref> == سرچينې == rxf3q55kmrvzngvwpp8yygotp12tz5e 0 72475 371203 324484 2026-11-08T18:25:10Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371203 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} '''ماري انتوانېت''' (په انګلیسي: Marie Antoinette؛ پیدایښت: ۲-نومبر-۱۷۵۵، مړینه: ۱۶-اکټوبر-۱۷۹۳) د فرانسې تر انقلاب مخکې د فرانسې وروستۍ ملکه وه. هغه د اتریش ارشیدوکس په توګه وزېږېدله او د ملکې ماریا ترزا او امپراتور لومړي فرانسېس تر ټولو کشره لور او له آخره دوه‌یم ماشوم ؤ. د ۱۷۷۰ز کال په مې میاشت کې د ۱۴ کلونو عمر په لرلو سره له لویس-اګوسټې (د فرانسې د تاج او تخت څرګند پاتوړی) سره له واده وروسته د فرانسې د ولیعهد مېرمن (دوفینه) شوه. د ۱۷۷۴ کال د مې پر ۱۰^مه خاوند یې د شپاړلسم لویس په توګه پر تخت کښېناسته او هغه ملکه شوه.<ref>{{Citation|last=Jones|first=Daniel|title=English Pronouncing Dictionary|year=2003|editor=Peter Roach|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-3-12-539683-8|author-link=Daniel Jones (phonetician)|editor2=James Hartmann|editor3=Jane Setter|orig-year=1917}}.</ref> په شاهي دربار کې د ماري انتوانېت موقف هغه مهال لوړ شو چې له واده څخه اته کاله وروسته یې د ماشوم لرلو هوډ وکړ. سره له‌دې، هغې د خلکو په منځ کې خپل محبوبیت او ګرانښت له لاسه ورکړ، ځکه چې فرانسوي اغواګرو پر هغې د عیاشۍ، بې‌عفتۍ، د نامشروعو ماشومانو لرلو او د فرانسې له دښمنانو (په تېره بیا د هغې اصلي ټاټوبی «اتریش») سره د خواخوږۍ تورونه ولګول. د الماسو د غاړه‌ګۍ درواغو تورونو د هغې شهرت تر ډېره له‌منځه یووړ. د انقلاب پر مهال، هغه د «Madame Déficit» (د بودجې د کسر مېرمن) په نامه مشهوره شوه، ځکه چې د خلکو په باور په هېواد کې مالي او اقتصادي کړکېچ د هغې د لوړو لګښتونو او د تورګو او نېکر له مالي او ټولنیزو اصلاحاتو سره د هغې مخالفت له‌امله رامنځ شوی ؤ.<ref>Royal household spending in 1788 was 13% of total state expenses (excluding interest on debts).(Finances of Louis XVI (1788) | Nicholas E. Bomba https://blogs.nvcc.edu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420130803/http://blogs.nvcc.edu/ |date=2011-04-20 }} › nbomba › files › 2016/10, https://books.google.com/books?id=ixJWG9q0Eo4C</ref> د انقلاب په اوږدو کې، وروسته له هغې چې دولت د ۱۷۸۹ کال په اکټوبر میاشت کې د شاهي کورنۍ غړي په تویلري ماڼۍ کې په کورني بند کې ونیول، څوګونې پېښې له ماري انتوانېت سره اړوند وګڼل شوې. د ۱۷۹۱ کال په جون میاشت کې «وارېن ته د الوتنې» هڅه او د لومړۍ ټلوالې په جګړه کې د هغې لاس لرل د فرانسویانو پر عامه افکارو باندې خورا ناوړه اغېزه پرېښوده. د ۱۷۹۲ کال د اګوسټ پر ۱۰^مه پر تویلري باندې د بریدونو له‌امله شاهي کورنۍ له مجبورې ورځې د فرانسې ملي شورا ته پناه یوړه او د کورنۍ ټول غړي د اګوسټ پر ۱۲^مه د معبد په زندان کې بندي شول. د ۱۷۹۲ کال د سپټمبر پر ۲۱^مه شاهي نظام نسکور او د ۱۷۹۳ کال د جنوري پر ۲۱^مه شپاړلسم لویس د ګیوتین (د سر پرې کولو ماشین) په واسطه اعدام شو. د ماري انتوانېت محاکمه د ۱۷۹۳ کال د اکټوبر پر ۱۴^مه پیل شوه؛ هغه دوه ورځې وروسته د انقلابي محکمې له‌لوري د هېواد سره په خیانت محکومه شوه او د خپل خاوند په څېر د ګیوتین په واسطه د انقلاب په څلورلارې کې اعدام شوه. == د ژوند لومړي کلونه == ماریا انتوانیا د ۱۷۵۵ز کال د نومبر پر ۲^مه د ماښام پر ۰۸:۳۰ بجو د اتریش په ویانا کې په هوفبورګ ماڼۍ کې زېږېدلې وه. هغه د ملکې ماریا ترزا (د هابسبورګ ټولواکمنۍ حاکمه) او لومړي فرانسېس (د مقدس روم ټولواکمن) تر ټولو کشره لور وه. تعمیدي مور او پلار یې د پُرتګال ملکه او پاچا ماریانا وېکتوریا او لومړی جوزف وو؛ ارشیدوک جوزف او ارشیدوکس ماریا انا د خپلې نوې زېږېدلې خور لپاره د وکالتي استازو په توګه عمل وکړ. ماریا انتوانیا د کاتولیک د تعزیت په ورځ «د مړو د ارواوو ورځ» کې زېږېدلې وه، خو د زوکړې نېټه یې د نومبر ۱^ړي ته واړول شوه او په دې توګه د یوې کلنۍ زوړکړې ورځ یې د «واړه قدیسیانو په ورځ» ونمانځل شوه. له زېږېدو وروسته، ډېر ژر د شاهي کورنۍ د ماشومانو روزونکي «کونتس فون براندیس» تر څارنې لاندې ونیول شوه. ماریا انتوانیا له خپلې خور «ماریا کارولینا» سره، چې درې کاله مشره وه، یوځای لویه شوه او د ژوند تر پایه یې له هغې سره نږدې اړیکې درلودې او د زړه راز یې ورسره کاوه. ماریا انتوانیا له خپلې مور سره، چې ورته یې د «کوچنۍ مېرمن انتوانیا» نوم ورکړی ؤ، له ډېرې مودې وروسته ښه شوه خو اړیکه یې خورا مینه‌ناکه پاتې شوه.<ref>{{Cite web |title=The Birth of Marie Antoinette {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/birth-marie-antoinette |access-date=2022-11-20 |website=www.historytoday.com}}</ref><ref>{{Harvnb|Fraser|2002|p=5}}</ref><ref name="Fraser 2002 5–6">{{Harvnb|Fraser|2002|pp=5–6}}</ref><ref name="liaisons">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref><ref name="d'Armaillé">{{cite book|first=Marie Célestine Amélie|last=de Ségur d'Armaillé|author-link=Marie Célestine Amélie d'Armaillé|title=Marie-Thérèse et Marie-Antoinette|publisher=[[Editions Didier Millet]]|date=1870|location=Paris, France|pages=34, 47}}</ref><ref>{{Harvnb|Lever|2006|p=10}}</ref><ref name="Fraser 2001 166–170">{{Harvnb|Fraser|2001|pp=22–23, 166–70}}</ref> ماریا انتوانیا تر پېغلتوبه په هوفبورګ او شونبرون ماڼیو کې ژوند کاوه؛ شونبرون د شاهي کورنۍ د دوبي مېشتځای ؤ. د ۱۷۶۲ کال د اکټوبر پر ۱۳^مه اووه کلنه ماریا په شونبرون کې له یوه عجیبه ماشوم «وُلفګنګ امادیوس موزارت» سره، چې دوه میاشتې ورڅخه کشر ؤ، اشنا شوه. که څه هم په خصوصي توګه یې تعلیم وکړ، خو د زده‌کړې پایلې یې د تمې وړ نه‌وې. په ۱۰ کلنۍ کې یې په آلماني یا د شاهي دربار په نورو متداولو ژبو (لکه فرانسوي او ایټالیایي) لیک او لوست کولای نه‌شو او د غږېدلو پر مهال یې ژبه بنده راتله. د کریستوف ویلي‌بالد ګلوک تر نظر لاندې، ماریا انتوانیا په موسیقي کې ډېره تکړه شوه. هغې د چنګ، هارپسي‌کورډ او شپېلۍ غږول زده‌کړل. هغې د کورنۍ په ماښامني بانډار کې سندرې ویلې او خورا زړه‌کښونکی غږ یې درلود. په نڅا کې هم څه کمه نه‌وه، «نفیس» وقار یې درلود او له نانځکو سره یې مینه وه.<ref name="liaisons2">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref><ref>{{cite book|first=Philippe|last=Delorme|author-link=Philippe Delorme|title=Marie-Antoinette. Épouse de Louis XVI, mère de Louis XVII|url=https://archive.org/details/marieantoinettee0000delo|publisher=Pygmalion Éditions|date=1999|page=[https://archive.org/details/marieantoinettee0000delo/page/13 13]}}</ref><ref name="liaisons3">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref><ref name="d'Armaillé2">{{cite book|first=Marie Célestine Amélie|last=de Ségur d'Armaillé|author-link=Marie Célestine Amélie d'Armaillé|title=Marie-Thérèse et Marie-Antoinette|publisher=[[Editions Didier Millet]]|date=1870|location=Paris, France|pages=34, 47}}</ref><ref>{{cite book|first=Évelyne|last=Lever|author-link=Évelyne Lever|title='C'état Marie-Antoinette|publisher=[[Fayard]]|location=Paris, France|date=2006|page=14|ref=none}}</ref><ref name="Cronin 1989 45">{{Harvnb|Cronin|1989|p=45}}</ref><ref>{{Harvnb|Fraser|2002|pp=32–33}}</ref><ref name="liaisons4">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref><ref>{{Harvnb|Cronin|1989|p=46}}</ref><ref name="Weber2007">{{harvnb|Weber|2007|p=13–14}}</ref> د ۱۷۶۷ز کال په اکټوبر کې په ویانا کې د چېچک وبا له‌امله د مشرې خور «ماریا جوزِفا» مړینې، پېغله ماریا انتوانیا ډېره خپه کړه. ماریا انتوانیا ته د ژوند په وروستیو کې ډېر یادېدل چې رنځورې ماریا جوزِفا هغه په غېږ کې نیولې وه او هغې ته یې ویل چې هېڅکله به ناپولي ته سفر ونه‌کړي ترڅو د ناپولي پاچا څلورم فردیناند سره (چې کوژدن یې ورسره شوی ؤ) واده وکړي.{{Sfn|Fraser|2002|p=28}} وروسته په ۱۷۶۸ز کال کې، مَتیو-ژاک دو ورموند د پنځلسم لویس له‌لوري واستول شو ترڅو ماریا انتوانیا ته په کور کې په خصوصي توګه سبق ووایي، ځکه چې هغه د شپاړلسم لویس راتلونکې مېرمن وه. آبه دو ورموند، چې د یوه ښوونکي په توګه یې خدمت کاوه، ولیدل چې هغه په زده‌کړو کې ښه نه‌ده او په ۱۳ کلنۍ کې لا لیک او لوست نه‌شي کولای. خو له‌دې سره، سره، ښوونکي وستایله او ویل یې چې، «ستا شخصیت، ستا زړه، هر څه دې ډېر ښه دي». ښوونکي ولیدل چې «ماریا انتوانیا هغومره هم ټنبله نه‌وه چې په هکله یې فکر کېده»، خو «هغه په نسبي توګه لټه او بې‌پروا ده او درس ورکول ورته ګران دي».<ref name="Marie Antoinette">{{cite web |date=November 2006 |title=Marie Antoinette |url=https://www.smithsonianmag.com/history/marie-antoinette-134629573/ |publisher=Smithsonian Magazine}}</ref> == د فرانسې د ولیعهد مېرمن (دوفینه) (۱۷۷۰ تر ۱۷۷۴ز) == له اووه کلنې جګړې او د ۱۷۵۶ز کال له ډیپلوماتیک انقلاب وروسته، ملکې ماریا ترزا هوډ وکړ ترڅو خپل د کلونو، کلونو دښمن د فرانسې پاچا شپاړلسم لویس سره دښمني ته د پای ټکی کښېږدي. دواړو یې غوښتل چې د پروشیا او لویې بریتانیا لوړې هیلې او خوبونه له خاورو سره یو کړي او په خپلو متبوعو هېوادونو کې قطعي سوله راولي؛ په‌دې توګه دواړو یې پیوستون او متفق کېدنه لاسلیک کړه: د ۱۷۷۰ کال د فبروري پر ۷^مه پنځلسم لویس په رسمي ډول ماریا انتوانیا خپل لمسي او وارث، د بېري دوک او د فرانسې ولیعهد (دوفین) «لویس-اګوسټې» ته وغوښتله.<ref name="liaisons5">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref> ماریا انتوانیا په رسمي ډول د هابسبورګ په سیمو کې له خپلو حقونو څخه تېره شوه او د اپرېل پر ۱۹^مه یې په غیابي ډول د ویانا په اګوسټیني کلیسا کې د فرانسې له ولیعهد (دوفین) سره واده وکړ او د دوفین پر ځای یې ورور ارشیدوک فردیناند ودرېده. د مې پر ۱۴^مه یې له خپل خاوند سره د کومپین ځنګله په یوې څنډه کې ولیدل. فرانسې ته له رسېدو وروسته، هغې د خپل نامه فرانسوي لیکبڼه غوره کړه: ماري انتوانېت. د ۱۷۷۰ کال د مې پر ۱۶^مه د یوه بل تشریفاتي واده مراسم د ورسای په ماڼۍ کې ترسره شول؛ له جشن او خوشحالیو وروسته، ناوې او زوم د کورنۍ او خپلوانو له‌لوري ځانګړې خونې ته هدایت شول ترڅو د دود او دستور له‌مخې د یوشمېر شاهدانو په حضور کې د لومړي ځل لپاره کورواله وکړي. له هغه ځایه چې لویس-اګوسټې او ماري انتوانېت د راتلونکو ۷ کلونو په موده کې په واقعي معنی سره کورواله نه‌کوله او جنسي مقاربت یې نه‌درلود، شهرت او نېکنامي یې د خپلو او پردیو په نظر کې خړه شوه.<ref>{{Harvnb|Fraser|2001|pp=51–53}}</ref><ref>{{Harvnb|Pierre Nolhac|La Dauphine Marie Antoinette, 1929||pp=46–48}}</ref><ref name="liaisons6">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref><ref>{{Harvnb|Fraser|2001|pp=70–71}}</ref><ref>{{Harvnb|Nolhac|1929|pp=55–61}}</ref>{{sfnm|Fraser|2001|1p=157|2a1=d'Arneth|2a2=Geffroy|2y=1874|2pp=80–90, 110–115}} == لومړنی ژوند == ماري انتوانت د ۱۷۵۵ زکال د نومبر په ۲مه نېټه د اتریش د وین ښار په هافبورګ ماڼۍ کې د شپې په ۸:۳۰ بجو وزیږېده. دا د هابسبورګ سترواکۍ د ملکې ماریا ترزا او د روم د سپېڅلې سترواکۍ د سترواک لومړي فرانسېس کشرۍ لور وه. د هغې لپاره د پلار او مور ځای ناستي د پرتګال پاچا او ملکه؛ لومړی ژوزف او ماریانا ویکټوریا وو. لوی دوک ژوزف او لویې دوشس ماریا انا د خپلې نوې زیږېدلې خور د پالونکو په توګه عمل کاوه. ماري انتوانت د ټولو ارواه ګانو د ورځې په نامه د کاتولیکانو د ویر څرګندونې په ورځ وزیږېده؛ له همدې امله یې د ماشومتوب پر مهال د زوکړې ورځ له دغې ورځې یوه ورځ وروسته لمانځل کېده ځکه چې د زیږون اصلي ورځ یې چې د ټولو مقدسینو ورځ وه د ځانګړو مراسمو په ترڅ کې به لمانځل کېدله. له زیږون څخه لږ وروسته هغه د فرانسې د سترواکۍ د ماشومانو پالونکې، کونټیس فون برانډیس ته د پالنې په موخه وسپارل شوه. ماري آنتوانت له خپلې خور ماریا کارولینا سره چې درې کاله له دې مشره وه، یوځای را لویه او د ټول عمر لپاره دواړو ځانګړې اړیکه لرله. ماري په پیل کې له خپلې مور سره جنجالي خو بالاخره یې عاشقانه اړیکه لرله او مور یې هم «کوچنۍ مېرمن انتوني» بلله. <ref>{{Harvnb|Fraser|2002|p=5}}</ref><ref name="Fraser 2002 5–62">{{Harvnb|Fraser|2002|pp=5–6}}</ref><ref name="liaisons7">{{cite book|first=Michel|last=de Decker|title=Marie-Antoinette, les dangereuses liaisons de la reine|publisher=Belfond|location=Paris, France|date=2005|isbn=978-2714441416|pages=12–20}}</ref><ref name="d'Armaillé3">{{cite book|first=Marie Célestine Amélie|last=de Ségur d'Armaillé|author-link=Marie Célestine Amélie d'Armaillé|title=Marie-Thérèse et Marie-Antoinette|publisher=[[Editions Didier Millet]]|date=1870|location=Paris, France|pages=34, 47}}</ref><ref>{{Harvnb|Lever|2006|p=10}}</ref><ref name="Fraser 2001 166–1702">{{Harvnb|Fraser|2001|pp=22–23, 166–70}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Birth of Marie Antoinette {{!}} History Today|url=https://www.historytoday.com/archive/birth-marie-antoinette|access-date=2022-11-20|website=www.historytoday.com}}</ref> == محاکمه او اعدام (۱۴ – ۱۶ اکتوبر ۱۷۹۳ زکال) == ماري انتوانت د ۱۷۹۳ زکال د اکتوبر په ۱۴مه د انقلابي محکمې له خوا محاکمه شوه. یو شمېر تاریخ پوهان په دې باور دي چې د محاکمې پایله یې له وړاندې څخه د میخک د توطئې د افشا پر مهال د عامه امنیت د کمېټې له خوا ټاکل شوې وه. هغې او وکیلانو ته یې یوه ورځ وخت ورکړل شو څو خپله دفاعیه چمتو کړي. په هغې باندې په لګول شوو تورونو کې هغه تورونه شامل و چې د افترا پر مهال ورباندې لګول شوي و: په ورسای کې د عیاشۍ تنظیم، د فرانسې د خزانې څخه اتریش ته د میلیونونو لیور لېږنه، په ۱۷۹۲ زکال کې د فرانسې د ملي ګارد د عام وژنې پلان، دا چې خپل زوی یې د فرانسې نوی پاچا اعلان کړی و او همدارنګه له محارمو سره د زنا تور چې زوی یې لویي چارلز ورباندې ولګاوه؛ چارلز د راډیکال ژاک هربرت له خوا کنټرول کېده او هغه ورباندې فشار راووړ چې په خپلې مور دغه ډول تور ولګوي. دغه تور د ماري انتوانت له احساسي غبرګون سره مخ شو، د دغه تور اړوند یې له ځواب ویلو ډډه وکړه او پر ځای یې د محاکمې په خونه کې ټولې میندې راوبللې. د هغوی غبرګون آرامه کړه ځکه چې هغو ښځو د دې اړوند بل هېڅ ډول زړه سواندي هم نه لرله. <ref>''Procès de Louis XVI, de Marie-Antoinette, de Marie-Elisabeth et de Philippe d'Orléans'', Recueil de pièces authentiques, Années 1792, 1793 et 1794, De Mat, imprimeur-libraire, Bruxelles, 1821, p. 473</ref>{{sfn|Castelot|1962|pp=496–500}} ماري انتوانت د اکتوبر په ۱۶مه په دریو تورونو کې پړه وګڼل شوه: د ملي خزانې تشول، د هېواد د داخلي او بهرني امنیت پر وړاندې توطئه او د د دښمن په ګټه د جاسوسۍ د چارو د ترسره کولو له امله لوی خیانت. وروستی جرم یې په یوازې بڼه په اعدام باندې د محکومیت لپاره کافي و؛ په داسې حال کې چې په تر ټولو ناوړه حالت کې هغې او وکیلانو یې تمه لرله چې د ابدي حبس جزا به ورته وټاکل شي. هغې د خپل ژوند په وروستیو ساعتونو کې د پنځلسم لویي لمسۍ او خپلې نږدې ملګرې مېرمن الیزابت ته لیک ولیکه او په هغو کې یې په خپل پاک وجدان، کاتولیک ایمان او له خپلو ماشومانو سره په مینې ټینګار وکړ. دغه لیک تر الیزابت پورې وه نه رسېد. د هغې وصیت چې له تخت لاندې یې وموندل شو؛ د روبسپیر د مقالاتو د ټولګې برخه جوړوي او د اډم – بونوېنچر کورتیوس له خوا خپور شوی. <ref>''Le procès de Marie-Antoinette'', Ministère de la Justice, 17 October 2011, (French) [http://www.justice.gouv.fr/histoire-et-patrimoine-10050/proces-historiques-10411/le-proces-de-marie-antoinette-22697.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921132933/http://www.justice.gouv.fr/histoire-et-patrimoine-10050/proces-historiques-10411/le-proces-de-marie-antoinette-22697.html|date=21 September 2015}}</ref><ref>{{Harvnb|Furneaus|1971|pp=150–54}}</ref><ref>{{citation|url=http://teaattrianon.blogspot.com/2007/05/last-letter-of-marie-antoinette.html|title=Last Letter of Marie-Antoinette|date=26 May 2007|work=Tea at Trianon}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=Zwx_FBzaUxEC&q=Courtois&pg=PA101|title=Papiers inédits trouvés chez Robespierre, Saint-Just, Payan, etc. supprimés ou omis par Courtois...|first1=Edme-Bonaventure|last1=Courtois|first2=Maximilien de|last2=Robespierre|date=31 January 2019|publisher=Baudoin|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite journal|title=Documents intéressant E.B. Courtois. In: Annales historiques de la Révolution française, 55e Année, No. 254 (Octobre–Décembre 1983), pp. 624–28|journal=Annales Historiques de la Révolution Française|volume=55|issue=254|pages=624–35|jstor=41915129|last1=Chevrier|first1=M. -R|last2=Alexandre|first2=J.|last3=Laux|first3=Christian|last4=Godechot|first4=Jacques|last5=Ducoudray|first5=Emile|year=1983}}</ref> هغه د اعدام لپاره د چمتووالي پرمهال اړ شوه څو د ساتونکو پر وړاندې خپلې جامې بدلې کړي. دې غوښتل تور رنګه کالي واغوندي، خو اړ کړای شوه چې ساده سپینې جامې واغوندي، هغه جامې چې فرانسوي کونډو ملکو به اغوستې. د دې وېښتان یې غوڅ کړي و، لاسونه یې ورته په شا کې کلک تړلي و او په یوه اوږده پړي یې تړلې وه. د مېړه پر خلاف چې د اعدام لپاره یې په خونه لرونکي اس ګاډي کې یووړ، یو ساعت وخت یې ونیو چې دا یې په یوه سر خلاصې ګاډۍ کې د سېنټ هونر واټ څخه د انقلاب میدان ته بوتله (دغه میدان اوس مهال د کنکورډ میدان نومېږي). هغې د وګړو له سپکاوي سره بیا هم خپل احساسات کنټرول وساتل. چارواکو د هغې د وروستي اعتراف اورېدو لپاره یو کشیش وټاکه. هغه په اس ګاډي کې ورسره څنګ ته کښېناست، خو د اعدام تر ځایه دې ورته پام ونکړ، ځکه چې دغه کشیش له جمهوریت سره بیعت کړی و.<ref>{{Harvnb|Furneaus|1971||pp=155–56}}</ref> له ماري انتوانت څخه د ۱۷۹۳ زکال د اکتوبر په ۱۶مه نېټه سر غوڅ کړای شو. د هغې وروستۍ جمله چې په ناڅاپي ډول یې د خپل اعدام کوونکي په پښه باندې له پښې اېښودو وروسته وویله داسې ثبت شوې ده، «ما وبخښه ښاغلیه! ما دغه چاره په قصدي ډول نه ده ترسره کړې». ماري توسو ته دنده سپارل شوې وه چې د اعدام پر مهال د هغې د سر ماسک جوړ کړي. د هغې مړی د مډلین هدیرې په یوه ناڅرګند قبر کې وغورځول شو؛ دغه هدیرې ډي آنژو واټ ته نږدې موقعیت درلود. له دې امله چې دغه هدیره نوره ډکه وه د ۱۷۹۴ زکال د مارچ په ۲۵ مه وتړل شوه. <ref>{{Harvnb|Fraser|2001|p=440}}</ref><ref>[http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1793-10-23-03-001&pageId=ARCHIVE-The_Times-1793-10-23-03&pageId=undefined The Times 23 October 1793] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101184818/http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1793-10-23-03-001&pageId=ARCHIVE-The_Times-1793-10-23-03&pageId=undefined|date=1 November 2009}}, [[The Times]].</ref><ref>{{cite web|url=https://thoughtcatalog.com/oliver-miller/2012/05/famous-last-words-2/|title=Famous Last Words|date=23 May 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marie_Tussaud.aspx|title=Marie Tussaud|website=encyclopedia.com|access-date=28 March 2016}}</ref><ref>Ragon, Michel, ''L'espace de la mort, Essai sur l'architecture, la décoration et l'urbanisme funéraires'', Michel Albin, Paris, 1981, {{ISBN|978-2-226-22871-0}} [https://books.google.com/books?id=a9ZY3Kv0jtYC&dq=cimeti%C3%A8re+de+la+madeleine+ferm%C3%A9+en+1794&pg=PT125] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203145327/https://books.google.fr/books?id=a9ZY3Kv0jtYC&pg=PT125&lpg=PT125&dq=cimeti%C3%A8re+de+la+madeleine+ferm%C3%A9+en+1794&source=bl&ots=U55hqYOABk&sig=A-0nSU6aAWpd__C0Cu9pFaSQGlA&hl=fr&sa=X&ved=0CDYQ6AEwAmoVChMIvcHKqZ7dyAIVg1YaCh2zww8Z#v=onepage&q=cimeti%C3%A8re%20de%20la%20madeleine%20ferm%C3%A9%20en%201794&f=false|date=3 December 2022}}</ref> === بهرني غبرګونونه === له اعدام وروسته نوموړې له هېواده بهر د فرانسې د انقلاب په جنجالي څېره واوښته. یو شمېر کسانو هغه د انقلاب د پېښو د پړې اچولو لپاره قرباني وبلله. توماس جفرسون په ۱۸۲۱ زکال کې د یوې لیکنې په کولو سره ادعا وکړه چې «د هغې قمار او بې کچې لګښتونه د کنټ ډي ارتیوس او د هغې د ډلې د نورو غړو له قمار سره په خوا کې د خزانې د تشېدو لپاره معقول لامل و چې له امله یې اصلاح کوونکی ملت او مخالفین لاس په کار شول، د هغې انعطاف نه منونکی انحراف او نه کمېدونکې روحیه د دار تر سره د هغې د رسېدو لامل وګرځېدل»؛ هغه زیاته کړې چې «زه تر اوسه په دې باوري یم که چېرې ملکه نه وای هېڅکله به هم انقلاب نه وای رامنځته شوی». <ref>{{Cite web|url=https://www.bartleby.com/400/prose/471.html|title=Passages from his autobiography|date=1854|language=en|publisher=[[bartleby]]|access-date=17 May 2021}}</ref> یو شمېر نور بیا د هغې له برخلیک څخه حیران پاتې شوي وو او هغه یې د انقلاب د ګواښونو نښه بلله. اډمونډ برک په ۱۷۹۰ زکال کې د «فرانسې د انقلاب اړوند د غبرګونونو» تر عنوان لاندې خپله رساله کې چې د ماري د بندي کېدو پر مهال یې په پاریس کې لیکلې وه، د هغې له اعدام وړاندې یې د خواشینۍ څرګندونه وکړه او زیاته یې کړه چې «د ځوانمردۍ وخت تېر شوی او د اروپا افتخارات د تل لپاره له منځه تللی دي»، نور به «هېڅ وخت او هېڅ کله هم رتبې او جنسیت ته هغه پخوانۍ سخاوتمندانه وفاداري وه نه وینو». د هغې خور او د ناپل ملکې ماریا کارولینا د هغې د اعدام له خبر اورېدو وروسته د ماتم حالت اعلان او د انقلابیونو پر وړاندې یې خپله غصه څرګنده کړه. هغې په چټکۍ سره په ناپل کې د اصلاح غوښتونکو او روڼ آندو څخه ملاتړ وځنډاوه او ناپلي سقفانو او کشیشانو ته یې اجازه ورکړه چې د هېواد د سیکولر کېدو چارې په ټپه ودروي؛ ورته مهال یې له ګڼ شمېر هغو کډوالو سره مرسته وکړه چې له انقلابي فرانسې څخه ناپل ته راتښتېدلي و. <ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/maria-carolina-1752-1814#:~:text=On%20October%2015%2C%201767%2C%20the,journey%20to%20Italy%2C%20Josepha%20died.&text=Maria%20Carolina%20cried%20and%20entreated,Neapolitan%20match%20must%20be%20cursed|title=Maria Carolina (1752–1814)|date=2019|language=en|publisher=[[Cengage]]|access-date=17 May 2021}}</ref><ref>{{cite book|last=Burke|first=Edmund|year=1790|title=Reflections on the Revolution in France, And on the Proceedings in Certain Societies in London Relative to that Event. In a Letter Intended to Have Been Sent to a Gentleman in Paris|edition=1|publisher=J.Dodsley in Pall Mall|publication-date=1790|location=London|url=https://archive.org/details/reflections00burkuoft/page/n119/mode/2up|access-date=7 September 2021}}</ref> == سرچينې == tsq5ctg89oh9vh3de39hn2jycy2btim 0 72751 370948 353994 2026-11-08T14:19:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370948 wikitext text/x-wiki {{ارواپوهنې څنګپټه}}  '''ناروغي ارواپوهنه''' یا '''د غیرعادلیتونو ارواپوهنه''' {{بلنوم|انګلیسي=abnormal psychology}} د ارواپوهنې یوه څانګه ده چې غیر معمولي چلند ، [[ذهن|ذهني]] او احساساتي نمونې مطالعه کوي. دا نمونې ممکن د رواني ناروغۍ د ناڅاپي پیل لامل وپېژندل شي یا ونه پېژندل شي. که څه هم ډېری چلندونه ممکن غیر معمولي وګڼل شي، د ارواپوهنې دا څانګه عموما د چلند سره په کلینیکي احساس کې معامله کوي. <ref>{{وېب سرچينه|نشانی=http://assets.pearsonglobalschools.com/asset_mgr/current/201214/PsychologyChapter5.pdf|سرليک=Abnormal psychology|بياځلي=۲۱ اكتوبر ۲۰۱۷|archive-date=۲۶ جون ۲۰۱۳|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626034611/http://assets.pearsonglobalschools.com/asset_mgr/current/201214/PsychologyChapter5.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref></ref> <ref></ref> <ref></ref>{{ سر د کرښې}} [[سقراط|سوکرات]] هم ویلي چې "د روح له مخې هیڅ جسمي ناروغۍ شتون نلري، دا خبره ډېره مشهوره ده:" په روغ صحت کې یو روغ ذهن "او په ناروغ ذهن کې ناروغ صحت. په هرصورت، اوسنی طبي پرمختګ او درمل د [[سقراط|سوکرات]] دا خبره پيکه کوي او ننګوي يې، خو سره له دې هم مونږ ويلی شو چې ايا [[سقراط|سوکرات]] نه پوهېده او که ډېر زيات بې رحمه و، يا د طب په برخه کې اوسني پرمختګ له ځينو رازونو پرده پورته کړې چې [[سقراط|سوکرات]] پرې نه پوهېده؟ هر څه چې وي، او په واقعیت کې یو څه حقیقت دی چې ناروغۍ او رواني ناروغي لري، ځکه چې موږ هر یو پوهیږو چې د ناروغیو زیاتوالی په رواني ناروغۍ کې ستونزمن وخت دی - د فشار، خوندیتوب او ستړتیا له امله. راځئ چې د ناروغۍ د رواني پوهاوي په اړه خبرې وکړو، هیڅ توپیر نلري چې دا څنګه په زړه پورې ښکاري.<ref>https://ps.everaoh.com/%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%BA%DB%8C%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/</ref>{{ سر د کرښې}} == د فکر کولو عمل - پایله == که تاسو د برعکس څخه پیل کوئ، د فزيکي ناروغۍ رواني لامل موندل، او، تر ټولو مهم، دا له منځه وړل، تاسو کولی شئ په مستقل توګه د دې ناروغۍ څخه ځان وژغورئ. مګر په عمل کې هرڅه ساده ندي. پخپله د ستونزې موندل ستونزمن کار نه دی، مګر ممکن د حل لپاره یو کال ونیسي.<ref>https://ps.everaoh.com/%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%BA%DB%8C%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/</ref>{{ سر د کرښې}} د ورځې څخه وروسته، موږ خپل دماغونه د ناڅاپه خوندیتوب، ویره، شکونو سره مخامخ کوو. دا ټول له منځه تللي نه دي، مګر د ډیرو ډبرو له لارې ځنډول کیږي. په ځینو وختونو کې داسې ښکاري چې د دې نیمايي جنایت سره نور ژوند د نظرياتي پلوه ناممکن دی. د مثال په توګه، هر ډول سریزه پروسیجرونه واخلئ، اجازه راکړئ د منل زاویه. ایا تاسو د علامی ټول ډولونه فکر کوئ د ډوډۍ ډیری اندازه آیس کریم، په بسونو کې د سړه هوا، بې ثباته انتانونو له امله؟ نه، د ناروغۍ سبب په نفسیاتو کې، په تیره بیا ستاسو په رواني ستونزو کې. د هر ډول ډول سمدستي پروسس پیل د شاوخوا شاوخوا واقعیت، غصب، ویره او غصب، او همدا رنګه ستاسو سپکاوي شعور سره د مایوس له امله اسانتیاوې برابروي. == اروايي اختلال يا ګډوډي څه ده == هغه ناروغي یا ستونزې ته چې عصبي اړخ ولري، د عصبي نیورونونو او سلولونو نقش پکې وي، رشدي عصبي ناروغي وایو او هغه موارد چې د اعصابو او نیورونونو ونډه پکې ډیره مطرح نه وي او یاځینو وختونو کې هیڅ مطرح نه وي، خو د انسان په کړو وړو، ژوند چارو، فکر او ذهن کې بدلون رامنځته کوي، دې ستونزې ته اروایي اختلال یا ګډوډي ویل کېږي.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231219053332/https://dawatmedia24.com/?p=155687 |archivedate=2023-12-19 |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=155687 |access-date=2023-12-19 |url-status=dead}}</ref> == اروایی اختلال یا ګډوډی څنګه وپېژنو؟ == کله چې موږ وویل چې اروایي ګډوډیو کې اعصاب او یا نیورونونه ونډه نلري، نو هغه څه چې موږ اروایي ناروغي یا اختلال یادوو، څنګه رامنځته کیږي او څنګه یې پیژندلای شو؟ د انسان په ذهن کې یو څه د پیژندګلوۍ، احساساتو او هیجانونو په نوم دي، کله چې په یادوشویو برخو کې ګډوډي رامنځته شي او یا یې سلامتي تر پوښتنې لاندي راځي او انسان په فکر کولو، پریکړو او ورځنیو چارو کې له ستونزو سره مخ کیږي، دې حالت ته مختلېدل ویل کیږي. پر دې مختلیدلو د ښه پوهیدلو لپاره کولای شو د یوې اروایي ناروغۍ یا اختلال یادونه وکړو، د بیلګې په ډول وسواس، دا یو ډول اروایي ګډوډي ده چې په دې حالت کې انسان یو عمل څو څوځله ترسره کوي مثلا په مسلسل ډول لاسونه مینځي، پدی باور چې لاس یې پاک شوي نه دي یا هم دروازه قلفوي، خو بیا یې هم زړه کې شک وي، چې ګواکې دروازه به خلاصه وي. دا هغه حالت دی چې د انسان په اعصابو او بدن کې کوم خاص توپیر نه دی رامنځته شوی، بلکې صرف د ده په ذهن کې یو مشکل رامنځته شوی. دا چې فکر کوي لاس یې په سمه توګه پاک نه دي او باید بیا بیا یي ومینځي، په دې سره پوهیدلای شو چې اروایي ناروغۍ کې د انسان په ذهن او فکر کې ستونزه او ګډوډی رامنځته کیږی او دا په خپلواک ډول یوه ناروغي ده چې بدني او عصبي لاملونه پکې ونډه نه لري. د اروایي ګډوډیو مشهوره ډولونه وسواس، استرس، ژور خفګان او همداسې نور دي.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=155687 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219053332/https://dawatmedia24.com/?p=155687 |url-status=dead }}</ref> == بل مهم مطلب په دې ګډوډیو کې د ساریتوب مسئله ده، دا چې آیا دا ناروغي له یو کس نه بل کس ته لیږدیدلای شي یا نه؟ == هغه څه چې موږ یې په ورځني ژوند کې تجربه کوو یا وینو دا چې که موږ له داسې یو کس سره وخت تیر کړو چې وسواس ولري، کیدای شي موږ ته هم ځینې کارونه د عادت په ډول وګرځي یا هم که موږ له خفه انسانانو سره اووسو موږ ته به هم دا حالت پیدا شي. خو ارواپوهان په دې باور دي چې اروایي ګډوي یا اختلالونه ساري نه دي، خو د خپرېدو امکان یې شته. د بیلګې په ډول که نن زموږ په کورنۍ کې یو کس په ژور خفګان اخته وي، کیدای شي کال ته دوه کسان پرې اخته شي، د دې لامل دا نه د چې دا ګډوډي ساري ده، بلکې پرمختګ کولای شي.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=155687 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219053332/https://dawatmedia24.com/?p=155687 |url-status=dead }}</ref> == اروایي ګډوډي د انسان په ژوند کي څه زیانونه رامنځته کوی؟ == اروایي ګډوډي د بلې هرې ګډوډۍ په څیر د انسان په ژوند کې بیلابیل بدلونونه رامنځته کولای شي، کوم چې د ورځني ژوند چارې له خنډ سره مخ کوي. اروایي ناروغي انسان او د انسان اړیکې په شدید ډول متاثره کوي.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=155687 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219053332/https://dawatmedia24.com/?p=155687 |url-status=dead }}</ref> دا ګډوډي داسې یو حالت رامنځته کوي چې ناروغ نپوهیږي چې په اروایي ناروغۍ اخته دی، له همدې امله مرسته هم نه غواړی او ارواپوه ته ورتګ هم ورته د منلو نه وي. اروایي ناروغي داسې یو حالت دی چې هر څوک یې د پیژندنې یا تشخیص وړتیا هم نه لري، یعنې د دې ګډوډیو د تشخیص لپاره له مسلکي لارو او ټیسټونو څخه کار اخیستل کیږي، کیدای شي موږ د یو چا له خبرو کولو یا چلند نه دا پریکړه وکړو چې نوموړي کس وسواس یا ژور خفګان لري، خو د دې لپاره چې سم تشخیص ترسره کړو باید له مسلکي لارو او تیستونو کار واخلو.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=155687 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219053332/https://dawatmedia24.com/?p=155687 |url-status=dead }}</ref> بله برخه چي کولای شو په اړه یې ووایو داده چې د دې ګډوډیو د پیژندلو لپاره تر ټولو معتبر اثر چې د هرې ګډوډۍ نښې، لاملونه او د درملنې لارې چارې وړاندې کوي، د د Dsmکتاب دی چې اوس یې پنځم ورژن یا ټوک راوتلی، چې ارواپوهان ورنه ګټه اخلي.<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231219053332/https://dawatmedia24.com/?p=155687 |archivedate=2023-12-19 |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=155687 |access-date=2023-12-19 |url-status=dead}}</ref> == د اروايي ناروغيو ځينې بېلګې: == انسان له ټولنې سره نشلېدونکي اړيکې لري. همدارنګه په ټولنه کې رامنځته کېدونکې ټولې پېښې د انسان پر رواني حالت تأثير کوي. که په يوه ټولنه کې ناخوالې ډېرې وي په هماغه کچه وګړي رواني ستونزې پيدا کوي. همدرانګه نن ورځ په ارواپوهنه کې د ډېرو څېړنو له کبله د رواني ناروغيو په علاج کې له ځينو نوو او متفاوتو لارو کار اخیستل کېږي. تاسو به په دې لیکنه کې د ځينو رواني ناروغيو د نښو په اړه مفصل معلومات ترلاسه کړئ.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=151734 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219054413/https://dawatmedia24.com/?p=151734 |url-status=dead }}</ref> # ژور خفګان له ژور خفګان څخه مو موخه په ډېره اندازه د نا آرامۍ او نا هيلۍ احساس دی. دا حالت معمولا د انسان په ژوند کې د پرله پسې ناوړو پېښو څخه رامنځته کېږي. په دې ناروغۍ کې انسان ګومان کوي، چې ژوند بې معنا دی. همدارنګه مرګ له ژوند څخه غوره بولي. پر دې ناروغۍ اکثره اخته ناروغان ځانوژنه کوي. که تاسو هم ورته ستونزه لرئ کوښښ وکړئ ژر تر ژره مو علاج وکړئ. # تشویش تشويش یو له ډېرو عامو رواني ناروغيو څخه دی. پر دې حالت اخته وګړي تر ډېره د سمې پرېکړې تصمیم نه شي نيولی. همدارنګه د څيزونو ټاکنه ورته ډېره سخته وي. دا ناروغي لومړيو کې خطرناک نه برېښي خو په وروستيو کې یوه جدي ستونزه ګرځي. پر دې رواني اختلال اخته کس به پر خپل ناسم کار هم ډېر ټينګار کوي. که پر وخت یې علاج و نه شي نو په پای کې انسان لېونی کوي. # اسکیزوفرنی اسکیزوفرنی یا شیزوفرنی یو له خطرناکو رواني ستونزو څخه ده. په دې ډول ناروغۍ کې انسان خيالي غږونه اوري او همدارنګه ځينې وخت انځورونه هم ويني. ددې ستونزې درلودونکي تل له نورو سره په شخړه کې وي. که دغه ناروغي ډېره شي ناروغ باید بستري شي. # فوبیا فوبیا یا له اندازې ډېره وېره، یوه ځانګړې رواني ناروغي ده. په دې حالت کې ناروغ غیر معقوله وېره لري. له تیارې، لوړ ځای، حېواناتو او جنسي اړيکو وېره یې عام ډولونه دي. ددې ناروغۍ ريښه تر ډېره د انسان په وړکتوب کې وي. ددې حالت لرونکی تر ډېره ګوښه خوښ وي. غواړي تل یوازې اوسي. ددې حالت بل ډول ټولنيزه فوبیا ده. په دې ډول کې ناروغ له خلکو وېره لري په ځانګړې توګه له دې وېرېږي، چې خلک پرې نيوکه و نه کړي. ددې ناروغيو علاج شته؟ ښه خبره دا ده، چې پورته ټولې یادې شوې ناروغۍ د علاج وړ دي. که تاسو له ورته ستونزو سره مخ یئ مه وېرېږئ. یوازې د رواني ناروغيو له یوه پوه متخصص سره وګورئ تر څو ستونزه مو حل شي. همدارنګه مهمه ده، چې لاندې ټکو ته هم پاملرنه وکړئ. ـ ښه غذايي رژيم ولرئ. ـ کوښښ وکړئ چې اجتماعي اړيکې مو منظمې او مناسبې وي. ـ پر داسې فعالیتونو تمرکز وکړئ، چې مینه ورسره لرئ. ـ منفي فکرونو ته مو ذهن کې ځای مه ورکوئ. ـ ورزش مه هېروئ.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://dawatmedia24.com/?p=151734 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219054413/https://dawatmedia24.com/?p=151734 |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ لینک == {{ارواپوهنه}}   [[وېشنيزه:ارواپوهنه]] pzcw41uz5v8bk8vqi4jznknk7ikxa75 0 72804 370987 364778 2026-11-08T15:28:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370987 wikitext text/x-wiki وانګاري موتا ماثای (زوکړه: د ۱۹۴۰ زکال د اپرېل لومړۍ نېټه – مړینه: د ۲۰۱۱ زکال د سپټمبر ۲۵مه) کینیايي ټولنیزه، چاپېریالي او سیاسي فعاله وه چې د شنه کمربند په نامه یې د چاپېریال ساتنې اړوند غیر دولتي بنسټ تاسیس کړ؛ دغه بنسټ د ونو په کرنې، چاپېریال ساتنې او د ښځو پر حقونو تمرکز درلود. نوموړې په ۲۰۰۴ زکال کې لومړنۍ هغه افریقايي مېرمن شوه چې د سولې د نوبل جایزه یې وګټله. <ref name="greenbelt obit">{{Cite news|url=https://www.greenbeltmovement.org/wangari-maathai|title=Wangari Maathai, Nobel peace prize winner, dies at 71|last=Rice|first=Xan|date=26 September 2011|work=The Guardian|access-date=13 April 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-date=23 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023210710/http://www.greenbeltmovement.org/wangari-maathai|url-status=live}}</ref><ref name="greenbelt bio">{{Cite web|url=http://www.greenbeltmovement.org/wangari-maathai/biography|title=Biography {{!}} The Green Belt Movement|website=www.greenbeltmovement.org|language=en|access-date=23 May 2018|archive-date=24 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524004349/http://www.greenbeltmovement.org/wangari-maathai/biography|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/26/wangari-maathai-nobel-winner-dies|title=Wangari Maathai, Nobel Peace Prize Winner Dies|last=Rice|first=Xan|date=26 September 2011|work=The Guardian|access-date=13 April 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-date=13 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413114647/https://www.theguardian.com/world/2011/sep/26/wangari-maathai-nobel-winner-dies|url-status=live}}</ref> د کنېډې د هوايي تخلیې څخه د ګټې اخیستونکې په توګه نوموړې په متحده ایالاتو کې زده کړې وکړې؛ د لیسانس سند یې له مونټ سنټ سکولاسټیکا کالج او د ماسټرۍ سند یې د پیتسبورګ له پوهنتون څخه ترلاسه کړ. هغه په ختیځه او مرکزي افریقا کې لومړنۍ مېرمن وه چې د دوکتورا په کچه یې زده کړې وکړې او په کینیا کې یې د نایروبي له پوهنتون څخه د فلسفې د دوکتورا سند واخیست. په ۱۹۸۴ زکال کې نوموړې د مناسب ژوندانه جایزه وروسته له هغې ترلاسه کړه چې وه یې شو کولای د چاپېریال اړوند کینیايي بحث د ځنګلونو د بېرته رغونې په ټولیز اقدام بدل کړي. ماثاي د ۲۰۰۳ زکال له جنوري میاشتې څخه د ۲۰۰۵ زکال تر نومبر میاشتې پورې د کینیا د پارلمان انتخابي غړې وه او د ولسمشر موای کیباکي په اداره کې یې د چاپیریال ساتنې او طبیعي سرچینو د مرستیال وزیرې په توګه خدمت وکړ. نوموړې د نړۍ د راتلونکې شورا (World Future Council) افتخاري سلاکاره وه. ماثای د یوې عالمې او همدارنګه د ګڼ شمېر کتابونو د لیکوالې په توګه نه یوازې دا چې یوه فعاله مېرمن وه بلکې داسې یوه متفکره مېرمن وه چې د چاپېریال، پراختیا، جنسیت او افریقايي کلتورونو او مذاهبو اړوند لیدلوري کې یې پام وړ ونډه لرله.{{sfn|Muhonja|2020|p={{page needed|date=October 2023}}}}<ref>{{Cite book|last=Musila|first=Grace|url=https://www.worldcat.org/oclc/1148322483|title=Wangari Maathai's Registers of freedom|publisher=HSRC Press|others=Grace A. Musila|year=2020|isbn=978-0796925749|location=Cape Town|oclc=1148322483|access-date=13 August 2021|archive-date=10 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510215830/https://www.worldcat.org/title/wangari-maathais-registers-of-freedom/oclc/1148322483|url-status=live}}</ref> ماثای د ۲۰۱۱ زکال د سپټمبر په ۲۵مه په رحم کې د سرطان د ناروغۍ له امله مړه شوه. == لومړنی ژوند او زده کړې == ماثای د ۱۹۴۰ زکال د اپرېل په لومړۍ نېټه د کینیا د مستعمرې په مرکزي لوړو برخو کې د نایري سیمې په ایهیته کلي کې وزیږېده. د هغې کورنۍ کیکویو قوم ته اړونده وه چې په کینیا کې تر ټولو زیات نفوس لرونکی قوم دی او په دغه سیمه کې یې څو نسلونو ژوند کړی. د ۱۹۴۳ زکال په شاوخوا کې د ماثای کورنۍ ناکورو ته څېرمه په ریفت دره کې د سپین پوستو یوې کروندې ته کډه وکړه، ځکه هلته یې پلار دنده پیدا کړې وه. د ۱۹۴۷ زکال په وروستیو کې نوموړې د خپلې مور سره ایهیته ته راوګرځېده، ځکه دوه وروڼو یې د همدغه کلي په ښوونځي کې درس لوست او د پلار د دندې په ځای کې د دوی لپاره ښوونځي شتون نه درلود؛ همدا و چې پلار یې همالته پاتې شو. له لږ مودې وروسته نوموړې د اته کلنۍ په عمر له خپلو وروڼو سره یوځای د ایهیته کلي ښوونځي ته تګ پیل کړ. <ref>{{Cite web|url=https://www.greenbeltmovement.org/wangari-maathai|title=Wangari Maathai {{!}} The Green Belt Movement|website=www.greenbeltmovement.org|language=en|access-date=13 April 2019|archive-date=23 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023210710/http://www.greenbeltmovement.org/wangari-maathai|url-status=live}}</ref>{{sfn|Maathai|2006|p=29}}{{sfn|Maathai|2006|pp=14–15}}{{sfn|Maathai|2006|p=3}} د ختیځې افریقا د استعمار د پای په رانږدې کېدو سره د ټام امبویا په څېر یو شمېر کینیايي سیاستوالو په لویدیځو هېوادونو کې د راتلونکې لرونکو زده کوونکو لپاره د زده کړو د زمینې برابرولو وړاندیز وکړ. جان اف کنېډې چې هغه مهال د متحده ایالاتو سناتور و، هوکړه یې وکړه چې د خپل بنسټ له لارې به هغوی ته مالي امکانات برابر کړي او په دې سره یې د کنېډې هوايي تخلیې یا د افریقا څخه هوايي تخلیې ته لار برابره کړه. ماثای د ۱۹۶۰ زکال په سپټمبر میاشت کې یو له هغو ۳۰۰ کینیايي وګړو څخه وه چې په متحده ایالاتو کې د زده کړو په موخه وټاکل شول. {{sfn|Maathai|2006|p=53}}{{sfn|Maathai|2006|p=79}}{{sfn|Maathai|2006|pp=73–74}}{{sfn|Maathai|2006|p=69}}{{sfn|Maathai|2006|pp=63–69}}{{sfn|Maathai|2006|pp=60–61}} == په ۲۰۰۴ زکال کې د نوبل د سولې جایزه == وانګاري ماثای «د تل پاتې پراختیا، دیموکراسۍ او سولې په برخه کې د خپلو چارو له امله» په ۲۰۰۴ زکال کې د نوبل د سولې جایزه ترلاسه کړه. په دې سره ماثای لومړنۍ افریقايي مېرمن شوه چې دغه معتبره جایزه یې ترلاسه کړه. د نوبل د وصیت له مخې د سولې جایزه هغه چاته ورکول کېږي چې په تېر کال کې یې «د ملتونو ترمنځ د ورورولۍ د رامنځته کولو، د ثابتو ځواکونو د شمېر د کمښت یا لغو کولو او همدارنګه د سولې د ترویج کوونکو غونډو د جوړولو په برخه کې تر ټولو غوره یا زیات کار کړی وي». له ۱۹۰۱ زکال څخه تر ۲۰۱۸ زکال پورې د نوبل له ټولو جایزو څخه یوازې ۵۲ یې مېرمنو ته ورکړل شوې وې، په داسې حال کې چې ۸۵۲ نورې یې نارینه و ترلاسه کړې وې. وانګاري ماثای د خپلو پام وړ هڅو پرمټ لومړنۍ افریقايي او همدارنګه لومړنۍ چاپېریال پالونکې مېرمن وه چې د سولې دغه جایزه یې ترلاسه کړه. <ref>{{Cite web|title=The Nobel Peace Prize 2004|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2004/maathai/26050-wangari-maathai-nobel-lecture-2004/|access-date=20 July 2020|publisher=Nobel Foundation|language=en-US|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729180651/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2004/maathai/26050-wangari-maathai-nobel-lecture-2004/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Africa's Nobel Prize winners: A list|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/africa-nobel-prize-winners-list-191116072848445.html|access-date=20 July 2020|publisher=Al Jazeera|archive-date=19 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719182515/https://www.aljazeera.com/news/2019/11/africa-nobel-prize-winners-list-191116072848445.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|first=Christina|last=Maxouris|title=Black History Month: 10 black women you should know about|url=https://www.cnn.com/2019/02/23/us/african-american-women-in-history/index.html|access-date=20 July 2020|publisher=CNN|date=23 February 2019|archive-date=20 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720133539/https://www.cnn.com/2019/02/23/us/african-american-women-in-history/index.html|url-status=live}}</ref> == د اېډز د توطئې تیوري == د نظر اختلافونه هغه مهال را پیدا شول چې د سټنډرډ په نامه کینیايي ورځپاڼې راپور خپور کړ چې ماتای ادعا کړې ګویا «اېډز ناروغي په قصدي ډول د لویدیځو ساینس پوهانو له خوا د افریقايي وګړو د له منځه وړو په موخه رامنځته شوې». ماثای دغه تورونه رد کړل، خو ورځپاڼه بیا پر خپل راپور ودرېده. <ref name="rferl.org">{{cite web|last=Sindelar|first=Daisy|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/12/bf4adbd1-fba8-4ae6-b68b-fa5bcb171f1a.html|title=World: Africa's First Female Nobel Peace Laureate Accepts Award Amid Controversy Over AIDS stupidRemarks|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=10 December 2004|access-date=28 September 2011|archive-date=15 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080615232502/http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/12/bf4adbd1-fba8-4ae6-b68b-fa5bcb171f1a.html|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۰۴ زکال کې نوموړې له ټایمز مجلې سره د مرکې پر مهال د دغې موضوع اړوند پوښتنو په ځواب کې وویل: «زه نه پوهېږم چې اېډز چا جوړ کړی او یا دا چې دا یو بیولوژیکي عامل دی او که نه. خو زه په دې پوهېږم چې دغه ډول شیان له سپوږمۍ نه دي راښکته شوي. ما تل دا فکر کاوه چې وګړو ته د حقیقت څرګندول مهمه چاره ده، خو اټکل کوم چې یو حقیقت شتون لري چې نه باید په زیاته کچه افشا شي. هغه مهال چې ترې وپوښتل شول موخه یې څه ده، هغې دوام ورکړ «زما اشاره اېډز ته ده. باوري یم چې خلک پوهېږي دا له کومه شوی او زه په بشپړه توګه ډاډمنه یم، دا له شادیانو څخه نه دی پیدا شوی».<ref>[https://web.archive.org/web/20070312045031/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901041018-713166,00.html "10 Questions: Wangari Maathai"]. ''Time''. Retrieved 3 May 2009</ref> == ۲۰۰۵ – ۲۰۱۱ زکال: د ژوند وروستي کلونه == ماثای وروسته له هغه چې په ۲۰۰۵ زکال کې یې جاپان ته سفر وکړ د ضایعاتو د کمښت د فلسفې یو له لیواله ملاتړ کوونکو څخه شوه چې په جاپان کې ورته د موټای نای اصطلاح کارول کېږي او بودایي ریښه لري. ماثای د ۲۰۰۵ زکال د مارچ په ۲۸مه د افریقايي اتحادیې د اقتصادي، ټولنیزې او کلتوري شورا لومړنۍ مشره وټاکل شوه او همدارنګه د کانګو د حوضې د ځنګلي اکوسیسټم د ساتنې په موخه د غوره نیت سفیره هم وبلل شوه. په ۲۰۰۶ زکال کې نوموړې د ۲۰۰۶ زکال د ژمنیو اولمپیک لوبو په پرانیست غونډه کې له اتو بیرغ وړونکو څخه یوه وه. ماثای د ۲۰۰۶ زکال د مۍ میاشتې په ۲۱مه نېټه افتخاري دوکتورا تر لاسه کړه او په کانکټیکات کالج یې د زده کړیالانو د فراغت په جشن کې وینا وکړه. ماثای د ۲۰۰۶ زکال په نومبر میاشت کې د ملګرو ملتونو د یو میلیون ونو د کمپاین مشري پر غاړه لرله. <ref>Suzuki, Yasushi and Kar, Rabi, "India-Japan Cultural Distance on the Mottainai Ethics" in ''Towards a Common Future'', Lexington Books, 2018. pp. 138–139</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nobelwomensinitiative.org|title=Nobel Women's Initiative|website=Nobel Women's Initiative|language=en-US|access-date=27 April 2018|archive-date=17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917044453/http://www.nobelwomensinitiative.org/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Maathai|2006|p=295}}{{sfn|Kinefuchi|2018|pp=156—157}} د ۲۰۰۶ زکال په اګست میاشت کې د متحده ایالاتو سناتور بارک اوباما کینیا ته سفر وکړ. د اوباما پلار هم د هغه پروګرام پر مټ چې ماثای ترې ګټنه کړې وه په متحده ایالاتو کې زده کړې کړې وې. هغې او اوباما د نایروبي په اوهورو پارک کې له یو بل سره ولیدل او همالته یې یوه ونه هم وکرله. اوباما د دغې لیدنې پر مهال د مطبوعاتو آزادۍ ته د درناوي وویل او څرګنده یې کړه: «د مطبوعاتو ازادي د باغ ساتنې په څېر ده؛ باید تل هغه وپالل شي او ساتنه یې وشي. وګړي هم باید هغو ته ارزښت ورکړي ځکه چې دا داسې یو څه دي چې که چېرې موږ یې اړوند هوښیار وه نه اوسو، له لاسه مو وزي». نوموړي د نړیوالو چاپېریالي زیانونو څخه خواشیني څرګنده کړه او د اقلیمي بدلونونو اړوند یې د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ په کنوانسیون او د هغو په فرعي هوکړې یا کیوټو پروتوکول کې د متحده ایالاتو د ورګډېدو څخه د ولسمشر جورج ډبلیو بوش ډډې کولو ته اشاره وکړه. <ref>[https://web.archive.org/web/20120513050233/http://mg.co.za/article/2006-08-28-obama-press-freedom-is-like-tending-a-garden Obama: 'Press freedom is like tending a garden']. ''Mail & Guardian'' (South Africa), 28 August 2006. Retrieved 3 May 2009</ref> ماثای د ۲۰۰۷ زکال په نومبر میاشت کې د پارلماني ټاکنو لپاره د ملي یووالي د ګوند په مقدماتي ټاکنو کې ماته وخوړه او دا یې غوره وګڼله چې د یوه کوچني ګوند په استازولۍ ټاکنو ته ودرېږي. هغې د ۲۰۰۷ زکال په پارلماني ټاکنو کې ماتې وخوړه. دې په خپله ټاکنیزه حوزه کې د ولسمشریزو ټاکنو د رایو د بیا شمېرنې غوښتنه وکړه (چې موای کیباکي په رسمي ډول ډول وګټلې، خو مخالفینو یې ورسره مخالفت کاوه) او څرګنده یې کړه چې دواړه لوري باید ومني چې پایلې منصفانه دي، خو د چلوټیو نښې هم په کې شتون لري. <ref>[http://www.news24.com/News24/Africa/News/0%2C%2C2-11-1447_2223090%2C00.html "Upset in Kenyan primaries"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102234148/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0%2C%2C2-11-1447_2223090%2C00.html|date=2 January 2008}}, Sapa (News24.com), 18 November 2007</ref><ref>[http://www.afriquenligne.fr/news/daily-news/opposition-claims-polls-fraud-discovered-in-48-elective-zones-2007123014189 "Opposition claims polls fraud discovered in 48 elective zones"], Panapress (afriquenligne.fr), 30 December 2007. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113004502/http://www.afriquenligne.fr/news/daily-news/opposition-claims-polls-fraud-discovered-in-48-elective-zones-2007123014189|date=13 January 2008}}</ref> نوموړې په ۲۰۰۹ زکال کې «د افریقا لپاره د ننګونې» تر عنوان لاندې اثر خپور کړ چې د خپل لید له مخې یې په افریقا کې د دولتدارۍ د قوت او کمزورتیا ټکو، خپلو تجربو او د افریقا په راتلونکي کې یې د چاپېریال ساتنې موضوع ته په کې اشاره کړې وه. د ۲۰۰۹ زکال په جون میاشت کې ماثای د پیس بای پیس ډاټ کام (PeaceByPeace.com) له خوا د سولې د لومړۍ اتلې په نوم ونومول شوه. ماثای په ۲۰۱۱ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله له افریقا سره د اروپايي پارلمان د استازو په ټولنه کې د مخکښو سلاکارانو په پلاوي کې خدمت وکړ. <ref>{{cite web|url=http://www.peacebypeace.com/heroes/view/id/88|title=Peace Heroes: Wangari Maathai|date=26 June 2009|work=PeaceByPeace|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715061009/http://www.peacebypeace.com/heroes/view/id/88|archive-date=15 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://awepa.org/index.php/en/about-us/organisational-structure/eminent-advisory-board.html|title=Eminent Advisory Board|work=awepa.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524015248/http://www.awepa.org/index.php/en/about-us/organisational-structure/eminent-advisory-board.html|archive-date=24 May 2013}}</ref> وانګاري ماثای د ۲۰۱۱ زکال د سپټمبر په ۲۵مه د رحم د سرطان له امله هغه مهال مړه شوه چې د نایروبي په روغتون کې تر درملنې لاندې وه.<ref name="Death">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15056502|title=Kenya's Nobel laureate Wangari Maathai dies aged 71|work=BBC News|access-date=26 September 2011|date=26 September 2011|archive-date=26 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926181907/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15056502|url-status=live}}</ref> د هغې مړی وسوزول شو او ایرې یې په نایروبي کې د وانګاري ماثای د سولې او چاپېریالي مطالعاتو په انستیتیوت کې خښې کړای شوې. == سرچينې == 3q8lps138rjywn55adld8ge3mky4fn3 0 72809 371005 367283 2026-11-08T15:58:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371005 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = 大元<br/>[[دوتنه:Dai Ön Yeke Mongghul Ulus.PNG|80px]] |conventional_long_name = لوی يوان<br/>Great Yuan |common_name = يوان کورنۍ<br/>Yuan dynasty |image_هېواد بيرغ = |هېواد بيرغ = هېواد بيرغ of the Yuan dynasty |هېواد بيرغ_type = د يوان کورنۍ بيرغ |continent = Asia |region = Eastern Asia |era = تر کلاسيکې دورې وروسته |status = سلطنت |status_text = |empire = مغولي سلطنت |government_type = [[پاچاهي]] |year_start = 1271 |year_end = 1368 |event_start = د يوان کورنۍ رسمي اعلان |date_start = 18 ډېسمبرr 1271 |event_end = سقوط [[خان بالک]] |date_end = 14 سېپتمبر |event_pre = د [[چنګيزخان]] [[مغولي سلطنت]] پيل |date_pre = پسرلی، 1206 |event1 = شيانګ يانګ جګړه |date_event1 = 1268-1273 |event2 = د سوېلي سونګ بری |date_event2 = 4 فېبروری 1276 |event3 = کېنګ يامين |date_event3 = 19 مارچ 1279 |event_4 = [[سورپټګي پاڅون]] |date_event4 = 1351-1368 |event_post = [[شمالي يوان کورنۍ]] بغاوت |date_post = 1368-1388 |p1 = مغولي سلطنت |هېواد بيرغ_p1 = |p2 = سونګ کورنۍ |هېواد بيرغ_p2 = |p3 = |هېواد بيرغ_p3 = |p4 = |هېواد بيرغ_p4 = |p5 = |هېواد بيرغ_p5 = |s1 = شمالي يوان کورنۍ |هېواد بيرغ_s1 = |image_s1 = |s2 = منګ کورنۍ |image_s2 = |s3 = |هېواد بيرغ_s3 = |s4 = |هېواد بيرغ_s4 = |s5 = |هېواد بيرغ_s5 = |image_coat = |symbol = |symbol_type = |image_map = Yuan Dynasty 1294.png |image_map_caption = يوان کورنۍ 1294 |capital = [[خان بالک]] ([[بېجينګ]]) |capital_exile = |latd = 39 |latm = 54 |latNS = N |longd = 116 |longm = 23 |longEW = | |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[چینایي ژبه|چينايي]]<br/>[[مغولي ژبه|مغولي]] |religion = [[بودیزم]] - [[چينايي بوداييزم|چینايي]] اور [[تېبتي بوداييزم|تېبېتي]]<br/>[[تاوميزم]]<br/>[[کنفيوشيزم]]<br/>[[چينايي ولسي مذهب]]<br/>[[سماواتيت]]<br/>[[مسيحيت]]<br/>[[اسلام]] |currency = په ټوليزه ډول [[کاغذي کرنسي]] (چاو) | |leader1 = قبلايي خان |leader2 = اوخاتو خان |year_leader1 = 1260–1294 |year_leader2 = 1333–1370 (جاري.) |leader_pre = چنگیز خان |year_leader_pre = 1206–1227 |title_leader = [[پاچا]] |stat_year1 = 1290 |stat_area1 = |stat_pop1 = 77000000 |title_deputy = چانسلر |legislature = |stat_year2 = 1293 |stat_area2 = |stat_pop2 = 79816000 |stat_year3 = 1310 |stat_area3 =14000000 |stat_pop3 = |stat_year4 = 1330 |stat_area4 = |stat_pop4 = 83873000 |stat_year5 = 1350 |stat_area5 = |stat_pop5 = 87147000 |today = {{هېواد بيرغ|Mongolia}}<br/>{{هېواد بيرغ|China}}<br/>&nbsp;{{هېواد بيرغ|Hong Kong}}<br/>&nbsp;{{هېواد بيرغ|Macau}}<br/>{{هېواد بيرغ|India}}<br/>{{هېواد بيرغ|North Korea}}<br/>{{هېواد بيرغ|South Korea}}<br/>{{هېواد بيرغ|Laos}}<br/>{{هېواد بيرغ|Vietnam}}<br/>{{هېواد بيرغ|Myanmar}}<br/>{{هېواد بيرغ|Russia}} }}يوان واکمنه کورنۍ، چې په رسمي ډول ستر يوان بلل کېږي، د مغولو په مشرۍ د چين يوه شاهي واکمنه کورنۍ، او له وېش وروسته د مغولو د سترواکۍ ځای نيونکی دولت و. قوبلای يې بنسټ ايښي و (سترواک شيزو يا سيټسن خان)، د بورجيګين قبيلې د مغولو د سترواکۍ پنځم خاقان سترواک، او د 1271 څخه تر 1368 پورې يې دوام وکړ. په چينايي تاریخ کې، يوان واکمنه کورنۍ له «سانګ» واکمنې کورنۍ څخه وروسته راغله، او له منګ واکمنې کورنۍ څخه مخکې وه.<ref name="CivilSociety">{{cite book|last=Simon|first=Karla W.|title=Civil Society in China: The Legal Framework from Ancient Times to the 'New Reform Era'|url=https://archive.org/details/civilsocietyinch0000simo|date=26 April 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190297640|page=39 {{nowrap|n. 69}}}}</ref> که څه هم په 1206ز کال کې د خاقان په توګه د چنګيزخان پر تخت کېناستل، په چينايي کې د هان په سبک د سترواک د لقب اخيستلو په توګه تشریح شوي دي، او مغول سترواکۍ د اوسني چين د شمالي سيمو په ګډون په ډېرو سيمو د لسيزو لپاره واکمني وکړه، خو تر 1271 پورې قوبلای خان په رسمي ډول د دوديز هان په سبک د دې واکمنې کورنۍ ادعا وکړه، او فتوحات يې تر 1279ز کال پورې نه و بشپړ شوي، تر څو سويلي «سانګ» واکمنې کورنۍ ته د «يامين» په جګړه کې ماتې ورکړل شوه. په دې وخت کې د هغه قلمرو د مغولو په مشرۍ د نورو خاناتو څخه ګوښه او د اوسني وخت د چين ډېره برخه او د منګولیا په ګډون شا اوخوا سيمې يې په واک کې درلودې، دا لومړۍ واکمنه کورنۍ وه چې بنسټ يې يو داسې چا ايښودلی و چې توکميز هان نه و، او په ټول چين يې واکمني وکړه. په 1368ز کال کې، د «منګ» واکمنې کورنۍ له خوا د «يوان» ځواکونو ته له ماتې ورکولو وروسته، چنګيزي شويو واکمنو د منګولیا لوړو سيمو ته شاتګ وکړ، او تر 1635ز کال پورې يې تر هغه وخته واکمني وکړه، تر څو وروستۍ «جين» واکمنې کورنۍ (کومه چې وروسته په شينواکمنې کورنۍ بدله شوه) ته تسليم شول.  پاتې شونی دولت يې په تاريخ لیکنه کې د شمالي «يوان» واکمنې کورنۍ په نوم پېژندل کېږي.<ref name="Mongol Empire p.6112">{{cite book|last=Atwood|first=Christopher Pratt|title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo|url-access=registration|year=2004|publisher=[[Facts On File]]|isbn=978-0-8160-4671-3}}</ref><ref name="San">{{cite book|title=Dynastic China: An Elementary History|last=San|first=Tan Koon|publisher=The Other Press|year=2014|isbn=978-983-9541-88-5|location=Kuala Lumpur|pages=312, 323|oclc=898313910}}</ref><ref>{{cite book|last1=Eberhard|first1=Wolfram|title=A History of China|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-328|date=1971|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|isbn=0-520-01518-5|page=[https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-328/page/232 232]|edition=3rd}}{{pn|date=July 2023}}</ref> د «يوان» ځينې سترواکانو په چینايي ژبه کې مهارت تر لاسه کړ، په داسې حال کې چې نورو يې يوازې مغولي ژبه او فاګس-پا رسم الخط استعمالول. د مغولي سترواکۍ له وېش وروسته، د يوان واکمنه کورنۍ خانات و چې د «مونکو خان» د ځای ناستو له خوا ادره کېده. په رسمي چينايي تاریخونو کې، يوان واکمنې کورنۍ اسماني اختيار درلود. دا واکمنه کورنۍ د قوبلای خان له خوا جوړه شوې وه، خو بیا هم نوموړي په رسمي تاريخونو کې خپل نېکه جنګيز خان د دې واکمنې کورنۍ د رسمي بنسټګر په توګه ياد کړی دی، او د معبد نوم يې «تايزو» کېښود. په 1271ز کال کې صادر شوي کورني نوم د اعلان په عنوان کې، قوبلای خان د دې واکمنې کورنۍ نوم د لوی يوان په توګه اعلان کړ، او د درې خپلواکانو او پنځو سترواکانو څځه تر «ټانګ» واکمنې کورنۍ پورې، د پخوانيو چينايي واکمنو کورنيو د ځای ناستيتوب ادعا يې وکړه.<ref name="Proclamation1271">{{citation|author=Kublai Emperor|author-link=Kublai Khan|date=18 December 1271|language=zh-Classical|script-title=zh:《建國號詔》|trans-title=Edict to Establish the Name of the State|series=《元典章》[''Statutes of Yuan'']|url=http://zh.wikisource.org/wiki/建國號詔}}</ref><ref>{{cite journal|last=Franke|first=Herbert|title=Could the Mongol emperors read and write Chinese?|pages=28–41|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/1665DFfIcjI.pdf|journal=Asia Major|date=1953|series=Second series|volume=3|issue=1|publisher=Academica Sinica|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320185814/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/1665DFfIcjI.pdf|url-status=dead}}</ref> د چين پر سترواک سربېره، قوبلای همدا راز د لوی خان د لقب ادعا هم وکړه، چې په نورو ځای ناستو خاناتو لوړ و: چې هغه چغتايي، زرينه قبيله، او الخانات وو. په دې ډول، يوان ته همدا راز کله کله د لوی خان د سترواک په توګه هم اشاره کېده. په هر حال، په داسې حال کې چې د يوان سترواکانو له خوا د لوړوالي ادعا هغه مهال د لوېديځو خانانو له خوا منل شوې وه، د دوی تابعداري يوازې تش په نوم وه، او هر يو يې خپل جلا پرمختګ ته دوام ورکړ.<ref>{{cite book|first=John Joseph|last=Saunders|title=The History of the Mongol Conquests|page=116|orig-year=1971|year=2001|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1766-7|author-link=J. J. Saunders}}</ref><ref>{{cite book|last=Grousset|first=René|author-link=René Grousset|year=1939|language=fr|title=L'empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan|url=https://archive.org/details/lempiredessteppe0000rene|trans-title=The Empire of Steppes}}</ref> == نومونه == په 1271ز کال کې، قوبلای د ستر يوان نوم تحميل کړ، او په دې ډول يې د يوان واکمنې کورنۍ بنسټ کېښود. د (大元) ټکی د "大哉乾元" له فقرې څخه اخيستل شوی دی، (چين ستر دی، پيلونکی) کومه چې د لومړي مسدس "کين" (乾) په اړه د «Classic of Changes» کتاب په اړوند تبصرو کې موجوده ده. په مغولي ژبه کې د دي مساوي ټکی « Dai Ön Ulus» و، چې د « Ikh Yuan Üls» یا « Yekhe Yuan Ulus» په توګه هم بلل کېږي. په مغولي ژبه کې، «Dai Ön» ټکی (چې د چينايي ژبې د Dà Yuán ټکي مغولي شوې بڼه ده) عموماً د "Yeke Mongghul Ulus" عبارت په تړاو کارېدو (چې تحت اللفظي معنا يې ده "ستر مغولي دولت")، کوم چې په مغولي ژبه کې د «  ᠳᠠᠢ ᠥᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ» په بڼه منځ ته راغی (او په چينايي ژبه کې په大元也克蒙古兀魯思 بڼه ليکل کېږي) او معنا يې ده لوی يوان – لوی مغولي دولت (大元大蒙古國).<ref name="mname">{{cite book|title=The Early Mongols Language, Culture and History|series=Studies in Honor of Igor de Rachewiltz on the Occasion of his 80th Birthday|editor1=Volker Rybatzki|editor2=Alessandra Pozzi|editor3=Peter W. Geier|editor4=John R. Krueger|isbn=9780933070578|publisher=Indiana University Press|date=2009|page=116|chapter=|author=}}</ref><ref name="CivilSociety3">{{cite book|last=Simon|first=Karla W.|title=Civil Society in China: The Legal Framework from Ancient Times to the 'New Reform Era'|url=https://archive.org/details/civilsocietyinch0000simo|date=26 April 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190297640|page=39 {{nowrap|n. 69}}}}</ref> د تاریخ ليکنې د معاصرو اصولو تر مخې، يوان واکمنه کورنۍ، عموماً هغې قلمرو ته اشاره کوي، چې مرکزي پلازمېنه يې «دادو» (اوسنی بجنګ) وه. په هر حال، د هان په سبک د واکمنې کورنۍ نوم "لوی يوان" او چينايي سياسي عقيدې ادعا څخه موخه ټوله مغولي سترواکي وه. دا استعمال، د غېر چینايي متنونو په ګډون، په لیکنو کې ليدل کېدای شي، کومې چې د يوان واکمنې کورنۍ پر مهال لېکل شوي دي. له دې سره سره، د مغولي سترواکۍ د خپرېدونکي طبيعيت له امله، نوي پوهان د تعريف په پراخه معنا کې د يوان واکمنه کورنۍ ډېره کمه کارول کېږي.<ref name="Proclamation12712">{{citation|author=Kublai Emperor|author-link=Kublai Khan|date=18 December 1271|language=zh-Classical|script-title=zh:《建國號詔》|trans-title=Edict to Establish the Name of the State|series=《元典章》[''Statutes of Yuan'']|url=http://zh.wikisource.org/wiki/建國號詔}}</ref><ref name="GreatYuan1">{{cite book|last=Robinson|first=David|title=In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia|year=2019|url=https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&q=great+yuan+entire+mongol+empire&pg=PA50|page=50|isbn=978-1-108-48244-8|publisher=Cambridge University Press}}{{pb}}{{cite book|last=Robinson|first=David|title=Empire's Twilight: Northeast Asia Under the Mongols|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=PDjWpqU55eMC&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA293|page=293|isbn=978-0-674-03608-6|series=Harvard–Yenching Institute Monograph Series 68 Studies in East Asian Law|publisher=Brill}}{{pb}}{{cite book|editor1-last=Brook|editor1-first=Timothy|editor2-last=Walt van Praag|editor2-first=Michael van|editor3-last=Boltjes|editor3-first=Miek|title=Sacred Mandates: Asian International Relations since Chinggis Khan|year=2018|pages=45–56|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6p1WDwAAQBAJ&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA45|isbn=978-0-226-56293-3|author=Hodong Kim|chapter=Mongol Perceptions of "China" and the Yuan Dynasty|publisher=University of Chicago Press}} At p. 45.</ref><ref name="GreatYuan12">{{cite book|last=Robinson|first=David|title=In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia|year=2019|url=https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&q=great+yuan+entire+mongol+empire&pg=PA50|page=50|isbn=978-1-108-48244-8|publisher=Cambridge University Press}}{{pb}}{{cite book|last=Robinson|first=David|title=Empire's Twilight: Northeast Asia Under the Mongols|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=PDjWpqU55eMC&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA293|page=293|isbn=978-0-674-03608-6|series=Harvard–Yenching Institute Monograph Series 68 Studies in East Asian Law|publisher=Brill}}{{pb}}{{cite book|editor1-last=Brook|editor1-first=Timothy|editor2-last=Walt van Praag|editor2-first=Michael van|editor3-last=Boltjes|editor3-first=Miek|title=Sacred Mandates: Asian International Relations since Chinggis Khan|year=2018|pages=45–56|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6p1WDwAAQBAJ&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA45|isbn=978-0-226-56293-3|author=Hodong Kim|chapter=Mongol Perceptions of "China" and the Yuan Dynasty|publisher=University of Chicago Press}} At p. 45.</ref> يوان واکمنه کورنۍ همدا راز د لوېديځوالو له خوا د مغول واکمنې کورنۍ يا د چين مغولې واکمنې کورنۍ په توګه هم پېژندل کېږي، چې د «مانچو» واکمنې کورنۍ يا د چين مانچو واکمنۍ کورنۍ له نوم سره ورته دی، کوم نومونه چې د لوېديځوالو له خوا د «شينګ» واکمنې کورنۍ لپاره کارېدل. سربېره پر دې، يوان کله کله د لوی خان د سترواکۍ يا د لوی خان خانات په نوم هم پېژندل کېږي، کوم چې په ځانګړي ډول د يوان په ځینو نقشو څرګند شوی دی، ځکه چې يوان سترواکانو تش په نوم د لوی خان لقب خپل کړی و. سره له دې، دواړه اصطلاحات په 1271ز کال کې د قوبلای خان له خوا د يوان واکمنې کورنۍ د واقعي بنسټ اېښودلو څخه مخکې د مغول سترواکۍ په داخل کې خاناتو ته هم اشاره کولای شي، په کومو چې نېغ په نېغه خانانو واکمني کوله. <ref>{{cite book|title=Archaeology of Asia|editor=Miriam T. Stark|date=2006|isbn=9780470774670|doi=10.1002/9780470774670.ch12|publisher=Wiley Blackwell|chapter=States on Horseback: The Rise of Inner Asian Confederations and Empires|pages=255–278|author1=William Honeychurch|author2=Chunag Amartuvshin}}</ref><ref>{{cite journal|title=Civil Administration at the Beginning of the Manchu Dynasty: A note on the establishment of the Six Ministries (Liu-pu)|author=Piero Corradini|jstor=43382329|journal=Oriens Extremus|volume=9|number=2|date=1962|pages=133–138|publisher=Harrassowitz Verlag}}</ref><ref>{{cite journal|title=Reviewed Work: ''Central Asia''. Gavin Hambly|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1971-09_77_2/page/364|author=Elizabeth E. Bacon|journal=American Journal of Sociology|volume=77|number=2|date=September 1971|pages=364–366|type=book review|publisher=University of Chicago Press|doi=10.1086/225131|jstor=2776897}}</ref><ref>{{cite book|doi=10.1163/9789047410812_005|isbn=9789047410812|chapter=The First Globalization Episode: The Creation of the Mongol Empire, or the Economics of Chinggis Khan|author1=Ronald Findlay|author2=Mats Lundahl|title=Asia and Europe in Globalization|pages=13–54|editor1=Göran Therborn|editor2=Habibul Khondker|date=2006|publisher=Brill}}</ref> == تاريخ == === مخينه === چنګيز خان د اوارو سيمو مغول قبيلې سره متحدې او په 1206ز کال کې لوی خان شو. نوموړي او د هغه ځای ناستو په اسيا کې مغولي سترواکۍ پراخه کړه. د چنګيز د درېيم زوی اوګتای خان تر واکمنۍ لاندې، مغولو په 1234ز کال کې کمزورې شوې «جين» واکمنه کورنۍ له منځه یوړه، او د شمالي چین ډېره برخه يې ونيوله. اوګتای خان خپل وراره قوبلای خان ته په «شينګ چو»، «هيبي» کې د يوې دندې وړانديز وکړ. قوبلای چينايي ژبه نه شوه لوستلای، خو د ژوند له لومړيو کلونو راهيسې د خپلې مور «سرقويتي» په واسطه يې ګڼ هان ښوونکي درلودل چې له هغه سره ملګري وو. نوموړي د چينايي بودايانو او «کنفيشس» (لرغوني چينايي عقايد او د هغوی پيروان) سلاکارانو څخه مشوررې غوښتې. مونکو خان په 1251ز کال کې د اوګتای خان د زوی «ګيوک خان» پر ځای ستر خان شو. نوموړي خپل ورور قوبلای خان ته په چین کې د مغولو تر واک لاندې سيمو واک وسپاره. قوبلای د «کنفيشس» پوهانو لپاره ښوونځي جوړ کړل، کاغذي پيسې يې صادرې کړې، چينايي مذهبي رسومات يې راژوندي کړل، او هغه تګلارې يې تايید کړې چې کرنيزه او سوداګريزه وده يې په خوځښت راوستلای شوای. نوموړي د منګوليا په داخل کې «کاپنګ» د خپلې پلازمېنې په توګه غوره کړه، چې وروسته د «شينګډو» نوم ورکړل شو.{{sfn|Rossabi|2012|p=65}}{{sfn|Rossabi|1994|p=418}}{{sfn|Allsen|1994|p=394}}{{sfn|Allsen|1994|p=392}}{{sfn|Rossabi|1994|p=415}}{{sfn|Ebrey|2010|pp=169–170}}{{sfn|Ebrey|2010|p=169}} ډيری هان چينايان او «کايتن» د «جن» پر ضد جنګېدو په موخه له مغولو سره يوځای شول. دوه هان چینايي رهبران هر يو «شي تياينزا»، «ليو هيما»، او «کايتن» «شاو ژوالا» جلا او د مغولو په پوځ کې يې د درې پوځي واحدونو (Tumen د لس زره سرتېرو واحد و) مشري وکړه. «ليو هيما» او «شي تياينزا» د اوګدای خان خدمت وکړ. ليو هيما او «شي تيان شيانګ» د لوېديځ «شا» پر ضد د مغولو په پلوۍ د پوځونو مشري وکړه. په دې ځای کې څلور هان پوځي واحدونه او درې کايتن پوځي واحدونه موجود وو، چې هر واحد يې له لس زره سرتېرو جوړ و. درې کايتن جنرالان هر يو «شيموبايډير»، «تبوير» او «چونګ شي»، د «شاوجا چي» زوی، د درې کايتن پوځي واحدونو مشري په غاړه درلوده، او څلورو هان جنرالانو هر يو «چانګ رو»، «يان شي»، «شي تيانزا» او «ليو هيما» د اوګدای خان تر قوماندې لاندې د څلورو هان پوځي واحدونو مشري وکړه.<ref>{{cite periodical|author=Wen Haiqing (溫海清)|url=http://big5.xjass.com/ls/content/2013-02/27/content_267592.htm|script-title=zh:"萬戶路"、"千戶州" ——蒙古千戶百戶制度與華北路府州郡體制|trans-title="Ten thousand per ''lu''", "one thousand per ''zhou''"— the Mongol decimal household administrative system and the ''lu–fu–zhou–jun'' structure in northern China|magazine=Fudan Academic Journal|issue=4|date=2012|access-date=2016-05-27|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304080427/http://big5.xjass.com/ls/content/2013-02/27/content_267592.htm|archive-date=2016-03-04}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F00qAQAAMAAJ|title=Foundations and Limits of State Power in China|date=1987|isbn=978-0-7286-0139-0|editor-last=Schram|editor-first=Stuart Reynolds|pages=113–146|author=Françoise Aubin|chapter=The Rebirth of Chinese Rule in Times of Trouble}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MztuAAAAMAAJ|pages=158–185|title=Rulers from the Steppe: State Formation on the Eurasian periphery|date=1989|isbn=1-878986-01-5|publisher=University of Southern California Press|series=Ethnographics Monograph Series No. 2|id=Proceedings of the Soviet-American Academic Symposia "Nomads: Masters of the Eurasian Steppe"|editor1-last=Seaman|editor1-first=Gary|editor2-last=Marks|editor2-first=Daniel|chapter=The Fall of the Xia Empire: Sino-Steppe Relations in the Late 12th – Early 13th Centuries|author=Ruth Dunnell}}</ref><ref>{{cite journal|author=Hu Xiaopeng (胡小鹏)|language=zh-Hans|url=http://d.wanfangdata.com.cn/periodical/xbsdxb-shkxb200106008|script-title=zh:窝阔台汗己丑年汉军万户萧札剌考辨——兼论金元之际的汉地七万户|trans-title=A Study of Xiao Zhala the Han Army commander of 10,000 families in the ''jichou'' Year of 1229 during the Period of Ögedei Khan – with a discursus on the Han territory of 70,000 families at the Northern Jin–Yuan boundary|journal=Journal of Northwest Normal University (Social Sciences)|date=2001|issue=6|pages=36–42|doi=10.3969/j.issn.1001-9162.2001.06.008}}</ref><ref>{{cite book|title-link=New History of Yuan|title=New History of Yuan|date=1920|chapter=[[:zh:s:新元史/卷146|Volume 146: Biographies #43]]|author=Ke Shaomin|author-link=Ke Shaomin}}</ref> == سرچينې == t1yzzaq4fwnpn8yjdg6kwxdhmedxgnx 0 72933 371018 308144 2026-11-08T16:08:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371018 wikitext text/x-wiki پاکستان د هستوي وسلو درلودونکو نهو هېوادونو څخه يو دی. پاکستان د لمړي وزير ذولفقار علي بهټو په مشرۍ د 1972ز کال د جنورۍ په مياشت کې د هستوي وسلو په جوړولو پيل وکړ، چا چې دا پروګرام د پاکستان د اتومي انرژۍ د کميسیون (PAEC) رئیس منير احمد خان ته له دې ژمنتيا سره سپارلی و چې د 1976ز کال تر پايه پورې دا وسيله چمتو کړي. له دې امله چې PAEC، کوم چې د ريکټر د فيزيکپوه منير احمد خان تر مشرۍ لاندې له شلو زياتو لابراتوارونو او پروژو څخه جوړ و، له دې جدول څخه وروسته پاتې کېدو او د ټوټه کېدونکو موادو (انشطاري مواد) په تولید کې د پام وړ ستونزو سره مخ و، یو ميټالرجست (د فلزاتو متخصص) عبدالقدير خان، چې د Urenco لپاره يې د «سينټريفيوج» (centrifuge  د مايعاتو او ګازاتو جلا کونکې يوه وسيله يا لابراتوار دی) پر غني کولو کار کاوه، د 1974ز کال تر پای پورې د بهټو د ادارې په حکم له دې پروګرام سره یوځای شو. لکه چې «هيوسټن ووډ» يې يادونه کړې، "د هستوي وسلو په جوړولو کې تر ټولو ستونزمن پړاو د ټوټه کېدونکو موادو جوړول دي"؛ د کهوټه د پروژې د مشر په توګه د ټوټه کېدونکو موادو په چمتو کولو کې دا کار د پاکستان لپاره ډېر مهم و، تر څو د 1984ز کال تر پای پورې د هستوي وسلو د چاودنې تر سره کولو وړتيا پيدا کړي.<ref>Weissman, Steve R. and Herbert Krosney, The Islamic Bomb. New York: Times Book). 1981: page 45.</ref><ref>Chakma, Bhumitra, pg 42, The Politics of Nuclear Weapons in South Asia, Ashgate Publishing Company, Burlington, VT, USA, 2011</ref><ref name="ReferenceB">{{cite web|author=A. Q. Khan|date=January 19, 2015|title=An indomitable man|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-296851-An-indomitable-man|access-date=26 April 2016|url-status=dead|archive-date=25 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725155450/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-296851-An-indomitable-man}}</ref><ref name="MA Chaudhry">{{cite web|via=Owl's Tree|last=Chaudhry|first=MA|title=Pakistan's Nuclear History: Separating Myth from Reality|orig-year=originally published in Defense Journal on May 2006|url=http://owlstree.blogspot.com/2006/06/pakistani-nuclear-program-2-5.html|others=Posted by A. Gill|date=10 June 2006|access-date=9 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106153611/http://owlstree.blogspot.com/2006/06/pakistani-nuclear-program-2-5.html|archive-date=6 November 2013}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Wood|first1=Houston|first2=Alexander|last2=Glasser|first3=Scott|last3=Kemp|title=The gas centrifuge and nuclear weapons proliferation|journal=Physics Today|volume=61|issue=9|pages=40–45|date=September 2008|doi=10.1063/1.2982121|bibcode=2008PhT....61i..40W|doi-access=free}}</ref><ref name="Levy page 112">Levy, Adrian and Catherine Scott-Clark, Deception: Pakistan, the United States, and the Secret Trade in Nuclear Weapons. New York. Walker Publishing Company. 1977: page 112. Print.</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web|author=A. Q. Khan|date=May 26, 2014|title=A historic day (Part - I)|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-252241-A-historic-day|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810150255/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-252241-A-historic-day|archive-date=10 August 2014|url-status=dead}}</ref> د کهوټه پروژې د همغږۍ د يو پلاوي تر څارنې لاندې پيل شوه، چې د KRL او PAEC د فعاليتونو څارنه يې کوله. دا پلاوی له افتاب غلام نبي قاضي (عمومي منشي، ماليه)، غلام اسحاق خان (عمومي منشي، دفاع)، او اغا شاهي (عمومي منشي، بهرنۍ چارې) څخه جوړ و، او نېغ په نېغه يې بهوټو ته راپور ورکاوه. غلام اسحاق خان او جنرال ټکا خان تورن جنرال علي نواب پر دې پروګرام د درجه بندۍ د انجنير په توګه وټاکه. د 1978ز کال د اپريل تر مياشتې، په KRL کې د ټوټه کېدونکو موادو د توليد لپاره د منځنۍ کچې یورانيمو غني کولو هدف تر لاسه شو. بالاخره، د ولشمسر جنرال محمد ضياء الحق په اداره کې د څارنې دنده ډګر جنرال زاهد علي اکبر خان ته وسپارل شوه.<ref>{{cite web|author=A. Q. Khan|date=January 26, 2015|title=An indomitable man (Part - II)|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-298122-An-indomitable-man|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726160500/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-298122-An-indomitable-man|archive-date=26 July 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-57145-Defenders-of-Pakistan|author=A. Q. Khan|date=July 11, 2011|title=Defenders of Pakistan|work=The News International|access-date=26 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701125958/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-57145-Defenders-of-Pakistan|archive-date=1 July 2015}}</ref><ref name="UnsungHeroes">{{cite news|last=Khan|first=A. Quadeer|date=4 August 2014|title=Unsung heroes|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-265190-Unsung-heroes|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804123409/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-265190-Unsung-heroes|archive-date=4 August 2014}}</ref> د پاکستان له خوا د هستوي وسلو جوړول، په 1971ز کال کې د بنګله دېش د ازادۍ په جګړه کې د ختيځ پاکستان له لاسه ورکولو ته غبرګون و. بهوټو د 1972ز کال د جنورۍ په شلمه نېټه د لوړ پوړو ساينسپوهانو او انجنيرانو ناسته راوغوښته. بهوټو د دې پروګرام بنسټيز جوړونکی و، او همدا ځای و چې بهوټو د هستوي وسلو پروګرام ترتيب کړ او د پاکستان علمي ساينسپوهان يې د ملي بقا په موخه په درې کلونو کې د اتومي بم د جوړولو لپاره سره راغوند کړل.<ref>{{harvtxt|Khan|2012|pp=174–178}}</ref><ref>{{harvtxt|Rehman|1999|pp=16–17}}</ref><ref name="International Institute for Strategic Studies">{{cite web|url=http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/press-coverage-2007/may-2007/bhutto-was-father-of-pakistani-bomb/?locale=en|title=Bhutto was father of Pakistan's nuclear weapons programme|access-date=11 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314025504/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/press-coverage-2007/may-2007/bhutto-was-father-of-pakistani-bomb/?locale=en|archive-date=14 March 2012}}</ref> په دې ناسته کې، بهوټو همدا راز منير احمد خان د PAEC د رئيس په توګه وټاکه، چا چې تر هغه وخته د اتريش په ويانا کې د اتومي انرژۍ نړيوالې ادارې (IAEA) د هستوي انرژۍ او ريکټر برخه کې د رئيس په توګه کار کاوه. د 1972ز کال د ديسمبر په مياشت کې، عبدالسلام د نظري فيزيک د ډلې (TPG) د جوړولو مشري وکړه، په دې ډول چې په ICTP کې کار کونکي ساينسپوهان يې منير احمد خان ته د راپور ورکولو لپاره راوغوښتل. دا د پاکستان د هستوي وېرولو د وړتيا تر لاسه کولو پيل وګرځېد. د هندوستان د ناڅاپي هستوي ازموينې څخه وروسته، کومې ته چې په 1974ز کال کې د «خنديدونکی بودا» کوډ نوم ورکړل شوی و، او کوم چې د ملګرو ملتونو د امنيت شورا د دايمي پنځو غړيو څخه دباندې لومړی هېواد و چې لومړۍ تايید شوې هستوي تجربه يې کړې وه، په دې سره د هستوي وسلو د جوړولو موخه کې د پام وړ انګېزه پیدا شوه.<ref name="Pakistan Military Consortium">{{Cite journal|last1=Ahmad|first1=Mansoor|first2=Usman|last2=Shabbir|first3=Syed Ahmad H|last3=Khan|title=Multan Conference January 1972: The Birth of Pakistan's Nuclear Weapons Program.|journal=Pakistan Military Consortium|volume=1|issue=1|page=16|location=Islamabad, Pakistan|year=2006|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3AOZFTUPnzBiEJ%3Awww.pakdef.info%2Fereporter%2Fpakdefereportervol1no1.pdf+Nuclear+pakdef+pdf&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESieytaoc5d0ZMNaZGigsHyiMo17j4BEBpUU-1okQ5Ri77lRJcRUqofaURTdifYPjzKobJTrdf9ZuTQv-4YafN7XZCPeQ_G7N0DvnZ3b4YzhKEX9Nclii5tMErLUiDSM4YzzDryG&sig=AHIEtbTGuqcEBbws1m56OIsaBU7jlpAoyQ|access-date=10 November 2010|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319211924/http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3AOZFTUPnzBiEJ%3Awww.pakdef.info%2Fereporter%2Fpakdefereportervol1no1.pdf+Nuclear+pakdef+pdf&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESieytaoc5d0ZMNaZGigsHyiMo17j4BEBpUU-1okQ5Ri77lRJcRUqofaURTdifYPjzKobJTrdf9ZuTQv-4YafN7XZCPeQ_G7N0DvnZ3b4YzhKEX9Nclii5tMErLUiDSM4YzzDryG&sig=AHIEtbTGuqcEBbws1m56OIsaBU7jlpAoyQ|url-status=live}}</ref> بالاخره، د 1998ز کال د مۍ د مياشتې په اته ويشتمه نېټه، د هندوستان د دويمې هستوي تجربې (شکتي عمليات) څخه څو اونۍ وروسته، پاکستان د بلوچستان ايالت د چاغي ولسوالۍ په «راس کوه» غرونو کې پنځه هستوي وسلې وچاودولې. پاکستان دې ته د چاغي-1 نوم ورکړ، دا ځای تر ځمکې لاندې د وسپنې-فولادو تونل و چې د 1980ز لسيزې په اوږدو کې ايالتي پوځي واکمن جنرال رحيم الدین خان له اوږدې مودې راهيسې جوړ کړی و. د پاکستان د اتومي انرژۍ کميسیون راپور ورکړ چې د مۍ په اته ويشتمه نېټه پنځه هستوي ازموينو د ريختر په درجه 5.0 درجې زلزلزله يي اشارې توليد کړې، چې د هغې ټولټال توليد 40 KT (له TNT سره برابر) پورې و. ډاکټر عبدالقدير خان ادعا وکړه چې دې پنځو وسيلو کې يوه يې د چاودنې پياوړې شوې وسيله وه، او پاتې څلور يې له کيلو ټن څخه کمې وسيلې وې. د پاکستان وروستۍ تجربه په شګلن خاران سارا کې د چاغي- II تر کوډ نوم لاندې تر سره شوه، دا هم په بلوچستان کې وه، چې د 1998ز کال د مۍ په دېرشمه تر سره شوه. د پاکستان د ټوټه کېدونکو موادو (چاودېدونکو توکو) توليد په نيلور، کهوټه او خوشاب هستوي کمپلکسونو کې تر سره کېږي، چېرته چې د وسلو د درجې پلاټونیم تصفيه شوي دي. په دې ډول پاکستان د نړۍ اوم هېواد وګرځېد چې په بريالیتوب سره يې هستوي وسلې چمتو او وازمايلې، سره له دې چې د عبدالقدير خان له خوا جنرال ضياء ته يو استول شوي ليک تر مخې، لا دمخه په 1984ز کال کې KRL د ډېرو غني شويو يورانيمو په استعمال سره د هستوي بم د چاودولو وړتيا تر لاسه کړې وه، ځکه چې په KRL کې هماغه مهال ټوټه کېدونکي توکي توليد شوي و.<ref name="Federation of American Scientists">{{cite web|url=https://fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/index.html|title=Pakistan Nuclear Weapons|access-date=22 February 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070220102255/http://www.fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/index.html|archive-date=20 February 2007}}</ref><ref name="Levy page 1122">Levy, Adrian and Catherine Scott-Clark, Deception: Pakistan, the United States, and the Secret Trade in Nuclear Weapons. New York. Walker Publishing Company. 1977: page 112. Print.</ref><ref name="ReferenceC2">{{cite web|author=A. Q. Khan|date=May 26, 2014|title=A historic day (Part - I)|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-252241-A-historic-day|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810150255/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-252241-A-historic-day|archive-date=10 August 2014|url-status=dead}}</ref> == تاريخ == په 1947ز کال کې د هندوستان له وېش وروسته، پاکستان او هندوستان د جمو او کشمير د لانجمنې سيمې په ګډون په ګڼو موضوعاتو کې اختلاف لري. له هندوستان، افغانستان او پخواني شوروي اتحاد سره کړکېچنې اړيکې، د خپل دفاعي او انرژۍ د ستراتيژيو د برخې په توګه د هستوي ځواک د ګرځېدو لپاره د پاکستان انګېزه تشريح کوي.<ref name="Dawn Newspapers, 1995">{{cite news|last=Siddiqi|first=Muhammad Ali|title=N-deterrent vital to security, says PM Benazir Bhutto|url=http://www.lib.virginia.edu/area-studies/SouthAsia/SAserials/Dawn/1995/20Ap95.html#ndet|access-date=13 May 2012|newspaper=Dawn Newspapers, 1995|date=20 April 1995|agency=Dawn Media Group|pages=3–6|quote=Pakistanis are "security conscious" because of the 1971 trauma and the three wars with India. Pakistan's programme was peaceful but was "a deterrent to India" because New Delhi had detonated a nuclear device. Pakistan, thus, had to take every step to ensure its territorial integrity and sovereignty|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609132144/http://www.lib.virginia.edu/area-studies/SouthAsia/SAserials/Dawn/1995/20Ap95.html#ndet|archive-date=9 June 2012}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ganguly|first1=Šumit|last2=Kapur|first2=S. Paul|title=India, Pakistan, and the bomb debating nuclear stability in South Asia|year=2010|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0231512824|url=https://archive.org/details/indiapakistanbom00gang|url-access=registration}}</ref> === د وسلې نه درلودلو ابتدايي تګلاره === د 1953ز کال د ديسمبر په اتمه نېټه، پاکستانيو رسنيو د متحده ايالاتو اتومونه د سولې لپاره د نوښتونو هرکلی وکړ، له کوم څخه وروسته چې په 1956ز کال کې د پاکستان د اتومي انرژۍ د کميسيون (PAEC) د جوړېدو پروسه پيل شوه. په 1953ز کال کې، د بهرنيو چارو وزير محمد ظفر الله خان په څرګند ډول وويل چې "پاکستان د اتومي بمونو په اړوند کومه تګلاره نه لري". له دې اعلان وروسته، د 1955ز کال د اګست د مياشتې په يوولسمه نېټه، متحده ايالات او پاکستان د هستوي انرژۍ د سوله ييزو موخو او صنعت لپاره کارولو په اړوند يو تفاهم ته ورسېدل، په کوم کې چې د 350000 امريکايي ډالرو په لګښت د حوض په بڼه يو ريکټر هم شامل و. له 1971ز کال مخکې، د پاکستان هستوي پرمختګ سوله ييز و، خو په عين حال کې د هندوستان په وړاندې یو اغېزناک خنډ هم و، ځکه خو په 1995ز کال کې بی نظير بهټو هم دوام ورکړ. د پاکستان د هستوي انرژۍ پروګرام د PAEC له جوړېدو وروسته په 1956ز کال کې جوړ او پيل شوی و. پاکستان د امريکا ولسمشر «ايزنهاور» د سولې لپاره اتومونو په پروګرام کې ګډونوال شو. د PAEC لومړی رئیس ډاکټر نذير احمد و. که څه هم په 1960ز لسيزه کې ګڼو چارواکو او لوړ پوړو ساينسپوهانو د هستوي وسلو د جوړولو وړانديزونه کړي وو، پاکستان له 1956 څخه تر 1971ز کال پورې د هستوي وسلو د نه شتون جدي تګلاره تعقيب کړه، لکه چې د عشرت حسين عثماني تر مشرۍ لاندې PAEC هېڅ داسې هڅې ونه کړې چې د هستوي وسلې د فعال پروګرام د موخو لپاره د هستوي سون توکو جريان ټيکنالوژي تر لاسه کړي.<ref name="New York: Croom Helm, 1987),">{{cite web|last1=Kapur|first1=Ashok|title=Origins and Early history of Pakistan's cover nuclear development|url=http://www.nti.org/media/pdfs/pakistan_nuclear.pdf?_=1316466791|work=Atom for Peace: Eisenhowever's UN Speech|publisher=New York: Croom Helm, 1987)|author2=U.N. Media release|location=New York, United States|date=8 December 1953|access-date=21 March 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930175130/http://www.nti.org/media/pdfs/pakistan_nuclear.pdf?_=1316466791|archive-date=30 September 2013}}</ref><ref name="NTI Pakistan Overview (1950s activities)">{{cite news|last=NTI|title=1950s Nuclear Policy of Pakistan|work=Resources obtained from Shahid-ur-Rehman, "Z.A. Bhutto, A Man in Hurry for the Bomb," Long Road to Chagai, (Islamabad: 1999, Print Wise Publication), p. 22.|publisher=NTI Pakistan Overview (1950s activities)}}<!-- |access-date=13 May 2012 --></ref> په 1961ز کال کې، PAEC په لاهور کې یو معدني مرکز جوړ کړ، او په همدې ډول يې يو کثير الرشتوي مرکز د ختيځ پاکستان په ډاکه کې جوړ کړ. اساسي څېړنيز کار په دې دوه مرکزونو کې پيل شوی و. تر ټولو لومړی کار د يورانیمو لټون و. دا له 1960 څخه تر 1963ز کال پورې نږدې د درې کلونو پورې روانه چاره وه. د یورانیم زېرمې وموندل شوې، او PAEC ته لومړۍ ملي جايزه ورکړل شوه. همدا کال د يورانيمو د را ايستلو کار پیل شو. ډاکټر عبدالسلام او ډاکتر عشرت حسين عثماني هم ډېر ساينسپوهان د هستوي ټيکنالوژۍ او هستوي ريکټر ټيکنالوژۍ په برخه کې د دوکتورا د سندونو تر لاسه کولو لپاره واستول. د 1965ز کال د ديسمبر په مياشت کې، د هغه مهال د بهرنيو چارو وزير ذولفقار علي بهوټو ويانا ته سفر وکړ، چېرته چې هغه د IAEA له هستوي انجنير منير احمد خان سره وليدل، او خان بهوټو ته د هندوستان د هستوي پروګرام د وضعيت په اړه معلومات ورکړل. == سرچينې == 4pz6rxsmroop8j4nkw0g5kyb1ewwwk0 0 72944 371166 308155 2026-11-08T18:08:52Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371166 wikitext text/x-wiki د مقدوني الکساندر یا لوی سکندر جګړې (په یوناني ژبه: Πόλεμοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου) د هغو فتوحاتو ټولګې ته ویل کیږي چې له میلاد وړاندې ۳۳۶ کال څخه له میلاد وړاندې ۳۲۳ کال پورې ترسره شوې دي. هغه د خپلو جګړو لړۍ د هخامنشي فارسي سترواکۍ پر وړاندې له جګړې پیل کړه چې دغه مهال د دغې سترواکۍ مشري د فارس دریم داریوش کوله. د هخامنشي فارس پر وړاندې له یو لړ زنجیروي بریاوو وروسته سکندر په ټولو هغو سیمه ییزو سردارانو او واکمنانو پسې خپلې لښکرې ولېږلې چې له یونان څخه یې را نیولې د آسیا په سویل کې د پنجاب تر سیمې پورې واکمنۍ لرلې. هغه د خپلې مړینې تر مهاله په یونان او همدارنګه د فارسي مصر په ګډون د هخامنشي سترواکۍ په ګڼ شمېر برخو باندې حکومت وکړ. له دې سره هم ده ونشو کولای د خپلې لومړنۍ نقشې له مخې د هند نیمه لویه وچه په بشپړه توګه ونیسي. همدارنګه له پوځي لاسته راوړونو سربېره وه نه توانېد د هخامنشي سترواکۍ د حکومت لپاره یو تل پاتی ځای ناستی ومومي. د ده ناڅاپي مړینه لامل وګرځېده چې په ټولو هغو پراخو قلمروونو کې چې ده فتح کړي و کورنۍ جګړې پیل شي؛ دغه کورنۍ جګړې د ډیاوډوچي جګړو یا د سکندري سردارانو د جګړو په نوم پېژندل کیږي. <ref>[[Charles Freeman (historian)|Freeman, Charles]]. ''The Greek Achievement: The Foundation of the Western World''. Allen Lane, 1999. {{ISBN|978-0-7139-9224-3}}. p.172: "In scope and extent his achievements ranked far above that of the Macedonian king, Alexander ("the Great") who was to demolish the empire in the 320s but failed to provide any stable alternative."</ref> سکندر د خپل پلار، مقدوني دویم فیلېپ (واکمني: له میلاد وړاندې ۳۵۹ – ۳۳۶ کال) له ترور وروسته د لرغونې مقدونیې د سلطنت واګې پر غاړه واخیستې. فیلېپ د دوه لسیزو واکمنۍ پر مهال د کورینث یا هلني اتحادیې تر کنټرول لاندې د یونان په اصلي قلمروونو کې د مقدونیې تر سلطې لاندې د یونان ښاري دولتونه (poleis) جوړ کړل. سکندر د هغه پاڅون له ځپلو وروسته چې د سویلي یونان په ښاري دولتونو کې رامنځته شوی و، د مقدونیې د حکومت په پیاوړتیا یې لاس پورې کړ او د شمالي لوري ښاري دولتونو ته یې لنډ مهالی خو خونړی سفر وکړ. له دې وروسته یې د ختیځ لور ته مخه کړه څو د هخامنشي سترواکۍ د فتح کولو اړوند خپله نقشه عملي کړي. د هغه لښکرکشیو له یونان څخه ټولې انادولو، سوریې، فنیقیې، مصر، بین النهرین، فارس، افغانستان او هند ته پراختیا ومونده. هغه په ختیځ لور کې د خپلې مقدوني سترواکۍ پولې د معاصر پاکستان د ټېکسلې تر ښاره ورسولې. <ref>{{cite book|first1=C. Maurice|last1=Bowra|author-link=Maurice Bowra|year=1994|orig-year=1957|title=The Greek Experience|url=https://archive.org/details/greekexperience0000cmbo_i8z5|location=London|publisher=[[Phoenix Books|Phoenix]] [[Orion Publishing Group|Orion Books Ltd]]|isbn=978-1-85799-122-2|page=[https://archive.org/details/greekexperience0000cmbo_i8z5/page/9 9]}}</ref><ref>Sacks, David, ([[1995 in literature|1995]]), ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'', London: Constable and Co. Ltd, {{ISBN|978-0-09-475270-2}}, p. 16.</ref> سکندر له مړینې وړاندې د عربستان ټاپووزمې ته د پوځي او سوداګریزې پراختیا لپاره هم یو لړ نقشې طراحي کړې وې او له هغو وروسته یې هوډ درلود چې خپل پوځونه په لویدیځ لوري کې کارتاژ، روم او ایبري ټاپو وزمې ته ولېږي. ورته مهال د هغه سیاسي سیالانو (ډیاډوچیانو) د هغه له مړینې وروسته ټولو دغو پروګرامونو ته شا کړه. پر ځای یې د هغه له مړینې یوازې څو کاله وروسته د یو بل لوري ته لښکرې ولېږلې او د مقدوني سترواکۍ قلمروونه یې په خپلو کې سره وویشل چې له امله یې د مقدوني دورې ۴۰ کلنه جګړه ترسره شوه. {{sfn|Strudwick|2013|p=97}} == تاریخي مبارزې == === مخینه === په ۳۳۶ کال کې دویم فیلېپ د خپلو ساتونکو د قومندان، پاوسانیاس له خوا ترور کړای شو. له همدې امله د هغه زوی سکندر چې له وړاندې څخه د ده وارث ټاکل شوی و، د مقدوني اشرافو او ځواکونو له خوا نوی پاچا اعلان شو. نوموړی همدارنګه د مقدونیې تر ولکې لاندې د یوناني ایالتونو د کنفدراسیون او کورنیث اتحادیې مشر وټاکل شو چې د هخامنشي سترواکۍ سره د مبارزې موخه یې لرله. <ref>{{cite web|title=Philip II: king of Macedonia|url=https://www.britannica.com/biography/Philip-II-king-of-Macedonia|website=Britannica|date=11 July 2023|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.}}</ref><ref name="N30-31-M">* McCarty, ''Alexander the Great'', p. 30-31. * Plutarch, ''The Age of Alexander'', p. 262-263 * Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', p. 61-62 * Fox, ''The Search For Alexander'', p. 72</ref>{{sfn|Strudwick|2013|p=96}} د فیلېپ د مړینې خبر د تبس، آتن او تسالي د ایالتونو په ګډون د مقدونیې شمالي لور ته تراکیايي قبیلې پاڅون ته وهڅولې. هغه مهال چې د دغو بغاوتونو خبر سکندر ته ورسېد؛ په ډېرې چټکۍ سره لاس په کار شو. په داسې حال کې چې سلاکارانو یې ورته د دیپلماسي څخه د ګټنې مشوره ورکړه، خو هغه دغو مشورو ته کوم پام ونکړ او د ۳۰۰۰ کسیز سواره پوځ په جوړولو یې لاس پورې کړ. ده له خپل دغه پوځ سره سویلي لوري ته د تسالي پر لور (په سویلي لوري کې د مقدونیې نږدې ګاونډۍ سیمه وه) حرکت وکړ. هغه مهال چې یې ولیدل تسالي پوځ د المپوس غره او اوسا غره ترمنځ تنګی تړلی دی، خپل سرتېري یې د اوسا غره سر ته پورته کړل. پر سبا باندې چې تسالیان له خوبه پاڅېدل وه یې لیدل چې سکندر د دوی شاته رسېدلی دی. تسالیان په چټکۍ ورته تسلیم شول او د هغه پوځ لا پسې لوی شو. له دې وروسته یې په سویل کې د پلوپونز پر لور حرکت وکړ. <ref name="N31-M">* McCarty, ''Alexander the Great'', p. 31. * Plutarch, ''The Age of Alexander'', p. 263 * Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', p. 72 * Fox, ''The Search For Alexander'', p. 104 * Bose, ''Alexander the Great's Art of Strategy'', p. 95</ref> سکندر په ترموپیل کې دمه وکړه او وړاندې له دې چې په سویل کې د کورنیث لوري ته حرکت وکړي همدلته د مقدسې اتحادیې مشر وټاکل شو. آتن د سولې غوښتنه وکړه؛ سکندر د هغوی استازی خپل حضور ته ومانه او ټول هغه کسان یې وبخښل چې هلته یې په پاڅون کې ونډه لرله. په کورنیث کې ورته د فارسیانو پر وړاندې د یوناني ځواکونو د «هژمون یا واکمن» لقب ورکړل شو. هغه مهال چې نوموړی په کورنیث کې و، په شمال کې د تراکیانو د پاڅون خبر ورته ورسېد. <ref name="P96-Bose2">* Bose, ''Alexander the Great's Art of Strategy'', p. 96. * Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', p. 72</ref> === د بالکان عملیات === سکندر آسیا ته له تګ وړاندې غوښتل خپلې شمالي پولې خوندي او بیا له میلاد وړاندې ۳۳۵ کال په پسرلي کې د تراکیا پر لور مخکې تګ وکړي څو له هغه پاڅون سره مبارزه وکړي چې د ایلیریانو او تریبالیانو له خوا رهبري کېده. د سکندر ځواکونو د هاموس په غره کې د تراکیايي ځواکونو هغې ډلګۍ ته ماته ورکړه چې د غره د لوړو څوکو د ساتنې مسئولیت یې پر غاړه درلود. له دې وروسته یې په تریبالي ځواکونو د شا له خوا برید وکړ او هغوی ته یې هم ماته ورکړه. سکندر د دغې بریا وروسته د دانوب پر لور مخکې ولاړ او په راتلونکي ساحل کې له ګیتیون قبیلې سره مخ شو. د دغې قبیلې ځواکونو د سکندر له سواره پوځ سره له لومړنۍ جګړې وروسته شاتګ غوره کړ او ښار یې د مقدونیې ځواکونو ته خوشی کړ. دغه مهال سکندر ته خبر ورسېد چې د ایلیریا پاچا کلیتوس او د تاولانتي پاچا ګلوکیاس د مقدوني ځواک پر وړاندې په ښکاره پاڅون کې ښکېل دي. سکندر په نوبت سره دوی دواړو ته ماته ورکړه او کلیتوس او ګلوکیاس دواړه اړ شول څو له خپل پوځ سره یوځای تېښتې ته مخه کړي؛ په دې سره هغه وکولای شول خپلې شمالي پولې خوندي کړې. په داسې حال کې چې نوموړي په بریا سره د شمال پر لور لښکرکشي وکړه، تبیانو آو آتنیانو یوځل بیا پاڅون وکړ. <ref name="A50-54Arrian">* Arrian, ''The Campaigns of Alexander'', p. 50–54. * Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', p. 77.</ref><ref>* Arrian, ''The Campaigns of Alexander'', p. 44–48. * Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', p. 73–74.</ref> سکندر له ځنډ پرته غبرګون وښود، ورته مهال له دې سره چې نورو ښارونو د مقاومت اړوند پر ځان شک درلود، خو تبس هوډ وکړ له خپل وروستي ځواک څخه په کار اخیستو مقاومت وکړي. ورته مهال دغه مقاومت هم بې ګټې و، ځکه چې دغه ښار د پریمانه وینې بهېدنې په خوا کې له خاورو سره خاورې شو او قلمرونه یې د نورو بوئوسي ښارونو ترمنځ وویشل شول. د تبس دغه ډول پای آتن تسلیمۍ ته اړ کړ او ټول یونان یې لږ تر لږه له ظاهري پلوه په سوله کې پرېښود. <ref name="Phocion">{{cite book|author=Plutarch|title=Phocion|page=17}}</ref> === د سغدي ډبرې محاصره === ==== باختر ==== له میلاد وړاندې ۳۲۹ کال کې سکندر سیروپولیس کلابند او د ژاکسارت په جګړه کې یې له سکایانو سره جګړه وکړه. وروسته له هغه چې سکندر له میلاد وړاندې ۳۲۸ کال کې د سپیتامنس او کوئنوس (کوینوس) پر وړاندې په ګابای جګړه کې د هخامنشي سترواکۍ وروستي ځواکونه مات کړل، د هغه سردارانو له میلاد وړاندې ۳۲۷ کال کې د آریانا پر وړاندې نوې لښکرکشۍ پیل کړې. هغه غوښتل ټوله دغه پېژندل شوې نړیواله سترواکي ونیسي چې د سکندر د واکمنۍ پر مهال یې پراختیا د ختیځ هند تر پایه رسېده. د سکندر د مهال یونانیان د چین او یا هم د باختر په ختیځ کې د بل شته قلمرو اړوند نه پوهېدل. دوی له میلاد وړاندې ۳۲۷ کال کې د سغدي ډبرې په نامه هغه قلا کلابنده کړه چې د باختر شمالي لوري ته یې په سغد کې موقعیت درلود. دغه مهال د باختر اکسیارتس خپله مېرمن او لوڼۍ چې یوه یې رخسانه نومېده دغې کلا ته لېږلې وې ځکه چې د اوږد مهالې کلابندۍ سره د مبارزې په موخه جوړه شوې وه او نه نیول کېدونې ګڼل کېده. هغه مهال چې سکندر د دغې کلا له مدافعینو څخه د تسلیمۍ غوښتنه وکړه، هغوی یې غوښتنه رد کړه او څرګنده یې کړه چې د دغې کلا د نیولو لپاره یوازې «وزرو لرونکو» کسانو ته اړتیا ده. سکندر داوطلبه جنګیالي راغوښتل او څرګنده یې کړه چې که چېرې هر څوک د دغې قلا په لاندې ډبرو پورته شول هغوی ته به جایزه ورکړي. دغه مهال شاوخوا ۳۰۰ هغه کسان راغونډ شول چې په تېرو کلابندیو کې یې له لویو ډبرو څخه د تېرېدو په برخه کې تجربه ترلاسه کړې وه. دوی د خیمو له مېخونو او پیاوړو کتاني پړیو څخه په ګټنې د شپې له مهاله په دغو ډبرو ختل چې د دغې چارې پر مهال شاوخوا ۳۰ تنه یې مړه هم شول. په ډبرو باندې له پورته کېدو وروسته د سکندر د امر له مخې هغوی د کتاني تکو په ښوورلو سره لاندې سرتېرو ته د خپلې بریا پیغام ورساوه؛ سکندر هم یو جار وهونکی ولېږه څو دغه خبر د مقابل لوري پیاوړو پوستو ته ورسوي چې نور باید له ځنډ پرته تسلیم شي. د قلا مدافعین له دغې موضوع څخه په خبرېدو دومره حیران او بې انګیزې شول چې تسلیمۍ ته یې غاړه کېښوده. سکندر د رخسانې په یوځل لیدلو سره پر هغې مین شو، نوموړې د لرغونو تاریخ پوهانو له خوا «د نړۍ تر ټولو ښکلې مېرمن» بلل شوې (دا د یوې لرغونې ملکې لپاره غیرمعموله ادعا وه) او بالاخره یې له هغې سره واده هم وکړ. د دغې کلابندۍ کیسه نیکومدیا ته د اړوند رومي تاریخ لیکونکي آرین له خوا د اناباسیس سکندر په نامه اثر کې شوې ده. == سرچينې == 53858f7z4afstk9a4kd6w04njug7vgv 0 72971 370925 367566 2026-11-08T13:49:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370925 wikitext text/x-wiki '''مقدوني دوه‌یم فیلیپ''' (په انګلیسي: Philip II of Macedon؛ پیدایښت: ۳۸۲ مخکې تر میلاده، مړینه: ۲۱-اکټوبر-۳۳۶ مخکې تر میلاده) له ۳۵۹ څخه تر ۳۳۶ق‌م پورې د مقدونیې د لرغوني سلطنت پاچا (باسیلیوس) ؤ. هغه د آرګیدای ټبر- د لرغوني سلطنت بنسټګر- یو غړی او د لوی الکساندر (مقدوني سکندر) پلار ؤ.<ref>Worthington, Ian. 2008. ''Philip II of Macedonia''. New Haven: Yale University Press, {{ISBN|978-0300164763}}</ref><ref>Cosmopoulos, Michael B. 1992. ''Macedonia: An Introduction to its Political History''. Winnipeg: Manitoba Studies in Classical Civilization, p. 30 (Table 2: The Argeiad Kings).</ref> فیلیپ د خپلې واکمنۍ په اوږدو کې په پوځ کې پراخ اصلاحات راوستل، د مقدونیې پلي پوځ ځانګړی کتار (phalanx) یې رامنځ‌ته کړ (چې د جګړې په ډګر کې د بریالیتوب تضمین کوونکي وو)، د ښارونو نظامي محاصرې پر مهال یې د ښار دروازو او دېوالونو د ماتولو لپاره له غښتلو ځانګړو تجهیزاتو څخه کار واخېست، اغېزناکه ډیپلوماسي یې درلوده او د ودونو له‌لارې یې له نورو سره اتحاد کاوه؛ په دې توګه کلاسیک یونان فتح او سیاسي ټینګښت په کې رامنځ‌ته شو او مقدونیې ظهور وکړ. په ۳۳۸ق‌م کال کې د خیرونیا په جګړه کې د آتن او تیبای ښاري دولتونو له ماتولو وروسته، دوه‌یم فیلیپ د یوناني ایالتونو د یوه فدراسیون (چې د کورینت ټولنې په نامه یادېده) د رامنځ‌ته کولو هلوځلو مشري کوله چې د فارس د هخامنشیانو پر ټولواکمنۍ باندې د پلان شوي برید لپاره هغه د یونان ټاکل شوی هجمون (برلاسی واکمن) او لوی درستیز ؤ. سره له‌دې، د سلطنتي ساتونکي «د اورېستیس پوسانیاس» په واسطه د فیلیپ د وژنې په پایله کې زوی یې «سکندر» د هغه ځایناستی شو؛ د پلار پلان یې پلي او د هخامنشیانو پر ټولواکمنۍ یې برید وکړ.<ref>Diodorus Sicilus, Book 16, 89.[3] «διόπερ '''ἐν Κορίνθῳ τοῦ κοινοῦ συνεδρίου''' συναχθέντος διαλεχθεὶς περὶ τοῦ πρὸς Πέρσας πολέμου καὶ μεγάλας ἐλπίδας ὑποθεὶς '''προετρέψατο τοὺς συνέδρους εἰς πόλεμον'''. τέλος δὲ '''τῶν Ἑλλήνων ἑλομένων αὐτὸν στρατηγὸν αὐτοκράτορα τῆς Ἑλλάδος μεγάλας παρασκευὰς ἐποιεῖτο πρὸς τὴν ἐπὶ τοὺς Πέρσας στρατείαν'''...καὶ τὰ μὲν '''περὶ Φίλιππον ἐν τούτοις ἦν'''»</ref> == د ژوند لومړي کلونه == فیلیپ په ۳۸۳ یا ۳۸۲ق‌م کې زېږېدلی، پلار یې پاچا درېیم امینتاس او مور یې د لونکستیس اوسېدونکې «اېوریدیکي» وه. دوه مشر وروڼه یې دوه‌یم الکساندر او درېیم پېردیکاس نومېدل او همدا راز د اېورینو په نامه یوه خور یې هم درلوده. امینتاس وروسته د «ګیګایا» په نامه یوې بلې ښځې سره واده وکړ او په دې توګه فیلیپ درې ناسکه وروڼه هم درلودل: ارخیلاوس، اریداوس او منېلاوس. د دوه‌یم الکساندر له وژنې وروسته، فیلیپ د الوروس ښار اوسېدونکي بطلیموس له‌خوا برمته او ایلیریا ته واستول شو. څه موده وروسته فیلیپ په تیبای کې (شاوخوا ۳۶۸ تر ۳۶۵ق‌م)، چې هغه مهال د یونان حاکم ښاري دولت ؤ، ساتل کېده. فیلیپ په تیبای کې د اپامینونداس له لوري په نظامي او ډیپلوماتیکو برخو کې وروزل شو او له پامېنیس سره یې، چې د تیبای مقدسې ډلې له پلویانو څخه ؤ، ژوند وکړ.<ref name=":0">{{Cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography|publisher=[[University of California Press]]|year=2013|isbn=978-0520954694|location=Berkeley|page=48}}</ref><ref>Howe, T. (2017), "Plain tales from the hills: Illyrian influences on Argead military development", in S. Müller, T. Howe, H. Bowden and R. Rollinger (eds.), ''The History of the Argeads: New Perspectives''. Wiesbaden, 99–113.</ref> فیلیپ په ۳۶۴ق‌م کال کې مقدونیې ته ستون شو. په ۳۵۹‌ق‌م کې د فیلیپ بل ورور «پاچا درېیم پېردیکاس» له ایلیریانو سره په یوې جګړه کې ووژل شو. پېردیکاس مخکې تر مړینې د خپل ماشوم زوی «څلورم امینتاس» لپاره فیلیپ د نایب‌السطنه په توګه ټاکلی ؤ، خو فیلیپ د ځان لپاره د سلطنت په ترلاسه کولو کې بریالی شو.<ref name=":02">{{Cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander of Macedon, 356–323 B.C. : A Historical Biography|publisher=[[University of California Press]]|year=2013|isbn=978-0520954694|location=Berkeley|page=53}}</ref> د فیلیپ نظامي وړتیاوو او د مقدونیې په هکله پراختیاپاله لیدلوري هغه ته لومړنۍ بریاوې ور په برخه کړې. په لومړي سر کې یې باید د مقدونیې په قلمرو کې هغه ستونزې اوارې کړې وې چې د هغه دولت او سلطنت ورسره مخ ؤ. دغه نامطلوب وضعیت د ایلیریانو له‌خوا د مقدونیې له ماتې وروسته (چې په هغې کې پاچا پېردیکاس هم ووژل شو) لا خرابه شوې وه. پایونیانو او تراکیانو د مقدونیې ختیځې سیمې تر برید لاندې نیولې او تالا کړې یې وې، په داسې حال کې چې د آتنیانو او د مقدونیې د تاج او تخت مدعي «دوه‌یم ارګایوس» تر قوماندې لاندې د یوې بلې ډلې ځمکني ځواکونه د مېتوني په ساحلونو کې ځای پر ځای شوي وو.<ref name="Argaeus II2">{{DGRBM|author=CPM|title=Argaeus|volume=1|page=279|url=http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0001.001/294?page=root;size=100;view=image}}</ref> == نظامي ژوند او دندې == === پوځي پرمختګ === فیلیپ له ډیپلوماسي څخه کار واخېست او پایونیان او تراکیان چې د باج ورکولو ژمنې یې کولې، پر شا وتمبول او د آتنیانو ۳،۰۰۰ کسیز هوپلیت (د لرغوني یونان د ښاري دولتونو ملکي سرتېري) پوځ ته یې په ۳۵۹ق‌م کې ماته ورکړه. همدا چې د لنډې مودې لپاره د خپلو مخالفانو له شره خلاص شو، د خپل سلطنت د دنني موقف، په تېره بیا، د خپل پوځ پر ټینګښت یې کار وکړ. دوه‌یم فیلیپ د مقدونیې پوځ د پیاوړتیا لپاره د پام‌وړ هلې‌ځلې وکړې. سپور او پلي پوځ، چې د پوځ د ځواک تر ټولو ستره برخه وه، له ایلیریانو سره له جګړې وروسته تر ۳۳۴ق‌م پورې کابو دوه برابره شو. د سرتېرو انضباط او روزنه ورځ په ورځ مخ په ښه کېدو وه او د فیلیپ تر مشرۍ لاندې د مقدونیې سرتېرو ته د ځانګړو او بې‌ساري خدمتونو په بدل کې د رتبو لوړولو او ترفېع او د بخششي ترلاسه کولو امکانات رامنځ‌ته شوي وو. سربېره پر دغو بدلونونو، فیلیپ د مقدونیې پلي پوځ ځانګړی کتار (فالانکس) رامنځ‌ته کړ؛ د دغه پلي پوځ ټول سرتېرې په اوږدو نیزو (ساریسا) سمبال وو. د مقدونیې پوځ په وسلو کې د اوږدو نیزو ویاړ فیلیپ ته ورکړل شوی دی او ساریسا ډېر ژر د ډېریو سرتېرو معموله وسله وګرځېده.<ref name=":4">{{Cite book|last=Hatzopoulos|first=Miltiades B.|title=Philip of Macedon|url=https://archive.org/details/philipofmacedon0000milt|publisher=[[Ekdotike Athenon S.A.]]|year=1980|location=Athens|pages=[https://archive.org/details/philipofmacedon0000milt/page/59 59]}}</ref><ref>{{cite web|title=The Professionalization of the Macedonian Military|url=https://sites.psu.edu/alexanderthegreatconquests/the-professionalization-of-the-macedonian-military/|access-date=2 March 2021|website=The Macedonian Conquest of Persia|publisher=Penn State University|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404140441/https://sites.psu.edu/alexanderthegreatconquests/the-professionalization-of-the-macedonian-military/|url-status=dead}}</ref> === د نظامي ژوند لومړي کلونه === فیلیپ د ایلیري پاچا «باردیلیس» له لور (یا لمسۍ؟) «اوداتا» سره واده کړی ؤ؛ له دې واده سره، سره، بیا هم په ۳۵۸ق‌م کې یې خپل پوځ د ایلیریانو پر وړاندې ولېږدوه او په داسې یوې جګړې کې یې هغو ته ماته ورکړه چې کابو ۷،۰۰۰ ایلیریان په کې ووژل شول (۳۵۷ق‌م). د دغه خوځښت په پایله کې، فیلیپ د خپلې دننۍ واکمنۍ لمن د اوخرید تر جهیل پورې وغځوله او د اپیروس سلطنت ملاتړ یې ترلاسه کړ.<ref>''The Cambridge Ancient History Volume 6: The Fourth Century BC'' by D. M. Lewis, 1994, p. 374, {{ISBN|0-521-23348-8}}: "...&nbsp;The victory over Bardylis made him an attractive ally to the Epirotes, who too had suffered at the Illyrians' hands, and his recent alignment ..."</ref> د مقدونیې په سویلي او لویدیځو پولو کې د امنیت له ټینګولو وروسته، په ۳۵۷‌ق‌م کال کې د امفیپولیس ښاري دولت کلابند کړ. آتنیان  د امفیپولیس (چې د پانګایون غونډیو د سرو زرو کانونو په درلودلو سره له ستراتیژیک اهمیت څخه برخمن ؤ) په سوبه کولو کې پاتې راغلي وو، نو فیلیپ له آتن سره یوې هوکړې ته ورسېده چې امفیپولیس به له نیولو وروسته د پیدنا (چې په ۳۶۳ق‌م کې د مقدونیې له‌لاسه تللی ؤ) په بدل کې هغوی ته په اجاره ورکړي. سره له‌دې، فیلیپ د امفیپولیس له نیولو وروسته پیدنا هم تصرف کړ او دواړه ښارونه یې ځان لپاره وساتل (۳۵۷ق‌م). آتن ډېر ژر د هغه پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ او په پایله کې فیلیپ مقدونیه د اولینتوس له کالسیدي ټولنې سره متحده کړه. له هغو وروسته یې پوتیدایا ونیوله او دا ځل یې له ژمنې سره سم دغه سیمه نوموړې ټولنې ته پرېښودله (۳۵۶ق‌م). فیلیپ په ۳۵۷ق‌م کې د اپیروس شاهزادګۍ او د مولوسي پاچا له لور «اولمپیاس» سره واده وکړ. په ۳۵۶ق‌م کې د فیلیپ د سیالیو آس د اولمپیک لوبې وګټلې او په همدې کال کې سکندر مقدوني هم وزېږېده.<ref>{{Cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander of Macedon, 356–323 B.C. : A Historical Biography|publisher=[[University of California Press]]|year=2013|isbn=978-0520954694|location=Berkeley|pages=39}}</ref> په ۳۵۶ق‌م کې فیلیپ د کرینیدیس ښار ونیوه او نوم یې «فیلیپي» ته واړوه. وروسته یې د دغه ښار د کانونو ساتنې او کنټرول لپاره یو پیاوړی ګارنیزیون رامنځ‌ته کړ او د خپلو راتلونکو جګړو ډېري لګښت یې د دغو کانونو له سرو زرو څخه تامینوه. په ورته وخت کې، د هغه جنرال «پارمېنیون» ایلیریانو ته د دوه‌یم ځلي لپاره ماته ورکړه.<ref>{{cite journal|last1=Hammond|first1=N.G.L.|title=The Kingdoms in Illyria circa 400–167 B.C.|journal=The Annual of the British School at Athens|date=1966|volume=61|pages=239–266|doi=10.1017/S0068245400019043|jstor=30103175|s2cid=164155370|url=https://www.jstor.org/stable/30103175|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310233515/https://www.jstor.org/stable/30103175|url-status=live}}</ref> د ۳۵۵ او ۳۵۴ق‌م کلونو په ترڅ کې یې په ترمایک خلیج (د سالونیکا یا د مقدونیې خلیج) کې د آتنیانو وروستی ښار «مېتون» هم محاصره کړ. د دغې محاصرې پر مهال فیلیپ پر ښي سترګې ټپي او له جراحۍ وروسته یې سترګه له‌لاسه ورکړه. د آتنیانو د جنګي بېړیو دوو ډلو له رسېدو سره، سره، نوموړی ښار په ۳۵۴ق‌م کې سقوط شو. همدا راز، فیلیپ د تراکیا پر ساحلي ښارونو آبدره او مارونیا هم بریدونه وکړل (۳۵۴ تر ۳۵۳ق‌م).<ref name="Bevan1911">{{EB1911|wstitle=Philip II., king of Macedonia|volume=21|first=Edwyn Robert|last=Bevan|page=377|inline=yes}}</ref><ref>A special instrument known as the [[Spoon of Dioclese]] was used to remove his eye.</ref> === درېیمه مقدسه جګړه === په درېیمې مقدسې جګړه کې (۳۵۶ تر ۳۴۶ق‌م) د فیلیپ ګډون له ۳۵۴ق‌م کال څخه پیل شو. د تسالیایي ټولنې له غوښتنې سره سم، فیلیپ له خپل پوځ سره د پاګاسای ښار د نیولو په هوډ تسالي ته روان او په پایله کې له تیبای سره متحد شو. یو کال وروسته په ۳۵۳ق‌م کې، په جګړه کې یو ځل بیا له فیلیپ د مرستې غوښتنه وشوه، خو دا ځل د جګړې مقابل لوری زورمټی او مستبد «لیکوفرون» ؤ چې د اونومارخوس ملاتړ یې درلود. د فیلیپ ځواکونو پر تسالي برید وکړ، د فوسیاییانو ۷،۰۰۰ کسیز لښکر ته یې ماته ورکړه او د اونومارخوس ورور یې د سیمې پرېښودلو ته اړ کړ. == سرچينې == eaqq88le17y9cqoslsaektldq3kzz39 0 73069 371058 308497 2026-11-08T16:40:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371058 wikitext text/x-wiki په اوکراین باندې د روسیې د یرغل اقتصادي اغیزه له هغه وروسته پیل شوه چې روسیې له اوکراین څخه دوه جلا شوي جمهوریتونه په رسمیت وپېژندل او په اوکراین یې یرغل وکړ. له جګړې را ولاړشوو بندیزونو د روسیې اقتصاد، دولت پلوه خلک معدودو خلک او د روسي دولت غړي موخه وګرځول. روسیې د جنس له لارې دې بنديزونو ته ځواب وایه او په ټوله اروپا کې د ژوند کولو د بیې د لوړېدو له امله اعتصابونه او اعتراضونه تر سره شول. دې جګړې بشري پانګې ته، زراعتي تجارتي بیخ بنا ته زیان واړاوه،  د تولید ظرفیت يې په تېره د برېښنا په برخه کې زیانمن کړ او له جګړې څخه د مخه په پرتله یې شخصي مصرف یو په درې کم کړ. <ref name=":7">{{Cite web|last1=Melander|first1=Ingrid|last2=Gabriela|first2=Baczynska|date=24 February 2022|title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|url-status=live}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|date=25 February 2022|title=China State Banks Restrict Financing for Russian Commodities|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|access-date=26 February 2022|website=[[Bloomberg News]]|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225234148/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|url-status=live}}</ref><ref name=":11">{{Cite news|date=25 February 2022|title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|access-date=26 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|url-status=live}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|last1=Holland|first1=Steve|last2=Chalmers|first2=John|last3=Psaledakis|first3=Daphne|date=26 February 2022|title=U.S., allies target 'fortress Russia' with new sanctions, including SWIFT ban|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-announces-new-russia-sanctions-with-us-others-including-swift-2022-02-26/|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226221858/https://www.reuters.com/world/europe/eu-announces-new-russia-sanctions-with-us-others-including-swift-2022-02-26/|url-status=live}} * {{Cite web|last1=Collins|first1=Kaitlan|last2=Mattingly|first2=Phil|last3=Liptak|first3=Kevin|last4=Judd|first4=Donald|date=26 February 2022|title=White House and EU nations announce expulsion of 'selected Russian banks' from SWIFT|url=https://www.cnn.com/2022/02/26/politics/biden-ukraine-russia-swift/index.html|access-date=26 February 2022|website=[[CNN]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180423/https://www.cnn.com/2022/02/26/politics/biden-ukraine-russia-swift/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="abc">{{cite news|title=Inflation protests across Europe threaten political turmoil|language=en|work=ABC News|url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory/inflation-protests-europe-threaten-political-turmoil-91905279|access-date=23 October 2022}}</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/loss-human-capital-ukraine The Loss of Human Capital in Ukraine], Noam Angrist, Simeon Djankov, Pinelopi Goldberg and Harry Patrinos, ][[Centre for Economic Policy Research|CEPR.ORG]], 27 April 2022.</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/restarting-ukraines-agricultural-exports Restarting Ukraine's Agricultural Exports], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, [[Centre for Economic Policy Research|CEPR.ORG]], 10 June 2022.</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/assessment-damages-ukraines-productive-capacity Assessing the Damages to Productive Capacity in Ukraine], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, [[Centre for Economic Policy Research|CEPR.ORG]], 21 September 2022.</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/economic-toll-attacks-ukraines-power-grid The Economic Toll of Attacks on Ukraine's Power Grid], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, CEPR.ORG, 22 December 2022.</ref><ref>[https://forbes.ua/ru/money/rosiyski-raketi-zabrali-12-robochogo-chasu-zmistovna-otsinka-ekonomichnikh-vtrat-cherez-ataki-na-energetiku-12012023-11013 Russia's Air Attacks Cut The Ukrainian Economy by 12% in November], Oleksii Blinov, Forbes.ua, 12 January 2023 (in Ukrainian).</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/measuring-ukraines-private-consumption-during-war Measuring Private Consumption During the War], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, CEPR.ORG, 24 July 2022.</ref> == مخینه   == د روسیې له خوا د  کریمیا الحاقولو له امله روسیه له هغو  بنیدزونو سره مخ شوه چې په کال ۲۰۱۴ کې پیل شول چې د دې هېواد اقتصادې وده یې ورو کړه. په کال ۲۰۲۰ کې د کوید نولس او شیوع او له سعودي سره د تیلو د بیو جګړې هم د روسیې اقتصاد اغیزمن کړ. نور اضافي بندیزونه د کال ۲۰۲۱ د یرغل په درشل کې روسیې ته پېښ شول. د نظامي تقویې په مهال د روسي ونډو مارکټ شل سلنه را ولوید. <ref name="Katakey">{{cite news|author=Rakteem Katakey|date=25 March 2014|title=Russian Oil Seen Heading East Not West in Crimea Spat|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-03-25/russian-oil-seen-heading-east-not-west-in-crimea-spat|access-date=2 January 2016|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301034535/https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-03-25/russian-oil-seen-heading-east-not-west-in-crimea-spat|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=20 March 2014|title=Ukraine-related Designations: Specially Designated Nationals List Update|url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20140320_33.aspx|access-date=27 February 2016|work=US Department of the Treasury|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306123202/https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20140320_33.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=16 February 2016|title=Specially Designated Nationals List (SDN)|url=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/SDN-List/Pages/default.aspx|access-date=27 February 2016|work=US Department of the Treasury|archive-date=14 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041008/https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/SDN-List/Pages/default.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=20 March 2014|title=Treasury Sanctions Russian Officials, Members of the Russian Leadership's Inner Circle, And An Entity For Involvement in the Situation in Ukraine|work=United States Treasury Department|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/jl23331.aspx|access-date=20 March 2014|archive-date=31 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531053055/https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/jl23331.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="Sanctions">{{cite web|author=Peter Shuklinov|date=21 March 2014|script-title=ru:Ближний круг Путина: кто попал в новый список санкций США|trans-title=Putin's inner circle: who's in the new list of US sanctions|url=https://news.liga.net/articles/politics/1066761-blizhniy_krug_putina_kto_popal_v_novyy_spisok_sanktsiy_ssha.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207152258/http://news.liga.net/articles/politics/1066761-blizhniy_krug_putina_kto_popal_v_novyy_spisok_sanktsiy_ssha.htm|archive-date=7 February 2015|access-date=20 February 2016|website=liga.net|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|last=McFall-Johnsen|first=Juliana Kaplan, Lauren Frias, Morgan|date=14 March 2020|title=A third of the global population is on coronavirus lockdown – here's our constantly updated list of countries and restrictions|url=https://www.businessinsider.com.au/countries-on-lockdown-coronavirus-italy-2020-3|access-date=15 April 2020|website=Business Insider Australia|archive-date=26 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626062358/https://www.businessinsider.com.au/countries-on-lockdown-coronavirus-italy-2020-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://academic.oup.com/policyandsociety/advance-article/doi/10.1093/polsoc/puab013/6513363|title=The return of Keynesianism? Exploring path dependency and ideational change in post-covid fiscal policy. ''Policy & Society.'' Volume 41, Issue 1, January 2022, Pages 68–82|access-date=1 March 2022|archive-date=24 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124061301/https://academic.oup.com/policyandsociety/advance-article/doi/10.1093/polsoc/puab013/6513363|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Elliott|first=Larry|date=8 October 2019|title=Nations must unite to halt global economic slowdown, says new IMF head|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/business/2019/oct/08/nations-must-unite-halt-global-economic-slowdown-new-imf-head-kristalina-georgieva|access-date=15 April 2020|issn=0261-3077|archive-date=23 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623150044/https://www.theguardian.com/business/2019/oct/08/nations-must-unite-halt-global-economic-slowdown-new-imf-head-kristalina-georgieva|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Cox|first=Jeff|date=21 November 2019|title=The worst of the global economic slowdown may be in the past, Goldman says|url=https://www.cnbc.com/2019/11/21/goldman-the-worst-of-the-global-economic-slowdown-may-be-in-the-past.html|access-date=15 April 2020|publisher=CNBC|archive-date=22 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115624/https://www.cnbc.com/2019/11/21/goldman-the-worst-of-the-global-economic-slowdown-may-be-in-the-past.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=22 February 2022|title=Ukraine: What sanctions are being imposed on Russia?|publisher=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60125659|url-status=live|access-date=22 February 2022|archive-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223145030/https://www.bbc.com/news/world-europe-60125659}}</ref><ref>{{cite news|date=22 February 2022|title=Британия ввела санкции против 5 российских банков, Ротенберга и Тимченко|language=ru|trans-title=Britain imposed sanctions against 5 Russian banks, Rotenberg and Timchenko|publisher=[[RBK Daily]]|url=https://www.rbc.ru/politics/22/02/2022/6214d9bf9a7947b1554f8abb?from=from_main_1|url-status=live|access-date=22 February 2022|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222170654/https://www.rbc.ru/politics/22/02/2022/6214d9bf9a7947b1554f8abb?from=from_main_1}}</ref><ref name="msn20220126">{{cite news|title=Russian billionaires lost $28 billion in market sell-off|url=https://www.msn.com/en-in/news/world/russian-billionaires-lost-dollar28-billion-in-market-sell-off/ar-AATazSP|date=26 January 2022|access-date=1 March 2022|work=MSN|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306063909/https://www.msn.com/en-in/news/world/russian-billionaires-lost-dollar28-billion-in-market-sell-off/ar-AATazSP|url-status=live}}</ref> == د اقتصادي اغېزې تاریخ == کریستینا جورجیوا د پیسو د نړیوال صندوق عمومې رئیسې خبرداری ورکړ چې دې جګړې  سیمه او ټوله نړۍ له اساسي اقتصادي خطر سره مخ کړه . هغې وړاندې وویل چې د پيسو نړیوال صندوق  به له جګړې اغیزمنو هېوادونو سره مرسته وکړي او د ۲.۲ بیلیونو ډالرو د پور  یوه تکمیلونکې ټولګه اوکراین سره د مرستي لپاره چمتو کېږي. دیود مالپاس د نړیوال بانک ګروپ رئیس وویل چې جګړه ښايي اوږمهاله اقتصادي او ټولنیزې اغیزې ولري، هغه راپور ورکړ چې نړیوال بانک په داسې آپشنونو کار کوي چې له مخې یې اوکراین ته مالي  او اقتصادي ملاتړ چمتو کړي. <ref>{{cite web|url=https://www.barrons.com/news/imf-chief-warns-of-significant-economic-risk-from-ukraine-conflict-01645718108?tesla=y|title=IMF, World Bank Chiefs Warn Of Global Impacts From Ukraine War|work=[[Barron's (newspaper)|Barron's]]|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224201323/https://dowjones-d.openx.net/w/1.0/arj?ju=https%3A%2F%2Fwww.barrons.com%2Farticles%2Frussia-ukraine-tensions-commodity-markets-51645219778&ch=UTF-8&res=1600x1000x24&ifr=false&tz=0&tws=2560x32290&be=1&bc=hb_pb_3.0.3&dddid=fc2cb432-6939-43f2-a30d-bd3a06de1af7&nocache=1645733602998&gdpr=0&aus=300x250&divids=AD_RAIL_2&aucs=%252F2%252Fbarrons.com%252FCommodities%2523AD_RAIL_2&auid=540797992|url-status=live}}</ref> د روسیې په وړاندې د بې سابقه بندیزونو سره سره، انرژۍ او خامو موادو ته تأدیات په امن کې و  لکه څنګه چې د غذایي موادو اکمالات د غذا نړیوالو بیو د احتمالي اغیزمن کېدو څخه په امن کې و، روسیه او اوکراین په نړۍ کې د غنمو له ستروتولیدونکو هېوادونو څخه دي چې د بوسپوروس له لارې مدیتراني هېوادونو او شمالي افریقا هېوادونو ته یې غنم صادرېږي. د سویفت له بانکي سیستم څخه د  ځينو روسیې بانکونو وېستلو څخه تمه داوه چې د دې هېواد صادرات به اغېزمن کړي. ځکه چې روسیه په منځنۍ آسیا کې د پخواني شوروي د هېوادونو یو اقتصادي او تجارتي شریک او دهمګټو مستقلو دولتونود میلیونونو مهاجرو کارګرو موخه وه نو مرکزي آسیا په ځانګړې توګه له هغو بندیزونو څخه اغیزمنه شوه چې په روسیې ولګېدل.   <ref>{{cite news|first1=Patricia|last1=Kowsmann|first2=Ian|last2=Talley|date=27 February 2022|title=Russia Sanctions Over Ukraine Largely Spare Energy Sector, Vital to Europe|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/russia-sanctions-over-ukraine-largely-spare-energy-sector-vital-to-europe-11645970890|access-date=2 March 2022|issn=0099-9660|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301043652/https://www.wsj.com/articles/russia-sanctions-over-ukraine-largely-spare-energy-sector-vital-to-europe-11645970890|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=28 February 2022|title=Food is unlikely to be part of sanctions against Russia, says agriculture firm|url=https://www.cnbc.com/video/2022/02/28/food-unlikely-to-be-part-of-sanctions-against-russia-agriculture-firm.html|access-date=2 March 2022|publisher=[[CNBC]]|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303161357/https://www.cnbc.com/video/2022/02/28/food-unlikely-to-be-part-of-sanctions-against-russia-agriculture-firm.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Osterlund|first=Paul Benjamin|title=MENA faces a crisis as the world's key wheat producers are at war|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/1/mena-region-faces-crisis-as-worlds-key-wheat-producers-at-war|publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|date=1 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301212209/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/1/mena-region-faces-crisis-as-worlds-key-wheat-producers-at-war|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Khorrami|first=Nima|title=Russia's Invasion of Ukraine Could Overturn the Strategic Balance in Central Asia, Too|url=https://thediplomat.com/2022/03/russias-invasion-of-ukraine-could-overturn-the-strategic-balance-in-central-asia-too/|work=[[The Diplomat]]|date=4 March 2022|access-date=23 March 2022|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024915/https://thediplomat.com/2022/03/russias-invasion-of-ukraine-could-overturn-the-strategic-balance-in-central-asia-too/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Central Asia Takes Economic Hit From Russian War In Ukraine Sooner Than Expected|url=https://www.rferl.org/a/central-asia-migrants-ruble-impact/31730968.html|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=1 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306025554/https://www.rferl.org/a/central-asia-migrants-ruble-impact/31730968.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=The war in Ukraine is having a knock-on effect on Central Asian and Caucasian economies|url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/04/20/the-war-in-ukraine-is-having-a-knock-on-effect-on-central-asian-and-caucasian-economies_5981096_19.html|work=[[Le Monde]]|date=20 April 2022}}</ref> په دې بندیزونو کې د روسیې د مرکزي بانک د دارایي کنګول هم شامل وه چې په ۶۳۰ بیلیونه ډالره یې د بهرنیو اسعارو په ذخیرو کې و، د دې کنګولو موخه دا وه چې د روسیې له خوا د بندیزونو د جبران مخه ونیول شي. د مې په ۵ اروپایي شورا رئیس وویل، (( زه په ټینګه د دې طرفدار یم چې دا ډېره مهمه ده چې نه یواځې داپیسې کنګل شي بلکه باید ضبط شي تر څو د اوکراین د بیا جوړولو لپاره موجودې وي)).<ref>{{cite news|last1=Kirschenbaum|first1=J.|title=Now is not the time to confiscate Russia's central bank reserves|url=https://www.bruegel.org/2022/05/now-is-not-the-time-to-confiscate-russias-central-bank-reserves/|work=[[Bruegel (think tank)|Bruegel]]|date=16 May 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Davidson|first1=Kate|last2=Weaver|first2=Aubree Eliza|title=The West declares economic war on Russia|url=https://www.politico.com/newsletters/morning-money/2022/02/28/the-west-declares-economic-war-on-russia-00012208|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.politico.com/newsletters/morning-money/2022/02/28/the-west-declares-economic-war-on-russia-00012208|archive-date=1 March 2022|work=[[Politico]]|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Pop|first=Valentina|date=25 February 2022|title=EU leaders agree more Russia sanctions, but save some for later|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/8b99b33b-92b0-42f4-ac02-ecbc9fae4c4c|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.ft.com/content/8b99b33b-92b0-42f4-ac02-ecbc9fae4c4c|archive-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Germany open to Russian Central Bank asset seizure to finance Ukraine's recovery|url=https://www.euractiv.com/section/eastern-europe/news/germany-open-to-russian-central-bank-asset-seizure-to-finance-ukraines-recovery/|work=Euractiv|date=17 May 2022}}</ref> === روسیه === اقتصادي بندیزونو د حملې له لومړۍ ورځې څخه اغیزمنه کړه، د ونډو مارکت ۳۹ سلنه پرېووت ( د په خپل واقعي وخت تسویې شاخص RTS Index. روسي روبل خپل ټيت ریکارد ته ولوید ، ځکه روسانو د اسعارو په تبدیلولو کې ډیروالی راووست. په مسکو او سنټ پیترسبرګ کې د ونډو تبادله د مارچ تر ۱۸ وځنډېډه چې د روسیې په تاریخ کې داسعارو دبندېدو خورا اوږده موده وه. د فبرورۍ په ۲۶ د  اس پي نړیوالې درجه  بندۍ  د روسیې اعتبار ښکته درجه بندي کړچې د دې لامل شو چې هغه مالي وجوهات چې د پانګونې  درجې د قرضې پاڼو ته اړتیا لري د روسیې پورونه ډېر کړي او د روسیې لپاره به په راتلونکي کې پور اخیستل ډېر ستونځمن کړي. <ref>{{cite web|last=Thompson|first=Mark|title=Russian stocks crash 33% and ruble plunges to record low|date=24 February 2022|url=https://edition.cnn.com/2022/02/24/investing/ruble-russian-stocks-crash/index.html|publisher=CNN|access-date=25 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224230229/https://edition.cnn.com/2022/02/24/investing/ruble-russian-stocks-crash/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=24 February 2022|title=Moscow Exchange resumes trading on its markets at 10:00am|url=https://www.moex.com/n41373ce|url-status=dead|archive-date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|work=[[Moscow Exchange]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224092209/https://www.moex.com/n41373}}</ref><ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Russian stocks nosedive 20% as trading resumes on Moscow Exchange|newspaper=[[The Economic Times]]|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/russian-stocks-nosedive-20-as-trading-resumes-on-moscow-exchange/articleshow/89794446.cms|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224073740/https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/russian-stocks-nosedive-20-as-trading-resumes-on-moscow-exchange/articleshow/89794446.cms|archive-date=24 February 2022|last=Mudgill|first=Amit}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian central bank decides not to reopen stock market trading next week|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-central-bank-decides-not-reopen-stock-market-trading-next-week-2022-03-12/|work=[[Reuters]]|date=12 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321063716/https://www.reuters.com/world/europe/russian-central-bank-decides-not-reopen-stock-market-trading-next-week-2022-03-12/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Russia Keeps Stock Trading Shut in Nation's Longest Closure|first=Farah|last=Elbahrawy|date=4 March 2022|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-04/russia-keeps-stock-trading-closed-in-nation-s-longest-shutdown|access-date=4 March 2022|publisher=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Ostroff|first=Caitlin|title=Russia Cut to Junk Rating by S&P, Ukraine's Rating Lowered|url=https://www.wsj.com/livecoverage/russia-ukraine-latest-news-2022-02-26/card/grtPacmpCwsqrmnfKa2A|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.wsj.com/livecoverage/russia-ukraine-latest-news-2022-02-26/card/grtPacmpCwsqrmnfKa2A|archive-date=1 March 2022|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=1 March 2022|date=26 February 2022}}</ref> دروسیې مرکزي بانک د مداخلې اعلان وکړ چې دا مداخله په کال ۲۰۱۴ کې روسیې له خوا د کریمیا د الحاق څخه لومړي مداخله وه چې موخه د مارکټ ثبات و. د فروري په ۲۸ دولت د ګټې نرخ ۲۰ سلنه لوړ کړ او بهرینیان یې د داخلي ارزښت لرونکو پاڼو له پلور څخه منع کړل. د روسیې د مرکزي بانک د پخواني مرستیال په وینا،بندیزونو د  روسیې د ملې شتمنۍ مالي وجوهات د ورکېدو په خطر کې واچول. دا چې د روسي روبل بیه او د روسي خالصو داراییو لپاره د ونډو بیې راټيټې شوې، نو د روسیې د تبادلې بازار د یوې ورځې لپاره وتړل شو چې وروسته بیا دا موده تر یوې اونۍ پورې وغځېده. د فبرورۍ له ۲۸، روسیې اعتباري تبادلې قرارداد ۵۶٪ سلنه د پور په اداینې کې پاتې راتللو څخه خبرداری ورکړ . د فیچ رېټنګ ( د اعتباراتو د درجه بندۍ یوه امریکایي اجنسۍ ده) اندېښنه ښودلې ده چې روسیه به د خپلو پورونو په ادا کې له سترو پاتې کېدنو سره مخ شي. <ref>{{cite news|last1=Farrer|first1=Martin|last2=Roth|first2=Andrew|last3=Borger|first3=Julian|title=Ukraine war: sanctions-hit Russian rouble crashes as Zelenskiy speaks of 'crucial' 24 hours|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/28/ukraine-war-sanctions-hit-russian-rouble-crashes-as-zelenskiy-speaks-of-crucial-24-hours|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/28/ukraine-war-sanctions-hit-russian-rouble-crashes-as-zelenskiy-speaks-of-crucial-24-hours|archive-date=1 March 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Inman|first1=Phillip|last2=Sweney|first2=Mark|date=28 February 2022|url=https://www.theguardian.com/business/2022/feb/28/russia-central-bank-rates-rouble-sanctions-economy-ukraine|title=Russia's central bank doubles interest rates and closes stock market as rouble plunges|work=[[The Guardian]]|access-date=7 March 2022|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310014835/https://www.theguardian.com/business/2022/feb/28/russia-central-bank-rates-rouble-sanctions-economy-ukraine|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russians queue for cash as West targets banks over Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/russians-queue-cash-west-targets-banks-over-ukraine-2022-02-27/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russians-queue-cash-west-targets-banks-over-ukraine-2022-02-27/|archive-date=1 March 2022|work=[[Reuters]]|date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Kutlu|first=Ovunc|title=Moscow Exchange to remain closed through Tuesday|url=https://www.aa.com.tr/en/economy/moscow-exchange-to-remain-closed-through-tuesday/2526140|publisher=[[Anadolu Agency]]|access-date=7 March 2022|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307173215/https://www.aa.com.tr/en/economy/moscow-exchange-to-remain-closed-through-tuesday/2526140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Aquino|first1=Kristine|last2=Ismail|first2=Netty|title=Junk Russia Bonds Mirror Ruble Drop as Sanctions Bite|url=https://finance.yahoo.com/news/russia-bonds-now-junk-set-182050732.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://finance.yahoo.com/news/russia-bonds-now-junk-set-182050732.html|archive-date=1 March 2022|website=[[Bloomberg News]]|access-date=1 March 2022|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-60672085|title=War in Ukraine: Russia soon unable to pay its debts, warns agency|work=[[BBC News]]|date=9 March 2022|access-date=23 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309135613/https://www.bbc.co.uk/news/business-60672085|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Troinanovski|first=Anton|title=The ruble crashes, the stock market closes and Russia's economy staggers under sanctions.|url=https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/ruble-russia-stock-market.html|url-access=limited|access-date=28 February 2022|work=[[The New York Times]]|date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228192154/https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/ruble-russia-stock-market.html|archive-date=28 February 2022|url-status=live}}</ref> د فبرورۍ په ۲۷، د بي پي ( برېتېش پطرولیم)  په نامه یوې کمپنۍ چې د نړۍ د ګازو او تېلو له اوو سترو کمپنیو او په روسیه کې یوازینۍ لویه پانګه اچوونکې کمپنۍ وه اعلان وکړ چې غواړي چې  د راسنفت ( د روسیې د ګازو او تېلو کمپنۍ وه) کمپنې څخه ځان وباسې  . راسنفت د کمپنۍ ګټه د بي پي د کمپني له نیمایي ذخایرو او دریمه برخه تولید څخه جوړه وه.  دا ځان ويستل کمپنۍ ته ۲۵ بیلیونه تمامېدله او تحلیل کوونکو وویل چې دا احتمال نه لري چې بي پي به و کولای شي د رونسپت تر ارزښت پورې بهبود ومومي. په همدې ورځ د ناروې د دولت د تقاعد صندوق چې په نړۍ کې د مستقل ثروت خورا لوی صندوق واعلان وکړ چې ځان د روسي داراییو څخه باسي. دې صندوق ۲۵ بیلیونه ناروېژی کرونه د روسي کمپنۍ په ونډو او دولتی تضمینو کې درلودل.     <ref>{{cite news|date=27 February 2022|title=BP to offload stake in Rosneft amid Ukraine conflict|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/business-60548382|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.bbc.com/news/business-60548382|archive-date=27 February 2022|access-date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=BP quits Russia in up to $25 billion hit after Ukraine invasion|url=https://torontosun.com/business/money-news/bp-quits-russia-in-up-to-25-billion-hit-after-ukraine-invasion|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://torontosun.com/business/money-news/bp-quits-russia-in-up-to-25-billion-hit-after-ukraine-invasion|archive-date=1 March 2022|agency=[[Reuters]]|access-date=28 February 2022|date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Norway says its sovereign fund will divest from Russia|url=https://edition.cnn.com/2022/02/27/intl_business/norway-sovereign-fund-russia|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://edition.cnn.com/2022/02/27/intl_business/norway-sovereign-fund-russia|archive-date=1 March 2022|agency=[[Reuters]]|access-date=28 February 2022|date=27 February 2022}}</ref> د فبرورۍ په ۲۸ شېل ( د برتانیا ګڼ ملیتیزه د تیلو او ګازو کمپنۍ) اعلان وکړ چې خپله پانګه له روسیې څخه را باسي. د مارچ په ۱، د ایني په نامه د انرژۍ کمپنۍ اعلان وګړ چې د بلو ستریم په نل لیکه کې خپلې پانګونې لغوه کوي. په همدې ورځ د نړۍ سترو انتقالاتي کمپینو لکه مېرسک او د مدیتراني انتقالاتي کمپنۍ خپل ټول کانتینري انتقالات روسیې ته وځنډول پرته له هغو کانتینرونو چې خواړه، دوا او بشري مرستې پکې بار وې. د راپورونو له مخې، روسيې د مغزو د تېښتې حالت تجربه کاوه چې له مخې یې  ۳۰۰۰۰۰ تنه  چې ډېری یې ځوانان، تخنیکی او مسلکی خلک وه د ټولیز مهاجرت په  لړ کې ارمنیا، جورجیا او ترکیې ته لاړل. د معلوماتي تکنالوژۍ ۵۰۰۰۰ روسي متخصصینو روسیه پرېښوده اونورو هېوادو ته لاړل. د تفریح په صنعت کې د بندیزونو په ځواب کې روسیې د سافت وېرونو د سمندرې غلا مشروعیت باندې کتنه کوله.    <ref>{{cite web|last=Brady|first=Erin|title=Shell Joins Other Energy Giants in Pulling Back From Investments in Russia|url=https://www.msn.com/en-us/money/markets/shell-joins-other-energy-giants-in-pulling-back-from-investments-in-russia/ar-AAUqIMp?OCID=ansmsnnews11|website=[[Newsweek]]|access-date=1 March 2022|date=28 February 2022|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030441/https://www.msn.com/en-us/money/markets/shell-joins-other-energy-giants-in-pulling-back-from-investments-in-russia/ar-AAUqIMp?OCID=ansmsnnews11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Ricciardi|first=Vanessa|title=L'Italia si allontana dalla Russia: Eni cederà la quota del gasdotto Blue Stream|trans-title=Italy moves away from Russia: Eni sells its stake in the Blue Stream gas pipeline|url=https://www.editorialedomani.it/politica/mondo/russia-ucraina-italia-eni-gazprom-arctic-lng-sace-saipem-re-common-dc7ouuw2|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.editorialedomani.it/politica/mondo/russia-ucraina-italia-eni-gazprom-arctic-lng-sace-saipem-re-common-dc7ouuw2|archive-date=1 March 2022|access-date=2 March 2022|website=[[Domani (newspaper)|Domani]]|language=it-it}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/europe/maersk-suspends-all-container-shipping-to-russia|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.straitstimes.com/world/europe/maersk-suspends-all-container-shipping-to-russia|archive-date=1 March 2022|title=Maersk suspends all container shipping to Russia|newspaper=[[The Straits Times]]|date=1 March 2022|access-date=1 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|first=Chris|last=Liakos|title=World's biggest container shipping companies temporarily halt cargo bookings to and from Russia|url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-01-22/h_69551810826c36468b8b75fe267006cd|publisher=CNN|date=1 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202154/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-01-22/h_69551810826c36468b8b75fe267006cd|url-status=live}}</ref> سایبري حملې چې د نامعلومو نړیوالو هکرانو له خوا تر سره کېدې د روسیې لپاره یوه بله ستونځه وه. د مثال په توګه، د کال ۲۰۲۲ د مارچ په وروستیو کې د هوایي فدرالي ترانسپورت اجنسۍ روساویاتیسیا هک کول د دې لامل شو چې په کار کې ستر اخلال راشي او دا اجنسي د کاغذي اسنادو کارونې او پوستې مراسلاتو ته مخه کړي. روساویاتیسیا د هک شوو معلوماتو  اړینه حمایوي ډاټا نه درلوده. <ref>{{cite news|title=Who are the Russians leaving their country?|url=https://www.dw.com/en/who-are-the-russians-leaving-their-country/a-61364390|work=Deutsche Welle|date=5 April 2022}}</ref><ref name=":9">{{cite web|title='We are refugees': Russians flee rising authoritarianism|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/8/we-are-refugees-russians-flee-rising-authoritarianism|access-date=13 March 2022|publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309053733/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/8/we-are-refugees-russians-flee-rising-authoritarianism|url-status=live}}</ref><ref name=":10">{{Cite news|date=13 March 2022|last=Demytrie|first=Rayhan|title=Russia faces brain drain as thousands flee abroad|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60697763|access-date=13 March 2022|archive-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314123323/https://www.bbc.com/news/world-europe-60697763|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=170K Russian IT Specialists Could Emigrate by April – Industry|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/22/navalny-sentenced-to-9-more-years-in-prison-a77027|work=The Moscow Times|date=22 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/russia-reportedly-legalises-piracy-of-games-movies-and-more|title=Russia Reportedly Legalizes Piracy of Games, Movies, and More|last=Leston|first=Ryan|date=14 March 2022|website=[[IGN]]|access-date=10 April 2022|archive-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314012449/https://www.ign.com/articles/russia-reportedly-legalises-piracy-of-games-movies-and-more|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian Aviation Authority Suffers Cyberattack|url=https://mentourpilot.com/breaking-russian-aviation-authority-suffers-cyberattack/|work=Mentour Pilot News|last=Georgilidakis|first=Spyros|date=29 March 2022|access-date=30 March 2022|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330224341/https://mentourpilot.com/breaking-russian-aviation-authority-suffers-cyberattack/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aviation24.be/miscellaneous/russo-ukrainian-war/powerful-cyber-attack-on-russias-civil-aviation-authority-servers-no-more-data-nor-back-up/amp/|title=Powerful cyber attack on Russia's Civil Aviation Authority servers: no more data nor back-up|first=Bart|last=Noëth|website=aviation24.be|date=29 March 2022|access-date=30 March 2022|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331001459/https://www.aviation24.be/miscellaneous/russo-ukrainian-war/powerful-cyber-attack-on-russias-civil-aviation-authority-servers-no-more-data-nor-back-up/amp/|url-status=live}}</ref> د اپرېل په ۱۱، روسي رېل پټلۍ،  د سویس د فرانکو د تضمین په اداینه کې تر پاتې راتلو ونشو کولای چې ۲۶۸ میلیونه ډالره پور تأدیه کړي . د کال ۲۰۲۲ د جولای په وروستیو کې د پیسو نړیوال صندوق د روسیې داخلي ناخالص  تولیدلت ۲.۵ ٪  وبلل خو ځینو اقتصاد پوهان د روسیې اقتصاد لپاره اوږد مهاله ستونځې پېشبینی کوي او دا تشریح کوي چې دا  ستونځې د انرژۍ د قېمت په لنډ مهاله پورته کولو باندې حل کېدای شي. روسیې وکولای شو چې اروپا ته د ګاز د بندولو له لارې خبل اقتصاد ورغوي او د  غنمو د ستر صادروونکي  هېواد په توګه کرهنیز سکتور ته وده ورکړي. د کال ۲۰۲۲ تر اګست میاشتې پورې هومره تیل پلورلي و هومره یې چې په اوکراین تر حملې دمخه پلورلي و. منځني ختیځ او منځنۍ آسیا کې د تېلو خرڅول روسیې سره مرسته وکړه چې خپل صادرات اروپا ته کم کړي او دلوړو بیو له امله د ماسکو عواید په یو میاشت کې ۲۰ بیلیونه ډالره و چې یو کال د مخه (په کال ۲۰۲۱ کې) ۱۴.۶ بیلیونه ډالره و.   <ref>{{Cite web|last=Robertson|first=Harry|title=Russian Railways becomes first company to officially default in the country, as Western sanctions jam the financial system|url=https://markets.businessinsider.com/news/bonds/russia-default-railways-debt-first-sanctions-ukraine-conflict-bonds-us-2022-4|access-date=2022-04-14|website=Markets Insider|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russian oil revenues soar as sanctions fail to land blow - WSJ|url=https://www.qcintel.com/article/russian-oil-revenues-soar-as-sanctions-fail-to-land-blow-wsj-8175.html|access-date=2022-10-12|website=www.qcintel.com}}</ref> == سرچينې == 8qnw4rdsj09os3gqnf8ojgr7wr10hcb 371059 371058 2026-11-08T16:40:50Z KiranBOT 36516 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s 371059 wikitext text/x-wiki په اوکراین باندې د روسیې د یرغل اقتصادي اغیزه له هغه وروسته پیل شوه چې روسیې له اوکراین څخه دوه جلا شوي جمهوریتونه په رسمیت وپېژندل او په اوکراین یې یرغل وکړ. له جګړې را ولاړشوو بندیزونو د روسیې اقتصاد، دولت پلوه خلک معدودو خلک او د روسي دولت غړي موخه وګرځول. روسیې د جنس له لارې دې بنديزونو ته ځواب وایه او په ټوله اروپا کې د ژوند کولو د بیې د لوړېدو له امله اعتصابونه او اعتراضونه تر سره شول. دې جګړې بشري پانګې ته، زراعتي تجارتي بیخ بنا ته زیان واړاوه،  د تولید ظرفیت يې په تېره د برېښنا په برخه کې زیانمن کړ او له جګړې څخه د مخه په پرتله یې شخصي مصرف یو په درې کم کړ. <ref name=":7">{{Cite web|last1=Melander|first1=Ingrid|last2=Gabriela|first2=Baczynska|date=24 February 2022|title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|url-status=live}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|date=25 February 2022|title=China State Banks Restrict Financing for Russian Commodities|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|access-date=26 February 2022|website=[[Bloomberg News]]|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225234148/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|url-status=live}}</ref><ref name=":11">{{Cite news|date=25 February 2022|title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|access-date=26 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|url-status=live}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|last1=Holland|first1=Steve|last2=Chalmers|first2=John|last3=Psaledakis|first3=Daphne|date=26 February 2022|title=U.S., allies target 'fortress Russia' with new sanctions, including SWIFT ban|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-announces-new-russia-sanctions-with-us-others-including-swift-2022-02-26/|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226221858/https://www.reuters.com/world/europe/eu-announces-new-russia-sanctions-with-us-others-including-swift-2022-02-26/|url-status=live}} * {{Cite web|last1=Collins|first1=Kaitlan|last2=Mattingly|first2=Phil|last3=Liptak|first3=Kevin|last4=Judd|first4=Donald|date=26 February 2022|title=White House and EU nations announce expulsion of 'selected Russian banks' from SWIFT|url=https://www.cnn.com/2022/02/26/politics/biden-ukraine-russia-swift/index.html|access-date=26 February 2022|website=[[CNN]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180423/https://www.cnn.com/2022/02/26/politics/biden-ukraine-russia-swift/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="abc">{{cite news|title=Inflation protests across Europe threaten political turmoil|language=en|work=ABC News|url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory/inflation-protests-europe-threaten-political-turmoil-91905279|access-date=23 October 2022}}</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/loss-human-capital-ukraine The Loss of Human Capital in Ukraine], Noam Angrist, Simeon Djankov, Pinelopi Goldberg and Harry Patrinos, ][[Centre for Economic Policy Research|CEPR.ORG]], 27 April 2022.</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/restarting-ukraines-agricultural-exports Restarting Ukraine's Agricultural Exports], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, [[Centre for Economic Policy Research|CEPR.ORG]], 10 June 2022.</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/assessment-damages-ukraines-productive-capacity Assessing the Damages to Productive Capacity in Ukraine], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, [[Centre for Economic Policy Research|CEPR.ORG]], 21 September 2022.</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/economic-toll-attacks-ukraines-power-grid The Economic Toll of Attacks on Ukraine's Power Grid], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, CEPR.ORG, 22 December 2022.</ref><ref>[https://forbes.ua/ru/money/rosiyski-raketi-zabrali-12-robochogo-chasu-zmistovna-otsinka-ekonomichnikh-vtrat-cherez-ataki-na-energetiku-12012023-11013 Russia's Air Attacks Cut The Ukrainian Economy by 12% in November], Oleksii Blinov, Forbes.ua, 12 January 2023 (in Ukrainian).</ref><ref>[https://cepr.org/voxeu/columns/measuring-ukraines-private-consumption-during-war Measuring Private Consumption During the War], Oleksii Blinov and Simeon Djankov, CEPR.ORG, 24 July 2022.</ref> == مخینه   == د روسیې له خوا د  کریمیا الحاقولو له امله روسیه له هغو  بنیدزونو سره مخ شوه چې په کال ۲۰۱۴ کې پیل شول چې د دې هېواد اقتصادې وده یې ورو کړه. په کال ۲۰۲۰ کې د کوید نولس او شیوع او له سعودي سره د تیلو د بیو جګړې هم د روسیې اقتصاد اغیزمن کړ. نور اضافي بندیزونه د کال ۲۰۲۱ د یرغل په درشل کې روسیې ته پېښ شول. د نظامي تقویې په مهال د روسي ونډو مارکټ شل سلنه را ولوید. <ref name="Katakey">{{cite news|author=Rakteem Katakey|date=25 March 2014|title=Russian Oil Seen Heading East Not West in Crimea Spat|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-03-25/russian-oil-seen-heading-east-not-west-in-crimea-spat|access-date=2 January 2016|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301034535/https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-03-25/russian-oil-seen-heading-east-not-west-in-crimea-spat|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=20 March 2014|title=Ukraine-related Designations: Specially Designated Nationals List Update|url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20140320_33.aspx|access-date=27 February 2016|work=US Department of the Treasury|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306123202/https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20140320_33.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=16 February 2016|title=Specially Designated Nationals List (SDN)|url=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/SDN-List/Pages/default.aspx|access-date=27 February 2016|work=US Department of the Treasury|archive-date=14 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041008/https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/SDN-List/Pages/default.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=20 March 2014|title=Treasury Sanctions Russian Officials, Members of the Russian Leadership's Inner Circle, And An Entity For Involvement in the Situation in Ukraine|work=United States Treasury Department|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/jl23331.aspx|access-date=20 March 2014|archive-date=31 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531053055/https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/jl23331.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="Sanctions">{{cite web|author=Peter Shuklinov|date=21 March 2014|script-title=ru:Ближний круг Путина: кто попал в новый список санкций США|trans-title=Putin's inner circle: who's in the new list of US sanctions|url=https://news.liga.net/articles/politics/1066761-blizhniy_krug_putina_kto_popal_v_novyy_spisok_sanktsiy_ssha.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207152258/http://news.liga.net/articles/politics/1066761-blizhniy_krug_putina_kto_popal_v_novyy_spisok_sanktsiy_ssha.htm|archive-date=7 February 2015|access-date=20 February 2016|website=liga.net|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|last=McFall-Johnsen|first=Juliana Kaplan, Lauren Frias, Morgan|date=14 March 2020|title=A third of the global population is on coronavirus lockdown – here's our constantly updated list of countries and restrictions|url=https://www.businessinsider.com.au/countries-on-lockdown-coronavirus-italy-2020-3|access-date=15 April 2020|website=Business Insider Australia|archive-date=26 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626062358/https://www.businessinsider.com.au/countries-on-lockdown-coronavirus-italy-2020-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://academic.oup.com/policyandsociety/advance-article/doi/10.1093/polsoc/puab013/6513363|title=The return of Keynesianism? Exploring path dependency and ideational change in post-covid fiscal policy. ''Policy & Society.'' Volume 41, Issue 1, January 2022, Pages 68–82|access-date=1 March 2022|archive-date=24 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124061301/https://academic.oup.com/policyandsociety/advance-article/doi/10.1093/polsoc/puab013/6513363|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Elliott|first=Larry|date=8 October 2019|title=Nations must unite to halt global economic slowdown, says new IMF head|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/business/2019/oct/08/nations-must-unite-halt-global-economic-slowdown-new-imf-head-kristalina-georgieva|access-date=15 April 2020|issn=0261-3077|archive-date=23 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623150044/https://www.theguardian.com/business/2019/oct/08/nations-must-unite-halt-global-economic-slowdown-new-imf-head-kristalina-georgieva|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Cox|first=Jeff|date=21 November 2019|title=The worst of the global economic slowdown may be in the past, Goldman says|url=https://www.cnbc.com/2019/11/21/goldman-the-worst-of-the-global-economic-slowdown-may-be-in-the-past.html|access-date=15 April 2020|publisher=CNBC|archive-date=22 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115624/https://www.cnbc.com/2019/11/21/goldman-the-worst-of-the-global-economic-slowdown-may-be-in-the-past.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=22 February 2022|title=Ukraine: What sanctions are being imposed on Russia?|publisher=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60125659|url-status=live|access-date=22 February 2022|archive-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223145030/https://www.bbc.com/news/world-europe-60125659}}</ref><ref>{{cite news|date=22 February 2022|title=Британия ввела санкции против 5 российских банков, Ротенберга и Тимченко|language=ru|trans-title=Britain imposed sanctions against 5 Russian banks, Rotenberg and Timchenko|publisher=[[RBK Daily]]|url=https://www.rbc.ru/politics/22/02/2022/6214d9bf9a7947b1554f8abb?from=from_main_1|url-status=live|access-date=22 February 2022|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222170654/https://www.rbc.ru/politics/22/02/2022/6214d9bf9a7947b1554f8abb?from=from_main_1}}</ref><ref name="msn20220126">{{cite news|title=Russian billionaires lost $28 billion in market sell-off|url=https://www.msn.com/en-in/news/world/russian-billionaires-lost-dollar28-billion-in-market-sell-off/ar-AATazSP|date=26 January 2022|access-date=1 March 2022|work=MSN|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306063909/https://www.msn.com/en-in/news/world/russian-billionaires-lost-dollar28-billion-in-market-sell-off/ar-AATazSP|url-status=live}}</ref> == د اقتصادي اغېزې تاریخ == کریستینا جورجیوا د پیسو د نړیوال صندوق عمومې رئیسې خبرداری ورکړ چې دې جګړې  سیمه او ټوله نړۍ له اساسي اقتصادي خطر سره مخ کړه . هغې وړاندې وویل چې د پيسو نړیوال صندوق  به له جګړې اغیزمنو هېوادونو سره مرسته وکړي او د ۲.۲ بیلیونو ډالرو د پور  یوه تکمیلونکې ټولګه اوکراین سره د مرستي لپاره چمتو کېږي. دیود مالپاس د نړیوال بانک ګروپ رئیس وویل چې جګړه ښايي اوږمهاله اقتصادي او ټولنیزې اغیزې ولري، هغه راپور ورکړ چې نړیوال بانک په داسې آپشنونو کار کوي چې له مخې یې اوکراین ته مالي  او اقتصادي ملاتړ چمتو کړي. <ref>{{cite web|url=https://www.barrons.com/news/imf-chief-warns-of-significant-economic-risk-from-ukraine-conflict-01645718108?tesla=y|title=IMF, World Bank Chiefs Warn Of Global Impacts From Ukraine War|work=[[Barron's (newspaper)|Barron's]]|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224201323/https://dowjones-d.openx.net/w/1.0/arj?ju=https%3A%2F%2Fwww.barrons.com%2Farticles%2Frussia-ukraine-tensions-commodity-markets-51645219778&ch=UTF-8&res=1600x1000x24&ifr=false&tz=0&tws=2560x32290&be=1&bc=hb_pb_3.0.3&dddid=fc2cb432-6939-43f2-a30d-bd3a06de1af7&nocache=1645733602998&gdpr=0&aus=300x250&divids=AD_RAIL_2&aucs=%252F2%252Fbarrons.com%252FCommodities%2523AD_RAIL_2&auid=540797992|url-status=live}}</ref> د روسیې په وړاندې د بې سابقه بندیزونو سره سره، انرژۍ او خامو موادو ته تأدیات په امن کې و  لکه څنګه چې د غذایي موادو اکمالات د غذا نړیوالو بیو د احتمالي اغیزمن کېدو څخه په امن کې و، روسیه او اوکراین په نړۍ کې د غنمو له ستروتولیدونکو هېوادونو څخه دي چې د بوسپوروس له لارې مدیتراني هېوادونو او شمالي افریقا هېوادونو ته یې غنم صادرېږي. د سویفت له بانکي سیستم څخه د  ځينو روسیې بانکونو وېستلو څخه تمه داوه چې د دې هېواد صادرات به اغېزمن کړي. ځکه چې روسیه په منځنۍ آسیا کې د پخواني شوروي د هېوادونو یو اقتصادي او تجارتي شریک او دهمګټو مستقلو دولتونود میلیونونو مهاجرو کارګرو موخه وه نو مرکزي آسیا په ځانګړې توګه له هغو بندیزونو څخه اغیزمنه شوه چې په روسیې ولګېدل.   <ref>{{cite news|first1=Patricia|last1=Kowsmann|first2=Ian|last2=Talley|date=27 February 2022|title=Russia Sanctions Over Ukraine Largely Spare Energy Sector, Vital to Europe|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/russia-sanctions-over-ukraine-largely-spare-energy-sector-vital-to-europe-11645970890|access-date=2 March 2022|issn=0099-9660|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301043652/https://www.wsj.com/articles/russia-sanctions-over-ukraine-largely-spare-energy-sector-vital-to-europe-11645970890|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=28 February 2022|title=Food is unlikely to be part of sanctions against Russia, says agriculture firm|url=https://www.cnbc.com/video/2022/02/28/food-unlikely-to-be-part-of-sanctions-against-russia-agriculture-firm.html|access-date=2 March 2022|publisher=[[CNBC]]|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303161357/https://www.cnbc.com/video/2022/02/28/food-unlikely-to-be-part-of-sanctions-against-russia-agriculture-firm.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Osterlund|first=Paul Benjamin|title=MENA faces a crisis as the world's key wheat producers are at war|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/1/mena-region-faces-crisis-as-worlds-key-wheat-producers-at-war|publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|date=1 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301212209/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/1/mena-region-faces-crisis-as-worlds-key-wheat-producers-at-war|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Khorrami|first=Nima|title=Russia's Invasion of Ukraine Could Overturn the Strategic Balance in Central Asia, Too|url=https://thediplomat.com/2022/03/russias-invasion-of-ukraine-could-overturn-the-strategic-balance-in-central-asia-too/|work=[[The Diplomat]]|date=4 March 2022|access-date=23 March 2022|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024915/https://thediplomat.com/2022/03/russias-invasion-of-ukraine-could-overturn-the-strategic-balance-in-central-asia-too/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Central Asia Takes Economic Hit From Russian War In Ukraine Sooner Than Expected|url=https://www.rferl.org/a/central-asia-migrants-ruble-impact/31730968.html|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=1 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306025554/https://www.rferl.org/a/central-asia-migrants-ruble-impact/31730968.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=The war in Ukraine is having a knock-on effect on Central Asian and Caucasian economies|url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/04/20/the-war-in-ukraine-is-having-a-knock-on-effect-on-central-asian-and-caucasian-economies_5981096_19.html|work=[[Le Monde]]|date=20 April 2022}}</ref> په دې بندیزونو کې د روسیې د مرکزي بانک د دارایي کنګول هم شامل وه چې په ۶۳۰ بیلیونه ډالره یې د بهرنیو اسعارو په ذخیرو کې و، د دې کنګولو موخه دا وه چې د روسیې له خوا د بندیزونو د جبران مخه ونیول شي. د مې په ۵ اروپایي شورا رئیس وویل، (( زه په ټینګه د دې طرفدار یم چې دا ډېره مهمه ده چې نه یواځې داپیسې کنګل شي بلکه باید ضبط شي تر څو د اوکراین د بیا جوړولو لپاره موجودې وي)).<ref>{{cite news|last1=Kirschenbaum|first1=J.|title=Now is not the time to confiscate Russia's central bank reserves|url=https://www.bruegel.org/2022/05/now-is-not-the-time-to-confiscate-russias-central-bank-reserves/|work=[[Bruegel (think tank)|Bruegel]]|date=16 May 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Davidson|first1=Kate|last2=Weaver|first2=Aubree Eliza|title=The West declares economic war on Russia|url=https://www.politico.com/newsletters/morning-money/2022/02/28/the-west-declares-economic-war-on-russia-00012208|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.politico.com/newsletters/morning-money/2022/02/28/the-west-declares-economic-war-on-russia-00012208|archive-date=1 March 2022|work=[[Politico]]|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Pop|first=Valentina|date=25 February 2022|title=EU leaders agree more Russia sanctions, but save some for later|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/8b99b33b-92b0-42f4-ac02-ecbc9fae4c4c|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.ft.com/content/8b99b33b-92b0-42f4-ac02-ecbc9fae4c4c|archive-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Germany open to Russian Central Bank asset seizure to finance Ukraine's recovery|url=https://www.euractiv.com/section/eastern-europe/news/germany-open-to-russian-central-bank-asset-seizure-to-finance-ukraines-recovery/|work=Euractiv|date=17 May 2022}}</ref> === روسیه === اقتصادي بندیزونو د حملې له لومړۍ ورځې څخه اغیزمنه کړه، د ونډو مارکت ۳۹ سلنه پرېووت ( د په خپل واقعي وخت تسویې شاخص RTS Index. روسي روبل خپل ټيت ریکارد ته ولوید ، ځکه روسانو د اسعارو په تبدیلولو کې ډیروالی راووست. په مسکو او سنټ پیترسبرګ کې د ونډو تبادله د مارچ تر ۱۸ وځنډېډه چې د روسیې په تاریخ کې داسعارو دبندېدو خورا اوږده موده وه. د فبرورۍ په ۲۶ د  اس پي نړیوالې درجه  بندۍ  د روسیې اعتبار ښکته درجه بندي کړچې د دې لامل شو چې هغه مالي وجوهات چې د پانګونې  درجې د قرضې پاڼو ته اړتیا لري د روسیې پورونه ډېر کړي او د روسیې لپاره به په راتلونکي کې پور اخیستل ډېر ستونځمن کړي. <ref>{{cite web|last=Thompson|first=Mark|title=Russian stocks crash 33% and ruble plunges to record low|date=24 February 2022|url=https://edition.cnn.com/2022/02/24/investing/ruble-russian-stocks-crash/index.html|publisher=CNN|access-date=25 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224230229/https://edition.cnn.com/2022/02/24/investing/ruble-russian-stocks-crash/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=24 February 2022|title=Moscow Exchange resumes trading on its markets at 10:00am|url=https://www.moex.com/n41373ce|url-status=dead|archive-date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|work=[[Moscow Exchange]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224092209/https://www.moex.com/n41373}}</ref><ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Russian stocks nosedive 20% as trading resumes on Moscow Exchange|newspaper=[[The Economic Times]]|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/russian-stocks-nosedive-20-as-trading-resumes-on-moscow-exchange/articleshow/89794446.cms|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224073740/https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/russian-stocks-nosedive-20-as-trading-resumes-on-moscow-exchange/articleshow/89794446.cms|archive-date=24 February 2022|last=Mudgill|first=Amit}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian central bank decides not to reopen stock market trading next week|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-central-bank-decides-not-reopen-stock-market-trading-next-week-2022-03-12/|work=[[Reuters]]|date=12 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321063716/https://www.reuters.com/world/europe/russian-central-bank-decides-not-reopen-stock-market-trading-next-week-2022-03-12/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Russia Keeps Stock Trading Shut in Nation's Longest Closure|first=Farah|last=Elbahrawy|date=4 March 2022|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-04/russia-keeps-stock-trading-closed-in-nation-s-longest-shutdown|access-date=4 March 2022|publisher=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Ostroff|first=Caitlin|title=Russia Cut to Junk Rating by S&P, Ukraine's Rating Lowered|url=https://www.wsj.com/livecoverage/russia-ukraine-latest-news-2022-02-26/card/grtPacmpCwsqrmnfKa2A|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.wsj.com/livecoverage/russia-ukraine-latest-news-2022-02-26/card/grtPacmpCwsqrmnfKa2A|archive-date=1 March 2022|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=1 March 2022|date=26 February 2022}}</ref> دروسیې مرکزي بانک د مداخلې اعلان وکړ چې دا مداخله په کال ۲۰۱۴ کې روسیې له خوا د کریمیا د الحاق څخه لومړي مداخله وه چې موخه د مارکټ ثبات و. د فروري په ۲۸ دولت د ګټې نرخ ۲۰ سلنه لوړ کړ او بهرینیان یې د داخلي ارزښت لرونکو پاڼو له پلور څخه منع کړل. د روسیې د مرکزي بانک د پخواني مرستیال په وینا،بندیزونو د  روسیې د ملې شتمنۍ مالي وجوهات د ورکېدو په خطر کې واچول. دا چې د روسي روبل بیه او د روسي خالصو داراییو لپاره د ونډو بیې راټيټې شوې، نو د روسیې د تبادلې بازار د یوې ورځې لپاره وتړل شو چې وروسته بیا دا موده تر یوې اونۍ پورې وغځېده. د فبرورۍ له ۲۸، روسیې اعتباري تبادلې قرارداد ۵۶٪ سلنه د پور په اداینې کې پاتې راتللو څخه خبرداری ورکړ . د فیچ رېټنګ ( د اعتباراتو د درجه بندۍ یوه امریکایي اجنسۍ ده) اندېښنه ښودلې ده چې روسیه به د خپلو پورونو په ادا کې له سترو پاتې کېدنو سره مخ شي. <ref>{{cite news|last1=Farrer|first1=Martin|last2=Roth|first2=Andrew|last3=Borger|first3=Julian|title=Ukraine war: sanctions-hit Russian rouble crashes as Zelenskiy speaks of 'crucial' 24 hours|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/28/ukraine-war-sanctions-hit-russian-rouble-crashes-as-zelenskiy-speaks-of-crucial-24-hours|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/28/ukraine-war-sanctions-hit-russian-rouble-crashes-as-zelenskiy-speaks-of-crucial-24-hours|archive-date=1 March 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Inman|first1=Phillip|last2=Sweney|first2=Mark|date=28 February 2022|url=https://www.theguardian.com/business/2022/feb/28/russia-central-bank-rates-rouble-sanctions-economy-ukraine|title=Russia's central bank doubles interest rates and closes stock market as rouble plunges|work=[[The Guardian]]|access-date=7 March 2022|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310014835/https://www.theguardian.com/business/2022/feb/28/russia-central-bank-rates-rouble-sanctions-economy-ukraine|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russians queue for cash as West targets banks over Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/russians-queue-cash-west-targets-banks-over-ukraine-2022-02-27/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russians-queue-cash-west-targets-banks-over-ukraine-2022-02-27/|archive-date=1 March 2022|work=[[Reuters]]|date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Kutlu|first=Ovunc|title=Moscow Exchange to remain closed through Tuesday|url=https://www.aa.com.tr/en/economy/moscow-exchange-to-remain-closed-through-tuesday/2526140|publisher=[[Anadolu Agency]]|access-date=7 March 2022|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307173215/https://www.aa.com.tr/en/economy/moscow-exchange-to-remain-closed-through-tuesday/2526140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Aquino|first1=Kristine|last2=Ismail|first2=Netty|title=Junk Russia Bonds Mirror Ruble Drop as Sanctions Bite|url=https://finance.yahoo.com/news/russia-bonds-now-junk-set-182050732.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://finance.yahoo.com/news/russia-bonds-now-junk-set-182050732.html|archive-date=1 March 2022|website=[[Bloomberg News]]|access-date=1 March 2022|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-60672085|title=War in Ukraine: Russia soon unable to pay its debts, warns agency|work=[[BBC News]]|date=9 March 2022|access-date=23 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309135613/https://www.bbc.co.uk/news/business-60672085|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Troinanovski|first=Anton|title=The ruble crashes, the stock market closes and Russia's economy staggers under sanctions.|url=https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/ruble-russia-stock-market.html|url-access=limited|access-date=28 February 2022|work=[[The New York Times]]|date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228192154/https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/ruble-russia-stock-market.html|archive-date=28 February 2022|url-status=live}}</ref> د فبرورۍ په ۲۷، د بي پي ( برېتېش پطرولیم)  په نامه یوې کمپنۍ چې د نړۍ د ګازو او تېلو له اوو سترو کمپنیو او په روسیه کې یوازینۍ لویه پانګه اچوونکې کمپنۍ وه اعلان وکړ چې غواړي چې  د راسنفت ( د روسیې د ګازو او تېلو کمپنۍ وه) کمپنې څخه ځان وباسې  . راسنفت د کمپنۍ ګټه د بي پي د کمپني له نیمایي ذخایرو او دریمه برخه تولید څخه جوړه وه.  دا ځان ويستل کمپنۍ ته ۲۵ بیلیونه تمامېدله او تحلیل کوونکو وویل چې دا احتمال نه لري چې بي پي به و کولای شي د رونسپت تر ارزښت پورې بهبود ومومي. په همدې ورځ د ناروې د دولت د تقاعد صندوق چې په نړۍ کې د مستقل ثروت خورا لوی صندوق واعلان وکړ چې ځان د روسي داراییو څخه باسي. دې صندوق ۲۵ بیلیونه ناروېژی کرونه د روسي کمپنۍ په ونډو او دولتی تضمینو کې درلودل.     <ref>{{cite news|date=27 February 2022|title=BP to offload stake in Rosneft amid Ukraine conflict|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/business-60548382|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.bbc.com/news/business-60548382|archive-date=27 February 2022|access-date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=BP quits Russia in up to $25 billion hit after Ukraine invasion|url=https://torontosun.com/business/money-news/bp-quits-russia-in-up-to-25-billion-hit-after-ukraine-invasion|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://torontosun.com/business/money-news/bp-quits-russia-in-up-to-25-billion-hit-after-ukraine-invasion|archive-date=1 March 2022|agency=[[Reuters]]|access-date=28 February 2022|date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Norway says its sovereign fund will divest from Russia|url=https://edition.cnn.com/2022/02/27/intl_business/norway-sovereign-fund-russia|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://edition.cnn.com/2022/02/27/intl_business/norway-sovereign-fund-russia|archive-date=1 March 2022|agency=[[Reuters]]|access-date=28 February 2022|date=27 February 2022}}</ref> د فبرورۍ په ۲۸ شېل ( د برتانیا ګڼ ملیتیزه د تیلو او ګازو کمپنۍ) اعلان وکړ چې خپله پانګه له روسیې څخه را باسي. د مارچ په ۱، د ایني په نامه د انرژۍ کمپنۍ اعلان وګړ چې د بلو ستریم په نل لیکه کې خپلې پانګونې لغوه کوي. په همدې ورځ د نړۍ سترو انتقالاتي کمپینو لکه مېرسک او د مدیتراني انتقالاتي کمپنۍ خپل ټول کانتینري انتقالات روسیې ته وځنډول پرته له هغو کانتینرونو چې خواړه، دوا او بشري مرستې پکې بار وې. د راپورونو له مخې، روسيې د مغزو د تېښتې حالت تجربه کاوه چې له مخې یې  ۳۰۰۰۰۰ تنه  چې ډېری یې ځوانان، تخنیکی او مسلکی خلک وه د ټولیز مهاجرت په  لړ کې ارمنیا، جورجیا او ترکیې ته لاړل. د معلوماتي تکنالوژۍ ۵۰۰۰۰ روسي متخصصینو روسیه پرېښوده اونورو هېوادو ته لاړل. د تفریح په صنعت کې د بندیزونو په ځواب کې روسیې د سافت وېرونو د سمندرې غلا مشروعیت باندې کتنه کوله.    <ref>{{cite web|last=Brady|first=Erin|title=Shell Joins Other Energy Giants in Pulling Back From Investments in Russia|url=https://www.msn.com/en-us/money/markets/shell-joins-other-energy-giants-in-pulling-back-from-investments-in-russia/ar-AAUqIMp?OCID=ansmsnnews11|website=[[Newsweek]]|access-date=1 March 2022|date=28 February 2022|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030441/https://www.msn.com/en-us/money/markets/shell-joins-other-energy-giants-in-pulling-back-from-investments-in-russia/ar-AAUqIMp?OCID=ansmsnnews11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Ricciardi|first=Vanessa|title=L'Italia si allontana dalla Russia: Eni cederà la quota del gasdotto Blue Stream|trans-title=Italy moves away from Russia: Eni sells its stake in the Blue Stream gas pipeline|url=https://www.editorialedomani.it/politica/mondo/russia-ucraina-italia-eni-gazprom-arctic-lng-sace-saipem-re-common-dc7ouuw2|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.editorialedomani.it/politica/mondo/russia-ucraina-italia-eni-gazprom-arctic-lng-sace-saipem-re-common-dc7ouuw2|archive-date=1 March 2022|access-date=2 March 2022|website=[[Domani (newspaper)|Domani]]|language=it-it}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/europe/maersk-suspends-all-container-shipping-to-russia|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.straitstimes.com/world/europe/maersk-suspends-all-container-shipping-to-russia|archive-date=1 March 2022|title=Maersk suspends all container shipping to Russia|newspaper=[[The Straits Times]]|date=1 March 2022|access-date=1 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|first=Chris|last=Liakos|title=World's biggest container shipping companies temporarily halt cargo bookings to and from Russia|url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-01-22/h_69551810826c36468b8b75fe267006cd|publisher=CNN|date=1 March 2022|access-date=10 April 2022|archive-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202154/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-01-22/h_69551810826c36468b8b75fe267006cd|url-status=live}}</ref> سایبري حملې چې د نامعلومو نړیوالو هکرانو له خوا تر سره کېدې د روسیې لپاره یوه بله ستونځه وه. د مثال په توګه، د کال ۲۰۲۲ د مارچ په وروستیو کې د هوایي فدرالي ترانسپورت اجنسۍ روساویاتیسیا هک کول د دې لامل شو چې په کار کې ستر اخلال راشي او دا اجنسي د کاغذي اسنادو کارونې او پوستې مراسلاتو ته مخه کړي. روساویاتیسیا د هک شوو معلوماتو  اړینه حمایوي ډاټا نه درلوده. <ref>{{cite news|title=Who are the Russians leaving their country?|url=https://www.dw.com/en/who-are-the-russians-leaving-their-country/a-61364390|work=Deutsche Welle|date=5 April 2022}}</ref><ref name=":9">{{cite web|title='We are refugees': Russians flee rising authoritarianism|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/8/we-are-refugees-russians-flee-rising-authoritarianism|access-date=13 March 2022|publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309053733/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/8/we-are-refugees-russians-flee-rising-authoritarianism|url-status=live}}</ref><ref name=":10">{{Cite news|date=13 March 2022|last=Demytrie|first=Rayhan|title=Russia faces brain drain as thousands flee abroad|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60697763|access-date=13 March 2022|archive-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314123323/https://www.bbc.com/news/world-europe-60697763|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=170K Russian IT Specialists Could Emigrate by April – Industry|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/22/navalny-sentenced-to-9-more-years-in-prison-a77027|work=The Moscow Times|date=22 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/russia-reportedly-legalises-piracy-of-games-movies-and-more|title=Russia Reportedly Legalizes Piracy of Games, Movies, and More|last=Leston|first=Ryan|date=14 March 2022|website=[[IGN]]|access-date=10 April 2022|archive-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314012449/https://www.ign.com/articles/russia-reportedly-legalises-piracy-of-games-movies-and-more|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian Aviation Authority Suffers Cyberattack|url=https://mentourpilot.com/breaking-russian-aviation-authority-suffers-cyberattack/|work=Mentour Pilot News|last=Georgilidakis|first=Spyros|date=29 March 2022|access-date=30 March 2022|archive-date=30 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330224341/https://mentourpilot.com/breaking-russian-aviation-authority-suffers-cyberattack/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aviation24.be/miscellaneous/russo-ukrainian-war/powerful-cyber-attack-on-russias-civil-aviation-authority-servers-no-more-data-nor-back-up/|title=Powerful cyber attack on Russia's Civil Aviation Authority servers: no more data nor back-up|first=Bart|last=Noëth|website=aviation24.be|date=29 March 2022|access-date=30 March 2022|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331001459/https://www.aviation24.be/miscellaneous/russo-ukrainian-war/powerful-cyber-attack-on-russias-civil-aviation-authority-servers-no-more-data-nor-back-up/amp/|url-status=live}}</ref> د اپرېل په ۱۱، روسي رېل پټلۍ،  د سویس د فرانکو د تضمین په اداینه کې تر پاتې راتلو ونشو کولای چې ۲۶۸ میلیونه ډالره پور تأدیه کړي . د کال ۲۰۲۲ د جولای په وروستیو کې د پیسو نړیوال صندوق د روسیې داخلي ناخالص  تولیدلت ۲.۵ ٪  وبلل خو ځینو اقتصاد پوهان د روسیې اقتصاد لپاره اوږد مهاله ستونځې پېشبینی کوي او دا تشریح کوي چې دا  ستونځې د انرژۍ د قېمت په لنډ مهاله پورته کولو باندې حل کېدای شي. روسیې وکولای شو چې اروپا ته د ګاز د بندولو له لارې خبل اقتصاد ورغوي او د  غنمو د ستر صادروونکي  هېواد په توګه کرهنیز سکتور ته وده ورکړي. د کال ۲۰۲۲ تر اګست میاشتې پورې هومره تیل پلورلي و هومره یې چې په اوکراین تر حملې دمخه پلورلي و. منځني ختیځ او منځنۍ آسیا کې د تېلو خرڅول روسیې سره مرسته وکړه چې خپل صادرات اروپا ته کم کړي او دلوړو بیو له امله د ماسکو عواید په یو میاشت کې ۲۰ بیلیونه ډالره و چې یو کال د مخه (په کال ۲۰۲۱ کې) ۱۴.۶ بیلیونه ډالره و.   <ref>{{Cite web|last=Robertson|first=Harry|title=Russian Railways becomes first company to officially default in the country, as Western sanctions jam the financial system|url=https://markets.businessinsider.com/news/bonds/russia-default-railways-debt-first-sanctions-ukraine-conflict-bonds-us-2022-4|access-date=2022-04-14|website=Markets Insider|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russian oil revenues soar as sanctions fail to land blow - WSJ|url=https://www.qcintel.com/article/russian-oil-revenues-soar-as-sanctions-fail-to-land-blow-wsj-8175.html|access-date=2022-10-12|website=www.qcintel.com}}</ref> == سرچينې == 11ufs4pdjz410f1xbeh4w4e1n2gw22l 0 73149 371025 308697 2026-11-08T16:10:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371025 wikitext text/x-wiki د 2022ز کال د فبرورۍ په څلور وېشتمه نېټه پر اوکراين د روسيې له يرغل وروسته، متحده ايالاتو، اروپايي ټولنې، او نورو لوېديځو هېوادونو د روسيې د ولسمشر ولادمير پوتين، نورو دولتي غړيو او په عموم کې د روسي اتباعو پر ضد بنديزونه وړاندې او يا يې په بنديزونو کې پراختيا راوسته. په يو شمېر روسي بانکونو د SWIFT نړيوالو تاديانو د سيستم د کارولو بنديز ولګول شو. دې بنديزونو او د روسيې او بيلاروس څخه پرېکون د روسيې پر اقتصاد اغېز وکړ.<ref name=":42">{{cite web|last1=Melander|first1=Ingrid|last2=Gabriela|first2=Baczynska|date=24 February 2022|title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]}}</ref><ref name=":52">{{cite news|date=25 February 2022|title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|last1=Holland|first1=Steve|last2=Chalmers|first2=John|last3=Psaledakis|first3=Daphne|date=26 February 2022|title=U.S., allies target 'fortress Russia' with new sanctions, including SWIFT ban|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-announces-new-russia-sanctions-with-us-others-including-swift-2022-02-26/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226221858/https://www.reuters.com/world/europe/eu-announces-new-russia-sanctions-with-us-others-including-swift-2022-02-26/|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{cite web|last1=Collins|first1=Kaitlan|last2=Mattingly|first2=Phil|last3=Liptak|first3=Kevin|last4=Judd|first4=Donald|date=26 February 2022|title=White House and EU nations announce expulsion of 'selected Russian banks' from SWIFT|url=https://www.cnn.com/2022/02/26/politics/biden-ukraine-russia-swift/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180423/https://www.cnn.com/2022/02/26/politics/biden-ukraine-russia-swift/index.html|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|website=[[CNN]]}}</ref> == د بنديزونو او د هغې د ناوړه اغېزو تاريخ او مخينه == === د بنديزونو تاريخ === لوېديځو هېوادونو او نورو له هغې وروسته په روسيه بنديزونه ولګول، کله چې د 2022ز کال د فبرورۍ په يو ويشتمه نېټه ولادمير پوتين په يوه وينا کې د اشغال شويو سيمو، تش په نوم «ډونيټسک» او «لوهانسک خلکو جمهوريت» خپلواکي په رسميت وپېژندله. د 2022ز کال د فبرورۍ په څلوروېشتمه نېټه د بريدونو په پيل کېدو سره، يو زيات شمېر نورو هېوادونو د روسيې د اقتصاد د ويجاړولو په موخه د بنديزونو په نفاذ پيل وکړ. دا بنديزونه په پراخه پيمانه وو، چې افراد، بانکونه، کاروبارونه، صرافيانې، د بانک لېږدونې، صادرات، او واردات يې په نښه کړي وو. له SWIFT څخه د لويو روسي بانکونو پرې کول په دې بنديزونو کې شامل و، کوم چې د نړیوالو اداينو لپاره د نړۍ په کچه د پيغام رسولو شبکه ده، په داسې حال کې چې د ګاز د لېږړدولو لپاره د تادياتو په موخه د تاديې پرله پسې وړتيا باوري کولو لپاره بيا هم محدوده لاسرسي موجوده وه. دې بنديزونو کې همدا راز د روسي مرکزي بانک د پانګو کنګل کول هم شامل و، کومو چې د بهرنيو اسعارو تبادلې لپاره 630 ميليارده ډالره زېرمه درلوده، تر څو د بنديزونو د اغېزو کمولو لپاره د دې پيسو مخه ونسي، د مارچ تر لومړۍ نېټې پورې، د بنديزونو له امله د روسيې د ټولو کنګل شويو پانګو مبلغ يو ټريليون ډالرو ته رسېدو.<ref>{{cite news|title=Tracking sanctions against Russia|url=https://graphics.reuters.com/UKRAINE-CRISIS/SANCTIONS/byvrjenzmve/|work=Reuters|date=9 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|last1=Melander|first1=Ingrid|last2=Gabriela|first2=Baczynska|date=24 February 2022|title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|access-date=26 February 2022|work=[[Reuters]]|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=25 February 2022|title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|access-date=26 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=25 February 2022|title=China State Banks Restrict Financing for Russian Commodities|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|access-date=26 February 2022|website=[[Bloomberg News]]|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225234148/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite web|title=Western allies will remove Russian banks from Swift|url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447|work=[[BBC News]]|access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Davidson|first1=Kate|last2=Weaver|first2=Aubree Eliza|title=The West declares economic war on Russia|url=https://www.politico.com/newsletters/morning-money/2022/02/28/the-west-declares-economic-war-on-russia-00012208|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.politico.com/newsletters/morning-money/2022/02/28/the-west-declares-economic-war-on-russia-00012208|archive-date=1 March 2022|work=[[Politico]]|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Fleming|first1=Sam|last2=Solomon|first2=Erika|last3=Borrelli|first3=Silvia Sciorilli|title=Italy move adds to EU momentum for cutting Russian banks from Swift|url=https://www.ft.com/content/073a37d5-4daf-49ed-b5bc-a4682ef1aa88|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.ft.com/content/073a37d5-4daf-49ed-b5bc-a4682ef1aa88|archive-date=27 February 2022|work=[[Financial Times]]|date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Pop|first=Valentina|date=25 February 2022|title=EU leaders agree more Russia sanctions, but save some for later|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/8b99b33b-92b0-42f4-ac02-ecbc9fae4c4c|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.ft.com/content/8b99b33b-92b0-42f4-ac02-ecbc9fae4c4c|archive-date=26 February 2022|access-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Chazan|first=Guy|date=22 February 2022|title=Scholz takes heat off Germany with decision to freeze Nord Stream 2 project|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/60e42ac2-03d8-4faf-ad88-9f92982420f5|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.ft.com/content/60e42ac2-03d8-4faf-ad88-9f92982420f5|archive-date=27 February 2022|access-date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Riley|first=Charles|title=The West's $1 trillion bid to collapse Russia's economy|url=https://edition.cnn.com/2022/03/01/business/russia-economy-sanctions/index.html|work=CNN|date=1 March 2022}}</ref> د Apple، IKEA، ExxonMobil، او General Motors په ګډون سترو څو ملتي شرکتونو په انفرادي ډول په روسيه د بنديزونو لګولو پرېکړه وکړه. د اوکرانيانو تر څنګ متحده ايالاتو او اروپايي ټولنې حکومتونو له نړيول خصوصي سکتور څخه په څرګند ډول د بنديزونو په دوام کې د مرستې غوښتنه وکړه، او اروپايي اتحاديې، انګلستان، او استراليا هم د نړيوالو ډيجيټلي پليټفارمونو څخه په روسيه کې د مرکزونو درلودونکو ويبپاڼو د لېرې کولو غوښتنه وکړه. يو شمېر څو ملتي شرکتونو له روسيې ځانونه ګوښه کړل، تر څو د هغو بنديزونو او د سوداګرۍ له بنديزونو سره سمون پيدا کړي، چې د دې شرکتونو د هېوادونو له خوا تحميل شوي و،، بلکې دا کار يې په خپله خوښه د قانون له غوښتنې څخه ورهاخوا وکړ، تر څو له روسيې سره د سوداګريزو اړیکو د ساتلو سره د تړاو له امله د پيدا کېدونکو اقتصادي او ښه نوم خطرونو څخه ځانونه خوندي کړي.<ref name="Sanger">{{cite web|last=Sanger|first=Andrew|date=17 March 2022|title=Piercing the State's Corporate Veil: Using Private Actors to Enforce International Norms|url=https://www.ejiltalk.org/piercing-the-states-corporate-veil-using-private-actors-to-enforce-international-norms/|access-date=17 March 2022|website=EJIL: Talk!}}</ref><ref name="Isidore">{{cite news|last=Isidore|first=Chris|title=Why many businesses are getting tougher on Russia than sanctions require|url=https://www.cnn.com/2022/03/03/business/business-go-beyond-russian-sanctions/index.html|access-date=17 March 2022|work=CNN}}</ref> د سويټزلينډ او سينګاپور په څېر ګڼ هغو هېوادونو هم له جزوي بنديزونو سره موافقه وکړه، چې له تاریخي اړخه بې پرې و. يو شمېر هېوادونو په بيلاروسي سازمانونو او افرادو هم بنديزونه ولګول، لکه ولسمشر «اليګزينډر لوکاشينکو»، ځکه چې بيلاروس هم په په دې يرغل کې ښکېل و.<ref>{{cite news|last=Cumming-Bruce|first=Nick|date=28 February 2022|title=Switzerland says it will freeze Russian assets, setting aside a tradition of neutrality.|url=https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/switzerland-russian-assets-freeze.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/switzerland-russian-assets-freeze.html|archive-date=1 March 2022|access-date=1 March 2022|website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news|date=28 February 2022|title=Singapore to impose banking, trade restrictions on Russia|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-conflict/Singapore-to-impose-banking-trade-restrictions-on-Russia|url-status=dead|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-conflict/Singapore-to-impose-banking-trade-restrictions-on-Russia|archive-date=1 March 2022|work=[[Nikkei Asia]]|access-date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Monaco clamps down on Russian assets after Ukraine invasion|url=https://www.reuters.com/business/wealth-hub-monaco-also-clamping-down-russian-assets-following-ukraine-invasion-2022-02-28/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/business/wealth-hub-monaco-also-clamping-down-russian-assets-following-ukraine-invasion-2022-02-28/|archive-date=1 March 2022|access-date=1 March 2022|work=[[Reuters]]|date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|first=Bhavan|last=Jaipragas|title=Singapore to slap unilateral sanctions on Russia in 'almost unprecedented' move|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3168648/ukraine-invasion-singapore-impose-unilateral-sanctions-russia|access-date=28 February 2022|work=[[South China Morning Post]]|date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228145838/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3168648/ukraine-invasion-singapore-impose-unilateral-sanctions-russia|archive-date=28 February 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kajimoto|first1=Tetsushi|last2=Komiya|first2=Kantaro|date=28 February 2022|title=Japan joins sanctions on Russian central bank, says 'Japan is with Ukraine'|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/business/japan-govt-cbank-executives-meet-ukraine-crisis-jolts-markets-2022-02-28/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/business/japan-govt-cbank-executives-meet-ukraine-crisis-jolts-markets-2022-02-28/|archive-date=1 March 2022|access-date=1 March 2022}}</ref> د دې بريد په غبرګون کې، د المان صدر اعظم «Olaf Scholz» د «Nord Stream 2» نل ليکه وځنډوله، او له روسيې څخه يې د انرژۍ د خپلواکۍ د نوې تګلارې اعلان وکړ. سربېره پر دې، المان اوکراين ته د وسلو کڅوړې هم واستولې، دا لومړی ځل و چې المان د دويمې نړيوالې جګړې له پای ته رسېدو وروسته په جګړه کې ښکېل يو هېواد ته وسلې ورکړې. المان همدا راز د اضافي دفاعي لګښتونو لپاره سل ميليارده يورو غېر معمولي وجهي صندوق هم جوړ کړ. الماني صنعت د روسيې پر طبيعي ګاز تکيې په پرېښودلو سره د نوې کېدو وړ سرچينو څخه د ډېرې انرژۍ پيدا کولو، د برېښنا او حرارت د چمتو کولو لپاره د ګاز او ډېرو ډبرو سکرو د واردولو لور ته ولېږدېد، په داسې حال کې چې د برېښنا د توليد نوې تاسيسات هم جوړېدای شول.  <ref name="nyGermany">{{cite magazine|last=McGillis|first=Alec|title=How Putin's Invasion of Ukraine Upended Germany|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/how-putins-invasion-of-ukraine-upended-germany|url-status=live|magazine=[[The New Yorker]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314043804/https://www.newyorker.com/news/news-desk/how-putins-invasion-of-ukraine-upended-germany|archive-date=14 March 2022|access-date=12 March 2022}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Overland|first=Indra|last2=Loginova|first2=Julia|date=2023-08-01|title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia?|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214629623002104|journal=Energy Research & Social Science|volume=102|pages=103150|doi=10.1016/j.erss.2023.103150|issn=2214-6296}}</ref><ref>[https://www.dw.com/en/german-industry-supports-government-gas-reduction-plan/a-62187726 "German industry supports government gas reduction plan"]. ''dw.com.'' Retrieved 7 July 2022.</ref> د مارچ په څلوروېشتمه نېټه، په برسلز کې د ناټو په فوق العاده سرمشريزه کې د ګډون لپاره له رسېدو سره سم، د متحده ايالاتو ولسمشر روښانه کړه چې په روسيه به نور اقتصادي بنديزونه ولګول شي، په کومو کې چې د روسيې مرکزي بانک په معاملاتو کې د سرو زرو په استعمال محدوديتونه، او په دفاعي شرکتونو، د روسيې د ستر بانک رئيس او د روسيې د فدرالي اسامبلۍ د ولسي جرګې له 300 څخه زياتو غړيو په نښه کولو سره د بنديزونو نوی پړاو شامل و.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/03/24/ukraine-russia-invasion-live-updates/7148986001/|title=Biden says Russia should be booted from G-20; Russia's economy has shrunk in half since invading Ukraine: Live updates|first1=John|last1=Bacon|first2=Maureen|last2=Groppe|first3=Rebecca|last3=Morin|first4=Christal|last4=Hayes|first5=Michael|last5=Collins|first6=Celina|last6=Tebor|work=[[USA Today]]|date=24 March 2022|access-date=24 March 2022}}</ref> د 2022ز کال د فبرورۍ په اوه ويشتمه نېټه، پوټين دې بنديزونو او هغه څه ته چې نوموړي د لوېديځو هېوادونو "يرغليزې څرګندونې" بللې، په دې ډول غبرګون وښود، چې د هېواد "دفاعي ځواکونو" – کوم چې عموماً په دې ډول پېژندل کېږي، چې هستوي ځواکونه هم پکې شامل دي – ته يې امر وکړ تر څو په "ځانګړو جګړه ييزو دندو" واچول شي. دې نوې اصطلاح يو ډول وارخطايي پيدا کړه، په دې ډول چې په دقيق ډول څه د بدلېدو په حال کې و، خو د متحده ايالاتو چارواکو دا عموماً "د کړکېچ زياتونکي" اعلان کړل. د بنديزونو او روسي سوداګرۍ سره د دوی پر اړيکو له نيوکو وروسته، د پرېکون يو خوځښت پيل شو، او ډېرو شرکتونو او سازمانونو په داوطلب ډول له روسي او بيلاروسي بازارونو څخه وتل پیل کړل. دې پرېکونونو په ډېرو خوراکي توکو، تفريح، زده کړه، ټيکنالوژۍ، او سپورت په سازمانونو اغېز وکړ.<ref>{{cite web|last1=Kenney|first1=Caitlin|last2=Peniston|first2=Bradley|date=28 February 2022|title=What Just Happened With Putin's Nuclear Forces? Here's What Experts Say|url=https://www.defenseone.com/threats/2022/02/what-just-happened-putins-nuclear-forces-heres-what-experts-say/362501/|access-date=6 March 2022|website=Defense One}}</ref><ref name=":3">{{cite news|date=1 March 2022|title=Sanctions on Russia: asset managers are making a disorderly retreat|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/c2464320-27cf-4072-9ba6-f62834025e45|access-date=2 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=25 February 2022|title=Supermarket chains removing Russian-origin products from shelves|url=https://news.err.ee/1608512327/supermarket-chains-removing-russian-origin-products-from-shelves|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://news.err.ee/1608512327/supermarket-chains-removing-russian-origin-products-from-shelves|archive-date=27 February 2022|access-date=26 February 2022|publisher=[[Eesti Rahvusringhääling]]}}</ref> متحده ايالاتو د صادراتو د کنترول بهير پیل کړ، کوم چې يو نوی بنديز و، چې د متحده ايالاتو د کومو پرزو يا معنوي ملکيت څخه جوړو شويو د عالي ټيکنالوژۍ پر پرزو، هارډوير او سافټوير دواړو ته د روسيې د لاسرسي پر محدودولو يې تمرکز درلود. د دې بنديز تقاضا دا وه چې هر شخص يا شرکت چې ټيکنالوژي، نيمه برېښنا لېږدونکي، د معلوماتو د خوندي کولو سافټوير، ليزرونه، يا سينسرونه چې په روسيه يې پلوري، بايد د جواز غوښتنه وکړي، کوم چې په خپله رد کېدل. د پلې کولو په کړنلاره کې د شخص يا شرکت پر ضد هم بنديزونه شامل وو، په داسې حال کې چې په بنديزونو د بېړۍ پر جوړولو، هوايي وسايلو، او دفاعي صنعتونو تمرکز درلود.<ref>{{cite news|title=America has targeted Russia's technological fabric|url=https://www.economist.com/business/2022/02/25/america-has-targeted-russias-technological-fabric|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.economist.com/business/2022/02/25/america-has-targeted-russias-technological-fabric|archive-date=26 February 2022|newspaper=[[The Economist]]|date=25 February 2022|access-date=25 February 2022}}</ref> د 2022ز کال د سپتمبر په شلمه نېټه د نيويارک په ښار کې د ملګرو متلونو عمومي اسامبلۍ ته د وينا پر مهال، د فرانسې ولسمشر ایمانويل ميکرون پوښتنه کوړه، "دلته څوک د دې نظر دفاع کولای شي چې پر اوکراين برید کوم ډول بنديزونه نه توجيه کوي؟" نوموړي ادعا وکړه چې بې پری هېوادونه د دې جګړې په وړاندې "بې تفاوته" دي. <ref>[https://apnews.com/article/united-nations-general-assembly-russia-ukraine-0099480c5ab3555f736efddf95e9753f "France: No nation can stay 'indifferent' on Ukraine war"] ''apnews''. Retrieved 20 Sept 2022.</ref> د 2022ز کال د ديسمبر په نهمه نېټه، کاناډا په روسيې نور بنديزونه تحميل کړل، او د بشري حقوقو څخه د سرغړونې ادعا يې وکړه. په دې پرېکړه کې په 33 اوسنيو يا پخوانيو لوړ پوړو روسي چارواکو او شپږو هستو بنديزونه شامل و، کوم چې په څرګند ډول د هغو روسي اتباعو پر ضد له "بشري حقوقو څخه په منظمو سرغړونو" کې ښکېل و، چې په اوکراين د روسيې د بريد پر ضد يې اعتراض کړی و. <ref>{{Cite news|last=Singh|first=Kanishka|date=2022-12-09|title=Canada adds sanctions on Russia, Iran, Myanmar over human rights|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/canada-adds-sanctions-russia-iran-myanmar-over-human-rights-2022-12-09/|access-date=2022-12-10}}</ref> د 2022ز کال د ديسمبر په شپاړسمه نېټه، اروپايي ټولنې د روسيې د اقتصاد پر ضد د بنديزونو نهمه کڅوړه وړاندې کړه. د بلجيم د حکومت يو وياند وويل، "دا بنديزونه په زياتېدونکي ډول سختېږي چې په روسيه تر ډېره بريده اغېز کوي، پرته له دې چې اروپايې ټولنه جانبي زيانونه وويني".<ref>[https://www.reuters.com/markets/europe/eu-unity-over-russia-sanctions-falters-europes-economy-wilts-2022-12-16/ "Analysis: EU unity over Russia sanctions falters as Europe's economy wilts"] (16 December 2022). ''Reuters''.</ref> له 2014ز کال راهيسې، اروپايي ټولنې د فدراتيفې روسيې پر ضد د بنديزونو يوولس پړاونه پلې کړي وو. د 2023ز کال د جون په مياشت کې د بنديزونو وروستی پړاو يې، د کمپیوټر د چپونو په څېر دوه ګونو استعمال شيانو متمرکز و، د دې تر څنګ دا هڅه پکې شامله وه چې له بېړۍ څخه بېړۍ ته د بندو شويو توکو انتقالات محدود کړي. په اروپا کې د روسيې خپرونو جوازونو د لا زيات ځنډولو اعلان هم وکړای شو.<ref>[https://apnews.com/article/european-union-sanctions-against-russia-ukraine-war-8df4e2ce3eeff80626c6a84bb86b3150 "European Union countries agree on a new package of sanctions against Russia over the war in Ukraine"] (June 21, 2023). ''AP''. Accessed 25 June 2023.</ref> == بنديزونه == لوېديځو هېوادونو او نورو هغه مهال په روسيه محدود بنديزونه لګول پيل کړل، کله چې روسيې ځان اعلانی ډانباس جمهوريت په رسميت وپېژانده. د څلورويشتم فبرورۍ د بريدونو په پيل سره، نورو زياتو هېوادونو د روسيې د اقتصاد د ويجاړولو په موخه د بنديزونو په لګولو پيل وکړ. دا بنديزونه ډېر پراخه وو، چې افراد، بانکونه، کاروبارونه، صرافۍ، بانکي لېږدونې، صادرات او واردات يې په نښه کول. <ref name=":422">{{cite web|last1=Melander|first1=Ingrid|last2=Gabriela|first2=Baczynska|date=24 February 2022|title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|website=[[Reuters]]}}</ref><ref name=":522">{{cite news|date=25 February 2022|title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html|archive-date=26 February 2022|access-date=26 February 2022}}</ref><ref name=":62">{{cite web|date=25 February 2022|title=China State Banks Restrict Financing for Russian Commodities|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225234148/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-25/chinese-state-banks-restrict-financing-for-russian-commodities|archive-date=25 February 2022|access-date=26 February 2022|website=[[Bloomberg News]]}}</ref> له دې وروسته چې روسيې د 2022ز کال د فبرورۍ په څلور وېشتمه نېټه په اوکراين بريد وکړ، دوه هغه هېوادونه چې مخکې يې په بنديزونو کې برخه نه وه اخيستې، يعنې سويلي کوريا او د ملګرو متلونو غړيتوب نه لرونکی تايوان، د روسيې پر ضد په بنديزونو کې ښکېل شول. د 2022ز کال د فبرورۍ په اته ويشتمه نېټه، سنګاپور اعلان وکړ چې په اوکراين د بريد له کبله به په روسيه د بانکوالۍ بنديزونه ولګوي، او په دې ډول په سويل ختيځه اسيا کې دا لومړی هېواد شو چې په روسيه يې بنديزونه ولګول. <ref>{{Cite news|last1=Lee|first1=Yimou|last2=Blanchard|first2=Ben|date=2022-02-25|title=Taiwan to join 'democratic countries' in sanctions on Russia|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/taiwan-join-democratic-countries-sanctions-russia-2022-02-25/|access-date=2023-05-12}}</ref><ref>{{cite news|date=28 February 2022|title=Singapore to impose banking, trade restrictions on Russia|work=[[Nikkei Asia]]|location=|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-conflict/Singapore-to-impose-banking-trade-restrictions-on-Russia|url-status=dead|access-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228135344/https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-conflict/Singapore-to-impose-banking-trade-restrictions-on-Russia|archive-date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Russia-Ukraine crisis: South Korea to support sanctions on Russia|newspaper=Business Standard India|publisher=Wap.business-standard.com|url=https://wap.business-standard.com/article-amp/international/russia-ukraine-crisis-south-korea-to-support-sanctions-on-russia-122022400327_1.html|url-status=live|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224055105/https://wap.business-standard.com/article-amp/international/russia-ukraine-crisis-south-korea-to-support-sanctions-on-russia-122022400327_1.html|archive-date=24 February 2022}}</ref> == سرچينې == a2ewrt5ckpsmeefj3ts0bhxugbros4i 0 73172 371066 308760 2026-11-08T16:46:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371066 wikitext text/x-wiki د ۲۰۲۲ کال د فبرورۍ په ۲۴مه پر اوکراین د روسیې تر یرغل وروسته په ټوله روسیه کې د جګړې ضد مظاهرې او لاریونونه پیل شول. د لاریونونو تر څنګ د جګړې پر ضد یو شمېر عریضې او پرانیستي لیکونه هم لیکل شوي دي او یو شمېر عامو سیاسي او فرهنګي څېرو هم د جګړې ضد څرګندونې وکړې. <ref>{{cite magazine|first=Arik|last=Burakovsky|title=Putin's Invasion of Ukraine Has Sparked Antiwar Protests in Russia. They Could Be His Undoing|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=3 March 2022|url=https://time.com/6154240/russia-protests-war-ukraine-putin/|access-date=4 March 2022|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303192550/https://time.com/6154240/russia-protests-war-ukraine-putin/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://zona.media/article/2022/02/27/vse|script-title=ru:Кто против войны. Все открытые письма с призывами остановить вторжение в Украину|trans-title=Who is against the war. All open letters with calls to stop the invasion of Ukraine|website=Zona.media|publisher=[[Mediazona]]|language=ru|date=27 February 2022|access-date=8 March 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227214204/https://zona.media/article/2022/02/27/vse|url-status=live}}</ref> دا لاریونونه د روسي چارواکو له پراخو ځپنو سره مخ شوي دي. د OVD-Info رسنیزې پروژې پر اساس د فبرورۍ له ۲۴ څخه د مارچ تر ۱۳ پورې لږ تر لږه ۱۴۹۰۶  کسان نیول شوي دي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو سازمانونو او خبریالانو د نیولو پر مهال د پولیسو د تاوتریخوالي په تړاو خپلې اندېښنې څرګندې کړې دي او OVD-Info د لاریون کوونکو د نیولو پر مهال د شکنجه کولو د څو مواردو راپور ورکړی. دولت همدارنګه له جګړې سره د مخالفت ګڼې نورې بڼې هم ځپلې دي چې له ډلې يې د پراخ سانسور اقدامات یادولی شو. نورو خلکو چې د جګړې ضد عریضه لاسلیک کړې له غچ اخیستنې سره مخامخ شوي دي. وروسته له دې چې پوتین د سېپټمبر په ۲۱مه د روسیې د پوځي زېرمو نسبي بسیج اعلان کړ، په ورپسې ورځو کې له ۲۰۰۰ څخه ډېر کسان په پراخو لاریونونو کې پر سړکونو توقیف شول. <ref name="ovdinfo-report">{{cite web|url=https://reports.ovdinfo.org/no-to-war|script-title=ru:Нет войне – Как российские власти борются с антивоенными протестами|trans-title=No to war – How Russian authorities are fighting anti-war protests|language=ru|website=[[OVD-Info]]|access-date=28 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Shevchenko|first=Vitaly|date=15 March 2022|title=Ukraine war: Protester exposes cracks in Kremlin's war message|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60749064|access-date=15 March 2022|archive-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315140128/https://www.bbc.com/news/world-europe-60749064|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Russia: Brutal Arrests and Torture, Ill-Treatment of Anti-War Protesters - Russian Federation|language=en|work=ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/russian-federation/russia-brutal-arrests-and-torture-ill-treatment-anti-war-protesters|access-date=2022-08-23}}</ref><ref name="Economist">{{Cite news|title=More than 15,000 Russians have been arrested in anti-war protests|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2022/03/22/more-than-15000-russians-have-been-arrested-in-anti-war-protests|date=2022-03-22|access-date=2022-09-26|issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63028586|title=Ukraine war: Protests in Russia's Dagestan region against new draft|website=[[BBC News]]|date=27 September 2022}}</ref> == پر سړکونو لاریون == === فبروري === د یرغل تر غرمې وروسته مهال د روسیې د پلټنې کمېټې روسانو ته خبرداری ورکړ چې دوی به د «خارجي سیاسي کړکېچن وضعیت» اړوند غیر قانوني لاریونونو کې د ګډون له امله له قانوني عواقبو سره مخ شي. د اپوزیسیون فعاله مارینا لیتوینوویچ، د فبرورۍ د ۲۴مې په ماښام په انستاګرام کې پر سړکونو د لاریون لپاره غږ وکړ، خو له کور څخه د وتلو پر مهال پولیسو ونیوه. د هم‌هغې ورځې په مازدیګر په ټوله روسیه کې زرګونه خلک په ښارونو کې د جګړې ضد لاریون لپاره سړکونو ته راووتل. تر ټولو ستر لاریون لومړی په مسکو کې چې ۲۰۰۰ لاریون کوونکي د پوشکینسکایا میدان ته نږدې سره راټول شول او بیا په سن پترزبورګ کې وشو چې تر ۱۰۰۰ پورې لاریون کوونکي په کې راټول شول. سلګونه خلکو په یکاترینبورګ کې لاریون وکړ او همدارنګه د نورو ښارونو په ګډون په چلیابینسک، نيژني نووګورود، نووسیبیرسک او پرم کې هم لاریونونه وشول. د یرغل د ورځې د ماښام تر پای پورې د OVD-Info د څارونکي په وینا په ۵۸ ښارونو کې ۱۸۲۰ توقیفونه ترسره شوي چې له دې څخه ۱۰۰۲ یې په مسکو کې شوي. د روسیې د کورنیو چارو وزارت دا توقیفونه «د عامه پېښو په ګډون د کورونا ویروس له محدویتونو» سره توجیه کړل. <ref>{{cite web|title=Moscow Warns Russians Against Staging Anti-War Protests|website=[[Voice of America]]|date=24 February 2022|url=https://www.voanews.com/a/moscow-warns-russians-against-staging-anti-war-protests/6457294.html|access-date=24 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225034434/https://www.voanews.com/a/moscow-warns-russians-against-staging-anti-war-protests/6457294.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Nicola Sturgeon praises Russians' courage as anti-war protests erupt in Moscow|newspaper=[[The National (Scotland)]]|url=https://www.thenational.scot/news/19950978.nicola-sturgeon-praises-russians-courage-anti-war-protests-erupt-moscow/|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225034443/https://www.thenational.scot/news/19950978.nicola-sturgeon-praises-russians-courage-anti-war-protests-erupt-moscow/|archive-date=25 February 2022|author-first=Xander|author-last=Richards}}</ref><ref>{{cite news|title=Russia detains opposition activist who called for anti-war protests in Moscow|date=24 February 2022|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-detains-opposition-activist-who-called-anti-war-protests-moscow-2022-02-24/|access-date=24 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225034513/https://www.reuters.com/world/europe/russia-detains-opposition-activist-who-called-anti-war-protests-moscow-2022-02-24/|url-status=live}}</ref><ref name="Fortune">{{cite news|author-first=Tristan|author-last=Bove|title=Russian celebrities risk being banned for life to slam Putin's attack on Ukraine|newspaper=Fortune|date=24 February 2022|url=https://fortune.com/2022/02/24/russian-celebrities-risk-career-putin-attacks-ukraine/|access-date=24 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225112424/https://fortune.com/2022/02/24/russian-celebrities-risk-career-putin-attacks-ukraine/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author-first=Pjotr|author-last=Sauer|author-first2=Andrew|author-last2=Roth|title=Thousands join anti-war protests in Russia after Ukraine invasion|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 February 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/24/we-dont-want-this-russians-react-to-the-ukraine-invasion|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224144411/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/24/we-dont-want-this-russians-react-to-the-ukraine-invasion|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=In Russia, police arrest thousands participating in 'anti-war' protests, threaten with 'legal repercussions'|website=WION|date=25 February 2022|url=https://www.wionews.com/world/in-russia-police-arrest-thousands-participating-in-anti-war-protests-threaten-with-legal-repercussions-456259|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225042250/https://www.wionews.com/world/in-russia-police-arrest-thousands-participating-in-anti-war-protests-threaten-with-legal-repercussions-456259|url-status=live}}</ref><ref name="Sky">{{cite web|author-first=Siba|author-last=Jackson|title=Ukraine: Police arrest more than 1,700 anti-war protesters in Russia as anger erupts over invasion|website=[[Sky News]]|date=24 February 2022|url=https://news.sky.com/story/ukraine-police-arrest-more-than-1-700-anti-war-protesters-in-russia-as-anger-erupts-over-invasion-12550653|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224225314/https://news.sky.com/story/ukraine-police-arrest-more-than-1-700-anti-war-protesters-in-russia-as-anger-erupts-over-invasion-12550653|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Russia-Ukraine: Mapping anti-war protests around the world|website=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|date=25 February 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/russia-ukraine-mapping-anti-war-protests-around-the-world|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225144043/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/25/russia-ukraine-mapping-anti-war-protests-around-the-world|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ovdinfo.org/articles/2022/02/25/net-voyne-itogi-akcii-protiv-voyny-s-ukrainoy-24-fevralya|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://ovdinfo.org/articles/2022/02/25/net-voyne-itogi-akcii-protiv-voyny-s-ukrainoy-24-fevralya|archive-date=27 February 2022|script-title=ru:"Нет войне": итоги акции против войны с Украиной 24 февраля|trans-title="No to war": the results of the action against the war with Ukraine on February 24|language=ru|website=[[OVD-Info]]|access-date=27 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|first=Dasha|last=Litvinova|title=Protests in Russia resume as government seeks to quash antiwar voices|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=25 February 2022|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-02-25/protests-resume-as-russia-seeks-to-quash-invasion-critics|access-date=26 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225225422/https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-02-25/protests-resume-as-russia-seeks-to-quash-invasion-critics|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=24 February 2022|title=Alec Luhn|url=https://twitter.com/asluhn/status/1496869020372398080|access-date=25 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226130731/https://twitter.com/asluhn/status/1496869020372398080?s=21|url-status=live}}</ref> په ورپسې ورځ د فبرورۍ په ۲۵مه لا ډېرو لاریونونو په مسکو، سن پترزبورګ اونورو ښارونو کې دوام وکړ. په سن پترزبورګ کې څو سلګونه خلک د ښار په مرکز کې سره راټول شول او د «جګړې ته نه واويئ!» شعارونه یې ورکول OVD-Info په هغه ورځ د روسیې په ۲۶ ښارونو کې د توقیف راپورنه ورکړل چې له ډلې يې ۲۲۶ په مسکو او ۱۳۰ په سن پترزبورګ کې وو. <ref>{{cite news|author-first=Dasha|author-last=Litvinova|title=Russia arrests hundreds of protesters as anti-war demonstrations grow|newspaper=[[Portland Press Herald]]|url=https://www.pressherald.com/2022/02/25/russian-authorities-arrest-hundreds-of-protesters-as-anti-war-demonstrations-grow/|access-date=25 February 2022}}</ref> د فبرورۍ په ۲۶مه ځینې روسي لاریون کوونکو پرېکړه وکړه چې د مسکو او نورو ښارونو په څلور لارو کې د یو کسیزو لارینونو له پيلولو سره د توقیفونو کچه راټيټه کړي. نور په کوچنیو ګروپونو کې سره راټول شول تر څو په ډېرې چټکۍ پر سړکونو حرکت وکړي. په یکاترینبورګ کې سلګونه خلک راټول شول او «جګړې ته نه ووایئ!» چیغې يې وهلې. د ورځې په بهیر کې لږ تر لږه ۴۶۹ کسان په ۳۴ ښارونو کې ونیول شول چې شاوخوا نیمايي برخه يې په مسکو کې وو چې د ټولو توقیف شویو کسانو شمېر یې ۳۰۰۰ کسانو ته رساوه.  <ref name="Kim">{{cite web|last=Kim|first=Lisa|title=Russian Police Detain Over 3,000 Anti-War Protesters, Human Rights Organization Says|website=[[Forbes]]|date=26 February 2022|url=https://www.forbes.com/sites/lisakim/2022/02/26/russian-police-detain-over-3000-anti-war-protesters-human-rights-organization-says/|access-date=26 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226204858/https://www.forbes.com/sites/lisakim/2022/02/26/russian-police-detain-over-3000-anti-war-protesters-human-rights-organization-says/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title='Burning With Shame': Russian Anti-War Protesters Rally In Yekaterinburg|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=26 February 2022|url=https://www.rferl.org/a/yekaterinburg-protest-russia-invasion/31725152.html|access-date=1 March 2022|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301032524/https://www.rferl.org/a/yekaterinburg-protest-russia-invasion/31725152.html|url-status=live}}</ref> لاریونونو د فبرورۍ په ۲۷مه هم دوام درلود. دا لاریونونه د اپوزسیون د سیاستوال بوریس نمتسوف د وژنې له ۷مې کلیزې سره سم وو او توقیفونه له کرملین څخه خارج په یو ناڅاپه جوړ شوي یادڅلي کې چې هلته نمتسوف په ډوزو وژل شوی و، ترسره شول. شاوخوا ۱۰۰۰ کسان د ګوستیني دوور ستر پلورنځي ته نږدې په سن پترزبورګ د جګړې ضد خپل سره لاریون لپاره راټول شول شوي وو. د OVD-Info د راپور پر اساس د یکشنبې د ماښام تر لومړیو پورې پولیسو لږ تر لږه په ۴۴ ښارونو کې ۹۰۰ روسان توقیف کړل، چې د جګړې له پیل څخه د توقیف کړای شویو ټولیز شمېر ۴۰۰۰ کسانو ته ورسېد. د ورځې په پای کې دا شمېره شاوخوا ۲۷۱۰ توقیفونو (د جګړې له پیل څخه لږ تر لږه ۵۸۴۴) ته لوړ شوي وو چې لږ تر لږه ۱۲۶۹ کسان په مسکو او ۱۰۳۴ کسان په سن پترزبورګ کې توقیف شوي وو. د روسیې فېدارسیون د کمونیست ګوند، د خلکو د آزادۍ ګوند او یابلوکو ګوند غړو د یرغل پر ضد وینا وکړه. په هم‌هغه ورځ یو ون/سرپټی باري موټر چې د «خلکو راويښ شئ!»، «دا جګړه ده»، «پوتین شیطان دی!» له لیکنو سره مشخصېده په ناربوشکینسکایا کې ټکر شو او اور یې واخیست. <ref>{{cite news|title=Russians hold anti-war rallies amid ominous threats by Putin|newspaper=[[The Independent]]|date=27 February 2022|url=https://www.independent.co.uk/news/ukraine-siberia-vladimir-putin-moscow-kremlin-b2024389.html|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227143848/https://www.independent.co.uk/news/ukraine-siberia-vladimir-putin-moscow-kremlin-b2024389.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Сотни петербуржцев снова вышли на антивоенную акцию у Гостиного двора. Задержания не заставили себя ждать|trans-title=Hundreds of Petersburgers again took to the anti-war rally near Gostiny Dvor. The arrests were not long in coming|website=Fontanka|date=27 February 2022|language=ru|url=https://www.fontanka.ru/2022/02/27/70474160/|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227140225/https://www.fontanka.ru/2022/02/27/70474160/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Списки задержанных в связи с акциями против войны с Украиной 27 февраля 2022 года|trans-title=Lists of detainees in connection with actions against the war with Ukraine on February 27, 2022|url=https://ovd.news/news/2022/02/27/spiski-zaderzhannyh-v-svyazi-s-akciyami-protiv-voyny-s-ukrainoy-27-fevralya-2022|access-date=28 February 2022|website=ОВД-News|language=ru|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228023908/https://ovd.news/news/2022/02/27/spiski-zaderzhannyh-v-svyazi-s-akciyami-protiv-voyny-s-ukrainoy-27-fevralya-2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Дмитрий Новиков: "России и Украине нужен прочный мир"|trans-title=Dmitry Novikov: "Russia and Ukraine need a lasting peace"|url=https://kprf.ru/party-live/cknews/208861.html|access-date=28 February 2022|website=kprf.ru|language=ru|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305094010/https://kprf.ru/party-live/cknews/208861.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Народ Украины не должен быть жертвой мирового капитала и олигархических кланов. Заявление Президиума ЦК КПРФ|trans-title=The people of Ukraine should not be a victim of world capital and oligarchic clans. Statement of the Presidium of the Central Committee of the Communist Party of the Russian Federation|url=https://kprf.ru/party-live/cknews/208821.html|access-date=28 February 2022|website=kprf.ru|language=ru|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225034338/https://kprf.ru/party-live/cknews/208821.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Заявление ПАРНАС о войне с Украиной|trans-title=PARNAS statement on the war with Ukraine|url=http://parnasparty.ru/news/601|access-date=28 February 2022|website=parnasparty.ru|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224214329/https://parnasparty.ru/news/601|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Yavlinsky|first=Grigory|date=24 February 2022|title=The Yabloko party considers the war against Ukraine the gravest crime|url=https://eng.yabloko.ru/the-yabloko-party-considers-the-war-against-ukraine-the-gravest-crime/|access-date=28 February 2022|website=yabloko.ru|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226152538/https://eng.yabloko.ru/the-yabloko-party-considers-the-war-against-ukraine-the-gravest-crime/|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{cite web|last=Yavlinsky|first=Grigory|date=24 February 2022|title=40,000 people have signed Yabloko' petition|url=https://eng.yabloko.ru/40000-people-have-signed-yabloko-petition/|access-date=28 February 2022|website=yabloko.ru|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226122224/https://eng.yabloko.ru/40000-people-have-signed-yabloko-petition/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Van with captions 'People, wake up!', 'This is war', 'Putin is scum!' ...|url=https://twitter.com/liveuamap/status/1498075682475229187|access-date=28 February 2022|website=Twitter|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228003330/https://twitter.com/Liveuamap/status/1498075682475229187|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=On February 27, on Pushkin Square in Moscow, a car with the lyrics &quot;people,... – 91434f34|url=https://controlc.com/91434f34|access-date=28 February 2022|website=controlc.com|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305082207/https://controlc.com/91434f34|url-status=dead}}</ref><ref name="Reuters0227">{{cite web|title=Police detain more than 900 people at anti-war protests across Russia – monitoring group|website=[[Reuters]]|date=27 February 2022|url=https://www.reuters.com/world/europe/police-detain-more-than-900-people-anti-war-protests-across-russia-monitoring-2022-02-27/|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227160345/https://www.reuters.com/world/europe/police-detain-more-than-900-people-anti-war-protests-across-russia-monitoring-2022-02-27/|url-status=live}}</ref> === مارچ === د مارچ په لومړۍ نېټه په ټولنیزو رسنیو کې داسې راپورونو او انځورونه خپاره شول چې د لومړني ښوونځي ماشومان د زندان د میلو تر شا ښيي چې په مسکو کې د اوکراین سفارت مخ ته د ګلانو د اېښودلو او په لاس کې د «جګړې ته نه!» لوحو د نیولو په جرم د مسکو پولیسو نیولي وو دا راپور نوایا ګازتا (د روسیې تر ټولو نامتو ورځپاڼه) هم تاييد کړی او بیاځلي خپور کړی دی. یو ځانګړی توقیف ځای چې په یکاترینبورګ کې جوړ شوی و له لاریونونو څخه نیول شويو بندیانو ته خالي شو. <ref>{{cite news|last=Gatehouse|first=Gabriel|title=Russian primary school children detained for anti-war protest|url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60582327?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621f74ee980bea49f4b7ac17%26Russian%20primary%20school%20children%20detained%20for%20anti-war%20protest%262022-03-02T14%3A38%3A02.474Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:0fd480dd-93a7-474a-a7cc-5b45a7c7baa8&pinned_post_asset_id=621f74ee980bea49f4b7ac17&pinned_post_type=share|access-date=2 March 2022|agency=BBC News|date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305094011/https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60582327?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621f74ee980bea49f4b7ac17%26Russian+primary+school+children+detained+for+anti-war+protest%262022-03-02T14%3A38%3A02.474Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A0fd480dd-93a7-474a-a7cc-5b45a7c7baa8&pinned_post_asset_id=621f74ee980bea49f4b7ac17&pinned_post_type=share|archive-date=5 March 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=В спецприемнике Екатеринбурга, где размещают арестованных за митинги, закончились места|trans-title=In the special detention center in Yekaterinburg, where those arrested for rallies are held, there are no more places|url=https://www.znak.com/2022-03-01/v_specpriemnike_ekaterinburga_gde_razmechayut_arestovannyh_za_mitingi_zakonchilis_mesta|access-date=2 March 2022|website=www.znak.com|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301121830/https://www.znak.com/2022-03-01/v_specpriemnike_ekaterinburga_gde_razmechayut_arestovannyh_za_mitingi_zakonchilis_mesta|url-status=live}}</ref> د مارچ په دویمه، ۷۷ کلنه هنرمنده یلنا اوسیپووا چې د لنینګراد له محاصرې څخه د ژغورل شویو په کورنۍ کې زېږېدلې وه، د هغو کسانو تر منځ وه چې په سن پترزبورګ کې د جګړې ضد لاریونونو کې نیول شوې وه. د هغې د نیولو ویډیوګانې په پراخ ډول په رډيټ او ټویټر ټولنیزو شبکو کې شریکې شوې. د لاریون کوونکو پر وړاندې د پولیسو اقداماتو په ورپسې ورځ هم دوام وکړ.  <ref>{{cite news|first=Stuti|last=Mishra|title=Russian activist, 77, who survived Nazi Germany siege is arrested at protest against Ukraine invasion|newspaper=[[The Independent]]|date=3 March 2022|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-elderly-woman-anti-war-protest-b2027436.html|access-date=3 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305094055/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-elderly-woman-anti-war-protest-b2027436.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite tweet|number=1499558371141332998|user=AFP|title=Police officers detain protesters in central Moscow demonstrating against Russia's invasion of Ukraine on March 3}}</ref> د مارچ په ۴مه فعاله یولیا ګالیامینا، د جګړې ضد لارینونو د سازمانولو د هڅې لپاره د عمومي پېښو له قانون څخه د سرغړاوي په تور ونیول شوه او د محاکمې په تمه په توقیف کې وساتل شوه.  <ref>{{cite web|title=Russian Activist Charged Over Anti-War Actions|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=4 March 2022|url=https://www.rferl.org/a/russia-galyamina-arrest-protest/31736732.html|access-date=5 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305094058/https://www.rferl.org/a/russia-galyamina-arrest-protest/31736732.html|url-status=live}}</ref> دمارچ په ۵مه د مارچ د ۶مې لپاره تر پلان شویو لاریونونو مخکې پولیسو پر سلګونه خبریالانو، سیاسونو او روسي فعالانو چاپه ووهله، تلاشي او بندیان یې کړل.  <ref>{{cite web|script-title=ru:В России идут облавы на активистов|trans-title=Activists are rounded up in Russia|language=ru|website=Activatica|date=5 March 2022|url=https://activatica.org/content/b86b6822-39eb-4d30-957f-b3d2344b0915/v-peterburge-i-vladimire-obyski-u-aktivistov-i-pravozashitnikov|access-date=5 March 2022|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306022005/https://activatica.org/content/b86b6822-39eb-4d30-957f-b3d2344b0915/v-peterburge-i-vladimire-obyski-u-aktivistov-i-pravozashitnikov|url-status=live|title=Activatica}}</ref> د مارچ په ۶مه د ولادي وستوک، ایرکوتسک او خاباروفسک په ګډون لږ تر لږه په ۶۰ ښارونو کې لاریونونه وشول. OVD-Info په هغه ورځ له ۳۵۰۰ څخه زیاتو توقیفونو راپور ورکړی. یوه ویډیو چې د کیمیروو اوبلاست والي سرګي تسیویلیوف ښيي چې د هغې ورځې پر لاریون کوونکو د برید د توجیه کولو هڅه کوي په مجازي فضا کې په سرعت خپره شوه. د مارچ په ۶مه د نیول شویو ټولیز شمېر ۱۳۰۰۰ کسانو ته ورسېد. <ref name="TheHindu">{{cite news|title=Russia arrests over 5,000 in single day for protesting Ukraine war|newspaper=[[The Hindu]]|date=7 March 2022|url=https://www.thehindu.com/news/international/russia-arrests-over-5000-in-single-day-for-protesting-ukraine-war/article65201756.ece|access-date=7 March 2022|archive-date=8 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308085257/https://www.thehindu.com/news/international/russia-arrests-over-5000-in-single-day-for-protesting-ukraine-war/article65201756.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Антивоенные митинги по всей России|trans-title=Anti-war rallies across Russia|language=ru|date=6 March 2022|url=https://zona.media/online/2022/03/06/nowar|access-date=6 March 2022|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307190724/https://zona.media/online/2022/03/06/nowar|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=More than 3,500 detained at anti-war protests in Russia|website=[[Reuters]]|date=6 March 2022|url=https://www.reuters.com/world/europe/more-than-64-people-detained-anti-war-protests-russia-protest-monitor-2022-03-06/|access-date=6 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309040355/https://www.reuters.com/world/europe/more-than-64-people-detained-anti-war-protests-russia-protest-monitor-2022-03-06/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=7 March 2022|title=Russian Citizens Confront Official Over Ukraine Invasion in Sign of Domestic Cracks|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/07/russian-citizens-confront-official-over-ukraine-invasion-in-sign-of-domestic-cracks-a76805|access-date=7 March 2022|work=[[The Moscow Times]]|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309091104/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/07/russian-citizens-confront-official-over-ukraine-invasion-in-sign-of-domestic-cracks-a76805|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Weber|first=Peter|title=Human rights group: At least 4,640 anti-war protesters arrested Sunday in Russia|url=https://theweek.com/kamala-harris/1010981/armed-intruder-arrested-at-joint-base-andrews-as-vice-president-departs-while|work=[[The Week]]|date=7 March 2022}}</ref> د مارچ په ۸مه د ښځو په نړیواله ورځ، د فیمېنېستانو د جګړې ضد مقاومت ډلې راپور ورکړ چې ښځې دې د سن پترزبورګ، مسکو، ولادي‌ووستوک، یکاترینبورګ، نووسیبیرسک، کراسنویارسک، کاناش، یاروسلاول، سیکټیوکار، سمولینسک، لوګا، لیتکارینو، اجیفسک، وولګوګراد، ایرکوتسک، نېژني نوګورود، اوف، اومسک، میتیشچي، ګلن دژیک، پيرم، کازان، زلنوګراد، بالاشوف، ساراتوف، بییسک، خیمکی، چلیابینیک، کراسنودار، نووورونژ، وولوګودا، کورولیوف، ترویتسک، سرپوخوف، ولادیمیر، رفدا، تولیاتي، کالینینګراد، نابرژنیه چلني، ولګودونسک، رامنسکویه، سامارا، لینینوان فارم، استاوروپل، آرخانګلسک، یوشکار-اولا، کرانسنوګورسک، نووکویبیشفسک، ژلزنوودسک، موروم-روخون-سنګیرچبوکساري، سارانسک، دزرژینسکي، ولیکي نووګورود، تیومن، توبولسک، پودولسک، تولا، ګربنوو کلي، دولګوپردوني، مورینو، ولادیکاوکاز او الاګیر ښارګوټي په ګډون په ۹۴ روسي او نړیوالو ښارونو کې د جګړو پر تاریخي څلیو ګلونه کېږدي. پولیسو هغو ښځو ته چې د سن پترزبورګ په ګوستیني دوور کې یې ګلان ایښي وو امر وکړ چې خورې شي او له ۵ څخه ډېرې يې ونیولې. په مسکو کې د سکندر باغ وتړل شو تر څو د بې نومه سرتېري قبر ته د لاس رسي مخنیوی وکړي، نو ګلان هغه ته نږدې کېښودل شول. ۱۱ نجونې د مسکو په منژنایا څلور لارې کې ونیول شوې. او لږ تر لږه ۹۳ کسان چې لږ تره لږه ۶۰ یې په مسکو کې وو ونیول شول.<ref name="TheMoscowTimes">{{cite news|title=Russian Feminists Stage Anti-War Protests in 100 Cities|newspaper=[[The Moscow Times]]|date=9 March 2022|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/09/russian-feminists-stage-anti-war-protests-in-100-cities-a76832|access-date=9 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309090400/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/09/russian-feminists-stage-anti-war-protests-in-100-cities-a76832|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Протесты против вторжения в Украину|trans-title=Protests against the invasion of Ukraine|language=ru|website=MediaZona|date=8 March 2022|url=https://zona.media/chronicle/soldrty-ukr|access-date=8 March 2022|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307205231/https://zona.media/chronicle/soldrty-ukr|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Феминистское Антивоенное Сопротивление|trans-title=Feminist Anti-War Resistance|language=ru|website=t.me|url=https://t.me/femagainstwar/368|access-date=9 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309101320/https://t.me/femagainstwar/368|url-status=live}}</ref><ref name="TheMoscowTimes2">{{cite news|title=Russian Feminists Stage Anti-War Protests in 100 Cities|newspaper=[[The Moscow Times]]|date=9 March 2022|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/09/russian-feminists-stage-anti-war-protests-in-100-cities-a76832|access-date=9 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309090400/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/09/russian-feminists-stage-anti-war-protests-in-100-cities-a76832|url-status=live}}</ref> == سرچينې == mfe5r53k37d3858cm4jh3ods2kyebrz 0 73176 371027 308764 2026-11-08T16:11:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371027 wikitext text/x-wiki پر اوکراین د روسیې د یرغل د یوې برخې په توګه د روسیې دولت او د هغوی د دولت په کنټرول کې رسنیو په یوه اطلاعاتي جګړه کې ناسم معلومات خپاره کړل. اوکرایني رسنۍ او سیاسون هم د پوځي کمپاین د يوې برخې په توګه د تبلیغاتي کیسو په کارولو تورن دي، که څه هم دا ډول هڅې د روسیې د ناسمو معلوماتو د کمپاین په پرتله ډېرې محدودې وې. <ref name="nytimes_2022_03_033">{{Cite news|last=|author=Stuart A. Thompson, Davey Alba|first=|date=2022-03-03|title=Fact and Mythmaking Blend in Ukraine's Information War|website=|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2022/03/03/technology/ukraine-war-misinfo.html|accessdate=2022-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220314075954/https://www.nytimes.com/2022/03/03/technology/ukraine-war-misinfo.html|archivedate=2022-03-14|id=0362-4331|quote=In the information war over the invasion of Ukraine, some of the country’s official accounts have pushed stories with questionable veracity, spreading anecdotes, gripping on-the-ground accounts and even some unverified information that was later proved false, in a rapid jumble of fact and myth. The claims by Ukraine do not compare to the falsehoods being spread by Russia, which laid the groundwork for a “false flag” operation in the lead-up to the invasion, which the Biden administration sought to derail.|language=en}}</ref> د روسیې پروپاګانډا او د جعلي خبرونو کیسو د اوکراین د موجودیت پر حق تېری کړی دی او هغه یې د یو نوي نازي دولت په توګه د روسي ژبو پر وړاندې په نسل وژنه، د بیولوژیکي او اتومي وسلو په جوړونه او شیطان پرستۍ تورن کړی. د روسیې تبلیغات همدارنګه ناټو د اوکراین د کنترول او په اوکراین کې د پوځي تاسیساتو د جوړولو له لارې د روسیې په تهدیدولو تورنوي. ځینې دغه ناسم معلومات د روسي وېب تشکیلاتو له خوا خپاره شوي. او دا په پراخ ډول د ناسمو په توګه رد شوي دي او د یرغل د توجیه لپاره او د اوکراین‌یانو پر وړاندې د نسل وژنې د اقداماتو د توجیه لپاره جوړ شوي دي. د روسیې دولت په اوکراین کې د جنګي جرمونو تر سره کول رد کړي دي او روسي رسنی په دروغو ځینې دغه جرمونه د اوکرایني پوځيانو په غاړه وراچوي. ځینې ناسم معلومات هڅه کوي چې له اوکراین څخه نړیوال ملاتړ کمزوری کړي او د اوکراین د کډوالو پر وړاندې دوښمني وپاروي.   د جګړې د خبرونو د سانسور او د ډېری رسنیو د دولتي کنترول له امله د روسیې ناسم معلومات په‌خپله په روسیه کې پراخ او بریالي وو. د ناسمو معلوماتو د حجم د ډېروالي له امله روسي رسنۍ محدودې شوې دي او په ډېریو لویديځو او پرمختللو هېوادونو کې یې شهرت ته زیان رسېدلی. که څه هم د روسیې دولت په ډېرو پرمختللیو هېوادونو کې د خپلو نظریو په خپرولو کې ډېر بریالی و. په ځانګړي ډول د چین دولتي رسنیو تر ډېره له روسي لوري سره خواخوږي کړې ده او په مکرر ډول یې د جګړې خبرونه سانسور کړي او یا یې هم د روسیې جعلي او ناسم خبرونه بیا خپاره کړي.   د اوکراین په ملاتړ د ناسمو معلوماتو تشرېحات د ډېرو خوشبینه تلفاتو په راپورونو تمرکز کوي او همدارنګه د کيېف د ستاینې په څېر د هېوادپاله کیسو پر دودولو تمرکز لري چې د ورپسې معلوماتو په واسطه بې باوره شوې دي. == روسي موضوعات/سروکي   == ناسم معلومات (د افکارو د بدلون په موخه دروغ یا اغراق) د روسیې دولت، دولتي کنترول رسنیو، پروپاګندانو، روسي وېب تشکیلاتو له خوا په اوکراین کې د روسیې د یرغل د یوې برخې په توګه خپاره شوي. موخه یې د روسیې له یرغل څخه ملاتړ او له یرغل سره د مخالفت کمزوري کول دي. دا تبلیغات د اوکراین پلوه لویديځو هېوادونو تر منځ د نفاق رامنځته کولو؛ له ناټو سره مبارزې او د روسیې د جنګي جرمونو د پټولو او یا د باور وړ انکار په لټه کې دي. لاندې موضوعات له ځینې عامو ردونو سره د روسیې د ناسمو تبلیغاتو او معلوماتو عام موضوعات دي.   <ref name=":5">{{Cite news|last=agencies|first=Staff and|date=2022-05-01|title='Troll factory' spreading Russian pro-war lies online, says UK|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/01/troll-factory-spreading-russian-pro-war-lies-online-says-uk|access-date=2022-08-29|website=the Guardian|language=en|archive-date=3 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803194140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/01/troll-factory-spreading-russian-pro-war-lies-online-says-uk|url-status=live}}</ref><ref name=":8">{{Cite news|last1=Mozur|first1=Paul|last2=Satariano|first2=Adam|last3=Krolik|first3=Aaron|date=2022-12-15|title=An Alternate Reality: How Russia's State TV Spins the Ukraine War|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2022/12/15/technology/russia-state-tv-ukraine-war.html|access-date=2023-06-19|issn=0362-4331}}</ref> === د اوکراین له ملیت او دولت څخه انکار === د روسیې تبلیغاتو د اوکراین ملیت او ملي هویت موخه ګرځولی او اوکراین‌یان د « کوچنیو روسانو» یا هم د «یو بشپړ روسي ملت د یوې برخې» په توګه ښيي. دا له اوولسمې پېړۍ راهیسې د روسیې د امپریالیستي او ملت پالو بیاناتو موضوع ده. کلونه کېږي چې د روسیې ولسمشر ولادي میر پوتین د اوکراین د خلکو هویت او مشروعیت له پوښتنې سره مخ کړی او د «روسانواو اوکراین‌یانو تاریخي یوالی» په نوم خپله مقاله کې یې چې په ۲۰۲۱ کال کې یې خپره کړې د اوکراین د ملي هویت اړوند توطئه‌ییزې نظريې د «روسي ضد پروژې» په توګه یادې کړې دي. <ref name=":6">{{Cite news|date=2014-08-29|title=Putin says Russians and Ukrainians 'practically one people'|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-putin-people-idUSKBN0GT14720140829|access-date=2022-11-04|archive-date=4 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104235724/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-putin-people-idUSKBN0GT14720140829|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Marson|first=James|date=2009-05-25|title=Putin to the West: Hands off Ukraine|language=en-US|magazine=Time|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1900838,00.html|access-date=2022-11-04|issn=0040-781X|archive-date=12 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112123014/https://content.time.com/time/world/article/0,8599,1900838,00.html|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۱۴ کال کې د اوکراین تر انقلاب وروسته روسي بیاناتو د اوکراین دولتونه ناقانونه ښودل او هغوی یې د «کیېف رژیم» یا د «نازي/فاشیستي جونټا (حکومت)» په نوم یادول. پوتین وويل «د هغوی مشري د مخدره توکو د روږدو د یوې ډلې او نیو نازیانو په لاس کې وه.» او ادعا یې وکړه چې اوکراین د لویدیځ یا متحده ایالاتو په خارجي کنترول کې دی. <ref>{{Cite web|date=2021-10-26|title=Disinfo: Ukraine is ruled by a Nazi junta|url=https://euvsdisinfo.eu/report/ukraine-is-ruled-by-a-nazi-junta|website=EU vs Disinfo|access-date=4 November 2022|archive-date=4 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104235711/https://euvsdisinfo.eu/report/ukraine-is-ruled-by-a-nazi-junta|url-status=live}}</ref><ref name="bulger">{{cite news|last1=GERASYMCHUK|first1=SERGIY|date=7 May 2022|title=Bulgaria: Hard Choice between Weapons for Ukraine and Unity of the Coalition|publisher=European Pravda|agency=European Union and the International Renaissance Foundation|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/articles/2022/05/7/7138984/}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-02-25|title=Putin says Ukraine run by 'band of drug addicts and neo-Nazis'; urges Ukrainian army to stage coup|url=https://globalnews.ca/video/8646406/putin-says-ukraine-run-by-band-of-drug-addicts-and-neo-nazis-urges-ukrainian-army-to-stage-coup/|access-date=2022-11-04|website=Global News|language=en-US|archive-date=4 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104235709/https://globalnews.ca/video/8646406/putin-says-ukraine-run-by-band-of-drug-addicts-and-neo-nazis-urges-ukrainian-army-to-stage-coup/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-12-07|title=Disinfo: Ukraine is militarized and under external control|url=https://euvsdisinfo.eu/report/ukraine-is-militarised-and-under-external-control|website=EU vs Disinfo|access-date=4 November 2022|archive-date=4 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104235724/https://euvsdisinfo.eu/report/ukraine-is-militarised-and-under-external-control|url-status=live}}</ref> ویل کېږي چې له یو ملیت څخه دغه ډول انکار کول د روسي چارواکو په‌واسطه د نسل وژنې د راپارونې د کمپاین یوه برخه ده.  <ref>{{Cite news|last=Borger|first=Julian|date=2022-05-27|title=Russia is guilty of inciting genocide in Ukraine, expert report concludes|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/27/russia-guilty-inciting-genocide-ukraine-expert-report|access-date=2022-11-04|website=the Guardian|language=en|archive-date=1 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005202/https://www.theguardian.com/world/2022/may/27/russia-guilty-inciting-genocide-ukraine-expert-report|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Baiou|first=Sabrine|date=2022-05-27|title=An Independent Legal Analysis of the Russian Federation's Breaches of the Genocide Convention in Ukraine and the Duty to Prevent|url=https://newlinesinstitute.org/russia/an-independent-legal-analysis-of-the-russian-federations-breaches-of-the-genocide-convention-in-ukraine-and-the-duty-to-prevent/|access-date=2022-11-04|website=New Lines Institute|language=en|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616060728/https://newlinesinstitute.org/russia/an-independent-legal-analysis-of-the-russian-federations-breaches-of-the-genocide-convention-in-ukraine-and-the-duty-to-prevent/|url-status=live}}</ref> === د نازیزم تورونه === پوتین په دروغو ادعا وکړه چې د اوکراین دولت نیو-نازي دی او «له اوکراین څخه د نازي لرې کول» یې یو له خپلو موخو څخه وباله. د پوتین ادعاوې د ملګرو ملتونو سازمان د بشري حقونو په شورا کې د روسیې بهرنیو چارو وزیر سرګئ لاوروف په‌واسطه تکرار شوې. ډېری ډيپلوماتان د دغې موضوع په اعتراض ووتل. دا ادعاوې په روسي رسنیو کې د جګړې د توجیه کولو لپاره تکرار شوې. د ۲۰۲۲ کال په اپرېل کې د روسیې دولتي خبري آژانس ریانووستي «روسیه باید له اوکراین سره څه وکړي» له سرلیک سره د تیموفي سرګیتسف په قلم لیکل شوې مقاله خپره کړه، په ترڅ کې يې داسې استدلال کړی و چې اوکراین او د اوکراین ملي هویت باید له‌منځه لاړ شي، ځکه هغه ادعا وکړه چې زیاتره اوکراین‌یان «حداقل غیر فعال» نازیان دي. د مې په میاشت کې په روسي رسنیو کې په اوکراین کې د نازي لرې کولو ارجاعاتو په پيکه کېدو پيل وکړ، په دې توګه دغه تبلیغات د روسیې خلکو پام‌وړ نه وو. <ref name="ytwo">{{cite news|date=1 March 2022|title=Watch: U.N. Envoys Stage Walkout As Russia's Lavrov Begins Address|publisher=NBC News|via=YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=ViaBYRnWHFM}}</ref><ref>{{cite web|date=2 March 2022|title=Lavrov embodies Moscow's steely posture|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-sergey-lavrov-e5d83adaee90b6d66687a6bddcabc8e2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307170150/https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-sergey-lavrov-e5d83adaee90b6d66687a6bddcabc8e2|archive-date=7 March 2022|website=AP News|access-date=16 October 2023}}</ref><ref name="denata">{{cite news|date=1 March 2022|title=Russian actions aim to save people, demilitarize, denazify Ukraine – Lavrov|publisher=TASS|url=https://tass.com/politics/1414061|access-date=16 October 2023}}</ref><ref name="Smart">{{cite news|title=How the Russian Media Spread False Claims About Ukrainian Nazis|first=Charlie|last=Smart|work=The New York Times|date=2 July 2022|access-date=11 October 2022|url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/07/02/world/europe/ukraine-nazis-russia-media.html|archive-date=3 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703010648/https://www.nytimes.com/interactive/2022/07/02/world/europe/ukraine-nazis-russia-media.html|url-status=live}}</ref><ref name="cbc">{{cite web|last=Brown|first=Chris|date=5 April 2022|title=A Kremlin paper justifies erasing the Ukrainian identity, as Russia is accused of war crimes|url=https://www.cbc.ca/news/world/kremlin-editorial-ukraine-identity-1.6407921|access-date=5 April 2022|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]}}</ref><ref name="taus">{{cite web|date=5 April 2022|title=Ukraine 'to be renamed' after war|url=https://www.theaustralian.com.au/world/the-times/ukraine-to-be-renamed-after-war/news-story/53982bf183b7209a744b62ad0feb470e|access-date=5 April 2022|website=[[The Australian]]|language=en}}</ref><ref name="btol">{{cite news|last=Ball|first=Tom|title=Russia's vision for renaming Ukraine includes executing rebels|language=en|newspaper=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.co.uk/article/russias-vision-for-renaming-ukraine-includes-executing-rebels-snl53h9fs|access-date=6 April 2022|issn=0140-0460}}</ref><ref name="gessen">{{Cite magazine|last=Gessen|first=Masha|date=2022-05-18|title=Inside Putin's Propaganda Machine|url=https://www.newyorker.com/news/annals-of-communications/inside-putins-propaganda-machine|magazine=The New Yorker|language=en-US|access-date=2022-05-24}}</ref> د نازیزم دغه ادعاوې په پراخ ډول د ناسمو او د یرغل د توجیه لپاره د روسیې ناسمو اطلاعاتو د کمپاین د یوې برخې په توګه ردیږي او ډېری داسې ادعا کوي چې د اوکراین ولسمشر ولادمیر زلنسکي یو یهودی دی او خپلوان یې په هلوکاسټ (د یهودو ټولوژنه) کې قرباني شوي دي. د نړۍ ځینې مخکښو تاریخ پوهانو د پوتین د ادعاګانو له ردولو سره د نازیزم او هلوکاسټ په اړه یوه بیانیه خپره کړه چې په یاده برخه کې د سلګونه نورو څېړونکو او تاریخ پوهانو له خوا لاسلیک شوه. چې وايي:<ref>{{cite journal|title=Putin's Abuse of History: Ukrainian 'Nazis', 'Genocide', and a Fake Threat Scenario|author=Grzegorz Rossoliński-Liebe, Bastiaan Willems|year=2022|doi=10.1080/13518046.2022.2058179|journal=The Journal of Slavic Military Studies|volume=35|issue=1|pages=1–10|s2cid=250340541|doi-access=free}}</ref> <blockquote>«موږ له نازي دولت سره د اوکراین د دولت په اړه د روسیې د دولت معادله د هغې د بې دلیله بریدونو د توجیه لپاره په کلکه توګه ردوو. په حقیقت کې دا بیان ناسم، له اخلاقي پلوه ناوړه او د نازیزم میلیونونه قربانیانو او هغو کسانو ته ژور سپکاوی دی چې د هغوی پر وړاندې يې جګړه کړې ده.» </blockquote>لیکوالان وايي چې اوکراین هم د بل هر هېواد په څېر «ښې اړخه افراط پالان او تاوتریخجنې زینوفوبیک ډلې» لري، خو «هېڅ یوه هم د روسیې تېری او د اوکراین ناسم تعبیر نه توجیه کوي.» د اشویتس-برکناو دولتي موزیم د پوتین ادعاوې وغندلې او ویې ویل: «یو ځل بیا بې‌ګناه خلک یوازې د کاذب امپریالیزم د ځان ښکارونې لپاره وژل کېږي.» د متحده ایالاتو د هلوکاسټ د یاد څلي موزیم او ید وېشم بنسټ د هلوکاسټ له تاریخ څخه د پوتین ناسمه ګټه اخیستنه وغندله. د اوکراین یهودیانو هم دا ادعاوې رد کړې چې پر بنسټ يې د اوکراین دولت یو نوی نازي دولت دی. <ref name="The Jewish Journal">{{Cite news|last1=Tabarovsky|first1=Izabella|last2=Finkel|first2=Eugene|date=2022-02-27|title=Statement on the War in Ukraine by Scholars of Genocide, Nazism and World War II|language=en|work=The Jewish Journal of Greater Los Angeles|url=https://jewishjournal.com/news/worldwide/345515/statement-on-the-war-in-ukraine-by-scholars-of-genocide-nazism-and-world-war-ii/|url-status=live|access-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065227/https://jewishjournal.com/news/worldwide/345515/statement-on-the-war-in-ukraine-by-scholars-of-genocide-nazism-and-world-war-ii/|archive-date=2022-03-04}}</ref><ref>{{cite news|title=Auschwitz museum says Russia's war in Ukraine is an 'act of barbarity that will be judged by history'|first=John|last=Haltiwanger|date=24 February 2022|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/auschwitz-museum-says-russias-war-in-ukraine-is-an-act-of-barbarity-2022-2|access-date=11 October 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224163759/https://www.businessinsider.com/auschwitz-museum-says-russias-war-in-ukraine-is-an-act-of-barbarity-2022-2|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Putin wants to de-Nazify Ukraine — that's ludicrous, say the country's Jews|first=Zoya|last=Sheftalovich|date=25 April 2022|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/in-the-face-of-war-ukraine-jews-embrace-a-dual-identity/|access-date=11 October 2022|archive-date=11 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011090115/https://www.politico.eu/article/in-the-face-of-war-ukraine-jews-embrace-a-dual-identity/|url-status=live}}</ref><ref name="Hollinger_2022">{{cite web|date=2022-02-24|editor-last=Hollinger|editor-first=Andrew|title=United States Holocaust Memorial Museum condemns Russia's invasion Of Ukraine and Vladimir Putin's exploitation of Holocaust history as a pretext for war|url=https://www.ushmm.org/information/press/press-releases/museum-condemns-russias-invasion-of-ukraine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225015426/https://www.ushmm.org/information/press/press-releases/museum-condemns-russias-invasion-of-ukraine|archive-date=2022-02-25|access-date=2022-02-25|publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]|publication-place=Washington, DC|quote=In justifying this attack, Vladimir Putin has misrepresented and misappropriated Holocaust history by claiming falsely that democratic Ukraine needs to be 'denazified.' Equally groundless and egregious are his claims that Ukrainian authorities are committing 'genocide' as a justification for the invasion of Ukraine.}}</ref><ref name="YadVashem_2022">{{cite news|date=2022-02-27|title=Yad Vashem Statement Regarding the Russian Invasion of Ukraine|publisher=[[Yad Vashem]]|publication-place=Jerusalem, Israel|format=Press Release|url=https://www.yadvashem.org/press-release/27-february-2022-14-25.html|url-status=live|access-date=2022-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309221034/https://www.bostonglobe.com/2022/02/24/opinion/putins-hitler-like-tricks-tactics-ukraine/|archive-date=2022-03-09|quote=... the propagandist discourse accompanying the current hostilities is saturated with irresponsible statements and completely inaccurate comparisons with Nazi ideology and actions before and during the Holocaust. Yad Vashem condemns this trivialization and distortion of the historical facts of the Holocaust.}}</ref> د نازیزم پر بنسټ د اوکراین پر وړاندې د کرملین ادعاوې تر یوه حده د دغه هېواد د ښاریانو تر منځ د جګړې د اور راپورته کولو لپاره هڅه ده. د روسیې تبلیغات یې د نازي المان پر وړاندې د شوروي اتحاد «د وطنپالنې د سترې جګړې» دوام بولي، که څه هم روسیه په ټوله اروپا کې له ښې اړخو افراطي ډلو څخه هم ملاتړ کوي. د واشنګټن پوست لپاره د میریام برګر په وینا، «د فاشیزم پر وړاندې د مبارزې بیانیه» په روسیه کې په ژوره توګه پژواک کوي، هغه روسیه چې له نازي المان سره په جګړه کې له لویو زیانونو سره مخ شوې وه. د دغه تبلیغاتو د یوې برخې په توګه د روسیې او اوکراین د جګړې په بهیر د شوروي له شکلونو یا مجسمو څخه کار اخیستل و، چې په اوکراین کې د روسیې تر اشغال لاندې سیمو کې د اوکراین د بیرغ پر ځای د بریا بیرغ ځای پر ځای کوي.  <ref>{{cite news|last1=Tharoor|first1=Ishaan|title=Soviet flags keep rising over Russian-occupied Ukraine|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/02/soviet-putin-russia-revenge-of-history/|newspaper=[[The Washington Post]]|date=2 May 2022|archive-date=4 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220504233428/https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/02/soviet-putin-russia-revenge-of-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title='It's a reference to the USSR — to its return' Why is the Kremlin incorporating Soviet symbols into its war propaganda?|url=https://meduza.io/en/feature/2022/05/05/it-s-a-reference-to-the-ussr-to-its-return|work=[[Meduza]]|date=5 May 2022|language=en|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505190445/https://meduza.io/en/feature/2022/05/05/it-s-a-reference-to-the-ussr-to-its-return|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Berger|first=Miriam|date=2022-02-25|title=Putin says he will 'denazify' Ukraine. Here's the history behind that claim.|language=en|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/putin-denazify-ukraine/|url-status=live|url-access=subscription|access-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000147/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/putin-denazify-ukraine/|archive-date=2022-03-03}}</ref><ref>{{cite web|last1=Garner|first1=Ian|title=Russia and Ukraine Are Fighting for the Legacy of World War II|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/26/russia-ukraine-war-soviet-legacy/|website=[[Foreign Policy]]|date=26 March 2022|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{cite news|title=The 'Death Cult' Keeping Russia in Ukraine|url=https://www.thebulwark.com/the-death-cult-keeping-russia-in-ukraine/|work=[[The Bulwark (website)|The Bulwark]]|date=1 June 2022|access-date=16 October 2023}}</ref> == سرچينې == c3u7o2l182hdxwh3ckaanmmkglkhg8u 0 73219 371064 369679 2026-11-08T16:44:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371064 wikitext text/x-wiki ترکیه د خپل اساسي قانون 24 مادې سره سم یو سیکولر دولت دی. په ترکیه کې سیکولریزم د مصطفی کمال اتاترک له شپږو کړنلاور څخه اخیستل شوی: جمهوریپالیزم، پاپولیزم، لاسیتي، اصلاحات، ملتپالنه او او اقتصادی تمرکز له حکومت سره. د ترکیې حکومت په مسلمانانو او نورو مذهبي ډلو ځینې محدودیتونه وضع کوي، په بیله بیا د پوهنتونونو په ګډون په دولتي دفترونو او دولتي ادارو کې د مسلمانانو مذهبي څرګندونو باندې <ref name="usbdhrl">[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm Turkey: International Religious Freedom Report 2007]. United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor.</ref><ref>{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/country/turkey/freedom-world/2022|title=Turkey: Freedom in the World 2022 Country Report|website=Freedom House|accessdate=26 November 2023}}</ref> == دیني دیموګرافي == د ترکي د حکومت له شمېرو سره سم، د نفوس 90 سلنه مسلمانان دي (په عمده توګه سني). د نړۍ حقیقت کتاب د ترکیې 99.8 سلنه نفوس د مسلمان په توګه بیانوي. حکومت دری اقلیت مذهبي ټولنې په رسمیت پیژني: یوناني ارتودوکس عیسویان، ارمني اپاستولیک عیسویان او یهودان (که څه هم نورې غیر مسلمانې ټولنې هم شتون لري). د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د 2006 راپور په ترکیه کې لاندې مذهبي اقلیتونه شمېرلي: <ref name="US2022">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/suriname US State Dept 2022 report]. United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey CIA Information on Turkey]; accessed on 11 October 2009</ref> {| class="wikitable" |Armenian Apostolic Christians |65,000 |ارمني اپاستولیک عیسویان |- |Jews |23,000 |یهودیان |- |Greek Orthodox Christians |6,500 |یوناني ارتودوکس عیسویان |- |Baha'is |10,000 |بهایي |- |Syrian Orthodox (Syriac) Christians |15,000 |د سوریې ارتودوکس (سیریاک) عیسویان |- |Yazidis |5,000 |یزیدیان |- |Jehovah's Witnesses |3,300 |د عیسی شاهدان |- |Protestants |3,000 |پروتستانت |} دا ارقام په پراخه کچه، د 3000 یوناني ارتودوکس عیسویانو په توپیر او 3000 د کالداني عیسویانو په ډېروالي د 2009 د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په راپور کې تکرار شوي. په سویل ختیځ کې د یو وخت سیریاک عیسویانو او یزیدیانو شمېر لوړ و؛ اما، د حکومت فشار او د کرد کارګرانو ګوندPKK)) سره د جګړې له امله، ډیری سیریایی عیسویان استانبول، لویدیځې اروپا او شمالي او سویلي امریکا ته کډه شول. د ترکي ټولنپوه احمد تسکین له قوله، په ترکیه کې یزیدیانو په 1985 کال کې 22632 شمیر درلود، تر 2000 کال پورې، د هغوی نفوس 423 ته راټیټ شو. تکسین وویل چې په 1985 کې په ترکیه کې 23546 او په 2001 کال کې 2010 سیریاک عسویانو ژوند کولو. <ref name="US2009">[https://web.archive.org/web/20091029222230/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/130299.htm Turkey: International Religious Freedom Report 2009], United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, released on 26 October 2009, accessed on 10 November 2009</ref><ref>See the article [http://www.memleket.com.tr/news_detail.php?id=2142&uniq_id=1255453062 Yezidilerin soyu tükeniyor] (Yazidis close to extinction) {{in lang|tr}}; published on 13 August 2005 and accessed on 11 October 2009</ref><ref>Quoted according to an [http://www.chronicledergisi.com/content/view/223/62/ undated article in the journal Chronicle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726022303/http://www.chronicledergisi.com/content/view/223/62/|date=2009-07-26}}; {{in lang|tr}}; accessed on 11 October 2009</ref> د 1923 د لویزیانا تړون د لاسلیک کونکي په توګه، ترکیه د غیرمسلمانو اقلیتونو مدني، سیاسي او کلتوري حقونه په رسیمت پېژني. په عمل کې، دا هیواد یوناني، ارمنیان او یهودي دیني اقلیتونه په رسمیت پیژني مګر دوی ته په تړون کې ټاکل شوي ټول حقونه نه ورکوي. علوی – بکتاشی، جعفري مسلمانان، لاتین کاتولیک، او پروتستانت په رسمي توګه په رسمیت ندي پېژندل شوي. <ref name="clarke">The World of the Alevis: Issues of Culture and Identity, Gloria L. Clarke</ref> {| class="wikitable" | colspan="5" |'''Religions in Turkey''' '''ادیان په ترکیه کې''' |- |'''Religions''' '''ادیان''' |'''Estimated population''' '''اټکل شوی نفوس''' |'''Expropriation''' '''measures''' د مالکیت سلب یا مصادرې اقدامات |'''Official recognition''' '''رسماً په رسمیت پېژندنه''' |'''Government financing''' '''دولتي مالي ملاتړ''' |- |'''Sunni Islam''' '''سنی اسلام''' |70 to 85% (52 to 64 million) له 70 نه تر 85 % (52 نه تر 64 میلیونه |No نه |Yes, through the Diyanet mentioned in the Constitution (Article 136) هو ، په اساسي قانون کې د ذکر شوي دیانت له لارې (136 ماده) <ref>[http://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa_2011.pdf Anayasa 2011] TBMM</ref> |Yes, through the Diyanet هو، د دیانت له لارې'''<ref name="obtic">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref>''' |- |'''Twelver Islam-Bektashi''' '''دولس امامه شعیه اسلام – بکتاشي''' | rowspan="2" |15 to 25% (11 to 19 million) له 15 نه تر 25  % (11 نه تر 19 میلیونو | rowspan="2" |Yes هو<ref name="clarke2">The World of the Alevis: Issues of Culture and Identity, Gloria L. Clarke</ref> |No. In 1826, with the abolition of the Janissary corps, the Bektashi ''tekke'' (Dervish convent) was closed. '''·''' نه، په 1826 کې، د جانیسري لښکر له مینځه وړو سره ، بکتاشي تیکه (درويش خانقا) وتړل شو. <ref name="clarke3">The World of the Alevis: Issues of Culture and Identity, Gloria L. Clarke</ref><ref name="janissaire">{{cite web|url=http://janissaire.hautetfort.com/archive/2008/05/14/les-janissaires-1979-de-vincent-mansour-monteil.html|title=Les Janissaires (1979) de Vincent Mansour Monteil|access-date=4 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181641/http://janissaire.hautetfort.com/archive/2008/05/14/les-janissaires-1979-de-vincent-mansour-monteil.html|archive-date=3 March 2016}}</ref><ref name="ovipot">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> | rowspan="2" |No نه<ref name="obtic2">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Twelver Islam-Alevi''' |No. In the early 15th century, due to Ottoman oppression, Alevi supported the Turkmen shah Ismail I. Ismail's supporters, who wear a red cap with twelve folds, were called Qizilbash. Arabized and Persanized Ottomans considered Qizilbash (Alevi) enemies because of their Turkmen origin. Today, cemevi (places of worship of Alevi Bektashi) have no official recognition.^{[''citation needed'']} نه،د پنځلسمې پیړۍ په پیل کې، د عثماني ظلمونو له امله، علويانو د ترکمن شاه اسماعیل اول ملاتړ وکړ. د اسماعیل پلویانو چې سرې خولی له دولس قاتو سره په سر کړې وې، قزلباش نومېدل. عرب شوو او پارسیان شوي عثمانیان قزلباش (علوي) د دوی د ترکمن اصل له امله  دښمنان ګڼل. نن ورځ، سیمیوی (د علوی بکتاش د عبادت ځایونه) هیڅ رسمي پیژندنه نلري. <ref name="ovipot2">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref><ref name="Persée">{{cite journal|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_0008-0160_1979_num_20_2_1359?_Prescripts_Search_tabs1=standard&|title=Notes et documents sur les Ottomans, les Safavides et la Géorgie, 1516-1521 [Études turco-safavides, VI] - Persée|journal=Cahiers du Monde Russe|date=4 May 1979|volume=20|issue=2|pages=239–272|doi=10.3406/cmr.1979.1359|access-date=4 May 2016|last1=Bacqué-Grammont|first1=Jean-Louis}}</ref> |- |'''Twelver Islam-Câferî''' '''دولس امامه شعیه اسلام – جعفری''' |4% (3 million) 4 % (3 میلیون)<ref>Rapport Minority Rights Group Bir eşitlik arayışı: Türkiye’de azınlıklar Uluslararası Azınlık Hakları Grubu 2007 Dilek Kurban</ref> | |No نه<ref name="ovipot3">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic3">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Twelver Islam-Alawite''' '''دولس امامه شعیه اسلام – علوي''' |300,000 to 350,000 300000 نه تر 350000 <ref>{{cite web|url=http://www.psakd.org/dunyada_turkiyede_nusayrilik1.html|title=Dünyada ve Türkiye'de NUSAYRİLİK - psakd.org|access-date=2013-09-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217012743/http://www.psakd.org/dunyada_turkiyede_nusayrilik1.html|archive-date=2011-12-17}}</ref> | |No نه<ref name="ovipot4">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic4">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Judaism''' '''یهودیت''' |20,000 |Yes هو<ref name="la croix">{{cite news|url=http://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|title=Le gouvernement turc va restituer des biens saisis à des minorités religieuses|date=29 August 2011|work=La Croix|access-date=4 May 2016|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114050042/https://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|url-status=dead}}</ref> |Yes, through the Treaty of Lausanne (1923) هو، د لویزیانا د تړون په بنسټ (1923)<ref name="ovipot5">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic5">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Christian (Protestant)''' '''عیسوي (پروتستانت)''' |5,000 | |No نه<ref name="ovipot6">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic6">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Christian (Roman Catholics)''' '''عیسوي (رومی کاتولیک)''' | | |No نه<ref name="ovipot7">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic7">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Christian (Greek Catholics)''' '''عیسوي (یونانی کاتولیت)''' | |Yes هو<ref name="la croix2">{{cite news|url=http://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|title=Le gouvernement turc va restituer des biens saisis à des minorités religieuses|date=29 August 2011|work=La Croix|access-date=4 May 2016|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114050042/https://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|url-status=dead}}</ref> |Yes, through the Treaty of Lausanne (1923) هو، د لویزیانا د تړون په بنسټ (1923)<ref name="ovipot8">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic8">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Greek Orthodox (Ecumenical Patriarchate of Constantinople)''' '''یونانی ارتودوکس (د قسطنطنیه عمومی پلارنونه)''' | |Yes هو<ref name="la croix3">{{cite news|url=http://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|title=Le gouvernement turc va restituer des biens saisis à des minorités religieuses|date=29 August 2011|work=La Croix|access-date=4 May 2016|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114050042/https://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|url-status=dead}}</ref> |Yes, through the Treaty of Lausanne (1923) هو، د لویزیانا د تړون په بنسټ (1923)<ref name="ovipot9">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic9">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Armenian Orthodox (Armenian Patriarchate of Constantinople)''' '''ارمني ارتودوکس (د قسطنطنیه ارمني پلارنونه)''' |57,000 |Yes هو<ref name="la croix4">{{cite news|url=http://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|title=Le gouvernement turc va restituer des biens saisis à des minorités religieuses|date=29 August 2011|work=La Croix|access-date=4 May 2016|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114050042/https://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|url-status=dead}}</ref> |Yes, through the Treaty of Lausanne (1923) هو، د لویزیانا د تړون په بنسټ (1923) <ref name="ovipot10">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic10">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Turkish Orthodox (Autocephalous Turkish Orthodox Patriarchate)''' '''ترک ارتودوکس (د ترک ارتودوکس خود مختار پلارنونه)''' |400 | |No نه<ref name="ovipot11">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic11">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Chaldean (Armenian) Christians''' '''کلداني (ارمني) عیسویان''' |3,000 |Yes هو<ref name="la croix5">{{cite news|url=http://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|title=Le gouvernement turc va restituer des biens saisis à des minorités religieuses|date=29 August 2011|work=La Croix|access-date=4 May 2016|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114050042/https://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|url-status=dead}}</ref> |Yes, through the Treaty of Lausanne هو، د لویزیانا د تړون په بنسټ <ref name="ovipot12">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic12">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Syriac Orthodox and Catholic Churches''' '''سیریاک ارتودوکس او کاتولیک کلیسایان''' |15,000 |Yes هو<ref name="la croix6">{{cite news|url=http://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|title=Le gouvernement turc va restituer des biens saisis à des minorités religieuses|date=29 August 2011|work=La Croix|access-date=4 May 2016|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114050042/https://www.la-croix.com/Religion/Urbi-Orbi/Monde/Le-gouvernement-turc-va-restituer-des-biens-saisis-a-des-minorites-religieuses-_NP_-2011-08-29-704560|url-status=dead}}</ref> |No نه<ref name="ovipot13">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic13">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |- |'''Tengrism''' '''تنګیریزم''' |1,000 | |No نه<ref name="ovipot14">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="ovipot16">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |- |'''Yazidi''' '''یزیدي''' |377 | |No نه<ref name="ovipot15">{{cite web|url=http://ovipot.hypotheses.org/1348|title=Les minorités non musulmanes en Turquie : "certains rapports d'ONG parlent d'une logique d'attrition", observe Jean-Paul Burdy|access-date=4 May 2016}}</ref> |No نه<ref name="obtic14">{{cite web|url=http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|title=Archived copy|access-date=2013-03-08|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002163826/http://obtic.org/Dosyalar/Cahiers%20de%20l%27Obtic/CahiersObtic_2.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> |} == د دیني آزادۍ حالت == === قانونی او د پالیسي چارچوکاټ === د 1982 اساسي قانون هېواد د سیکولر دولت په توګه تاسیس کړ او د عقیدې او عبادت ازادي او د دیني افکارو په اړه د شخصي نظر لپاره زمینه برابروي. اما، د سیکولر دولت د بشپړتیا لپاره د اساسي قانون نور احکام دا حقوق محدودوي. اساسي قانون په دیني اساساتو تبعیض منع کوي. <ref name="US20222">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/suriname US State Dept 2022 report]. United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor.</ref> په ترکیه کې دوه اصلي اسلامي جریانونه سني او علوي دي. علوي په ترکیه کې اقلیت دي، چې د اټکل له مخې د مسلمان نفوس 17 سلنه دی. د 1970 لسیزې په وروستیو کې، د دې دوه اسلامي څانګو ترمنځ د شخړې له امله تاوتریخوالی پیښ شو. د 1978 په سمبر کې په قهرمانماراس کې وسله والو سني نفوس د ښار د علوي اوسیدونکو پروړاندې راپورته کړ، او له 100 څخه ډیر خلک پکې ووژل شول. د 1993 کال د جولای په  2 مه، په سیواس کې د علوي روحانیو په وړاندو برید وشو د سیواس قتل عام د 37 خلکو د مړینې لامل شو.  <ref name="AI1987">See the Amnesty International report: [http://ob.nubati.net/wiki/Prosecution_of_Religious_Activists Prosecution of Religious Activists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110103339/http://ob.nubati.net/wiki/Prosecution_of_Religious_Activists |date=2019-11-10 }}, published in November 1987 (AI INDEX: EUR 44/74/87) reproduced in a private Wiki, accessed on 21 September 2009</ref><ref>[http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/9331717.asp?scr=1 Turkey commemorates 15th anniversary of Sivas massacre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016161200/http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/9331717.asp?scr=1 |date=2015-10-16 }}, undated article in Hürriyet, accessed on 10 November 2009</ref> د اساسي قانون 24 مادې سره سم، دیني زدکړې په اساسي او ثانوي کچو کې اجباري دي، او سني شرعي علم مسلط دی. یو شمیر علویان دولت په تبعیض تورنوي چې په دیني زدکړو کې د دوی عقیدې په شاملولو حکومت پاتې راغلی. د 2007 کال په اکتوبر کې، د بشري حقونو اروپایی محکمېECHR)) د یوې علوي مور په ګټه پریکړه وکړه چې په 2004 کې یې دعوی وکړه چې جبري دیني زدکړې دیني ازادي تر پښو لاندې کوي. حکومت بیا د دينې لارښوونې لپاره په وروستي کال کې په درسي کتاب کې د علوي دین په اړه 10 مخیزه عمومي کتنه اضافه کړه.  <ref name="US2008">See the [https://web.archive.org/web/20090226174709/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/eur/119109.htm 2008 Human Rights Report] of the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor (US State Department) of 25 February 2009; accessed on 21 September 2009</ref> د 2008 کال په دسمبر کې، د کلتور وزیر د لومړي علوي انستېتیوت په پرانستلو کې برخه واخسته او د دولت لخوا د تېرو کړاوونو له امله یې له علویانو څخه بخښنه وغوښته. د  2009 په جنوري کې، لومړي وزیر د دوهم پرله پسې کال لپاره د علوي روژه ماتي مراسمو کې برخه واخسته. حکومت ورکشاپونه په لاره واچول چې هدف یې د علویانو ستونزو او توقعاتو په اړه آزاد بحث کول وو.    د ترکیې حکومت د لومړي وزیر تر واک لاندې د دیني چارو د ریاست له لارې د مسلمانانو دیني تاسیسات او زدکړې څاري. دا ریاست د هیواد 77،777 ثبت شوو جوماتونو فعالیت تنظیموي او ځایی او ولایتي امامان (چې ملکي مامورین دي) په کار ګماري. پدې ځای کې سني امامان ټاکل کیږي او د دولت لخوا تنخوا ورکول کېږي. علویزم په سیمیلیري (د غونډو ځایونو) کې لمونځ کوي، چې د عبادت ځایونو په توګه هیڅ قانوني بڼه نلري. اما، د کواداسا او تونسلي ښاروالیو په 2008 کال کې په ډاکه کړه چې علوي سیمیليري د عبادت ځایونه دي. د ښاروالۍ دریو شوراګانو سیمیليري، جوماتونو ته ورته د مالي سرچینو په ورکړې سره، د عبادت ځایونو په توګه وپېژندل. په انتالیا، انقره او استانبول کې اداري محکمو پریکړه کړې چې د علوي زده کونکي باید د جبري دین او اخلاقو په زدکړو کې له ګډون څخه معاف شي، او د ازمیر اداري محکمې ورته پریکړه د ایالت د شورا لخوا تایید شوه. په 2009 کال کې د دولتي تلویزیوني چینل، TRT ، د هغه پروګرامونو خپرولو لپاره خپل پلان اعلان کړ چې د علوي اقلیت ګټې منعکس کوي. <ref name="US20082">See the [https://web.archive.org/web/20090226174709/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/eur/119109.htm 2008 Human Rights Report] of the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor (US State Department) of 25 February 2009; accessed on 21 September 2009</ref><ref name="muharram">{{cite news|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=162671|access-date=2008-12-30|title=TRT to air programs for Alevis during Muharram|date=2008-12-30|work=[[Today's Zaman]]|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054835/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=162671|url-status=dead}}</ref><ref name="EU2009">[http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2009/tr_rapport_2009_en.pdf Turkey 2009 Progress Report] by the European Commission for Enlargement, dated 14 October; accessed on 10 November 2009</ref> == سرچينې == 9s0h0lxbz2rmacamxv79n56b5v3oj7v 0 73229 371026 359636 2026-11-08T16:11:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371026 wikitext text/x-wiki پر اوکراین د روسیې د یرغل پر وړاندې لاریونونه د روسیې او د روسیې په اشغال کې اوکراین په ګډون د نړۍ په ډېرو برخو کې په هم‌مهال ډول تر سره شول. == په روسیه کې == د فبرورۍ له ۲۴ څخه د مارچ تر درېیمې پورې په ۷ ورځو کې په ټوله روسیه کې په ۵۳ ښارونو کې له ۶۵۰۰ څخه ډېر خلک د روسیې د یرغل پر وړاندې د لاریون له امله د پولیسو له خوا نیول شوي دي. د جګړې له پيل راهیسې د مارچ تر ۶مې پورې نږدې ۱۳۰۰۰ کسان نیول شوي دي. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/02/ukraine-news-russia-war-kyiv-kharkiv-russian-invasion-vladimir-putin-joe-biden-latest-live-updates|title=Russia-Ukraine war latest: 38 countries, including UK, refer atrocities to ICC – live|date=2 March 2022|work=[[The Guardian]]|quote=Over 6,500 Russians have so far been detained across Russia during anti-war protests, according to the independent monitoring site OVD-Info.|access-date=2 March 2022|archive-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302224652/https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/02/ukraine-news-russia-war-kyiv-kharkiv-russian-invasion-vladimir-putin-joe-biden-latest-live-updates|url-status=live}}</ref><ref name="CNN">{{cite web|first=Vasco|last=Cotovio|date=27 February 2022|title=Nearly 6,000 detained across Russia as anti-war protests enter fourth day, monitoring site says|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-27-22/h_b9f792057cdb10388841d3fa2e971da5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227201349/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-27-22/h_b9f792057cdb10388841d3fa2e971da5|archive-date=27 February 2022|access-date=28 February 2022|website=[[CNN International]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220224-thousands-in-russia-protest-ukraine-war-hundreds-detained|title=Thousands in Russia protest Ukraine war, hundreds detained|website=[[France24]]|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224220214/http://www.france24.com/en/live-news/20220224-thousands-in-russia-protest-ukraine-war-hundreds-detained|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Thousands in Russia protest Ukraine war, hundreds detained|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220224-thousands-in-russia-protest-ukraine-war-hundreds-detained|work=[[France 24]]|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224220214/http://www.france24.com/en/live-news/20220224-thousands-in-russia-protest-ukraine-war-hundreds-detained|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=24 February 2022|title=Dozens of Russian Anti-War Picketers Detained – Reports|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/dozens-of-russian-anti-war-picketers-detained-reports-a76559|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224142927/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/24/dozens-of-russian-anti-war-picketers-detained-reports-a76559|archive-date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|website=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine crisis latest news: Kyiv urges EU to provide air defences as Russia invades on multiple fronts|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/24/russia-invades-ukraine-declares-war-latest-news-live-updates-russian-invasion-vladimir-putin-explosions-bombing-kyiv-kharkiv|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224175723/https://amp.theguardian.com/world/live/2022/feb/24/russia-invades-ukraine-declares-war-latest-news-live-updates-russian-invasion-vladimir-putin-explosions-bombing-kyiv-kharkiv|archive-date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news|date=7 March 2022|title=More than 4,300 detained at anti-war protests in Russia|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/europe/more-than-64-people-detained-anti-war-protests-russia-protest-monitor-2022-03-06/|access-date=7 March 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309040355/https://www.reuters.com/world/europe/more-than-64-people-detained-anti-war-protests-russia-protest-monitor-2022-03-06/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Nemtsova|first=Courtney Subramanian and Anna|date=4 March 2022|title=In Russia, thousands defy police threats to protest the invasion of Ukraine. Can it make a difference?|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/03/04/russia-ukraine-war-protests/9351061002/|access-date=7 March 2022|website=[[USA Today]]|language=en-US|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310014837/https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/03/04/russia-ukraine-war-protests/9351061002/?gnt-cfr=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Franklin|first=Jonathan|date=6 March 2022|title=Thousands have been detained in anti-war protests across Russia|language=en|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2022/03/06/1084818519/russia-protests-detainments|access-date=7 March 2022|archive-date=8 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030512/https://www.npr.org/2022/03/06/1084818519/russia-protests-detainments|url-status=live}}</ref> د فبرورۍ په ۲۴مه له ۶۰ څخه زیات فعالان او خبریالان ونیول شول. <ref>{{cite news|title=Russians Against Invasion|url=https://www.wsj.com/articles/russians-against-invasion-11645733734|work=[[The Wall Street Journal]]|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225112815/https://www.wsj.com/articles/russians-against-invasion-11645733734|url-status=live}}</ref> پوتین د روسیې له اساسي قانون او نړیوالو بشري حقونو څخه په سرغړاوي د چارواکو له اجازې پرته عامه سوله‌ییز لاریونونه ناقانونه اعلان کړل.  <ref>{{cite news|title=Russia: New Attack on Freedom of Assembly|url=https://www.hrw.org/news/2014/04/01/russia-new-attack-freedom-assembly|work=[[Human Rights Watch]]|date=1 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/08/russia-end-of-the-road-for-those-seeking-to-exercise-their-right-to-protest/|title=Russia: End of the road for those seeking to exercise their right to protest|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305082206/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/08/russia-end-of-the-road-for-those-seeking-to-exercise-their-right-to-protest/|archive-date=5 March 2022|website=[[Amnesty International]]|date=12 August 2021}}</ref><ref>Since 2014, holding a demonstration without the permission of authorities, even a peaceful single-person picket, is punishable by a fine or detention of up to 15 days, or up to five years in prison if it is the third breach (see [[freedom of assembly in Russia]]).</ref> دغه د پردې تر شا معلومات د ګڼ شمېر خلکو د نیولو له امله د خورې شوې سختې وېرې او په «غیر ممنوع» لاریونونو کې د برخه نه اخیستو لپاره د چارواکو د ظاهراً معقول خبرداري د درک لپاره خورا مهم دي. روسي چارواکو د جګړې ضد لاریونو سره د یو ځای کېدو په تړاو د ناوړه پایلو په اړه خبردارۍ ورکړ.   <ref>{{cite web|author-last=Blasi|author-first=Weston|date=24 February 2022|title=Mass arrests reported as Russians protest Putin's invasion of Ukraine|url=https://www.marketwatch.com/story/russians-protest-ukraine-invasion-with-mass-arrests-reported-11645726398|access-date=24 February 2022|website=MarketWatch|language=EN-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224214307/https://www.marketwatch.com/story/russians-protest-ukraine-invasion-with-mass-arrests-reported-11645726398|url-status=live}}</ref><ref name="aljazeera-protests">{{cite news|title=Ukraine attack: Hundreds arrested in anti-war protests in Russia|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/ukraine-crisis-hundreds-detained-in-anti-war-protests-in-russia|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224224755/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/ukraine-crisis-hundreds-detained-in-anti-war-protests-in-russia|url-status=live}}</ref> د فبرورۍ په ۲۷مه ۲۰۶۳ کسان د سړکونو پر سر د جګړې ضد لاریونونو کې ونیول شول. <ref>{{cite web|url=https://www.the-village.ru/shorts/zaderzhali-27-fevralya|title=Сколько россиян задержали за антивоенные акции 27 февраля|language=ru|trans-title=How many Russians were detained for anti-war actions on February 27|website=The Village|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227214555/https://www.the-village.ru/shorts/zaderzhali-27-fevralya|url-status=dead}}</ref> د فبرورۍ په ۲۷مه یو سر پتی باري موټر چې د «خلکو راويښ شئ!»، «دا جګړه ده»، «پوتین شیطان دی!» له لیکنو سره مشخصېده په ناربوشکینسکایا کې ټکر شو او اور یې واخیست. <ref>{{cite web|title=twitter.com/liveuamap/status/1498075682475229187|url=https://twitter.com/liveuamap/status/1498075682475229187|access-date=28 February 2022|website=[[Twitter]]|language=en|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228003330/https://twitter.com/Liveuamap/status/1498075682475229187|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=On February 27, on Pushkin Square in Moscow, a car with the lyrics &quot;people,... – 91434f34|url=https://controlc.com/91434f34|access-date=28 February 2022|website=controlc.com|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305082207/https://controlc.com/91434f34|url-status=dead}}</ref> له ۳۰۰۰۰ څخه ډېر د تېکنالوژۍ کارکوونکو، ۶۰۰۰ طبي کارکوونکو، ۳۴۰۰ معمارانو، ۴۳۰۰ ښوونکو، له ۱۷۰۰۰ څخه ډېر هنرمندانو، ۵۰۰۰ ساینس پوهانو او ۲۰۰۰ اداکارانو، فلم جوړوونکو او نورو څېرو یو پرانیستی لیک چې په ترڅ کې یې له پوتین څخه د جګړې د درولو غوښتنه کړې وه لاسلیک کړ. ځینې روسانو چې په اوکراین کې یې د روسیې د جګړې پر وړاندې عریضې لاسلیک کړې وې خپلې دندې یې له لاسه ورکړې وې.  <ref>{{cite news|title=Scores of IT workers in Russia sign public anti-war petition|url=https://techcrunch.com/2022/03/01/russian-it-workers-anti-war-petition/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://techcrunch.com/2022/03/01/russian-it-workers-anti-war-petition/|archive-date=1 March 2022|work=[[TechCrunch]]|date=1 March 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news|title=Anti-war sentiment grows in Russia as troops close in on Ukrainian capital|url=https://www.pbs.org/newshour/world/anti-war-sentiment-grows-in-russia-as-troops-close-in-on-ukrainian-capital|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.pbs.org/newshour/world/anti-war-sentiment-grows-in-russia-as-troops-close-in-on-ukrainian-capital|archive-date=27 February 2022|work=[[PBS]]|date=26 February 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news|title=The Kremlin forces schools and theaters to uphold Putin's invasion propaganda|url=https://www.codastory.com/disinformation/kremlin-schools-propaganda/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.codastory.com/disinformation/kremlin-schools-propaganda/|archive-date=1 March 2022|work=[[Coda Media]]|date=1 March 2022}}{{cbignore}}</ref><ref name="artists-invasion">{{cite news|title=Nearly 20,000 Russian artists are demanding a withdrawal from Ukraine|url=https://qz.com/2135849/a-list-of-russian-artists-speaking-out-against-the-ukraine-invasion/|work=[[Quartz (website)|Quartz]]|date=2 March 2022|access-date=3 March 2022|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303161407/https://qz.com/2135849/a-list-of-russian-artists-speaking-out-against-the-ukraine-invasion/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Global research community condemns Russian invasion of Ukraine|url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-00601-w|work=[[Nature (journal)|Nature]]|date=1 March 2022|access-date=3 March 2022|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303161407/https://www.nature.com/articles/d41586-022-00601-w|url-status=live}}</ref><ref name="rferl-petition">{{cite news|title=Russian Government Orders Media Outlets To Delete Stories Referring To 'Invasion' Or 'Assault' On Ukraine|url=https://www.rferl.org/a/roskomnadzor-russia-delete-stories-invasion/31724838.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.rferl.org/a/roskomnadzor-russia-delete-stories-invasion/31724838.html|archive-date=27 February 2022|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]], RFE/RL|date=26 February 2022}}{{cbignore}}</ref><ref name="france24-protests">{{cite news|title=Russia's anti-war lobby goes online|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220226-russia-s-anti-war-lobby-goes-online|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.france24.com/en/live-news/20220226-russia-s-anti-war-lobby-goes-online|archive-date=27 February 2022|work=[[France 24]]|date=26 February 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news|date=3 March 2022|title=She Signed an Open Letter Calling for Peace. Then Got Fired.|work=[[The Moscow Times]]|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/03/she-signed-an-open-letter-calling-for-peace-then-got-fired-a76728|access-date=5 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305094445/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/03/she-signed-an-open-letter-calling-for-peace-then-got-fired-a76728|url-status=live}}</ref> له ۲۸۱۰۰۰ څخه ډېرو روسانو د پوتین د استیضاح لپاره یوه عریضه لاسلیک کړه. <ref>{{cite web|url=https://www.the-village.ru/shorts/trebovanie-impichmenta|title=Требование импичмента Владимира Путина|trans-title=Demanding the impeachment of Vladimir Putin|language=ru|access-date=28 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227133447/https://www.the-village.ru/shorts/trebovanie-impichmenta|url-status=dead}}</ref> د مارچ په ۹مه یو ناپېژند کس په لوخوویستي (د مسکو ایالت) د سرتېرو د شخصي دوسیو د له‌منځه وړلو په نیت یو پوځي زېرمتون ته اور ورواچوه چې جګړې ته د هغوی له لېږلو څخه مخنیوی وکړي.  <ref>{{cite web|url=https://tjournal.ru/news/558279-sluh-v-rossii-sozhgli-voenkomat|title=В России сожгли военкомат|date=9 March 2022|trans-title=A military comissariat was burned down in Russia|language=ru|access-date=12 March 2022|url-status=live|archive-date=12 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312003627/https://tjournal.ru/news/558279-sluh-v-rossii-sozhgli-voenkomat}}</ref> === اکادمیک/ علمي خلک   === د ترویتسکي تنوع (چې د TrV-Nauka په نامه هم یاديږي) په نوم د روسیې یوې نامتو خپلواکې علمي ورځپاڼې د جګړې خلاف یو پرانیستی لیک خپور کړ چې د ۷۴۰۰ څخه ډېرو روسي پوهانو او د روسیې د علومو اکادمۍ د ډېرو پېژندل شویو علمي غړو له خوا لاسلیک شو. د ملګرو ملتونو د اقلیم په کنفرانس کې د اولګ انیسیموف په نوم یو روسي ساینس پوه له خپل اوکرایني همکار څخه بښنه وغوښته. بیوانفورماتیک او د اروپا د اکادمۍ غړي میخایئیل ګلفانډ هم د جګړې خلاف څرګندونې وکړې. <ref>{{cite web|url=https://trv-science.ru/2022/02/we-are-against-war/|title=Открытое письмо российских ученых и научных журналистов против войны с Украиной|language=ru|trans-title=An open letter from Russian scientists and science journalists against the war with Ukraine|date=24 February 2022|website=Троицкий вариант — Наука|access-date=27 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224172541/https://trv-science.ru/2022/02/we-are-against-war/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.science.org/content/article/step-nowhere-russian-scientist-organizes-protest-ukraine-war|title='A step to nowhere': Russian scientist organizes protest of Ukraine war|website=www.science.org|publisher=[[Science (journal)|Science]]|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227213344/https://www.science.org/content/article/step-nowhere-russian-scientist-organizes-protest-ukraine-war|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|agency=[[Agence France Presse]]|date=3 March 2022|title=7,000 Russian scientists 'strongly protest' Ukraine war in open letter to Putin|url=https://www.timesofisrael.com/7000-russian-scientists-strongly-protest-ukraine-war-in-open-letter-to-putin/|access-date=4 March 2022|website=[[Times of Israel]]|language=en-US|archive-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304001113/https://www.timesofisrael.com/7000-russian-scientists-strongly-protest-ukraine-war-in-open-letter-to-putin/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=24 February 2022|title=Открытое письмо российских ученых и научных журналистов против (…) [слово, запрещенное Роскомнадзором] с Украиной|trans-title=An open letter from Russian scientists and science journalists against (…) [a word banned by Roskomnadzor] with Ukraine|url=https://trv-science.ru/2022/02/we-are-against-war/|access-date=4 March 2022|website=Троицкий вариант — Наука|language=ru-RU|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224172541/https://trv-science.ru/2022/02/we-are-against-war/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2022/02/27/ipcc-russian-apologizes-ukraine-climate/|title=Russian climate delegate apologizes on Ukraine, saying many 'fail to find any justification for the attack'|date=27 February 2022|access-date=27 February 2022|newspaper=[[The Washington Post]]|last=Kaplan|first=Sarah|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228083314/https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2022/02/27/ipcc-russian-apologizes-ukraine-climate/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title="Мне стыдно. Как человеку, как гражданину этой страны" На конференции ООН по климату ученый из России Олег Анисимов извинился перед коллегой из Украины. Мы с ним поговорили|trans-title="I'm ashamed. As a person, as a citizen of this country" At the UN climate conference, a scientist from Russia, Oleg Anisimov, apologized to a colleague from Ukraine. We talked to him|url=https://meduza.io/feature/2022/02/27/mne-stydno-kak-cheloveku-kak-grazhdaninu-etoy-strany|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227215109/https://meduza.io/feature/2022/02/27/mne-stydno-kak-cheloveku-kak-grazhdaninu-etoy-strany|archive-date=27 February 2022|access-date=27 February 2022|website=[[Meduza]]|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.science.org/content/article/step-nowhere-russian-scientist-organizes-protest-ukraine-war|title='A step to nowhere': Russian scientist organizes protest of Ukraine war|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227213344/https://www.science.org/content/article/step-nowhere-russian-scientist-organizes-protest-ukraine-war|url-status=live}}</ref> ۱۲۰۰ زده‌کوونکو، استادانو او د بهرنیو چارو وزارت اړوند د مسکو د نړیوالو اړیکو د دولتي مؤسسې کارکوونکو یو پرانیستی لیک لاسلیک کړ چې په کې لیکلي وو «هغوی له اخلاقي پلوه دا د نه منلو وړ ګڼي چې څنډې ته شي او چوپ پاتې شي په داسې حال کې چې په ګاونډ کې خلک خپل ژوند له لاسه ورکوي» دوی د هغو کسانو په ګناه مري چې د سوله‌ییزې ديپلوماسۍ پر ځای یې وسلې ته ترجیح ورکړه. ... ډېری راتلونکي دیپلوماتان باید د روسیې د لاسه ورکړل شوي باور او له ګاونډیانو سره د ښو اړیکو د بیارغونې لپاره کار وکړي. زده‌کوونکي، زده‌کړیالان، ښوونکي او د مسکو د تر ټولو پخواني پوهنتون چې د مسکو د دولتي پوهنتون او وروسته اې.وي لومونوسوف نومول شوی فارغانو- په ټوله کې ۷۵۰۰ خلکو- هم د «ځانګړو پوځي عملیاتو» پر وړاندې پرانیستی لیک لاسلیک کړ. <ref>{{cite news|date=3 March 2022|title=Russians struggle to understand Ukraine war: 'We didn't choose this'|work=[[CNN International]]|url=https://edition.cnn.com/2022/03/03/europe/russia-reaction-war-ukraine-dougherty-intl-hnk/index.html|access-date=5 March 2022|archive-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024008/https://edition.cnn.com/2022/03/03/europe/russia-reaction-war-ukraine-dougherty-intl-hnk/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://msualumniagainstwar.notion.site/0378ab0a0719486181781e8e2b360180|title=Notion – the all-in-one workspace for your notes, tasks, wikis, and databases|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309181556/https://msualumniagainstwar.notion.site/0378ab0a0719486181781e8e2b360180|archive-date=9 March 2022|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|date=May 4, 2022|title=UKRAINE: Open Letter from Russian international relations staff and students|url=https://johnmenadue.com/ukraine-open-letter-from-russian-international-relations-staff-and-students/|website=Pearls and Irritations|access-date=April 6, 2023|archive-date=April 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406015552/https://johnmenadue.com/ukraine-open-letter-from-russian-international-relations-staff-and-students/|url-status=dead}}</ref> === فعالان === د بشري حقونو فعال لوپونوماریو د فبرورۍ په ۲۴مه د یرغل پر وړاندې د لاریون عریضه پیل کړه چې د مارچ تر ۳یمې نېټې یې ۱.۵ میلیون لاسلیکونه راټول کړل. <ref>{{cite web|date=3 March 2022|title=Russian Petition Against Ukraine War Gets 1.5 Million Signatures|url=https://www.newsweek.com/russia-war-petition-putin-ukraine-change-no-wa-1684398|url-status=live|access-date=4 March 2022|website=[[Newsweek]]|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303214436/https://www.newsweek.com/russia-war-petition-putin-ukraine-change-no-wa-1684398}}</ref> === سوداګر او اولیګارشیان === یو شمېر روسي متشبثینو، سوداګرو او میلیاردرانو لکه درېپاسکا، میخائیل فریدمن، اولګ تینګوف، مخائیل خودروکوفسکي، د بریتانیا د مالي خدماتو له ریوالوت شرکت څخه نیکولای ستورونسکي، ولادمیر لېزن، الکسي موداشوف او انډري ملنیچنکو د یرغل پر وړاندې خبرې وکړې او له اوکراین څخه يې د روسي پوځيانو د اخراج غوښتنه وکړه. <ref name="Guardian">{{cite web|date=27 February 2022|title=Two top Russian billionaires speak out against war|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/27/two-top-russian-billionaires-speak-out-against-invasion-of-ukraine|url-status=live|access-date=15 March 2022|website=[[The Guardian]]|archive-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316133817/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/27/two-top-russian-billionaires-speak-out-against-invasion-of-ukraine}}</ref><ref name="RFERL">{{cite web|date=7 March 2022|title=Russian Oligarchs Express Concerns Over War In Ukraine, Call For It To End|url=https://www.rferl.org/a/russian-oligarchs-war-ukraine-concerns/31741543.html|url-status=live|access-date=15 March 2022|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|archive-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315182217/https://www.rferl.org/a/russian-oligarchs-war-ukraine-concerns/31741543.html}}</ref><ref name="WSJ">{{cite web|date=8 March 2022|title=As Russia Sanctions Intensify, Several Oligarchs Speak Out Against Ukraine War|url=https://www.wsj.com/articles/as-russia-sanctions-intensify-several-oligarchs-speak-out-against-ukraine-war-11646154428|url-status=live|access-date=15 March 2022|website=[[Wall Street Journal]]|archive-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315021511/https://www.wsj.com/articles/as-russia-sanctions-intensify-several-oligarchs-speak-out-against-ukraine-war-11646154428}}</ref><ref>{{cite web|date=24 February 2022|title=Kremlin critic Khodorkovsky urges Russians: stop Putin's Ukraine war|url=https://www.reuters.com/world/europe/kremlin-critic-khodorkovsky-putins-ukraine-war-is-betrayal-russian-interests-2022-02-24/|url-status=live|access-date=15 March 2022|website=[[Reuters]]|archive-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315182153/https://www.reuters.com/world/europe/kremlin-critic-khodorkovsky-putins-ukraine-war-is-betrayal-russian-interests-2022-02-24/}}</ref><ref>{{cite web|date=3 March 2022|title=Russian-born Revolut boss denounces war in Ukraine|url=https://www.uktech.news/fintech/russian-revolut-boss-denounces-war-20220303|url-status=live|access-date=15 March 2022|website=UKTN|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303142133/https://www.uktech.news/fintech/russian-revolut-boss-denounces-war-20220303}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-war-must-end-russias-fertiliser-coal-king-says-2022-03-14/|title=Exclusive: Ukraine war must end, Russia's fertiliser and coal king says|website=[[Reuters]]|access-date=14 March 2022|archive-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314053750/https://www.reuters.com/world/exclusive-ukraine-war-must-end-russias-fertiliser-coal-king-says-2022-03-14/|url-status=live}}</ref> د مارچ په ۳یمه لوک اویل چې تر ګاز پم وروسته د روسیې د انرژۍ دویم ستر شرکت دی د اوربند او د نښتې د حل لپاره د ديپلوماتیکو مفاهمو غوښتنه وکړه. <ref>{{cite news|title=Live: Lukoil, Russia's Second-Biggest Company, Calls For Peace Talks|url=https://www.forbes.com/sites/forbesstaffreports/2022/03/02/live-ukraine-russia/?sh=6b30ac507b3f|work=[[Forbes]]|date=3 March 2022|access-date=3 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305082204/https://www.forbes.com/sites/forbesstaffreports/2022/03/05/live-ukraine-russia/|url-status=live}}</ref> === نومیالي === دا یرغل د تلویزوني خپرونو د چلوونکې کسنیا سابچاک، پاپ ستوري والري ملازده، لیکوال دیمیتري ګلوخوفسکي، یوټیوبر یوري دود، فلم جوړوونکي رومان فلوبویف، رپر نویزي مک، د دینامو مسکو اعتصاب کوونکي فئودور اسمولوف، لوبغاړي چولپان خاماتووا، لوبغاړي دانیلا کوزلوفسکي او د تلویزوني خپرونو چلوونکي ایوان اورګانت له خوا وغندل شو. د اورګانت د شپې ناوخته مهال نندارې په پرلپسې ډول د یو/ون تلویزوني چینل د خپرونو له مهالوېش څخه  پاکې شوې. لسګونه نورو هنرمندانو، د تلویزوني خپرونو چلووکو او نورو نامتو روسانو په ټولنیزو شبکو کې د روسیې د پوځي اقداماتو پر ضد خبرې وکړې.    <ref name="screendaily.com">{{cite web|url=https://www.screendaily.com/news/russian-industry-speaks-out-in-growing-numbers-against-war-in-ukraine/5168111.article|title=Russian filmmakers speak out in growing numbers against the war in Ukraine|last1=Macnab|first1=Geoffrey|last2=Blaney|first2=Martin|date=27 February 2022|website=[[Screen International]]|access-date=5 March 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227235303/https://www.screendaily.com/news/russian-industry-speaks-out-in-growing-numbers-against-war-in-ukraine/5168111.article|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2022/6219aff59a7947f931bdae64|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227155319/https://www.rbc.ru/politics/26/02/2022/6219aff59a7947f931bdae64|archive-date=27 February 2022|title=Хаматова и Федермессер призвали Путина остановить операцию на Украине|trans-title=Khamatova and Federmesser called on Putin to stop the operation in Ukraine|language=ru|website=[[RBK Group|RBK]]|date=26 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian celebrities risk being banned for life to slam Putin's attack on Ukraine|url=https://fortune.com/2022/02/24/russian-celebrities-risk-career-putin-attacks-ukraine/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225112424/https://fortune.com/2022/02/24/russian-celebrities-risk-career-putin-attacks-ukraine/|url-status=live}}</ref><ref name="aljazeera-protest">{{cite news|title=Russian regulator warns local media over coverage of Ukraine war|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/26/russian-regulator-warns-local-media-over-coverage-ukraine-war|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|date=26 February 2022|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227112913/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/26/russian-regulator-warns-local-media-over-coverage-ukraine-war|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title="Shame for the Insane Tyrant": How Liberal Russians Are Reacting to Putin's War With Ukraine|url=https://slate.com/technology/2022/02/liberals-russia-ukraine-war-social-media-protests.html|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|date=24 February 2022|access-date=27 February 2022|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227112913/https://slate.com/technology/2022/02/liberals-russia-ukraine-war-social-media-protests.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2023/05/27/danila-kozlovsky-portrait-of-a-russian-actor-who-cannot-feign-war-support-en|title=Danila Kozlovsky: portrait of a Russian actor who cannot feign war support|website=novayagazeta.eu|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-60507472|title="Никому эта война не нужна". Десятки российских знаменитостей выступили против войны на Украине|trans-title="No one needs this war." Dozens of Russian celebrities spoke out against the war in Ukraine|language=ru|date=24 February 2022|website=[[BBC News]] Русская служба|access-date=27 February 2022|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228134631/https://www.bbc.com/russian/news-60507472|url-status=live}}</ref> روسي رپ سندرغاړي اکسسمېرون په مسکو او سن پترزبورګ کې خپل ۶ پلورل شوي کنسرتونه لغوه کړل او ویې ویل: «کله چې روسي توغندي پر اوکراین لویږي زه نه‌شم کولی ستاسو هرکلی وکړم. په داسې حال کې چې د کیېف خلک په میترو او زېرخانو کې پټېدو ته اړ دي او د مړینې په حال کې دي.» هغه د خپلو خبرو په دوام د «روسان د جګړې ضد» په نوم په نورو هېوادونو کې د ګټورو کنسرتونو د یوې لړۍ په اړه هم اعلان وکړ چې عاید به یې اوکرایني کډوالو ته مرسته کوونکو غیر دولتي سازمانونو ته ورکړل شي. له دغې کنسرتونو څخه لومړی کنسرت په استانبول کې وشو او د استانبول د روسانو ډېری نفوس هغه خلک وو چې د یرغل پر وړاندې یې د لاریون په توګه هېواد پرېښی و.   <ref>{{cite news|author-last1=Nechepurenko|author-first1=Ivan|author-last2=Bilefsky|author-first2=Dan|title=Thousands of Russians protest President Vladimir V. Putin's assault on Ukraine. Some chant: 'No to war!|url=https://www.nytimes.com/2022/02/24/world/europe/thousands-of-russians-protest-president-vladimir-v-putins-assault-on-ukraine-some-chant-no-to-war.html|website=[[The New York Times]]|date=24 February 2022|access-date=26 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224193347/https://www.nytimes.com/2022/02/24/world/europe/thousands-of-russians-protest-president-vladimir-v-putins-assault-on-ukraine-some-chant-no-to-war.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Anti-war Russians in Turkey unite at rap concert for Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/anti-war-russians-turkey-unite-rap-concert-ukraine-2022-03-15/|work=[[Reuters]]|date=16 March 2022|access-date=20 March 2022}}</ref> د ۲۰۲۲ کال په سېپټمبر کې روسي پاپ ستورې آلا پوګاچوا، د یرغل پر وړاندې خبرې وکړې او ویې لیکل چې روسان په اوکراین کې د «موهومو موخو» لپاره مري، دا یرغل «زموږ هېواد په یو رټلي هېواد بدلوي او زموږ د ښاریانو ژوند خرابوي» روسي چارواکو له پوګاچوا څخه د روسي پوځ « د بې باوره کولو» له امله پلټنې پیل کړې.  <ref>{{Cite news|last=Troianovski|first=Anton|date=2022-09-18|title=Russian Pop Music Icon Comes Out Against the War in Ukraine|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/09/18/world/europe/alla-pugacheva-ukraine.html|url-status=live|access-date=2022-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220918171025/https://www.nytimes.com/2022/09/18/world/europe/alla-pugacheva-ukraine.html|archive-date=18 September 2022|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian pop legend Alla Pugacheva under investigation for 'discrediting' Russian army|url=https://meduza.io/en/news/2022/09/20/russian-pop-legend-alla-pugacheva-under-investigation-for-discrediting-russian-army|work=Meduza|date=20 September 2022}}</ref> روسي کمېډین او سندرغاړي ماکسیم ګالکین په څرګند ډول پر اوکراین د روسیې له يرغل نیوکه وکړه. هغه د هغو جنګي جرمونو په تړاو چې روسیې د اوکراین پر اودسا ښار د توغندیو د برید، د ماریوپول د ویجاوړولو پر مهال تر سره کړي او هغه جنګي جرمونه چې په بوچا  کې یې تر سره کړي روسي چارواکي په درواغو او ریاکارۍ تورن کړي. <ref>{{cite news|last1=Rozovsky|first1=Liza|title=Kremlin Threatens Russian Star Comedian Who Fled to Israel|newspaper=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/world-news/2022-09-08/ty-article/.premium/kremlin-threatens-comedian-who-fled-to-israel-and-left/00000183-1997-d6f3-a7ff-f9f70bd00000|publisher=Haaretz.com}}</ref> روسي اداکار اوتور اسمولیانینوف د ۲۰۲۲ کال په اکتوبر کې د روسیې پوځ په «بې باوره کولو» تورن شو- وروسته له هغې چې د جګړې ضد څرګندونې يې وکړې او روسیه یې پرېښوه. هغه د ۲۰۲۳ کال د جنوري په لومړۍ په یوه مرکه کې څرګندونه وکړه که چېرې د روسیې او اوکراین تر منځ جګړه کې ګډون کولو ته اړ شي نو د اوکراین لپاره به جګړه وکړي نه د روسیې لپاره.  <ref>{{Cite news|website=[[Reuters]]|date=2023-01-09|title=Russian actor faces criminal charges over 'anti-Russian' interview|language=en|author=Reuters Staff|url=https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-russia-actor/russian-actor-faces-criminal-charges-over-anti-russian-interview-idUSKBN2TO0N}}</ref> === د سپورت په ډګر کې === الکساندر اوچکین د NHL د هاکي ټیم غړي پر اوکراین د روسیې په یرغل نیوکه وکړه. د تېنیس لوبغاړو دانیل مدودف، انډري روبلوف او یوګني کافلنیکوف او نورو روسي لوبغاړو هم د جګړې ضد څرګندونې لرلې. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/video/2022/feb/26/no-more-war-nhl-star-alex-ovechkin-reponds-to-russias-invasion-of-ukraine-video|title='No more war': NHL star Alex Ovechkin responds to Russia's invasion of Ukraine – video|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 February 2022|access-date=28 March 2022|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228023821/https://www.theguardian.com/sport/video/2022/feb/26/no-more-war-nhl-star-alex-ovechkin-reponds-to-russias-invasion-of-ukraine-video|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/02/25/world/ukraine-daniil-medvedev-andrey-rublev-tennis-russia-cec-spt/index.html|title=Top Russian tennis stars speak out against war in Ukraine|publisher=[[CNN]]|date=25 February 2022|access-date=28 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002847/https://edition.cnn.com/2022/02/25/world/ukraine-daniil-medvedev-andrey-rublev-tennis-russia-cec-spt/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://metaratings.ru/blog/zhelayu-mira-otnoshenie-rossiyskikh-sportsmenov-k-boevym-deystviyam-v-ukraine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228013451/https://metaratings.ru/blog/zhelayu-mira-otnoshenie-rossiyskikh-sportsmenov-k-boevym-deystviyam-v-ukraine/|archive-date=28 February 2022|title=Реакция российских спортсменов на боевые действия в Украине|trans-title=The reaction of Russian athletes to the fighting in Ukraine|language=ru|website=metaratings.ru|author-first=Alexandra|author-last=Mkrtychyan|date=26 February 2022}}</ref> پېژندل شوې سکېت کوونکې ایوګینیا میدویدوفا د خپل انستاګرام پر پاڼه خبرې وکړې او ویې لیکل: «هیله لرم چې هر څه د یو بد خوب په شان ډېر زر پای ته ورسېږي،»<ref>{{cite magazine|last=Smith|first=Ryan|date=24 February 2022|title=Russian Celebrities Speak Out Against Ukraine Invasion: 'No to War!'|url=https://www.newsweek.com/russian-celebrities-speak-out-against-ukraine-invasionno-war-vladimir-putin-joe-biden-1682334|magazine=[[Newsweek]]|access-date=5 March 2022|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030113/https://www.newsweek.com/russian-celebrities-speak-out-against-ukraine-invasionno-war-vladimir-putin-joe-biden-1682334|url-status=live}}</ref> د موټرسایکل ځغلولو د لوبو هالنډي ستوري ماکس ورستپن په روسیه کې له لوبې کولو څخه ډډه وکړه او ویې ویل: «کله چې یو هېواد د جګړې په حال کې وې هلته لوبه کول سم نه دي.»<ref>{{Cite magazine|date=February 25, 2022|access-date=April 2, 2023|title=How the Sports World Is Responding to Russia's Ukraine Invasion|url=https://time.com/6151390/sports-russia-ukraine-f1-football/|magazine=Time|archive-date=July 15, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715180344/https://time.com/6151390/sports-russia-ukraine-f1-football/|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == r5oa32asqoxvha5s4cdwvx7ro1pyzr8 0 73330 371065 344323 2026-11-08T16:45:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371065 wikitext text/x-wiki په ترکیه کې یهود ستېزي (یهودیت ترهه) د ترکیې په جمهوریت کې د یهودانو ضد اقداماتو او همدارنګه د یهودیت ضد لیدلورو او باورونو ترویج ته نغوته کوي. == وګړیز جوړښت == څه باندې ۲۴۰۰ کلونه کېږي چې یهودان د عثماني سترواکۍ څخه را نیولې تر معاصرې ترکیې پورې په دغه قلمرو کې ژوند کوي. په پیل کې کې د دغې سیمې یهودي وګړي رومانیوت یهودان و چې یوناني ریښه یې لرله، خو وروسته په کې سفاردي یهودان هم ورګډ شول چې د پنځلسمې پېړۍ پر مهال په هسپانیا کې د عقایدو د څارنې او همدارنګه د ځورونو له امله له ایبریا څخه عثماني سترواکۍ ته کډه شول. <ref name="az">{{cite web|url=http://1news.az/world/20090314011712772.html|title=Chief of Jewish Community in Turkey: We do not ask for tolerance we want full equal rights as Turkish citizens|author=Гут А.|date=14 March 2009|publisher=The First News|access-date=9 May 2010}}</ref> له دې سره چې په ۲۰۰۹ زکال کې د ترکیې د وګړو له ۰.۰۳٪ څخه لږ برخه وګړي یهودان و، خو لا هم د ترکیې جمهوریت په اسلامي نړۍ کې د بل هر هېواد په پرتله لویو یهودي ټولنو ته ځای ورکړی دی. په دغه کال کې په ترکیه کې د یهودانو شمېر ۲۳۰۰۰ تنه و. ډیری دغه یهودان په استانبول کې ژوند کوي. یهودان په دغه هېواد کې ۲۳ فعالې کنیسې لري چې یوازې ۱۶ یې په استانبول کې دي. له تاریخي پلوه د عثماني سترواکۍ پر مهال د یهودانو شمېر د نوولسمې پېړۍ په وروستیو کې خپل اوج ته ورسېد چې دغه مهال یې شمېر ۵۰۰ زره تنه وو او نیمايي له دغو څخه د ترکیې د معاصر جمهوریت په قلمرو کې ژوند کاوه. <ref name="unpop">{{cite journal|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf|title=World Population Prospects, Table A.1|version=2008 revision|publisher=United Nations|author=Department of Economic and Social Affairs Population Division|year=2009|access-date=28 April 2010}}</ref><ref name="rubina">{{cite news|first=Dina|last=Rubina|author-link=Dina Rubina|title=Турецкий сериал "Айрылык" (Расставание)&nbsp;– новый этап в кризисе отношений между Анкарой и Иерусалимом|url=http://www.rfi.fr/acturu/articles/118/article_4468.asp|publisher=International French radio|date=23 October 2009|access-date=15 March 2010}}</ref><ref name="4ob">{{cite web|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2001/04/news7008.php|script-title=ru:Выживание четырех сообществ|author=Сокол Л.|date=12 April 2001|work=Jewish.ru|publisher=Federation of Jewish Communities of Russia|access-date=9 May 2010|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315191245/http://www.jewish.ru/history/facts/2001/04/news7008.php|archive-date=15 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Turkey.html#Turkish|title=Turkish Jews Today|author=Guleryuz N. A.|work=Jewish Virtual Library|publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise|access-date=8 June 2010}}</ref> له دې سره چې یهودان د دغه هېواد د نن ورځې د نفوسو ډېره کوچنۍ برخه جوړوي، خو بیا هم د ترکانو ترمنځ یهودیت ضد احساسات په بشپړه توګه شتون لري. په ترکیه کې د اسرائیلو په سیاستونو باندې نیوکې د یهود ستېزۍ اړوند د عامه احساساتو په جوړونکې سنتي وسیلې اوښتې دي. <ref name="bali">{{cite web|url=http://jcpa.org/article/present-day-anti-semitism-in-turkey|title=Present-Day Anti-Semitism in Turkey|author=Rifat N. Bali.|date=July 2009|publisher=Jerusalem Center for Public Affairs|access-date=27 May 2010}}</ref><ref name="memri3">{{cite web|url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/1388.htm|title=Antisemitism in the Turkish Media. Part III. Targeting Turkey's Jewish Citizens|publisher=[[MEMRI]]|year=2005}}</ref> له ۲۰۰۹ زکال راهیسې په دغه هېواد کې د یهودو په نفوسو کې کمښت ثبت شوی دی. د ۲۰۱۰ زکال په سپټمبر میاشت کې د هغو شمېر ۱۷۰۰۰ تنو ته راکم شو، ځکه چې ډېری دغو یهودانو د یو شمېر پېښو له امله لکه په ۲۰۰۶ زکال کې د لبنان د جګړې، له ۲۰۰۸ زکال څخه تر ۲۰۰۹ زکال پورې د غزې د جګړې او د ۲۰۱۰ زکال په مۍ میاشت کې غزې ته په مرستې رسونکي کاروان باندې د غزې د کلابند کوونکو اسرائیلي کمانډو سمندري ځواکونو د برید له امله چې ۹ ترکي وګړي هم په کې ووژل شول؛ د یهودیت ضد احساساتو له امله اسرائیلو ته کډه کړې ده.<ref name="strah">{{cite web|url=http://www.jewish.ru/theme/world/2010/09/news994288714.php|script-title=ru:Страх гонит в Израиль|author=Ковалевич П.|date=1 September 2010|work=Jewish.ru|publisher=Federation of Jewish Communities in Russia|access-date=3 September 2010|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905022453/http://www.jewish.ru/theme/world/2010/09/news994288714.php|archive-date=5 September 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russian.rfi.fr/v-mire/20100602-sereznyi-udar-po-izrailsko-palestinskomu-uregulirovaniyu|script-title=ru:Серьезный удар по израильско-палестинскому урегулированию|date=2 June 2010|publisher=[[Radio France Internationale]]|access-date=9 June 2010|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zman.com/news/2010/06/03/75881.html|script-title=ru:Греческие миротворцы: "ЦАХАЛ атаковал нас при помощи электричества"|date=3 June 2010|publisher=ZMAN.com|access-date=11 June 2010|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100606091937/http://www.zman.com/news/2010/06/03/75881.html|archive-date=6 June 2010|url-status=dead}}</ref><ref name="aish">{{cite web|url=http://www.aish.com/jw/id/96549499.html|title=Anti-Semitism is moving into the mainstream|author=Zagury L.|date=19 June 2010|publisher=Aish.com|access-date=16 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100624010540/http://www.aish.com/jw/id/96549499.html|archive-date=24 June 2010|url-status=live}}</ref> == په ترکیه کې د یهودانو تاریخي وضعیت == === په عثماني سترواکۍ کې یهودان او یهود ستېزي === د اسلامي قوانینو له مخې، یهودانو په عثماني سترواکۍ کې د ذمیانو ځایګی درلود، دا په دې معنی و چې هغوی د مسلمانانو تابع و. ورته مهال دغه ذمي وضعیت د هغوی شخصي خوندیتوب او دیني آزادي نه تضمین کوله. همدا و چې دغې چارې په عثماني ترکیه کې د یهود ستېزۍ مخه وه نه نیوله. <ref name="eleven">{{cite web|url=https://eleven.co.il/|title=Jewish Electronic Encyclopedia|language=ru|access-date=24 May 2010}}</ref> د وینې بهونې اړوند د عثمانیانو په دوره کې لومړنی تور په پنځلسمه پېړۍ کې د سلطان دویم محمد د واکمنۍ پر مهال په یهودانو ولګول شو؛ ګویا دا چې هغوی په خپلو دیني مراسمو (شومو مراسمو) کې د یهودانو د قرباني کولو پر ځای غیریهودي وګړي تښتولي او هغوی یې قرباني کړي دي (د یو شمېر نورو منابعو له مخې د ۱۶مې پېړۍ په پیل کې). ورپسې په ۱۴۹۲ زکال کې له هسپانیا څخه د یهودانو د ټولیزې کډوالۍ سربېره هم ډیر لږ شمېر دغه ډول خوني افتراوو شتون درلود چې په معمول ډول د عثماني چارواکو له خوا محکومېدلې. یو شمېر یهودي منابع هم د سلطان څلورم مراد د واکمنۍ پر مهال د وینې بهولو افتراوو ته اشاره کوي. له همدې امله سلطان دویم محمد داسې سلطنتي فرمان صادر کړ چې په عثماني سترواکۍ کې لومړنی دغه ډول فرمان و او امر یې وکړ چې د وینې بهونې د تور اړوند موارد دې د دغه هېواد په تر ټولو عالي شورا یا دیوان کې و ارزول شي. <ref name="libel">{{cite encyclopedia|title=Blood libel cases in the Ottoman Empire and the protection of the Jews by the Ottoman governments|url=http://www.geschichteinchronologie.ch/ottoman/EncJud_juden-ottoman10-blutverleumdungen-ENGL.html|publisher=[[Encyclopaedia Judaica]]|year=1971|volume=16|access-date=31 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929172131/http://www.geschichteinchronologie.ch/ottoman/EncJud_juden-ottoman10-blutverleumdungen-ENGL.html|archive-date=29 September 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054954/http://www.geschichteinchronologie.ch/ottoman/EncJud_juden-ottoman10-blutverleumdungen-ENGL.html |date=21 September 2013 }}</ref><ref name="fateeva">{{cite web|url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/163/fadeeva.htm|title=Jewish Communities in Istanbul|author=I. Fateeva.|year=2005|language=ru|access-date=24 August 2010}}</ref> په ټولیزه توګه له لویدیځې اروپا څخه د یهودانو کډوالي د عثماني سترواکۍ له هرکلي سره مخ شوه. په ۱۵۵۳ زکال کې پاچا لوی سلیمان د خپل ډاکټر او سلاکار، موسی هارون په مشوره د دویم محمد فرمانونه تائید کړل چې سیمه ئیز محاکم یې د یهودانو په دیني مراسمو کې د وژنو د دوسیو له څېړنو منع کول. هغه همدارنګه د  پاپ څلورم پل هغه غوښتنه رد کړه چې ګویا د انکونا یهودان دې د څېړنو په موخه دوی ته وسپاري. <ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0019_0_19345.html|title=Suleiman I|work=Jewish Virtual Library|publisher=AICE|access-date=24 May 2010}}</ref><ref name="sephard">{{cite web|url=http://www.sephardicstudies.org/sultans1.html|title=Ottoman Sultans and Their Jewish Subjects|author=Harry Ojalvo.|year=1999|access-date=24 May 2010|archive-date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229121029/http://www.sephardicstudies.org/sultans1.html|url-status=dead}}</ref> === د ترکیې په جمهوریت کې === په ۱۹۲۳ زکال کې هغه مهال چې د ترکیې جمهوریت اعلان شو، په ترکیه کې ۲۰۰ زرو یهودانو ژوند کاوه چې له دغې شمېرې څخه یوازې ۱۰۰ زره یې په استانبول کې مېشت و. یهودانو ته مدني برابري ورکړل شوه، خو له دې سره هم د یهودانو ترور او ځورونو دوی کډوالۍ ته اړ کړل او له امله یې شمېر ۱۰ چنده راکم شو. <ref name="jewish">{{cite web|url=http://www.jewish.ru/history/hatred/2009/01/prn_news994271093.php|title=Turkish Jewry at stake|author=Авдосьев Д.|date=30 January 2009|publisher=Federation of Jewish Communities in Russia|access-date=17 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717003141/http://www.jewish.ru/history/hatred/2009/01/prn_news994271093.php|archive-date=17 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="eleven2">{{cite web|url=https://eleven.co.il/|title=Jewish Electronic Encyclopedia|language=ru|access-date=24 May 2010}}</ref> په ۱۹۲۰ زکال کې د مصطفی کمال اتاترک د رژیم مخالفینو یو یهودستېزانه کمپاین پیل کړ او د یهودیت ضد کلاسیکو عباراتو له کارولو سربېره یې دا ادعا وکړه چې یهودانو د ترکیې د خپلواکۍ په جګړه کې د یونان له ګټو ملاتړ کړی او ممنوعه سیمې یې په ناقانونه توګه غصب کړې دي. دغه کمپاین پراخ عامه ملاتړ ترلاسه نه کړ او د مصطفي کمال د رژیم له خوا له تثبیت وروسته ودرول شو. په همدغه دوره کې دولت یهودي ټولنه اړ کړه چې قومي اقلیتونو ته ورکړل شوې کلتوري کورواکي له پامه وغورځوي او په دې سره یې له لوزان هوکړې سرغړونه کړه، په داسې حال کې چې دا د مصطفی کمال د رژیم یوه ټولیزه ځانګړنه وه چې د نورو سربېره یې ارمنیان او کردان هم تر اغېز لاندې راوړل. <ref name="eleven3">{{cite web|url=https://eleven.co.il/|title=Jewish Electronic Encyclopedia|language=ru|access-date=24 May 2010}}</ref><ref>{{cite book|author=Özkirimli U.|author2=Spyros Sofos|chapter=Minorities and the Politics of Homogenezation|title=Tormented by history: nationalism in Greece and Turkey|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eR-7aHdTIhIC&pg=PA168|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2008|page=168|isbn=978-0-231-70052-8|author2-link=Spyros Sofos|author-link=Umut Özkirimli}}</ref><ref>{{cite book|author=Özkirimli U.|author2=Spyros Sofos|chapter=Minorities and the Politics of Homogenezation|title=Tormented by history: nationalism in Greece and Turkey|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eR-7aHdTIhIC&pg=PA168|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2008|page=168|isbn=978-0-231-70052-8|author2-link=Spyros Sofos|author-link=Umut Özkirimli}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sem40.ru/evroplanet/world/turkey/14262/|title=Unknown stories of Turkish Jews|author=M. Shleifer|date=21 February 2005|publisher=Sem40|access-date=25 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927050500/http://www.sem40.ru/evroplanet/world/turkey/14262/|archive-date=27 September 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Antisemitism and Conspiracy Theories in Turkey|last=Bali|first=Rifat N.|publisher=Libra|year=2013|isbn=9786054326730|location=Istanbul|pages=103}}</ref> == په معاصره ترکیه کې == په ترکیه کې د یهود ستېزۍ اصلي ایډیالوژیکې سرچینې اسلام پالنه، کین اړخي صهیونېست ضد باورونه او ملت پالونکې ښي اړخې سخت دریځي جوړوي. ترکي روڼ آندي تل په خپلو دریځونو کې د فلسطین پلویان او د اسرائیلو مخالفین پاتې شوې دي. په داسې حال کې چې د ترکیې د غیرمذهبي وګړو ترمنځ د منځني ختیځ بحث تل په یهود ستېزۍ اوړي. ترکي څېړونکې نفس څرګندوي چې یهودیت ضد بهیرونه د ترکیې په سیاست کې شامل نه دي، په داسې حال کې چې ترکي یهودانو ته په ترکي ټولنه کې د بهرنیانو په سترګه کتل کېږي. په بل عبارت د ترکیې یهودان یو سیمه ئیز ګواښ نه ګڼل کېږي، خو د اړوندو نړیوالو کړکېچونو له امله هغوی ته هم د غیربومي شکمنو کسانو په سترګه کتل کېږي. <ref>{{cite book|last=Aviv|first=Efrat|title=Antisemitism and Anti-Zionism in Turkey: From Ottoman Rule to AKP|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=qCglDwAAQBAJ&pg=PA36|isbn=9781315314129|date=17 February 2017}}</ref><ref name="bali2">{{cite web|url=http://jcpa.org/article/present-day-anti-semitism-in-turkey|title=Present-Day Anti-Semitism in Turkey|author=Rifat N. Bali.|date=July 2009|publisher=Jerusalem Center for Public Affairs|access-date=27 May 2010}}</ref><ref name="Turkay Nefes">[http://www.palgrave.com/page/detail/online-antisemitism-in-turkey-turkay-salim-nefes/?isb=9781137507969 Turkay Salim Nefes (2015) Online Antisemitism in Turkey. Palgrave MacMillan.]</ref> === د ملت پالونکو یهود ستېزي او له نازیانو سره همدردي === د ۲۰۰۵ زکال د مارچ میاشتې په وروستیو کې د لویدیځو رسنیو پام په ترکیې کې دغه واقعیت ځانته جلب کړ چې د اډولف هېټلر اثر، زما جګړه، د ۲۰۰۵ زکال په لومړیو دوو میاشتو کې د ډېرو پلورل شوو کتابونو په کتار کې څلورم ځای درلود. د هغو ټیټې بیې (۴.۵ ډالر) دغه کتاب ټولو ته د لاسرسي وړ وګرځاوه او له امله یې له ۵۰ زرو څخه تر ۱۰۰ زرو نسخې وپلورل شوې. له همدې امله ترکي ټولنپوه او د سیاسي چارو شنونکی ډوګو ارګیل څرګندوي چې «په اروپا کې خښ شوی نازېسم بیاځلي په ترکیه کې را ژوندی کېږي». <ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/423245.html|script-title=ru:Возрождение нацизма в Турции – ''Майн Кампф'' четвертый в списке бестселлеров|date=18 March 2005|publisher=[[REGNUM]]|access-date=28 May 2010|language=ru}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4361733.stm|title=Hitler book bestseller in Turkey|date=18 March 2005|publisher=[[BBC]]|access-date=27 May 2010}}</ref><ref>{{cite news|author=Smith H.|title=Mein Kampf sales soar in Turkey|url=https://www.theguardian.com/world/2005/mar/29/turkey.books|work=[[The Guardian]]|location=London|date=29 March 2005}}</ref><ref>{{cite journal|author=Петров В.|title="Mein Kampf" loses copies|url=http://www.rg.ru/2005/09/28/kampf.html|journal=[[Российская газета]]|location=Moscow|date=28 September 2005|issue=3885|page=8}}</ref><ref name="memri1">{{cite web|url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/1365.htm#_edn3|title=Antisemitism in the Turkish Media: Part 1|date=28 April 2005|publisher=[[MEMRI]]|access-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154056/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/1365.htm|archive-date=19 June 2010|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۰ زکال په جون میاشت کې د اسرائیلو پر ضد یو لړ لاریونونو پر مهال لاریون کوونکو د نازیانو له سمبولونو او شعارونو ګټنه وکړه او د اډولف هېټلر ستاینه یې کوله. <ref>{{cite web|url=http://www.turkishweekly.net/news/64249/new-anti-semitism-in-turkey.html|title=New Anti-Semitism in Turkey|date=7 February 2009|publisher=Journal of Turkish Weekly (JTW)|access-date=11 June 2010}}</ref><ref>{{cite journal|author=Mouradian K.|title='Missing Hitler's Spirit': The Problematic Post-Flotilla Discourse in Turkey|url=http://www.armenianweekly.com/2010/06/07/hitler-turkey/|journal=Armenian Weekly|year=2010}}</ref> == د یهودانو پر ضد تاوتریخوالي == د شلمې پېړۍ له پای څخه د یوویشتمې پېړۍ تر لومړیو پورې د یهودانو ضد درې ترهګریز بریدونه ترسره شول. په دریو واړو مواردو کې برید کوونکو په استانبول کې د نیوشالوم په نامه د یهودانو لویه کنیسه په نښه کړه. <ref name="fox">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,103157,00.html|title=Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23|quote=Security has been tight at Neve Shalom since a 1986 attack when gunmen killed 22 worshippers and wounded six during a Sabbath service. That attack was blamed on the radical Palestinian militant Abu Nidal. The Iranian-backed Shiite Muslim group Hezbollah carried out a bomb attack against the synagogue in 1992, but no one was injured|date=16 November 2003|publisher=[[Fox Broadcasting Company]]|access-date=24 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605043547/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C103157%2C00.html|archive-date=5 June 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/1-Places-To-Go/synagogues-churchs/Pages/neve-shalom-synagogue.aspx|title=Neve Shalom Synagogue|year=2008|publisher=Istanbul Metropolitan Municipality|access-date=6 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818111205/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/1-Places-To-Go/synagogues-churchs/Pages/neve-shalom-synagogue.aspx|archive-date=18 August 2011|url-status=dead}}</ref> د ۱۹۸۶ زکال د سپټمبر په ۶مه نېټه فلسطیني ابو نېدال سازمان ته اړوند یو ترهګر د سبت یهودي مراسمو پر مهال په نیوشالوم کنیسه کې په راغونډو شوو کسانو ډزې وکړې چې له امله یې ۲۳ یهودان مړه او ۶ تنه نور ټپیان شول. <ref name="fox2">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,103157,00.html|title=Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23|quote=Security has been tight at Neve Shalom since a 1986 attack when gunmen killed 22 worshippers and wounded six during a Sabbath service. That attack was blamed on the radical Palestinian militant Abu Nidal. The Iranian-backed Shiite Muslim group Hezbollah carried out a bomb attack against the synagogue in 1992, but no one was injured|date=16 November 2003|publisher=[[Fox Broadcasting Company]]|access-date=24 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605043547/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C103157%2C00.html|archive-date=5 June 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Reeves P.|title=Mystery surrounds "suicide" of Abu Nidal, once a ruthless killer and face of terror|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mystery-surrounds-suicide-of-abu-nidal-once-a-ruthless-killer-and-face-of-terror-640464.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902075901/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mystery-surrounds-suicide-of-abu-nidal-once-a-ruthless-killer-and-face-of-terror-640464.html|url-status=dead|archive-date=2 September 2011|newspaper=[[The Independent]]|location=London|date=20 August 2002}}</ref><ref>{{cite news|author=Arsu S., Filkins D.|title=20 in Istanbul Die in Bombings at Synagogues|url=https://www.nytimes.com/2003/11/16/world/20-in-istanbul-die-in-bombings-at-synagogues.html|work=[[The New York Times]]|place=Istanbul, Bahdad|page=15|date=16 November 2003}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/arch/world/15Nov2003/vzr.html|title=The terrorist acts on Turkish sinagogues were conducted by Great Eastern Islamic Raiders' Front|date=15 November 2003|publisher=[[Newsru.com]]|access-date=7 June 2010}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3276549.stm|title=Film clue to Turkey Jewish attack|date=17 November 2003|publisher=[[BBC]]|access-date=7 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1850227.htm|title=Al Qaeda associates jailed for Istanbul bombings|date=17 February 2007|publisher=ABC New Online|access-date=7 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113162906/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1850227.htm|archive-date=13 January 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newsru.com/world/18nov2003/terakt2.html|title=The number of casualties of terrorist attacks in Istanbul reached 25|date=18 November 2003|publisher=Newsru.com|access-date=7 June 2010}}</ref><ref>Most of victims were Turks</ref> == سرچينې == 5qjcockwhvrs9pb2189wsnps2btpblg 0 75576 371047 366206 2026-11-08T16:31:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371047 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې جنګي جنایتونه له ۱۹۷۹ کال څخه تر نن ورځې پورې د جګړې دوره  تر پوښښ لاندې راولي. په ۱۹۷۹ کال کې پر افغانستان د پخواني شوروي له یرغل سره سم ۴۰ کلنې کورنۍ جګړې افغانستان  په بېلابېلو بڼو وران کړ. جنګي جنایتونه د ټولو خواوو له لوري ترسره شوي دي.   په ۱۹۹۰ لسیزه کې د طالبانو له ظهور راهیسې د افغانستان د اسلامي امارت د واکمنۍ په دوره کې د محکمې پرته د ملکي وګړو وژنې، د ملکي وګړو سیستماتیکې وژنې او د ۲۰۱۰ کلونو په اوږدو کې د جګړې پر مهال جنسي تاوتریخوالی، او په  ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو د بريدونو په ترڅ کې د ملکي وګړو اعدامونه په دې جرمونو کې شامل وو. <ref name="UNAMA_AF_civilians_midyear2021" /><ref name="AIHRC_AF_civilians_midyear2021" /><ref name="CNN_interpreter_beheaded" /><ref name="AI_Taliban_war_crimes" /><ref name="Amnesty_Kunduz2015" /><ref name="HRW_first_day_of_takeover2" /><ref name="HRW_massacres_of_Hazaras2" /><ref name="HRW_revenge_killings_comedian" /> == طالبان    == === د محکمې پرته د ملکي وګړو وژنې  === ==== د افغانستان اسلامي امارت (۱۹۹۶-۲۰۰۱)   ==== د ۱۹۹۸ کال د اګست په اتمه د مزارشریف د نیولو په ترڅ کې طالبانو د شپې له ۱۰:۳۰ بجو څخه د ورځې تر نيمايي  پورې  ملکي وګړي، په ډزو ووژل او حلال کړل، چې زیاتره یې هزاره ګان او ځینې تاجک او ازبک وو. اعدامونه د اګست تر۱۳ یا ۱۴ پورې دوام وکړ. <ref name="HRW_massacres_of_Hazaras" /><ref name="HRW_first_day_of_takeover" /> طالبانو د ۲۰۰۰ کال په مې میاشت او ۲۰۰۱  کال په جنورۍ میاشت کې  په عمده توګه د هزاره ګانو په عام وژنه لاس پورې کړ. د ۲۰۰۱ کال په مې مياشت کې د رباتک کنډو په عام وژنه کې، ۳۱ کسان د طالبان یاغیانو له خوا ووژل شول، چې ۲۶ تنه یې د بشري حقونو د څار سازمان له خوا (HRW ) "ملکي وګړي ګڼل شوي" وو. د ۲۰۰۱ کال د جنوري په ۸ نېټه طالبانو په یکاولنګ کې د څلورو ورځو په اوږدو ۱۷۰ ملکي وګړي په ګروپي ډول په ډزو ووژل.  ==== وسله وال مخالفین ( ۲۰۰۱-۲۰۲۱)  ==== د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د افغان ملکي وګړو پر وړاندې د طالبانو ترهګري یو جنګي جنایت بللی وو. د بښنې نړیوال سازمان له قوله، طالبان د ملکي وګړو په نښه کولو سره جنګي جنایتونه ترسره کړل، چې پکې د ښوونکو وژل، د مرستندویه کارکوونکو تښتول او د ښوونځیو د ودانیو سوځول شامل وو. د بښنې نړیوال سازمان وویل چې په ۲۰۰۶ کال کې ۷۵۶ ملکي وګړي د طالبانو د سړک غاړې د بمونو او ځانمرګو بریدونو له امله وژل شوي دي.  <ref name="Tolonews">{{#invoke:cite news||url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/1591-aihrc-calls-civilian-deaths-war-crime|work=Tolonews|title=AIHRC Calls Civilian Deaths War Crime|date=13 January 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624161358/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/1591-aihrc-calls-civilian-deaths-war-crime|archive-date=24 June 2011}}</ref><ref>{{#invoke:cite news||url=https://news.yahoo.com/s/nm/20070419/wl_nm/afghan_rights_dc_2|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514111954/http://news.yahoo.com/s/nm/20070419/wl_nm/afghan_rights_dc_2|archive-date=14 May 2007|title=Taliban attack civilians to spread fear: Amnesty|publisher=Reuters|date=24 April 2007|access-date=9 December 2007}}</ref> په  ۲۰۱۰ کال کې، طالبانو په سیستماتیک ډول په افغانستان کې ملکي وګړي ووژل، معمولا د دې ادعا پر بنسټ چې قربانیان د افغان حکومت ملاتړ کوي. یو خبریال د بښنې نړیوال سازمان  سره په  مرکه کې وویل چې طالبانو د کلي هغه مشران چې له طالبانو سره یې له همکارۍ ډډه کوله په اعدام محکومول او وروسته امریکا ته په جاسوسۍ تورنول.   <ref name="AI_Taliban_war_crimes2" /> ناټو په  طالبانو تور لګوي چې ملکي وګړي د انساني سپر په توګه کاروي. د بېلګې په توګه، ناټو د ۲۰۰۹ کال په مې میاشت کې په فراه ولایت کې د ناټو د هوايي بریدونو قربانیانو ته اشاره وکړه، چې په ترڅ کې یې افغان حکومت د ۱۵۰ ملکي وګړو د وژل کېدو ادعا وکړه. ناټو وویل چې دوی داسې شواهد درلودل  چې طالبانو ملکي خلک  په ودانیو کې ایسارو کړي وو  ترڅو په جګړه کې د ښکيلو الوتکو له خوا په نښه شي. د ايساف د قوماندان وياند وويل: "دا د طالبانو لخوا قصدي پلان و تر څو د ملکي تلفاتو کړکېچ رامنځ ته کړي. دا انساني سپرونه نه وو؛ دا انساني قربانۍ وې. موږ استخباراتي معلومات درلودل چې دې ته یې اشاره کوله. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د څرګندونو پر بنسټ، طالبانو په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې له بشري حقونو سرغړونه کړې ده.   <ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2003/27943.htm|title=Country Reports on Human Rights Practices|year=2003|access-date=11 July 2016|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816013846/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2003/27943.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{#invoke:cite news||last1=Carter|first1=Sara A.|first2=Bill|last2=Gertz|url=http://washingtontimes.com/news/2009/may/12/ousted-commanders-aide-blames-deaths-on-taliban/|access-date=2 December 2009|title=Afghan commander's aide blames deaths on Taliban|newspaper=[[The Washington Times]]|date=12 May 2009|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20090517232146/http://www.washingtontimes.com/news/2009/may/12/ousted-commanders-aide-blames-deaths-on-taliban/|archive-date=17 May 2009|url-status=live}}</ref> نیویارک ټایمز په ۲۰۱۱ کال کې، راپور ورکړ چې طالبان د افغانستان په جګړه کې د ټولو ملکي تلفاتو د ۴/۳ برخې مسؤول دي. د ملګرو ملتونو راپورونو په دوامداره توګه طالبان او د دولت نور ضد ځواکونه په جګړو کې په ډېرو ملکي  وژنو کې ګرم وګڼل. ملګرو ملتونو په ۲۰۱۳ کال کې وویل چې طالبانو د ترانزیتي لارو په اوږدو کې بمونه ځای پر ځای کول.  <ref>{{#invoke:cite news||title=Afghan Rights Groups Shift Focus to Taliban|author=Rod Nordland|date=10 February 2011|page=A6|url=https://www.nytimes.com/2011/02/10/world/asia/10afghanistan.html|newspaper=The New York Times|access-date=29 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614213613/http://www.nytimes.com/2011/02/10/world/asia/10afghanistan.html|archive-date=14 June 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Kegley">{{cite book|last=Kegley|first=Charles W.|title=World Politics: Trend and Transformation|url=https://archive.org/details/worldpoliticstre0000kegl_x2f6|year=2011|publisher=Cengage|isbn=978-0-495-90655-1|page=[https://archive.org/details/worldpoliticstre0000kegl_x2f6/page/230 230]|author2=Shannon L Blanton}}</ref><ref name="Al Jazeera casualties">{{#invoke:cite news||title=Afghan civilian casualties at record high in 2016: UN|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/afghan-civilian-casualties-2016-170206062807210.html|access-date=6 February 2017|publisher=[[Al Jazeera English]]|date=6 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206100518/http://www.aljazeera.com/news/2017/02/afghan-civilian-casualties-2016-170206062807210.html|archive-date=6 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="UN casualties">{{#invoke:cite news||title=Afghan civilian deaths rise, insurgents responsible for most casualties – UN|date=14 July 2011|work=U.N. News Centre|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39036&Cr=Afghan&Cr1|access-date=6 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119095545/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39036&Cr=Afghan&Cr1|archive-date=19 January 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{#invoke:cite magazine||quote="This is a war crime and people will be held responsible in the future for this war crime," said Ján Kubiš, the U.N.'s man in Afghanistan.|magazine=Wired|title=Afghanistan Gets Safer for Civilians as U.N. Warns Taliban of 'War Crimes'|author=Spencer Ackerman|date=19 February 2013|url=https://www.wired.com/dangerroom/2013/02/afghanistan-civilians/|access-date=29 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929152438/http://www.wired.com/dangerroom/2013/02/afghanistan-civilians/|archive-date=29 September 2013|url-status=live}}</ref> د بښنې نړیوال سازمان په ۲۰۱۵ کال کې راپور ورکړ چې طالبان په کندز کې د عامو افغانانو په ډله ايزه  وژنه او ډله ایز جنسي تېري لاس پورې کړی دی. طالب جنګیالیو د پولیسو د قوماندانانو او سرتېرو ښځینه خپلوانې او همدارنګه قابلې وژلې او جنسي تېري یې پرې  کړی دی . د بشري حقونو یوې ښځینه فعالې وضعیت په لاندې ډول بیان کړ: <ref name=":3">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/10/afghanistan-harrowing-accounts-emerge-of-the-talibans-reign-of-terror-in-kunduz/|title=Afghanistan: Harrowing accounts emerge of the Taliban's reign of terror in Kunduz|date=1 October 2015|website=Amnesty International|access-date=4 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209230457/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/10/afghanistan-harrowing-accounts-emerge-of-the-talibans-reign-of-terror-in-kunduz/|archive-date=9 February 2017|url-status=live}}</ref><blockquote>هغې وويل: "کله چې طالبانو  کندز تر خپل کنټرول  لاندي راوست، ښار ته يې د نظم او قانون او شريعت د راوستلو ادعا وکړه. خو دوی چې هر څه کړي، د دواړو سره په ټکر کې دي. زه نه پوهېږم چې څوک له دې حالته موږ ژغولاي شي." </blockquote>د طالبانو د مرګ ډلو په ۲۰۱۵ کال کې، په کندز کې، د ملکي خلکو - "فعالانو، ژورنالستانو او ملکي کارکوونکو"  یو نوملړ له ځان سره درلود او دوی یې کور په کور لټول او وژل. طالب یاغیان د یوې ټپي ښځې کور ته ننوتل او په سر یې په ډزو وویشتله.  <ref name="Amnesty_Kunduz20152" /> ==== د طالبانو د ۲۰۲۱ کال بریدونه ==== د ۲۰۲۱ کال په لومړۍ نیمايي کې، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت (یوناما) یا د افغانستان د بشري حقونو د خپلواک کمیسیون AIHRC)  ) په وینا د طالب یاغیان د ۶۹۹ ملکي وګړو د وژلو مسوول وو. د یوناما په وینا، طالبان د می او جون په میاشتو کې د شخصي کورونو او ملکي زیربناوو د ویجاړولو او لوټ کولو د "لویې برخې " مسؤول وو. متحده ایالاتو او نورو هېوادونو د ۲۰۲۱ کال په پیل کې د پاتې سرتېرو ایستل پیل کړل.   <ref name="AAN_UNAMA_civilians_report2" /><ref name="UNAMA_AF_civilians_midyear20213" /><ref name="AIHRC_AF_civilians_midyear20212" /><ref name="AAN_UNAMA_civilians_report" /><ref name="UNAMA_AF_civilians_midyear20212" /> د ۲۰۲۱ کال د مې په ۱۲مه، سهیل پردیس چې ۱۶ میاشتې یې په افغانستان کې د متحده ایالاتو د وسله والو ځواکونو د ژباړونکي په توګه کار کړی و، د طالبانو له خوا له موټر څخه ښکته او وروسته يې سر پرې کړ.<ref name="CNN_interpreter_beheaded2" /> د جون په ۱۶مه په دولت اباد کې د افغان ځانګړو ځواکونو ۲۲ بې وسلې کومانډویان په داسې حال کې ووژل شول چې غوښتل یې  د  طالب یاغیانو ته تسلیم شي. د  دې پېښې یوه ویډیو په پراخه کچه د خلکو تر منځ ښکته پورته شوه او د CNN لخوا خپره شوه. د بښنې نړیوال سازمان څخه  سمیرا حمیدي دا پیښه "د تسلیم شویو سرتېرو عادي وژنه - یو جنګي جنایت" وباله. هغې په افغانستان کې د جرمونو د نړیوالې محکمې د تحقیقاتو د یوې برخې په توګه وغوښتل چې دا پېښه  وڅېړل شي. <ref name="CNN_22_commandos_executed" /> د ۲۰۲۱ کال د جولای په میاشت کې په کندهار کې، طالب یاغیانو نېوکه کوونکي  اوهغه  خلک چې د  سیمه ایز حکومت د کارکوونکو یا د هغوی د خپلوانو ګمان پرې کېده پرته له محکمې ووژل. د بشري حقونو له څار ادارې څخه  پیټریشیا ګوسمن ویلي چې "د طالبانو هغه قوماندانان چې د دا ډول ظلمونو په سترګو ويني هم د جنګي جنایتونو  مسؤل دي". نوموړې دا اعدامونه  "د طالب قوماندانانو د هغه ارادې ښکاروندوی وګڼل  چې حتی ډېرې نرمې نیوکې یا اعتراضونه هم په تاوتریخوالي ځپي".  د جولای میاشتې په نیمایې کې، د طالبانو له خوا د سپین بولدک د نیولو په اوږدو کې، د ملکي وګړو د خپلسري توقیف شمېرې له ۳۸۰ څخه تر ۹۰۰ رسېږي او د خپلسرو اعدامونو شمېر یې له ۴۰ تر ۱۰۰ رسېږي.  <ref name="Tolo_sources_allege_100" /><ref name="AIHRC_SpinBoldak_July2021" /><ref name="Tolo_killed_800to900_TadinKhan" /><ref name="Tolo_sources_allege_1002" /><ref name="HRW_revenge_killings_comedian2" /><ref name="Tolo_killed_800to900_TadinKhan2" /> د ۲۰۲۱ کال د جولای په لومړیو کې په مالستان ولسوالۍ کې، طالب یاغیانو ملکي وګړي ووژل، شخصي ملکیتونه یې لوټ، او وسوځول، دوکانونه یې ویجاړ او چور کړل. د ۲۰۲۱ کال د جولای له ۴ تر ۶ پورې د مالستان ولسوالۍ په مندرخت کې، طالبانو نهه هزاره ګان پرته له محکمې اعدام کړل. هزاره ګان پخوا هم د طالبانو لخوا ځورول شوي دي. دری تنه د طالبانو د امنیتي ځواکونو له خوا تر اعدام مخکې شکنجه شوي وو: د وحید قهرمان پښې او لاسونه مات شوي وو، ویښتان یې ایستل شوي وو او په مخ وهل شوي و. جعفر رحیمي سخت  وهل شوی و او تر مرګه په خپل دستمال زندی شوی وو. سيد عبدالحکيم وهل شوی وو، لاسونه يې تړل شوي وو او په سينه  تر مرمۍ لګېدو مخکې په پښو ويشتل شوی و. دری تنه د طالبانو په یوه پوسته کې او درې تنه نور په مندرخت کې اعدام شول.   <ref name="AmnestyInt_massacre_Hazara" /><ref name="BBC_severely_persecuted" /><ref name="Tolo_43_killed_by_Taliban_Ghazni" /> د ۲۰۲۱ کال د جولای په ۱۵ نېټه، خبریال دانش صدیقي په سپین بولدک کې ووژل شو،  چې ويل کېږي یا د افغان ملي امنیتي ځواکونو او طالبانو ترمنځ په نښته کې ووژل شوی او یا د طالبانو له خوا تر نیول کېدو وروسته اعدام شوی. د هغه بدن ټوټه ټوټه شوی و،  مخ یې د پیژندلو نه و او د هغه په مخ او سینه د ټایرونو نښانونه لیدل کېدل.   <ref name="NYT_body_Reuters_mutilated" /> د ۲۰۲۱ کال د جولای په ۲۲ د کندهار په ولایت کې د طالبانو له خوا د "خوشه زوان" په نامه مشهور مسخره نظر محمد اعدام شو.  <ref name="HRW_revenge_killings_comedian3" /><ref name="Tolo_EU_says_govt" /> د جولای په وروستیو کې، د شکردرې ولسوالۍ د امنیتي ځواکونو څلور کارکوونکي او د روغتون یو کارکوونکی د طالبانو له خوا شکنجه  او اعدام شول. د یوه قرباني د تره زوی عبدالرحمن وویل چې طالبانو د هغه  د تره  د زوی سترګې او ژبه ایستلي وو او مخکې له دې چې هغه په ډزو وولي  ترموټر یې لاندې کړی و. د افغان ځواکونو یو قوماندان عبدالحمید د طالبانو له خوا هرات ته څېرمه له نیول کېدو وروسته اعدام شو.   <ref name="Tolo_Taliban_closer_Herat" /><ref name="Tolo_Taliban_killed_5_Kabul_district" /> د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۶ نېټه، طالبانو په کابل کې د حکومت د رسنیو او اطلاعاتو د مرکز د مشر دواخان مینه پال د اګسټ د ۵ نېټې د وژنې پړه پر غاړه واخیسته.  چې په همدې ورځ،  طالبانو د زرنج ښار تر خپل کنټرول لاندې راوست. د بشري حقونو فعال لعل ګل لعل وویل، چې د طالبانو له خوا د ۳۰ سرتېرو اعدامول جنګي جنایت دی. د طلوع نیوز د معلوماتو له مخې، یو شمېر سرتېري تر وژل کېدو مخکې د طالبانو له لوري شکنجه شوي او سترګې یې ایستل  شوې. طالبانو ادعا وکړه چې دا سرتېري په جګړه کې وژل شوي دي.  <ref name="Tolo_Taliban_take_Nimroz" /><ref name="Tolo_head_media_assassinated" /> د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۲۱  نېټه په یوه ویډیو کې د بادغیس ولایت پخوانی امنیه قوماندان حاجي ملا اڅکزی لیدل کېږي، مخکې له دې چې د طالب جنګیالیو له خوا له نږدې واټن څخه په ډزو ووژل شي،  نیول شوی و او سترګې  يې تړل شوې وې. د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۳۰ نېټه خبر ورکړل شو چې د فراه ولایت پخوانی امنیه قومندان غلام سخي اکبري د کابل – کندهار پر لویه لار ووژل شو.    <ref>{{cite web|url=https://www.news.com.au/world/middle-east/afghanistan-taliban-execute-police-chief-despite-promising-not-to-seek-retribution/news-story/7473f8a8c66ec8d87a502cdfa6186112|title=Afghanistan: Taliban execute police chief despite promising not to seek retribution|publisher=new.au.com|accessdate=2021-10-17|archive-date=2021-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021001955/https://www.news.com.au/world/middle-east/afghanistan-taliban-execute-police-chief-despite-promising-not-to-seek-retribution/news-story/7473f8a8c66ec8d87a502cdfa6186112|url-status=live}}</ref><ref name="ITA">{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/world/asia-pacific/growing-reports-of-detentions-and-taliban-reprisals-against-former-regime-officials-1.4659245|title=Growing reports of detentions and Taliban reprisals against former regime officials|publisher=The Irish Times|accessdate=2021-10-17|archive-date=2021-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130061235/https://www.irishtimes.com/news/world/asia-pacific/growing-reports-of-detentions-and-taliban-reprisals-against-former-regime-officials-1.4659245|url-status=live}}</ref> د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر په ۲ نېټه ، د افغانستان محلي سندرغاړی فواد اندراب د اندراب په دره کې له خپل کور څخه تر ایستلو وروسته د طالب جنګیالیو له خوا اعدام شو.  <ref>{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2021/09/02/fear-of-music-afghan-folk-singer-executed-by-the-taliban.html|title=Fear of music: Afghan folk singer executed by the Taliban|publisher=The Jakarta Post|accessdate=2021-10-17|archive-date=2021-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903065531/https://www.thejakartapost.com/life/2021/09/02/fear-of-music-afghan-folk-singer-executed-by-the-taliban.html|url-status=live}}</ref> د ۲۰۲۱ کال د سپتمبر په ۵ نېټه، په فیروزکوه کې د بانو نګار په نوم د یوې امیندواره پخوانۍ پولیسې افسرې د وژلو په مهال په عربي ژبه غږېدونکي طالب جنګیالي تر سترګو شول. د نګار د کورنۍ له قوله، هغه د اتو میاشتو اومیندواره وه، چې دری تنه وسله وال طالبان د هغې  کور ته ورغلل، مخکې له دې چې نګار د خپل میړه او ماشومانو په مخ کې په وهلو او ډبولو ووژي ، د هغې د کور ټول غړي یې وتړل. <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58455826|title=Afghanistan: Taliban accused of killing pregnant police officer|work=BBC News|date=5 September 2021|accessdate=2021-10-17|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019061310/https://www.bbc.com/news/world-asia-58455826|url-status=live}}</ref> د بشري حقونو د څار سازمان د راپور پر بنسټ چې د ۲۰۲۱ کال په نومبر کې خپور شو، طالبانو یوازې د څلورو ولایتونو لکه غزني، هلمند، کندهار او کندز کې له نیولو وروسته، په دریو میاشتو کې د افغان امنیتي ځواکونو څه باندې ۱۰۰ پخواني غړي وژلي او یا یې تري تم کړي دي. د راپور پر بنسټ، طالبانو د استخباراتي عملیاتو او د دندو پاتې شوو اسنادو ته د لاس رسی له لارې د نیولو او اعدامولو هدفونه په ګوته کړل. د طالبانو له خوا د امنیتي ځواکونو ځينې پخواني غړي هم څو ورځې وروسته له هغه وژل شوې چې د خوندیتوب د تضمین لیک ترلاسه کولو لپاره یې ځانونه ثبت کړي وو.   <ref>{{cite journal|date=30 November 2021|title=Executions and Enforced Disappearances in Afghanistan under the Taliban|url=https://www.hrw.org/report/2021/11/30/no-forgiveness-people-you/executions-and-enforced-disappearances-afghanistan|journal=Human Rights Watch|access-date=20 June 2023|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228194005/https://www.hrw.org/report/2021/11/30/no-forgiveness-people-you/executions-and-enforced-disappearances-afghanistan|url-status=live}}</ref> == سرچينې == {{reflist|refs=<ref name="HRW_revenge_killings_comedian">{{cite web | title= Afghanistan: Mounting Taliban Revenge Killings – Insurgents Beat, Execute Popular Comedian in Kandahar | website= [[Human Rights Watch]] |date = 2021-07-30 | url = https://www.hrw.org/news/2021/07/30/afghanistan-mounting-taliban-revenge-killings | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210805194822/https://www.hrw.org/news/2021/07/30/afghanistan-mounting-taliban-revenge-killings |archive-date= 2021-08-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="Amnesty_Kunduz2015">{{cite web | title= Afghanistan: Harrowing accounts emerge of the Taliban's reign of terror in Kunduz | website= [[Amnesty International]] |date = 2015-10-01 | url = https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/10/afghanistan-harrowing-accounts-emerge-of-the-talibans-reign-of-terror-in-kunduz | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160126014459/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/10/afghanistan-harrowing-accounts-emerge-of-the-talibans-reign-of-terror-in-kunduz |archive-date= 2016-01-26 |url-status=live }}</ref> <ref name="AI_Taliban_war_crimes">{{cite web | title= Taliban Leaders Should Be Prosecuted for War Crimes in Afghanistan | website= [[Amnesty International]] |date = 2010-08-10 | url = https://www.amnesty.org/en/latest/news/2010/08/procesar-talibanes-crimenes-guerra-afganistan | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201204145420/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2010/08/procesar-talibanes-crimenes-guerra-afganistan |archive-date= 2020-12-04 |url-status=live }}</ref> <ref name="ICC_Afghanistan_201904">{{cite web| title =Focus: Alleged crimes against humanity and war crimes committed in Afghanistan since 1 May 2003| publisher = [[International Criminal Court]] | date = 2019-04-09| url=https://www.icc-cpi.int/afghanistan| access-date = 2019-04-09| archive-url= https://web.archive.org/web/20190409140106/https://www.icc-cpi.int/afghanistan | archive-date= 2019-04-09| url-status=live}}</ref> <ref name="AJE_ICC_Afghan_reopened">{{cite news | title= ICC authorises investigation into alleged Afghanistan war crimes | date= 2020-03-05 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2020/03/icc-authorises-investigation-alleged-afghanistan-war-crimes-200305101406253.html |access-date=2020-03-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200305161747/https://www.aljazeera.com/news/2020/03/icc-authorises-investigation-alleged-afghanistan-war-crimes-200305101406253.html |archive-date= 2020-03-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="HRW_first_day_of_takeover">{{cite web | title= III. The first day of the takeover | website= [[Human Rights Watch]] |year = 1998 | url = https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-02.htm | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210624074305/https://www.hrw.org/legacy/reports98/afghan/Afrepor0-02.htm |archive-date= 2021-06-24 |url-status=live }}</ref> <ref name="HRW_massacres_of_Hazaras">{{cite web | title= Afghanistan – Massacres of Hazaras in Afghanistan – Summary | website= [[Human Rights Watch]] |year = 2001 | url = https://www.hrw.org/reports/2001/afghanistan/afghan101.htm | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210805205919/https://www.hrw.org/reports/2001/afghanistan/afghan101.htm |archive-date= 2021-08-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="AAN_UNAMA_civilians_report">{{cite web | title= New UNAMA Civilian Casualties report: The human cost of the Taleban push to take territory | website= [[Afghanistan Analysts]] |date = 2021-07-26 | url = https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/new-unama-civilian-casualties-report-the-human-cost-of-the-taleban-push-to-take-territory | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210726020133/https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/new-unama-civilian-casualties-report-the-human-cost-of-the-taleban-push-to-take-territory |archive-date= 2021-07-26 |url-status=live }}</ref> <ref name="UNAMA_AF_civilians_midyear2021">{{cite web | title= Afghanistan – Protection of civilians in armed conflict midyear update: 1 January to 30 June 2021 | website= [[United Nations Assistance Mission in Afghanistan|UNAMA]] |date = 2021-07-25 | url = https://unama.unmissions.org/sites/default/files/unama_poc_midyear_report_2021_26_july.pdf | access-date = 2021-08-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210726183031/https://unama.unmissions.org/sites/default/files/unama_poc_midyear_report_2021_26_july.pdf |archive-date= 2021-07-26 |url-status=live }}</ref> <ref name="AIHRC_AF_civilians_midyear2021">{{cite web | title= Summary Report on Civilian Casualties in the First Six Months of 2021 | website= [[Afghan Independent Human Rights Commission]] | date= 2021-08-01 | url= https://www.aihrc.org.af/home/research_report/91124 | access-date= 2021-08-05 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210805224750/https://www.aihrc.org.af/home/research_report/91124 | archive-date= 2021-08-05 | url-status= dead }}</ref> <ref name="AIHRC_SpinBoldak_July2021">{{cite web | title= Violations of International Humanitarian Law in Spin Boldak District of Kandahar Province | website= [[Afghan Independent Human Rights Commission]] | date= 2021-07-31 | url= https://www.aihrc.org.af/home/thematic-reports/91121 | access-date= 2021-08-05 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210805215622/https://www.aihrc.org.af/home/thematic-reports/91121 | archive-date= 2021-08-05 | url-status= dead }}</ref> <ref name="Tolo_killed_800to900_TadinKhan">{{cite news | last1= Shaheed | first1= Anisa | title= Taliban Killed 'Possibly 800-900 People' in Kandahar: Tadin Khan | date= 2021-08-04 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-173981 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210805230004/https://tolonews.com/afghanistan-173981 |archive-date= 2021-08-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_sources_allege_100">{{cite news | last1= Shaheed | first1= Anisa | title= Sources Allege 100 Civilians Killed After Fall of Spin Boldak | date= 2021-07-22 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-173674 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210805232054/https://tolonews.com/afghanistan-173674 |archive-date= 2021-08-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_43_killed_by_Taliban_Ghazni">{{cite news | last1= Rahimi | first1= Zahra | title= '43 People Killed by Taliban' in Ghazni, Residents Claim | date= 2021-07-22 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-173736 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210725183714/https://tolonews.com/afghanistan-173736 |archive-date= 2021-07-25 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_Taliban_killed_5_Kabul_district">{{cite news | last1= Ansar | first1= Massoud | title= Residents Claim Taliban Killed 5 People in Kabul District | date= 2021-07-23 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-173730 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210725183634/https://tolonews.com/afghanistan-173730 |archive-date= 2021-07-25 |url-status=live }}</ref> <ref name="CNN_interpreter_beheaded">{{cite news | last1= Sidhu | first1= Sandi | last2= Coren | first2= Anna |last3=Regan |first3=Helen |last4=Bina |first4=Abdul Basir | title= Afghan interpreter for US Army was beheaded by Taliban. Others fear they will be hunted down too | date= 2021-07-23 |newspaper= [[CNN]] | url= https://edition.cnn.com/2021/07/22/asia/afghanistan-interpreters-taliban-reprisals-intl-hnk/index.html |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210805234744/https://edition.cnn.com/2021/07/22/asia/afghanistan-interpreters-taliban-reprisals-intl-hnk/index.html |archive-date= 2021-08-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="CNN_22_commandos_executed">{{cite news | last1= Coren | first1= Anna | last2= Sidhu | first2= Sandi |last3=Lister |first3=Tim |last4=Bina |first4=Abdul Basir | title= Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender | date= 2021-07-14 |newspaper= [[CNN]] | url= https://edition.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210805235522/https://edition.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html |archive-date= 2021-08-05 |url-status=live }}</ref> <ref name="NYT_body_Reuters_mutilated">{{cite news | last1= Mashal | first1= Mujib | title= Body of Reuters Photographer Was Mutilated in Taliban Custody, Officials Say | date= 2021-07-31 |newspaper= [[The New York Times]] | url= https://www.nytimes.com/2021/07/31/world/asia/danish-siddiqui-afghanistan-photographer.html |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210804134644/https://www.nytimes.com/2021/07/31/world/asia/danish-siddiqui-afghanistan-photographer.html |archive-date= 2021-08-04 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_EU_says_govt">{{cite news | last1= Ansar | first1=Massoud | title= EU Says Govt Can't Tell Media What The National Interest Is | date= 2021-07-29 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/index.php/afghanistan/attack-mediajournalists-173812 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210806003157/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/attack-mediajournalists-173812 |archive-date= 2021-08-06 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_Taliban_closer_Herat">{{cite news | last1= Salehi | first1=Naser Ahmad | title= Taliban Gets Closer to Herat City as Clashes Intensify | date= 2021-07-31 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-173868 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210806003948/https://tolonews.com/afghanistan-173868 |archive-date= 2021-08-06 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_head_media_assassinated">{{cite news | title= Head of Govt's Media, Information Center Assassinated | date= 2021-08-06 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174017 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210806155445/https://tolonews.com/afghanistan-174017 |archive-date= 2021-08-06 |url-status=live }}</ref> <ref name="Tolo_Taliban_take_Nimroz">{{cite news | title= Taliban Captures Capital of Nimroz Province | date= 2021-08-06 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174026 |access-date= 2021-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210806155403/https://tolonews.com/afghanistan-174026 |archive-date= 2021-08-06 |url-status=live }}</ref> <ref name="AmnestyInt_massacre_Hazara">{{cite web | title= Afghanistan: Taliban responsible for brutal massacre of Hazara men – new investigation | website= [[Amnesty International]] |date = 2021-08-19 | url = https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/08/afghanistan-taliban-responsible-for-brutal-massacre-of-hazara-men-new-investigation/ | access-date = 2021-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210820114827/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/08/afghanistan-taliban-responsible-for-brutal-massacre-of-hazara-men-new-investigation/ |archive-date= 2021-08-20 |url-status=live }}</ref> <ref name="BBC_severely_persecuted">{{cite news | title=Afghanistan: Taliban 'tortured and massacred' men from Hazara minority | date= 2021-08-20 |newspaper= [[BBC News]] | url= https://www.bbc.com/news/world-asia-58277463 |access-date= 2021-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210820122140/https://www.bbc.com/news/world-asia-58277463 |archive-date= 2021-08-20 |url-status=live }}</ref> {{void |templates: <ref name="...">{{cite news | last1= | first1= | last2= | first2= | pages= | language = | title= |trans-title = | date= | publisher= |newspaper= | url= |access-date= 2021... }}</ref> }}}} em5p6mmawpyly3el1t1kqnxr24wxupx 0 76714 371123 370546 2026-11-08T17:36:59Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261108) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371123 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}د اقلیمي بدلونونو رسنیز پوښښ د اقلیمي بدلونونو اړوند په عامه افکارو اغېز لرلی، ځکه چې دې موضوع ته اړونده علمي اجماع ښيي په وروستیو لسیزو کې نړیوالې تودوخې زیاتوالی موندلی او دغه چاره د انسانانو له خوا د ګلخانه یي ګازونو له خپراوي سرچینه اخلي. <ref name="Antilla">{{cite journal|author=Antilla, L.|year=2010|title=Self-censorship and science: A geographical review of media coverage of climate tipping points|journal=Public Understanding of Science|volume=19|issue=2|pages=240–256|doi=10.1177/0963662508094099|s2cid=143093512}}</ref> د اقلیمي بدلون د ارتباطي څانګې څېړنه ښيي چې دغه رسنیز پوښښ وده کړې او کره بڼه یې موندلې ده. <ref name="Climate Change 2022">{{Cite web|title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change: Technical Summary|url=https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_TechnicalSummary.pdf|access-date=2022-04-10|archive-date=2022-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404150706/https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_TechnicalSummary.pdf|url-status=dead}}</ref> یو شمېر څېړونکي او خبریالان هم باوري دي چې اقلیمي بدلونونو ته د اړوندو سیاستونو رسنیز پوښښ کافي او منصفانه دی، په داسې حال کې چې یو شمېر نور یې بیا مغرضانه بولي. <ref>{{cite journal|last1=Newman|first1=Todd P.|last2=Nisbet|first2=Erik C.|last3=Nisbet|first3=Matthew C.|date=26 September 2018|title=Climate change, cultural cognition, and media effects: Worldviews drive news selectivity, biased processing, and polarized attitudes|journal=Public Understanding of Science|volume=27|issue=8|pages=985–1002|doi=10.1177/0963662518801170|pmid=30253695|s2cid=52824926}}</ref><ref>{{cite journal|last=Lichter|first=S.R.|author2=Rothman|year=1984|title=The media and national defense|journal=National Security Policy|pages=265–282}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bozell|first=L.B.|author2=Baker, B.H.|year=1990|title=Thats the way it is(n't)|url=https://archive.org/details/bwb_Y0-EED-098|journal=Alexandria, VA}}</ref><ref name="Nissani-1999">{{cite journal|last=Nissani|first=Moti|date=Sep 1999|title=Media Coverage of the Greenhouse Effect|url=https://archive.org/details/sim_population-and-environment_1999-09_21_1/page/27|journal=Population and Environment|volume=21|issue=1|pages=27–43|doi=10.1007/BF02436119|s2cid=144096201}}</ref> == تاریخچه == دغه نظریه چې د ګلخانه یي ګازونو زیاتوالی د تودوخې د زیاتوالي لامل ګرځي د لومړي ځل لپاره د سویدڼي کیمیا پوه سوانتي آرنیوس له خوا په ۱۸۹۶ زکال کې وړاندې شوه، خو اقلیمي بدلونونه تر ۱۹۹۰مې لسیزې پورې د یوې سیاسي مسئلې په توګه مطرح نه شول. کلونه وخت یې ونیو څو دغې ځانګړې موضوع ته عامه پام واوړي. په متحده ایالاتو کې ټولیزو رسنیو د ۱۹۸۸ زکال تر وچکالۍ او په سنا کې د اقلیمي چارو د پروفیسور جیمز اي هانسن تر شهادت پورې د نړیوالې تودوخې موضوع ته ډېر پام نه کاوه؛ هانسن سنا ته په څرګندو ټکو سره اوسنۍ ګرمه هوا «چې زموږ ملت ورسره ښکېل دی» له نړیوالې تودوخې سره تړلې وبلله. په متحده ایالاتو کې د نړیوالې تودوخې موضوع وروسته له هغه د ټولو پام وړ وګرځېده چې د ۲۰۰۶ زکال پر مهال د پخواني مرستیال ولسمشر الګور په ګډون د ناخوښه کوونکي حقیقت (An Inconvenient Truth) تر عنوان لاندې یو مستند خپور شو. <ref>{{cite book|last1=Bodansky|first1=Daniel|title=International Relations and Global Climate Change|date=2001|publisher=[[The MIT Press]]|editor1-last=Luterbacher|editor1-first=Urs|pages=23–40|chapter=The History of the Global Climate Change Regime|access-date=22 November 2016|editor2-last=Sprinz|editor2-first=Detlef F.|chapter-url=http://graduateinstitute.ch/files/live/sites/iheid/files/shared/iheid/800/luterbacher/luterbacher%20chapter%202%20102.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327080814/http://graduateinstitute.ch/files/live/sites/iheid/files/shared/iheid/800/luterbacher/luterbacher%20chapter%202%20102.pdf|archive-date=27 March 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="McCrightDunlap2000p500">{{cite journal|author1=McCright, A. M.|author2=Dunlap R. E.|year=2000|title=Challenging global warming as a social problem: An analysis of the conservative movement's counter-claims|url=http://www.climateaccess.org/sites/default/files/McCright_Challenging%20Global%20Warming.pdf|journal=Social Problems|volume=47|issue=4|pages=499–522|doi=10.2307/3097132|jstor=3097132}} See p.&nbsp;500.</ref> بریتانوي مطبوعاتو هم د ۱۹۸۸ زکال په وروستیو کې وروسته له هغه چې مارګاریت تارچر په سلطنتي ټولنه کې د انسانانو له خوا د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې له اقدام ملاتړ وکړ، په خپل رسنیز پوښښ کې بدلون راووړ.<ref>{{Cite web|title=Speech to the Royal Society {{!}} Margaret Thatcher Foundation|url=https://www.margaretthatcher.org/document/107346|access-date=2022-09-20|website=www.margaretthatcher.org}}</ref><ref name="Carvalho2007">{{cite journal|author=Carvalho, Anabela|year=2007|title=Ideological cultures and media discourses on scientific knowledge|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00571102/file/PEER_stage2_10.1177%252F0963662506066775.pdf|journal=Public Understanding of Science|volume=16|issue=2|pages=223–43|doi=10.1177/0963662506066775|s2cid=220837080|hdl=1822/41838}}</ref> په ۲۰۰۷ زکال کې بي بي سي د پلانېټ ریلیف (Planet Relief) په نامه اقلیمي بدلونونو ته اړونده خپله ځانګړې تلویزیوني خپرونه بنده کړه. د بي بي سي نیوز نایټ د خبري خپرونو مسئول وویل: «په رښتیا سره د بي بي سي دنده د سیارې ژغورنه نه ده. زه فکر کوم چې ډیر خلک همدا فکر لري، خو باید د دغې چارې مخه ونیول شي». لیکوال مارک لیناس وویل، «په دغه دریځ کې د بدلون یوازنی لامل دا دی چې د ښي اړخو سخت دریځو شک پالونکو یوه کوچنۍ خو ډېره جنجالي ډله شتون لري چې د یو شمېر اقدماتو پر وړاندې لابي ګري کوي، له همدې امله بي بي سي هم د یو ډارن په توګه چلن کوي او ثابت دریځ نشي نیولی». <ref>{{cite news|last=Black|first=Richard|date=5 September 2007|title=BBC switches off climate special|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6979596.stm|access-date=15 December 2011}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/media/2007/sep/05/bbc.television2 BBC drops climate change special]. ''[[The Guardian]]''. 5 September 2007. Retrieved 15 December 2011.</ref><ref>McCarthy, Michael, [http://environment.independent.co.uk/climate_change/article2934318.ece Global Warming: Too Hot to Handle for the BBC] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915053005/http://environment.independent.co.uk/climate_change/article2934318.ece|date=15 September 2007}}, ''The Independent'', 6 September 2007</ref> د اقلیمي بدلون اړوند رسنیز پوښښ اوج د ۲۰۰۷ زکال پر مهال و چې د اقلیمي بدلونونو د بین الدولتي پلاوي له څلورم راپور او همدارنګه یې د پخواني مرستیال ولسمشر الګور په ګډون د ناخوښه کوونکي حقیقت له مستند څخه سرچینه اخیسته. دغه پوښښ یوځل بیا د ۲۰۰۹ زکال پر مهال خپل اوج ته ورسېد چې له پخوانۍ کچې ۵۰٪ زیات و او کېدای شي دا هم د ۲۰۰۹ زکال په نومبر میاشت کې د اقلیمي څېړنو د واحد برېښنالیکونو ته د اړوند جنجال او د ۲۰۰۹ زکال په ډسمبر میاشت کې د ملګرو ملتونو له خوا د اقلیمي بدلونونو د کنفرانس له امله وي. <ref name="Boykoff2010India">{{cite journal|doi=10.1007/s10584-010-9807-8|author=Boykoff, M.|title=Indian media representations of climate change in a threatened journalistic ecosystem|journal=Climatic Change|volume=99|issue=1|pages=17–25|year=2010|url=http://sciencepolicy.colorado.edu/admin/publication_files/resource-2812-2010.11.pdf|bibcode=2010ClCh...99...17B|s2cid=154624611|access-date=2010-08-15|archive-date=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810160540/http://sciencepolicy.colorado.edu/admin/publication_files/resource-2812-2010.11.pdf|url-status=live}}</ref><ref>[http://mediamatters.org/research/2016/03/07/study-how-broadcast-networks-covered-climate-ch/208881 STUDY: How Broadcast Networks Covered Climate Change In 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613094946/https://www.mediamatters.org/research/2016/03/07/study-how-broadcast-networks-covered-climate-ch/208881|date=2019-06-13}} March 7, 2016 [[Media Matters for America]]</ref><ref>{{cite web|url=http://sciencepolicy.colorado.edu/media_coverage/|title=2004–2010 World Newspaper Coverage of Climate Change or Global Warming|work=Center for Science and Technology Policy Research|publisher=[[University of Colorado at Boulder]]|access-date=2010-08-15|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831031804/https://sciencepolicy.colorado.edu/media_coverage/|url-status=live}}</ref> په کلراډو بولډر پوهنتون کې د رسنیو او اقلیمي بدلونونو مشاهداتي ډلې په ۲۰۱۷ زکال کې وموندله چې «اقلیمي بدلونونو او نړیوالې تودوخې ته د رسنیو پام زیات شوی دی» او د جون د میاشتې پر مهال یې د دغو دواړو موضوع ګانو اړوند د پام وړ رسنیز پوښښ وویل. دغه زیاتوالی په قصدي ډول د ۲۰۱۵ زکال پر مهال د پاریس له اقلیمي هوکړې څخه د متحده ایالاتو د ولسمشر ډونالډ ټرامپ د وتو د پرېکړې رسنیز پوښښ او همدارنګه له جي اووه ناستې وروسته د متحده ایالاتو مخ پر زیاتوالي انزوا ته اړوند بلل کیږي».<ref>{{cite web|last1=Boykoff|first1=M.|last2=Andrews|first2=K.|last3=Daly|first3=M.|last4=Katzung|first4=J.|last5=Luedecke|first5=G.|last6=Maldonado|first6=C.|last7=Nacu-Schmidt|first7=A.|title=A Review of Media Coverage of Climate Change and Global Warming in 2017|url=http://sciencepolicy.colorado.edu/icecaps/research/media_coverage/summaries/special_issue_2017.html|publisher=Media and Climate Change Observatory, Center for Science and Technology Policy Research, Cooperative Institute for Research in Environmental Sciences, University of Colorado|access-date=2018-03-02|archive-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806225441/https://sciencepolicy.colorado.edu/icecaps/research/media_coverage/summaries/special_issue_2017.html|url-status=live}}</ref><ref name="sciencepolicy.colorado.edu">{{Cite web|title=MeCCO Monthly Summaries :: Media and Climate Change Observatory|url=http://sciencepolicy.colorado.edu/icecaps/research/media_coverage/summaries/special_issue_2017.html|access-date=2021-04-21|website=sciencepolicy.colorado.edu|archive-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806225441/https://sciencepolicy.colorado.edu/icecaps/research/media_coverage/summaries/special_issue_2017.html|url-status=live}}</ref> د ټرامپ د ولسمشرۍ پر مهال د اقلیمي بدلونونو اړوند رسنیز پوښښ پام وړ و، ځکه چې ډېری رسنیو د اقلیمي پېښو پر ځای په دغه برخه کې د ټرامپ په پرېکړو او چارو تمرکز درلود. د رسنیو په تمرکز کې یاد بدلون د ټرامپ د خرابیو «Trump Dump» په نوم یادېده او هغه مهال خپل اوج ته ورسېد چې ولسمشر په ټویټر کې خپل فعالیت ته زور ورکړ. یوازې په ۲۰۱۷ زکال کې د مطبوعاتو په برخه کې د پنځو مخکښو هېوادونو رسنیو ۱۹۱۸۷ ځله د ټرمپ نوم په خپلو رسنیزو موضوعاتو کې یاد کړی و چې د ده له نوم ورسته د «اقلیم» کلمه ډېره یاده شوې وه. <ref>{{Cite web|last=Kaufman|first=Mark|date=2020|title=The guardians of Wikipedia's climate change page|url=https://mashable.com/feature/climate-change-wikipedia/|url-status=live|access-date=2021-04-22|website=[[Mashable]]|language=en|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418190338/https://mashable.com/feature/climate-change-wikipedia/}}</ref> == رایج تحریفات == === واقعي === هغه پوهان او څېړونکي چې د ناکافي علمي راپورونو څخه ناهیلي کیږي، استدلال کوي چې دغه چاره کېدای شي حد اقل د دریو اساسي تحریفاتو یا تېروتنو لامل وګرځي. لومړی دا چې خبریالان د علمي تېروتنو په ترسره کولو سره واقعیت تحریف کوي. دویم دا چې هغوی د انسانانو د علاقې وړ مواردو د وړاندې کولو په موخه د علمي محتوا پر ځای تحریف ته مخه کوي او دریم هم دا چې دوی د خپلې شدیدې لیوالتیا پر مټ د متوازن پوښښ جوړښت تحریف کوي. بورډ، اوکانر او فیشر (۱۹۹۸ زکال) استدلال کوي چې مسئول وګړي د هغو د کره لاملونو پېژندو ته اړتیا لري، د بېلګې په توګه تر هغه مهاله چې عامه وګړي وپوهېږي کوم څه د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي نه شو کولای په دې تمه واوسو چې هغوی دې د هغو د اغېزو د کمښت په موخه داوطلبانه اقدامات ترسره کړي. <ref name="Boykoff2004">{{cite journal|last=Boykoff|first=M.T.|author2-link=Jules Boykoff|author2=Boykoff, J.M.|title=Balance as bias: Global warming and the US prestige press|journal=[[Global Environmental Change]]|year=2004|volume=14|issue=2|pages=125–136|doi=10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001}}</ref><ref>{{cite journal|last=Moore|first=B|author2=Singletary, M.|title=Scientific sources' perceptions of network news accuracy|journal=Journalism Quarterly|year=1985|volume=62|issue=4|pages=816–823|doi=10.1177/107769908506200415|s2cid=144093163}}</ref><ref>{{cite journal|last=Nelkin|first=D|title=Selling science: How the press covers science and technology|url=https://archive.org/details/sellingscienceho0000nelk|journal=New York: W.H. Freeman|year=1995}}</ref><ref name="Schneider">{{cite web|last=Schneider|first=S|title=Mediarology: The role of citizens, journalists, and scientists in debunking climate change myths|url=http://stephenschneider.stanford.edu/Mediarology/Mediarology.html|access-date=2011-04-03|archive-date=2019-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001074720/http://stephenschneider.stanford.edu/Mediarology/Mediarology.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Singer E, Endreny PM|title=Reporting on risk: How the mass media portray accidents, diseases, disasters and other hazards.|year=1993|publisher=Russell Sage|location=New York|url=http://scholars.unh.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1199&context=risk|access-date=2018-02-05|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414170608/https://scholars.unh.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1199&context=risk|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tankard|first=J. W.|author2=Ryan, M.|title=News source perceptions of accuracy in science coverage|journal=Journalism Quarterly|year=1974|volume=51|issue=2|pages=219–225|doi=10.1177/107769907405100204|s2cid=145113868}}</ref><ref name="Bord1998">{{cite journal|last=Bord|first=R.J.|author2=O'Connor|author3=Fisher|title=Public perceptions of global warming: United States and international perspectives|journal=Climate Research|year=1998|volume=11|issue=1|pages=75–84|doi=10.3354/cr011075|bibcode=1998ClRes..11...75B|doi-access=free}}</ref> په ۲۰۲۲ زکال کې د ملګرو ملتونو د اقلیمي پلاوي راپور څرګنده کړه چې «د اقلیمي بدلونونو د پوهې کره لېږد په پام وړ توګه د اقلیمي بدلونونو سره د مقابلې په برخه کې د یو شمېر خوځښتونو له خوا په پخوانیو سیسټمونو او همدارنګه د نوو ټولنیزو رسنیو په چاپېریال کې د ناسمو اطلاعاتو د وړاندې کولو له امله کمزوری شوی دی».<ref name="Climate Change 20222">{{Cite web|title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change: Technical Summary|url=https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_TechnicalSummary.pdf|access-date=2022-04-10|archive-date=2022-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404150706/https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_TechnicalSummary.pdf|url-status=dead}}</ref> === روایتي === د شومېکر او ریسي په خبره، بحث د خبري مدیر مسئولانو ترمنځ د کیسې په غوره کولو کې یو له اغېزمنو اصلي متغیرونو څخه دی چې له دې سره په خوا کې انساني علاقه، اهمیت، په وخت توب، شهرت او نږدېوالی هم اغېز لري. ورته مهال د اقلیمي بدلونونو رسنیز پوښښ د «شخصي کولو» له امله د خبریالۍ د اصولو تر پښو لاندې کوونکی بلل کیږي. دغه ځانګړنه د ډبلیو. ال بنټ له خوا «د انساني هڅو، تراژیدیو او بریاوو په ګټه د د یو لوی ټولنیز، اقتصادي یا سیاسي انځور د کم اهمیت ګڼلو د لېوالتیا په توګه» تعریف کیږي. د سیاسي خبریالۍ کلتور له ډېرې مودې راهیسې د جنجالي موضوعاتو اړوند د متوازن پوښښ مفهوم کاروي. د دغه ډول پوښښ له مخې شدید یو اړخي نظر په دې شرط چې د مخالف لوري نظر شتون ولري وړاندې کیږي. خو په وروستیو کې یو شمېر پوهان او څېړونکي د خبریالۍ دغه اصلي ارزښت یو شمېر هغو مهمو موضوعاتو ته په پام ننګوي چې د علمي ټولنې ډیری غړي یې اړوند یوه خوله دي او د هغو اړوند بشپړې مستدلې اجماع ته رسېدلي دي. <ref>{{cite book|vauthors=Shoemaker PJ, Reese SD|title=Mediating the message: Theories of influence on mass media content|url=https://archive.org/details/mediatingmessage0000shoe|year=1996|publisher=Longman.|location=New York|page=[https://archive.org/details/mediatingmessage0000shoe/page/261 261]}}</ref><ref>W.L Bennet, "News: The Politics of Illusion" 5th edition, (2002). Longman, New York. p.45</ref> له ۱۹۸۸ زکال څخه تر ۲۰۰۲ زکال پورې د متحده ایالاتو د څلورو مخکښو اخبارونو د ۶۳۶ مقالو په ارزونې سره دوه څېړونکو وموندله چې ډېری مقالاتو په اقلیمي بدلونونو باندې شکمنو کسانو ته هومره وخت ورکړی په کومه کچه چې دوی په دغه برخه کې د وخت علمي لیدلوری ته ورکړی دی. <ref name="Schneider2">{{cite web|last=Schneider|first=S|title=Mediarology: The role of citizens, journalists, and scientists in debunking climate change myths|url=http://stephenschneider.stanford.edu/Mediarology/Mediarology.html|access-date=2011-04-03|archive-date=2019-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001074720/http://stephenschneider.stanford.edu/Mediarology/Mediarology.html|url-status=live}}</ref><ref name="Boykoff20042">{{cite journal|last=Boykoff|first=M.T.|author2-link=Jules Boykoff|author2=Boykoff, J.M.|title=Balance as bias: Global warming and the US prestige press|journal=[[Global Environmental Change]]|year=2004|volume=14|issue=2|pages=125–136|doi=10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001}}</ref> په ۲۰۲۰ زکال کې په لیکل شوو مقالو باندې د متحده ایالاتو د علومو اکاډمۍ یوې څېړنې وموندله چې د اقلیمي بدلون په تړاو د مخالفو چارو تر پوښښ لاندې راوړونکو اخبارونو شمېر د هغو اخبارونو پر نسبت زیات دی چې له دغو اقدماتو ملاتړ کوي. دغې څېړنې یادې موضوع ته د کاذب تعادل په توګه اشاره کړې. <ref>{{cite journal|last=Rensberger|first=B|title=Reporting Science Means Looking for Cautionary Signals|journal=Nieman Reports|year=2002|pages=12–14|url=http://niemanreports.org/articles/reporting-science-means-looking-for-cautionary-signals-2/|access-date=2018-02-05|archive-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806225452/https://niemanreports.org/articles/reporting-science-means-looking-for-cautionary-signals-2/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1179/030801805X42036|title=Scientists and the media: the struggle for legitimacy in climate change and conservation science|year=2005|last1=Ladle|first1=R. J.|last2=Jepson|first2=P.|last3=Whittaker|first3=R. J.|journal=Interdisciplinary Science Reviews|volume=30|issue=3|pages=231–240|bibcode=2005ISRv...30..231L|s2cid=11994908}}</ref><ref name="Boykoff2009">{{Cite journal|last=Boykoff|first=Maxwell T.|year=2009|title=We Speak for the Trees: Media Reporting on the Environment|journal=Annual Review of Environment and Resources|volume=34|issue=1|pages=431–457|doi=10.1146/annurev.environ.051308.084254|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wetts|first=Rachel|date=2020-07-23|title=In climate news, statements from large businesses and opponents of climate action receive heightened visibility|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=117|issue=32|pages=19054–19060|language=en|doi=10.1073/pnas.1921526117|issn=0027-8424|pmid=32719122|pmc=7431090|bibcode=2020PNAS..11719054W|doi-access=free}}</ref> د هغې څېړنې پر مټ چې د ټاډ نیومن، اریک نېسبت او متیو نېسبت له خوا ترسره شوې ښيي چې د خلکو ډله ئیز ترجېحات د دې څرګندويي کوي چې په ډېر احتمال سره به دوی له کومې رسنۍ ګټنه کوي. ډېری رسنۍ له ځانګړې ډله ئیزې ایډیالوژۍ سره همغږې کیږي. دغه چاره لامل ګرځي چې خلک هغه انتخاب ته مخه کړي کوم چې د اقلیمي بدلون د باورونو په څېر د نړیوالو مسایلو اړوند نظریاتو باندې اغېز کوي. <ref>{{cite journal|last1=Newman|first1=Todd P.|last2=Nisbet|first2=Erik C.|last3=Nisbet|first3=Matthew C.|title=Climate change, cultural cognition, and media effects: Worldviews drive news selectivity, biased processing, and polarized attitudes|journal=Public Understanding of Science|date=November 2018|volume=27|issue=8|pages=985–1002|doi=10.1177/0963662518801170|pmid=30253695|s2cid=52824926}}</ref> اقلیم پوهان له ۱۹۹۰ زکال راهیسې د اقلیمي بدلونونو اړوند بېړنۍ خبرتیاوې وړاندې کوي په داسې حال کې چې رسنۍ بیا ورته مهال خپلې خپرونې د هیجان پارونکې تفرېح په توګه وړاندې کوي. <ref>{{cite web|last1=Richardson|first1=John H.|date=20 July 2018|title=When the End of Human Civilization Is Your Day Job|url=https://www.esquire.com/news-politics/a36228/ballad-of-the-sad-climatologists-0815/|website=Esquire}}</ref> === خبرداری پالنه === ==== اقلیمي اقدام ته د لاسرسي په موخه ==== آلارمېزم یا خبرداری پالنه (په انګریزي: Alarmism) د صریحې لهجې او د عذاب راتلو د انځور په ګډون له غوړې ژبې (یا په سمه توګه بیان کوونکې ژبې) څخه ګټنه کوي. په هغه راپور کې چې د ګیل ایروټ او ناټ سیګنېټ له خوا د عامه پالیسیو څېړنیز انستیتیوت ته چمتو شوی و راغلي و چې له خبرداري ورکوونکې ژبې څخه تر ډېره پورې په ورځپاڼو، عامه مجلو او مبارزاتي ادبیاتو کې د دولت او د چاپېریال ساتونکو ډلو له خوا د چاپېریالي موضوعاتو د وړاندې کولو په موخه ګټنه کیږي. ادعا کیږي هغه مهال چې له دغه ډول ژبې څخه د اقلیمي بدلونونو په برخه کې ګټنه کیږي، کولای شي د بېړنیتوب لا زیات احساس رامنځته کړي. <ref>{{Cite news|url=http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2018/jul/09/there-are-genuine-climate-alarmists-but-theyre-not-in-the-same-league-as-deniers|title=There are genuine climate alarmists, but they're not in the same league as deniers|last=Nuccitelli|first=Dana|date=July 9, 2018|newspaper=The Guardian|access-date=May 15, 2021|archive-date=April 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428145142/https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2018/jul/09/there-are-genuine-climate-alarmists-but-theyre-not-in-the-same-league-as-deniers|url-status=live}}</ref><ref name="Ereaut20062">{{Cite web|last1=Ereaut|first1=Gill|last2=Segrit|first2=Nat|year=2006|title=Warm Words: How are we Telling the Climate Story and can we Tell it Better?|url=https://www.ippr.org/files/images/media/files/publication/2011/05/warm_words_1529.pdf|website=Institute for Public Policy Research|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805080101/https://www.ippr.org/files/images/media/files/publication/2011/05/warm_words_1529.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Dilling & Moser">{{Cite book|last1=Lisa Dilling|author-link1=Lisa Dilling|last2=Susanne C. Moser|title=Creating a climate for change: communicating climate change and facilitating social change|url=https://archive.org/details/creatingclimatef0000unse|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-86923-2|pages=[https://archive.org/details/creatingclimatef0000unse/page/1 1]–27|chapter=Introduction}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1177/1075547008329201|title="Fear Won't Do It": Promoting Positive Engagement with Climate Change Through Visual and Iconic Representations|url=https://archive.org/details/sim_science-communication_2009-03_30_3/page/355|year=2009|last1=O'Neill|first1=S.|last2=Nicholson-Cole|first2=S.|journal=Science Communication|volume=30|issue=3|pages=355–379|s2cid=220752087}}</ref><ref name="Hartmann2010">{{Cite journal|last=Hartmann|first=Betsy|year=2010|title=Rethinking climate refugees and climate conflict: Rhetoric, reality and the politics of policy discourse|journal=Journal of International Development|volume=22|issue=2|pages=233–246|issn=0954-1748|doi=10.1002/jid.1676}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} 5noukv0htgwy7fbxl9ro7nwnh8gwuec 0 76717 371037 367254 2026-11-08T16:19:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371037 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}پروډنس کرانډل (زوکړه: د ۱۸۰۳ زکال د سپټمبر ۳مه – مړینه: د ۱۸۹۰ زکال د جنوري ۲۷مه نېټه) امریکايي فعاله او د ښوونځي ښوونکې وه. دې په متحده ایالاتو کې د تورپوستو لومړنی ښوونځی («د رنګین پوستو نجونو ښوونځی») اداره کاوه چې د کانکټیکاټ په کانټربری کې یې موقعیت درلود. <ref name="Green">{{cite journal|last=Green|first=Arnold W.|title=Nineteenth Century Canterbury Tale|journal=[[Phylon]]|volume=7|number=1|date=January–March 1966|pages=58–63|doi=10.2307/271285|jstor=271285}}</ref> هغه مهال چې کرانډل د سارا هریس په نامه ۲۰ کلنه افریقايي الاصله امریکايي نجلۍ د ۱۸۳۲ زکال پر مهال په خپل ښوونځي کې شامله کړه؛ له دغه مهال څخه وروسته دغه ټولګی په متحده ایالاتو کې د لومړني ګډ ټولګي په توګه په پام کې نیول کېږي. ورته مهال د سپین پوستو ماشومانو کورنیو له دغه ښوونځي څخه د خپلو ماشومانو ویستو ته مخه کړه. پروډنس چې یوه «سخت سرې» نجلۍ وه د دې پر ځای چې یوازې له دغې تورپوستې زده کوونکې وغواړي ښوونځی پرېږدي، پرېکړه یې وکړه چې که چېرې سپین پوستې نجونې له تور پوستو سره په یوه ټولګي کې ګډون نه کوي نو دا به یوازې تورپوستو نجونو ته زده کړې ورکړي. هغه ونیول شوه او یوه شپه یې هم په بند کې تېره کړه. ډېر ژر د سیمې د خلکو تاوتریخوالي اړ کړه خپل ښوونځی وتړي؛ همدا و چې له کانکټیکات څخه یې کډه وکړه او بیا هېڅکله هم دلته راستنه نه شوه. <ref name="Wormley">Wormley, G. Smith. ''The Journal of Negro History'', "Prudence Crandall", Vol. 8, No. 1, January 1923, pp. 72–80. {{JSTOR|2713460}}</ref><ref name="Tisler">Tisler, C.C. "Prudence Crandall, Abolitionist", ''Journal of the Illinois State Historical Society (1908–1984)'', Vol. 33, No. 2, June 1940, pp. 203–206. {{JSTOR|40187935}}</ref><ref name="Small">{{cite journal|last1=Small|first1=Edwin W.|last2=Small|first2=Miriam R.|title=Prudence Crandall Champion of Negro Education|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1944-12_17_4/page/506|journal=[[New England Quarterly]]|volume=17|number=4|date=December 1944|pages=506–529|doi=10.2307/361805|jstor=361805}}</ref><ref name="62pages">{{cite book|title=The trial of Reuben Crandall, M.D. : charged with publishing seditious libels, by circulating the publications of the American Anti-Slavery Society, before the Circuit Court for the District of Columbia, held at Washington, in April, 1836, occupying the court the period of ten days|year=1836|page=35|location=New York|publisher=H. R. Piercy|url=https://www.loc.gov/resource/rbcmisc.lst0092/?st=gallery|access-date=March 10, 2020|archive-date=September 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902102603/https://www.loc.gov/resource/rbcmisc.lst0092/?st=gallery|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=State Heroine Prudence Crandall|url=https://connecticuthistory.org/state-heroine-prudence-crandall/|website=ConnecticutHistory.org|access-date=2 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129030241/https://connecticuthistory.org/state-heroine-prudence-crandall/|archive-date=2023-11-29|language=en-US|date=2020-09-03}}</ref> ډېره موده وروسته د هارټفورډ د یوه وګړي مارک ټواین په لابي ګرۍ د کانکټیکاټ قانون جوړونکو د کرانډل د ستاینې او همدارنګه هغې ته د تقاعد د حقونو د ورکړې په موخه یو پرېکړه تصویب کړه. ټواین دې ته وړاندیز وکړ چې د خپل تقاعد د مهال په موخه په کانټربري کې خپل پخوانی کور وپېري، خو هغې رد کړ. نوموړې څو کاله وروسته په ۱۸۹۰ زکال کې مړه شوه. <ref>{{cite web|date=May 15, 2011|title=Prudence Crandall and the Canterbury Female Boarding School|publisher=Country Cultures|access-date=July 15, 2019|url=https://country-cultures.blogspot.com/2011/05/prudence-crandall-and-canterbury-female.html|archive-date=July 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720121726/https://country-cultures.blogspot.com/2011/05/prudence-crandall-and-canterbury-female.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Small2">{{cite journal|last1=Small|first1=Edwin W.|last2=Small|first2=Miriam R.|title=Prudence Crandall Champion of Negro Education|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1944-12_17_4/page/506|journal=[[New England Quarterly]]|volume=17|number=4|date=December 1944|pages=506–529|doi=10.2307/361805|jstor=361805}}</ref> دا په ۱۹۹۵ زکال کې د کانکټیکات د عمومي اسمبلۍ له خوا د کانکټیکات رسمي اتله وبلل شوه. == لومړنی ژوند == پروډنس کرانډل د ۱۸۰۳ زکال د سپټمبر په دریمه نېټه د پارډون او ایستر کارپنټر کرنډال په کورنۍ کې وزیږېده؛ والدین یې کواکران و چې د هاپکیټنون ښار د روډ آیلنډ په کارپېنټر میلز سیمه کې اوسېدل. دې د روبین په نامه یو کشری ورور هم درلود. هغه مهال چې پروډنس نږدې ۱۰ کلنه وه، کورنۍ یې د کانکټیکاټ کانټربري ته څېرمه کډه وکړه. له دې امله چې پلار یې د سیمه ئیز دولتي ښوونځي اړونډ چندان لېوالتیا نه لرله، د هغې د زده کړو لګښت یې د کانټربري ختیځ لوري ته په پنځه مایله فاصله کې د بلک هېل په نامه د کواکرانو ښوونځي ته ورکړ. په دغه ښوونځي کې د نوموړې ښوونکی رولانډ ګرین د غلامۍ پر ضد و او څه موده وروسته یې د تورپوستو زده کړو ته د اړتیا اړوند وینا وکړه چې بیا د ویلیام لویډ ګاریسون په لېبراټور (آزادي ورکوونکی) نومي اخبار کې خپره شوه؛ ده له ایزاک سي. ګلاسګو څخه مننه کړې وه چې خپلې دوې لوڼې یې د رنګین پوستو لپاره د کرانډل ښوونځي ته لېږلې دي. <ref name="Williams">{{cite book|title=Prudence Crandall's legacy: the fight for equality in the 1830s, ''Dred Scott'', and ''Brown v. Board of Education''|url=https://archive.org/details/prudencecrandall0000will|first=Donald E|last=Williams, Jr.|location=[[Middletown, Connecticut]]|publisher=[[Wesleyan University Press]]|year=2014|isbn=978-0-8195-7470-1}}</ref><ref name="Greene">{{cite news|title=An Address to the Free People of Color in New England and other free States in America.|first=Rowland|last=Greene|newspaper=[[The Liberator (newspaper)|The Liberator]]|date=October 8, 1836|page=2|url=https://www.newspapers.com/clip/36004252/an_address_to_free_people_of_color_on/|via=newspapers.com|access-date=September 15, 2019|archive-date=July 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720143842/https://www.newspapers.com/clip/36004252/an-address-to-free-people-of-color-on/|url-status=live}}</ref> هغه مهال چې کرانډل ۲۲ کلنه وه، د یو کال لپاره یې د نیوانګلنډ د کلنۍ ناستې په نامه ټولنې په ښوونځي کې زده کړې وکړې؛ دغه ښوونځی د روډ آیلنډ په پراویډنس کې کواکر بورډنګ ښوونځی و. یاد ښوونځی د موسی براون په مرسته جوړ شوی و چې د غلامۍ مخالف او همدارنګه د براون پوهنتون یو له بنسټګرو څخه و؛ د دغه ښوونځي نوم په ۱۹۰۴ زکال کې د موسی براون ښوونځي ته واوښت. له فراغت وروسته پراوډنس کرانډل د پلینفیلډ په یوه ښوونځي کې په تدریس لاس پورې کړ. دا په ۱۸۳۰ زکال کې باپتېسته شوه. <ref name="Rycenga">{{cite journal|last=Rycenga|first=Jennifer|title=A Greater Awakening: Women's Intellect as a Factor in Early Abolitionist Movements, 1824–1834|journal=Journal of Feminist Studies in Religion|url=https://muse.jhu.edu/article/188896|via=[[Project MUSE]]|volume=21|pages=31–59|number=2|jstor=25002532|year=2005|doi=10.2979/FSR.2005.21.2.31|s2cid=143451076|access-date=March 7, 2020|archive-date=June 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213225/https://muse.jhu.edu/article/188896|url-status=live}}</ref><ref name=":0">"The Drama of Prudence Crandall." Prudence Crandall Collection, Box 3. ''Linda Lear Center for Special Collections & Archives'', Connecticut College.</ref><ref name="Williams2">{{cite book|title=Prudence Crandall's legacy: the fight for equality in the 1830s, ''Dred Scott'', and ''Brown v. Board of Education''|url=https://archive.org/details/prudencecrandall0000will|first=Donald E|last=Williams, Jr.|location=[[Middletown, Connecticut]]|publisher=[[Wesleyan University Press]]|year=2014|isbn=978-0-8195-7470-1}}</ref><ref name="Small3">{{cite journal|last1=Small|first1=Edwin W.|last2=Small|first2=Miriam R.|title=Prudence Crandall Champion of Negro Education|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1944-12_17_4/page/506|journal=[[New England Quarterly]]|volume=17|number=4|date=December 1944|pages=506–529|doi=10.2307/361805|jstor=361805}}</ref> == د بورډېنګ ښوونځي تاسیس == پروډنس په ۱۸۳۱ زکال کې له خپلې خور المیرا کرانډل سره یوځای د الیشا پېن کور وپېره څو د کانټربري د نجونو بورډنګ ښوونځی تاسیس کړي؛ د ښوونځي د جوړولو غوښتنه د دغې سیمې اشرافي وګړو د نجونو د روزلو په موخه کړې وه. هغې د خپلې خور او یوې خدمتکارې په مرسته شاوخوا ۴۰ ماشومانو ته د جغرافیې، تاریخ، صرف او نحوې، حساب او لیک لوست په ګډون د بېلابېلو موضوعاتو اړوند زده کړې ورکولې. د دغه ورځني او شپني ښوونځي د مدیرې په توګه، پروډنس کرانډل د ځوانو نجونو د روزنې په برخه کې بریالۍ وګڼل شوه او یاد ښوونځي د ۱۸۳۲ زکال تر سپټمبر میاشتې پورې بشپړه وده وکړه. <ref name="Green2">{{cite journal|last=Green|first=Arnold W.|title=Nineteenth Century Canterbury Tale|journal=[[Phylon]]|volume=7|number=1|date=January–March 1966|pages=58–63|doi=10.2307/271285|jstor=271285}}</ref><ref name=":02">"The Drama of Prudence Crandall." Prudence Crandall Collection, Box 3. ''Linda Lear Center for Special Collections & Archives'', Connecticut College.</ref><ref name="Small4">{{cite journal|last1=Small|first1=Edwin W.|last2=Small|first2=Miriam R.|title=Prudence Crandall Champion of Negro Education|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1944-12_17_4/page/506|journal=[[New England Quarterly]]|volume=17|number=4|date=December 1944|pages=506–529|doi=10.2307/361805|jstor=361805}}</ref> == وروسته کلونه == فرانسېس الکساندر د ۱۸۳۴ زکال په اپرېل میاشت کې د کرانډل یو لوی انځور رسامي کړ؛ ده دغه چاره د ویلیام ګاریسون په وړاندیز ترسره کړه چې د غلامۍ ضد له بېلابېلو ټولنو څخه یې پیسې راغونډې کړې وې. له دې چارې وروسته دا اړ شوه څو په یو لړ غونډو کې د ګډون په موخه بوسټون ته ولاړه شي، چېرې چې نوموړې هره شپه «د غلامۍ ضد ډلو د ناستو په محور واوښته». همدا و چې په بوسټون کې غلامۍ ضد ډلو دا د غلامۍ د له منځه وړو د آرمان واقعي اتله بلله. <ref name="Williams3">{{cite book|title=Prudence Crandall's legacy: the fight for equality in the 1830s, ''Dred Scott'', and ''Brown v. Board of Education''|url=https://archive.org/details/prudencecrandall0000will|first=Donald E|last=Williams, Jr.|location=[[Middletown, Connecticut]]|publisher=[[Wesleyan University Press]]|year=2014|isbn=978-0-8195-7470-1}}</ref> کرانډل د ۱۸۳۴ زکال په اګست میاشت کې له کشیش کالوین فیلئو سره واده وکړ چې د کانکټیکاټ په کانټربري کې باپتېست وزیر و. دوی دواړو وروسته له هغه ماساچوستس ته کډه وکړه چې له کانټربري څخه وتښتېدل؛ له دې وروسته یې په نیویارک، روډ ایلنډ او ایلینوی کې هم ژوند وکړ. کرانډل د ښځو لپاره د رایو د حق غوښتنې په خوځښت کې فعاله وه او همدارنګه یې د ایلینوی په لاسال ښارګوټي کې یو ښوونځی اداره کاوه. دا په ۱۸۴۲ زکال کې وروسته له هغه له فیلئو څخه جلا شوه چې د هغه «فزیکي او اروايي روغتیایي وضعیت» ورته ستونزه جوړونکی شو. نوموړی د ۱۸۷۴ زکال پر مهال په ایلینوی کې مړ شو. <ref name="Green3">{{cite journal|last=Green|first=Arnold W.|title=Nineteenth Century Canterbury Tale|journal=[[Phylon]]|volume=7|number=1|date=January–March 1966|pages=58–63|doi=10.2307/271285|jstor=271285}}</ref><ref name=":03">"The Drama of Prudence Crandall." Prudence Crandall Collection, Box 3. ''Linda Lear Center for Special Collections & Archives'', Connecticut College.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/prudence-crandall|title=Prudence Crandall|website=National Women's History Museum|language=en|access-date=2020-03-05|archive-date=July 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712004447/https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/prudence-crandall|url-status=live}}</ref><ref name="Williams4">{{cite book|title=Prudence Crandall's legacy: the fight for equality in the 1830s, ''Dred Scott'', and ''Brown v. Board of Education''|url=https://archive.org/details/prudencecrandall0000will|first=Donald E|last=Williams, Jr.|location=[[Middletown, Connecticut]]|publisher=[[Wesleyan University Press]]|year=2014|isbn=978-0-8195-7470-1}}</ref><ref name="Tisler2">Tisler, C.C. "Prudence Crandall, Abolitionist", ''Journal of the Illinois State Historical Society (1908–1984)'', Vol. 33, No. 2, June 1940, pp. 203–206. {{JSTOR|40187935}}</ref> د مېړه له مړینې وروسته، کرنډال له خپل ورور حزکیا سره د ۱۸۷۷ زکال پر مهال د کانزاس ایلک فالز سیمې ته کډه شوه او دلته یې بیا ورور د ۱۸۸۱ زکال پر مهال ومړ. په ۱۸۸۶ زکال کې د هغې یوه لیدونکي نوموړې د داسې «ملي شهرت لرونکې» په توګه توصیف کړې چې «کور یې له پریمانه کتابونو ډک دی» او له هغې څخه یې داسې نقل کړی:<ref name="Green4">{{cite journal|last=Green|first=Arnold W.|title=Nineteenth Century Canterbury Tale|journal=[[Phylon]]|volume=7|number=1|date=January–March 1966|pages=58–63|doi=10.2307/271285|jstor=271285}}</ref><ref>{{cite news|title=State Heroine Prudence Crandall Opened Doors|first=Steve|last=Courtney|newspaper=[[Hartford Courant]]|date=June 15, 2014|url=https://www.courant.com/courant-250/moments-in-history/hc-250-prudence-crandall-20140616-story.html|access-date=October 30, 2019|archive-date=October 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030095126/https://www.courant.com/courant-250/moments-in-history/hc-250-prudence-crandall-20140616-story.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">"More Than Meets the Eye Historical Archaeology at the Prudence Crandall House." Prudence Crandall Collection, Box 3. ''Linda Lear Center for Special Collections & Archives'', Connecticut College.</ref><blockquote>زما ټول ژوند په مخالفت کې تېر شو. ما هېڅکله ونشو کولای ځانته نږدې داسې یو کس پیدا کړم چې په بشپړ ډول له ماسره موافق وي. آن تر دې چې مېړه مې د بل هر چا په پرتله له ماسره ډېر مخالفت کاوه. هغه ماته اجازه نه راکوله هغه کتابونه ولولم چې ده لوستی وو، خو ما هغه ولوستل. د ټولو اړخونو لیدلوري مې ولوستل او سربېره پر دې مې په علم، دین او انسانیت کې د حقیقت لټون وکړ. ځینې وختونه فکر کوم چې دا به ښه وي زه بل چېرې ژوند وکړم. دلته په ایلک فالز کې زما د اروايي تغذیې لپاره څه شتون نه لري. هېڅ څه، مګر دا چې د کتاب، ورځپاڼې او ... په ډول بهرنیو منابعو ته لاسرسی ومومم. هېڅ عامه کتابتون شتون نه لري، هلته یوازې یو یا دوه کسان شتون لري چې کولای شم ورسره د اوږد مهال لپاره خبرې وکړم. څوک له ماسره لیده کاته نه غواړي او زه بیا فکر کوم چې دوی له ما ویرېږي. فکر کوم چې وزیران ډارېږي او زه د هغوی مذهبي اعتقادات له منځه وړم، دوی خپلو پیروانو ته لارښوونه کوي چې له ماسره اړیکه وه نه نیسي، خو زه کوم اهمیت نه ورکوم. زه ځینې وختونه د معنویت پالنې اړوند خبرې کوم، خو دا تر ډېره معتدلې دي او ځان د نړیوال قضاوت د ټولنې خپلواکه غړې بولم. زه نه غواړم اوس مړه شم. زه غواړم دومره ژوند وکړم چې وکولای شم یو شمېر دغه اصلاحات پلي کړم. <ref name="Small5">{{cite journal|last1=Small|first1=Edwin W.|last2=Small|first2=Miriam R.|title=Prudence Crandall Champion of Negro Education|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1944-12_17_4/page/506|journal=[[New England Quarterly]]|volume=17|number=4|date=December 1944|pages=506–529|doi=10.2307/361805|jstor=361805}}</ref></blockquote>په ۱۸۸۶ زکال کې د کانکټیکاټ ایالت د قانون جوړونکې شورا د یوه ګام پر مټ چې لیکوال مارک ټواین په کې اصلي لوبغاړی و د کرانډل ستاینه وشوه او هغې ته په دوامداره بڼه په کال کې ۴۰۰ ډالر (اوس مهال شاوخوا ۱۳۰۰۰ ډالر کېږي) معاش وټاکل شو. پروډنس کرانډل د ۱۸۹۰ زکال د جنوري په ۲۸مه نېټه د ۸۶ کلنو په عمر په کانزاس کې مړه او له خپل ورور حزکیا سره یوځای په ایلک فالز هدیره کې خښه کړای شوه. <ref name="Small6">{{cite journal|last1=Small|first1=Edwin W.|last2=Small|first2=Miriam R.|title=Prudence Crandall Champion of Negro Education|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1944-12_17_4/page/506|journal=[[New England Quarterly]]|volume=17|number=4|date=December 1944|pages=506–529|doi=10.2307/361805|jstor=361805}}</ref><ref>{{Cite book|title=Prudence Crandall's Legacy: The Fight for Equality in the 1830s, Dred Scott, and Brown v. Board of Education|last=Williams Jr.|first=Donald}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} dv38e30ischfa7s0cw5kdzij2jgskh6 0 76757 370985 323568 2026-11-08T15:27:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370985 wikitext text/x-wiki الفیلډ والفریډ ماتلیډا پالمګرین (زوکړه: د ۱۸۷۷ زکال د جون ۳مه – مړینه: د ۱۹۶۷ زکال د ډسمبر ۶مه نېټه) چې له واده وروسته د پالمګرین مونخ – پیټرسون په نامه یادېده سویډنۍ ښوونکې، ژبپوهه او سیاستواله وه. دې د سویډن د کتابتون پالیسۍ اصلاح کړې او همدارنګه یې په سویډن او ډنمارک کې د عامه کتابتونونو سیسټم معرفي کړ.<ref name="skbl">{{cite web|author=Lundgren|first=Lena|title=Alfhild Valfrid Matilda Palmgren Munch-Petersen|url=https://skbl.se/sv/artikel/ValfridPalmgrenMunchPetersen|access-date=December 1, 2018|publisher=[[Svenskt kvinnobiografiskt lexikon]]|language=sv|archive-date=December 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205003354/https://skbl.se/sv/artikel/ValfridPalmgrenMunchPetersen|url-status=live}}</ref> == ژوند لیک == === لوی کېدل او زده کړې === والفریډ پالمګرین د ۱۸۷۷ زکال د جون په دریمه نېټه د سویډن په سټکهولم ښار کې وزیږېده، دا د کارل اډوارډ اې. اېچ پالمګرین (۱۸۴۰ – ۱۹۱۰ زکال) او ادا تریزا پل (۱۸۵۳ - ‍۱۹۳۷ زکال) دویمه لور وه چې په خپل کور کې د «واوا» په نامه پېژندل کېده. هغې له ځانه د سیګن ماریا الیزابت (زوکړه: ۱۸۷۵ زکال) په نامه یوه مشره خور، د سیګیرد هیلدون انا (۱۸۸۲ – ۱۸۸۳ زکال) په نوم کشرۍ خور او د ګوستاف (زوکړه: ۱۸۸۴ زکال) په نامه یو کشر ورور درلود. همدارنګه یې یو بل ورور هم درلود چې په ۱۸۸۶ زکال کې ومړ. والفریډ او د هغې مشره خور د نورو ماشومانو په څېر – جنسیت ته له پام پرته – پالل کېدې او د خپلو والدینو د ښوونیزو افکارو له مخې وروزل شوې. والفریډ او سیګن په ۱۸۸۲ زکال کې د پالماګرینسکا سمسکولن په نامه د خپل پلار په ښوونځي کې شاملې شوې، دا په ټوله اروپا کې لومړنی ښوونځی و چې د فراغت ترمهاله یې نجونو او هلکانو ته په ګډو ټولګیو کې زده کړې وړاندې کولې؛ دوی دواړو تر دوولسم ټولګي پورې په همدغه ښوونځي کې زده کړې وکړې. پلار یې د سهارني عبادت وروسته د عیسویت، تاریخ او جغرافیا تدریس کاوه. د دوی عمه ایډا بیا د لیکلو او د لاسي توکو د جوړولو تدریس کاوه. مور یې د ښوونځي د مدیر مرستیاله وه او د سویډنۍ ژبې درس یې ورکاوه. د دغه ښوونځي ماشومانو ته بهرنۍ ژبې – جرمني، انګریزي او فرانسوي – د هغو د معاصرو کړنلارو پر مټ ورښوول کېدې. پالمګرین په ۱۸۹۵ زکال کې خپلې تحریري او شفاهي ازموینې د ښو نمرو په اخیستو تېرې کړې چې په ځانګړې توګه یې د ژبو په مضامینو کې تر ټولو زیاتې نمرې لرلې. همدا و چې دلته یې له ۱۸۹۶ زکال څخه تر ۱۹۰۷ زکال پورې د فعالې ښوونکې په توګه تدریس وکړ. پالمګرین د اوړي رخصتۍ د نورا لاګنو په ټویو سیمه (نن ورځ د ورماډو ښاروالۍ ده) کې له خپلې کورنۍ سره تېرولې او وروسته له هغه چې د پلار روغتیايي حالت یې خراب شو د ګرمو اوبو لرونکې راملوسا سیمې ته به تلل. پالمګرین له خپلې خور او ورور سره یوځای اروپا ته د لنډو روزنیزو سفرونو فرصتونه هم لرل؛ دې د ۱۸۹۳ زکال پر مهال له خپلې خور سره یوځای دوه میاشتې په جرمني او راتلونکی کال یې درې نیمې میاشتې په فرانسې او انګلستان کې تېرې کړې. دغه ډول سفرونه به یې هر کال او یا هم هر یو نیم کال وروسته یوځل کول. <ref>{{Cite book|last=Lundgren|first=Lena|url=http://worldcat.org/oclc/934626509|title=Böcker, bibliotek, bildning: Valfrid Palmgren Munch-Petersens liv och verk|date=2015|publisher=Stockholmia förlag|isbn=978-91-7031-281-6|pages=14–26|language=sv|chapter=Uppväxt och skolgång|oclc=934626509|access-date=2022-01-28|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202175711/https://www.worldcat.org/title/bocker-bibliotek-bildning-valfrid-palmgren-munch-petersens-liv-och-verk/oclc/934626509|url-status=live}}</ref> له دې وروسته پالمګرین ځان د اوپسالا پوهنتون د ۱۸۹۶زکال په پسرلني سمستر کې ثبت کړ او هلته یې د ژبو پوهنځۍ وټاکله. له تحصیل سره په خوا کې دې په پالماګرینسکا سمسکولن کې د جرمنۍ ژبې، ریاضیاتو او جغرافیې تدریس کاوه چې وروسته یې بیا د فرانسوي ژبې تدریس هم پیل کړ. په ۱۹۰۰ زکال کې ۷۵۰ کرونه دولتي مالي مرستې انګلستان ته د هغې سفر شونې کړ چې بیا یې هلته د شپږو میاشتو لپاره په اکسفورډ کې زده کړې وکړې. پالمګرین په ۱۹۰۱ زکال کې له اوپسالا پوهنتون څخه د جرمني، انګریزي او رومي ژبو، عملي فلسفې، ریاضیاتو او نظري فلسفې په برخه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ. دوه کاله وروسته یې په رومي ژبو او نظري فلسفې کې د ماسټرۍ او په ۱۹۰۵ زکال کې یې د دوکتورا سند ترلاسه کړ. د دوکتورا تیزس یې د کالوینېست شاعر او فرانسوي بارون تئودور اګریپا دوابینه له خوا د مصدر د ګټنې (Observations sur l'infinitif dans Agrippa d'Aubigné) اړوند و، دې خپل تیزس خپلو والدینو ته ډالۍ کړ. په دې سره نوموړې په ۱۹۰۵ زکال کې دریمه سویډنۍ مېرمن شوه چې د رومي ژبو په برخه کې یې د دوکتورا سند درلود؛ له دې وړاندې انا آلستروم په ۱۸۹۹ زکال او ګریډا اوستبرګ په ۱۹۰۳ زکال کې دغې څانګې ته اړوند د دوکتورا سندونه ترلاسه کړي وو. <ref>{{Cite book|last=Lundgren|first=Lena|url=https://www.worldcat.org/oclc/911018788|title=Böcker, bibliotek, bildning: Valfrid Palmgren Munch-Petersens liv och verk|date=2015|others=Mats Myrstener, Kerstin E. Wallin|isbn=978-91-7031-281-6|location=Stockholm|pages=58–64|language=sv|chapter=Högre studier i Uppsala och Oxford|oclc=911018788|access-date=2022-01-28|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202175711/https://www.worldcat.org/title/bocker-bibliotek-bildning-valfrid-palmgren-munch-petersens-liv-och-verk/oclc/911018788|url-status=live}}</ref> === سلطنتي کتابتون === پالمګرین په ۱۹۰۳ زکال کې د سلطنتي کتابتون له مشر کارل سنویلسکي سره د دندې اخیستو په موخه اړیکه ونیوله، خو د دندې لپاره د دې غوښتنه وه نه منل شوه. د کتابتون مشر دې ته لارښوونه وکړه چې لومړی باید خپله دوکتورا واخلي. پالمګرین وړاندې له دې چې په ۱۹۰۵ زکال کې د خپلې دوکتورا پای لیک بشپړ کړي، د سنویلسکي له ځای ناستي اریک ویلهلم ډالګرن سره یې اړیکه ونیوله؛ نوموړی په پام وړ کچه مثبت پالونکی و او د همدغه کال له سپټمبر میاشتې څخه یې دې ته د ازمیښتي کارکوونکې په توګه دنده ورکړه چې له امله یې دا لومړنۍ ښځینه کتابتون چلونکې شوه. د هغې ازمیښتي دندې د ۱۹۰۵ زکال د نومبر په ۲۴مه نېټه د چاپ په برخه کې د یو عادي کتابدار د مرستیالۍ کچې ته بدلون وکړ.<ref>{{cite web|author=Gunnar Richardson|title=Karl Edvard A H Palmgren|url=https://sok.riksarkivet.se/Sbl/Mobil/Artikel/7996|access-date=December 1, 2018|publisher=Svenskt biografiskt lexikon|archive-date=December 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205003644/https://sok.riksarkivet.se/Sbl/Mobil/Artikel/7996|url-status=live}}</ref> پالمګرین د ۱۹۱۱ زکال تر فبروري میاشتې پورې په دغه کتابتون کې پاتې شوه، هغه مهال چې دې د واده کولو په موخه خپله استعفا ورکړه او کوپنهاګن ته یې کډه وکړه. وروسته بیا د دغه سلطنتي کتابتون کفټریا د هغې په نوم ونومول شوه او د والفرېډ کافې په نامه یادېده. <ref>{{Cite book|last=Lundgren|first=Lena|url=https://www.worldcat.org/oclc/911018788|title=Böcker, bibliotek, bildning : Valfrid Palmgren Munch-Petersens liv och verk|date=2015|others=Mats Myrstener, Kerstin E. Wallin|isbn=978-91-7031-281-6|location=Stockholm|pages=67–73|language=sv|chapter=Den första kvinnan på KB|oclc=911018788|access-date=2022-01-28|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202175717/https://www.worldcat.org/wcpa/servlet/org.oclc.lac.ui.ajax.ServiceServlet?wcoclcnum=911018788&start_holding=&pgload=&serviceCommand=holdingsdata|url-status=live}}</ref> === متحده ایالاتو ته روزنیز سفر === پالمګرین په سلطنتي کتابتون کې د کار کولو پر مهال تل دې ته اړ وه چې د پوهې تږو کسانو ته ووايي، د دغه کتابتون کتابونه امانت نه ورکول کېږي او پر ځای یې هغوی عمومي یا کارګري کتابتونونو ته مراجعه وکړي. ورته مهال د دې ډېر ژر دې ته پام شو (وروسته له هغه چې عامه کتابتونونه یې وکتل) چې دغه کتابتونونه د ادبیاتو په برخه کې پام وړ کتابونه نه لري او د هغو کسانو لپاره نه دي په پام کې نیول شوي چې غواړي مطالعه وکړي. همدا و چې پرېکړه یې وکړه مخکښ هېواد متحده ایالاتو ته سفر وکړي. هغې د «کتابدارۍ د علومو په ځانګړې توګه د علمیه بنسټونو، ښوونځیو او عامه کتابتونونو په برخه کې د زده کړو په موخه» د سفر غوښتنه وکړه او د سفر لګښت یې د کلیسايي ادارې له خوا ورکړل شو چې دغه مهال د زده کړو چارې ورته اړوند وې. دا د ۱۹۰۷ زکال په سپټمبر میاشت کې په داسې حال کې نیویارک ته ولاړه چې د کلیسايي ادارې له خوا په انګریزي، جرمني او فرانسوي ژبو باندې لیکل شوی معرفي لیک ورسره و؛ نیویارک ته په رسېدو د نیویارک د عمومي کتابتون د ماشومانو د برخې د مشهورې کتابدارې آن کارول مور له خوا یې هرکلی وشو. مور او پالمګرین ښې ملګرې شوې چې بیا دواړو په ۱۹۶۱ زکال کې د مور د مړینې تر مهاله له یو بل سره اړیکې لرلې. دوی دواړو د کتابتونونو د روزنیزې ونډې سره لېوالتیا لرله او ځانونه یې ټولو ماشومانو ته د کتابتونونو له لارې د باکیفیته کتابونو د وړاندې کولو د برخې مخکښانې ګڼلې. پالمګرین، مور ځانته د الهام بخښونکې په توګه یاده کړې ده. <ref>{{Cite book|last1=Jönsson|first1=Malin|url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1309658/FULLTEXT01.pdf|title=Den som vinner barnen, honom tillhör framtiden: Valfrid Palmgren och Stockholms barn- och ungdomsbibliotek 1911-1927|last2=Samuelsson|first2=Lill|date=1996|publisher=Högsk. i Borås, Institutionen Bibliotekshögskolan|language=sv|oclc=924424092|access-date=2022-01-28|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128125537/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1309658/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}</ref> نوموړې متحده ایالاتو ته د خپل درې میاشتني سفر پر مهال د متحده ایالاتو د شمال ختیځو نهو ایالتونو شاوخوا ۳۰ ښارونه وکتل او د هغو د عامه کتابتونونو، څېړنیزو کتابتونونو، کتابتوني ښوونځیو، علمیه حوزو او عادي دولتي ښوونځیو اړوند یې مطالعه وکړه. هغې د سویډن د کتابتونونو اړوند ویناوې کولې او له یو شمېر ځایونو څخه یې لیدنې هم د مطبوعاتو له خوا تر پوښښ لاندې راوړل کېدې. هغه مهال چې نوموړې واشنګټن ته ولاړه آن د ولمسشر ټیوډور روزولټ له خوا سپینې ماڼۍ ته وبلل شوه. <ref>{{Cite web|last=Nyeng|first=Per|title=Library Spirit i svensk aftapning|url=https://www.db.dk/artikel/library-spirit-i-svensk-aftapning|access-date=2022-01-28|website=[[Danmarks Biblioteksforening]]|language=da|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128180905/https://www.db.dk/artikel/library-spirit-i-svensk-aftapning|url-status=dead}}</ref> پالمګرین د ډسمبر په میاشت کې سویډن ته له راګرځېدو وروسته له ځنډ پرته د هغه څه اړوند په ویناوو پیل وکړ چې په دغه روزنیز سفر کې یې زده کړي وو. هغې ډېره لنډه رسمي سفرنامه ولیکله چې وروسته یې خپل دغه سفر د «کتابتون او عمومي زده کړې – متحده ایالاتو ته د یو څېړنیز سفر یاددښتونه» تر عنوان لاندې یو اثر کې په مفصل ډول تشرېح کړ. دغه اثر بالاخره په ۱۹۰۹ زکال کې خپور شو. د کلیسايي ادارې وزیر (د زده کړو وزیر) هوګو هامارسکچولډ د هغې راپور لوستی و او غوښتل یې د هغې اثر په ټولو کتابتونونو او دولتي ښوونځیو کې خپور کړي، له همدې امله د دغه اثر له خپرو شوو ۳۰۰۰ نسخو څخه ۱۲۰۰ یې د کلیسايي ادارې له خوا وپېرل شوې. == سرچينې == 8uxj1thxxy40ws9nerumtt45p2p8ose 0 78154 371095 329246 2026-11-08T17:17:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371095 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}پيټريک هنري (1736  مۍ 29 – 1799 جون 6) یو امريکايی سياستوال، کروندګر او ويناوال و، چا چې د ويرجينيا دويم کنوانسيون (1775) ته دا ډول اعلان وکړ: "ماته يا ازادي راکړئ، يا ماته مرګ راکړئ!"، نوموړی د امریکا په بنسټګرو مشرانو کې يو و، هغه له 1776 څخه تر 1779ز کال او بيا له 1784 څخه تر 1786ز کال پورې د نيواک له پړاو وروسته د ويرجينيا د لومړي او شپږم  والي په توګه خدمات وړاندې کړل. نوموړی د ويرجينيا د «هينور» ولسوالۍ اصلي اوسېدونکی و، او ابتدايي زده کړې يې کور کې تر لاسه کړې وې. د يو دوکان پر مخ وړلو د ناکامې سوداګرۍ او تر څنګ يې د خپل خسر سره په «هينور ټارن» کې له مرستې وروسته، «هینري» د خپلې مطالعې په مټ يو وکيل شو. نوموړي د وکيل په توګه دنده په 1760ز کال کې پيل کړه، او ډېر ژر يې د انجليکي روحانيونو په وړاندې د «پارسن» په قضيه کې د خپلې بريا په مټ نوم وګاټه. نوموړی د ويرجينيا د «برجيسس» مجلس ته وټاکل شو، چېرته چې نوموړی ډېر ژر د 1765ز کال د سټامپ قانون پر ضد د خپلو پارونکو ويناوو له امله توجه راجلب کړه. په 1774ز کال کې، «هنري» د لويې وچې لومړي کانګريس کې استازیتوب وکړ، چېرته چې هغه پاچا ته په استول شوې عريضه، د کومې عريضې په مسوده کې چې نوموړي مرسته کړې وه، او د لويې وچې په انجمن، لاسليک وکړ. نوموړي د ويرجینيا د خلکو په منځ کې نور محبوبيت هم تر لاسه کړ، هم په کنوانسيون کې د خپلې وينا په مټ او هم د بارودو له پېښې وروسته د نيواکګرې پلازمېنې «وليمزبرګ» په لور تر هغه وخته د پوځيانو د بېولو په مټ، تر څو د شاهي حکومت له خوا د نيول شويو جګړه ييزو توکو نرخ تاديه شو. «هنري» پر خپلواکۍ ټينګار وکړ، او کله چې په 1776ز کال کې د ويرجينيا پنځم کنوانسيون هغه تاييد کړ، نوموړي د ويرجينيا د حکومت د اعلان او د ويرجينيا د اصلي اساسي قانون د مسودې د چمتو کولو په کمېټه کې کار وکړ. «هنري» د نوي منشور تر مخې په سملاسي ډول والي وټاکل شو، او نوموړي ټولې يو کلنې پنځه دورې خدمت وکړ. په 1779ز کال کې د ولايت څخه وروسته، «هنري» د ويرجينيا د استازو په مجلس کې خدمت وکړ، تر دې چې په 1784ز کال کې يې د والي په توګه خپلې وروستۍ دوه دورې پيل کړې. د کانفدراسيون د مادو تر مخې، د ملي حکومت د اقداماتو له امله، «هنري» له يو پياوړي فدرالي حکومت په وېره کې شو، او نوموړي د 1787ز کال د اساسي قانون په کنوانسيون کې د استازي په توګه له ټاکل کېدو انکار وکړ. هغه د متحده ايالاتو د اساسي قانون له تصويب سره په کلکه مخالفت وکړ، هم له دې امله چې د يو پیاوړي مرکزي حکومت څخه په وېره کې و، او هم له دې امله چې هغه مهال د حقوقو کومه وثيقه نه وه موجوده. نوموړي د ژوند په وروستيو کې بېرته د وکالت کار ته مخه کړه، او په فدرالي حکومت کې يې ګڼې دندې رد کړې. نوموړی چې د خپل بلوغ په اوږدو کې يې مريان درلود، هيله درلوده چې د مريتوب پای وويني، خو د مريانو د واردولو د پای ته رسولو څخه پرته نور هيڅ طرحه نه وه موجوده. «هنري» د خپلې ويناوالۍ او د خپلواکۍ د جګړې د يو لېوال دعوتګر په توګه يادېږي. == د ژوند لومړي کلونه (1736 - 1759) == «هنري» د 1736ز کال د مۍ په نهه ويشتمه نېټه د خپلې کورنۍ په کرونده کې زېږېدلی و، چې د ويرجينيا مستعمرې د «هينور» ولسوالۍ په «سټډلي» کې يې موقعيت درلود. پلار يې «جان هنري» و، څوک چې د سکاټلينډ د «ابرډينشر» کډوال و، نوموړي په 1720ژ لسيزه کې ويرجينيا ته له کډوالۍ مخکې د «ابرډين» پوهنتون په کنګز کالج کې زده کړه کړې وه. هغه د 1732ز په شا اوخوا کې په «هنور» ولسوالۍ کې مېشت شو، «جان هنري» له «سارا ونسټن سايم» سره واده کړی و، څوک چې د انګريزي نسل د يوې نوميالۍ سيمه يیزې کورنۍ غړې او يوه شتمنه کونډه وه.<ref name="a">{{cite web|first=Thad|last=Tate|title=Henry, Patrick|work=[[American National Biography Online]]|date=February 2000|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|access-date=October 8, 2017|url-access=subscription}}</ref>{{sfn|Meade|pp=13–18}}{{sfn|Meade|pp=21–24}} «پيټرک هنري» په همدې نوم یو کاکا درلود، څوک چې يو انجليکي پادري و، او په 1777ز کال کې د مشر پيټريک تر مړينې پورې، نوموړی عموماً د «کشر پيټرک هنري» په نوم يادېدو. «هنري» شا او خوا تر لس کلنۍ پورې په يو سيمه ييز ښوونځي کې زده کړه وکړه. په «هنور» ولسوالۍ کې اکاډمي نه وه، او نوموړي ته يې خپل پلار په کور کې درسونه ويل. ځوان «هنري» د هغه وخت په ځانګړو تفریحاتو، لکه موسيقي او نڅا کې مشغول و، او په ځانګړي ډول د ښکار شوقي و. له دې امله چې د هغه مهال د مشرتابه د حق د رواج پر بنسټ به، د دې کورنۍ شتمني، چې د پام وړ ځمکې او مريان وو، د هغه مېرني ورور «کشر جان سايم» ته لېږدېده، نو «هنري» اړ و چې په نړۍ کې خپله لاره پيدا کړي. په پنځلس کلنۍ کې، نوموړی د يو سيمه يیز سوداګر مامور شو او يو کال وروسته يې له خپل مشر ورور «وليام» سره يو دوکان پرانيست. دا دوکان بريالی نه و. مخښکه او ليکواله «ايني هنري کرسچن» او ميتوډسته د روحانيونو منځګړې مشره «الزبت هنري کيمبل رسل» د هغه خوېندې وې.{{sfn|Kukla|p=13}}{{sfn|Kidd|p=9}}{{sfn|Kidd|p=12}}{{sfn|Mayer|p=32}}<ref name="a2">{{cite web|first=Thad|last=Tate|title=Henry, Patrick|work=[[American National Biography Online]]|date=February 2000|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|access-date=October 8, 2017|url-access=subscription}}</ref><ref name="Terry">{{Cite web|last=Terry|first=Gail S.|date=2006|title=Annie Henry Christian|url=https://www.lva.virginia.gov/public/dvb/bio.php?b=Christian_Annie_Henry|access-date=October 18, 2021|website=Dictionary of Virginia Biography, Library of Virginia|archive-date=October 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018082738/https://www.lva.virginia.gov/public/dvb/bio.php?b=Christian_Annie_Henry|url-status=dead}}</ref> د ستر ويښتابه په نوم مشهوره مذهبي بيداري ويرجينيا ته په داسې يو وخت کې ورسېده، کله چې «هنري» ماشوم و. د هغه پلار سخت انجليکي و، خو مور به يې هغه اکثره د «پريسبيټيري» مبليغينو د تبليغ اورېدو ته له ځانه سره بوتلو. که څه هم «هنري» د ژوند تر پايه د انجليکي کليسا غړی پاتې شو، د «سمويل ډيوس» په څېر مذهبي مشرانو هغه ته وښودل چې يوازې د خپل ځان ژغورل بسنه نه کوي، بلکې بايد د ټولنې په ژغورلو کې مرسته وکړي. نوموړي همدا راز زده کړل چې وينا بايد زړه ته ورسېږي، نه يوازې دا چې د دليل پر اساس خلک قانع شي. د نوموړي د ويناوالۍ طريقه هغو مبلغينو هم تعقيب کړه، چا چې خلکو سره د هغوی په ژبه د خبرو کولو له لارې هغوی ته د رسېدلو هڅه کوله.{{sfn|Kukla|pp=13–23}}{{sfn|Kidd|p=37}} مذهب د «هنري» په ژوند کې مهمه ونډه درلوده؛ د هغه پلار او همنومي اکا يې، دواړه دینپالان وو، او دواړو د هغه په ژوند ژور اغېز درلود. له دې سره سره، نوموړی په ويرجينيا کې د يو ثابت دين په توګه د انجليکي کليسا له کردراره ډاډه نه و، او د خپل مسلک په اوږدو کې يې د مذهبي ازادۍ لپاره مبارزه وکړه. «هنري» د تعميدي غسل يوې ډلې ته ليک واستاوه، کومې چې په 1776ز کال کې د والي په توګه د «هنري» له بريالي کېدو وروسته هغه ته د مبارکۍ ليک استولی و، "زه له زړه له تاسو هيله لرم چې مسيحي خيرات، زغم، او مينه به ټول  بېلا بيل مسيحيت منونکي سره د وروڼو په توګه را يوځای کړي". نوموړي په خپل ايالت ويرجينيا نيوکې وکړې، او احساس يې درلود چې مريتوب او د مذهبي زغم کمښت د دې ايالت د پرمختګ مخه نيولې ده. نوموړي په 1788ز کال کې د ويرجينيا د تصويب کنوانسيون ته وويل، "هغه دين يا هغه مسئوليت چې موږ يې د خپل خالق په وړاندې مسئول يو، او د هغې د تر سره کولو طريقه، يوازې په دليل او باور سره کېدای شي، نه د ځواک يا تاوتریخوالي په مټ، او له همدې امله ټول خلک د ضمير د حکم سره سم د مذهب د ازاد عمل کولو مساوي، طبيعي او نه لغوه کېدونکی حق لري، او دا چې د قانون په مټ هېڅ ځانګړې مذهبي فرقه يا ټولنه پر نورو نه غوره کېدای شي، او نه مشهورېدای شي".<ref name="henrychrist">{{cite web|last=Wells|first=James M.|title=The Christian Philosophy of Patrick Henry|url=http://www.christianhistorysociety.com/henrythesis1.html|access-date=November 16, 2017|publisher=Christian History Society|archive-date=July 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703223229/http://christianhistorysociety.com/henrythesis1.html|url-status=dead}}</ref><ref name="henrychrist2">{{cite web|last=Wells|first=James M.|title=The Christian Philosophy of Patrick Henry|url=http://www.christianhistorysociety.com/henrythesis1.html|access-date=November 16, 2017|publisher=Christian History Society|archive-date=July 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703223229/http://christianhistorysociety.com/henrythesis1.html|url-status=dead}}</ref> په 1754ز کال کې، «هنري» له «ساره شيلټن» سره واده وکړه، ښايي چې دا واده يې د هغې د کورنۍ د کور «رورل پلينز» په تالار کې کړی وي. (وروسته دا کور همدا راز په شلټن هاوس هم مشهور شو). د واده د ډالۍ په توګه، د هغې پلار دې ښځې او مېړه ته شپږ مريان او له «ميکانکسويل» سره نږدې د «پاين سلش فارم» درې سوه جريبه (1.2 کيلو متر مربع) ځمکه ورکړه. «پاين سلش» له مخکې کرنې څخه شاړ شوی و، او «هنري» د تازه ځمکو د پاکولو لپاره له مريانو سره يوځای کار وکړ. د 1750ز لسيزې وروستۍ نيمايي کلونه په ويرجينيا کې د وچکالۍ کلونه وو، او د کور د مرکزي برخې له سوځېدو وروسته، «هنري» له دې ځايه تېر شو، او په «هنور ټورن» کې د «سارا» د پلار ملکيت ته وکوچېد.{{sfn|Mayer|pp=45–48}} == سرچينې == klexpdk7n42gk4spmatuwm6tfq2czt7 0 78219 370904 329839 2026-11-08T13:00:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370904 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}مانګا هغه کمیک یا ګرافیکي ناولونه دي چې منشا یې جاپان دی. زیاتره مانګا له هغه سبک څخه پیروي کوي چې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې په جاپان کې رامنځته شو کوم چې دا په جاپاني پخواني هنر کې اوږده مخینه لري. د مانګا اصطلاح په جاپان کې کمیک او کارتون ته اشاره کوي. له جاپان څخه بهر، دا کلیمه په معمول ډول هغو کمیکونو ته د اشارې لپاره کارول کېږي چې په لومړي سر کې په جاپان کې خپاره شوي و.<ref name="Merriam-Webster">{{Harvnb|Merriam-Webster|2009}}</ref><ref>{{Harvnb|Lent|2001|pp=3–4}}, {{Harvnb|Gravett|2004|p=8}}</ref><ref>{{Harvnb|Kern|2006}}, {{Harvnb|Ito|2005}}, {{Harvnb|Schodt|1986}}</ref> په جاپان کې خلک په هر عمر او طبقې کې چې وي مانګا لولي. دا رسنۍ د پراخو ژانرونو لرونکي اثار لري لکه اکشن، ماجراجويي، سوداګري، کمیډي، پولیسي، ډرامه، تاریخي، ډاروونکي، معمايي، عاشقانه، علمي تخیلي او فانتزي، شهواني (هینټای او ایچي)، سپورټي او د لوبو او داسې نور. زیاتره مانګا په نورو ژبو هم ژباړل شوي دي.<ref name="Gravett">{{Harvnb|Gravett|2004|p=8}}</ref><ref name="Encyclopedia Britannica-2022">{{Cite web|date=30 September 2022|title=comic book|url=https://www.britannica.com/art/comic-book|access-date=22 May 2023|publisher=[[Encyclopedia Britannica]]|language=en|archive-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522162505/https://www.britannica.com/art/comic-book|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mit.edu/~rei/manga-list.html|title=Manga/Anime topics|website=mit.edu|access-date=22 June 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622072635/http://www.mit.edu/~rei/manga-list.html|url-status=live}}</ref> له ۱۹۵۰یمې لسیزې راهیسې، مانګا د جاپاني د خپرندوی صنعت یو مخ پر زیاتیدونکي برخې باندې اوښتی ده. په ۱۹۹۵ کال کې، په جاپان کې د مانګا بازار ارزښت ۵۸۶.۴ میلیارد ین (۶-۷ میلیارد امریکايي ډالر) و، چې په کلنۍ توګه ۱.۹ میلیارد ډالره د مانګا کتابونه او د مانګا مجلې پلورل شوي وي (دا مبلغ د سړي سر لپاره ۱۵ ګڼې وي). په ۲۰۲۰ کال کې د جاپان د مانګا د بازار ارزښت نوی ریکارډ ټینګ کړ او هغه د ډیجیټل مانګا خرڅلاو او همداشان د چاپي خرڅلاو په برخه کې د زیاتوالي له کبله ۶۱۲.۶ میلیارد ین ته ورسېد. په ۲۰۲۰ کال کې د جاپان د مانګا بازار د ۶۷۵.۹ میلیارد ین په ارزښت یو بل ریکارډ پسې ټینګ کړ. مانګا همداشان په نړیواله کچه د پام وړ لوستونکي تر لاسه کړل. د ۲۰۱۰مې لسیزې په وروستیو کې مانګا له حد نه زیات امریکايي کمیکونو پر پلور باندې پیل وکړ.<ref>{{Harvnb|Kinsella|2000}}, {{Harvnb|Schodt|1996}}</ref><ref name="Indianapolis">{{cite news|title=Manga, anime rooted in Japanese history|last=Mullen|first=Ruth|url=https://www.newspapers.com/newspage/107097112/|work=[[The Indianapolis Star]]|date=2 August 1997|language=en|page=44|via=Newspapers.com|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180530035505/https://www.newspapers.com/newspage/107097112/|archive-date=30 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-02-26/manga-market-in-japan-hits-record-612.6-billion-yen-in-2020/.169987|title=Manga Market in Japan Hits Record 612.6 Billion Yen in 2020|publisher=[[Anime News Network]]|date=26 February 2021|access-date=14 November 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025427/https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-02-26/manga-market-in-japan-hits-record-612.6-billion-yen-in-2020/.169987|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.statista.com/topics/7559/manga-industry-in-japan/#topicHeader__wrapper|title=Manga industry in Japan - statistics and facts|website=Statista|date=11 March 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025428/https://www.statista.com/topics/7559/manga-industry-in-japan/#topicHeader__wrapper|url-status=live}}</ref><ref name="Wong 2006">{{Harvnb|Wong|2006}}, {{Harvnb|Patten|2004}}</ref><ref>{{cite news|title=Paperback manga has taken over the world|url=https://www.polygon.com/22434330/paperback-manga-bookselling-viz-media-barnes-noble-anime-comics-sales-figures-my-hero-academia|website=Polygon|date=13 May 2021|access-date=13 November 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025427/https://www.polygon.com/22434330/paperback-manga-bookselling-viz-media-barnes-noble-anime-comics-sales-figures-my-hero-academia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Did manga shape how the world sees Japan?|url=https://www.bbc.com/culture/article/20190610-did-manga-shape-how-the-world-sees-japan|publisher=BBC|date=12 June 2019|access-date=19 November 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025428/https://www.bbc.com/culture/article/20190610-did-manga-shape-how-the-world-sees-japan|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2022/nov/01/ghouls-demon-slayers-and-socially-anxious-students-how-manga-conquered-the-world|title=Ghouls, demon slayers and socially anxious students: how manga conquered the world|date=1 November 2022|website=[[The Guardian]]|access-date=30 June 2023|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725144042/https://www.theguardian.com/books/2022/nov/01/ghouls-demon-slayers-and-socially-anxious-students-how-manga-conquered-the-world|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2023/02/26/japans-2022-manga-sales-reaches-the-highest-in-history-again|title=Japan's 2022 Manga Sales Reaches The Highest in History Again|website=[[Crunchyroll]]|date=27 February 2023|access-date=11 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415210418/https://www.crunchyroll.com/anime-news/2023/02/26/japans-2022-manga-sales-reaches-the-highest-in-history-again|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://otakuusamagazine.com/manga-sales-in-japan-reached-highest-point-in-history-in-2022/|title=Manga Sales in Japan Reached Highest Point in History in 2022|website=[[Otaku USA Magazine]]|date=27 February 2023|access-date=11 April 2023|archive-date=17 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417022044/https://otakuusamagazine.com/manga-sales-in-japan-reached-highest-point-in-history-in-2022/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Why are manga outselling superhero comics?|url=https://www.rutgers.edu/news/why-are-manga-outselling-superhero-comics|website=Rutgers Today|date=5 December 2019|access-date=9 November 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025433/https://www.rutgers.edu/news/why-are-manga-outselling-superhero-comics|url-status=live}}</ref>{{sfn|Schodt|1996|pp=19–20}} له ۲۰۲۱ کال راهیسې، په نړیواله کچه څلور ستر په کومیک اثارو کې د مانګا خپرونکي دي لکه Shueisha، Kodansha، Kadokawa او Shogakukan. په ۲۰۲۰ کال کې په شمالي امریکا کې د مانګا د بازار ارزښت نږدې ۲۵۰ میلیون امریکايي ډالر و. د NPD BookScan د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۱ کال کې په امریکا کې د ټولو کمیک او ګرافیکي رومانونو له ډلې مانګا ۷۶ سلنه جوړاوه. په شمالي امریکا کې د مانګا د بازار چټکه وده د دې جوګه وګرځېدله تر څو دا اثر په ډیجیټال لوستونکو پروګرامونو، د کتاب په زنځیري پلورنځیو لکه Barnes & Noble او د امازون په څېر په انلاین پلورنځي کې زیاته پراختیا ومومي. په فرانسه کې په ۲۰۰۵ کال کې مانګا د فرانسې د کمیک بازار ۳۸ سلنه جوړوله. دا رقم د امریکا په پرتله دری ځلې زیات و چې شاوخوا ۴۶۰ میلیون یورو (۶۴۰ میلیون امریکايي ډالر) ارزښت یې درلود. په اروپا او منځني ختیځ کې په ۲۰۱۲ کال کې د دې بازار ارزښت ۲۵۰ میلیون امریکايي ډالر و. د ۲۰۲۳ کال په لومړیو کې، د جاپان سوداګریز فدراسیون د جاپان د اقتصادي ودې د هڅوونې په موخه له هېواد څخه بهر د همدې صنعت د محتوی د لا زیاتې دودیدو په خاطر یو وړاندیز ورکړ چې له هېواد څخه بهر د دې صنعت کارپوهانو ته یې بلنه ورکړه څو جاپان ته راشي او دلته خپل کار پر انیمه، مانګا او ویډیويي لوبو باندې متمرکز کړي. دا فدراسیون پلان لري چې له هېواد څخه بهر بازارونو کې تر راتلونکو ۱۰ کلونو پورې د دې صنعت خرڅلاو څلور ځلې نور هم زیات کړي.<ref>{{cite web|url=https://comicbook.com/anime/news/manga-webtoon-sales-western-comics/|title=Manga and Webtoon Publishers Are Dominating the Comics Industry|website=comicbook.com|date=8 February 2023|access-date=11 April 2023|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411222706/https://comicbook.com/anime/news/manga-webtoon-sales-western-comics/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://icv2.com/articles/markets/view/48728/manga-sales-north-america-hit-all-time-high-2020|title=Manga sales hit an all time high in North America|website=Icv2|date=2 July 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025430/https://icv2.com/articles/markets/view/48728/manga-sales-north-america-hit-all-time-high-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author1=Grunenwald, Joe|author2=MacDonald, Heidi|author2-link=Heidi MacDonald|title=Report: Graphic novel sales were up 65% in 2021|url=https://www.comicsbeat.com/report-graphic-novel-sales-were-up-65-in-2021/|website=The Beat|access-date=29 January 2023|date=4 February 2022|archive-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129124717/https://www.comicsbeat.com/report-graphic-novel-sales-were-up-65-in-2021/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Today's North American manga market: The wins, the losses, and everything else|url=https://bookriot.com/todays-north-american-manga-market/|website=Book Riot|date=13 August 2021|access-date=30 December 2021|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025442/https://bookriot.com/todays-north-american-manga-market/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/publisher-news/article/89184-manga-is-booming.html|title=Manga is Booming|website=[[Publishers Weekly]]|date=29 April 2022|access-date=24 April 2023|archive-date=24 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424175258/https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/publisher-news/article/89184-manga-is-booming.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2022-05-11/manga-growth-in-popularity-is-here-to-stay-industry-leaders-predict/.183314|title=Manga's Growth In Popularity Is Here To Stay, Industry Leaders Predict|publisher=[[Anime News Network]]|date=13 May 2022|access-date=27 July 2022|archive-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114025432/https://www.animenewsnetwork.com/feature/2022-05-11/manga-growth-in-popularity-is-here-to-stay-industry-leaders-predict/.183314|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00972716/document|title=JAPAN'S GROWING CULTURAL POWER: THE EXAMPLE OF MANGA IN FRANCE|last=Bouissou|first=Jean-Marie|date=2006|access-date=22 June 2017|archive-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917033040/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00972716/document|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurasiam.com/english/art/art_vocation_manga.php|title=The Manga Market: Eurasiam – Japanese art & communication School|publisher=Eurasiam|language=en|access-date=22 June 2017|archive-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032704/http://www.eurasiam.com/english/art/art_vocation_manga.php|url-status=dead}}</ref><ref name="Danica Davidson">{{cite web|url=http://geekout.blogs.cnn.com/2012/01/26/manga-in-the-heart-of-europe/|title=Manga grows in the heart of Europe|author=Danica Davidson|date=26 January 2012|access-date=29 January 2012|work=Geek Out! CNN|publisher=[[Turner Broadcasting System, Inc.]]|archive-date=24 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024122838/https://geekout.blogs.cnn.com/2012/01/26/manga-in-the-heart-of-europe/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/japan-manga-to-spearhead-nations-economic-growth/a-65393781|title=Japan: Manga to spearhead nation's economic growth|website=[[Deutsche Welle|DW]]|date=23 April 2023|access-date=30 June 2023|archive-date=30 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630204528/https://www.dw.com/en/japan-manga-to-spearhead-nations-economic-growth/a-65393781|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Nguyen|first=Joana|date=10 April 2023|title=Japan's leading business lobby group says anime, manga key to economic growth|url=https://www.scmp.com/video/asia/3216598/japans-leading-business-lobby-group-says-anime-manga-key-economic-growth|website=[[South China Morning Post]]|access-date=30 June 2023|archive-date=29 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629011447/https://www.scmp.com/video/asia/3216598/japans-leading-business-lobby-group-says-anime-manga-key-economic-growth|url-status=live}}</ref> د مانګا داستانونه معمولاً په تور او سپین رنګ کې چاپیږی – هغه هم د زماني محدودیتونو، هنري لاملونو (ځکه چې رنګ امیزي کولای شي د هنري اثر اغېز را ټیټ کړي) همداشان د چاپ د لګښتونو د ټيټ ساتلو په خاطر- که څه هم د مانګا ځینې اثرونه ټول رنګه دي. په جاپان کې مانګا کې معمولاً د مانګا په سترو مجلو کې په سریالي بڼه سره خپریږي، چې زیاتره یې زیات شمېر داستانونه لري چې هر یو یې په یوه برخه کې وړاندې کېږي تر څو پاتې برخه یې په بله خپرونه کې چاپ شي. د مانګا یو داستان تل د لویدیځ تر یوه کمیک ډېر اوږد وي. را ټول شوي څپرکي یې معمولاً په تانکوبون ټوکونو کې بیاځلي خپریږي. د مانګا یو هنرمند (چې په جاپاني کې ورته مانګاکا وايي) معمولاً له څو مرستیالانو سره په یوه وړه سټډیو کې کار کوي او د یوه سوداګریز خپروونکي شرکت د یوه نوښتګر ایډیټر له خوا یې د اثر کتنه کېږي. که چېرې د مانګا یو سریال په کافي اندازه سره محبوب وي، نو ښايي په هغه مهال یا لږ وروسته د هغه لپاره انیمیشن هم جوړ شي. ځینې وختونه مانګا د ژوندیو فلمونو یا پخوانیو انیمیشنونو له مخې وي.<ref>{{Cite web|url=https://slate.com/human-interest/2015/07/why-are-u-s-comics-colored-and-japanese-mangas-not.html|title=Why Are U.S. Comics Colored and Japanese Mangas Not?|work=Slate|date=15 July 2015|access-date=12 May 2021|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423130557/https://slate.com/human-interest/2015/07/why-are-u-s-comics-colored-and-japanese-mangas-not.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Harvnb|Katzenstein|Shiraishi|1997}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|title=Manga|year=2013|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199608218.001.0001/acref-9780199608218-e-9582|encyclopedia=The Concise Oxford Companion to English Literature|edition=4th|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-960821-8}}</ref><ref name="GravettSchodt">{{Harvnb|Gravett|2004|p=8}}, {{Harvnb|Schodt|1986}}</ref><ref name="Kinsella">{{Harvnb|Kinsella|2000}}</ref><ref>{{Harvnb|Kittelson|1998}}</ref><ref>{{Harvnb|Johnston-O'Neill|2007}}</ref> له مانګا څخه اغېزمن کمیکونه د نړۍ په ګوټ ګوټ کې شته، په تېره بیا په هغو هېوادونو کې چې خلک یې په چینايي ("manhua")، کوریايي ("manhwa")، انګریزې ("OEL manga") او فرانسوي ("manfra") ژبو خبرې کوي. همداشان د الجزایر ("DZ-manga") په هېواد کې هم شته.<ref>{{Harvnb|Webb|2006}}</ref><ref name="Wong 2002">{{Harvnb|Wong|2002}}</ref> == رېښه پېژندنه == د مانګا کلیمه له جاپانۍ کلیمې 漫画 (کاتاکانا: マンガ؛ هیراګانا: まんが) څخه را اخیستل شوې ده چې له دوو کانجي 漫 (سړی) څخه جوړه شوې ده چې معنی یې «بداهه» او 画 (ga) چې معنی یې «انځورونه» دي جوړه شوې ده. همدا اصطلاح د کوریایي کمیک کلیمې manhwa او چینايي کلیمې manhua رېښه هم ده.<ref>{{Harvnb|Thompson|2007|p=xiii}}, {{Harvnb|Onoda|2009|p=10}}, {{Harvnb|Prohl|Nelson|2012|p=596}}, {{Harvnb|Fukushima|2013|p=19}}</ref><ref name="Shiji no yukikai">{{cite web|title=Shiji no yukikai(Japanese National Diet Library)|url=http://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/2534277/5?contentNo=5&itemId=info%3Andljp%2Fpid%2F2534277&__lang=en|access-date=6 December 2015|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411045911/https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/2534277/5?contentNo=5&itemId=info%3Andljp%2Fpid%2F2534277&__lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Harvnb|Webb|2006}},{{Harvnb|Thompson|2007|p=xvi}},{{Harvnb|Onoda|2009|p=10}},{{Harvnb|Petersen|2011|p=120}}</ref><ref>{{Harvnb|Rousmaniere|2001|p=54}}, {{Harvnb|Thompson|2007|p=xiii}}, {{Harvnb|Prohl|Nelson|2012|p=596}},{{Harvnb|Fukushima|2013|p=19}}</ref> دا کلیمه د لومړي ځل لپاره د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو کې د Santō Kyōden Shiji no yukikai مصور کتاب او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې د Aikawa Minwa په څېر اثارو په خپرولو سره وکارول شوه. Manga hyakujo او د Hokusai Manga مشهور کتابونه د بېلابېلو نقاشیو او د ukiyo-e د وتلي هنرمند هوکوسای د ډیزاینونو لرونکي دي. د لومړي ځل لپاره راکوټن کیتازاوا (۱۸۷۶-۱۹۵۵) د نننۍ مانګا کلیمه وکاروله.<ref name="Prohl 2012 596">{{Harvnb|Prohl|Nelson|2012|p=596}},{{Harvnb|McCarthy|2014|p=6}}</ref><ref name="Santō Kyōden">{{cite web|title=Santō Kyōden's picturebooks|url=http://heartland.geocities.jp/hamasakaba/44kyoden/|access-date=6 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106014407/http://heartland.geocities.jp/hamasakaba/44kyoden/|archive-date=6 January 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Shiji no yukikai2">{{cite web|title=Shiji no yukikai(Japanese National Diet Library)|url=http://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/2534277/5?contentNo=5&itemId=info%3Andljp%2Fpid%2F2534277&__lang=en|access-date=6 December 2015|archive-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411045911/https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/2534277/5?contentNo=5&itemId=info%3Andljp%2Fpid%2F2534277&__lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Hokusai Manga (15 Vols complete)|url=http://www.dh-jac.net/db1/books-e/results.php?f39&#91;&#93;=%2A%2F000&f40&#91;&#93;=SB4738&-sortField1=f39&skip=0&enter=portal|access-date=17 May 2018|archive-date=9 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409002427/https://www.dh-jac.net/db1/books-e/results.php?f39&#91;&#93;=*/000&f40&#93;=SB4738&-sortField1=f39&skip=0&enter=portal|url-status=live}}</ref><ref name="Manga no Jiten">{{Harvnb|Shimizu|1985|pp=53–54, 102–103}}</ref><ref name="Hokusai">{{Harvnb|Bouquillard|Marquet|2007}}</ref> په جاپاني ژبه کې د مانګا کلیمه هر ډول کارتون، کمیک او انیمیشن ته کارول کېږي. د انګریزې ژبې په ویونکو کې بیا مانګا یوازې د جاپاني کمیک لپاره کارول کېږي. د اني-مانګا اصطلاح بیا د انیمیشن په بڼه تولید شوو کمیکونو ته کارول کېږي. <ref>{{cite web|url=http://www.animecornerstore.com/inuyaanno.html|title=Inu Yasha Ani-MangaGraphic Novels|publisher=Animecornerstore.com|date=1 November 1999|access-date=1 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204093242/http://www.animecornerstore.com/inuyaanno.html|archive-date=4 December 2010|url-status=dead}}</ref> == تاریخچه او ځانګړنې == مانګا له emakimono (طومارونو)، Chōjū-jinbutsu-giga څخه سرچینه اخیستې ده، چې لرغونتوب یې ۱۲مې پېړۍ ته رسیږي. د اډو د دورې په اوږدو کې (۱۶۰۳ – ۱۸۶۷) د توبا ایهون تر نوم لاندې د نقاشیو کتاب، چې وروسته ورته مانګا وویل شول، پسې پراختیا ومونده. دا کلیمه د لومړي ځل لپاره په ۱۷۹۸ کال کې دود شوه. په ۱۷۹۸ کال کې د Santō Kyōden د مصور کتاب Shiji no yukikai په څېر د اثارو خپریدل او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې د Aikawa Minwa د ''Manga hyakujo'' په څیر د اثارو خپریدل او بیا په ۱۸۳۴ کال کې د د هوکوسای مانګا کتابونه خپاره شول. Adam L. Kern وړاندیز کوي چې د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو کې د کیبیوشي مصور کتابونه کېای شي د نړۍ لومړني کمیک کتابونه وي. دا ګرافیکي حکایتونه د مډرن وخت د مانګا طنزي، ټوکي او عاشقانه موضوعات و. ځینې اثار بیا په سریالي بڼه د لرګي نه په ګټنې سره په پراخه کچه تولید شول. سره له دې هم، د ختیځ کمیکونه د لویدیځ د کمیکونو له تکامل څخه په بېله بڼه تر سره کېدل، چې د لویدیځ کمیک هنر په زیات احتمال سره په اوولسمه پېړۍ کې په ایټالیا کې رامنځته شول.<ref name="Widewalls">{{cite web|last=Kageyama|first=Y.|title=A Short History of Japanese Manga|url=http://www.widewalls.ch/japanese-manga-comics-history/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528051728/http://www.widewalls.ch/japanese-manga-comics-history/|website=Widewalls.ch|date=24 September 2016|archive-date=28 May 2020|access-date=27 July 2020}}</ref><ref name="daini">{{cite web|url=https://artscape.jp/artscape/eng/ht/0712index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421042205/https://artscape.jp/artscape/eng/ht/0712index.html|title=MedievalManga in Midtown: The Choju-Giga at the Suntory Museum|publisher=Dai Nippom Printing Co., Ltd.|archive-date=21 April 2021|access-date=22 December 2022}}</ref><ref name="Hokusai2">{{Harvnb|Bouquillard|Marquet|2007}}</ref><ref>{{harvp|Kern|2006|loc=pp. 139–144, Fig. 3.3}}</ref><ref>{{Harvnb|Kern|2006}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Round |first1=Julia |url=https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ |title=Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25 |date=12 February 2014 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-4980-4 |access-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406230749/https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ |archive-date=6 April 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Indianapolis2">{{cite news|title=Manga, anime rooted in Japanese history|last=Mullen|first=Ruth|url=https://www.newspapers.com/newspage/107097112/|work=[[The Indianapolis Star]]|date=2 August 1997|language=en|page=44|via=Newspapers.com|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180530035505/https://www.newspapers.com/newspage/107097112/|archive-date=30 May 2018|url-status=live}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} 1hopaqwat5fnf1ocxayp206arhoq4qp 0 78451 371133 361445 2026-11-08T17:42:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371133 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}} په لرغوني يوناني دين او افسانو کې، ډاينايسس د شرابو جوړولو، باغونو او ميوو، بوټو، ښېرازۍ، جشن، ليونتوب، مذهبي ليونتوب، مذهبي وجد [جوش/مستي/مينه] او نندارې خدای دی. نوموړی يونانيانو د «باکس» (هغه نوم چې وورسته روميانو هم خپل کړ) په توګه هم پېژندلو، او لامل يې يو هيجان و چې ويل کېږی هغه «باکيا» باله. د «ډاينايسس ايليتوريس» (ازادي ورکونکي) په توګه، د هغه شراب، موسيقي او وجدي ګډا د هغه پيروان د خپل شعورۍ د وېرې او احتياط څخه ازادوي، او ځواکمن جابرانه بنديزونو ته د پای ټکی ږدي. د هغه «ترسس»، چې د ځڼکۍ د بوټي د ډنډر امسا ده، چې کله کله په «ايوي» [پروتې ته ورته يو بوټی دی چې له نورو بوټو تاوېږي] سره ټپي کېږي او شات څڅوي، دواړه يوه ګټوره امسا ده او هم يوه وسله ده چې هغه خلک له منځه وړي، څوک چې د هغه د مذهبي فرقې او د هغو ازاديو مخالفت کوي، د کومو چې هغه استازولي کوي. باور دا دی چې څوک د هغه په اسرارو کې برخه اخلي، هغه خپله د خدای تر اثر لاندې راځي او خپله بااختياره ګرځي.<ref>Hedreen, Guy Michael. ''Silens in Attic Black-figure Vase-painting: Myth and Performance''. University of Michigan Press. 1992. {{ISBN|9780472102952}}. p. 1</ref><ref>James, Edwin Oliver. ''The Tree of Life: An Archaeological Study''. Brill Publications. 1966. p. 234. {{ISBN|9789004016125}}</ref><ref>In Greek "both votary and god are called Bacchus". Burkert, p. 162. For the initiate as Bacchus, see [[Euripides]], ''[[Bacchae]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0006.tlg017.perseus-eng1:476-518 491]. For the god, who alone is ''Dionysus'', see [[Sophocles]], ''[[Oedipus Rex]]'' 211 and Euripides, ''Hippolytus'' 560.</ref><ref>{{Cite book |last=Csapo |first=Eric |title=Theologies of Ancient Greek Religion |date=2016-08-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-71521-5 |editor-last=Eidinow |editor-first=Esther |location=New York |pages=118 |language=en |chapter=The 'Theology' of the Dionysia and Old Comedy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=wzj7DAAAQBAJ&pg=PP1}}</ref><ref>Olszewski, E. (2019). [https://www.amphilsoc.org/sites/default/files/2020-03/attachments/Olszewski.pdf Dionysus’s enigmatic thyrsus]. ''Proceedings of the American Philosophical Society'', ''163''(2), 153–173.</ref><ref>Sutton, p. 2, mentions Dionysus as The Liberator in relation to the city [[Dionysia]] festivals. In [[Euripides]], ''[[Bacchae]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0006.tlg017.perseus-eng1:370-385 379–385]: "He holds this office, to join in dances, [380] to laugh with the flute, and to bring an end to cares, whenever the delight of the grape comes at the feasts of the gods, and in ivy-bearing banquets the goblet sheds sleep over men."</ref> د هغه منشأ معلومه نه ده ، او د هغه مذهبي فرقې ډېرې بڼې خپلې کړې دي؛ يو شمېر يې لرغونو سرچينو د «ټريشن» په توګه تشريح کړي دي، او نورو سرچينو بيا د يوناني په توګه بيان کړي دي. په اورفيزم کې، هغه په مختلف ډول د زيوس او پرسفني زوی دی؛ د مړيو په نړۍ کې اوسېدونکی يا د زيوس د مړيو د نړۍ يو اړخ؛ يا د زيوس او فاني «سميلي» دوه ځلې زېږېدلی زوی. الوسيني اسرارو هغه د ډيميتري د زوی يا مېړه «ياکوس» په توګه پېژندلی دی. ډېر روايتونه وايي چې هغه په «ترس» کې زېږېدلی و، بهر يې سفر کړی و، او د يو بهرني په توګه يونان ته رسېدلی دی. له بهر څخه د راغلي بهرني خدای په توګه د هغه دا بهرنی صفت ښايي چې د هغه د مذهبي فرقو لپاره ميراثي او اړين وي، ځکه چې هغه د «ايپفيني» خدای دی، څوک چې کله کله هغه خدای بلل کېږي چې راځي. <ref>Thomas McEvilley, ''The Shape of Ancient Thought'', Allsworth press, 2002, pp. 118–121. [https://books.google.com/books?id=vTfm8KHn900C&pg=PA118 Google Books preview]</ref><ref>Reginald Pepys Winnington-Ingram, ''Sophocles: an interpretation'', Cambridge University Press, 1980, p. 109 [https://books.google.com/books?id=OPo8nVmC9LQC&pg=PA109 Google Books preview]</ref><ref>Zofia H. Archibald, in Gocha R. Tsetskhladze (Ed.) ''Ancient Greeks west and east'', Brill, 1999, pp. 429 ff.[https://books.google.com/books?id=ctsUcNshh68C&pg=PA432 Google Books preview]</ref><ref>Rosemarie Taylor-Perry, 2003. ''The God Who Comes: Dionysian Mysteries Revisited''. Algora Press.</ref> د ډاينايسس په مذهبي فرقه کې شرابو ته ځانګړې پاملرنه کېده، او د هغه ځمکنی تجسم و. شرابو مصيبتونه کمولای شول، خوښي يې روستلای شوه، او د الاهي وجد الهام يې ورکاوه. د ډاينايسس په جشنونو کې د سپېڅلو نندارو وړاندې کول شامل و، چې د هغه افسانې به يې نمايش ته وړاندې کولې، کوم څه چې په لوېديځ کلتور کې د نندارو د وړاندې کولو د پرمختګ تر شا لومړی محرک دی. د ډاينايسس مذهبي فرقه هم د روحونو فرقه ده؛ د هغه ښځينه پلويانو به د وينې د نذر په مټ مړيو ته خوراک ورکاوه، او هغه به د مړيو او ژونديو تر منځ د الاهي اړيکې کار کاوه. نوموړی کله کله د مړ کېدونکي او راپورته کېدونکي خدای په توګه ډلبندي شوی دی.<ref name="julian">Julian, trans. by Emily Wilmer Cave Wright. To the Cynic Heracleios. ''The Works of the Emperor Julian'', volume II (1913) Loeb Classical Library.</ref><ref name="iconography">{{cite book |last1=Isler-Kerényi |first1=Cornelia |title=Dionysos in Archaic Greece |last2=Watson |first2=Wilfred G. E. |publisher=Brill |year=2007 |pages=5–16 |chapter=An Iconography in Process |jstor=10.1163/j.ctt1w76w9x.7 |chapter-url=http://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w76w9x.7 |jstor-access=free}}</ref><ref name="Brockett">Brockett, Oscar Gross (1968). History of the Theatre. Boston: Allyn & Bacon. pp. 18–26.</ref><ref>{{cite book |last=Riu |first=Xavier |url=https://books.google.com/books?id=wob1UszzkZwC&pg=PR7 |title=Dionysism and Comedy |date=1999 |publisher=Rowman and Littlefield |isbn=9780847694426 |page=105}}</ref><ref name="corrente2012">Corrente, Paola. 2012. [https://dialnet.unirioja.es/servlet/tesis?codigo=95410 Dioniso y los Dying gods: paralelos metodológicos.] Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid.</ref> روميانو باکس د لايبيريايي جشن د خپل لايبر پيټر، "ازاد پلار" څخه پېژندلی دی، څوک چې د شرابو د انګورو، شرابو او نارينه ښېرازۍ سرپرست، او د عمر او تابعيت اړوندو دودونو، رسوماتو، او ازاديو ساتونکی و؛ خو رومي دولت د «باکس» (Bacchanalia) [د باخوس اختر يا جشن] خپلواک، مشهور جشنونه تخريبي وبلل، تر يو بريده له دې امله چې د دوی طبقو او جنسيتونو ازاد اختلاط دوديز ټولنيز او اخلاقي بنديزونه تر پښو لاندې کول. د دولت له خوا د منل شويو او تر څارنې لاندې کم رنګه بڼو او کمو راټوليدنو [غونډو/اجتماعاتو] پرته يې، Bacchanalia يو ستر جرم وګرځولو. د باکس جشنونه د لايبر او ډاينايسس له جشنونو سره يوځای کړای شول. == نوم == === لغتپوهنه === په لرغونې يوناني ژبه کې د dio مختاړی له لرغونې زمانې څخه له زيوس (اضافتي Dios) سره تړلی دی، او داسې برېښي چې د دې نوم مختلف شکلونه د اصلي *Dios-nysos ټکي لور ته اشاره کوي. تر ټولو پخوانۍ تاييد شوې مايسينيايي يوناني اضافتي بڼه يې (di-wo-nu-so) ده، چې په دوه تختو ليکلې موندل شوې ده، کومې چې په مايسينيايي «پايلاس» کې موندل شوي دي، او تاريخ يې دولسمې يا ديارلسمې مخزېږديزې پېړۍ ته رسېږي. هغه مهال، په دې اړه پوره کره والی نه و موجود چې ايا دا په رښتيا هم يو کنايي نوم و که نه، خو په 1989-90ز کلونو کې د «هانيا» په «کاسټيلي هيل» کې د يونانيانو او سويډنيانو د کيندنو پر مهال د نورو تر څنګ څلور لرغوني اثار کشف شول، چې د B خطي ليک کتيبې هم پکې وې؛ د KH Gq 5 په نوم توکي ليکلنې په اړه باور کېږي چې د ډاينايسس ابتدايي عبادت تاييدوي. په مايسينيايي يونان کې، زيوس di-wo دی. د دې دويم عنصر منشأ نه ده معلومه چې هغه عنصر – nūsos دی. ښايي همدا لامل وي چې په يوناني افسانو کې د خدای د زېږېدو د ځای «ماونټ نيسا» سره تړاو لري، چېرته چې د هغه پالنه د حورې (Nysiads) له خوا شوې وه، په داسې حال کې چې د «سيروس» «فيريسايډ» تر شپږمې مخزېږديزې پېړۍ پورې د "ونې" لپاره د لرغوني ټکي په توګه د nũsa ټکي کارول کېدل اټکل کړي دي. د «سوفولاس» يوې ګلدانۍ ته د «نيسيډ» نوم  νύσαι (nusae) ورکړل شوی دی. «کريچمر» ټينګار کړی دی چې νύση (nusē) ټکی يو «تيريشينيايي» ټکی دی، چې د νύμφη (nýmphē) سره يو شان معنا لري، کوم چې  νυός (nuos) ته ورته لفظ دی (انګور، يا ناوی، I-E *snusós، سانسکرتي snusā). هغه وړانديز کړی چې نارينه [مذکر] بڼه يې چې د νῦσος (nūsos) په شکل ده، او له دي ټکي څخه ډاينايسس "د زيوس زوی" جوړېږي. «جين ايلن هيريسن» باور درلود چې د ډاينايسس نوم معنا ده "ځوان زيوس". «رابرټ ايس. پي بيکس» د دې نوم لپاره له يوناني ژبې څخه مخکې ژبې رېښې وړانديز کړي دي، ځکه چې د اندو-اروپايي نوم د لټون ټولې هڅې شکمنې دي.<ref name=":6">{{Cite web |title=Palaima, Thomas G. University of Texas at Austin, 1998 |url=https://sites.utexas.edu/scripts/files/2020/05/1998-TGP-LinearBandtheOriginsofGreekReligion.pdf |access-date=2024-08-06 |archive-date=2024-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908021422/https://sites.utexas.edu/scripts/files/2020/05/1998-TGP-LinearBandtheOriginsofGreekReligion.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Sfn|Beekes|2009|p=337}}<ref>John Chadwick, ''The Mycenaean World'', Cambridge University Press, 1976, pp. 99ff: "But Dionysos surprisingly appears twice at Pylos, in the form ''Diwonusos'', both times irritatingly enough on fragments, so that we have no means of verifying his divinity."</ref><ref name="KHGq5">{{cite web|last=Raymoure|first=K. A.|url=http://minoan.deaditerranean.com/2012/11/02/khania-linear-b-transliterations/|title=Khania Linear B Transliterations|work=Minoan Linear A & Mycenaean Linear B|publisher=Deaditerranean|date=November 2, 2012}} {{cite web|title=Possible evidence of human sacrifice at Minoan Chania|url=http://archaeologynewsnetwork.blogspot.gr/2014/01/possible-evidence-of-human-sacrifice-at.html|website=Archaeology News Network|year=2014|access-date=2014-03-17|archive-date=2014-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317045847/http://archaeologynewsnetwork.blogspot.gr/2014/01/possible-evidence-of-human-sacrifice-at.html|url-status=dead}} {{cite web|last=Raymoure|first=K. A.|url=http://minoan.deaditerranean.com/linear-b-transliterations/khania/kh-gq/|title=Khania KH Gq Linear B Series|work=Minoan Linear A & Mycenaean Linear B|publisher=Deaditerranean}} {{cite web|title=KH 5 Gq (1)|website=Dāmos: Database of Mycenaean at Oslo|url=https://www2.hf.uio.no/damos/Index/item/chosen_item_id/5670|publisher=[[University of Oslo]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.palaeolexicon.com/Word/Show/16635|title=The Linear B word di-wo|website=Palaeolexicon}}</ref><ref>Fox, p. 217, "The word Dionysos is divisible into two parts, the first originally Διος (cf. Ζευς), while the second is of an unknown signification, although perhaps connected with the name of the Mount Nysa which figures in the story of Lykourgos: (...) when Dionysos had been reborn from the thigh of Zeus, Hermes entrusted him to the nymphs of Mount Nysa, who fed him on the food of the gods, and made him immortal."</ref><ref>Testimonia of Pherecydes in an early fifth-century BC fragment, FGrH 3, 178, in the context of a discussion on the name of Dionysus: "''Nũsas'' (acc. pl.), he [Pherecydes] said, was what they called the trees."</ref><ref>{{cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=*nu/sios&la=greek&can=*nu/sios0&prior=*nu=sa#Perseus:text:1999.04.0057:entry=*nu=sa-contents|title=Greek Word Study Tool|website=www.perseus.tufts.edu}}</ref><ref name="Martin Nilsson 1967 p.567">Martin Nilsson {{lang|de|Die Geschichte der Griechische Religion}} (1967). Vol.&nbsp;I, p.&nbsp;567.</ref><ref>{{LSJ|nuo/s|νυός|cite}}.</ref><ref name=":62">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240908021422/https://sites.utexas.edu/scripts/files/2020/05/1998-TGP-LinearBandtheOriginsofGreekReligion.pdf |archivedate=2024-09-08 |title=Palaima, Thomas G. University of Texas at Austin, 1998 |url=https://sites.utexas.edu/scripts/files/2020/05/1998-TGP-LinearBandtheOriginsofGreekReligion.pdf |access-date=2024-08-06 |url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Beekes|2009|p=337}}<ref>[https://www.sacred-texts.com/cla/mgr/mgr15.htm ''Myths of Greece and Rome'', by Jane Harrison (1928)].</ref>{{Sfn|Beekes|2009|p=337}} === معنا او ډولونه === په «بيوشيا» کې په وروستيو ډولونو کې يې Dionūsos او Diōnūsos ډولونه شامل دي؛ په «تيسلي» کې يې د Dien(n)ūsos بڼه؛ په «ايونيايي» ډولونو کې Deonūsos او Deunūsos؛ او په «ايوليا» بڼو کې يې Dinnūsos شامله ده، د دې تر څنګ نور ډولونه هم لري. د Dio مختاړی يې په نورو نومونو کې هم موندل کېږي، لکه په ډايسکوريس کې، او ښايي چې له Dios اخيستل شوی وي، کوم چې د زيوس د نوم اضافت دی.<ref>This is the view of Garcia Ramon (1987) and Peters (1989), summarised and endorsed in Janda (2010:20).</ref> «نونس» په خپل «ډايونيسياکا» کې ليکلي دي چې د ډانيايسس نوم معنا ده "د زيوس-ګوډ" او دا چې «هرميس» په دې نوي زېږېدلي ماشوم د ډانيايسس نوم اېښی و، "ځکه کله به چې زيوس خپل بار پورته کولو، د خپل ورون د وزن څخه به يې يوه پښه ګوډه پورته کوله، او په «سايراکوزينيايي» ژبه کې د «نايسوس» د ټکي معنا ده ګوډ ګوډ تګ". د دې کرښو په اړه «ډبليو.ايچ.ډي راوس» په خپله ملاحظه کې ليکلي دي چې "د دې ويلو اړتيا نه شته چې د نوم دا رېښې غلطې وبلل شي".  د بيزانس دايرة المعارف «سوډا»، چې د کلاسيکي سرچينو پر بنسټ ليکل شوې ده، وايي چې "د ټولو هغو لپاره د تر لاسه کولو [διανύειν] چې ځنګلي ژوند لري. يا هغو ته د هر څه چمتو کول [διανοεῖν] چې ځنګلي ژوند لري" ته په کتنې سره «ډاينايسس» ته دا نوم ورکړل شوی دی.<ref name="9.20–24">[[Nonnus]], ''[[Dionysiaca]]'' [https://archive.org/stream/dionysiaca01nonnuoft#page/304/mode/2up 9.20–24].</ref><ref>''[[Suda]]'' s.v. [http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?db=REAL&search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&user_list=LIST&page_num=1&searchstr=delta,1185&field=adlerhw_gr&num_per_page=1 Διόνυσος] .</ref> == منشأ == په نولسمه پېړۍ کې علمي ماهرين، د ژبپوهنې او مقايسوي داستانپوهنې په کارولو سره، ډېر ځله ډاينايسس يو بهرنی خدای بولي، څوک چې په پرتليز ډول په بې ميلۍ سره د ټولو ارباب الانواع په معياري یوناني عبادتځای کې ډېر وروسته ومنل شو، د هغو افسانو پر اساس چې اکثره پکې دا موضوع شامله وي – هغه خدای چې خپل ډېر وخت په ځمکه دباندې تېروي، او کله چې يونان ته بېرته راستنېږي نو د منلو لپاره هڅې کوي. په هر حال، د نورو وروستيو شواهدو څخه روښانه کېږي، چې ډاينايسس په حقيقت کې د یونان د مرکزي سيمو په کلتور کې تاييد شويو تر ټولو پخوانيو خدايانو څخه يو دی. د ډاينايسس د عبادت تر ټولو ابتدايي ليکلي تاريخچې د مايسينيايي يونان څخه تر لاسه کېږي، په ځانګړي ډول په «پايلاس» کې د «نيسټر» په ماڼۍ او د هغې په شا او خوا کې چې تاريخ يې شا اوخوا 1300 مخزېږديز ته رسېږي. په دې پړاو کې د ډاينايسس شا او خوا د هر دين تفصيلات ډېر کم دي، او ډېر شواهد يوازې د هغه د نوم په بڼه تر لاسه کېږي، چې په B خطي ليکه کې د di-wo-nu-su-jo ("Dionysoio" =د ډايناسس) په ډول ليکل شوی دی، کوم شواهد او ثبوتونه چې د خټې د تختو په ټوټو خوندي دي، هغه څه چې د شرابو د وړاندې کولو يا تادياتو اړوند ښودنه کوي، او دا د ډاينايسس په توګه تشریح شوی دی. د "اينوا د ښځو"، "د شرابو د ځای" په اړوند هم سرچينې روښانه شوي دي، څوک چې په وروستيو پړاونو کې د ډاينايسيايي ښځو سره مطابقت لري.<ref name="Kerenyi">Kerényi, Karl. 1976. ''Dionysus''. Trans. Ralph Manheim, Princeton University Press. {{ISBN|0691029156|978-0691029153}}</ref><ref name="iconography2">{{cite book |last1=Isler-Kerényi |first1=Cornelia |title=Dionysos in Archaic Greece |last2=Watson |first2=Wilfred G. E. |publisher=Brill |year=2007 |pages=5–16 |chapter=An Iconography in Process |jstor=10.1163/j.ctt1w76w9x.7 |chapter-url=http://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w76w9x.7 |jstor-access=free}}</ref> == سرچينې == 5b8oz6kytsz3oqbx22z6op2g40gumtl 0 78591 370974 367913 2026-11-08T15:08:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370974 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}هوکایډو (په جاپاني کې 北海道، یعنې د شمالي سمندر مدار) د جاپان دویم تر ټولو ستر ټاپو او تر ټولو ستر او شمالي ولایت جوړوي. د سوګارو تنګی هوکایډو له هانشو څخه بېلوي. دا دوه ټاپوګان تر اوبو لاندې د ریل لارې په مټ د سیکان تونل په واسطه سره نښلول شوي دي.<ref name="main-islands-japan">{{cite web|title=離島とは(島の基礎知識) (what is a remote island?)|publisher=[[Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism]]|url=http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html|website=MLIT (Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism)|date=22 August 2015|access-date=9 August 2019|language=ja|format=website|quote=MILT classification 6,852 islands (main islands: 5 islands, remote islands: 6,847 islands)|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113053915/http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html|archive-date=2007-11-13}}</ref> د هوکایډو تر ټولو ستر ښار د دې ولایت مرکز، سپارو ده، چې د دې ولایت یوازینی ټاکل شوی ښار دی. ساخالین د هوکایډو شمال ته په ۴۳ کیلومتري (۲۷ مایله) کې پروت دی او په ختیځ او شمال ختیځ کې یې د کوریل ټاپوګان دي، چې د روسیې اړوند ټاپوګان دي که څه هم په سویل خوا کې پراته څلور نور یې بیا د جاپان دي. د دغه ټاپو موقعیت په شمالي برخه کې هغه مجمع الجزایر دي چې سړه هوا لري او دلته هر ژمی د پام وړ واوره اوري. که څه هم سخت ژمی او سړه هوا لري، خو د زیاترو محصولاتو لپاره د کرهڼیز کنده حیثیت لري. هوکایډو پخوا د Ezo، Yezo، Yeso یا Yesso په نوم یادیده. که څه هم جاپاني کډوال له شپاړلسمې پېړۍ راهیسې د دې ټاپو پر سویلي برخه باندې حکومت کوي، خو هوکایډو کې زیاتره د ائنیو خلک مېشت دي. په ۱۸۶۹ کال کې، وروسته له هغه چې میجي بیاورغول شو، نو دا ټول ټاپو په جاپان پورې وتړل شو او نوم یې په هوکایډو بدل شو. په پایله کې، جاپاني کډوالو له خپلې خاورې څخه د ائینو خلکو لاس لنډ او له خپل ځان سره یې جذب کړل. په یوویشتمه پېړۍ کې، ائینو خلکو تقریباً له یوه سره په جاپاني ټولنه کې جذب شول او پایله یې دا شوه چې زیاتره د ائینو خلک له خپل میراث او کلتور څخه هېڅ خبر نه دي.<ref name="nussbaum343">[[Louis Frédéric|Nussbaum, Louis-Frédéric]]. (2005). "Hokkaidō" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', p. 343|page=343}}</ref><ref name="oxfordre.com">{{Cite book |last1=Seaton |first1=Philip |url=https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-76 |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |year=2017 |isbn=978-0-19-027772-7 |chapter=Japanese Empire in Hokkaido |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.76}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Mason |first1=Michele |title=Dominant Narratives of Colonial Hokkaido and Imperial Japan: Envisioning the Periphery and the Modern Nation-State |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-1-349-45025-1 |pages=7–9}}</ref><ref>{{cite web|url=https://manifold.uhpress.hawaii.edu/read/migrant-ecologies/section/b03b25af-b873-47e5-9417-dce686ed0a37|title=University of Hawai'i Press - Manifold}}</ref><ref>{{cite journal|first=John|last=Hennessey|title=Engineering Japanese Settler Colonialism in Hokkaido: A Postcolonial Reevaluation of William Wheeler's Work for the Kaitakushi|url=https://lucris.lub.lu.se/ws/portalfiles/portal/99779409/AIF_ISSUE6_Final_Hennessey.pdf|journal=Asia in Focus|volume=6|issue=6|pages=3|date=2018}}</ref><ref name="apjjf.org">{{cite journal|url=https://apjjf.org/2020/20/Jolliffe.html|title=Forced Labour in Imperial Japan's First Colony: Hokkaidō|last=Jolliffe|first=Pia M.|journal=The Asia–Pacific Journal|date=15 October 2020|volume=18|issue=20}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.visit-hokkaido.jp/en/feature/ogawamotoi|title=How the Sharing of Ainu Culture Became One Man's Lifework｜Features｜HOKKAIDO LOVE! -Hokkaido Official Tourism Site|date=15 July 2023}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.hm.pref.hokkaido.lg.jp/wp-content/themes/hokkaidomuseum/images/forign_pdf/ENG-2-4.pdf |access-date=2024-08-14 |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814201002/https://www.hm.pref.hokkaido.lg.jp/wp-content/themes/hokkaidomuseum/images/forign_pdf/ENG-2-4.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/travel/article/20200519-japans-forgotten-indigenous-people|title=Japan's forgotten indigenous people|last=Cobb|first=Ellie|work=BBC Travel|date=20 May 2020|access-date=29 December 2023}}</ref><ref>{{cite book |last1=Honna |first1=Nobuyuki |url=https://archive.org/details/languagepolicies0000unse |title=Language Policies and Language Education: The Impact in East Asian Countries in the Next Decade |last2=Tajima |first2=Hiroko Tina |last3=Minamoto |first3=Kunihiko |publisher=Times Academic Press |year=2000 |isbn=978-9-81210-149-5 |editor-last1=Kam |editor-first1=Ho Wah |location=Singapore |chapter=Japan |editor-last2=Wong |editor-first2=Ruth Y. L. |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal|last=Hohmann|first=S.|date=2008|title=The Ainu's modern struggle|url=https://archive.org/details/sim_world-watch_november-december-2008_21_6/page/20|journal=World Watch|volume=21|number=6|pages=20–24}}</ref> == نومونه == د پراختیايي کمېسیون د جوړولو پر مهال، د میجي حکومت تصمیم ونیو تر څو د ایزوچي نوم بدل کړي. ماتسوا تاکشیرو حکومت ته شپږ وړاندیزونه ورکړل، چې په هغو کې د کیهوکوډو (海北道) او هوکایډو (北加伊道) نومونه هم شامل و. بالاخره حکومت پر دې تصمیم ونیو تر څو د هوکایډو نوم وکاروي، خو باید په دې ډول 北海道 سره ولیکل شي او هغه هم د 海北道 او 北加伊道 تر منځ د مصالحې په توګه ځکه چې هغه د Tōkaidō (東海道) په څېر نوم سره ورته والی لري. د ماتسورا په وینا، دا نوم په دې خاطر و چې ائینو خلکو به دا سیمه د کای په نوم بلله. د کای عنصر همداشان د له اونیومي یا د 蝦夷 له تورو سره د چین-جاپاني له ویلو سره زیات ورته والی درلود، چې څه باندې زر کلونه دا نوم په چین او جاپان کې د ائینو او د هغه د خلکو لپاره د میعاري املايي بڼې په توګه کاریده. <ref>"Chapter 3: Nivkh as an Aspiration Language," p. 53 [http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/arts/2006/h.shiraishi/03_c3.pdf RUG.nl] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928112148/http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/arts/2006/h.shiraishi/03_c3.pdf|date=2011-09-28}}</ref> په ۱۹۴۷ کال کې، هوکایډو په یوه بشپړ ولایت باندې بدل شو. د 道 (-dō) تاریخي وروستاړی په انګریزې ژبه کې "prefecture" ته ژباړل کیږي، په مبهم ډول د اوساکا او کیوټو لپاره 府 (-fu) او د پاتې "ولایتونو" لپاره 県 (-ken) په څیر. Dō، د لنډیز په توګه، د هوکایډو په ځانګړي توګه پیژندلو لپاره کارول کیدای شي، د بیلګې په توګه 道道 (dōdō، "Hokkaido road") یا 道議会 (Dōgikai، "Hokkaido Assembly")، په ورته ډول 都 (- to) د ټوکیو لپاره کارول کیږي. حکومت دغه ولایت ته د "هوکایډو حکومتي ولایت" پرځای د "هوکایډو حکومت" وايي.<ref>{{cite web|url=https://kotobank.jp/word/%E9%81%93%E9%81%93-638548|title=道道|publisher=kotobank.com|access-date=2022-01-12|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803082810/https://kotobank.jp/word/%E9%81%93%E9%81%93-638548|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kotobank.jp/word/%E9%81%93%E9%81%93-638548|title=道議会|publisher=kotobank.com|access-date=2022-01-12|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803082810/https://kotobank.jp/word/%E9%81%93%E9%81%93-638548|url-status=live}}</ref> د محلي حقونو د خوځښتونو په رامنځته کیدو سره، داسې ایډیه رامنځته شوه چې هوکایډو باید د ائینو د خلکو د ژبې نوم ولري. که چیرې د نوم بدلولو پریکړه وشي، خو بیا هم د ائینو جمله چې هر څه غوره شوی وي، اصلي حواله یې د لوی جغرافیایي وجود څخه توپیر لري. د ائنوموسیر کلمه (アイヌモシㇼ) د جاپاني فعالانو تر منځ غوره انتخاب دی. د دې اصلي معنی د "انسانانو ځمکه" ده، لکه څنګه چې د "خدایانو ځمکه" (کاموموسیر) سره مخالفه ده. کله چې د سیسمموسیر سره توپیر ولري (د ګاونډیانو ځمکه چې ډیری وختونه د هونشو یا جاپاني میشت ځایونو ته اشاره کوي د هوکایډو سویلي څنډه)، دا پدې معنی ده چې د ائینو خلکو ځمکه، کوم چې په شرایطو پورې اړه لري، که څه هم هوکایډو ته راجع کیدی شي. د عصري ژبپوهنې له نظره، د ائینو خلکو خپله سیمه د سخالین یوې لویې برخې او ټول کوریل ټاپوګانو ته غځولې ده. بله جمله، یونموسیر (ヤウンモシㇼ) شهرت ترلاسه کړ. دا په لفظي معنی د "ساحل ځمکې" معنی لري، لکه څنګه چې د "ساحل ځمکې" (ریپنموسیر) سره مخالف ده، ځکه کېدای شي د کریل ټاپوګانو، هونشو یا کوم بهرني هیواد ته راجع شي. که وینا کوونکی د هوکایډو اوسیدونکی وي، یونموسیر کولای شي هوکایډو ته مراجعه وکړي. یوه بله جمله، اکور موسر (アコㇿモシㇼ) معنی لري "زموږ ځمکه". که د هوکایډو د ائینو خلکو په منځ کې ویل کیږي، دا کولای شي په ټوله توګه هوکایډو یا جاپان ته اشاره وکړي.<ref name="kojima2009">{{cite book |author=Kojima Kyōko 児島恭子 |title=Emishi Eo kara Ainu e |publisher=Yoshikawa Kobunkan |year=2009 |language=ja |script-title=ja:エミシ・エゾからアイヌへ}}</ref><ref name="kayano1996">{{cite book |author=Kayano Shigeru 萱野茂 |title=Kayano Shigeru no Ainu-go jiten |year=1996 |language=ja |script-title=ja:萱野茂のアイヌ語辞典.}}</ref><ref name="tamura1996">{{cite book |author=Tamura Suzuko 田村すず子 |title=Ainu-go Saru-hōgen jiten |year=1996 |language=ja |script-title=ja:アイヌ語沙流方言辞典}}</ref> == تاریخ == === لومړی تاریخ === د جومون دورې په جریان کې ځايي کلتور او د ښکار راټولونکي اړوند ژوند په هوکایډو کې وده وکړه، چې له 15,000 څخه ډیر کلونه دمخه پیل شوی و. د هانشو ټاپو په مقابل کې، هوکایډو د دې مودې په جریان کې شخړې نه درلودې. جومون پر طبیعي روحونو باندې عقیده لري چې ګواکې هغه د ائینو د روحانیت اصل دی. شاوخوا 2000 کاله دمخه، دا ټاپو د یایوی خلکو لخوا مستعمره وه، او د ټاپو ډیری نفوس د کرنې په لور د ښکار او راټولولو څخه لرې پاتې شو.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.hkd.mlit.go.jp/ky/ki/renkei/ud49g70000000mki-att/en_all.pdf|title=A Journey into the culture and history of Hokkaidō.|website=hkd.mlit.go.jp|access-date=2019-05-29|archive-date=2020-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917161923/https://www.hkd.mlit.go.jp/ky/ki/renkei/ud49g70000000mki-att/en_all.pdf|url-status=dead}}</ref> نیهون شوکي چې له میلاد څخه 720 کاله وروسته پای ته ورسيد، ویل کېږي چې تاریخ کې د هوکایډو یادونه د لومړي ځل لپاره راغلې ده. د متن له مخې، ابه نو هیرافو له ۶۵۸ څخه تر ۶۶۰ کال پورې سمندري ځواک او ستر پوځ شمالي سیمو ته مارش کړ او له میشي هاسه او امیشي سره په اړیکه کې و. یو له هغو ځایونو څخه چې هیرافو هلته ورغی هغه واتاریشیما نوم لري چې په زیات ګومان سره نننی هوکایډو دی. خو بیا هم د همدې پېښې په اړه زیات نظرونه شته، له هغې ډلې د واتاریشیما ځای او دا رایج باور چې ایمیشي په واتاریشیما کې د نننۍ ائینو خلکو نیکونه کېږي.<ref name="Japan Handbook p760">''Japan Handbook'', p. 760</ref> د نارا او هیان دورو په درشل کې (۷۱۰-۱۱۸۵)، د هوکایډو خلکو د ډیوا ولایت له خلکو سره سوداګري کوله. له فیوډالي دورې څخه، په هوکایډو کې خلکو خپل ځانونه ایزو بلل. وروسته هوکایډو د ایزوچي (د ایزو خاوره) یا ایزوګاشیما (د ایزو ټاپو) په نوم پېژندل کېده. ایزو خلکو په اصل کې ښکار کاوه او کبان به یې نیول او وریجې او اوسپنه به یې له جاپاني خلکو څخه په سوداګرۍ کې ترلاسه کول.<ref>{{cite book |last1=McClain |first1=James L. |url=https://archive.org/details/japanmodernhisto00mccl/page/285 |title=Japan, A Modern History |date=2002 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-04156-9 |edition=First |location=New York, N.Y. |page=[https://archive.org/details/japanmodernhisto00mccl/page/285 285] |url-access=registration}}</ref> === فیوډال جاپان === د موروماچي دورې په درشل کې (۱۳۳۶-۱۵۷۳)، جاپانیانو د اوشیما نیمه ټاپو په سویل کې یوه هستوګنه اباده کړه، چې د شینوریډیټ په څېر کلکې ودانۍ یې په کې ابادې کړي. دا چې د جګړو د مخینوي په خاطر زیات شمېر خلک هلته ورغلل، نو د جاپانیانو او د ائینو خلکو تر منځ شخړې را ولاړې شوي. دا شخړې په پای کې په جګړو واوښتې.<ref name="Japan Handbook p7602">''Japan Handbook'', p. 760</ref><ref>{{cite book |last1=Lie |first1=John |author-link1=John Lie (professor) |url=https://books.google.com/books?id=3aGeH0keCGUC |title=Multiethnic Japan |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=9780674040175 |edition=revised |publication-place=Cambridge, Massachusetts |pages=89–90 |quote=By the fifteenth century Ainu people were principally hunter-fisher-gatherers and engaged in far-flung trade with others, ranging from Aleutian islanders to the east, Russians and Chinese to the west, and Shamo (as the Ainu call Wajin, or Japanese people) to the south [....]. |access-date=15 March 2024 |orig-date=2001}}</ref> == سرچينې == p80q2gm09k51l6sddgdxrdjs32vlqs7 0 79161 371029 339912 2026-11-08T16:13:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371029 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}'''په 2003 کي پر عراق یرغل''' {{Efn|It was named the '''Decisive War''' ({{lang-ar|معركة الحواسم}}) by Iraqi officials.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ow8oDwAAQBAJ&q=%22toward+the+decisive+war%22&pg=PT498|title=Wars of Modern Babylon: A History of the Iraqi Army from 1921 to 2003 |first=Pesach |last=Malovany |date=21 July 2017 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=9780813169453 |via=Google Books}}</ref>|name=a|group=}} [[د عراق جګړه|د عراق د جګړې]] لومړۍ مرحله یا پیل وو. دا یرغل د ۲۰۰۳ کال د مارچ په ۲۰ پیل او نژدې یوه میاشت یې دوام وکړ <ref>{{وېب سرچينه|date=29 November 2022}}</ref> چي پکښي د متحده ایالاتو، انګلستان، استرالیا او [[پولنډ]] ځواکونو د متحده ایالاتو په مشرۍ د عراق جمهوریت تر برید لاندي ونیوی. د یرغل له لومړۍ ورځي دوه ویشت ورځي وروسته د [[بغداد]] ښار د شپږ ورځنۍ جګړې په پایله کي د اپریل په نهمه نېټه د ایتلافي ځواکونو لخوا سقوط او لومړی پړاو په رسمي توګه د مئ په اوله نیټه پای ته ورسیدی. د متحده ایالاتو ولسمشر [[جورج واکر بوش|جورج ډبلیو بوش]] ددې ماموریت په پای کي د وینا پر مهال "د لویو جګړه ییزو عملیاتو پای" اعلان کړ. <ref>{{Cite news|Title=Political Circus: 'Mission Accomplished' finds a home|URL=https://edition.cnn.com/2010/POLITICS/11/18/political.circus/index.html|Work=www.cnn.com|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-02-24|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328104529/https://edition.cnn.com/2010/POLITICS/11/18/political.circus/index.html|url-status=dead}}</ref> دا وروسته له هغه چي د ایتلاف لنډمهاله اداره (CPA) په رسمي توګه اعلان او رامنځ ته سوه، او د 2005 په جنوري کي یې د عراق پارلماني ټاکنو ته لاره هم هواره کړه. د متحده ایالاتو ایتلاف په عراق کي د یرغل په لومړني پړاو کي چي د مارچ له ۱۹ څخه د مئ تر لومړۍ نیټې پوري یې دوام درلود ۱۶۰ زره سرتیري عراق ته ولېږل، چي په دي کي شاوخوا 73 فیصده یا 130,000 سرتیري امریکایان وه، او نژدې 45,000 برتانوي سرتیرو، <ref name=":1" /> 2,000 اسټرالیایي سرتیرو او 200 پولنډي JW GROM کمانډو هم برخه پکښي درلوده. د معلوماتو لمخي په دې جګړه کي شپاړس نور هیوادونه هم ښکېل وه. د برید د چمتووالي لپاره د فبروري تر 18 پوري نژدې 100,000 امریکایي سرتیري په [[کویټ|کویت]] کي راټول سوي وه، <ref name=":1">{{Cite news|URL=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/18/sprj.irq.deployment/index.html|Title=U.S. has 100,000 troops in Kuwait|Publisher=CNN|Date=18 February 2003}}</ref> چي وروسته یې د عراق په کردستان کي د پیشمرګا ملاتړ هم ترلاسه کړ. د متحده ایالاتو د ولسمشر جورج ډبلیو بوش او د انګلستان د لومړي وزیر [[توني بلیر|ټوني بلیر]] په وینا د ایتلاف موخه "د عراق د ډله ایزو ویجاړونکو وسلو لمنځه وړل، د صدام حسین له لوري د تروریزم ملاتړ پای ته رسول او د عراق د خلکو آزادول وه، خو د هانس بلیکس په مشرۍ د ملګرو ملتونو د تفتیش ټیم اعلان تر دې مخکي تعالن کړي وو، چي د برید له پیل څخه دمخه یې د WMDs د شتون هیڅ شواهد ندي موندلي. د 2003 کال د جنورۍ په میاشت کۍ د CBS په نظرپوښتنه کي 64٪ امریکایانو د عراق په وړاندي پوځي اقدام غوره باله. 63٪ بیا داسي وګړي وه چي له بوش یې غوښتل ترڅو د جګړې پر ځای ډیپلوماټیکه حل لاره ومومي، او 62٪ په دې باور وه چي د امریکا په وړاندي د تروریزم ګواښ به د جګړې له امله نور هم زیات سي. <ref name="CBSnews-20030124">[https://www.cbsnews.com/news/poll-talk-first-fight-later/ "Poll: Talk First, Fight Later"] . </ref> د متحده ایالاتو له لوري دغه يرغل د فرانسې، جرمني او نیويزيلاند د حکومتونو په ګډون د امريکا د ځينو اوږدمهاله متحدينو له خوا په کلکه وغندل سو. <ref>An exception was Denmark, where even the popular opinion supported the invasion and Denmark as a member of the coalition. </ref> <ref>[http://www.stuff.co.nz/national/politics/751538 NZ praised for 'steering clear of Iraq war'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017063114/http://www.stuff.co.nz/national/politics/751538 |date=17 October 2015 }} ''The Dominion Post'', 7 December 2008.</ref> ددې هیوادونو مشرانو استدلال وکړ چي په عراق کي د ډله ایزي ویجاړۍ وسلې شتون نلري او د UNMOVIC د 12 فبروري 2003 کال د راپور په شرایطو کي پر هغه هیواد برید د توجیه وړ ندی. ویل کیږي چي د عراق د جګړې پر مهال شاوخوا ۵۰۰۰ [[کيمياوي وسلې|کیمیاوي وسلې]] مرمۍ یا هوايي بمونه کشف سول، خو دا د ۱۹۹۱ کال [[د خلیج جګړه|د خلیج له جګړې]] مخکي [[صدام حسین|د صدام حسین]] په واکمنۍ کي جوړ او پرېښودل سوي وه، چي له همدې امله یې د متحده ایالاتو ادعاء غلطه ثابته کړه. د ۲۰۰۴ کال د سپتمبر په میاشت کي د ملګرو ملتونو عمومي منشي [[کوفي عنان]] د عراق یرغل د نړیوالو قوانینو له مخي غیر قانوني بللی وو او ویې ویل چي دا د ملګرو ملتونو له منشور څخه سرغړونه ده. <ref>{{وېب سرچينه|date=15 September 2004}}</ref> د 2003 کال د فبروري په 15 نېټه د یرغل څخه یوه میاشت دمخه په ټوله نړۍ کي د عراق د جګړې پر ضد لاریونونه وسول، او په روم کي د درې میلیونه خلکو لاریون د ګینیس په نړیوالو ریکارډونو کي د جګړې ضد ترټولو لوی لاریون په توګه لیست سو. د فرانسوي اکاډیمیک ډومینیک ریني په وینا د 2003 کال د جنورۍ له 3 څخه د اپریل تر 12 پوري په ټوله نړۍ کي 36 ملیون خلکو د عراق د جګړې په وړاندي نږدې په 3,000 لاریونونو کي برخه اخیستې وه. <ref name="Socialist Worker J3 to A12">{{Cite news|Title=Anti-war protests do make a difference|URL=http://www.socialistworker.co.uk/article.php?article_id=6067|Work=[[Socialist Worker]]|Date=19 March 2005|title=آرشیف کاپي|access-date=17 September 2024|archive-date=21 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060321084247/http://www.socialistworker.co.uk/article.php?article_id=6067|url-status=dead}}</ref> پر عراق یرغل د ۲۰۰۳ کال د مارچ په ۲۰ په بغداد کي د ولسمشرۍ په ماڼۍ باندي له هوايي برید سره یو ځای پیل سو، او بله ورځ ایتلافي ځواکونو د عراق او کویټ پولي ته نږدې د بصرې په ولایت کي د دوی له ډله ایز ځای څخه رسمي جګړه پیل کړه. له دې په هاخوا ځانګړو ځواکونو د [[فارس خلیج]] څخه د بصرې او شاوخوا د تیلو د ساحو د خوندي کولو لپاره یو عمودي برید پیل کړ، او اصلي یرغلګر پوځ د عراق د سویلي سیمي تر نیولو وروسته د مارچ په 23 د ناصریه په جګړه کې ښکیل سو. د مارچ په ٢٦ نېټه د ١٧٣ هوايي لوا د شمالي ښار کرکوک ته څېرمه په هوايي ډګر کې کښته سوه، چېري چي دوی له [[کردان|کرد]] ياغيانو سره يو ځای او د عراق د شمالي برخي د خوندي کولو لپاره د عراقي پوځ پر ضد څو بریدونه ترسره کړه. د عراق زیاتره پوځ په ډېره چټکۍ سره مات سو او ایتلاف د اپریل په نهمه بغداد بشپړ لاندي کړ. د عراق ولسمشر صدام حسین او مرکزي رهبري په داسي حال کي له سترګو پټ سول چي ایتلافي ځواکونو د دغه هیواد اشغال نور پای ته رسولی وو، او د مئ په لومړۍ نیټه د اشغال دورې په پای ته رسېدو سره د [[د عراق اشغال (2003-2011)|نظامي اشغال]] دوره پیل سوه. د معلومات پر اساس د عراق ولسمشر صدام حسین د ډسمبر په دیارلسمه نیټه د امریکایي ځواکونو لخوا ژوندئ ونیول سو. <references /> 9y5s3tfir48couaowjo2rsvph3a9czm 0 79942 371178 370192 2026-11-08T18:14:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371178 wikitext text/x-wiki کلتوری ادغام هغه بهیر دی چې په کې یوه اقلیتي ډله یا کلتور د ټولنې له اکثریت ډلې سره یو ځای کېږي یا د بلې ډلې بشپړ یا ځینې ارزښتونه، کړه وړه او باورونه د ځان کوي.<ref name=":1">{{Cite book |last=Spielberger |first=Charles |url=https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie |title=Encyclopedia of Applied Psychology |publisher=Academic Press |year=2004 |isbn=9780126574104 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie/page/n576 615] |url-access=limited}}</ref> د کلتوري ادغام په بېلابېلو ډولونو کې بشپړ ادغام یا جبري ادغام هم شامل دي. بشپړ ادغام د همدې دوو اصلي ډلو تر ټولو ډېر غالب کار دی، ځکه چې دا کار ناګهانه رامنځته کېږي. کله چې دا د یوې سیاسي ایډیالوژي په توګه کارول کېږي، نو ادغامول بیا د حکومت هغو پالیسیو ته ویل کېږي چې په قصدي توګه غواړي قومي ډلې په یوه ملي کلتور کې سره را ټولې کړي.<ref name=":03">{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004123500/http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/assimilationism|title=assimilationism|website=Dictionary.com|publisher=Rock Holdings}}</ref> د کلتوري ادغام په درشل کې، له اقلیت ډلو څخه تمه کېږي چې د ژبې او ظاهر له مخې او همداشان د ټولنیزو-اقتصادي عواملو له لارې چې تر ټولو زیات مهم یې په کلتوري ټولنو او سیمه ییز اشتغال کې جذبول دي، د ورځنیو کړو وړو له غالب کلتور سره ځانونه اعیار کړي.<ref>{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=https://norwalkcc.libguides.com/c.php?g=572609&p=3998124#:~:text=Assimilation%20is%20a%20much%20contested,benefit%20from%20full%20citizenship%20status.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210621151601/https://norwalkcc.libguides.com/c.php?g=572609&p=3998124#:~:text=Assimilation%20is%20a%20much%20contested,benefit%20from%20full%20citizenship%20status.|archivedate=2021-06-21|access-date=2022-05-02|url-status=dead}}</ref> د کلتوري ادغام ځینې ډولونه یې د کلتور منلو په توګه دي چې په هغه کې د اقلیت یوه ډله یا کلتور په بشپړ ډول سره په حاکم کلتور کې مدغم کېږي، کوم چې په کې د اقلیت کلتور برجسته ځانګړنې ډېرې کمې مشهودي وي یا په بشپړ ډول هېڅ نه وي. په داسې حال کې چې د کلتوري ادغام په نورو ډولونو کې بیا داسې نه وي، هغه ګڼ کلتوریزې ټولنې چېرې چې یوه اقلیت ډله په یوه ټولنه کې د کلتوري خپراوي یا عملي دلایلو له مخې د غالب کلتور ځینې ټاکلي اړخونه تر لاسه کوي، خو تر څنګ یې د خپل اصلي کلتور هم خوندي ساتي. د یوه مفهوم له مخې کلتوري ادغام د بل د کلتور د منلو په معنی ده. د تاریخ په اوږدو کې د کلتوري ادغام بېلابېل ډولونه راغلي دي. <ref name=":02">{{Cite web|title=assimilation {{!}} Definition, History, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/assimilation-society|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2020-05-28}}</ref><ref name=":12">{{Cite book |last=Spielberger |first=Charles |url=https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie |title=Encyclopedia of Applied Psychology |publisher=Academic Press |year=2004 |isbn=9780126574104 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie/page/n576 615] |url-access=limited}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Abe |first=David K. |title=Rural Isolation and Dual Cultural Existence: The Japanese-American Kona Coffee Community |date=2017-07-19 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9783319553023 |location=Cham |pages=17–18}}</ref><ref>{{Cite book |last=Carter |first=Prudence L. |url=https://books.google.com/books?id=IlChlkDIy74C&q=%22cultural+assimilation%22+definition&pg=PT32 |title=Keepin' It Real: School Success Beyond Black and White |date=2005-09-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199883387 |language=en}}</ref> ادغام یا یوشانوالی همداشان کېدای شي مخ پر زیاتیدونکي کلتور جوړونه په ځان کې ولري، چې په هغه کې یو کس د خپل پلرني کلتور د ځایناستوالي پر ځای، خپلې اوسنۍ کلتوري کارنامې ته پراختیا ورکوي.<ref name=":22">{{Cite book |last=Abe |first=David K. |title=Rural Isolation and Dual Cultural Existence: The Japanese-American Kona Coffee Community |date=2017-07-19 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9783319553023 |location=Cham |pages=17–18}}</ref> == عمومي کتنه == کلتوري ادغام کېدای شي د ډلې وضعیت ته په کتو سره چټک یا تدریجي بدلون ولري. بشپړ ادغام بیا هغه مهال رامنځته کېږي چې د یوې ټولنې غړي د حاکمې ډلې له غړو څخه د توپیر وړ نه وي.<ref name=":24">{{Cite book |last=Abe |first=David K. |title=Rural Isolation and Dual Cultural Existence: The Japanese-American Kona Coffee Community |date=2017-07-19 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9783319553023 |location=Cham |pages=17–18}}</ref> دا چې ایا کومه مشخصه ډله جذب شي که نه، دا موضوع زیاتره د ډلې د غړو او هم د ټولنې د نورو غړو له خوا تر مناقشې لاندې وي. کلتوري ادغام هېڅ ډول ټولنیز ورته والی نه تضمینوي. د کلتورونو تر منځ جغرافیايي او نور طبیعي خنډونه ان که د غالب کلتور له خوا رامنځته شوي وي، ښايي له کلتوري اړخه متفاوت واوسي. کلتوري یوشانوالی کېدای شي په اتومات یا اجباري توګه رامنځته شي، خو اجباري ادغام بیا هغه وخت رامنځته کېږي چې حاکم کلتور د اجباري ادغام لپاره بېلابېلې وسیلې وکاروي.<ref name=":032">{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241004123500/http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|archivedate=2024-10-04|access-date=2022-05-02|url-status=dead}}</ref> د ادغام بېلابېل ډولونه له هغې ډلې اجباري کلتوري ادغام په ځانګړې ډول د استعمار په دوره کې په ۱۸مه، ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې د بومي خلکو په خاطر کاریده. په دې ډول ادغام کې د مذهب بدلول، د کورنیو بېلول، د جنسیتي نقشونو بدلول، د بهرنیو ځواکونو تر منځ د ملکیتونو وېش، د سیمه ییزو اقتصادونو له منځه وړل او د تلپاتې خوراکي زنځیر له منځه وړل شامل وو. څه دا کار د استعمار له خوا کېږي یا په یوه ملت کې دننه، خو د اجباري یوشانوالی لارې چارې تل ثابتې نه وي، ځکه دا کار د بغاوتونو لامل ګرځي او د کلتوري نورمونو د کنټرول په خاطر د ځواکونو د پاشل کېدو لامل ګرځي.  زیاتره هغه کلتورونه چې د اجباري ادغام له لارې د بېلابېلو کلتوري کړنو تر سره کولو ته اړ کېږي، بېرته خپلو بومي او اصلي کړنو او مذهب ته ورګرځي، کوم چې د نورو حاکمو ځواکونو له ارزښتونو او کلتور سره بېل دي. سربېره پر دې، د تاریخ په اوږدو کې، داوطلبانه جذب زیاتره د غالب یا حاکم کلتور د فشار پر وړاندې یو ډول ځواب دی او له هغو سره ځان اعیارول د د خلکو د امنیت د ساتنې په خاطر یو ډول حل لاره ده. د داوطلبانه کلتوري یوشانوالي بېلګه کېدای شي په هسپانیا کې د عقایدو د تفتیش په دوره کې ومومو، هغه مهال کله چې یهودانو او مسلمانانو د روم کاتولیک کلیسا د خپل دین په توګه ومنله، خو بیا هم تر اوسه پورې زیاتره خلک په خصوصي توګه د خپلو ادیانو پر ارشاداتو باندې عمل کوي. دا ډول جذب د حاکم ځواک د متقاعد کولو لپاره کارول کېږي، چې ګواکې دا جذب په سوله ییزه توګه تر سره شوی، خو داوطلبانه جذب یا یوشانوالی بیا په دې معنی نه ده چې هغو خلکو دې تپل شوی کلتور یا عقاید په بشپړه توګه سره منلي وي.<ref name=":033">{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004123500/http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":022">{{Cite web|title=assimilation {{!}} Definition, History, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/assimilation-society|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2020-05-28}}</ref> د «ادغام/یوشانوالی/جذب» اصطلاح اکثراً نه یوازې د بومي خلکو په اړه کارول کېږي، بلکې پر هغو کډوالو باندې هم کارول کېږي چې په یوه نوې خاوره کې مېشت شوي وي. یو نوی کلتور او نوي کړه وړه له اصلي کلتور څخه د اړیکو او خبرو اترو له لارې تر لاسه کېږي. ادغام داسې ګڼي چې یو نسبتاً کمزوری کلتور په یوه واحد کلتور کې یو ځای کېږي. دا بهیر د هر کلتور تر منځ د اړیکو او راکړې ورکړې له لارې رامنځته کېږي. د ادغام اوسنی تعریف معمولاً کډوالو ته اطلاق کېږی، خو په ګڼ کلتوریزه ټولنه کې، کلتوري ادغام په ټوله نړۍ او بېلابېلو ټولنیزو برخو کې رامنځته کېدای شي، چې یوې مشخصې سیمې پورې محدود نه وي. == د کډوالو ادغام == ټولنیز پوهان د کډوالو د ادغام د ارزونې لپاره پر څلورو اصلي شاخصونو باندې تکیه کوي: ټولنیزاقتصادي وضعیت، جغرافیایي وېشنه، د دویمې ژبې د زده کړې او د ودونو له لارې. ویلیام اې. وې. کلارک په متحده ایالاتو کې د کډوالو ادغام داسې تعریفوي: دا د امریکايي ټولنې د ټولنیز تحرک په اړه د پوهیدو یوه لاره او هغه بهیر دی چې په اتومات ډول او زیاتره په ناغوښتل شوې توګه د اکثریت او اقلیت ډلو تر منځ د راکړې ورکړې په جریان کې رامنځته کېږي.<ref name="Clark">{{Cite book |last=Clark |first=W. |url=https://archive.org/details/immigrantsameric0000clar |title=Immigrants and the American Dream: Remaking the Middle Class |publisher=Guilford Press |year=2003 |isbn=978-1-57230-880-0 |location=New York |url-access=registration}}</ref><ref name="Waters">{{Cite journal|last1=Waters|first1=Mary C.|last2=Jiménez|first2=Tomás R.|title=Assessing Immigrant Assimilation: New Empirical and Theoretical Challenges|journal=[[Annual Review of Sociology]]|volume=31|issue=1|year=2005|pages=105–125|doi=10.1146/annurev.soc.29.010202.100026|s2cid=9815854|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:3203280}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> څېړنو همداشان د کډوالو د ادغام مثبت اغېزې په ډاګه کړې دي. هغه څېړنه چې په ۲۰۱۰ کال کې د بلیکلي او چاین له خوا تر سره شوه په کې وموندل شول چې هغه خلک کوم چې په نهه کلنۍ یا تر هغه وړاندې د امریکا متحده ایالاتو ته له یوه بل غیر انګریزې ژبې هېواد څخه راځي، د هغو انګریزې ژبو هېوادونو د ماشومانو په څېر د انګریزې ژبې ویلو ته تمایل لري. برعکس، هغه کسان چې له یوه بل غیرانګریزې ژبې هېواد څخه له نهه کلنۍ وروسته امریکا ته راځي، هغوی د انګریزې په ژبه کې هومره مهارت نه لري او دا کچه د عمر په زیاتوالې سره لا کمزورې کېږي. دغې څېړنې همداشان په ډاګه کړه چې ټولنیز کلتوري اغېزې لکه هغه چې د انګریزې ژبې مهارتونه یې ښه دي هغوی نه غواړي ژر واده وکړي، زیاتره یې طلاق اخلي، ډېر کم ماشومان لري او د دوی له عمر سره برابر مېړه/ښځه لري. اټکل کېږي چې هغه خلک کوم چې انګریزې یې ښه روانه زده وي، د هغوی عاید هم ۳۳ سلنه زیات وي. د ویرکویټین له خوا په ۲۰۱۴ کال کې یوې څېړنې وموندله چې د کډوالو ماشومان چې د ادغام او یوشانوالي په لاره تللي دي د خپلو همزولو تر منځ نسبت هغو ته چې دا بهیر یي نه وي وهلی، ډېر نږدې او صمیمي دي.<ref>{{Cite journal|last1=Bleakley|first1=Hoyt|last2=Chin|first2=Aimee|date=May 2004|title=Language Skills and Earnings: Evidence from Childhood Immigrants*|url=https://doi.org/10.1162/003465304323031067|journal=Review of Economics and Statistics|volume=86|issue=2|pages=481–496|doi=10.1162/003465304323031067|s2cid=18694108|issn=0034-6535}}</ref> == د حاکم کلتور لیدلوری == داسې ډېرې کمې څېړنې یا شواهد شته چې وښیي څرنګه د کډوالو د تحرک لاسته راوړنې – په یوه حاکم هېواد کې د جذب له لارې لکه ژبنۍ وړتیا، ټولنیز-اقتصادي وضعیت او داسې نور په حاکمو هېوادونو کې نړۍ ته راغلو کسانو د درک د بدلون لامل ګرځیدلي دي که نه. دا ډول اړینه څېړنه په دې اړه معلومات ورکولای شي چې څرنګه کډوال په حاکمو هېوادونو کې منل کېږي. د اریلا شکټر له خوا د (له «متفاوت» څخه «بېل» ته: د یوشانوالي د درک لپاره تجربي کارکړنه) تر نوم لاندې مقاله کې راغلي چې له سپین پوستو امریکایانو څخه د هغو کډوالو په اړه چې اوس په امریکا کې ځای پر ځای شوي د هغو په اړه د دوی د لیدلورې په اړه یو سروې وشوه. دغې سروې وښوده چې سپين پوستي امریکایان په خپل هېواد کې کډوال زغمي. د امریکا سپین پوستي اصلي اوسېدونکي له کډوالو سره د بېلګې په توګه ملګرو او ګاونډیانو سره د «ساختاري» اړیکو جوړولو لپاره چمتو دي. خو بیا هم، د دوی دا چلند له تورپوستو کډوالو او بومي تورپوستو او ناقانونو کډوالو سره نه درلود. خو په ورته وخت کې سپین پوستو امریکایانو بیا هم غیرسپین پوستي امریکایان د هغوی د قانوني وضعیت په پام کې نیولو څخه پرته، یو ډول متفاوت ګڼل.<ref name=":5">{{cite journal|last1=Schachter|first1=Ariela|title=From "Different" to "Similar": An Experimental Approach to Understanding Assimilation|journal=American Sociological Review|date=1 October 2016|volume=81|issue=5|pages=981–1013|doi=10.1177/0003122416659248|s2cid=151621019|language=en|issn=0003-1224}}</ref> == سرچينې == d1ag5fjou4sywqn1gknzr4lux6k9782 0 80315 371180 369462 2026-11-08T18:15:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371180 wikitext text/x-wiki کندوان د ختیځ آذربایجان ولایت یو له هغو کلیو څخه دی چې د اوسکو په ښار کې پروت دی او اووه زره کلن تاریخی سابقه لری. [1] دا تاریخی کلی د سیلانیانو جاذبې لری او د اوسکو د ښار څخه په 18 کیلومترۍ کې موقعیت لری. [2][3] این روستا 601 نفر جمعیت دارد. [4][5] معماری قلعه غندی در روستای کندوان در تاریخ 5 می 1997 با شماره ثبت 1857 به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد . د کورونو د ډبرو د طبیعت له امله په لرغونی زمانه کې د دې تاریخی ځای نوم "کندیجان" (د ژوند د ساتنې ځای) و، چې اوس مهال په کندوان کې د زیږیدلو کسانو د زیږیدنې په سند کې کارول کیږی. [vii] په ۲۰۲۳ کال کې د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO) لخوا چمتو شوی لست کې کندوان د نړۍ د غوره ګرځندوی کلیو په لست کې شامل شو. [7] [8] تاریخ او ځای سمون د هغو شواهدو او اسنادو پر بنسټ چې له پخوا څخه پاتې شوی دی ، کندوان په اوومه پیړۍ کې د هلاور په نوم د کلی د اوسیدونکو له خوا جوړ شو. دا خلک ، چې د مغولو له یرغل څخه د خوندی ځای په لټه کې وو ، کندوان ته نژدې یوې دښتې ته کډوال شول او له ډېرو کلونو وروسته ، د کندوان د کاله ګاندی غرونو په کیندلو سره په هغوی کې مېشت شول. د دې کلی په ګاونډیتوب کې د انصارو، امغان او کهنمو کلی د دې کلی په ګاونډیتوب کې موقعیت لری. دندې د کندوان د اوسیدونکو مسلک اکثره د دې سیمې د اقلیم او اقلیم څخه اغیزمن دی. د لوړوالی او د کال په اوږدو کې د واورې د شتون او د واورې تدریجی ویلی کېدو له امله د کلی شاوخوا طبیعی څړځایونه شتون لری چې د اوسیدونکو د مالدارۍ روزنه یې د اوسیدونکو له مهمو فعالیتونو څخه ګڼل کیږی. د بارانی اوبو د غرنیو چینو د لارې په اوږدو کې د سیمې په لمنو او ناهموارو ځمکو کې هم ترسره کیږی. باغبانی هم د دې کلی د خلکو یو له نورو دندو څخه دی. یادګاری سمون د غرنی شات د کندوان تر ټولو مهم تولیدات دی. لبنیات، معدنی اوبه، چارمغز، طبی بوټو، د انګورو جوس، شات او بادام ځینې هغه خواړه دی چې تاسو کولی شئ له دې کلی څخه د یادګار په توګه له ځانه سره یوسئ. همدارنګه ، کلیم ، جاجیم او دستمال د هغو لاسی صنایعو څخه دی چې د دغو خلکو لخوا تولید کیږی. سمون د کندوان کلی د سمندر له سطحې څخه د 2200 مترو په لوړوالی کې پروت دی او په اوړی کې یو غرنی او سوړ کلی دی چې په اوړی کې ښه آب و هوا لری. د منی او ژمی په موسمونو کې ، د کندوان کلی سوړ اقلیم لری ، له دې امله خلک یې د کال ۱۸۰ ورځې په یخنۍ کې تیروی. همداراز په دغو دوو موسمونو کې د یخنۍ له امله د سیلانیانو شمېر کمیږی. معماری سمون اصلی مقاله: د کندوان د کلی معماری د کندوان اوسکو کلی د سهند په لمنو کې پروت دی او د خپل ډبرې معماری لپاره مشهور دی ، چې د سهند غرونو د اورغورځونکو تعاملاتو له امله رامنځته شوی دی. آتش فشانی ویلی شوی کتله او لاوا د زرګونو کلونو په اوږدو کې د باد، واورې او باران له امله جوړ شوی او په سرحدونو کې جوړ شوی دی. د کندوان د کلی سیمه ییزه معماری د ډبرو معماری ده ، دا کلی د ډبرو د معماری د ځانګړتیاوو او د هغه د ځانګړتیا له امله د هېواد د ملی یادګارونو په لست کې ثبت شوی دی. کندوان د نړۍ د دریو ډبرو کلیو څخه یو دی ، چې دا یې په زړه پورې کوی. [9] د کندوان د کلی معماری او د خلکو د ژوند جریان د هغه د زاړه بافت په بڼه په نړۍ کې یوه استثنا ده. ځکه چې هیڅوک په کاپادوکیا، ترکیه، او د متحده ایالاتو په ډکوتا کې ژوند نه کوی (چې دواړه د ډبرو معماری لری). په حقیقت، هغه څه چې کندوان ته یو لرغونی او تاریخی هویت ورکړی هغه د 117 کورنیو او د استوګنې کورونه د مخروطی او هرم په شکل توده ګانو کې شتون دی. د کندوان نوم هم د شاتو د مچیو په شکل د کورونو له امله دی چې د دې مخروطی ډبرو په زړه کې موقعیت لری. [10] اجزای خانه شامل تنور ، اتاق ها ، صندوق خانه ، آشپزخانه و غیره است و قطر دیوارها بین 2 تا 3 متر است. تولیدات سمون په دې وروستیو کې د افغانستان د کرکټ ملی لوبډله د افغانستان د کرکټ ملی لوبډله د افغانستان د کرکټ ملی لوبډلی ته په لاره اچولې ده . [11][12] د دې کلی نور تولیدات شامل دی چارمغز ، طبی نباتات ، دوشاب (د انګورو جوس) او بادام. همدارنګه ، کلیم ، جاجیم او دستمال د لاسی صنایعو څخه دی چې په دې کلی کې تولیدیږی. [13] گردشگری ویرایش وجه تسمیه کندوان به خاطر خانه های کندویی شکلی است که در دل این صخره های مخروطی قرار گرفته اند که جاذبه طبیعی منحصربفردی در کل ایران دارد و به همین واسطه طبق آمارهای رسمی سالانه حدود ۳۰۰ هزار گردشگر از روستا دیدن می کنند.[۱۴]. {{نورې کارونې}} {{لړسرچينې| ۲}}https://web.archive.org/web/20180815014245/http://www.hamshahrionline.ir/details/116952 https://www.yjc.news/fa/news/7718875{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://web.archive.org/web/20170315093042/http://www.eachto.org/index.php/tourismnews/41-kandovan https://amar.org.ir/ https://data.roostanet.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212180008/https://data.roostanet.com/ |date=2024-12-12 }} https://web.archive.org/web/20191006234339/http://iranshahrpedia.com/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip https://www.iribnews.ir/fa/news/4022117/%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%87%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8% https://www.isna.ir/news/1402072719440/%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%87%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF https://web.archive.org/web/20170315090622/http://www.eachto.org/index.php/etc/1593-2016-03-28-06-29-26 درآمدی برشناخت معماری روستایی ایران، تألیف دکتر اکبر زرگر، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۸ https://web.archive.org/web/20191006234339/http://iranshahrpedia.com/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip https://web.archive.org/web/20160305031038/http://www.journalbank.ir/?p=904 https://www.irna.ir/news/82010759/%D8%B3%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%83%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%83%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%83%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C https://irantripedia.com/fa/place/%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%a7%db%8c-%da%a9%d9%86%d8%af%d9%88%d8%a7%d9%86/ '''۰''' کندوان د ختیځ آذربایجان ولایت یو له هغو کلیو څخه دی چې د اوسکو په ښار کې پروت دی او اووه زره کلن تاریخی سابقه لری. [1] دا تاریخی کلی د سیلانیانو جاذبې لری او د اوسکو د ښار څخه په 18 کیلومترۍ کې موقعیت لری. [2][3] این روستا 601 نفر جمعیت دارد.. معماری قلعه غندی در روستای کندوان در تاریخ 5 می 1997 با شماره ثبت 1857 به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد . د کورونو د ډبرو د طبیعت له امله په لرغونی زمانه کې د دې تاریخی ځای نوم "کندیجان" (د ژوند د ساتنې ځای) و، چې اوس مهال په کندوان کې د زیږیدلو کسانو د زیږیدنې په سند کې کارول کیږی. [vii] په ۲۰۲۳ کال کې د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO) لخوا چمتو شوی لست کې کندوان د نړۍ د غوره ګرځندوی کلیو په لست کې شامل شو.. په 2023 کې، د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO) لخوا وړاندې شوي لیست کې، کنډاوان د نړۍ د غوره ګرځندوی کلي په لیست کې ثبت شو. == تاریخ او موقعیت == د پخوانیو شواهدو او اسنادو له مخې، کنډاوان په اوومه پیړۍ کې د "هیلوار" په نوم د یوه کلي د اوسیدونکو لخوا رامینځته شوی. دا خلک چې د منګولیانو د یرغل څخه د مخنیوي لپاره د خوندي سرپناه په لټه کې وو، کنډاوان ته نږدې یوې خاورې ته مهاجر شول او د کندانو د غرونو په کیندلو سره له کلونو وروسته په کنډاوان کې میشت شول. د دې کلي په ګاونډ کې د سرمتود ، امغان او کوهنمو کلي پراته دي. == بهرنۍ لینک == {{استان آذربایجان شرقی}} == ګالری == {{شهرستان اسکو}}{{منځنی|<gallery widths="240px" heights="200px""> پرونده:Kandovan 1.jpg|روستای کندوان پرونده:Kandovan Iran.jpg|نمای از روستای کندوان پرونده:کندوان.JPG|نمایی از کوچه‌های کندوان پرونده:روستای کندوان . تبریز.jpg| پرونده:نماي كلي از روستاي كندوان.JPG| پرونده:Khadije roostayeKandovan.jpg| </gallery>}} * [http://irannegah.com/Video.aspx?id=1094 د کنډوان کلي یوه ویډیو] 52ajrrccnokmko41fsjoqm1qjrn00qc 0 80322 371016 350894 2026-11-08T16:07:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371016 wikitext text/x-wiki   پالنګان (کرد: پالنګان) د کردستان ولایت د کامیران ښار په مرکزي برخه کې یو کلی دی. دا کلی له اسلام څخه مخکې تاریخ لري او د کردستان ولایت د کامیران ښار د تنګیور دره (تی نګیوه آر) او جاورود ولسوالۍ څخه په 800 مترو کې موقعیت لري. د دې کلي جوړښت د زینو په بڼه دی. [1] د تاریخ په اوږدو کې، دا د مختلفو دلایلو له امله څو ځله ویجاړ شوی او بیا جوړ شوی دی. [2] پالنګان د هیلو خان اردلان (995–969 AD) له وخته مخکې د اردلان د حکومت مرکز و. د ډېرو مورخینو نظر دا دی چې پالنګان د اردلان د حکومت لپاره یوه څنډه وه او په ۱۱۶۸ میلادي کال کې د دغه امارت له جوړېدو راهیسې (۵۴۷ او ۵۶۲ م) د سنندج ښار حسن اباد کلا ته د خپل دولتي مرکز تر انتقال پورې. 1600 AD (شاوخوا 980 AD او 1010 قمري کال) د 400 کلونو څخه ډیر د اردلان کودخودامانشي حکومت څوکۍ وه. == نفوس == دا کلی په جارود کلي کې موقعیت لري او د ایران د احصایې مرکز په 2005 کې د سرشمیرنې له مخې، د نفوس 821 وګړي (194 کورنۍ) وو. == جغرافيه == [[دوتنه:Mountain_child.jpg|کيڼ|بټنوک|300x300px| د پلینګان په کلي کې د نوروز جشن د ځوانانو لخوا د مشعلونو په ګرځولو او د پیلنګان کلي شاته د تیږو سرونو ته په حرکت کولو سره ترسره کیږي. په دې جشن کې د کلیو خلک د خپلو کورونو په بامونو کې د کرد موسیقۍ غږولو او د خوښیو او رنګارنګ جامو په اغوستو سره [[نوروز|نوروز ته]] ښه راغلاست وايي.]] دا د جاورود کلي یو له کلیو څخه دی چې د کردستان ولایت د کامیران ښار یو له دندو څخه دی او د دې ښار شمال لویدیز ته په 55 کیلومترۍ کې د تنګي ور په دره کې موقعیت لري. دا کلی د غره په لمنو او د دره دواړو غاړو ته پروت دی او کورونه یې په ډبرو او په عمومي ډول په قدمونو جوړ شوي او لاندې د کور چت د پورتنۍ ماڼۍ انګړ ګڼل کیږي. د تنګیوار سیند چې د استوګنې له لارې تیریږي په دوه برخو ویشل شوی او د کلي کورونه په ډبرو جوړ شوي او ډیری یې د چینایي وچو ځمکو څخه جوړ شوي دي. دا سیمه د سلجوق په دوره کې او وروسته د کردستان ولایت یو له مهمو مرکزونو څخه و او د پالینګان کلا چې کلي ته نږدې او د غره په سر کې موقعیت لري، دا ښیي. د دې کلي د جوماتونو، زړو کورونو او باغونو د پاتې شونو له مخې، داسې ښکاري چې اصلي بنسټ یې د ساماني دورې پورې اړه لري. [3] په کلي کې یو زوړ هدیره ده چیرې چې د شپږمې او اوومې پیړۍ راهیسې په کوفیک رسم الخط کې ځینې قبرونه شتون لري، مګر ترټولو مهم شی د کلي چت شوی معمارۍ ده. دا سیمه د سلجوقی دورې او وروسته د کردستان ولایت یو له مهمو مرکزونو څخه و او د پالنګان قلعه چې د کلي سره نږدې او د غره په سر کې موقعیت لري، دا څرګندوي. د دې کلي د جوماتونو، زړو کورونو او باغونو د پاتې شونو له مخې داسې ښکاري چې اصلي بنسټ يې د ساماني دورې ته ځي. دا کلی یو زوړ هدیره لري چیرې چې د شپږمې او اوومې پیړیو د کوفیک رسم الخط سره ځینې مقبرې شتون لري ، مګر ترټولو مهم شی د کلي قدمه معماري ده. د پالنګان په کلي کې له شلو څخه زيات جوشې چينې شته چې خپلې پاکې او سړې اوبه د تنګيور سيند ته رسوي. د تنګي ور سيند، چې له کلي څخه تېرېږي، خپلې ډېرې اوبه له دغو چينو څخه رسوي، چې د کلي په جنوب ختيځ کې له ٧٠٠ څخه تر ٨٠٠ مترو پورې موقعيت لري او له همدې امله د سيند اوبه ډېرې پاکې دي. د کلي څخه د تیریدو وروسته، تنګیور سیند د پالنګان لویدیځ شاوخوا 300 متره لویدیځ کې د سروان سیند سره یوځای کیږي. د پالینګان کلي شاوخوا زر تنه نفوس لري، چې مذهب یې سني دی او په هورمي ژبه خبرې کوي {{سرچینه}} . که څه هم پالینګان په غرنۍ سیمه کې دی، د اسفالټ سړک له امله ټول کال د دې کلي لیدل ممکن دي. د دغه کلي د خلکو عمده توليدات غنم، وربشي او د لبنياتو هر ډول محصولات دي. د ګیو اوبدلو، جاجیم اوبدلو او موج اوبدلو د پالینګان له مهمو لاسي صنایعو څخه دي. همدارنګه، محلي غوړي، ګیاه، غوړي او طبیعي شات د پالینګاني سوغاتونو څخه دي. له دې جملې څخه د کلي طبیعي شات ځانګړی ځای لري. په دې وروستيو کلونو کې د کلي لويديځه برخه چې د تافين کلي ته ځي، په باغ بدله شوې ده. مېوې لکه انار، سټرابري، شفتالو، زردالو او انځر د دغو باغونو له محصولاتو څخه دي. د پالنګان ګرم دوبي او معتدل پسرلي د دې کلي لوړو ته د کوچیانو د پسرلي مهاجرت لامل شوی ، کوم چې د ډیری دودیزو کردانو کوچیانو مراسمو لکه ګیریان ، چپله او سیاچماني میوزیک اجرا کولو سره یوځای کیږي ، چې ډیری سیلانیان یې راجلب کړي. دا کلی. د آس سپرلۍ، د تیږې لوبه، غلغلان، باربران، کوشه کوشه او چک چک د پالینګان سیمه ایزې لوبې دي چې د کلیو په ډیرو کوڅو او لیدونو کې په غیر کاري ورځو لکه مني او ژمي کې ترسره کیږي. پالنګان د کردستان په ولایت کې د سیاحت په برخه کې یو له 7 هدف کلیو څخه دی چې د تحصیلي زده کړو له ترسره کولو وروسته پرته له کوم بدلون څخه په سیاحتي کلي بدل شوی دی. د تنګیور په دره کې د پالینګان کلي سویل ختیځ ته د 800 مترو په فاصله کې او د اوبو د لوړو چینو په ځای کې د پالینګان قلعه په نوم یوه کلا شتون لري چې د کوټو پاتې شوني، د اور وژنې معبدونه او زاړه پلونه لیدل کیدی شي. == د پالینګان په کلي کې د نوروز جشن == د پالینګان په کلي کې د نوروز جشن د پالینګان د تاریخي او سیاحتي دوستانه کلي د ملي ثبت سره سم ترسره کیږي، د سیمې تاریخي او سیاحتي جاذبې او د مختلفو دودونو معرفي کول. په دې جشن کې د کلي د ځوانانو لخوا د خوښۍ او د مشعلونو بدلول او د کلي شاته د ډبرو سرونو ته تلل شامل دي. په دې جشن کې خلک د دودیزې موسیقۍ په غږولو، رنګارنګ جامو اغوستو او د کورونو په بامونو د پسرلي هرکلی کوي. == اړونده لټونونه == * د پالینګان قلعه * د اردلان حکومت * په ایران کې د کلیو لیست == بهرنۍ لینک == * [https://web.archive.org/web/20140227144042/http://www.kurdpress.com/En/NSite/FullStory/Photo/?Id=6522 د پالنګان کلي انځورونه] * [http://palngan.persianblog.ir/ پالینګان، یو درې زره کلن تاریخي پالینګان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701110402/http://palngan.persianblog.ir/ |date=2014-07-01 }} کې بایگانی‌شده .</link> == سرچینې == {{لړسرچينې}}http://www.tishineh.com/touritem/788/1 https://web.archive.org/web/20160817091044/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13920526000012 http://hamshahrionline.ir/details/115112 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026182042/http://www.hamshahrionline.ir/details/115112 |date=2017-10-26 }} https://web.archive.org/web/20130101150433/https://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=553 [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] b61o9hnlf9hf0wp685wk84idejqp49c 0 80480 370994 341213 2026-11-08T15:32:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370994 wikitext text/x-wiki {{فلم مالوماتبکس | image = Kadaisi Ulaga Por poster.jpg | caption = Theatrical release poster | director = [[Hiphop Tamizha]] Aadhi | writer = Hiphop Tamizha Aadhi | producer = Hiphop Tamizha Aadhi | starring = {{Plainlist| * Hiphop Tamizha Aadhi * [[Nassar (actor)|Nassar]] * [[Natarajan Subramaniam]] * [[Anagha]] }} | cinematography = Arjunraja D. F. Tech | editing = [[Pradeep E. Ragav]] | music = [[Hiphop Tamizha]] | studio = Hiphop Tamizha Entertainment | distributor = Tentkotta<br />Simbaaaa Productions | released = {{film date|2024|09|20|df=yes}} | runtime = 138 minutes<ref>{{Cite web |title=Kadaisi Ulaga Por |url=https://www.bbfc.co.uk/release/kadaisi-ulaga-por-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdi0mjy1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921123742/https://www.bbfc.co.uk/release/kadaisi-ulaga-por-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdi0mjy1 |archive-date=21 September 2024 |access-date=21 September 2024 |website=British Board of Film Classification |language=en}}</ref> | country = India | language = Tamil | budget = {{INR|15}} crore<ref name="budget">{{Cite web |date=20 September 2024 |title=Kadaisi Ulaga Por movie budget, Box Office Collection Day 1 – Current Serial – Entertainment News and Box Office Insights |url=https://currentserial.net/kadaisi-ulaga-por-movie-budget/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921123612/https://currentserial.net/kadaisi-ulaga-por-movie-budget/ |archive-date=21 September 2024 |access-date=21 September 2024 |website=currentserial.net |language=en-US}}</ref> | gross = {{INR|4}} crores }} '''''کادیسی ولاگا پور''''' ( transl. وروستۍ نړیواله جګړه ) = ''Kadaisi Ulaga Por'' = * Article * Talk * Read * Edit * View history * * * * * * * * * * * * Appearance Text * Width * Color (beta) * From Wikipedia, the free encyclopedia {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kadaisi Ulaga Por |- | colspan="2" |Theatrical release poster |- !Directed by |Hiphop Tamizha Aadhi |- !Written by |Hiphop Tamizha Aadhi |- !Produced by |Hiphop Tamizha Aadhi |- !Starring | * Hiphop Tamizha Aadhi * Nassar * Natarajan Subramaniam * Anagha |- !Cinematography |Arjunraja D. F. Tech |- !Edited by |Pradeep E. Ragav |- !Music by |Hiphop Tamizha |- !Production company |Hiphop Tamizha Entertainment |- !Distributed by |Tentkotta Simbaaaa Productions |- !Release date | * 20 September 2024 |- !Running time |138 minutes |- !Country |India |- !Language |Tamil |- !Budget |₹15 crore |- !Box office |₹4 crores |} '''''کادیسی ولاگا پور''''' '''''(ژباړه. وروستۍ نړیواله جګړه) د 2024 هندي تامیل ژبې ساینسي افسانې ایکشن تریلر فلم دی چې د هیپپ تمیزا تفریح لاندې د هیپپ تمیزا آدي لخوا لیکل شوی ، لارښود شوی او تولید شوی. په دې فلم کې آدي، د ناصر، نتاراجن سبرامانیم، انګا، این اژګام پیرومل، هریش اتمان، منیشکانت، سنګمپولي، کلیان ماسټر، ایلانګو کماراویل، تالیواسال وجي او مهاندي شنکر سره یوځای لوبیږي. دا د سټوډیو لومړی تولید او د آدي دریم لارښود شرکت دی. دا فلم چې په 2028 کال کې جوړ شوی، په هند کې د جګړې شاوخوا ګرځي وروسته له هغه چې د ګاونډي هیواد سره یې له اتحاد څخه انکار وکړ.''''' دا فلم په رسمي ډول د 2023 په فبروري کې د لنډمهاله سرلیک Hiphop Tamizha 8 لاندې اعلان شو، ځکه چې دا د مخکښ اداکار په توګه د اداکار اتم فلم دی، او رسمي سرلیک یې د 2024 په جولای کې اعلان شو. اصلي عکاسي په ورته میاشت کې پیل شوه او ډیری یې په چینای کې پیښ شوي، مخکې له دې چې د 2024 فبروري پورې پای ته ورسیږي. دا فلم د هیپپ تمیزا لخوا ترتیب شوی میوزیک لري، سینماګرافي د ارجنراجا DF ټیک لخوا اداره کیږي او د پردیپ ای راګاو لخوا ایډیټ شوی. کادیسي اولاګا پور په ټوله نړۍ کې د 20 سپتمبر 2024 په سینماګانو کې خپور شو. فلیم د خپل تیاتر چلولو په جریان کې ګډې بیاکتنې او لږ پام ترلاسه کړ او په باکس آفس کې یې په کمزوري ډول ترسره کړه. هاوور، دا د دې د OTT خوشې کیدو وروسته د پام وړ ستاینه وشوه ځکه چې دا د عمومي سوداګرۍ سره پیسې بیرته ترلاسه کړې.. == پلاټ == په 2028 کې، چین د "یو ملت یو جمهوریت" په هدف د روسیې او د هند د ګاونډیانو په ګډون د 72 هیوادونو سره په ملګرتیا کې د ملګرو ملتونو د ننګونې لپاره 'جمهوریت' یو نړیوال سازمان جوړوي. دوی په هغو هیوادونو اقتصادي بندیزونه ولګول چې له یوځای کیدو څخه انکار کوي، چې د روسیې او منځني ختیځ څخه د تیلو رسولو مخه نیسي. د هند د بهرنیو اسعارو زیرمې کمې شوې، چې داخلي ناکرارۍ او فسادونه یې پیل کړل. په ارام سمندر کې، د ناټو په کمپ کې، د "جمهوریت" لخوا د متحده ایالاتو په کښتیو باندې بمباري پیل شوې، چې د پټرول بیه په هر لیټر کې 500 روپیو ته رسیږي. == تولید == === پراختیا === د 21 فبروري 2023، د هغه د کلیزې په مناسبت، هپپ تمیزه آدي په رسمي ډول یوه پروژه اعلان کړه چې ځان یې ستوری دی؛ په هرصورت، هغه نور جزئیات نه دي په ډاګه کړي، په شمول د کاسټ یا عملې. یو کال وروسته، د فلم رسمي سرلیک، ''Kadaisi Ulaga Por'' ، د کاسټ او عملې سربیره، د جولای په 19 2024 اعلان شو. <ref name=":1">{{Cite news|date=19 July 2024}}</ref> په تخنیکي ډله کې سینماټوګرافر ارجن راجا DF ټیک، ایډیټر پردیپ ای راګاو ، سټنټ کوریوګرافر مهیش ماتیو او د هنر ډایرکټر RK ناګو شامل دي. <ref>{{Cite news|date=18 July 2024}}</ref> === فلم کول === اصلي عکاسي د 21 فبروري 2023 کې پیل شوه. دا په عمده توګه په [[چينای|چینای]] کې د یو مهال ویش په اوږدو کې ډزې شوې وې مخکې له دې چې یو کال وروسته په 21 فبروري 2024 کې بشپړ <ref>{{وېب سرچينه|date=21 February 2024}}</ref> == موسیقي ==   د موسیقۍ او شالید سکور د هپپ تمیزا لخوا ترتیب شوی. د آډیو حقونه د فکر میوزیک لخوا ترلاسه شوي. <ref name=":1">{{Cite news|date=19 July 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thehindu.com/entertainment/movies/hiphop-tamizha-adhi-returns-to-directors-chair-for-kadaisi-ulaga-por/article68420928.ece "Hiphop Tamizha Adhi returns to director's chair for 'Kadaisi Ulaga Por'"]. </cite></ref> د "بومباسټیک" په نوم لومړی سندره د ۲۰۲۴ کال د اګست په ۹ مه خپره شوه <ref>{{وېب سرچينه|date=10 August 2024}}</ref> دوهم سندره چې سرلیک یې "سوتانتیرا سوسام" دی د 15 اګست 2024 کې د هند د خپلواکۍ له ورځې سره په ګډه خپور شو. <ref>{{وېب سرچينه|date=15 August 2024}}</ref> دریم سندره چې نوم یې "یناکاګا" دی د 22 اګست 2024 کې خپور شو. <ref>{{وېب سرچينه|date=22 August 2024}}</ref> د فلم له خپریدو وروسته د صوتي ټریک ټول البوم د سپتمبر په 20 2024 خپور شو.   === تیاتر === ''Kadaisi Ulaga Por'' په ټوله نړۍ کې د سپتمبر په 20 2024 خپور شو. <ref>{{Cite news|date=3 September 2024}}</ref> === کورنی رسنۍ === دا فلم د 24 اکتوبر 2024 څخه په <nowiki><i id="mwkQ">ایمیزون پرائم ویډیو</i></nowiki> کې خپریږي. <ref>{{وېب سرچينه|date=2024-10-24}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2024-10-24}}</ref> == استقبال == د ''ټایمز آف انډیا لیکوالې'' روپا راداکرشنن فلم ته په پنځو ستورو کې درې نیم ستوري درجه ورکړې او لیکلي یې دي چې " ''کاداسی اولاګا پور'' د هغه څه لپاره د ستاینې وړ دی چې دا یې ترسره کړي او دا چې څنګه فلم په دې بریالی شوی دی. فلم له نیمګړتیاوو پرته نه دی او په منځ کې کله ناکله کمښت شتون لري چې په سمه توګه ښکیل نه دي، مګر د عمومي ځانګړتیا په توګه، دا هپپ تمیزه د آدي لارښود یوه تجربه ده چې د ارزښت وړ ده." <ref>{{Cite news|date=20 September 2024}}</ref> د ''OTTplay'' انوشا سندر دې ته له پنځو څخه دوه نیم ستوري ورکړي او لیکلي یې دي چې " ''د کاداسی اولاګا پور'' یو قوي اساس لري او د هغه په مخ کې د اډی په څیر یو څوک سره د ډیسټوپیان جنګ کیدو ډیر احتمال لري. هغه ډرامه چې تامیل سینما یې هیڅکله نه ده لیدلې، خو د دې فلم په زړه پورې سکرین پلې او بې ځایه کیسې سره، داسې ښکاري چې دا فلم د هغې په پرتله لږ هوښیار ښکاري." <ref>{{Cite news|date=20 September 2024}}</ref> د ''نوي انډین اکسپریس'' جیابووانشوري بی لیکلي چې "فلم په دوامداره توګه اداره کوي چې تاسو وخورئ او ستاسو ساتیرۍ وساتئ. په پیل کې، تاسو تمه لرئ چې فلم به د ساینسي افسانې یو اړخ سره د سیاسي واعظونو خورا لوی خوراک وړاندې کړي. شیان، عمل او تریلر برخې تر ټولو په زړه پورې وې. <ref>{{Cite news|date=11 September 2024}}</ref> د ''[[هندو (ورځپاڼه)|هندو]]'' گوپی نات راجندران لیکلي، "هیپپ تمیزه اډي د ''کداسی اولاګا پور'' په زړه پورې نظرونو یوه ګډوډي ده چې د هغې د ناسم چلند له امله ویجاړ شوي". <ref>{{Cite news|date=20 September 2024}}</ref> == سر چینی == {{لړسرچينې}} # '''^''' # '''^''' # '''^''' # ^ Jump up to:^'''''a''''' ^'''''b''''' # ^ Jump up to:^'''''a''''' ^'''''b''''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' == بهرنۍ اړیکې == * {{IMDb title}} gsditkdsdqj38y76u9ir8wgwssckhs3 0 80926 371137 342814 2026-11-08T17:44:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371137 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس وګړي|name=Danny Denzongpa|image=Danny Denzongpa2 (cropped).jpg|caption=Danny Denzongpa in 2015|alma_mater=[[St Joseph's College, Darjeeling]]<br />[[Film and Television Institute of India]]|occupation={{hlist|Actor|playback singer|film director}}|spouse={{marriage |Gawa Denzongpa |1973}}|years_active=1971–2022|birth_date={{birth date and age|df=yes|1948|2|25}}<ref>{{cite web|url=http://lifestyle.in.msn.com/gallery/star-birthdays-in-february?page=38 |title=Star birthdays in February |publisher=MSN |date=31 January 2014 |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227005414/http://lifestyle.in.msn.com/gallery/star-birthdays-in-february?page=38 |archive-date=27 February 2014 |url-status=dead }}</ref>|birth_place=[[Yuksom]], [[Kingdom of Sikkim]]<br/>(present-day [[Sikkim]], [[India]])<ref name="pti">{{cite web |author=Bedika |via=[[Press Trust of India|PTI]] |title=I'm like an alien in the film industry: Danny Denzongpa |date=23 May 2018 |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/im-like-an-alien-in-the-film-industry-danny-denzongpa-by-bedika/1314612 |website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook India]] |access-date=28 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011131325/https://www.outlookindia.com/newsscroll/im-like-an-alien-in-the-film-industry-danny-denzongpa-by-bedika/1314612 |url-status=dead }}</ref>|nationality=Indian|awards=[[Padma Shri]] (2003)}} '''ډیني ډینزونګپا''' (د ۱۹۴۸ فيبرورۍ پر ۲۹مه زېږېدلی) یو هندي لوبغاړی، پلی بیک سندرغاړی او د فيلم ډایرکټر دی چې په عمده ډول په [[هندي]] او کله ناکله په [[بنګالي ژبه|بنګالي]]، [[نيپالي ژبه|نیپالي]] او [[تاميلي ژبه|تامل]] فيلمونو کې کار کوي. په پنځو لسیزو کې د ۱۹۷۱ کال راهیسې يې په ۱۹۰ فيلمونو کې کار کړی دی. په 2003 کې، ډینزونګپا ته د پدم شري، د هند څلورم لوړ ملکي اعزاز ورکړل شو. == ژوند == == سرچينې == [[وېشنيزه:1948 زېږېدنې]] ejwpskixkt2by6xule6oftj8lyq6ly8 0 81371 371139 365059 2026-11-08T17:46:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371139 wikitext text/x-wiki دا د کلنۍ احصایې له مخې په ۲۰۲۳ ز کال کې په نړۍ کې ترټولو ډېر ليدل شويو موزیمونو يا '''لرغونتونونو'''<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://pakhtoonmagazine.com/other-writers/2997/ |access-date=2025-02-03 |archive-date=2024-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907204747/https://pakhtoonmagazine.com/other-writers/2997/ |url-status=dead }}</ref> نوملړ دی. [[دوتنه:Vista_exterior_del_Museo_del_Louvre.JPG|بټنوک| [[لوور|لوور موزيم]]، پاریس، فرانسه]] [[دوتنه:Musei_Vaticani._Braccio_Nuovo.JPG|بټنوک| د واتیکان میوزیم ، واتیکان ښار، روم]] [[دوتنه:British_Museum_from_NE_2_(cropped).JPG|بټنوک| [[د برتانيې موزيم|برېتانوي موزیم]] ، لندن]] [[دوتنه:Natural_History_Museum_London_Jan_2006.jpg|بټنوک| طبیعي تاریخ میوزیم ، لندن]] [[دوتنه:Metropolitan_Museum_of_Art_(The_Met)_-_Central_Park,_NYC.jpg|بټنوک| د میټروپولیټین میوزیم ، نیویارک ښار]] [[دوتنه:National_Museum_of_Natural_History.jpg|بټنوک| طبیعي تاریخ ملي موزیم ، واشنګټن ډي سي، متحده ایالات]] [[دوتنه:Tate_Modern_-_Bankside_Power_Station.jpg|بټنوک| ټاټې ماډرن ، لندن، انګلستان]] [[دوتنه:Front_view_of_national_museum_of_korea.jpg|بټنوک| د کوریا ملي موزیم ، سیول، سوېلي کوریا]] [[دوتنه:Guangdong_Museum_20170915-2.jpg|بټنوک| د ګوانګډونګ میوزیم ، ګوانګزو، چین]] [[دوتنه:Maulana_Jelaledin_Muhammad_Rumi_in_konya.jpg|بټنوک| د میلانا میوزیم ، کونیا، تورکیه]] [[دوتنه:Musée_d'Orsay,_North-West_view,_Paris_7e_140402.jpg|بټنوک| د اورسا میوزيت ، پاریس، فرانسه]] == په ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ ز کال کې تر ټولو ډېرل ليدل شوي نندارځيونه (لرغونتونونه) == {| class="wikitable sortable" |- !نوم !ليدونکي په ۲۰۲۲ يا ۲۰۲۳ کې!!ښار !هېواد |- |[[لوور]] || ۸,۷۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۴)<ref>Louvre Press Release, ۶ جنوري, ۲۰۲۵</ref>|| [[پاريس]] | {{هېواد بيرغ|France}} |- |[[واتيکان موزيمونه]] ||۶,۸۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>New York Times, مارچ ۲۰۲۳</ref>|| [[واتيکان]], [[روم]] |{{هېواد بيرغ|واتيکان}} |- |[[چين ملي موزيم]] || ۶,۷۶۵,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>TEA-AECOM Museum Survey for ۲۰۲۳, published اګست, ۲۰۲۴</ref> || [[بیجنګ]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[برېتانوي موزيم]] || ۵,۸۲۰,۸۶۰ (۲۰۲۳)<ref>ALVA, مارچ ۲۰۲۴</ref>|| [[لندن]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[لندن طبيعي تاريخي موزيم|طبيعي تاريخ موزيم]] || ۵,۶۸۸,۶۰۸ (۲۰۲۳)<ref>ALVA, مارچ ۲۵,۲۰۲۴</ref>|| [[لندن]] |{{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[مېټروپوليټان هنري موزيم]] || ۵,۴۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>"New York Times", مارچ ۱۲, ۲۰۲۴</ref> || [[ نیویورک]] |{{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[طبيعت تاريخ امريکايي موزيم]] || ۵,۴۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>"New York Times", مارچ ۱۲, ۲۰۲۴</ref> || [[ نیویورک]] |{{هېواد بيرغ|United States}} |-| |[[چين ساينس او تېکنالوژۍ موزيم]] || ۵,۳۱۵,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>TEA-AECOM Museum Survey for ۲۰۲۳, published اګست, ۲۰۲۴</ref> || [[بیجنګ]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[اورسای موزيم]] ||۴.۹ ميليونه (د [[اورنجېري موزيم]] سره يوځای) (۲۰۲۴)<ref>"Le Figaro", جنوري ۶, (۲۰۲۵)</ref>|| [[پاريس]]||{{هېواد بيرغ|France}} |- |[[اوفيزي]]|| ۵.۱۳۸.۵۸۸ (۲۰۲۳)<ref name=>Mic – Ufficio Statistica for ۲۰۲۳, جولای ۲۰۲۴</ref>|| [[فلورانس]] | {{هېواد بيرغ|Italy}} |- |[[نانجينګ موزيم]] || ۵,۰۰۷,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>[https://www.teaconnect.org/tea-theme-museum-index.html|TEA-AECOM Museum Survey for ۲۰۲۳, published اګست, ۲۰۲۴]{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || [[نانجينګ]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- | [[سوژو موزيم]] || ۴,۸۵۲,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>TEA-AECOM Museum Survey for 2023, published اګست, ۲۰۲۴</ref> || [[سوژو ]] || {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[ټاټې موډېرن]] || ۴,۷۴۲,۰۳۸ (۲۰۲۳)<ref>ALVA, مارچ ۲۰۲۴</ref>|| [[لندن]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[طبيعت تاريخ ملي موزيم]] || ۴,۴۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>Smithsonian. Institution Newsroom (جنوري ۱۰, ۲۰۲۴)</ref>|| [[واشنګټن ډي سي]] | {{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[کوريا ملي موزيم]]|| ۴.۱۸ ميليونه (۲۰۲۳)<ref>TEA-AECOM Museum index for ۲۰۲۳, published اګست ۲۰۲۴)</ref>|| [[سيول]] |{{هېواد بيرغ|South Korea}} |- |[[ګوانګډونګ موزيم]] ||۴,۰۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>TEA-AECOM Museum Index, ۲۰۲۴</ref> || [[ګوانګژو]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[طبيعي تاريخ ملي موزيم]] ||۳.۸ ميليونه (۲۰۲۳)<ref>"Le Figaro", جنوري ۱, (۲۰۲۴)</ref>|| [[پاريس]] | {{هېواد بيرغ|France}} |- |[[هېرمتياز ايالتي موزيم]] || ۳,۲۷۳,۷۵۳ (۲۰۲۳)<ref>"The Art Newspaper", مارچ ۲۸,۲۰۲۴</ref>||[[ سینټ پیټرزبورګ]] | {{هېواد بيرغ|Russia}} |- |[[دېل پرادو موزيم]] ||۳,۳۳۸,۲۸۵ (۲۰۲۳)<ref>"The Art Newspaper", مارچ ۲۸,۲۰۲۴</ref>||[[مادرید]] | {{هېواد بيرغ|Spain}} |- |[[کاخ اباد نندارځی]] |۳,۱۲۱,۰۰۰ (۲۰۲۲)<ref>{{Cite web |title=پربازدیدترین موزه ایران کدام موزه است؟ - رسانه قطبنما |url=https://www.qotbnama.com/tourism-hospitality/heritage-and-environment/most-visited-museum-۱۴۰۱ |access-date=۲۰۲۴-۱۲-۱۲ |website=www.qotbnama.com }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[ تهران]] |{{هېواد بيرغ|Iran}} |- |[[ويکټوريا او البېرټ موزيم]] || ۳,۱۱۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>"The Art Newspaper", مارچ ۲۸,۲۰۲۴</ref>|| [[لندن]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[ملي هوايي او فضايي موزيم]]{{Efn|Includes visitors to the [[Steven F. Udvar-Hazy Center|Udvar-Hazy Center]].}} ||۳,۱۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>Smithsonian Museum Newsroom February ۲۰۲۴</ref>|| [[واشنګټن ډي سي]] | {{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[لندن ملي انځورتون]] || ۳,۰۹۶,۵۰۸ (۲۰۲۳)<ref>ALVA, مارچ ۲۰۲۴</ref>|| [[لندن]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[عصري هنرونو موزيم]] || ۲,۸۳۹,۵۰۹ (۲۰۲۳)<ref>"The Art Newspaper", مارچ ۲۶,۲۰۲۴</ref>|| [[ نیویورک]] | {{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[مکسيکو ملي وګړپېژندنې موزيم]] ||۲,۶۳۶,۳۵۲ (۲۰۲۳)|| [[مکسيکو ښار]] | {{هېواد بيرغ|Mexico}} |- | [[پمپېدو ملي او کلتوري موزيم]] ||۲,۶۱۱,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>Franceinfo Culture, ۴ جنوري ۲۰۲۴</ref> || [[پاريس]] | {{هېواد بيرغ|France}} |- |[[تاريخ ملي موزيم]] ||۲,۴۵۶,۸۲۵ (۲۰۲۳)||[[مکسيکو ښار]] |{{هېواد بيرغ|Mexico}} |- |[[ګلستان ماڼۍ]] |۲,۱۰۶,۶۰۳ (۲۰۲۲)<ref>{{Cite web |title=پربازدیدترین موزه ایران کدام موزه است؟ - رسانه قطبنما |url=https://www.qotbnama.com/tourism-hospitality/heritage-and-environment/most-visited-museum-۱۴۰۱ |access-date=۲۰۲۴-۱۲-۱۲ |website=www.qotbnama.com }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[ تهران]] |{{هېواد بيرغ|Iran}} |- |[[د امريکا تاريخ ملي موزيم]] ||۲,۱۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>Smithsonian. Institution Newsroom (جنوري ۱۰, ۲۰۲۴)</ref>||[[واشنګټن ډي سي]] |{{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[د فلورانس اکاډمۍ انځورتون]] || ۲,۰۱۳,۹۱۴ (۲۰۲۳)<ref name=>Mic – Ufficio Statistica for ۲۰۲۳, جولای ۲۰۲۴</ref>|| [[فلورانس]] | {{هېواد بيرغ|Italy}} |- |[[ګوګېنهيم بيلباو موزيم]] || ۱,۳۲۴,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>Club-Innovation-Culture, جنوري ۲۰۲۴</ref> || | [[بيلباو]] |{{هېواد بيرغ|Spain}} |- |[[مېولانا موزيم]] || ۳,۳۵۲,۵۰۵ (۲۰۲۲)<ref name="turkey">{{cite news |url=https://www.thekonyanews.com/en/rumi/detay/mevlana-museum-takes-first-place-with-over-۳-ميليونه-ليدونکي-۸۲۳ |title=Mevlana Museum takes first place with over ۳ ميليونه visitors |publisher=The Konya News |accessdate=۳۰ May ۲۰۲۳}}</ref>|| [[قونیه]] | {{هېواد بيرغ|Turkey}} |- |[[روسيې ايالتي موزيم]] || ۲,۹۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>"The Art Newspaper", مارچ ۲۸,۲۰۲۴</ref>|| [[ سینټ پیټرزبورګ]] | {{هېواد بيرغ|Russia}} |- < |[[سمندري علومو او تېکنالوژۍ ملي موزيم]] || ۲,۷۲۶,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>TEA AECOM Museum Index (۲۰۲۴)</ref>|||[[کيلونګ]] || {{هېواد بيرغ|Taiwan}} |- |[[لندن سيانسي موزيم]] || ۲,۹۵۷,۰۰۰ (۲۰۲۳) <ref>TEA-AECOM survey, اګست ۲۰۰۲۴</ref>|| [[لندن]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[اېم +]] ||۲,۷۹۸,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>TEA-AECOM Museum Index, اګست ۲۰۲۴</ref> || [[هانګ کانګ]] | {{هېواد بيرغ|Hong Kong}} |- |[[چين هوايي چلند موزيم]] || ۲,۳۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۲)<ref>{{Cite web |title=中国航空博物馆 |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B5%DB%B6b%DB%B3%DB%B0%DB%B2f%DB%B2d%DB%B6%DB%B7b%DB%B4%DB%B8%DB%B2%DB%B4%DB%B8%DB%B8c%DB%B4%DB%B9%DB%B9ec%DB%B2%DB%B5%DB%B0%DB%B5a%DB%B5%DB%B1%DB%B4&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417221210/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B5%DB%B6b%DB%B3%DB%B0%DB%B2f%DB%B2d%DB%B6%DB%B7b%DB%B4%DB%B8%DB%B2%DB%B4%DB%B8%DB%B8c%DB%B4%DB%B9%DB%B9ec%DB%B2%DB%B5%DB%B0%DB%B5a%DB%B5%DB%B1%DB%B4&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[بیجنګ]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[ترهګريزه توپوګراپي]]|| ۲,۱۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۲)<ref>{{Cite web |url=https://www.berliner-zeitung.de/ratgeber/berlins-meistbesuchte-museen-kennen-sie-alle-li.۳۴۷۸۳۵ |title=Das sind Berlins meistbesuchte Museen: Kennen Sie alle? |last=Schulze |first=Nicole |website=[[Berliner Zeitung]] |language=de |date=۱۳ May ۲۰۲۳ |access-date=۱۴ جولای ۲۰۲۳}}</ref>||[[برلين]] | {{هېواد بيرغ|Germany}} |- |[[ساينس او تېکنالوژۍ ښار]] || ۱,۹۹۲,۸۲۳<ref name=":۱">{{Cite web |date=۲۰۲۳-۰۱-۰۵ |title=La fréquentation des musées parisiens en nette hausse en ۲۰۲۲, un retour à la normale d'avant pandémie se profile |url=https://www.francetvinfo.fr/culture/arts-expos/la-frequentation-des-musees-parisiens-en-nette-hausse-en-۲۰۲۲-un-retour-a-la-normale-d-avant-pandemie-se-profile_۵۵۸۲۵۶۸.html |access-date=۲۰۲۳-۰۱-۰۷ |website=franceinfo |language=fr-FR }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[پاريس]] | {{هېواد بيرغ|France}} |- |[[سکاټلينډ ملي موزيم]] || ۲,۱۸۸,۶۴۱۱(۲۰۲۳))<ref>ALVA, مارچ ۲۰۲۴</ref>|| [[ایدینبرګ]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[ترېتياکوپ ايالتي انځورتون]] || ۲,۱۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>"Art Newspaper" (۲۰۲۴)</ref> || [[مسکو]] | {{هېواد بيرغ|Russia}} |- |[[ساينس او تېکنالوژۍ ملي موزيم]] || ۱,۸۷۵,۳۷۲<ref name="Taiwan">{{Cite web |title=Scenic Spots |url=https://stat.taiwan.net.tw/scenicSpot |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=Tourism Statistics Database of the Taiwan Tourism Bureau}}</ref>|| [[کاوهسيونګ]] | {{هېواد بيرغ|Taiwan}} |- |[[National Museum of Modern and Contemporary Art]] || ۱,۸۰۶,۶۴۱<ref name="Art Newspaper data">{{cite web |last۱=Cheshire |first۱=Lee |last۲=da Silva |first۲=José |title=The ۱۰۰ most popular art museums in the world—who has recovered and who is still struggling? |url=https://www.theartnewspaper.com/۲۰۲۳/۰۳/۲۷/the-۱۰۰-most-popular-art-museums-in-the-worldwho-has-recovered-and-who-is-still-struggling |website=[[The Art Newspaper]] |access-date=۲۸ مارچ ۲۰۲۳ |date=۲۷ مارچ ۲۰۲۳ |archive-date=۲۸ مارچ ۲۰۲۳ |archive-url=https://web.archive.org/web/۲۰۲۳۰۳۲۸۲۰۴۵۰۵/https://www.theartnewspaper.com/۲۰۲۳/۰۳/۲۷/the-۱۰۰-most-popular-art-museums-in-the-worldwho-has-recovered-and-who-is-still-struggling |url-status=dead}}</ref>|| [[سيول]] | {{هېواد بيرغ|South Korea}} |- |[[Rijksmuseum]] || ۲,۷۰۲,۸۲۴(۲۰۲۳)<ref>"The Art Newspaper", ۲۶ مارچ ۲۰۲۴</ref> || [[امسټرډام]] | {{هېواد بيرغ|Netherlands}} |- |[[Österreichische Galerie Belvedere|Belvedere]] | ۱,۸۳۴,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>[https://www.bmkoes.gv.at/kunst-und-kultur/kulturinstitutionen-des-bundes/bundesmuseen/besuchsstatistik-bundesmuseen-oenb-۲۰۲۳.html]{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[ویانا]] | {{هېواد بيرغ|Austria}} |- |[[National Gallery Singapore]] | ۱,۷۲۳,۹۱۶ (۲۰۲۳)<ref>{{cite web |title=The ۱۰۰ most popular art museums in the world—blockbusters, bots and bounce-backs |url=https://www.theartnewspaper.com/۲۰۲۴/۰۳/۲۶/the-۱۰۰-most-popular-art-museums-in-the-world-۲۰۲۳ |website=theartnewspaper.com |publisher=The Art Newspaper |access-date=۴ September ۲۰۲۴ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || [[سنګاپور]] | {{هېواد بيرغ|Singapore}} |- |[[California Science Center]] || ۱,۶۹۴,۰۰۰<ref name="tea-aecom">{{cite web |url=https://aecom.com/wp-content/uploads/documents/reports/AECOM-Theme-Index-۲۰۲۲.pdf |title=TEA/AECOM ۲۰۲۲ Theme Index and Museum Index |date=۱۳ June ۲۰۲۳ |access-date=۱۴ جولای ۲۰۲۳ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[لاس انجلس]] | {{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[Art Gallery of NSW]] || ۱,۶۹۲,۰۲۸<ref name="Annual Report ۲۰۲۲-۳۴">{{cite web |url=https://www.datocms-assets.com/۴۲۸۹۰/۱۷۰۱۷۳۵۹۷۶-art_gallery_of_new_south_wales_annual_report_۲۰۲۲-۲۳.pdf |title=Annual Report ۲۰۲۲–۲۳ |date=۲۰۲۳ |access-date=۱۲ October ۲۰۲۴ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[ سیډني]] | {{هېواد بيرغ|Australia}} |- |[[Royal Museums Greenwich]] || ۱,۶۲۸,۵۸۰<ref name="ALVA">{{cite web |url=https://www.alva.org.uk/details.cfm?p=۴۲۳ |title=۲۰۲۲ Visitor Figures |publisher=Association of Leading Visitor Attractions (ALVA) |date=۲۱ مارچ ۲۰۲۳ |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳}}</ref>|| [[لندن]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[Zhejiang Museum of Natural History]] || ۱,۵۸۱,۲۶۳<ref>{{Cite web |title=浙江自然博物院 |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=۲۵ed۱۳fd۳۶۱b۴۵۵۳۸۳۹۵۱۷۹۵۶۰۵a۹fc۵&nianfen=۲۰۲۲ |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[هانګژو]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[National Gallery of Victoria]]|| ۱,۵۸۰,۳۰۳<ref name="Art Newspaper data" />|| [[مېلبورن]] | {{هېواد بيرغ|Australia}} |- |[[National Palace Museum]] || >۱,۵۵۰,۰۰۰<ref>{{cite web |last۱=Strong |first۱=Matthew |title=Taiwan’s National Palace Museum exceeds ۱.۵۵ ميليونه visitors for ۲۰۲۴ |url=https://taiwannews.com.tw/news/۵۹۶۹۶۸۶ |website=taiwannews.com.tw |access-date=۱۲ November ۲۰۲۴}}</ref>|| [[تایپي]] | {{هېواد بيرغ|Taiwan}} |- |[[Jianchuan Museum Cluster]] || ۱,۵۳۸,۱۴۳<ref>{{Cite web |title=四川省建川博物馆 |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=cfaee%DB%B9%DB%B0%DB%B4%DB%B0b%DB%B4c%DB%B4%DB%B3cd%DB%B9c%DB%B2%DB%B9f%DB%B0f%DB%B2%DB%B8ec%DB%B2%DB%B4ed%DB%B3&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418014910/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=cfaee%DB%B9%DB%B0%DB%B4%DB%B0b%DB%B4c%DB%B4%DB%B3cd%DB%B9c%DB%B2%DB%B9f%DB%B0f%DB%B2%DB%B8ec%DB%B2%DB%B4ed%DB%B3&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[چېنګدو]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[Houston Museum of Natural Science]] || ۱,۵۲۰,۰۰۰<ref name="tea-aecom" />|| [[هیوستون]] | {{هېواد بيرغ|United States}} |- |[[Tokyo Metropolitan Art Museum]] || ۱,۵۰۹,۹۷۰<ref name="Art Newspaper data" />|| [[توکیو]] | {{هېواد بيرغ|Japan}} |- |[[Changzhou Museum]] || ۱,۵۰۸,۲۲۹<ref>{{Cite web |title=常州博物馆 |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=cc%DB%B1aa%DB%B1%DB%B1%DB%B2%DB%B0%DB%B5%DB%B3%DB%B8%DB%B4fee%DB%B8%DB%B0%DB%B4a%DB%B7%DB%B2%DB%B3b%DB%B2%DB%B3af%DB%B5a%DB%B8%DB%B1&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417224540/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=cc%DB%B1aa%DB%B1%DB%B1%DB%B2%DB%B0%DB%B5%DB%B3%DB%B8%DB%B4fee%DB%B8%DB%B0%DB%B4a%DB%B7%DB%B2%DB%B3b%DB%B2%DB%B3af%DB%B5a%DB%B8%DB%B1&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[چانګژو]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[Humboldt Forum]] || ۱,۵۰۰,۰۰۰<ref name="Art Newspaper data" />|| [[برلين]] | {{هېواد بيرغ|Germany}} |- |[[Kaohsiung Museum of Fine Arts]] || ۱,۴۶۱,۴۰۶<ref name="Taiwan" />|| [[کاوهسيونګ]] | {{هېواد بيرغ|Taiwan}} |- |[[Acropolis Museum]] ||۱,۴۵۱,۷۲۷<ref name="Art Newspaper data" />||[[اتن]] | {{هېواد بيرغ|Greece}} |- |[[چين ساينس او تېکنالوژۍ موزيم]] || ۱,۴۳۱,۱۸۹<ref>{{Cite web |title=中国科学技术馆 |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B1c%DB%B4e%DB%B5%DB%B2%DB%B8%DB%B0f%DB%B9%DB%B5f%DB%B4%DB%B4%DB%B2baec%DB%B0%DB%B9%DB%B2fb%DB%B4d%DB%B8%DB%B2%DB%B1dff&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417220844/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B1c%DB%B4e%DB%B5%DB%B2%DB%B8%DB%B0f%DB%B9%DB%B5f%DB%B4%DB%B4%DB%B2baec%DB%B0%DB%B9%DB%B2fb%DB%B4d%DB%B8%DB%B2%DB%B1dff&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[بیجنګ]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[سوژو موزيم]] || ۱,۴۱۷,۴۱۲<ref>{{Cite web |title=苏州博物馆 (苏州民俗博物馆) |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=ae%DB%B8%DB%B9e%DB%B1b%DB%B4%DB%B2c%DB%B9%DB%B4%DB%B4%DB%B4%DB%B1eacc%DB%B4%DB%B4f%DB%B3%DB%B8%DB%B5%DB%B5c%DB%B4dbf%DB%B8&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417222242/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=ae%DB%B8%DB%B9e%DB%B1b%DB%B4%DB%B2c%DB%B9%DB%B4%DB%B4%DB%B4%DB%B1eacc%DB%B4%DB%B4f%DB%B3%DB%B8%DB%B5%DB%B5c%DB%B4dbf%DB%B8&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[سوژو ]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[چېنګدو Museum]] || ۱,۴۰۴,۷۳۵<ref>{{Cite web |title=成都博物馆 (成都中国皮影博物馆) |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B2%DB%B9%DB%B8cffde%DB%B5%DB%B7d%DB%B0%DB%B4%DB%B1%DB%B2%DB%B3%DB%B9%DB%B5%DB%B2%DB%B9%DB%B9%DB%B3ec%DB%B6%DB%B6c%DB%B6%DB%B0%DB%B6%DB%B2%DB%B1&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417230103/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B2%DB%B9%DB%B8cffde%DB%B5%DB%B7d%DB%B0%DB%B4%DB%B1%DB%B2%DB%B3%DB%B9%DB%B5%DB%B2%DB%B9%DB%B9%DB%B3ec%DB%B6%DB%B6c%DB%B6%DB%B0%DB%B6%DB%B2%DB%B1&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[چېنګدو]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[Shanghai Science and Technology Museum]] || ۱,۴۰۳,۱۷۹<ref>{{Cite web |title=上海科技馆 |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B2%DB%B9%DB%B5d%DB%B4%DB%B2e%DB%B0%DB%B7%DB%B9%DB%B9%DB%B0%DB%B4a%DB%B2%DB%B6%DB%B9dcfcc%DB%B3bc%DB%B0%DB%B6%DB%B5e%DB%B3%DB%B2e&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419031806/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B2%DB%B9%DB%B5d%DB%B4%DB%B2e%DB%B0%DB%B7%DB%B9%DB%B9%DB%B0%DB%B4a%DB%B2%DB%B6%DB%B9dcfcc%DB%B3bc%DB%B0%DB%B6%DB%B5e%DB%B3%DB%B2e&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[شانګهای]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[The National Art Center, Tokyo]] || ۱,۴۰۰,۰۹۶<ref name="Art Newspaper data" />|| [[توکیو]] | {{هېواد بيرغ|Japan}} |- |[[Louis Vuitton Foundation]] || ۱,۵۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>CLIC Museum Survey survey, جنوري ۲۰۲۴</ref>|| [[پاريس]] | {{هېواد بيرغ|France}} |- |[[Tokyo National Museum]] || ۱,۳۷۲,۱۳۲<ref name="Art Newspaper data" />|| [[توکیو]] | {{هېواد بيرغ|Japan}} |- |[[National Museum in Kraków]] || ۱,۳۶۵,۴۲۵<ref name="Art Newspaper data" />|| [[کراکوپ]] | {{هېواد بيرغ|Poland}} |- |[[Centro Cultural Banco do Brasil]] || ۱,۳۶۴,۲۰۸<ref name="Art Newspaper data" />|| [[ساو پاولو]] | {{هېواد بيرغ|Brazil}} |- |[[Van Gogh Museum]] || ۱,۳۶۴,۰۲۳<ref name="Art Newspaper data" />|| [[ امسټرډام]] | {{هېواد بيرغ|Netherlands}} |- |[[National Museum of Nature and Science]] || ۲,۵۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref name="tea-aecom" />|| [[توکیو]] | {{هېواد بيرغ|Japan}} |- |[[Kunsthistorisches Museum]] || ۱,۶۸۸,۵۰۹<ref>[https://www.bmkoes.gv.at/kunst-und-kultur/kulturinstitutionen-des-bundes/bundesmuseen/besuchsstatistik-bundesmuseen-oenb-۲۰۲۳.html]{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[ويانا]] | {{هېواد بيرغ|Austria}} |- |Museo Nazionale di [[Castel Sant'Angelo]] || ۱,۳۲۱,۸۳۴<ref>{{cite web|url=http://musei.beniculturali.it/notizie/notifiche/i-numeri-dei-musei-italiani-nel-۲۰۲۳|title=I numeri dei Musei Italiani nel ۲۰۲۳|website=musei.beniculturali.it|access-date=۳ جولای ۲۰۲۴|language=it}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| [[روم]] | {{هېواد بيرغ|Italy}} |- |[[Tianjin Natural History Museum]] || ۱,۳۲۰,۷۵۲<ref>{{Cite web |title=天津自然博物馆 (北疆博物院) |language=zh |url=http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B5b%DB%B4%DB%B1de%DB%B2%DB%B8dbc%DB%B0%DB%B4%DB%B4a%DB%B6b%DB%B5%DB%B2%DB%B0c%DB%B5%DB%B1b%DB%B7f%DB%B1f%DB%B6ba%DB%B3&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |access-date=۳۰ May ۲۰۲۳ |website=全国博物馆年度报告信息系统 |trans-website=National Museum Annual Report Information System |archive-date=2025-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418013835/http://nb.ncha.gov.cn/museumdetail.html?msg=%DB%B5b%DB%B4%DB%B1de%DB%B2%DB%B8dbc%DB%B0%DB%B4%DB%B4a%DB%B6b%DB%B5%DB%B2%DB%B0c%DB%B5%DB%B1b%DB%B7f%DB%B1f%DB%B6ba%DB%B3&nianfen=%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B2 |url-status=dead }}</ref>|| [[تيانجين]] | {{هېواد بيرغ|China}} |- |[[Palacio de Cristal del Retiro]] || ۱,۳۱۸,۸۲۳{{efn|Does not include visitors to the main Reina Sofía museum.}}<ref name="Art Newspaper data" />|| [[مادرید]] | {{هېواد بيرغ|Spain}} |- |[[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] ||۱,۳۰۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)||[[مارسېلي]] | {{هېواد بيرغ|France}} |- |[[Scottish National Gallery]] || ۱,۲۷۷,۲۳۰<ref name="Art Newspaper data" />|| [[ایدینبرګ]] | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} |- |[[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía|Museo Reina Sofía]] || ۱,۲۵۳,۱۸۳{{efn|Does not include visitors to the Palacio de Cristal del Retiro.}}<ref name="Art Newspaper data" />|| [[مادرید]] | {{هېواد بيرغ|Spain}} |- |[[Galata Tower]] || ۱,۲۵۰,۰۰۰ (۲۰۲۳)<ref>https://www.dailysabah.com/business/tourism/istanbul-welcomes-over-۸۵m-tourists-in-first-half-of-year</ref>|| [[استنبول]] | {{هېواد بيرغ|Turkey}} |} == معیارونه == په دې نوملړ کې هنري، کلتوري، تاريخي، طبيعي تاريخي او ساينسي موزيمونه شامل دي، چې په ۲۰۲۲ ز کال کې ترې کابو ۱,۲۵۰,۰۰۰ څخه زیاتو ليدونکو ليدنه کړې، مګر دې نوملړ کې لرغونو آثارو ځایونه، تاریخي اثار، یا ډېری ماڼۍ موزیمونه شامل ندي. د مثال په توګه، [[ممنوعه ښار|منع شوي ښار]] ، [[کرملین]] ، او د [[وارسای ماڼۍ]] دې نوملړ کې نشته، که څه هم [[لوور]] او هرمیج بيا پکې شاملې دي. په ټولو سیمو کې د راپور ورکولو کې د توپیرونو له امله، د ارقامو د راپور ورکولو په وخت کې یو څه توپیر به خامخا وي. == دا هم وګورئ == * [[ډېر ليدل کېدنکو هنري نندارځايونو نوملړ]] * [[د سیمې له مخې د ډیری لیدل شوي موزیمونو نوملړ]] * [[د لوی هنر میوزیمونو نوملړ]] * [[ډېر ليدل کېدونکو ځايونو او يادګارونو نوملړ|دډېر ليدل کېدونکو ځايونو او يادګارونو نوملړ]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} 87nv23sehmw6y5pg2j4oglmyt4uz3in 0 82093 371140 355948 2026-11-08T17:46:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371140 wikitext text/x-wiki دا په چينايي ټولنيزې رسنۍ فليټ فارم [[ټيک ټاک]] کې چې په ۲۰۱۸ ز کال کې د [[ميوزيکل.لي]] سره يوځای شو<ref>{{cite web|first=Jon|last=Russell|url=https://techcrunch.com/2018/08/02/musically-tiktok/|title=Short video service Musical.ly is merging into sister app TikTok|work=TechCrunch|date=2 August 2018|access-date=28 December 2022}}</ref> {{As of|2025|1|27|lc=no}},، د نړۍ تر ټولو ډېر څارل کېدونکو ۵۰ ګڼونونو نوملړی دی، د ۲۰۲۵ز کال د جنورۍ ۲۷ مې نېټې په اساس [[خابي لام]] د ۱۶۲.۴ ميليونه څارونکو پرمټ په لومړي سر کې ځای لري، هغه د ۲۰۲۲ ز کال د جون په ۲۲ مه د ټيک ټاک د پخواني تر ټولو ډېر څارل کېدونکي ګڼون [[چارلي ډي اميليو]] څخه مخکې شو.<ref>{{cite web|first=Mia|last=Sato|url=https://www.theverge.com/2022/6/23/23180139/khaby-lame-tiktok-followers-charli-damelio|title=Khaby Lame is now the most-followed TikToker in the world|work=The Verge|date=23 June 2022|access-date=28 December 2022}}</ref> == ډېر څارل کېدونکي ټيک ټاک اکونټونه == لاندې جدول کې د نړۍ ۵۰ زيات څارل کېدونکي [[ټيک ټاک]] اکونټونه د هغوی د څښتن، هېواداو ليدونکو شمېر سره ليکل شوي دي.<ref>{{cite web|url=https://socialblade.com/tiktok/top/50/most-followers|title=Top 50 TikTok users sorted by Followers - Socialblade TikTok Stats {{!}} TikTok Statistics|work=[[Social Blade]]|access-date=19 January 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://notcommon.com/most-followed/tiktok|title=Most Followed TikTok Accounts in the World in 2024|work=Notcommon|access-date=19 January 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814235412/https://notcommon.com/most-followed/tiktok|archivedate=14 August 2024|url-status=dead}}</ref> <!-- Please don't expand the section, without discussing on the talk page. If the rank is the same, orientate yourself by likes and sort that way. Please keep the update date at the end of the table up to date! --> <!--Don't add any "rowspan" tags to the table. It makes it harder to assign the property in question (such as description or country of origin) to the respective TikTok user when you're reading the list.--> {{clear}} {|class="wikitable sortable" |+ډېر څارل کېدونکي {{As of|2025|1|27|lc=yes}} ! scope="col" | درجه ! scope="col" | کارننوم ! scope="col" | څښتن ! scope="col" | ګڼون<br>نښه ! scope="col" | څارونکي<br />(ميليونه) ! scope="col" | خوښول<br />(ميليارده) ! scope="col" | يادښت ! هېواد |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@khaby.lame|@khaby.lame}} | [[خابي لام]] | | style="text-align: center;" | ۱۶۲.۴ | style="text-align: center;" | 2.5 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{plainlist| * {{هېواد بيرغ|Italy}} * {{هېواد بيرغ|Senegal}}<ref>{{cite magazine|first=Nick|last=Vivarelli|url=https://variety.com/2023/digital/global/khaby-lame-global-top-tiktok-creator-italias-got-talent-juror-1235539427/|title=Khaby Lame, World's Most-Followed TikTok Creator, Joins 'Italia's Got Talent' as Juror|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=1 March 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> }} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@charlidamelio|@charlidamelio}} | [[چارلي ډي امېليو]] | | style="text-align: center;" | ۱۵۷.۴ | style="text-align: center;" | 11.8 | نڅاګره او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|url=https://people.com/tag/charli-damelio/|title=Charli D'Amelio|magazine=[[People (magazine)|People]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@mrbeast|@mrbeast}} | [[مسټر بيسټ]] | | style="text-align: center;" | ۱۱۳.۹ | style="text-align: center;" | 1.1 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|author=Chris Stokel-Walker|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/nov/18/new-youtube-king-mrbeast-amateur-poster-who-became-54m-a-year-pro|title=New YouTube king MrBeast: amateur poster who became $54m-a-year pro|work=[[The Guardian]]|date=18 November 2022|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@bellapoarch|@bellapoarch}} | [[بېلا پورچ]] | | style="text-align: center;" | ۹۴.۲ | style="text-align: center;" | 2.4 |سندرغاړې او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Philippines}}<br> {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|first=Bianca|last=Geli|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/92040/bella-poarch-talks-about-sad-childhood-in-the-philippines-and-her-love-for-filipinos/story|title=Bella Poarch talks about sad childhood in the Philippines and her love for Filipinos|work=[[GMA Network]]|date=25 February 2022|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۵ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@addisonre|@addisonre}} | [[اډيسون رای]] | | style="text-align: center;" | ۸۸.۶ | style="text-align: center;" | 5.2 | ټولنيزې رسنۍ څېره او نڅاګر | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|first=Jake|last=Skudder|url=https://www.hotnewhiphop.com/694743-addison-rae-net-worth|title=New YouTube king MrBeast: amateur poster who became $54m-a-year pro|work=[[HotNewHipHop]]|date=12 July 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۶ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@tiktok|@tiktok}} | [[ټيک ټاک]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۸۸.۴ | style="text-align: center;" | 0.33 | او ټولنيزې رسنۍ فليټفارمز | {{هېواد بيرغ|China}}<ref>{{cite web|first=Werner|last=Geyser|url=https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/|title=50 TikTok Stats That Will Blow Your Mind [Updated 2020]|work=Influencer Marketing Hub|date=11 January 2019|access-date=7 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604073536/https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/|archive-date=4 June 2020|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۷ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@kimberly.loaiza|@kimberly.loaiza}} | [[کيمبېرلي لوايزا]] | | style="text-align: center;" | ۸۳.۲ | style="text-align: center;" | 4.1 |سندرغاړې او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Mexico}}<ref>{{cite magazine|first=Jessica|last=Roiz|url=https://www.billboard.com/music/latin/kim-loaiza-facts-about-mexicos-rising-pop-star-1235113786/|title=5 Things You Should Know About Mexico's Rising Pop Star Kim Loaiza|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=14 July 2022|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۸ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@zachking|@zachking}} | [[زاچ کينګ]] | | style="text-align: center;" | ۸۲.۱ | style="text-align: center;" | 1.2 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|first=Jake|last=Skudder|url=https://www.hotnewhiphop.com/698770-zach-king-net-worth|title=Zach King Net Worth 2023: What Is The Influencer Worth?|work=[[HotNewHipHop]]|date=7 August 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۹ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@therock|@therock}} |[[ډواین جانسون]] | | style="text-align: center;" | ۷۷.۳ | style="text-align: center;" | 0.58 | اداکار او پخوانی رېسلر | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|url=https://people.com/tag/the-rock/|title=Dwayne Johnson|magazine=[[People (magazine)|People]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۰ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@domelipa|@domelipa}} | دومينيک ليپا | | style="text-align: center;" | ۷۶.۹ | style="text-align: center;" | 5 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Mexico}}<ref>{{cite web|first=Laura|last=Sanders|url=https://www.ladbible.com/community/53021-dominik-lipa-net-worth-age-20210917|title=Who Is Dominik Lipa? Net Worth, Age, & Followers|work=[[LADbible]]|date=17 September 2021|access-date=7 February 2024|archive-date=24 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224193140/https://www.ladbible.com/community/53021-dominik-lipa-net-worth-age-20210917|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۱ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@cznburak|@cznburak}} | [[سي زيټ اېن بوراک]] | | style="text-align: center;" | ۷۵ | style="text-align: center;" | 1.5 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Turkey}}<ref>{{cite web|first=Menekse|last=Tokyay|url=https://www.arabnews.com/node/2342206/amp|title=Famous Turkish social media chef CZN Burak sues father for fraud|work=Arab News|date= 22 July 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۲ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@willsmith|@willsmith}} | [[ويل سيميت]] | | style="text-align: center;" | ۷۴.۹ | style="text-align: center;" | 0.56 | اداکار او فيلم پروډيوسر | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|url=https://people.com/tag/will-smith/|title=Will Smith|magazine=[[People (magazine)|People]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۳ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@bts_official_bighit|@bts_official_bighit}} | [[بي ټي اېس]] | | style="text-align: center;" | ۷۱.۳ | style="text-align: center;" | 1.5 | بانډ | {{هېواد بيرغ|South Korea}}<ref>{{cite magazine|first1=Kelsey|last1=Lentz|first2=Ally|last2=psen|url=https://people.com/music/bts-members-everything-to-know/|title=BTS Members: Everything to Know About the K-Pop Supergroup|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=27 November 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۴ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@billieeilish|@billieeilish}} |[[بيلي ايليش]] | | style="text-align: center;" | ۶۹.۷ | style="text-align: center;" | 0.45 | سندرغاړی | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|url=https://people.com/tag/billie-eilish/|title=Billie Eilish|magazine=[[People (magazine)|People]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۵ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@jasonderulo|@jasonderulo}} | [[جاسون دېرېلو]] | | style="text-align: center;" | ۶۵.۷ | style="text-align: center;" | 1.3 | سندرغاړی | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|url=https://people.com/tag/jason-derulo/|title=Jason Derulo|magazine=[[People (magazine)|People]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۶ |{{Plain link|https://www.tiktok.com/@williesalim|@williesalim}} | [[ويلي سليم]] | | style="text-align: center;" | ۶۴.۵ | style="text-align: center;" | 1.2 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Indonesia}}<ref>{{cite web|url=https://socialblade.com/youtube/channel/UCPCaXSwaos-QI03iZtx8I6g|title=Willie Salim's YouTube Stats (Summary Profile)|work=Social Blade|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۷ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@selenagomez|@selenagomez}} |[[سېلېنا ګومېز]] | | style="text-align: center;" | ۵۸.۱ | style="text-align: center;" | 0.64 | سندرغاړې او اداکاره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|url=https://people.com/tag/selena-gomez/|title=Selena Gomez|magazine=[[People (magazine)|People]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۸ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@kyliejenner|@kyliejenner}} |[[کيلي جېنېر]] | | style="text-align: center;" | ۵۶.۹ | style="text-align: center;" | 1.5 | رسنيزه څېره، سوسياليسته او سوداګره مېرمن | {{هېواد بيرغ|United States}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۹ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@youneszarou|@youneszarou}} | يونېس زارو | | style="text-align: center;" | ۵۶.۵ | style="text-align: center;" | 1.3 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Germany}}<ref>{{cite web|first=Laura|last=Sanders|url=https://www.ladbible.com/community/53021-younes-zarou-net-worth-age-20210917|title=Who Is Younes Zarou? Net Worth, Age & Followers|work=[[LADbible]]|date=17 September 2021|access-date=7 February 2024|archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208045204/https://www.ladbible.com/community/53021-younes-zarou-net-worth-age-20210917|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۰ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@vilmeijuga|@vilmeijuga}} | ويليمي | | style="text-align: center;" | ۵۵.۸ | style="text-align: center;" | 1.7 |ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Indonesia}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۱ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@bayashi.tiktok|@bayashi.tiktok}} | هيرواکي ناکاباياشي | | style="text-align: center;" | ۵۵.۵ | style="text-align: center;" | 1.7 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Japan}}<ref name="japanbuzz1">{{cite web|url=https://www.japanbuzz.info/top-20-tiktok-influencers-in-japan/|title=Top 20 TikTok Influencers in Japan – Updated 2024|work=Japan Buzz|date=4 January 2024 |access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۲ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@dixiedamelio|@dixiedamelio}} | [[ډيکسي ډي امېليو]] | | style="text-align: center;" | ۵۵.۳ | style="text-align: center;" | 3.3 |سندرغاړی او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|url=https://meaww.com/profile/dixie-d-amelio|title=Dixie D'Amelio|work=Meaww|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۳ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@karolg|@karolg}} | [[کارول جي]] | | style="text-align: center;" | ۵۵ | style="text-align: center;" | 0.47 | سندرغاړی | {{هېواد بيرغ|Colombia}}<ref>{{cite web|first=Matt|last=Collar|url=https://www.allmusic.com/artist/karol-g-mn0003495582|title=Karol G AllMusic Bio|work=[[AllMusic]]|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۴ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@spencerx|@spencerx}} | سپېنسېر پولانکو نايټ | | style="text-align: center;" | ۵۴.۹ | style="text-align: center;" | 1.3 | بيټبکسر او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|first=Khushali|last=Srivastava|url=https://meaww.com/spencer-polanco-knight-beatboxing-influencers-net-worth-will-blow-your-mind|title=Spencer Polanco Knight: Beatboxing influencer's net worth will blow your mind|work=Meaww|date=25 March 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۵ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@realmadrid|@realmadrid}} | [[د ريال مادريد فوټبال کلب]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۵۴.۵ | style="text-align: center;" | 1.2 | فوټبال مسلکي کلب | nowrap|{{هېواد بيرغ|Spain}}<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Real-Madrid|title=Real Madrid History & Notable Players Britannica|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica|Britannica]]|access-date=2 October 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۶ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@lorengray|@lorengray}} | [[لورېن ګری]] | | style="text-align: center;" | ۵۳.۵ | style="text-align: center;" | 3.0 | سندرغاړې، نڅاګره، اداکاره او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref name=":0">{{cite magazine|first=Carolyn|last=Twersky|url=https://www.seventeen.com/celebrity/music/a25844917/loren-gray-facts/|title=11 Fun Facts About Pop Star Loren Gray|magazine=[[Seventeen (American magazine)|Seventeen]]|date=10 January 2019|access-date=7 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110215558/https://www.seventeen.com/celebrity/music/a25844917/loren-gray-facts/|archive-date=10 January 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۷ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@homm9k|@homm9k}} | هوما | | style="text-align: center;" | ۵۲.۹ | style="text-align: center;" | 1.3 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Kazakhstan}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۱۸ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@justmaiko|@justmaiko}} | ميکايل لي | | style="text-align: center;" | ۵۰.۹ | style="text-align: center;" | 1.5 | نڅاګر او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۲۹ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@kallmekris|@kallmekris}} | [[کريسټيان کولينز]] | | style="text-align: center;" | ۵۰.۷ | style="text-align: center;" | 2.4 | ټولنيزې رسنۍ څېره او وېښته جوړوونکې | {{هېواد بيرغ|Canada}}<ref>{{cite web|first=Sarah|last=Anderson|url=https://dailyhive.com/vancouver/vancouver-best-tiktok-star-kall-me-kris|title=One of Canada's biggest TikTokers reveals the secret to her 37-million-follower success|work=[[Daily Hive]]|date=15 October 2021|access-date=7 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230849/https://dailyhive.com/vancouver/vancouver-best-tiktok-star-kall-me-kris|archive-date=29 March 2023|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۰ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@brentrivera|@brentrivera}} |[[برېنټ ريوېرا]] | | style="text-align: center;" | ۵۰.۲ | style="text-align: center;" | 1.6 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}} |- !۳۱ |{{Plain link|https://www.tiktok.com/@espn|@espn}} |[[اي اېس بي اېن]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۵۰.۲ | style="text-align: center;" | 6.5 | ساده کيبلي ورزشي چينل |{{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite web|url=https://bristolallheart.com/directory/espn/|title=ESPN - Bristol, Connecticut the All Heart City|website=bristolallheart.com|access-date=2 October 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۲ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@roses_are_rosie|@roses_are_rosie}} | [[روز سندرغاړې]] | | style="text-align: center;" | ۵۰.۲ | style="text-align: center;" | 0.59 | سندرغاړې | {{plainlist| * {{هېواد بيرغ|New Zealand}} * {{هېواد بيرغ|South Korea}}<ref>{{cite web|first=David|last=Crone|url=https://www.allmusic.com/artist/ros%C3%A9-mn0004036243|title=Rosé AllMusic Bio|work=[[AllMusic]]|access-date=7 February 2024}}</ref> }} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۳ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@bp_tiktok|@bp_tiktok}} |[[بلک پينک]] | | style="text-align: center;" | ۴۹.۳ | style="text-align: center;" | 0.59 | بانډ | {{هېواد بيرغ|South Korea}}<ref>{{cite web|first=Olivia|last=Munson|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/04/12/blackpink-jisoo-jennie-rose-lisa-music-tour-coachella-awards/11648917002/|title='Blackpink in your area': Everything to know about the alluring group's members, tour and more|work=[[USA Today]]|date=16 October 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۴ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@fcbarcelona|@fcbarcelona}} |بارسلونا فوټبال کلب |{{ya}} | style="text-align: center;" | ۴۷.۱ | style="text-align: center;" | 1.4 | فوټبال مسلکي کلب | {{هېواد بيرغ|Spain}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۵ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@carlosferiag|@carlosferiag}} |کارلوس فېريا | | style="text-align: center;" | ۴۷ | style="text-align: center;" | 2.6 |سندرغاړې او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Colombia}}<ref>{{cite web|url=https://hollywoodgazette.com/top-tiktok-influencers-tiktokers-colombia/|title=Top 4 TikTok Influencers & TikTokers in Colombia|work=Hollywood Gazette|date=16 February 2023|access-date=7 February 2024|archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208045203/https://hollywoodgazette.com/top-tiktok-influencers-tiktokers-colombia/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۶ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@netflix|@netflix}} | [[نېټفليکس]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۵۶.۸ | style="text-align: center;" | 1.2 | د غوښتنې پراساس د ويډيو چمتو کولو شبکه | {{هېواد بيرغ|United States}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۷ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@championsleague|@championsleague}} |[[یوفا چمپیونز لیګ]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۴۶.۶ | style="text-align: center;" | 1.7 | فوټبال کلبونو کلنۍ سيالۍ | {{هېواد بيرغ|Spain}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۸ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@riaricis|@riaricis}} | ريا ريکيس | | style="text-align: center;" | ۴۶.۴ | style="text-align: center;" | 1.6 |ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Indonesia}}<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3206198/indonesian-youtuber-ria-ricis-under-fire-filming-infant-daughter-jet-ski|title=Indonesian YouTuber under fire for video of infant daughter on a jet ski with no life jacketa|work=scmp|date=10 January 2023|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۳۹ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@itsjojosiwa|@itsjojosiwa}} |[[جوجو سيوا]] | | style="text-align: center;" | ۴۵.۸ | style="text-align: center;" | 2 | سندرغاړې، اداکاره، نڅاګره او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite magazine|first=Andrea|last=Wurzburger|url=https://people.com/music/jojo-siwa-career-in-photos/|title=From 'Dance Moms' to Super Stardom: JoJo Siwa's Life in Photos|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=19 May 2022|access-date=7 February 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۰ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@pongamoslo_a_prueba|@pongamoslo_a_prueba}} | پونګاموسلو پروېبا | | style="text-align: center;" | ۴۵.۸ | style="text-align: center;" | 1.6 |ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Mexico}}<ref>{{cite web|url=https://www.vidcon.com/mexico/creator/228027/|title=Jimmy Álvarez - Pongámoslo a Prueba|work=Vidcon|access-date=7 February 2024|archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208050706/https://www.vidcon.com/mexico/creator/228027/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۱ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@omari.to|@omari.to}} | اليو عمر | | style="text-align: center;" | ۴۵.۱ | style="text-align: center;" | 0.48 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Kazakhstan}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۲ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@nianaguerrero|@nianaguerrero}} | [[نيانا ګوېرېرو]] | | style="text-align: center;" | ۴۴.۴ | style="text-align: center;" | 1 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Philippines}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۳ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@joealbanese|@joealbanese}} | جوې البانېس | | style="text-align: center;" | ۴۴.۲ | style="text-align: center;" | 1.8 |ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۴ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@junya1gou|@junya1gou}} | جونيا ګو | | style="text-align: center;" | ۴۴.۲ | style="text-align: center;" | 0.71 |ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Japan}}<ref name="japanbuzz1"/> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۵ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@barstoolsports|@barstoolsports}} | [[بارسټول سپورټس]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۴۳.۴ | style="text-align: center;" | 8.4 | وېبلاګ، وېبپاڼه او برېښنايي خپرونو شرکت | {{هېواد بيرغ|United States}}<ref>{{cite news|first=Jason|last=Ankeny|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna53821689|title=The Man Behind the 'Bible of Bro Culture'|work=[[NBC News]]|date=13 December 2013|access-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225214705/https://www.nbcnews.com/id/wbna53821689|archive-date=25 February 2021|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۶ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@iamferv|@iamferv}} |کاتېيېس | | style="text-align: center;" | ۴۳.۳ | style="text-align: center;" | 3.3 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{plainlist| * {{هېواد بيرغ|Chile}} * {{هېواد بيرغ|Mexico}} }} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۷ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@psg|@psg}} | [[پاريس سينټ جېرماين]] | {{ya}} | style="text-align: center;" | ۴۲.۸ | style="text-align: center;" | 0.67 | فوټبال کلب | {{هېواد بيرغ|France}}<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/psg-champion-french-league-title-mbappe-3ab347184bc42b27009e8733ef4f5a11|title=Analysis: How Paris Saint-Germain won a record 12th French league title|newspaper=[[Associated Press]]|date=28 April 2024|access-date=2 October 2024}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۸ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@elrodcontreras|@elrodcontreras}} | رودريګو کونترېراس | | style="text-align: center;" | ۴۲.۷ | style="text-align: center;" | 2.5 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Mexico}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۴۹ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@avani|@avani}} | [[اواني ګرېګ]] | | style="text-align: center;" | ۴۲.۲ | style="text-align: center;" | 3.1 | ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|United States}} |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ۵۰ | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@noelgoescrazy|@noelgoescrazy}} | نوېل روبينسون | | style="text-align: center;" | ۴۲.۲ | style="text-align: center;" | 0.72 | نڅاګره او ټولنيزې رسنۍ څېره | {{هېواد بيرغ|Germany}} |- |} == تر ټولو ډېر څارل شوي اکونټونه == [[File:Charli D'Amelio 3.jpg|thumb|[[چارلي ډي امېليو]] تر [[خابي لام]] دمخه په ټيک ټاک کې تر ټولو ډېره څارل کېدونکې څېره وه.|290x290px]] لاندې جدول کې د هغه [[ټيک ټاک]] ګڼونونو نوملړ دی چې يومهال په ټيک ټاک کې تر ټولو ډېر ليدل شوي ګڼونونه وو. مخکې له دې چې [[خابي لام]] د ۲۰۲۲ ز کال د جون په ۲۲ مه نېټه په [[ټيک ټاک]] کې تر ټولو ډېر څارل کېدونکی کارن شي، تر ده دمخه [[چارلي ډي امېليو]] د [[ټيک ټاک]] تر ټولو ډېره څارل کېدونکې کارنه وه، نوموړې د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ په ۲۵ مه نېټه ۴۱.۴ ميليونه څارونکي پوره کړل چې په دې توګه د هغه وخت په ټيک ټاک کې تر ټولو ډېرې څارل کېدونکې کارنې [[لورېن ګری]] څخه مخکې شوه.<ref>{{Cite web |last=Leskin |first=Paige |title=Charli D'Amelio has officially become the most followed creator on TikTok |url=https://www.businessinsider.com/tiktok-charli-damelio-most-popular-creator-loren-gray-2020-3 |access-date=28 December 2022 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> له دې وروسته په همدې کال ډي امېليو لومړنۍ ټيک ټاکره شوه چې ۱۰۰ ميليونه څارونکي يې پوره کړل.<ref>{{Cite news |date=23 November 2020 |title=TikTok star Charli D'Amelio first to hit 100m followers |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-55048385 |access-date=28 December 2022}}</ref> تر لورېن ګری دمخه ليسا او لېنا په ټيک ټاک کې د ۳۲.۷ ميليونه څارونکو پرمټ تر ټولو ډېر څارل کېدونکي کسان وو، چې وروسته يې خپل ګڼون ړنګ کړ.<ref>{{Cite web|url=https://www.inverse.com/article/53052-tiktok-most-popular-influnencers|title=Many of TikTok's Biggest Influencers All Seem to Share One Common Talent|last=Paez|first=Danny|website=Inverse|date=7 February 2019 |access-date=31 May 2019|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028090419/https://www.inverse.com/article/53052-tiktok-most-popular-influnencers|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://shortyawards.com/9th/lisaandlena|title=Lisa and Lena – The Shorty Awards|website=Shorty Awards|access-date=31 May 2019|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923233200/https://shortyawards.com/9th/lisaandlena|url-status=live}}</ref> دوی د ۲۰۱۹ ز کال په مارچ کې خپل ګڼون د نه خونديتوب د اندېښنې او نه علاقې له وجې ړنګ کړ <ref>{{Cite web|url=https://halids.com/switzerland/20-minutes-lisa-and-lena-delete-their-tiktok-account/|title=20 minutes – Lisa and Lena delete their Tiktok account|website=halids|access-date=31 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101012217/https://halids.com/switzerland/20-minutes-lisa-and-lena-delete-their-tiktok-account/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vaaju.com/germanyeng/influencer-twins-lisa-and-lena-delete-tik-tok-account/|title=Influencer twins Lisa and Lena delete Tik Tok account|access-date=31 May 2019|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021220507/https://www.vaaju.com/germanyeng/influencer-twins-lisa-and-lena-delete-tik-tok-account/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bravo.de/lisa-lena-loeschen-tiktok-account-wie-sicher-ist-die-app-381096.html|title=Lisa & Lena löschen TikTok-Account: Wie sicher ist die App?|website=Bravo.de|date=April 2019 |language=de|access-date=31 May 2019|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820120110/https://www.bravo.de/lisa-lena-loeschen-tiktok-account-wie-sicher-ist-die-app-381096.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jeugdjournaal.nl/artikel/2278582-lena-en-lisa-stoppen-met-tiktok.html|title=Lena en Lisa stoppen met TikTok|website=jeugdjournaal.nl|date=April 2019 |language=nl|access-date=31 May 2019|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020141314/https://jeugdjournaal.nl/artikel/2278582-lena-en-lisa-stoppen-met-tiktok.html|url-status=live}}</ref> خو بېرته د ۲۰۲۰ ز کال د می په ۷ مه نېټه د ورته کارننوم سره يوی نوی ګڼون جوړ کړ. تر ليسا او لېنا دمخه بيا [[بابي اريل]] د ټيک ټاک تر ټولو ډېر څارل کېدونکی کارن وو. .<ref name=":2" /><ref name=":3" /> {{legend|#D0F0C0|تر ډېرو ورځو دوام کوونکو لومړي ريکارډ سره ټيک ټاک ګڼونونه}}<!--Do not change this; "Current record" refers to the greatest historical number of days held, not the current most-followed user.--> {|class="wikitable sortable" ! کارننوم ! څښتن !{{Abbr|څارونکي<br />(ميليونه)|The approximate number of followers each user had when they became TikTok's most followed user.}} ! ترلاسه کولو نېټه ! ورځو پورې ! class="unsortable" | سرچينه |- | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@khaby.lame|@khaby.lame}} | [[خابي لام]] | align=center | 142.4<!--This is the number of followers Khaby Lame had when he became #1. Do not change this to his current follower count.--> | align=center| ۲۲ جون ۲۰۲۲ | style="background:#d0f0c0; text-align:center;| {{Age in days|2022|06|22}}<!--Do not change this; "Current record" refers to the greatest historical number of days held, not the current most-followed user.--> | align=center|<ref name="vrge">{{Cite web|last=Sato|first=Mia|title=Khaby Lame is now the most-followed TikToker in the world|url=https://www.theverge.com/2022/6/23/23180139/khaby-lame-tiktok-followers-charli-damelio|date=23 June 2022|access-date=23 June 2022|website=The Verge|language=en-US|archive-date=|archive-url=}}</ref> |- | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@charlidamelio|@charlidamelio}} | [[چارلي ډي امېليو]] | align=center | ۴۱.۴ | align=center| ۲۵ مارچ ۲۰۲۰ | style="text-align:center;| {{Age in days|2020|03|25|2022|06|22}}<!--Do not change this; "Current record" refers to the greatest historical number of days held, not the current most-followed user.--> | align=center|<ref name="etonline">{{Cite web|title=Charli D'Amelio Becomes the Most Followed TikTok Star|url=https://www.etonline.com/charli-damelio-surpasses-loren-gray-to-become-the-most-followed-tiktok-star-143629|access-date=25 March 2020|website=Entertainment Tonight|date=25 March 2020 |language=en-US|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129143148/https://www.etonline.com/charli-damelio-surpasses-loren-gray-to-become-the-most-followed-tiktok-star-143629|url-status=live}}</ref> |- | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@lorengray|@lorengray}} | [[لورېن ګری]] | align=center | ۳۲.۸ | align=center| ۳۱ مارچ ۲۰۱۹ | align=center| {{Age in days|2019|03|31|2020|03|25}} | align=center|<ref>{{Cite web|last=Pasarow|first=Anabel|title=Loren Gray Shares What It's Really Like To Be The Most Followed Person On TikTok|url=https://www.refinery29.com/en-ca/2020/03/9530849/loren-gray-tik-tok-interview|access-date=12 July 2021|website=www.refinery29.com|language=en-CA|archive-date=26 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526071013/https://www.refinery29.com/en-ca/2020/03/9530849/loren-gray-tik-tok-interview|url-status=live}}</ref> |- | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@lisaandlena|@lisaandlena}} | [[ليسا او لېنا]] | align=center | ۱۸.۹ | align=center| ۲۷ اپريل ۲۰۱۷ | align=center | {{age in days|2017|04|27|2019|03|31}} | align=center|<ref name=":2" /><ref name=":3" /> |- | {{Plain link|https://www.tiktok.com/@babyariel|@babyariel}} | [[بابي اريل]] | align=center | ۳۶.۶ | {{sdash}} | {{sdash}} |align=center|<ref name=":2">{{cite web |url=https://www.promiflash.de/news/2017/04/27/bye-baby-ariel-lisa-und-lena-sind-nummer-1-bei-musical-ly.html |title=Bye Baby Ariel! Lisa & Lena sind Nummer 1 bei Musical.ly |date=27 April 2017 |website=Promiflash |access-date=31 March 2020 |archive-date=27 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027201120/https://www.promiflash.de/news/2017/04/27/bye-baby-ariel-lisa-und-lena-sind-nummer-1-bei-musical-ly.html |url-status=live }}</ref><ref name=":3">{{cite web |url=https://www.tubefilter.com/2017/07/03/lisa-lena-supplanted-baby-ariel-musically-tour-uk/ |title=Lisa And Lena, Who Supplanted Baby Ariel As Musical.ly's Top Account, Will Tour The U.K. |last=Weiss |first=Geoff |date=3 July 2017 |website=[[Tubefilter]] |access-date=31 March 2020 |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919164015/https://www.tubefilter.com/2017/07/03/lisa-lena-supplanted-baby-ariel-musically-tour-uk/ |url-status=live }}</ref> |} == په ډويين کې ډېر څارل کېدونکي اکونټونه == {{More citations needed section|date=April 2023}}<!--The template for the only source given says it's a dead link, so now there's no source in this section that can be used to update the list!--> لاندې جدول کې د {{As of|2022|6|30|lc=y}} سره سم د [[ډويين]] شل ډېرو څارل کېدونکي اکونټونه دي.[[ډويين]] او [[ټيک ټاک ]] دواړه سره ورته دي او دواړه د [[بايټ ډانس]] ملکيت دی، خو [[ډوين]] يوازې د چينايي ماينلينډ کارنانو لپاره جوړ شوی دی.<ref>{{Cite web|script-title=zh:2019年抖音粉丝最多的明星是谁-抖音网红人气排名2019最新_9号资讯|url=http://www.9ht.com/xue/64244.html|access-date=19 May 2019|website=9ht.com|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803112419/http://www.9ht.com/xue/64244.html|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable sortable" ! scope="col" |درجه ! scope="col" |کارننوم ! scope="col" |څښتن ! scope="col" |څارونکي (ميليونه) !سيمه |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAA8U_l6rBzmy7bcy6xOJel4v0RzoR_wfAubGPeJimN__4|@rmrbxmt}} |[[پيپلز ډايلي]] | style="text-align:center;" |۱۷۰ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۲ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAgq8cb7cn9ByhZbmx-XQDdRTvFzmJeBBXOUO4QflP96M|@cctvnews}} |[[چين مرکزي تلوېزيون]] | style="text-align:center;" |۱۶۰ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۳ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAzzmS2TgIEvxGftMpWD13Ty8k5HmsjlGsLJ1yBUEm2Ew|@6182390}} |شياو يانګ | style="text-align:center;" |۱۰۰ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۴ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAU7ibxriLF-GSBF5QKa1Op9hxcMAPVmzmXwXqqvMfrhs|@andylau.9.27}} |[[انډي لاو]] | style="text-align:center;" |۷۴.۶ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۵ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAA4N4OrZzTSmCPp8vVAqCeyU215Kav2JgFv2Lfy4DNWRs|@cxldb001}} |[[چېن شيانګ]] | style="text-align:center;" |۶۹.۳ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۶ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAAEtO1dCIZvj4VWbLU4Xce7DgVgsKNMNu88eNR2c2LtY|@191433445}} |[[چېن هې]] | style="text-align:center;" |۶۴.۳ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۷ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAA_py8TGmFe6t8KDY04LU0JH9Yr9ml54dCjRFi0mc1lwI|@dsmovie2019}} |ډي اېس موويز | style="text-align:center;" |۶۲.۷ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۸ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAA-Hb-4F9Y2cX_D0VZapSrRQ71BarAcaE1AUDI5gkZBEY|@renminwang}} |[[پيپلز ډايلي انلاين]] | style="text-align:center;" |۵۹.۷ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۹ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAxA44mxJVod_Aq5wc0cZrbZHJ2S_DnoJctGpb_mOvsxs|@xinhuashe}} |[[شين هوا نيوز ايجنسي]] | style="text-align:center;" |۵۵.۸ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۰ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAANmXWMh6PNrkQH0UAi-5w1PnRuU5UBDPCikxLAVuH9H8|@AresCheng}} |ارېس چېنګ | style="text-align:center;" |۵۲.۷ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۱ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAPCnTQLqza4Xqu-uO7KZHcKuILkO7RRz2oapyOC04AQ0|@71158770}} |[[لي زيکي]] | style="text-align:center;" |۵۲.۵ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۲ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAyj9GWtEMNtvyynBb2MaVe_nWeq0fkomuURHCHelaSAA|@189251310}} |تو لېي | style="text-align:center;" |۵۱.۹ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۳ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAGA9bHrExvrQmowuVfRZxjG4s07M7EUjf1PlaHRHqdls|@douyin}} |[[دويين]] | style="text-align:center;" |۵۱.۲ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۴ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAm2w4lcbzh2wL9mgguS2aSk4v8qmMKCyq1K9zK0sx1dY|@xiaohan96}} |شياوهان ژو | style="text-align:center;" |49.0 |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۵ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAWxLpO0Q437qGFpnEKBIIaU5-xOj2yAhH3MNJi-AUY04|@274110380}} |[[ديلربا ديلمورات]] | style="text-align:center;" |۴۷.۸ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۶ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAELUjCFnlJ8nJ0tUzQdfMU0oP9oq1IE0IU6e45phVOts|@yichan6666}} |مونک ييچان | style="text-align:center;" |۴۶.۹ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۷ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAg-FNvWWqPDHzDcC7zfumsDrlPzyYn9z0co5OUmXSgcM|@scgcnews}} |[[سيچوان راديو او تلوېزيون]] | style="text-align:center;" |۴۶.۶ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۸ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAADPmcyqr3M1ZUMAq245VLQ_E2LaE0rwoH0QEVNJfoq2A|@166902759}} |اوستين لي | style="text-align:center;" |۴۴.۷ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۱۹ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAAl-jR6ByE_vHHVw6VJsUE5ud_hVOSqA84q0_idMrykrs|@857857xdl}} |کريزي سيسټرز | style="text-align:center;" |۴۴.۳ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |۲۰ |{{Plain link|https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAACirq2YgCDHFt4JJLwl1l5Hj4WpThkGSm8uKQJY7a2hU|@117908807}} |ژانګ دا شيانګ | style="text-align:center;" |۴۳.۲ |{{هېواد بيرغ|China}} |- ! colspan="5" style="text-align:center; font-size:8pt;" | {{As of|2022|6|30}}{{Update inline|date=February 2024}} |} == دا هم وګورئ == * [[کارنان چې په فيسبوک زيات څاروونکي لري|ډېر څارل کېدونکي فيسبوکپاڼې]] * [[کارنان چې په انسټګرام کې زيات څاروونکي لري|ډېر څارل کېدونکي انسټاګرام اکونټونه]] * [[ډېر ليدل کېدونکي يوټيوب چينلونه]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} n70c5xr4idz3vj0xe1dmgr0qlw61alg 0 82172 371159 369682 2026-11-08T18:05:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371159 wikitext text/x-wiki کافر کوټ د خيبر پښتونخوا په ډېره اسماعيل خان ولسوالۍ کې د سيخوري غرونو کې د هندوانو د معبد يوې لرغونې ودانۍ کنډوالې دې چې له پنځه معبدونو او يوې لويې کلا نه جوړه شوې ده، خو ځينې بيا د مزدکونو دا شمېره اووه ښيي.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۰ ډېسمبر ۱۵ مه |title = کافر کوٹ کے کھنڈر |url = https://urdu.arynews.tv/panjab-historical-place-kafikot/?utm_source=chatgpt.com |website = ای ار وای نيوز }}</ref> دا ودانۍ يو وخت د هندوانو عبادت ځای او معبد وو، په [[خېبر پښتونخوا|خيبر پښتونخوا]] کې دا ځای ډېری وخت د شمالي کافر کوټ په نوم يادوي، ترڅو له سوېلي کافر کوټ سره، چې په [[بيلوت شريف]] کې موقعيت لري، يې توپير وشي. <ref>{{cite web |author = سردارولي پښتون زوی --> |date = ۲۰۲۲ ډېسمبر ۲۳ مه |title = کافر کوټ |url = https://mundigak.com/%DA%A9%D8%A7%D9%81%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%BC/ |website = مُنډيگک.کام |access-date = 2025-02-24 |archive-date = 2024-05-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240518201154/https://mundigak.com/%DA%A9%D8%A7%D9%81%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%BC/ |url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۱۶ می ۱ |title = کافر کوټ |url = https://www.safiahaleem.com/?p=4603 |website = صفيه حليم.کام |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211208033144/https://www.safiahaleem.com/?p=4603 |archivedate = 2021-12-08 |access-date = 2025-02-23 |url-status = dead }}</ref> کافر کوټ په خپل منځ کې د اوبو يو ډنډ هم لرلو چې د باران اوبه پکې راټولېدلې او وروسته به بيا د اړتيا له مخې کارېدلې چې د دې حوض يا ډنډ شاوخوا عبادتځايونه هم وو.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۰ ډېسمبر ۱۵ مه |title = کافر کوٹ کے کھنڈر |url = https://urdu.arynews.tv/panjab-historical-place-kafikot/?utm_source=chatgpt.com |website = ای ار وای نيوز }}</ref> == تاريخي مخينه == دا کلا ډېره لرغونې ده او يو ځانگړی بهرنی دفاعي دېوال لري چې په ډېر ښکلي انداز سره له داسې ډبرو جوړ شوی چې په نږدې سيمه کې نه موندل کيږي او ويل کيږي چې د [[سند|سېند]] له لارې له [[خوشحالگړ]] نه راوړل شوې دي؛ خو د دې کلا د جوړېدو او جوړوونکي په اړه کره مالومات نشته، د کيسو له مخې ويل کيږي چې په دې سيمه کې تيل او بيل دوه وروستي هندي واکمن (راجاگان) وو، خو په دې اړه هيڅ تاريخي لاسوند نشته. ويل کيږي چې دا ودانۍ په ۱۱ زېږديزه پېړۍ کې د [[سلطان محمود غزنوي|محمود غزنوي]] د يرغل پرمهال وېجاړې شوې.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۰ ډېسمبر ۱۵ مه |title = کافر کوٹ کے کھنڈر |url = https://urdu.arynews.tv/panjab-historical-place-kafikot/?utm_source=chatgpt.com |website = ای ار وای نيوز }}</ref><ref name="Mian1915">{{cite book |title=Extracts from the District & States Gazetteers of the Punjab, Pakistan: Punjab, Pakistan |publisher=University of the Punjab |year=1976 |url=https://books.google.com/books?id=HQ9DAAAAYAAJ |page=423 |archive-date=2008-11-20 |access-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120121658/http://www.thepakistan.info/get/pakistani-cities-and-places/mianwali.htm |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۰ ډېسمبر ۱۵ مه |title = کافر کوٹ کے کھنڈر |url = https://urdu.arynews.tv/panjab-historical-place-kafikot/?utm_source=chatgpt.com |website = ای ار وای نيوز }}</ref> == موقعيت == '''کافر کوټ''' له [[ډېره اسماعيل خان]] څخه ۵۵ کيلومتره شمال کې د [[اباسين (سيند)|اباسين]] په غاړه د خيسوري غرونو کې په دوه غونډيو د پخواني هندو [[مندر|مزدک]] کنډوالې دي.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۱۶ می ۱ |title = کافر کوټ |url = https://www.safiahaleem.com/?p=4603 |website = صفيه حليم.کام |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211208033144/https://www.safiahaleem.com/?p=4603 |archivedate = 2021-12-08 |access-date = 2025-02-23 |url-status = dead }}</ref> د ځايي خلکو په وينا دا کلاګانې دوه هندي پاچاهانو '''ټل (ټيل)''' او '''بل (بيل )''' جوړې کړي دي چې د [[بيلوت ښار]] سره نږدې ده، هغه ته خلک د يو زيارت له کبله '''بيلوت شريف''' وايي او بله يې د [[کونډا کلی|کونډا کلي]] ته نږدې ده. <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۱۶ می ۱ |title = کافر کوټ |url = https://www.safiahaleem.com/?p=4603 |website = صفيه حليم.کام |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211208033144/https://www.safiahaleem.com/?p=4603 |archivedate = 2021-12-08 |access-date = 2025-02-23 |url-status = dead }}</ref>{{مالومات}}د پښتو ژبې خوږژبي سندرغاړي جاوېد امېرخېل په خوب وينمه عالمه سندرې ډېری ويډيويي برخې په کافرکوټ کې ثبت شوي دي.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۳ جنورۍ ۱۹ مه |title = کافر کوټ دا تاریخي ځای به تاسې په( خوب وینم ) ترانې کې وګورئ نور معلومات به بیا درسره شریک کړم |url = https://www.instagram.com/javedamirkhilofficial/p/Cnlxt7ALso-/?hl=bg |website = انسټګرام.کام }}</ref><ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۳ جنورۍ ۲۲ مه |title = جاوید امیرخیل - خوب وینم عالمه |url = https://www.youtube.com/watch?v=MT3c5io_KbU |website = يوټيوب.کام }}</ref> ==د کافر کوټ ځينې انځورونه== د دې ځای مجسمې او جوړښتي توکي ټول پاکستان او د نړۍ بېلابېلو موزيمونو ته وېشل شوي دي، چې گڼ شمېر يې په برېتانيايي موزيم کې خوندي دي.<ref>[https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/search.aspx?place=40214&plaA=40214-3-2 British Museum Collection]</ref> {{Gallery |title=د بيلوت کلا او ولاړ مزدک انځورونه |width=240 |height=200 |File:Bilot Fort Temple - Panorama 2.jpg|د هندو مزدک (معبد) ننداره |File:Bilot Fort Temple - Closeup of Temple 1.jpg|د نمنځخونې يا معبد نژدې ليد |File:Bilot Fort Temple - Closeup of Temple 2.jpg | په مزدک کې يو شمېر رغنيز کارونه شوي |File:Bilot Fort Temple - Stone work 1.jpg | د مزدک دېوالونه له سوري لرونکو تيږو جوړ شوي |File:Bilot Fort Temple - Stone work 2.jpg | د مزدک دېوالونو او چتونو د بيارغونې کار |File:Bilot Fort Temple - Upper Floor 1.jpg| د معبد زينې چې د پرانېستې لامل گرځي |File:Bilot Fort Temple - Upper Floor 2.jpg | د مندر يا معبد پورتني پوړ ليد |File:Bilot Fort Temple - Temple.JPB.jpg | د مزدک له روغو خونو يوه }} == سرچينې == {{لړسرچينې}} 52hx7k2jzkvrimormt32i59vd4h44xv 0 82321 371215 370008 2026-11-08T18:33:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371215 wikitext text/x-wiki '''گور کتري'''، '''گورکاتري''' يا '''گور کترۍ''' ([[اېنکو ژبه|اېنکو]] او [[اوردو ژبه|اوردو]]: گورکهتری) (چې د کشتري قبر مانا لري چې په زاړه اريايي قومونو کې جنگيالۍ پوړۍ ته کشتري ويل کېده<ref>{{cite web |last = University, Bopal |first = Sarvepali Radakrishnan |date = . |title = Gor Khatri |url = https://www.srku.edu.in/read?s=Gor+Khatri |website = srku.edu.in |archiveurl = https://web.archive.org/web/20261008044012/https://www.srku.edu.in/read?s=Gor+Khatri |archivedate = 2026-10-08 |access-date = 2025-03-10 |url-status = dead }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2006-09-07 |title=Peshawar, Gor Khuttree |url=https://www.world-archaeology.com/features/peshawar-gor-khuttree/ |access-date=2023-11-29 |website=World Archaeology |language=en-US}}</ref> د [[خېبر پښتونخوا|خيبر پښتونخوا]] په [[پېښور]] کې يو لرغون‌ځی دی<ref>{{cite web |date = . |title = تاریخ افغانستان در عصر گورکانیان (تیموریان) هند |url = https://afghanpedia.com/depot/article/D2/dFsnpM843SfHGSON |website = دانشنامه افغان |archiveurl = https://web.archive.org/web/20261008042622/https://afghanpedia.com/depot/article/D2/dFsnpM843SfHGSON |archivedate = 2026-10-08 |access-date = 2025-03-10 |url-status = dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Malik |first=Ayesha Mehmood |last2=Memoona |first2=Rashid |last3=Jamil |first3=Farah |title=Gor Khatri Peshawar - Retrospect of the Archeological Remains to Rebuild |journal=Pakistan Journal of Social Research |volume=4 |issue=4 |pages=264-285}}</ref> چې د [[د مغولو واکمني|مغلو دورې]] کې د [[شاه جهان]] د لور [[جهان آرا بېگم|جهان ارا بيگم]] له خوا د [[کاروان سرای|کاروان‌سرای]] په توگه جوړ شوی وو.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youlinmagazine.com/article/within-the-walls-of-gor-khatri/MTY4Ng==|title=Within the Walls of Gor Khatri}}</ref> {{مالومات}} == پېښليک == گورکتري په خيبر پښتونخوا ايالت په پېښور کې يوه لرغونې سيمه ده چې په مربع شکل پرته ده<ref name=":1"/>، چې په ۱۶۴۱ ز کال کې د [[شاه جهان]] د لور [[جهان آرا بېگم|جهان ارا بيگيم]] له خوا د کاروانسرای په توگه جوړ شوی وو.<ref name=":3" /><ref name=":2"/> [[الېگساندر کونينگهم]] گور کتري هغه ځای بولي چېرته چې پخوا چې د [[کنيشکا ستوپا]] موجوده وه، [[احمد حسن داني]] بيا دا هم وموندله چې دلته پخوا د [[بودا برج کاسه]] هم په همدې ځای وه<ref name=":1" /><ref name=":2" /> مشهور چينايي گرځندوی [[شوان زانگ]] چې د اوومې زېږديزې پېړۍ لومړيو کې يې له [[گندهارا]] ليدنه کړې، په خپلو يادښتونو کې دا ښار او [[کنيشکا ستوپا]] په ډېر درناوي ياد کړي دي. همدارنگه هغه په خپلو يادښتونو کې د يوې سيمې يادونه کړې چېرته چې '''د بودا لويه کاسه '''ساتل شوې وه؛ډېری تاريخ پوهان استدلال کوي چې دا سيمه همدا گورکتري سيمه ده. مغلي سترواک بابر هم په خپل ژوندليک '''بابرنامه''' کې د دې سيمې څخه د ليدنې پېښه ذکر کړې ده.<ref>Page 141 published by Penguin</ref> د شپاړسمې زېږديزې پېړۍ په لومړيو کې د مغل سترواک [[شاه جهان]] لور [[جهان آرا بېگم|جهان ارا بيگم]] په دې لرغونځی کې يوه کيږدۍ جوړه کړه، او دا ځای يې په کاروانسرای بدل چې د '''سرای جهان اباد''' نوم يې پرې کېښود، هغې په دې کاروانسرای کې د مسافرينو د اسانتيا په موخه د سرای دننه يو [[جومات]]، د سونا حمام او دوه څاه گانې هم جوړې کړې.<ref name="silk road">{{cite book|last1=Elisseeff|first1=Vadime|title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce|date=1998|publisher=Berghahn Books|isbn=9781571812223}}</ref> [[سيکان|سيکانو]] دا ځای د خپل اجير جنرال [[پاولو اويتابيل]] په استوگنځي او رسمي مرکزي دفتر بدل کړ چې له ۱۸۳۸ ز څخه تر ۱۸۴۲ ز پوې د [[پېښور]] والي وو.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Shah |first=Ibrahim |date=2016-07-02 |title=Hindu Iconography in the Gor Khatri Temple (Peshawar): Sacred Imagery Painted in the Śaiva Shrine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02666030.2016.1218125 |journal=South Asian Studies |language=en |volume=32 |issue=2 |pages=185–198 |doi=10.1080/02666030.2016.1218125 |issn=0266-6030}}</ref>دوی هلته د شيوا هندو مندر هم جوړ کړ.<ref name=":0" /> پوهاند اېس اېم جعفر په خپل کتاب '''پېښور:تېر، اوس او راتلونکی''' کې دا ځای د هندوانو زيارتځی بللی چېرې چې هندوان د سردوکر رسم (سر خرېيلو) دود ترسره کوي. له ۱۹۱۷ ز څخه تر ۲۰۰۲ ز کال پورې گورکتري د پوليسو د مرکزي دفتر او د اوروژنې د مرکز په توکه کارول کېده.<ref name=":1" /> == ودانۍ جوړښت == گور کتري ۱۶۰ په ۱۶۰ متر مربع ودانۍ ده چې د پېښور په سوېل ختيځ اړخ کې موقعيت لري، دا دوه مهمې دروازې لري، د گورک نات مزدک يې منځ کې او سمڅي جوړښتونو ټولگه او ودانۍ يې د دې ودانۍ په سوېلي او لوېديځ اړخ کې موقعيت لري.<ref name=":1" /> == کيندنې == د گور کتري سيمې لومړنۍ کيندنۍ په ۱۹۹۲ او ۱۹۹۳ کلونو کې [[ډاکټر فرزند علي دورانی|ډاکټر فرزند علي دوراني]] په عمودي ډول پيل کړې چې د بوديجي د نشتوالي له کبله کار بشپړ نه شو، خو هغه تاييد کړه چې د ښار بنسټ لږ تر لږه درېيمې مخزېږديزې پېړۍ ته رسيږي. دوهم ځل لپاره په ۲۰۰۷ ز کال کې د گورکتري شمال ختيځ اړخ کيندنې پيل شوې چې د دې کيندنو په پايله کې دا څرگنده شوه چې [[پېښور]] په [[سوېلي اسيا]] کې تر ټولو زوړ ژوندی ښار دی. == د گور کتري ځينې انځورونه == <gallery> File:Gorkhatree Tehsil gate.JPG|د گور کتري پارک ته د ننوتلو لار File:Gorakhnath Temple inside.jpg|په گور کتري کې هندو مزدک File:Gorakhnath Temple in Peshawar Old City, Pakistan.jpg|د پېښور گور کتري کې د گوراکنات مندر File:Old Firebrigade in Gorkhatree, Peshawar.jpg|اوروژنې زړه اداره File:Gorkhatree_Entrance_Gate.jpg|گور کتري ته د ننوتلو يو نژدې ليد File:Avitable Plaque in Gorkhatree.jpg|د سکهانو د دورې د جنرال پاولو اویټبل د پخواني استوګنځي نښه کوونکې تخته دوتنه:Gorkhatree Peshawar.jpg|گور کتري د پېښور يو پخوانی يادگار </gallery> == سرچينې == {{لړسرچينې}} 6ec4damvyke34jjottdpjhpx63a0682 0 82539 370935 362114 2026-11-08T13:58:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370935 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم=منير شاکر |د پلار نوم=رحمت الله |زېږېدو نېټه={{زېږون نېټه|۱۹۶۹|۴|۴}} |مړينه={{مرګ نېټه|۲۰۲۵|۳|۱۵}} |مړينې ځای= |مړينې لامل= }} '''مفتي منير شاکر''' ({{lang-en|Munir Shakir}}) {{زېږون نېټه|۱۹۶۹|۴|۴}} يو پاکستانی اسلامي عالم، د [[لښکر اسلام]] وسله والې ډلې بنسټگر او د [[پښتون ژغورنې غورځنگ]] غړی و، چې په سيمه کې د پاکستاني پوځ د عملياتو مخالف گڼل کېده. هغه د '''مولوي رحمت الله''' زوی و <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ مه |title = پشاور دھماکہ میں جاں بحق مفتی منیر شاکر کون تھے؟ |url = https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |trans-title = پېښور بمي چاودنه کې وژل شوی مفتي منير شاکر څوک وو؟ |website = ټي اېن اېن اوردو ټکی کام |language = اوردو |access-date = 2025-03-16 |archive-date = 2025-03-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250318074721/https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |url-status = dead }}</ref> چې د [[خېبر پښتونخوا|خيبر پښتونخوا]] ايالت د [[کورم ولسوالۍ]] په مخيزۍ کلي کې زېږېدلی وو، هغه خپلې دينې زده کړې د کراچۍ په '''جامعه بنوريه''' کې ترسره کړې، وروسته يې د '''اورمړو جامع جومات''' کې د''' ندای قرآن''' په نوم مدرسه هم جوړه کړه.<ref> {{cite web |last = الله |first = اظهار |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ مه |title = پشاور بم دھماکے میں نشانہ بننے والے مفتی منیر شاکر کون تھے؟ |url = https://www.independenturdu.com/node/178978 |trans-title = پېښور بمي چاودنه کې نښه شوی مفتي منير شاکر څوک وو؟ |website = اېنډېپېنډېنټ اوردو ټکی کام |language = اوردو }} </ref> <ref>{{cite web |last = سنگر نيازۍ |first = موسکا |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = مفتي منیر شاکر څوک و؟ |url = https://www.afintl.com/pa/202503158769 |website = افغانستان اېنټرنېشنل پښتو }}</ref> مفتي منير شاکر يو زړور، رېښتينی او حق ويونکی عالم وو، چې زموږ د زمانې يو له تر ټولو بې پروا، بې وېرې او رېښتيا ويونکو ديني عالمانو څخه وو.<ref>{{cite web |last = بابر |first = هـ |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ |title = مفتی منیر شاکر |url = https://dawatmedia24.com/?p=173814 |website = دعوت مېډيا |archiveurl = https://web.archive.org/web/20250411055321/https://dawatmedia24.com/?p=173814 |archivedate = 2025-04-11 |access-date = 2025-03-16 |url-status = dead }}</ref> هغه د دیوبندي مکتب فکر د پنج پیر څانګې استازی و او د "اشاعت توحید" تنظیم غړی هم پاتې شوی و.<ref>{{cite web |last = سنگر نيازۍ |first = موسکا |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = مفتي منیر شاکر څوک و؟ |url = https://www.afintl.com/pa/202503158769 |website = افغانستان اېنټرنېشنل پښتو }}</ref> دی د [[پښتون قامي جرګه خيبر|پښتون قومي جرګې]] غړی هم و او د ۲۰۲۴ کال اوکتوبر جرګې کې یې له ګډونوالو د پښتنو حقونو ته د وفادارۍ لوړه هم اخېستې وه.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = دیني عالم منیر شاکر چاودنه کې له ژوبلېدو وروسته مړ شوی؛ منير شاکر څوک و؟ |url = https://www.bbc.com/pashto/articles/c4gej4pvj7go |website = بي بي سي ټکی کام/پښتو }}</ref> ==شيخ سيف الرحمن سره شخړه== مفتي منير شاکر په ۲۰۰۴ ز کال کې د [[لشکر اسلام|لښکر اسلام]] په نوم يوه وسله واله ډله جوړه کړه<ref>{{cite web |last = سنگر نيازۍ |first = موسکا |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = مفتي منیر شاکر څوک و؟ |url = https://www.afintl.com/pa/202503158769 |website = افغانستان اېنټرنېشنل پښتو }}</ref>، په باړه کې يې د يوې اېف اېم راډيو له لارې خپرونې هم پيل کړې، دې وخت کې د ده او [[پير سيف الرحمن]] چې په ۱۹۸۰ ز کال له افغانستان باړې ته ورغلی وو<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ مه |title = پشاور دھماکہ میں جاں بحق مفتی منیر شاکر کون تھے؟ |url = https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |trans-title = پېښور بمي چاودنه کې وژل شوی مفتي منير شاکر څوک وو؟ |website = ټي اېن اېن اوردو ټکی کام |language = اوردو |access-date = 2025-03-16 |archive-date = 2025-03-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250318074721/https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |url-status = dead }}</ref> او همالته استوگن وو، نظر اختلاف پيدا شو، چې پير سيف الرحمن يې هم په مقابل کې اېف راډيو جوړه کړه، چې دا مخالفت وروسته وسله والې نښتې ته واووښت د ۲۰۰۶ ز کال د مارچ په ۲۹ مه مفتي شاکر د پير سيف الرحمن پروړاندې د لويې جگړې چمتووالی ونيوه، دا چې د دوی دواړو ترمنځ نښتو او جگړو په سيمه کې ناامني جوړه کړه، نو ۶ مياشتې وروسته دواړه مفتي شاکر او پير سيف الرحمن د قامي جرگې د پرېکړې له مخې له [[باړه|باړې]] نه په وتلو محکوم شول.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ مه |title = پشاور دھماکہ میں جاں بحق مفتی منیر شاکر کون تھے؟ |url = https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |trans-title = پېښور بمي چاودنه کې وژل شوی مفتي منير شاکر څوک وو؟ |website = ټي اېن اېن اوردو ټکی کام |language = اوردو |access-date = 2025-03-16 |archive-date = 2025-03-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250318074721/https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |url-status = dead }}</ref> له دې وروسته د [[لشکر اسلام|لښکر اسلام]] ډلې مشري د منگل باغ لاسته ورغله چې وروسته بيا په ۲۰۰۸ ز کال کې پر دې ډلې بنديز ولگېده.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ مه |title = پشاور دھماکہ میں جاں بحق مفتی منیر شاکر کون تھے؟ |url = https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |trans-title = پېښور بمي چاودنه کې وژل شوی مفتي منير شاکر څوک وو؟ |website = ټي اېن اېن اوردو ټکی کام |language = اوردو |archiveurl = https://web.archive.org/web/20250318074721/https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |archivedate = 2025-03-18 |access-date = 2025-03-16 |url-status = dead }}</ref> == مړينه == وروسته له هغې چې مفتي منير شاکر پېښور شگي قلعه توحید اباد کې د خپلې مدرسې مخې ته د مازیگر پر وخت په یوه چاودنه کې ټپي شو، چې د ۲۰۲۵ ز کال د مارچ په ۱۵ مه يې په ليډي ريډينگ هسپتال کې ساه ورکړه.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۵ مه |title = پشاور دھماکہ میں جاں بحق مفتی منیر شاکر کون تھے؟ |url = https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |trans-title = پېښور بمي چاودنه کې وژل شوی مفتي منير شاکر څوک وو؟ |website = ټي اېن اېن اوردو ټکی کام |language = اوردو |access-date = 2025-03-16 |archive-date = 2025-03-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250318074721/https://tnnurdu.com/features-interviews/157790/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = سنگر نيازۍ |first = موسکا |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = مفتي منیر شاکر څوک و؟ |url = https://www.afintl.com/pa/202503158769 |website = افغانستان اېنټرنېشنل پښتو }}</ref><ref>{{cite web |last = خان |first = مدثر |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = مفتي منیر شاکر د ټپونو له امله روغتون کې ساه ورکړه |url = https://pajhwok.com/ps/2025/03/15/mufti-munir-shakir-dies-in-hospital-due-to-injuries/ |website = پژواک خبري اژانس }}</ref><ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ مارچ ۱۶ |title = دیني عالم منیر شاکر چاودنه کې له ژوبلېدو وروسته مړ شوی؛ منير شاکر څوک و؟ |url = https://www.bbc.com/pashto/articles/c4gej4pvj7go |website = بي بي سي ټکی کام/پښتو }}</ref> == دا هم وگورئ! == * [[سميع الحق|مولانا سميع الحق حقاني]] * [[حميدالحق حقاني|مولانا حميدالحق حقاني]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} iqe4swz33j3xvnvu6fk0fgfm8y0pa4f 0 83646 371190 366012 2026-11-08T18:20:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371190 wikitext text/x-wiki دCoinbase Global, Inc.  شرکت د کریپټو کرنسي یوه امریکايي صرافي ده چې په ۲۰‍‍۱۲ کال کې د برایان ارمسټرانګ له خوا جوړه شوه. کوین بیز څه باندې ۱۰۰ میلیونه کاروونکي لري او تر ۲۰۲۴ کال پورې په امریکا کې مېشت تر ټولو ستره کریپټو کرنسي او په نړۍ کې د بیټ کوین تر ټولو ستر د بیټ کوین لرونکی شرکت و. دغه شرکت په څه باندې ۱۰۰ هېوادونو کې فعالیت لري او څه باندې ۴۰۰ میلیارد امریکایي ډالر لري، چې څه باندې ۱۲ سلنه بیټ کوین په کې شامل دي. کوین بیز خپل محصولات د وړو او سازماني پانګه والو، کاروبارونو او د سافټ ویر پراختیاورکوونکو لپاره وړاندې کوي. دغه شرکت په بشپړ ډول سره په غیرمتمرکز او پرته له کوم مرکزي دفتر څخه فعالیت کوي. د ۲۰۲۵ کال د مۍ په میاشت کې اعلان وشو چې کوین بیز به د مۍ په ۱۹مه نېټه له S&P 500 سره یو ځای شي.<ref>{{Cite news|last=Kasumov|first=Aziza|last2=Kruppa|first2=Miles|date=2021-04-14|title=Coinbase valued at $76bn in coming-of-age moment for cryptocurrency|url=https://www.ft.com/content/50327259-f554-4dad-8902-7ae9c124faa1|access-date=2025-03-06|work=[[Financial Times]]}}</ref><ref name=":92">{{Cite web|last=Reutzel|first=Bailey|date=2023-01-30|title=Coinbase review: A crypto exchange for new investors and traders|url=https://www.cnbc.com/select/coinbase-crypto-exchange-review/|access-date=2025-03-05|website=CNBC|language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web|last=Paz|first=Javier|date=2025-01-28|title=The World’s Most Trustworthy Crypto Exchanges|url=https://www.forbes.com/sites/javierpaz/2025/01/28/the-worlds-most-trustworthy-crypto-exchanges/|access-date=2025-03-05|website=[[Forbes]]|language=en}}</ref><ref name="jtimes">{{cite web|author=Matthew Leising|date=March 1, 2021|title=Coinbase mafia shows how tight a circle holds sway over Bitcoin|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/03/01/business/tech/coinbase-bitcoin-control/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507082552/https://www.japantimes.co.jp/news/2021/03/01/business/tech/coinbase-bitcoin-control/|archive-date=May 7, 2022|access-date=May 7, 2022|publisher=[[The Japan Times]]}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|last=Stempel|first=Jonathan|last2=Lang|first2=Hannah|last3=Mccrank|first3=John|date=2023-06-07|title=US tightens crackdown on crypto with lawsuits against Coinbase, Binance|url=https://www.reuters.com/legal/us-sec-sues-coinbase-over-failure-register-2023-06-06/|access-date=2025-03-05|work=[[Reuters]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lang|first=Hannah|last2=Prentice|first2=Chris|date=2025-02-22|title=US securities regulator to drop lawsuit against Coinbase, firm says|url=https://www.reuters.com/technology/us-securities-regulator-drop-lawsuit-against-coinbase-exchange-says-2025-02-21/|access-date=2025-04-16|work=Reuters|language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite news|last=Yaffe-Bellany|first=David|date=2025-02-22|title=Big Day for Crypto Goes South in a Hurry After a Giant Hack|url=https://www.nytimes.com/2025/02/22/technology/crypto-exchange-bybit-hack.html|access-date=2025-03-05|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":622">{{Cite web|last=Paz|first=Javier|date=2025-01-28|title=The World’s Most Trustworthy Crypto Exchanges|url=https://www.forbes.com/sites/javierpaz/2025/01/28/the-worlds-most-trustworthy-crypto-exchanges/|access-date=2025-03-05|website=[[Forbes]]|language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|last=Santoreneos|first=Anastasia|date=2022-11-28|title=Successful thinking: Coinbase founder Brian Armstrong|url=https://www.forbes.com.au/news/billionaires/successful-thinking-coinbase-founder-brian-armstrong/|access-date=2025-04-16|website=Forbes Australia|language=en-US}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|date=2025-02-13|title=Coinbase Global Inc (COIN) reports earnings|url=https://qz.com/coinbase-global-inc-coin-reports-earnings-1851763149|access-date=2025-03-06|website=Quartz|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|last=Paz|first=Javier|date=2025-01-28|title=The World’s Most Trustworthy Crypto Exchanges|url=https://www.forbes.com/sites/javierpaz/2025/01/28/the-worlds-most-trustworthy-crypto-exchanges/|access-date=2025-03-05|website=[[Forbes]]|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|last=Reutzel|first=Bailey|date=2023-01-30|title=Coinbase review: A crypto exchange for new investors and traders|url=https://www.cnbc.com/select/coinbase-crypto-exchange-review/|access-date=2025-03-05|website=CNBC|language=en}}</ref> == تاریخچه == === 2012-2019: د دې شرکت جوړول او لومړني کلونه === کوین‌ بیز د ۲۰۱۲ کال د جون په میاشت کې د برایان ارمسټرانګ له خوا، چې مخکې د ایربی‌ان‌بی (Airbnb) انجنیر و، تاسیس شو. ارمسټرانګ د Y Combinator د نوې ابتکار پروګرام کې شامل شو او ۱۵۰,۰۰۰ ډالر نغدي پانګونه یې ترلاسه کړه. فریډ ایرسام، چې مخکې د ګولډمن ساکس سوداګر و، وروسته یې په Reddit کې د آرمسټرانګ پوسټونو ته پام شو او د شریک بنسټ‌ګر په توګه ورګډ شو. بریتانوي پروګرام لیکونکی او د Blockchain.info شریک بنسټ‌ګر، بین ریوز، په لومړي سر کې د کوین‌ بیز د بنسټ‌ګرو ټیم برخه و، خو د Y Combinator د تمویل له پېښې څخه لږ مخکې د آرمسټرانګ سره د اختلاف له امله جلا شو. دا اختلاف د کوین‌ بیز د والیټ (بټوې) د فعالیت د څرنګوالې له امله و. د دې شرکت نوم د کوین بیز له معاملاتو را اخیستل شوی، کوم چې ځانګړي معاملې دي او د کار د اثبات (Proof of Work) له مخې کریپټوکرنسي ته دوران ورکوي. د ۲۰۱۲ کال د اکټوبر په میاشت کې، شرکت د بانک لیږدونو له لارې د بیټ کوین د پیرلو او پلورلو خدمات وړاندې کړل.<ref name="Wired">{{Cite news|date=March 26, 2014|title=The Fierce Battle for the Soul of Bitcoin|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/2014/03/what-is-bitcoin/|accessdate=March 26, 2021|archive-date=August 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827023226/https://www.wired.com/2014/03/what-is-bitcoin/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Popper|first=Nathaniel|date=27 November 2020|title='Tokenized': Inside Black Workers' Struggles at the King of Crypto Start-Ups|url=https://www.nytimes.com/2020/11/27/technology/coinbase-cryptocurrency-black-employees.html|website=The New York Times|access-date=December 10, 2020|archive-date=December 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210021511/https://www.nytimes.com/2020/11/27/technology/coinbase-cryptocurrency-black-employees.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dish Network Says It Will Accept Bitcoin|url=https://dealbook.nytimes.com/2014/05/29/dish-network-to-accept-bitcoin/|access-date=July 1, 2014|website=[[The New York Times]]|date=May 29, 2014|archive-date=June 5, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605022524/http://dealbook.nytimes.com/2014/05/29/dish-network-to-accept-bitcoin/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Leising|first=Matthew|date=2021-03-01|title=Coinbase mafia shows how tight a circle holds sway over Bitcoin|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/03/01/business/tech/coinbase-bitcoin-control/|access-date=2022-10-26|website=The Japan Times|language=en-US|archive-date=May 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507082552/https://www.japantimes.co.jp/news/2021/03/01/business/tech/coinbase-bitcoin-control/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Locke|first=Taylor|title=The Coinbase co-founders met on Reddit and launched the company out of a two-bedroom apartment when 'a bitcoin was worth $6'|url=https://www.cnbc.com/2021/04/14/coinbase-co-founders-launched-when-a-bitcoin-btc-was-worth-6.html|access-date=2022-10-26|website=CNBC|date=April 14, 2021|language=en|archive-date=October 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026063419/https://www.cnbc.com/2021/04/14/coinbase-co-founders-launched-when-a-bitcoin-btc-was-worth-6.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Coinbase: Brian Armstrong — How I Built This with Guy Raz|url=https://wondery.com/shows/how-i-built-this/|access-date=2022-10-26|website=wondery.com|language=en|archive-date=October 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026063420/https://wondery.com/shows/how-i-built-this/?utm_source=rss|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Coinbase Wallet Delists ETC, BCH and XRP|date=November 30, 2022|url=https://www.btcc.com/en-US/coin-news/market-updates/coinbase-wallet-delists-etc-bch-and-xrp-crypto-news|access-date=2022-11-30|language=en|archive-date=December 29, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229054350/https://www.btcc.com/en-US/coin-news/market-updates/coinbase-wallet-delists-etc-bch-and-xrp-crypto-news|url-status=live}}</ref><ref name="Antonopoulos2014">{{Cite book |last=Antonopoulos, Andreas M. |author-link=Andreas Antonopoulos |title=Mastering Bitcoin: Unlocking Digital Crypto-Currencies |url=https://archive.org/details/masteringbitcoin0000anto |publisher=O'Reilly Media |year=2014 |isbn=978-1-4493-7404-4}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ludwig|first=Sean|date=February 8, 2013|title=Y Combinator-backed Coinbase now selling over $1M Bitcoins per month|work=VentureBeat|url=https://venturebeat.com/2013/02/08/coinbase-bitcoin/|access-date=August 30, 2017|archive-date=April 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409031255/http://venturebeat.com/2013/02/08/coinbase-bitcoin/|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۱۳ کال د می په میاشت کې، شرکت د یونین سکوار وینچرز د پانګوال شرکت له لوري، چې فریډ ویلسن یې مشري کوله، ۵ میلیونه ډالر پانګه‌ اچونه ترلاسه کړه. د همدې کال د ډسمبر په میاشت کې، شرکت د Andreessen Horowitz، Union Square Ventures (USV) او Ribbit Capital د پانګوال شرکتونو له لوري ۲۵ میلیونه ډالر پانګونه ترلاسه کړه. اولاف کارلسن-وي، چې له Vassar کالج څخه فارغ شوی و، په همدغه کال کې د لومړي کارمند په توګه وګومارل شو'''.<ref>{{Cite news|last=Needleman, Sarah E.|date=May 7, 2013|title=Coinbase Nabs $5M in Biggest Funding for Bitcoin Startup|work=The Wall Street Journal|url=https://blogs.wsj.com/venturecapital/2013/05/07/coinbase-nabs-5m-in-biggest-funding-for-bitcoin-startup/|access-date=October 10, 2014|archive-date=October 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016061215/http://blogs.wsj.com/venturecapital/2013/05/07/coinbase-nabs-5m-in-biggest-funding-for-bitcoin-startup/|url-status=live}}</ref>'''<ref name="andreessen">{{Cite news|last=Alex Williams|date=December 12, 2013|title=Coinbase Raises $25M Led By Andreessen Horowitz To Build Its Bitcoin Wallet And Merchant Services|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2013/12/12/coinbase-raises-25m-from-andreessen-horowitz-to-build-its-bitcoin-wallet-and-merchant-services/|access-date=December 13, 2013|archive-date=December 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213062324/http://techcrunch.com/2013/12/12/coinbase-raises-25m-from-andreessen-horowitz-to-build-its-bitcoin-wallet-and-merchant-services/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tom|first=Huddleston Jr.|date=2021-04-14|title=Coinbase's first employee in 2013 cold-emailed the founders for a job&nbsp;— and was paid in bitcoin for 3 years|url=https://www.cnbc.com/2021/04/14/coinbases-first-employee-cold-emailed-founders-was-paid-in-bitcoin.html|access-date=May 15, 2021|website=CNBC|language=en|archive-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515132902/https://www.cnbc.com/2021/04/14/coinbases-first-employee-cold-emailed-founders-was-paid-in-bitcoin.html|url-status=live}}</ref> په ۲۰۱۴ کال کې، شرکت د خپلو کاروونکو شمېر یو میلیون کسانو ته لوړ کړ، د بلاک‌چین اکسپلورر خدمت Blockr او د ویب بوکمېکېنګ شرکت Kippt یې وپېرودل، په سرورونو کې د زېرمه شوي بیټ کوین ارزښت لپاره یې بیمه تأمین کړه، او د بیټ ‌کوین خوندي ذخیره کولو لپاره یې د والیټ سیسټم معرفي کړ. په ټول ۲۰۱۴ کال کې، شرکت د Overstock، Dell، Expedia، Dish Network او Time Inc. سره همکاري وکړه، چې دغو شرکتونو ته یې د بیټ ‌کوین تادیاتو د منلو امکان ورکړ. په همدې کال کې، شرکت د دودیزو تادیاتو شرکتونو، لکه Stripe، Braintree او PayPal ته د بیټ ‌کوین د تادیې پروسس کولو امکانات اضافه کړل. د ۲۰۱۴ کال د جنورۍ په میاشت کې،Coinbase Global, Inc.  د یو هولډینګ شرکت په توګه د Coinbase او د هغه د فرعي شرکتونو لپاره د ډیلاویر په ایالت کې ثبت شو. د همدې کال د اپریل په میاشت کې، د شرکت تنظیمي تغییرات بشپړ شول چې Coinbase د Coinbase Global فرعي شرکت شو.<ref>{{Cite news|last=Cutler|first=Kim-Mai|date=May 6, 2014|title=Coinbase Acquires YC-Backed Kippt To Beef Up Its Product, Design Talent|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2014/05/06/coinbase-kippt/|access-date=June 25, 2017|archive-date=August 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830152151/https://techcrunch.com/2014/05/06/coinbase-kippt/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Cutler|first=Kim-Mai|date=August 18, 2014|title=Coinbase Acquires Blockchain Explorer Blockr.io|url=https://techcrunch.com/2014/08/18/coinbase-acquires-blockchain-explore-blockr-io/|access-date=June 25, 2017|archive-date=August 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830152909/https://techcrunch.com/2014/08/18/coinbase-acquires-blockchain-explore-blockr-io/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Knight|first=Shawn|date=September 1, 2014|title=Coinbase has been insuring Bitcoin deposits for nearly a year|work=TechSpot|url=http://www.techspot.com/news/57905-coinbase-has-been-insuring-bitcoin-deposits-for-nearly-a-year.html|access-date=May 5, 2015|archive-date=July 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706232131/http://www.techspot.com/news/57905-coinbase-has-been-insuring-bitcoin-deposits-for-nearly-a-year.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Burns|first=Matt|date=December 21, 2013|title=Overstock.com partners with Coinbase and starts accepting bitcoins as payment|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2014/01/09/overstock-com-partners-with-coinbase-and-starts-accepting-bitcoins-as-payment/|access-date=January 10, 2014|archive-date=January 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110052335/http://techcrunch.com/2014/01/09/overstock-com-partners-with-coinbase-and-starts-accepting-bitcoins-as-payment/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kharif|first=Olga|title=Expedia to Accept Bitcoins for Online Hotel Bookings|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a05Xc5wETyCQ|access-date=September 28, 2014|website=Bloomberg|archive-date=February 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207031538/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a05Xc5wETyCQ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=June 11, 2014|title=Expedia.com Now Accepts Bitcoin to Give Travelers More Choice and Flexibility in Hotel Payments|url=https://www.bloomberg.com/article/2014-06-11/aWtdncvD7qwQ.html|access-date=September 28, 2014|website=Bloomberg|archive-date=February 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207031542/http://www.bloomberg.com/article/2014-06-11/aWtdncvD7qwQ.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wilhelm|first=Alex|date=July 18, 2014|title=Dell Now Accepts Bitcoin For All Online U.S. Purchases|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2014/07/18/dell-now-accepts-bitcoin-for-all-online-u-s-purchases/|access-date=July 24, 2014|archive-date=July 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724142848/http://techcrunch.com/2014/07/18/dell-now-accepts-bitcoin-for-all-online-u-s-purchases/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Del Rey|first=Jason|date=March 27, 2014|title=Stripe Merchants Will Soon Be Able to Accept Bitcoin Payments|work=Recode|url=http://recode.net/2014/03/27/stripe-merchants-will-soon-be-able-to-accept-bitcoin-payments/|access-date=May 5, 2015|archive-date=March 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330192524/http://recode.net/2014/03/27/stripe-merchants-will-soon-be-able-to-accept-bitcoin-payments/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-09-11|title=Paypal to accept bitcoin through subsidiary Braintree|url=http://www.theguardian.com/technology/2014/sep/11/paypal-bitcoin-braintree-overstock-reddit|access-date=2021-05-15|website=the Guardian|language=en|archive-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515133109/https://www.theguardian.com/technology/2014/sep/11/paypal-bitcoin-braintree-overstock-reddit|url-status=live}}</ref><ref name="SEC S1">{{Cite web|title=Coinbase S-1|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1679788/000162828021003168/coinbaseglobalincs-1.htm|access-date=February 28, 2021|archive-date=May 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528075409/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1679788/000162828021003168/coinbaseglobalincs-1.htm|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۵ کال د جنورۍ په میاشت کې، شرکت د Draper Fisher Jurvetson، د نیویارک د اسعارو د تبادلې (New York Stock Exchange)، USAA او یو شمېر بانکونو په مشرۍ ۷۵ میلیونه ډالر پانګونه ترلاسه کړه. وروسته، په همدغه میاشت کې، شرکت د مسلکي سوداګرو لپاره د امریکا په اساس د بیټ ‌کوین تبادله، چې Coinbase Exchange نومېږي، پیل کړه. په سپتمبر کې،Coinbase  په کاناډا او سنګاپور کې د خدماتو وړاندې کولو باندې پیل وکړ.<ref>{{Cite news|last1=Vigna, Paul|last2=Casey, Michael|date=January 20, 2015|title=Coinbase raises 75 million in funding round|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/coinbase-raises-75-million-in-funding-round-1421762403|access-date=March 6, 2017|archive-date=December 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161204143621/http://www.wsj.com/articles/coinbase-raises-75-million-in-funding-round-1421762403|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bensinger, Greg|date=January 25, 2015|title=First U.S. Bitcoin Exchange Set to Open|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/first-u-s-bitcoin-exchange-set-to-open-1422221641|access-date=March 6, 2017|archive-date=January 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112061804/http://www.wsj.com/articles/first-u-s-bitcoin-exchange-set-to-open-1422221641|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Coinbase launches retail bitcoin service in Singapore, Canada|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/usa-bitcoin-coinbase/coinbase-launches-retail-bitcoin-service-in-singapore-canada-idUSL1N1182G420150902|date=September 2, 2015|access-date=September 14, 2021|archive-date=November 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108233442/https://www.reuters.com/article/usa-bitcoin-coinbase/coinbase-launches-retail-bitcoin-service-in-singapore-canada-idUSL1N1182G420150902|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۶ کال د می په میاشت کې، شرکت د Coinbase Exchange نوم بدل کړ او هغه یې د Global Digital Asset Exchange (GDAX)  په نوم ونوماوه. په جولای میاشت کې، شرکت د Ether د پرچون پلور ملاتړ اضافه کړ. همداراز، په جولای کې، شرکت اعلان وکړ چې د اګسټ په میاشت کې به وروسته له هغه چې کاناډايي د انلاین تادیاتو چمتوکوونکی Vogogo وتړل شو، خپل خدمات وتړي.<ref>{{Cite web|title=GDAX – Trusted Digital Asset Exchange|url=https://www.gdax.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603055438/https://www.gdax.com/|archive-date=June 3, 2017|access-date=June 7, 2017|website=GDAX}}</ref><ref name="tc20160721">{{Cite news|last=Tepper|first=Fitz|date=July 21, 2016|title=Coinbase is adding support for Ethereum|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2016/07/21/coinbase-is-adding-support-for-ethereum/|access-date=July 23, 2016|archive-date=July 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722122543/https://techcrunch.com/2016/07/21/coinbase-is-adding-support-for-ethereum/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Coinbase!|url=https://read.cash/@Writer/coinbase-e45161aa|access-date=September 20, 2020|website=read.cash|language=en|archive-date=December 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209200325/https://read.cash/@Writer/coinbase-e45161aa|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۱۷  کال په جنورۍ او بیا په مارچ میاشتو کې، کوینبیز  BitLicense ترلاسه کړ او د نیویارک د مالی خدماتو له ریاست (DFS) څخه یې د اتریوم او لایټ ‌کوین د سوداګرۍ جواز واخیست. په نومبر میاشت کې، د امریکا د عوایدو د خدماتو ادارې (IRS) کوین‌ بیز ته امر وکړ چې هغه کاروونکي راپور کړي چې لږ تر لږه ۲۰,۰۰۰ ډالر معاملې یې په یوه کال کې ترسره کړي وي. د ډیسمبر په ۱۹مه، کوین‌ بیزد بیټ ‌کوین‌ کیش لیست جوړ کړ، او د کوین‌ بیز پلټفارم د نرخ غیرعادي بدلونونه تجربه کړل، چې د داخلي سوداګرۍ د تحقیقاتو لامل شو.<ref>{{Cite web|last=Suarez|first=Juan|date=January 17, 2017|title=Coinbase obtains the Bitlicense|url=https://blog.coinbase.com/coinbase-obtains-the-bitlicense-f1c3e35c4d75|access-date=June 10, 2017|website=Coinbase|archive-date=July 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712085249/https://blog.coinbase.com/coinbase-obtains-the-bitlicense-f1c3e35c4d75|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=March 22, 2017|title=DFS authorizes Coinbase, Inc. to provide additional virtual currency products and services|url=http://www.dfs.ny.gov/about/press/pr1703221.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518172931/https://www.dfs.ny.gov/about/press/pr1703221.htm|archive-date=May 18, 2018|access-date=May 26, 2017|website=New York State Department of Financial Services}}</ref><ref>{{Cite news|title=Coinbase ordered to report 14,355 users to the IRS|work=The Verge|url=https://www.theverge.com/2017/11/29/16717416/us-coinbase-irs-records|access-date=November 19, 2017|archive-date=November 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130000921/https://www.theverge.com/2017/11/29/16717416/us-coinbase-irs-records|url-status=live}}</ref><ref name="TC investigation">{{Cite news|last=Osipovich|first=Alexander|date=December 20, 2017|title=Coinbase may have given away its own Bitcoin Cash surprise|publisher=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2017/12/20/coinbase-bch-bitcoin-cash-api-reddit/|access-date=November 2, 2019|archive-date=November 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104010741/https://techcrunch.com/2017/12/20/coinbase-bch-bitcoin-cash-api-reddit/|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۸ کال د فبرورۍ په ۲۳مه، کوین بیز نږدې ۱۳,۰۰۰ اغېزمنو مشتریانو ته خبر ورکړ چې شرکت به د ۲۰۱۳ څخه تر ۲۰۱۵ کال پورې د دوی د مالیې د ثبت شمیره، نوم، د زیږون نیټه، پته او د معاملاتو تاریخچه د ۲۱ ورځو دننه IRS ته وړاندې کړي. په مارچ میاشت کې، کوین بیزد لینکډین پخوانی اجرایوي مدیر، امیلي چوي، د شرکت د کارپوریټ او سوداګریز پرمختګ مرستیاله وټاکله. د ۲۰۱۹ کال د مۍ په میاشت کې، هغې ته د شرکت د رئیسې او لویې عملیاتي مسؤولې درجه ورکړل شوه. د ۲۰۱۸ کال د مارچ ۲۶مه، کوین‌ بیز اعلان وکړ چې د Ethereum ERC-20 توکنونو ملاتړ اضافه کوي. د ۲۰۱۸ د اپریل ۵مه، کوینبیز اعلان وکړ چې د کوین بیز ونچرز په نوم یوه ابتدایې پانګواله اداره یې تأسیس کړې، چې تمرکز یې د بلاک‌چین او کریپټوکرنسي اړوند شرکتونو باندې دی. د می پر ۱۶مه، کوین‌ بیز ونچرز د خپلې لومړۍ پانګونې اعلان وکړ، چې په Compound Labs کې وه، دا هغه یو نوښتګر شرکت ده چې د Ethereum څلاک قراردادونه جوړوي او له مالي بازارونو سره ورته دي. د مۍ میاشت په ۲۳، GDAX  د Coinbase Pro په نوم بدل شو. همداراز، په مۍ میاشت کې، کوین بیز د Prime پلټفارم معرفي کړ، چې د موسساتي مشتریانو لپاره ځانګړی شوی و. په اګسټ میاشت کې، د Amazon Cloud اجرایوي مدیر تیم واګنر د انجینیرۍ مرستیال په توګه کوین بیز ته ورګډ شو. په سپتمبر میاشت کې، کوین بیز د Circle او د بیت ‌کوین د استخراج شرکت Bitmain سره یو ځای د Centre کنسرسیوم برخه وه، چې USD Coin یې معرفي کړ، یوه دیجیتلي سکه چې له امریکایي ډالر سره تړلې ده.<ref>{{Cite web|title=Coinbase has hired LinkedIn's M&A boss to spearhead new acquisitions|url=https://techcrunch.com/2018/03/05/coinbase-has-hired-linkedins-ma-boss-to-spearhead-new-acquisitions/|access-date=May 15, 2021|website=TechCrunch|date=March 5, 2018|language=en-US|archive-date=December 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223083739/https://techcrunch.com/2018/03/05/coinbase-has-hired-linkedins-ma-boss-to-spearhead-new-acquisitions/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=March 26, 2018|title=Adding ERC20 Support to Coinbase|work=The Coinbase Blog|url=https://blog.coinbase.com/adding-erc20-support-to-coinbase-fe9cba6782b|access-date=April 27, 2018|archive-date=March 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327133346/https://blog.coinbase.com/adding-erc20-support-to-coinbase-fe9cba6782b|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=September 10, 2019|title=Coinbase Hires New VP of Business to Fill Emilie Choi's Shoes|url=https://www.financemagnates.com/executives/moves/coinbase-hires-new-vp-of-business-to-fill-emilie-chois-shoes/|access-date=May 15, 2021|website=Finance Magnates {{!}} Financial and business news|language=en|archive-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515142138/https://www.financemagnates.com/executives/moves/coinbase-hires-new-vp-of-business-to-fill-emilie-chois-shoes/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Choi|first=Emilie|date=April 5, 2018|title=Introducing Coinbase Ventures|work=The Coinbase Blog|url=https://blog.coinbase.com/introducing-coinbase-ventures-c67865a1d2fe|access-date=November 11, 2018|archive-date=June 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628031414/https://blog.coinbase.com/introducing-coinbase-ventures-c67865a1d2fe|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rooney|first=Kate|date=April 5, 2018|title=Bitcoin exchange Coinbase launches early-stage venture fund|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2018/04/05/bitcoin-exchange-coinbase-launches-early-stage-investment-venture.html|access-date=November 11, 2018|archive-date=November 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133741/https://www.cnbc.com/2018/04/05/bitcoin-exchange-coinbase-launches-early-stage-investment-venture.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=May 16, 2018|title=Coinbase's first investment, Compound, earns you interest on crypto|work=Techcrunch|url=https://techcrunch.com/2018/05/16/cryptocurrency-compound-interest/|access-date=May 16, 2018|archive-date=May 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516230213/https://techcrunch.com/2018/05/16/cryptocurrency-compound-interest/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://blog.coinbase.com/announcing-coinbase-pro-6773bc3bf99c|title=Announcing Coinbase Pro|website=Coinbase Blog|first=David|last=Farmer|date=May 23, 2018|archive-url=https://archive.today/20210205083556/https://blog.coinbase.com/announcing-coinbase-pro-6773bc3bf99c|archive-date=February 5, 2021|url-status=live}}</ref><ref name="techcrunch1">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2018/05/15/coinbase-goes-after-wall-street/|title=Coinbase goes after Wall Street with new services for institutional investors|website=TechCrunch|date=May 15, 2018|access-date=March 22, 2021|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513014713/https://techcrunch.com/2018/05/15/coinbase-goes-after-wall-street/|url-status=live}}</ref><ref name="techcrunch12">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2018/05/15/coinbase-goes-after-wall-street/|title=Coinbase goes after Wall Street with new services for institutional investors|website=TechCrunch|date=May 15, 2018|access-date=March 22, 2021|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513014713/https://techcrunch.com/2018/05/15/coinbase-goes-after-wall-street/|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|last=Kharif|first=Olga|date=September 26, 2018|title=Circle Joins Ranks of Stable Crypto Coins With Dollar Token|work=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-09-26/circle-joins-ranks-of-stable-crypto-coins-with-dollar-token|access-date=March 26, 2021|archive-date=June 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606095245/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-09-26/circle-joins-ranks-of-stable-crypto-coins-with-dollar-token|url-status=live}}</ref><ref name="bloomberg2">{{Cite web|last=Kharif|first=Olga|date=October 29, 2018|title=Stable Coin Backed by Circle, Coinbase Draws Most Early Demand|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-29/stable-coin-backed-by-circle-coinbase-draws-most-early-demand|access-date=June 6, 2020|website=Bloomberg News|archive-date=June 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606095253/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-29/stable-coin-backed-by-circle-coinbase-draws-most-early-demand|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۹ کال د جنورۍ په میاشت کې، کوین بیز د دې شک له امله چې د شبکې پر وړاندې برید ترسره شوی و نو د Ethereum Classic  ټولې معاملې یې ودرولې. په فبروري کې، کوین‌بیز اعلان وکړ چې د بلاک‌چین استخباراتي پلتفارم "Neutrino" یې د نامعلومې بیې په بدل کې ترلاسه کړی، چې یو ایټالوي نوښتګر شرکت دی. دغې پېرودنې د کوین‌ بیز ځینو کاروونکو ترمنځ اندیښنې راپیدا کړې، د Neutrino بنسټ‌ګرانو د HackingTeam سره د اړیکو له امله، چې تور پرې لګیدلی و چې د هغو حکومتونو لپاره د انټرنټي څارنې ټیکنالوژي چمتو کوي، چې د بشري حقونو کمزوري مخینه لري. د مارچ پر ۴مه، د کوین‌ بیز اجرایوي مشر برایان آرمسټرانګ وویل چې شرکت د معاملې ارزونه په سمه توګه نه ده ترسره کړې، او له همدې امله د Neutrino هر هغه کارمند، چې مخکې یې د HackingTeam سره کار کړی وي، هغه به له کوین بیز څخه واېستل شي. په اګسټ میاشت کې، کوین بیز اعلان وکړ چې د جون په نیمایي کې د یو هکینګ برید هدف ګرځېدلی و. دغه راپور شوي برید د اسپیر-فیشینګ او ټولنیزې انجینیرۍ تاکتیکونه کارولي وو (لکه له هک شویو برېښنالیکونو جعلي ایمیلونه لیږل او د کیمبریج پوهنتون ویب ‌پاڼه جوړول) او د فایرفاکس په براوزر کې دوه صفر ورځني زیان‌ منل کارول. د فایرفاکس یوه زیان‌ منونکي بریدګر ته اجازه ورکولای شوای چې د جاواسکریپټ له لارې د براوزر پاڼې امتيازات لوړ کړي (CVE-2019–11707)، او بل زیان منونکي یې بریدګر ته اجازه ورکوله چې د براوزر خوندیتوب محدودیتونه له منځه یوسي او پر کوربه کمپیوټر د (CVE-2019–11708) کوډ اجرا وکړي. د کوین بیز امنیتي ټیم برید کشف او بند کړ، شبکه زیانمنه نه شوه، او هیڅ ډول کریپټوکرنسي غلا نه شوه. <ref>{{Cite web|title=Coinbase freezes Ethereum Classic trading following attack|url=https://techcrunch.com/2019/01/07/coinbase-ethereum-classic-freeze/|access-date=January 8, 2019|website=TechCrunch|date=January 8, 2019|language=en-US|archive-date=January 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109042208/https://techcrunch.com/2019/01/07/coinbase-ethereum-classic-freeze/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Russell|first=Jon|title=Coinbase buys blockchain intelligence startup to boost security and new asset discovery|url=https://techcrunch.com/2019/02/19/coinbase-buys-neutrino/|access-date=March 7, 2019|website=TechCrunch|date=February 19, 2019|archive-date=March 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307163008/https://techcrunch.com/2019/02/19/coinbase-buys-neutrino/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Franceschi-Bicchierai|first1=Lorenzo|last2=Pearson|first2=Jordan|last3=Maiberg|first3=Emanuel|date=February 26, 2019|title=Former Hacking Team Members Are Now Spying on the Blockchain for Coinbase|url=https://www.vice.com/en/article/coinbase-neutrino-former-hacking-team-members/|access-date=March 7, 2019|website=Motherboard|archive-date=March 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307162359/https://motherboard.vice.com/en_us/article/a3bn5e/coinbase-neutrino-former-hacking-team-members|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Armstrong|first=Brian|date=March 5, 2019|title=Living up to our values and the Neutrino acquisition|url=https://blog.coinbase.com/living-up-to-our-values-and-the-neutrino-acquisition-ba98174cdcf6|access-date=March 7, 2019|website=The Coinbase Blog|archive-date=March 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305134602/https://blog.coinbase.com/living-up-to-our-values-and-the-neutrino-acquisition-ba98174cdcf6|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Currier|first1=Cora|last2=Marquis-Boire|first2=Morgan|date=July 7, 2015|title=A Detailed Look at Hacking Team's Emails About Its Repressive Clients|url=https://theintercept.com/2015/07/07/leaked-documents-confirm-hacking-team-sells-spyware-repressive-countries/|access-date=March 7, 2019|website=The Intercept|archive-date=March 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307162359/https://theintercept.com/2015/07/07/leaked-documents-confirm-hacking-team-sells-spyware-repressive-countries/|url-status=live}}</ref><ref name="MITTR-20190808">{{Cite web|last=Orcutt|first=Mike|date=August 8, 2019|title=An attempted heist at Coinbase was scary good, even though it failed|url=https://www.technologyreview.com/s/614094/an-attempted-heist-at-coinbase-was-scary-good-even-though-it-failed/|access-date=August 22, 2019|publisher=[[MIT Technology Review]]|archive-date=August 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819033802/https://www.technologyreview.com/s/614094/an-attempted-heist-at-coinbase-was-scary-good-even-though-it-failed/|url-status=live}}</ref><ref name="Reg-20190620">{{Cite web|last=Nichols|first=Shaun|date=June 20, 2019|title=Digi-dosh exchange Coinbase: Someone tried to pwn our staff via this week's Firefox zero-day security hole|url=https://www.theregister.co.uk/2019/06/20/coinbase_firefox_zero_day/|access-date=August 22, 2019|publisher=[[The Register]]|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623224011/https://www.theregister.co.uk/2019/06/20/coinbase_firefox_zero_day/|url-status=live}}</ref><ref name="CB-20190808">{{Cite web|last=Martin|first=Philip|date=August 8, 2019|title=Responding to Firefox 0-days in the wild|url=https://blog.coinbase.com/responding-to-firefox-0-days-in-the-wild-d9c85a57f15b|access-date=August 13, 2019|archive-date=August 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810133034/https://blog.coinbase.com/responding-to-firefox-0-days-in-the-wild-d9c85a57f15b|url-status=live}}</ref> == سرچينې == qo13iba66f6il7ly6koq7rubhor74ly 0 83651 370899 366803 2026-11-08T12:52:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370899 wikitext text/x-wiki مارکیټي ارزښت، چې کله ناکله مارکیټ ‌کپ هم بلل کیږي، د عامه تبادله کیدونکي شرکت د ټولو برجسته عادي سهمونو مجموعي ارزښت ته ویل کیږي، چې د سهم‌ لرونکو له خوا ملکیت لري.<ref name=":1">{{cite book |last1=Graham |first1=John R |title=Corporate Finance |url=https://archive.org/details/corporatefinance0000grah |last2=Smart |first2=Scott B. |last3=Megginson |first3=William J. |date=2010 |publisher=South-Western Cengage Learning |isbn=9780324782967 |edition=3rd |location=Mason OH |page=[https://archive.org/details/corporatefinance0000grah/page/387 387]}}</ref> مارکیټي ارزښت د هر عادي سهم لرونکي بازار قیمت د ټولو برجسته سهمونو شمیر له ضرب سره برابر دی.<ref name=":12">{{cite book |last1=Graham |first1=John R |title=Corporate Finance |url=https://archive.org/details/corporatefinance0000grah |last2=Smart |first2=Scott B. |last3=Megginson |first3=William J. |date=2010 |publisher=South-Western Cengage Learning |isbn=9780324782967 |edition=3rd |location=Mason OH |page=[https://archive.org/details/corporatefinance0000grah/page/387 387]}}</ref><ref name="investmcd">{{cite web|title=Market Capitalization: What It Means for Investors|url=http://www.investopedia.com/terms/m/marketcapitalization.asp|website=Investopedia|first=Jason|last=Fernando|date=March 5, 2024|access-date=February 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Definition of market capitalisation|website=Financial Times Lexicon|publisher=[[Financial Times]]|url=http://lexicon.ft.com/Term?term=market-capitalisation|access-date=February 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160925030019/http://lexicon.ft.com/Term?term=market-capitalisation|archive-date=September 25, 2016}}</ref> == توضیح == مارکیټ ‌کپیتلایزیشن یا مارکیټي ارزښت کله ناکله د '''شرکتونو د اندازې د درجه بندي''' لپاره هم کارول کیږي. دا یوازې د شرکت '''د پانګې (equity) برخه''' اندازه کوي، نه د '''پور یا لیوریج''' کارولو تصمیم، چې د شرکت د '''مالي تمویل استراتیژي''' ټاکي. '''د یوه شرکت د اندازې جامع مقیاسEnterprise Value (EV)'''  ده، چې '''برجسته پور، غوره سهمونه او نور عوامل''' په کې شامليږي. د '''بیمې شرکتونو''' لپاره، '''یو ځانګړی ارزښت، چې Embedded Value (EV) بلل کیږي، کارول شوی دی'''. '''مارکیټ‌ کپیتلایزیشن''' د '''سوداګریز بازارونو د نسبي اندازې درجه بندي''' لپاره هم کارول کیږي، ځکه چې دا د '''د هر سوداګریز بازار ټولو لیست شویو شرکتونو مجموعي ارزښت''' اندازه کوي. '''د سوداګریزو بازارونو یا اقتصادي سیمو ټولیز مارکیټ‌ کپ''' ممکن '''د نورو اقتصادي شاخصونو (لکه د Buffett شاخص) سره پرتله شي. د ټولو عامه تبادله کیدونکو شرکتونو تقریبي ټولیز مارکیټ‌ کپ''' دا و: * 2023: 111 ټریلیون امریکايي ډالر<ref>{{Cite web|date=March 8, 2024|title=FY 2023 Market Highlights|url=https://www.world-exchanges.org/storage/app/media/FY%202023%20Market%20Highlights%20Report%20v3.pdf|website=[[World Federation of Exchanges]]|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115081741/https://www.world-exchanges.org/storage/app/media/FY%202023%20Market%20Highlights%20Report%20v3.pdf|archive-date=15 January 2025|access-date=17 September 2024}}</ref> * 2024: 126 ټریلیون امریکايي ډالر<ref>{{Cite web|date=7 February 2025|title=FY 2024 Market Highlights|url=https://www.world-exchanges.org/storage/app/media/Cally%20Billimore/WFE%20FY%202024%20Market%20Highlights%20Report%2010022025.pdf|website=[[World Federation of Exchanges]]|author=WFE Statistics Team|access-date=1 March 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250321002740/https://www.world-exchanges.org/storage/app/media/Cally%20Billimore/WFE%20FY%202024%20Market%20Highlights%20Report%2010022025.pdf|archivedate=21 March 2025|url-status=dead}}</ref> * فبروری 2025: 124 ټریلیون امریکايي ډالر<ref>{{cite magazine|author=WFE Statistics Team|date=February 2025|issue=93|title=Dashboard - February 2025|url=https://focus.world-exchanges.org/issue/february-2025/dashboard|magazine=Focus|publisher=[[World Federation of Exchanges]]|access-date=2025-02-27}}</ref> === د نړیوال بازار د ارزښت تاریخي اټکلونه === له ۱۹۷۵ څخه تر ۲۰۲۰ کال پورې د ټولو عمومي معامله شوو شرکتونو د د مارکیټ ټولټال پانګوونه. <ref name=":0">{{Cite web|title=Market capitalization of listed domestic companies (current US$) {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/CM.MKT.LCAP.CD?end=2020&most_recent_value_desc=true&start=1975|access-date=September 20, 2021|website=Data.WorldBank.org|archive-date=November 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106201202/https://data.worldbank.org/indicator/CM.MKT.LCAP.CD?end=2020&most_recent_value_desc=true&start=1975|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''کال''' | colspan="2" |'''د نړیوال بازار ارزښت''' | rowspan="2" |'''د لیست شوو شرکتونو لیکلړ''' |- |'''(میلیون امریکايي ډالر)''' |'''(% کورنی ناخالص تولید)''' |- |1975 |1,149,245 |27.2 |14,577 |- |1980 |2,525,736 |29.6 |17,273 |- |1985 |4,684,978 |47.0 |20,555 |- |1990 |9,519,107 |50.8 |23,732 |- |1991 |11,340,785 |56.8 |24,666 |- |1992 |10,819,256 |50.2 |24,947 |- |1993 |13,897,390 |61.7 |28,300 |- |1994 |14,639,924 |60.9 |30,290 |- |1995 |17,263,728 |64.0 |33,379 |- |1996 |19,806,691 |72.3 |35,617 |- |1997 |22,029,761 |80.7 |36,946 |- |1998 |24,555,201 |89.6 |37,928 |- |1999 |33,181,159 |115.1 |38,414 |- |2000 |30,925,434 |101.1 |39,892 |- |2001 |26,792,162 |88.4 |40,157 |- |2002 |22,802,792 |72.7 |38,894 |- |2003 |31,107,425 |84.9 |41,051 |- |2004 |36,540,980 |89.2 |38,724 |- |2005 |40,512,446 |92.6 |39,096 |- |2006 |50,074,966 |106.1 |43,104 |- |2007 |60,456,082 |114.0 |44,034 |- |2008 |32,418,516 |56.2 |43,949 |- |2009 |47,471,293 |83.8 |42,669 |- |2010 |54,259,518 |87.3 |43,427 |- |2011 |47,521,341 |68.8 |44,323 |- |2012 |54,503,237 |78.4 |43,772 |- |2013 |64,367,842 |89.0 |44,853 |- |2014 |67,177,254 |90.3 |45,743 |- |2015 |62,268,184 |94.5 |43,983 |- |2016 |65,117,714 |97.1 |43,806 |- |2017 |79,501,948 |111.1 |43,440 |- |2018 |68,893,044 |91.9 |43,554 |- |2019 |78,825,583 |108.4 |43,248 |- |2020 |93,686,226 |134.7 |49,839 |- |2021 |111,159,259 |131.8 |51,337 |- |2022 |93,688,922 |106.2 |47,926 |- |2025 |159,360,000 |158.1 |48,669 |} == محاسبه == د مارکیټ ارزښت په دغه فورمول سره محاسبه کېږي: (MC = N × P ) چې په دې کې ( MC ) د مارکیټ ارزښت ښیي، ( N ) د ټولو عادي اسهامو ټولټال شمېر چې په ګردش کې ده او (P) د هر عادي سهم مارکیټي بیه ښیي.<ref name=":13">{{cite book |last1=Graham |first1=John R |title=Corporate Finance |url=https://archive.org/details/corporatefinance0000grah |last2=Smart |first2=Scott B. |last3=Megginson |first3=William J. |date=2010 |publisher=South-Western Cengage Learning |isbn=9780324782967 |edition=3rd |location=Mason OH |page=[https://archive.org/details/corporatefinance0000grah/page/387 387]}}</ref> د بیلګې په توګه، که یوه شرکت '''۴ میلیونه عادي سهمونه''' ولري، او '''د هر سهم وروستی قیمت $۲۰''' وي، نو د دې '''مارکیټ‌کپیتلایزیشن $۸۰ ملیونه''' کیږي. که '''وروستی قیمت $۲۱ ته پورته شي'''، نو '''مارکیټ‌کپ $۸۴ ملیونه''' ته رسیږي. که '''وروستی قیمت $۱۹ ته ښکته شي'''، نو '''مارکیټ‌کپ $۷۶ ملیونه''' ته کمېږي. '''دا له سوداګریزو نرخونو سره توپیر لري'''، چیرته چې '''د اخیستو قیمت، اوسط قیمت او د خرڅولو قیمت''' ممکن '''د معاملو د لګښتونو له امله توپیر ولري'''. ټول برجسته سهمونه په ازاد بازار کې نه تبادله کیږي. '''هغه سهمونه چې په ازاد بازار کې تبادله کیږي، "فلوټ" بلل کیږي'''. دا عدد '''د N سره مساوي یا کم وي'''، ځکه چې'''N  کې هغه سهمونه هم شامل وي چې د تبادلې محدودیت لري'''. '''د "Free-Float Market Cap"  محاسبه یوازې د فلوټ شمېرې کاروي'''، چې معمولاً '''یو کوچنی عدد تولیدوي'''. == د مارکیټ کپ اصطلاحات == '''په دودیز ډول، شرکتونه د لوی ‌کپ، منځني کپ او کوچني ‌کپ په کټګوریو ویشل شوي وو'''. '''Mega-cap''' او '''Micro-cap''' اصطلاحات وروسته عام شول او'''Nano-cap'''  کله ناکله اوریدل کیږي. '''لوی ‌کپ شرکتونه د کوچني‌ کپ شرکتونو په پرتله ورو وده کوي. مختلف شاخصونه مختلف عددونه کاروي'''، او د دقیقو حدودو د ارزښتونو په اړه '''هیڅ رسمي تعریف یا بشپړه موافقه''' نشته. '''حدود ممکن د نومینال ډالرو پر ځای د سلنې له مخې تعریف شي'''. '''د نومینال ډالرو تعریفونه باید د لسیزو په اوږدو کې''' د '''انفلاسیون، نفوس بدلون او د بازار ټولیز ارزښت''' له امله '''تعدیل شي. د مارکیټ ‌کپ ارزښتونه ممکن د هیوادونو ترمنځ توپیر ولري''' (د بېلګې په توګه، په ۱۹۵۰ کال کې ۱ میلیارد ډالر یو ډېر ستر مارکیټ کپ و، خو اوس دومره لوړ نه ده) او د مارکیټ کپ له یوه تر بل هېواد پورې توپیر لري.<ref>{{Cite web|title=Large Cap, Mid Cap, and Small Cap Stocks|url=https://www.fe.training/free-resources/asset-management/large-cap-mid-cap-and-small-cap-stocks/|access-date=February 25, 2025|date=July 2, 2021|website=Financial Edge|first=Victoria|last=Collin|language=en-US}}</ref><ref name="investmcd2">{{cite web|title=Market Capitalization: What It Means for Investors|url=http://www.investopedia.com/terms/m/marketcapitalization.asp|website=Investopedia|first=Jason|last=Fernando|date=March 5, 2024|access-date=February 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Mega Cap: Companies With Market Caps Above $200 Billion|url=http://www.investopedia.com/terms/m/megacap.asp|website=Investopedia|access-date=February 25, 2025|first=James|last=Chen|date=April 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Micro-Cap: Definition in Stock Investing, Risks Vs. Larger Caps|url=http://www.investopedia.com/terms/m/microcapstock.asp|access-date=February 25, 2025|website=Investopedia|first=James|last=Chen|date=July 12, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.investorwords.com/2969/market_capitalization.html|title=What is Market Capitalization? definition and meaning|date=2020|website=InvestorWords|publisher=WebFinance, Inc.|access-date=August 3, 2008|archive-date=October 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001211843/http://www.investorwords.com/2969/market_capitalization.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":14">{{cite book |last1=Graham |first1=John R |title=Corporate Finance |url=https://archive.org/details/corporatefinance0000grah |last2=Smart |first2=Scott B. |last3=Megginson |first3=William J. |date=2010 |publisher=South-Western Cengage Learning |isbn=9780324782967 |edition=3rd |location=Mason OH |page=[https://archive.org/details/corporatefinance0000grah/page/387 387]}}</ref> === د امریکا په متحده ایالاتو کې === در مواد آموزشی سرمایه ‌گذاری FINRA آمده است که دسته‌ بندی زیر یک طبقه ‌بندی معمولی (نه رسمی) از سهام بر اساس ارزش بازار است:<ref name="finra-mktcap">{{Cite web|url=https://www.finra.org/investors/insights/market-cap|title=Market Cap Explained|website=[[FINRA]]|date=30 September 2022|access-date=2025-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250204011704/https://www.finra.org/investors/insights/market-cap|archive-date=2025-02-04|url-status=live}}</ref> د FINRA د پانګوالو د زده کړې مواد ښيي چې د مارکیټ‌ کپیتلایزیشن له مخې د سټاکونو لاندې طبقه‌ بندي معمولاً کارول کیږي (خو رسمي نه ده): {| class="wikitable" | colspan="3" | '''د FINRA له مخې د مارکیټ د کپ ډلبندي<ref name="finra-mktcap2">{{Cite web|url=https://www.finra.org/investors/insights/market-cap|title=Market Cap Explained|website=[[FINRA]]|date=30 September 2022|access-date=2025-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250204011704/https://www.finra.org/investors/insights/market-cap|archive-date=2025-02-04|url-status=live}}</ref>''' |- | rowspan="2" |'''ډلبندي''' | colspan="2" |'''له انفرادي زیرمې څخه د مارکیټ ارزښت (میلیارد امریکايي ډالر)''' |- |'''(FINRA, 2022)''' | '''(په ۲۰۲۳ کال کې په امریکايي ډالرو باندې د GDP تعدیلوونکی شاخص){{Inflation/fn|US-GDP}}''' |- |ډېر ستر ارزښت |≥ $200 |≥ $207 |- |ستر ارزښت |$10 – $200 |$10 – $207 |- |منځنی ارزښت |$2 – $10 |$2 – $10 |- |کوچنی ارزښت |$0.25 – $2 |$0.26 – $2 |- |ډېر کوچنی ارزښت |< $0.25 |< $0.26 |} د امریکا د امنیت او تبادلې کمیسیون (SEC) یادونه کوي چې'''nano-cap  سټاکونه'''، کله چې له'''micro-cap'''  څخه جلا تعریف شي، معمولا '''هغه سټاکونه وي چې مارکیټ ‌کپ یې له $۵۰ میلیونه څخه کم وي''' (د ۲۰۱۳ د اټکل له مخې). '''دا برابر دی له $۶۴ میلیونه څخه کم'''، د '''۲۰۲۳ د ارزښت له مخې.<ref name="sec-micro-guide">{{cite web|url=https://www.sec.gov/investor/pubs/microcapstock.htm|title=Microcap Stock: A Guide for Investors|website=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]|date=September 18, 2013|access-date=2025-02-25|archiveurl=https://archive.today/20250226065424/https://www.sec.gov/about/reports-publications/investorpubsmicrocapstock|archivedate=2025-02-26|url-status=live}}</ref>'''{{Inflation/fn|US-GDP}} S&P Dow Jones Indices  دری '''لوی امریکایي شاخصونه''' د مارکیټ ‌کپیتلایزیشن له مخې وېشي. '''د دې شاخصونو اجزاوې''' د '''کمیټې له خوا ټاکل کیږي'''. د '''شمولیت لپاره، د مختلفو شرطونو تر څنګ، د سټاک مارکیټ‌ کپ باید د شاملولو په وخت''' کې د لاندې جدول اړونده حدودو کې وي.<ref name="sp-methodology">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/spdji/en/documents/methodologies/methodology-sp-us-indices.pdf|title=S&P U.S. Indices Methodology|publisher=[[S&P Dow Jones Indices]]|date=February 20, 2025|access-date=February 27, 2025}}</ref> {| class="wikitable" | colspan="3" |'''تر ۲۰۲۵ کال پورې د S&P د عمده شاخصونو لپاره د مارکیټ د ارزښت شرایط<ref name="sp2025-01-02">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/spdji/en/documents/indexnews/announcements/20250102-1476019/1476019_2025janmktcapguidelines.pdf|title=S&P Dow Jones Indices Announces Update to S&P Composite 1500 Market Cap Guidelines|date=January 2, 2025|website=[[S&P Dow Jones Indices]]|access-date=January 7, 2025}}</ref>''' |- |'''شاخص''' |'''ډلبندي''' |'''د اضافه کېدو لپاره د اړتیا وړ مارکیټ ارزښت''' |- |S&P 500 |ستر ارزښت |≥ US$20.5 billion |- |S&P 400 |منځنی ارزښت |$7.4 billion – $20.5 billion |- |S&P 600 |کوچنی ارزښت |$1 billion – $7.4 billion |} د مارکیټ ‌کپ د شمولیت معیارونه یوازې شاخصونو ته د اضافه کیدو لپاره دي، نه په '''شاخص کې د دوامدار غړیتوب لپاره'''. د'''S&P  شاخص غړی که د شمولیت معیارونه رعایت نه کړي،''' نو '''تر هغه نه لرې کیږي،''' تر څو چې د شاخص د بدلون '''موجود شرایط تضمین''' کړي.<ref name="sp2025-01-022">{{cite web|url=https://www.spglobal.com/spdji/en/documents/indexnews/announcements/20250102-1476019/1476019_2025janmktcapguidelines.pdf|title=S&P Dow Jones Indices Announces Update to S&P Composite 1500 Market Cap Guidelines|date=January 2, 2025|website=[[S&P Dow Jones Indices]]|access-date=January 7, 2025}}</ref> == سرچينې == 5fjjjkboz90ujpw4ji154ymimcq2lcz 0 85967 370962 359613 2026-11-08T14:48:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370962 wikitext text/x-wiki هارولډ توماس فیني دویم (زېږېدلی د ۱۹۵۶ کال د مې په ۴مه – مړ د ۲۰۱۴ کال د اګست په ۲۸مه) یو امریکایي سافټویر پراختیاکوونکی و. د خپل مسلک په لومړیو کلونو کې، هغه د څو کنسول لوبو د مخکښ پراختیاکوونکي په توګه پېژندل کېده. وروسته یې د PGP Corporation سره کار وکړ. فیني د بیټ کوین له لومړنیو همکارانو څخه و، او د بیټ کوین د خالق، ساتوشي ناکاموتو، څخه یې د بیټ کوین لومړنۍ راکړه ورکړه ترلاسه کړه.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/?noredirect=on|title=Hal Finney received the first Bitcoin transaction. Here's how he describes it|last=Peterson|first=Andrea|date=January 3, 2014|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=August 27, 2019}}</ref> == لومړنی ژوند او زده‌کړې == فیني د ۱۹۵۶ کال د مې په ۴مه د کالیفورنیا په کوالینګه ښار کې د ورجینیا او هارولډ توماس فیني په کورنۍ کې وزېږېد. د هغه پلار د نفتو انجینر و. وروسته کورنۍ د کالیفورنیا ارکادیا ښار ته کډه شوه، چېرې چې هارولډ فیني دویم په ۱۹۷۴ کال کې د ارکادیا له لېسې څخه فارغ شو. وروسته فیني د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ انسټیټیوټ (Caltech) ته ولاړ او په ۱۹۷۹ کال کې یې د برېښنایي انجینرۍ په برخه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Arcadia Apache Memorial-1970s|url=https://arcadiaapaches.com/arcadia-apache-memorial-1970s/|access-date=2025-08-13|website=Arcadia|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> == مسلک == له Caltech څخه تر فارغېدو وروسته، فیني د کمپیوټري لوبو په صنعت کې کار پیل کړ، په هغه شرکت کې چې ''Adventures of Tron''، ''Armor Ambush''، ''Astrosmash'' او ''Space Attack'' په څېر ویډیو لوبې یې جوړولې. وروسته هغه د PGP Corporation سره کار پیل کړ او تر ۲۰۱۱ کال پورې هلته پاتې شو.<ref name="NYTOBIT2014">{{cite news|last=Popper|first=Nathaniel|url=https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html?ref=obituaries|title=Hal Finney, Cryptographer and Bitcoin Pioneer, Dies at 58"|work=[[The New York Times]]|date=August 30, 2014|access-date=2026-01-17|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915204932/https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html?ref=obituaries|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> فیني د کریپټوګرافیک (cryptography) یو فعال ملاتړی و. د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې، د دې ترڅنګ چې د سایفرپانکونو په لېسټ‌سرور کې منظم ګډونوال و، هغه دوه بې‌نومه ریمېلرونه هم چلول. د هغه د کریپټوګرافیک د نورو فعالیتونو له ډلې څخه یو د Netscape د صادراتي درجې کریپټوګرافیک د ماتولو سیالي چلول وو، چې په پایله کې بریالۍ هم شوه.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> فیني د لومړي بې‌نومه ریمېلر په جوړولو کې هم ښکېل و — دا هغه وسیله وه چې د برېښنالیک د لېږونکي هویت پټ ساتلو لپاره کارېده. هغه د دې محرمیت لوړونکي ټکنالوژۍ له لومړنیو همکارانو څخه و، چې د سایفرپانک غورځنګ او د انلاین محرمیت په پراخ ډګر کې یې مهم رول ولوباوه. دغه کار د فیني د محرمیت د ارزښتونو ژمنتیا او د محرمیت لوړونکو ټکنالوژیو په پراختیا کې د هغه د مهمو ونډو څرګندونه کوي.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> په ۲۰۰۴ کال کې، فیني له بیټ کوین څخه مخکې د لومړي ځل لپاره د بیا کارېدونکي Proof‑of‑Work سیستم جوړ کړ.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> په ۲۰۰۹ کال د جنوري په میاشت کې، فیني د بیټ کوین شبکې د لومړۍ راکړې ورکړې ترلاسه کوونکی و.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref> === د بیټ کوین ښکېلتیا === فیني په ۱۹۹۲ کال کې د Cypherpunks د برېښنالیک لېست کې لیکلي و:<ref name="greenberg">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/satoshi-nakamotos-neighbor-the-bitcoin-ghostwriter-who-wasnt/|title=The Little Black Book of Billionaire Secrets Nakamoto's Neighbor: My Hunt For Bitcoin's Creator Led To A Paralyzed Crypto Genius|work=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326104029/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/satoshi-nakamotos-neighbor-the-bitcoin-ghostwriter-who-wasnt/#42e4aeba4a37|archive-date=2014-03-26|url-status=dead|access-date=17 April 2017}}</ref><blockquote>''دا راته ډېر څرګند ښکاره کېده: «موږ د محرمیت د له منځه تلو، د کمپیوټري کېدو د ورو ورو پراخېدو، د لویو ډیټابېسونو، او له زیاتېدونکې مرکزیت لرونکو ستونزو سره مخ یو — او [ډېوېډ] چام یو بشپړ بل لوری وړاندې کوي، داسې لوری چې واک د حکومتونو او شرکتونو پر ځای د افرادو په لاس کې ورکوي. کمپیوټر کولای شي د خلکو د آزادۍ او ساتنې وسیله وي، نه د هغوی د کنټرول لپاره.»''</blockquote>فیني د بیټ کوین له لومړنیو کاروونکو څخه و، او د ۲۰۰۹ کال د جنوري په ۱۲مه یې د بیټ کوین د خالق، ساتوشي ناکاموتو، څخه د بیټ کوین لومړنۍ راکړه ورکړه ترلاسه کړه. هغه د لسو کلونو لپاره د Temple City (کالیفورنیا) په هغه ښار کې اوسېده چېرې چې د دوریان ساتوشي ناکاموتو په نوم یو بل سړی هم اوسېده، او دې موضوع د دې احتمال په اړه اوازې زیاتې کړې چې ښايي فیني پخپله ساتوشي ناکاموتو وي. فیني دا ادعا رد کړې وه چې ګواکې دی ساتوشي ناکاموتو دی.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref name="greenberg2">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/satoshi-nakamotos-neighbor-the-bitcoin-ghostwriter-who-wasnt/|title=The Little Black Book of Billionaire Secrets Nakamoto's Neighbor: My Hunt For Bitcoin's Creator Led To A Paralyzed Crypto Genius|work=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326104029/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/satoshi-nakamotos-neighbor-the-bitcoin-ghostwriter-who-wasnt/#42e4aeba4a37|archive-date=2014-03-26|url-status=dead|access-date=17 April 2017}}</ref> په ۲۰۱۳ کال د مارچ په میاشت کې، فیني د BitcoinTalk په نوم د بیتکوین په فورم کې د “Bitcoin and Me (Hal Finney)”  تر سرلیک لاندې یو لیک خپور کړ، چې پکې یې څرګنده کړې وه چې هغه په عملي ډول فلج شوی دی. هغه یادونه وکړه چې د ۲۰۱۰ کال وروستیو کې پوه شو چې بیټ کوین مالي ارزښت موندلی، او دا یې هم وویل چې که څه هم د ALS  ناروغۍ د هغه د کوډ لیکلو وړتیا ورو کړې وه، خو بیا هم هغه پروګرامنګ خوښاوه او هغه هدفونه چې دا کار ورته ورکاوه. فیني تر خپل مرګ پورې پروګرامنګ ته دوام ورکړ؛ هغه د ''bcflick  ''په نوم پر یوه تجربوي سافټویر کار کاوه، چې د Trusted Computing له لارې د بیټ کوین والټونه پیاوړي کوي. د خپل ژوند په وروستي کال کې، د فیني کورنۍ ته د نامعلومو کسانو تلیفوني زنګونه راتلل چې د ۱۰۰۰ بیټ کوین د باج غوښتنه یې کوله. هغوی د''swatting  ''قربانيان شول — هغه دروغجن عمل چې پکې یو کس د جعلي شمېرې څخه د بیړني خدماتو مرکز ته زنګ وهي او داسې وانمود کوي چې یو سخت جرم یې کړی، څو وسله‌وال پولیس د قرباني کور ته واستول شي. د باج غوښتونکو هغه وخت د فیني څخه د هغو بیټ کوینونو څخه ډېر غوښتل چې هغه ته پاتې وو، ځکه هغه په ۲۰۱۳ کال کې د خپلو طبي لګښتونو د پوښلو لپاره ډېری بیټ کوینونه کارولي وو.<ref name="greenberg3">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/satoshi-nakamotos-neighbor-the-bitcoin-ghostwriter-who-wasnt/|title=The Little Black Book of Billionaire Secrets Nakamoto's Neighbor: My Hunt For Bitcoin's Creator Led To A Paralyzed Crypto Genius|work=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326104029/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2014/03/25/satoshi-nakamotos-neighbor-the-bitcoin-ghostwriter-who-wasnt/#42e4aeba4a37|archive-date=2014-03-26|url-status=dead|access-date=17 April 2017}}</ref><ref name="wired">{{cite magazine|author1=Robert McMillan|title=An Extortionist Has Been Making Life Hell for Bitcoin's Earliest Adopters|url=https://www.wired.com/2014/12/finney-swat/|access-date=3 January 2015|magazine=Wired|date=29 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103053804/http://www.wired.com/2014/12/finney-swat/|archive-date=3 January 2015}}</ref> == شخصي ژوند == د ۲۰۰۹ کال د اکتوبر په میاشت کې، فیني د ''Less Wrong  ''بلاګ لپاره په یوه لیکنه کې اعلان وکړ چې د ۲۰۰۹ کال په اګست کې د هغه د ALS (amyotrophic lateral sclerosis)  ناروغي تشخیص شوی. هغه لیکلي وو: ''«هیله لرم چې وکولای شم لوستل وکړم، انټرنېټ وکاروم، او حتی د برېښنالیک او پیغامونو له لارې په خبرو اترو کې ګډون وکړم (...) کېدای شي زه لا هم د کوډ لیکلو توان ولرم، او زما ارمان دا دی چې د خپل بدن د نه‌خوځېدو په حالت کې هم د اوپن سورس پروژو لپاره ونډه ورکړم. دا به یو داسې ژوند وي چې د ژوند کولو ارزښت به ولري».'' له ناروغۍ مخکې، فیني یو فعال منډه‌وهونکی و. فیني او د هغه مېرمن د سانتا باربرا نړیوال ماراتون له لارې د ALS د څېړنو لپاره د مرستې پیسې راټولې کړې.<ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.noozhawk.com/local_news/article/101710_hal_finney_als|title=After a Year of ALS, Reality Begins to Hit Home for Hal and Fran Finney|access-date=24 February 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625223546/http://www.noozhawk.com/local_news/article/101710_hal_finney_als|archive-date=25 June 2013}}</ref> فیني د ''Extropians''  د غورځنګ فعال غړی هم و — دا د ټکنالوژۍ او راتلونکې‌پوهې پلویانو یو حرکت دی چې د ټرانس‌هیومنیزم او د ژوند د اوږدولو پر مفکورو تمرکز لري.<ref name=":0">{{cite magazine|url=https://www.wired.com/2014/08/hal-finney/|author=Andy Greenberg|title=Bitcoin's Earliest Adopter Is Cryonically Freezing His Body to See the Future|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=2014-08-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407201619/https://www.wired.com/2014/08/hal-finney/|archive-date=2017-04-07}}</ref> == مړینه == فیني د ۲۰۱۴ کال د اګست په ۲۸مه د اریزونا ایالت په فینکس ښار کې د ALS د ناروغۍ د پیچلتیاوو له امله ومړ، او د Alcor Life Extension Foundation  له لوري د کریوپریزرویشن (cryopreservation) تر پروسې لاندې وساتل شو.<ref name="NYTOBIT20142">{{cite news|last=Popper|first=Nathaniel|url=https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html?ref=obituaries|title=Hal Finney, Cryptographer and Bitcoin Pioneer, Dies at 58"|work=[[The New York Times]]|date=August 30, 2014|access-date=2026-01-17|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915204932/https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html?ref=obituaries|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Colker|first=David|date=2014-08-31|title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html|access-date=2025-08-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref name=":02">{{cite magazine|url=https://www.wired.com/2014/08/hal-finney/|author=Andy Greenberg|title=Bitcoin's Earliest Adopter Is Cryonically Freezing His Body to See the Future|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=2014-08-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407201619/https://www.wired.com/2014/08/hal-finney/|archive-date=2017-04-07}}</ref> == سرچينې == 9oxrbkhxfx1uf6cchmlikmclxm0xix6 0 86010 370955 359677 2026-11-08T14:26:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 370955 wikitext text/x-wiki {{چارواکۍ}} '''نایب ارماندو بوکیله اورتیز''' (زېږېدلی: '''د ۱۹۸۱ کال ۲۴ جولای''') د السلوادور یو سیاستوال او سوداګر دی چې له '''۲۰۱۹''' کال راهیسې د السلوادور د '''۸۱م ولسمشر''' په توګه دنده ترسره کوي. په '''۱۹۹۹''' کال کې، بوکیله خپله د اعلانونو یوه اداره جوړه کړه او همدارنګه یې د خپل پلار '''ارماندو بوکیله کټان''' د اعلانونو په شرکت کې کار کاوه. دواړو شرکتونو د '''FMLN'''  سیاسي ګوند د انتخاباتي کمپاینونو لپاره اعلانونه جوړول. بوکیله په '''۲۰۱۱''' کال کې سیاست ته داخل شو. په '''۲۰۱۲''' کې هغه د FMLN غړی شو او د '''نیوو کوسکاتلان''' ښاروال وټاکل شو. هغه دا دنده تر '''۲۰۱۵ کال''' پورې ترسره کړه، تر هغه چې بیا د '''سان سلوادور ښاروال''' وټاکل شو او تر '''۲۰۱۸''' پورې یې خدمت وکړ. په '''۲۰۱۷''' کې، بوکیله له FMLN څخه وشړل شو. ډېر ژر وروسته یې د '''Nuevas Ideas'''  په نوم نوی سیاسي ګوند جوړ کړ او د '''۲۰۱۹''' ولسمشرۍ ټاکنو ته یې چمتووالی پیل کړ. کله چې د عالي انتخاباتي محکمې (TSE) د هغه ګوند ثبتول رد کړل، بوکیله د '''GANA'''  ګوند له لارې ولسمشرۍ ته ودرید او د '''۵۳ سلنه رایو''' په ترلاسه کولو سره یې بریا خپله کړه. د '''۲۰۱۹''' کال په جولای کې، بوکیله د '''سیمه‌ییز کنټرول پلان (Territorial Control Plan)''' پلي کول پیل کړل څو د ۲۰۱۹ کال د السلوادور د قتلونو کچه چې '''۳۸ په هر ۱۰۰،۰۰۰''' کسانو وه، راټیټه کړي. د هغه د ولسمشرۍ په لومړي کال کې قتلونه '''۵۰ سلنه''' راکم شول. د '''۲۰۲۲''' کال په '''مارچ''' کې، کله چې یوازې په یوه اونۍ کې '''۸۷ کسان''' د بانډونو له خوا ووژل شول، بوکیله په ټول هېواد کې د بانډونو پر ضد پراخ عملیات پیل کړل. د '''۲۰۲۴''' تر دسمبر پورې، له '''۸۵،۰۰۰''' څخه ډېر کسان د بانډونو د احتمالي غړیتوب په تور ونیول شول. تر '''۲۰۲۴''' کال پورې، د السلوادور د قتلونو کچه '''۱.۹ په هر ۱۰۰،۰۰۰''' کسانو ته راکمه شوه، چې د امریکا په لویه وچه کې له ټیټو کچو څخه شمېرل کېږي. بوکیله په '''۲۰۲۱''' کال کې هغه قانون تصویب کړ چې '''بیټ کوین یې د قانوني پیسو''' په توګه اعلان کړ، او د '''Bitcoin City'''  د جوړولو پلانونه یې هم وړاندې کړل. د '''۲۰۲۳''' کال د جون په میاشت کې، مقننه جرګې د بوکیله هغه وړاندیزونه تصویب کړل چې له مخې یې د ښاروالیو شمېر له '''۲۶۲''' څخه '''۴۴''' ته راکم شو، او د مقننه جرګې څوکۍ له '''۸۴''' څخه '''۶۰''' ته راکمې شوې. بوکیله د '''۲۰۲۴''' ولسمشرۍ ټاکنو ته بیا ودرید او وروسته له هغه چې د السلوادور سترې محکمې د اساسي قانون د بیاځلې ټاکل کېدو بندیز له سره تفسیر کړ نو د '''۸۵ سلنه رایو''' په ترلاسه کولو سره یې بریا خپله کړه. بوکیله په السلوادور کې ډېر مشهور دی؛ د هغه د ولسمشرۍ په ټوله دوره کې د هغه د دندې د رضایت کچه له ۷۵٪ څخه پورته پاتې شوې او په اوسط ډول له ۹۰٪ څخه زیاته ده. هغه په ټوله لاتیني امریکا کې هم پراخ شهرت لري. خو له بلې خوا، د بوکیله د مشرتابه پر مهال السلوادور د ډیموکراسۍ په شا تګ هم تجربه کړی دی. له ۲۰۱۹ څخه تر ۲۰۲۵ پورې، السلوادور د د نړۍ د مطبوعاتو د آزادۍ په شاخص کې ۶۱ درجې ښکته شو، او د اکانومسټ د ډیموکراسۍ په شاخص کې ۲۴ درجې راولوېد، چې اوس السلوادور د هایبرډ رژیم په توګه طبقه بندي کوي. د ۲۰۲۰ کال په فبروري کې، بوکیله ۴۰ سرتېري د مقننه جرګې ودانۍ ته داخل کړل څو استازي دې ته وهڅوي چې د ۱۰۹ میلیونه ډالرو پور د سیمه‌ییز کنټرول پلان لپاره تصویب کړي. دا پېښه د سیاسي کړکېچ لامل شوه او د مخالفینو له لوري پر خپل ځان د کودتاه په نوم یاده شوه. وروسته له هغه چې د نوي نظریاتو ګوند په ۲۰۲۱ کې په مقننه جرګه کې ستر اکثریت وګاټه، د بوکیله متحدینو د لوی څارنوال او د سترې محکمې د اساسي قانون د خونې د ټولو پنځو قاضیانو د بدلون لپاره رایه ورکړه. بوکیله پر خبریالانو، رسنیو او د بیان پر آزادۍ نیوکې کړې او د مطبوعاتو محدودیتونه یې زیات کړي دي. د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۳۱مه د یوې لانجمنې اساسي قانوني تعدیل وروسته، مقننه جرګې پرله‌پسې او نامحدوده بیا ټاکل کېدل ممکنه کړه، د ولسمشرۍ دوره یې له ۵ کلونو څخه ۶ کلونو ته وغځوله او د ټاکنو دویم پړاو یې له منځه یووړ.<ref>{{cite web|last1=Fatimah|first1=Midhat|title=El Salvador approves indefinite presidential reelection|date=1 August 2025|url=https://www.dw.com/en/el-salvador-approves-indefinite-presidential-reelection/a-73491428|publisher=DW|access-date=9 August 2025|archive-date=9 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809195831/https://www.dw.com/en/el-salvador-approves-indefinite-presidential-reelection/a-73491428|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref>{{cite report|last=The Economist Intelligence Unit|title=Democracy Index 2024: What's wrong with representative democracy?|date=March 2025|publisher=The Economist Intelligence Unit|url=https://static.poder360.com.br/2025/03/the-economist-democracia-.pdf|access-date=10 August 2025}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه == نایب ارماندو بوکیله اورتیز د ۱۹۸۱ کال د جولای په ۲۴مه د السلوادور په پلازمېنه سان سلوادور کې وزېږېد. د هغه پلار ارماندو بوکیله کټان یو سوداګر او صنعتي کیمیاپوه و، او مور یې اولګا مارینا اورتیز ده. د هغه پلار په ۲۰۱۵ کې ومړ. بوکیله د خپل مور او پلار لومړی اولاد و. هغه درې کشر ورونه لري: کریم، یوسف او ابراهیم، او د پلار له لوري څلور ناسکه خویندې او دوه ناسکه ورونه لري. د هغه پلار په ۱۹۸۰ لسیزه کې له مسیحیت څخه اسلام ته واوښت، امام شو، او په السلوادور کې یې څلور جوماتونه جوړ کړل. د هغه مور کاتولیکه ده. د بوکیله د پلار نیکه او نیا فلسطیني مسیحيان وو چې په ۱۹۲۱ کې له بیت‌المقدس او بیت‌لحم څخه السلوادور ته کډه شوي وو. د هغه د مور نیکه یوناني ارتودوکس و، او نیا یې کاتولیکه وه.<ref name="Revista Elementos">{{cite web|url=https://revistaelementos.net/politica/como-los-bukele-se-hicieron-millonarios/|title=Cómo los Bukele se Hicieron Millonarios|trans-title=How the Bukeles Became Millionaires|language=es|date=19 November 2021|access-date=22 March 2024|work=Revista Elementos|first1=Luis|last1=Canizalez|first2=David Ernesto|last2=Pérez|archive-date=30 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130213434/https://revistaelementos.net/politica/como-los-bukele-se-hicieron-millonarios/|url-status=live}}</ref><ref name="TTOI">{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/his-dad-was-an-imam-his-wife-has-jewish-roots-meet-el-salvadors-new-leader/|title=His Dad was an Imam, His Wife has Jewish Roots: Meet El Salvador's New Leader|language=en|date=7 February 2019|access-date=16 February 2020|work=[[The Times of Israel]]|first1=Raphael|last1=Ahren|archive-date=27 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627001613/https://www.timesofisrael.com/his-dad-was-an-imam-his-wife-has-jewish-roots-meet-el-salvadors-new-leader/|url-status=live}}</ref><ref name="Oligarchs">{{cite book |last1=Lingelbach |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=-0_aEAAAQBAJ |title=The Oligarchs' Grip: Fusing Wealth and Power |last2=Rodríguez Guerra |first2=Valentina |date=2023 |publisher=[[De Gruyter|Walter de Gruyter GmbH]] |isbn=9783111027760 |location=[[Berlin]] and [[Boston]] |language=en |oclc=1410957043 |access-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120081001/https://books.google.com/books?id=-0_aEAAAQBAJ |archive-date=20 November 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="CIDOB">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref name="TTOI2">{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/his-dad-was-an-imam-his-wife-has-jewish-roots-meet-el-salvadors-new-leader/|title=His Dad was an Imam, His Wife has Jewish Roots: Meet El Salvador's New Leader|language=en|date=7 February 2019|access-date=16 February 2020|work=[[The Times of Israel]]|first1=Raphael|last1=Ahren|archive-date=27 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627001613/https://www.timesofisrael.com/his-dad-was-an-imam-his-wife-has-jewish-roots-meet-el-salvadors-new-leader/|url-status=live}}</ref><ref name="CIDOB2">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref> بوکیله په ۱۹۹۹ کال کې، د ۱۸ کلنۍ په عمر، خپله ثانوي زده کړه د اسکویلا پانامریکانا په ښوونځي کې بشپړه کړه. تر فارغېدو وروسته، هغه د سان سلوادور په مرکزي امریکا پوهنتون کې د قضایي علومو د زده کړې لپاره شامل شو او هیله یې لرله چې وکیل شي، خو ډېر ژر یې زده کړې پرېښودې او د خپل پلار د کاروبار یوې برخې، د Nölck اعلانونو ادارې کې یې کار پیل کړ. د Nölck اداره د FMLN لپاره د انتخاباتي کمپاینونو اعلانونه جوړول، چې یو کیڼ‌لوري السلوادوري سیاسي ګوند دی.<ref name="Oligarchs2">{{cite book |last1=Lingelbach |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=-0_aEAAAQBAJ |title=The Oligarchs' Grip: Fusing Wealth and Power |last2=Rodríguez Guerra |first2=Valentina |date=2023 |publisher=[[De Gruyter|Walter de Gruyter GmbH]] |isbn=9783111027760 |location=[[Berlin]] and [[Boston]] |language=en |oclc=1410957043 |access-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120081001/https://books.google.com/books?id=-0_aEAAAQBAJ |archive-date=20 November 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="CIDOB3">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref><ref name="Bernal">{{cite web|url=http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|title=Nayib Bukele el Capitalista mas Popular de la Izquierda Salvadoreña|trans-title=Nayib Bukele the Most Popular Capitalist of the Salvadoran Left|language=es|date=27 February 2015|access-date=15 October 2018|work=Contra Punto|first1=Laura|last1=Bernal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318042620/http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="El Espanol">{{cite web|url=https://www.elespanol.com/mundo/20190104/alcalde-solidario-gobernar-salvador-uniendo-izquierda-derecha/365713914_0.html|title=El Alcalde Solidario que Quiere Gobernar El Salvador Uniendo Izquierda y Derecha|trans-title=The Solidary Mayor who Wants to Govern El Salvador Uniting the Left and Right|language=es|date=4 January 2019|access-date=7 June 2021|work=[[El Español]]|first1=Guillermo|last1=Rodríguez|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608034430/https://www.elespanol.com/mundo/20190104/alcalde-solidario-gobernar-salvador-uniendo-izquierda-derecha/365713914_0.html|archive-date=8 June 2021|url-status=live}}</ref> په همدې ۱۹۹۹ کال کې، بوکیله د Obermet په نوم د بازارموندنې شرکت جوړ کړ، چې د 4am Saatchi & Saatchi El Salvador  په نوم هم پېژندل کېږي. هغه له ۱۹۹۹ څخه تر ۲۰۰۶ او بیا له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۲ پورې د دې شرکت مشر و. Obermet د FMLN د ولسمشرۍ کمپاینونو لپاره د شافیک هاندال لپاره په ۲۰۰۴ کې اعلانونه جوړ کړل، او همدارنګه د ماوریسیو فونس لپاره په ۲۰۰۹ کې. بوکیله د Yamaha Motors El Salvador مشر هم و، چې په السلوادور کې د یاماها محصولات پلوري او وېشي. هغه دا دنده له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۲ پورې ترسره کړه. د خپل سوداګریز ژوند پر مهال، بوکیله ځان ته د "روښانه راتلونکي لرونکی سوداګر("''empresario con gran futuro''") لقب ورکاوه.<ref name="El Espanol2">{{cite web|url=https://www.elespanol.com/mundo/20190104/alcalde-solidario-gobernar-salvador-uniendo-izquierda-derecha/365713914_0.html|title=El Alcalde Solidario que Quiere Gobernar El Salvador Uniendo Izquierda y Derecha|trans-title=The Solidary Mayor who Wants to Govern El Salvador Uniting the Left and Right|language=es|date=4 January 2019|access-date=7 June 2021|work=[[El Español]]|first1=Guillermo|last1=Rodríguez|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608034430/https://www.elespanol.com/mundo/20190104/alcalde-solidario-gobernar-salvador-uniendo-izquierda-derecha/365713914_0.html|archive-date=8 June 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref name="Roque Baldovinos">{{cite journal|last1=Roque Baldovinos|first1=Ricardo|title=Nayib Bukele: Populismo e Implosión Democrática en El Salvador|trans-title=Nayib Bukele: Populism and Democratic Implosion in El Salvador|language=es|url=https://uacm.edu.mx/portals/5/num46/10_D_Nayib_Bukele.pdf|access-date=7 November 2021|volume=18|issue=46|journal=Andamios|pages=231–253|date=May–August 2021|doi=10.29092/uacm.v18i46.844|doi-access=free|issn=1870-0063|oclc=9531063233|s2cid=237824511|archive-date=23 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923000828/https://uacm.edu.mx/portals/5/num46/10_D_Nayib_Bukele.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Bernal2">{{cite web|url=http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|title=Nayib Bukele el Capitalista mas Popular de la Izquierda Salvadoreña|trans-title=Nayib Bukele the Most Popular Capitalist of the Salvadoran Left|language=es|date=27 February 2015|access-date=15 October 2018|work=Contra Punto|first1=Laura|last1=Bernal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318042620/http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="EF1">{{Cite web|url=https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm|title=El FMLN Abre la Puerta Grande a Nayib Bukele|trans-title=The FMLN Opens the Grand Door for Nayib Bukele|language=es|date=20 August 2014|access-date=26 July 2017|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Gabriel|last1=Labrador|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629155253/https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm|archive-date=29 June 2018|url-status=dead}}</ref> == لومړنی سیاسي ژوند == === د نیوو کوسکاتلان ښاروال === په ۲۰۱۱ کال کې، بوکیله اعلان وکړ چې هغه به د FMLN  د غړي په توګه سیاست ته داخل شي، څو د سوداګر په توګه له خپلې "آرامه ساحې" ("su zona de confort")  څخه ووځي. هغه په رسمي ډول په ۲۰۱۲ کې ګوند ته داخل شو او د نیوو کوسکاتلان ښاروالۍ لپاره یې کمپاین پیل کړ. دا ښاروالۍ د لا لیبرتاد په ولایت کې ده او د سان سلوادور د لوی ښار د سیمې برخه ده. د بوکیله کمپاین د Democratic Change  ګوند له لوري هم ملاتړ کېده. بوکیله د ۲۰۱۲ کال په مارچ کې د ۵۱.۶۷٪ رایو په ترلاسه کولو سره د نیوو کوسکاتلان ښاروال وټاکل شو، او د ARENA  ګوند د نوماند توماس رودریګز پر وړاندې یې بریا خپله کړه. هغه د ۲۰۱۲ کال د مې په اوله نېټه دنده پیل کړه او د هېواد تر ټولو ځوان ښاروال شو.<ref name="CIDOB4">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref><ref name="Bernal3">{{cite web|url=http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|title=Nayib Bukele el Capitalista mas Popular de la Izquierda Salvadoreña|trans-title=Nayib Bukele the Most Popular Capitalist of the Salvadoran Left|language=es|date=27 February 2015|access-date=15 October 2018|work=Contra Punto|first1=Laura|last1=Bernal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318042620/http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="USDW">{{cite web|url=http://upsidedownworld.org/archives/el-salvador/el-salvadors-new-savior/|title=El Salvador's New Savior|language=en|date=20 November 2017|access-date=10 December 2017|work=Upside Down World|first1=Hilary|last1=Goodfriend|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108175807/http://upsidedownworld.org/archives/el-salvador/el-salvadors-new-savior/|archive-date=8 January 2019|url-status=live}}</ref><ref name="TSE 2012">{{cite web|url=http://www.tse.gob.sv/resultados2012/paginas/paginas/dat04/DMU041599.htm|title=Elecciones El Salvador 2012 – Concejos Municipales – La Libertad – Nuevo Cuscatlán|trans-title=El Salvador Elections 2012 – Municipal Councils – La Libertad – Nuevo Cuscatlán|language=es|date=2012|access-date=15 October 2018|work=[[Supreme Electoral Court (El Salvador)|Supreme Electoral Court]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813191227/http://www.tse.gob.sv/resultados2012/paginas/paginas/dat04/DMU041599.htm|archive-date=13 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Bernal4">{{cite web|url=http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|title=Nayib Bukele el Capitalista mas Popular de la Izquierda Salvadoreña|trans-title=Nayib Bukele the Most Popular Capitalist of the Salvadoran Left|language=es|date=27 February 2015|access-date=15 October 2018|work=Contra Punto|first1=Laura|last1=Bernal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318042620/http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref> بوکیله د ښار د ځوانانو لپاره د سکالرشیپونو پروګرام جوړ کړ، او خپل ۲،۰۰۰ ډالره میاشتنی معاش یې د دې پروګرام د تمویل لپاره وقف کړ. د ۲۰۱۴ کال په اګسټ میاشت کې، هغه د Sphere PM  په نوم پروژه پیل کړه، چې له مخې یې یو لوړ ارتفاع بالون تر ۱۰۰،۰۰۰ فوټو (۳۰،۰۰۰ متره) پورې پورته شو او د السلوادور انځورونه یې واخیستل. بوکیله وویل چې د دې پروژې هدف د ساینس او ټکنالوژۍ په برخه کې د زده کړو هڅول دي، څو د ښار ځوانان له جرمونو لرې وساتل شي. بوکیله د ۲۰۱۴ کال د نړیوالو ښارونو د ورځې په مناسبت د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې د ښاروال په توګه د خپلو پروژو په اړه وینا وکړه. د ۲۰۱۵ کال د جنورۍ په میاشت کې، هغه د ۱.۷ میلیونه ډالرو په ارزښت یو لوی سړک (بولوار) پرانیست، چې نیوو کوسکاتلان له هویزوکار او انتیګو کوسکاتلان سره نښلوي. بوکیله د ښاروالۍ ډېری پروژې د ALBA Petróleos  په مالي ملاتړ ترسره کړې، چې د وینزویلا د دولتي تېلو شرکت PDVSA  ملکیت دی.<ref name="EF12">{{Cite web|url=https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm|title=El FMLN Abre la Puerta Grande a Nayib Bukele|trans-title=The FMLN Opens the Grand Door for Nayib Bukele|language=es|date=20 August 2014|access-date=26 July 2017|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Gabriel|last1=Labrador|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629155253/https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm|archive-date=29 June 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="CIDOB5">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref name="Roque Baldovinos2">{{cite journal|last1=Roque Baldovinos|first1=Ricardo|title=Nayib Bukele: Populismo e Implosión Democrática en El Salvador|trans-title=Nayib Bukele: Populism and Democratic Implosion in El Salvador|language=es|url=https://uacm.edu.mx/portals/5/num46/10_D_Nayib_Bukele.pdf|access-date=7 November 2021|volume=18|issue=46|journal=Andamios|pages=231–253|date=May–August 2021|doi=10.29092/uacm.v18i46.844|doi-access=free|issn=1870-0063|oclc=9531063233|s2cid=237824511|archive-date=23 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923000828/https://uacm.edu.mx/portals/5/num46/10_D_Nayib_Bukele.pdf|url-status=live}}</ref> === د سان سلوادور ښاروال === د ۲۰۱۴ کال د اګسټ په میاشت کې، بوکیله اعلان وکړ چې هغه به د ۲۰۱۵ ټاکنو کې د سان سلوادور د ښاروالۍ لپاره ځان کاندید کړي. د هغه نوماندۍ د ۲۰۱۴ د اګست په ۱۹مه د FMLN د عمومي منشي مېداردو ګونزالېز له لوري تایید شوه. بوکیله د خپل کمپاین د تمرکز لپاره د ۲۰۱۵ کال په فبروري کې د نیوو کوسکاتلان اداره د ښاروالۍ د شورا غړې میشیل سول ته وسپارله. د هغه کمپاین کې د سالوادوران پروګریسیف ګوند ملاتړ هم ورسره و. د FMLN مشرتابه بوکیله د ګوند "د تاج ګاڼه" ("joya de la corona")  بلله. د کمپاین شعارونه یې دا وو: "موږ باید تاریخ بدل کړو" ("tenemos que cambiar la historia") ، یو ځای به مخکې لاړ شو" ("juntos saldremos adelante"). دغه شعارونه په ځانګړي ډول د ځوانانو د ملاتړ د راجلبولو لپاره کارول کېدل.<ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=El Salvador: RSF on high alert as state persecution of journalists intensifies|date=22 May 2025|url=https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|publisher=Reporters Without Borders|access-date=9 August 2025|archive-date=25 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725202648/https://rsf.org/en/el-salvador-rsf-high-alert-state-persecution-journalists-intensifies|url-status=live}}</ref><ref name="CIDOB6">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref><ref name="Bernal5">{{cite web|url=http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|title=Nayib Bukele el Capitalista mas Popular de la Izquierda Salvadoreña|trans-title=Nayib Bukele the Most Popular Capitalist of the Salvadoran Left|language=es|date=27 February 2015|access-date=15 October 2018|work=Contra Punto|first1=Laura|last1=Bernal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318042620/http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref> د بوکیله اصلي سیال اېډوین زامورا و، چې یو سوداګر او د ARENA ګوند د مقننه جرګې غړی و. د ټاکنو تر ترسره کېدو مخکې، بوکیله په نظرپوښتنو کې له زامورا څخه مخکې و. بوکیله د ۲۰۱۵ کال د مارچ په اوله د ۵۰.۳۸٪ رایو په ترلاسه کولو سره زامورا ته ماتې ورکړه او د مې په اوله نېټه یې د سان سلوادور د ښاروال په توګه دنده پیل کړه. بوکیله خپل یو د تره‌زوی حسن او خپل ناسکه ورور یامیل د سان سلوادور ښاروالۍ شورا کې اداري دندو ته وټاکل. د ARENA او FMLN  سیاستوالو دغه ټاکنې د خپلوانو د ګمارنې په توګه وغندلې.<ref name="roads">{{cite web|url=https://historico.elsalvador.com/historico/151445/arena-dice-que-bukele-nombra-a-parientes-en-la-alcaldia-capitalina.html|title=ARENA Dice que Bukele Nombra a Parientes en la Alcaldía Capitalina|trans-title=ARENA Says that Bukele Named Family Members in the Capital Municipality|language=es|date=1 May 2015|access-date=23 March 2024|work=[[El Diario de Hoy]]|first1=Juan José|last1=Morales|archive-date=17 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517150340/https://historico.elsalvador.com/historico/151445/arena-dice-que-bukele-nombra-a-parientes-en-la-alcaldia-capitalina.html|url-status=live}}</ref><ref name="CIDOB7">{{cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|title=Nayib Bukele Ortez|language=es|date=11 February 2019|access-date=22 March 2024|work=[[Barcelona Centre for International Affairs]]|editor1-first=Roberto|editor1-last=Ortiz de Zárate|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216053636/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/el_salvador/nayib_bukele_ortez|url-status=live}}</ref><ref name="Bernal6">{{cite web|url=http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|title=Nayib Bukele el Capitalista mas Popular de la Izquierda Salvadoreña|trans-title=Nayib Bukele the Most Popular Capitalist of the Salvadoran Left|language=es|date=27 February 2015|access-date=15 October 2018|work=Contra Punto|first1=Laura|last1=Bernal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318042620/http://www.contrapunto.com.sv/nacionales/politica/nayib-bukele-el-capitalista-mas-popular-de-la-izquierda-salvadorena|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == ezd3wnygmpn1e65kq2u7zv62cf9crdp 0 86016 371001 359767 2026-11-08T15:50:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371001 wikitext text/x-wiki ویټالیک دمتریویچ بوترین )روسي کې: Вита́лий Дми́триевич Буте́рин؛ د ۱۹۹۴ کال د جنورۍ په ۳۱مه زېږېدلی)، چې په ویټالیک بوترین (روسي کې: Вита́лик Буте́рин) ډېر پېژندل کېږي، یو کاناډایي کمپیوټر پروګرامر او خیرات ورکوونکی دی چې د ایتیریم د هم-بنسټګر په توګه ډېر شهرت لري. بوترین د کریپټوکرنسۍ له پیل څخه په دې برخه کې ښکېل شو، او په ۲۰۱۱ کال کې یې د بیټ کوین مجله (Bitcoin Magazine) مرستیال بنسټ ګر و. په ۲۰۱۵ کال کې، بوترین د ګیوین ووډ، چارلس هاسکینسن، انتوني ډي یوریو او جوزف لوبین سره یو ځای د ایتیریم بلاک‌چېن پلی کړ.<ref>{{Cite tweet|number=1488135477593088000|user=BlockGeekDima|title=28 years ago, at 21, i became a father. What a beautiful messy complicated journey is being a parent! So much love, fear, conflict, joy, suffering, growth in that amazing human experience!! Happy birthday to a wonderful sensitive funny smart human @VitalikButerin 🥳🕺❤️🐥🔆|author=Dmitry Buterin|date=2022-01-31|access-date=2023-04-03}}</ref><ref name="finley2014">{{cite magazine|last=Finley|first=Klint|date=27 January 2014|title=Out in the open: Teenage hacker transforms web into one giant Bitcoin network|url=https://www.wired.com/2014/01/ethereum/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212142809/http://www.wired.com/wiredenterprise/2014/01/ethereum/|archive-date=12 February 2014|access-date=7 February 2014|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref><ref name="melendez2014">{{cite web|date=10 February 2014|last=Melendez|first=Steven|title=Could this 20-Year-Old kid make Bitcoin obsolete?|url=http://www.fastcolabs.com/3026271/could-this-20-year-old-kid-make-bitcoin-obsolete|work=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|access-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301172232/http://www.fastcolabs.com/3026271/could-this-20-year-old-kid-make-bitcoin-obsolete|archive-date=1 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="paumgarten">{{Cite magazine|url=https://newyorker.com/magazine/2018/10/22/the-prophets-of-cryptocurrency-survey-the-boom-and-bust|title=The Prophets of Cryptocurrency Survey the Boom and Bust|last=Paumgarten|first=Nick|date=15 October 2018|magazine=The New Yorker|archive-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109123640/https://newyorker.com/magazine/2018/10/22/the-prophets-of-cryptocurrency-survey-the-boom-and-bust|url-status=live}}</ref> == '''لومړنی ژوند او زده‌کړه''' == بوترین، د روسیې په کولومنا کې د یوې روسي کورنۍ په غېږ کې زېږېدلی. د هغه پلار، دمتري، د کمپیوټر ساینس پوه و. هغه او د هغه مور او پلار تر شپږ کلنۍ پورې په همدې سیمه کې اوسېدل، وروسته یې مور و پلار د ښه کار موندلو په لټه کې کاناډا ته کډه شول. په کاناډا کې د ابتدايي ښوونځي په درېیم ټولګي کې، بوترین د استعداد لرونکو ماشومانو په ټولګي کې ځای پر ځای شو او ریاضي، پروګرامنګ او اقتصاد سره یې لېوالتیا پیدا کړه. وروسته بوترین د تورونټو د Abelard School پ ه نوم خصوصي لېسې ته ولاړ. بوترین د ۱۷ کلنۍ په عمر د خپل پلار له لارې د بیټ کوین په اړه زده کړه وکړه.<ref name="Browne2017">{{Cite news|url=http://business.financialpost.com/feature/the-cryptocurrency-prophet|title=Vitalik Buterin: The cryptocurrency prophet|last=Brownell|first=Claire|date=27 June 2017|work=Financial Post|access-date=8 March 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308123612/http://business.financialpost.com/feature/the-cryptocurrency-prophet|archive-date=8 March 2018|url-status=live}}</ref><ref name="TimeBirth">{{cite magazine|last1=Chow|first1=Andrew R.|title=The Man Behind Ethereum Is Worried About Crypto's Future|url=https://time.com/6158182/vitalik-buterin-ethereum-profile/|magazine=Time|access-date=14 September 2022|date=18 March 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323202441/https://time.com/6158182/vitalik-buterin-ethereum-profile/|url-status=dead}}</ref><ref name="Uncanny">{{cite news|url=https://www.wired.com/2016/06/the-uncanny-mind-that-built-ethereum/|title=The Uncanny Mind That Built Ethereum|last=Peck|first=Morgen|date=13 June 2016|work=Backchannel|access-date=15 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713184159/https://www.wired.com/2016/06/the-uncanny-mind-that-built-ethereum/|archive-date=13 July 2017|url-status=live|publisher=WIRED}}</ref><ref name="Snyder">{{Cite news|last=Snyder|first=Benjamin|date=23 June 2017|title=Meet Vitalik Buterin, the 23-year-old founder of bitcoin rival ethereum|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2017/06/22/meet-vitalik-buterin-the-founder-of-bitcoin-rival-ethereum.html|url-status=live|access-date=8 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129222518/https://www.cnbc.com/2017/06/22/meet-vitalik-buterin-the-founder-of-bitcoin-rival-ethereum.html|archive-date=29 January 2018}}</ref>{{sfn|Leising|2020|pages=35–40}} له لېسې وروسته، بوترین د واټرلو پوهنتون ته ولاړ. هلته یې پرمختللي کورسونه واخیستل او د کریپټوګرافیې د متخصص ایان ګولډبرګ د څېړنیز مرستیال په توګه یې کار وکړ، چې هغه د Off-the-Record Messaging هم-بنسټګر و او د Tor Project  د بورډ پخوانی رئیس هم پاتې شوی و. په ۲۰۱۲ کال کې، بوترین په ایټالیا کې د نړیوالې انفورماتیک المپیاډ په سیالیو کې د برونزو مډال وګاټه.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> په ۲۰۱۳ کال کې، هغه د نورو هېوادونو له ډیولیپرانو سره لیدنه وکړه چې د کوډ په اړه یې ورسره خپله لیوالتیا شریکه کړه. هغه هماغه کال وروسته تورنټو ته بېرته ستون شو او یوه سپینه ‌پاڼه یې خپره کړه چې د ایتیریم وړاندیز یې وکړ. هغه په ۲۰۱۴ کال کې هغه مهال له پوهنتونه ووت کله چې د ټیل فیلوشپ له خوا ورته د ۱۰۰,۰۰۰ امریکایي ډالرو مرسته ورکړل شوه (چې په ۲۰۲۴ کال کې د ۱۳۲,۸۲۳ ډالرو سره برابرېږي)، دا یو بورس و چې د پانګونې متشبث پیټر ټیل لخوا رامنځته شوې وه، او هغه ټول وخت د ایتیریم پر کار بوخت شو.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref name="CanadianBusiness_Vit">{{cite magazine|url=http://www.canadianbusiness.com/innovation/change-agent/vitalik-buterin-ethereum|title=Change Agents 2016: Vitalik Buterin, Ethereum|last=Braga|first=Matthew|date=13 October 2016|magazine=Canadian Business|access-date=6 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607222238/http://www.canadianbusiness.com/innovation/change-agent/vitalik-buterin-ethereum/|archive-date=7 June 2017|url-status=dead}}</ref>{{inflation/fn|US}} د ۲۰۱۸ کال د نومبر په ۳۰مه، بوترین د بازل پوهنتون د سوداګرۍ او اقتصاد له پوهنځي څخه افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> == مسلک == === ''د بیټ کوین مجله'' === په ۲۰۱۱ کال کې، وروسته له دې چې په یوه بیټ کوین فورم کې نوموړي له یوه کس سره د دې موخې لپاره چې بیټ کوین وګتي، ولیدل، نو بوترین د Bitcoin Weekly په نوم خپرونې لپاره لیکل پیل کړل. د خپرونې مالک هر هغه چا ته چې مقاله ولیکي پنځه بیټ کوین وړاندیز وکړ (په هغه وخت کې شاوخوا ۳.۵۰ ډالر). بوترین د دې سایټ لپاره لیکل تر هغه وخته پورې وکړل چې ډېر ژر وروسته د کافي عاید د نشتوالي له امله وتړل شوه. د ۲۰۱۱ کال د سپتمبر په میاشت کې، میهای الیسي له بوترین سره د یوې نوې چاپي خپرونې د پیل په اړه چې Bitcoin Magazine نومېده اړیکه ونیوله. بوترین د لومړي هم-بنسټګر په توګه دا وړاندیز ومنلو او د مخکښ لیکوال په توګه یې ونډه واخیسته.{{sfn|Russo|2020|p=55}}{{sfn|Russo|2020|p=25}} Bitcoin Magazine  په ۲۰۱۲ کال کې د چاپي نسخې خپرول پیل کړل او کریپټوکرنسۍ ته ځانګړې شوې لومړۍ جدي خپرونه ګڼل شوې ده. د Bitcoin Magazine پر مهال، بوترین له جد مک‌کالب سره د Ripple په شرکت کې دندې لپاره اړیکه ونیوله چې هغه ومنله. خو د دوی وړاندیز شوې دنده ناکامه شوه ځکه چې Ripple د بوترین لپاره د امریکا ویزه نه شوه برابرولی.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref>{{sfn|Russo|2020|p=35}} سربېره پر دې، هغه له ۲۰۱۶ څخه تر ۲۰۲۴ کال پورې د Ledger د اداري بورډ غړی و، چې یوه علمي مجله ده او د کریپټوکرنسۍ او بلاک‌چېن ټکنالوژۍ په اړه بشپړ اصلي څېړنیزې مقالې خپروي.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> === ایتیریم === بوترین د ایتیریم مخترع دی، چې د "غیرمتمرکز مایننګ شبکه او د سافټویر د پراختیا پلاتفورم په یو ځای کې" په توګه تشریح شوی، چې د نوو کریپټوکرنسۍ او پروګرامونو جوړولو ته اسانتیا برابروي چې په یوه ګډ بلاک‌چېن (د کریپټوګرافیک معاملاتو ثبت) کې شریک وي.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref name="aron2014">{{cite news|url=https://www.newscientist.com/article/mg22129553.700-bitcoin-how-its-core-technology-will-change-the-world.html#.UwkwZ16cNko|access-date=22 February 2014|work=[[New Scientist]]|title=Bitcoin: How its core technology will change the world|date=6 February 2014|first=Jacob|last=Aron|issue=2955|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222023511/http://www.newscientist.com/article/mg22129553.700-bitcoin-how-its-core-technology-will-change-the-world.html#.UwkwZ16cNko|archive-date=22 February 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref name="entrepreneur20210817">{{cite news|title=Founders' Fork: The Ethereum Architects Now Locked in Battle|url=https://www.entrepreneur.com/article/380431|last=Jain|first=Aman|work=Entrepreneur|date=17 August 2021|access-date=19 August 2021|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818211950/https://www.entrepreneur.com/article/380431}}</ref> بوترین په لومړي ځل د ایتیریم تشریح په یوه سپینه‌ پاڼه کې د ۲۰۱۳ کال په نومبر کې وکړ. هغه استدلال وکړ چې بیټ کوین د غوښتنلیک د پراختیا لپاره د سکرېپټ ژبې ته اړتیا لري. خو کله چې د موافقې ترلاسه کولو کې پاتې راغی، هغه د یوه نوي پلاتفورم د پراختیا وړاندیز وکړ چې یوه عمومي سکرېپټ ژبه ولري.<ref name="tapscott2016">{{cite book |last1=Tapscott |first1=Don |url=https://archive.org/details/blockchainrevolu0000taps |title=The Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin is Changing Money, Business, and the World |last2=Tapscott |first2=Alex |date=7 May 2016 |publisher=Portfolio |isbn=978-0-670-06997-2}}</ref>{{sfn|Leising|2020|pages=110}} د ایتیریم سپین ه‌پاڼه خپره شوه، او له دې نوي پروتوکول سره لیوالتیا د ۲۰۱۳ کال په وروستیو او د ۲۰۱۴ کال په لومړیو کې زیاته شوه. بوترین د ایتیریم عامه اعلان د شمالي امریکا د بیټ کوین کنفرانس کې په میامي کې د جنورۍ په ۲۶مه وکړ. بوترین یوه ۲۵ دقیقې وینا وړاندې کړه، چې د هرې موخې لپاره نړیوال کمپیوټر یې تشریح کړ چې په یوه غیرمتمرکز، بې‌اجازه شبکه کې فعالیت کوي، او په پای کې یې د ایتیریم احتمالي کارونې یادې کړې چې له کرنیزو بیمو څخه تر غیرمتمرکز تبادلو او  DAOs پورې رسېدې.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref>{{sfn|Leising|2020|p=129}}{{sfn|Leising|2020|p=313}} د ایتیریم پروژې په اړه، بوترین په ۲۰۲۰ کال کې وویل: "زه په رښتیا منندوی یم چې د داسې په زړه پورې او څو-رشته‌ییزې صنعتي ساحې کې د کار کولو فرصت لرم، چېرته چې زه د خپلو برخو په نوموتو کریپټوګرافانو، ریاضي‌پوهانو او اقتصادپوهانو سره د تعامل چانس لرم، د داسې سافټویر او وسایلو په جوړولو کې مرسته کوم چې لا له وړاندې د نړۍ په کچه په لسګونو زره خلکو اغېز کوي، او هره اونۍ په کمپیوټر ساینس، اقتصاد او فلسفه کې پر پرمختللو ستونزو کار کوم." خو، د ۲۰۱۸ کال په یوه مقاله کې چې ''New Yorker''  خپره کړې وه، د هغه پلار وړاندیز وکړ چې بوترین هڅه کوي د بلاک‌چېن نړۍ د "فلسفي پاچا" په توګه له تمرکز څخه ځان وساتي، ویې ویل: "هغه هڅه کوي خپل وخت په څېړنه متمرکز کړي. هغه ډېر خوشاله نه دی چې ټولنه دومره ډېر اهمیت ورته ورکړي. هغه غواړي ټولنه لا ډېره پیاوړې شي."<ref name="Stu">{{cite web|title=Alumni|url=https://www.abelardschool.org/students-testimonials|website=Abelard School|access-date=7 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928181928/https://www.abelardschool.org/students-testimonials|archive-date=28 September 2020|url-status=live}}</ref><ref name="paumgarten2">{{Cite magazine|url=https://newyorker.com/magazine/2018/10/22/the-prophets-of-cryptocurrency-survey-the-boom-and-bust|title=The Prophets of Cryptocurrency Survey the Boom and Bust|last=Paumgarten|first=Nick|date=15 October 2018|magazine=The New Yorker|archive-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109123640/https://newyorker.com/magazine/2018/10/22/the-prophets-of-cryptocurrency-survey-the-boom-and-bust|url-status=live}}</ref> بوترین څرګنده کړې چې هغه د غیرمتمرکزې پیسې د جوړولو هڅونې ته اړ شو ځکه چې د هغه د ''World of Warcraft'' کرکټر کمزوری کړل شو، په ځانګړي ډول د ۳.۱.۰ اپګریډ (patch) له لارې. هغه په خپل about.me ژوندلیک کې لیکلي:<blockquote>ما له ۲۰۰۷ څخه تر ۲۰۱۰ کال پورې په خوښۍ سره د ''World of Warcraft''  لوبه کوله، خو یوه ورځ Blizzard د زما د خوښې وارلاک د ''Siphon Life  ''جادو د زیان برخه لرې کړه. زه په ژړا ویده شوم، او په هماغه ورځ مې درک کړه چې متمرکز خدمتونه څه ډول وحشتونه راوړلی شي. ډېر ژر مې پرېکړه وکړه چې لوبه پرېږدم.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref></blockquote> === د پرانیستې سرچینې سافټویر === بوترین د پراختیاکوونکي په توګه نورو پرانیستو سرچینو پروژو ته هم ونډه ورکړې. هغه د کودي ولسن له خوا په DarkWallet  کې مرسته کړې، د بیټ کوین د پایتون کتابتونونو کې یې ونډه اخیستې او د Egora په نوم د کریپټوکرنسۍ د بازار موندنې سایټ کې یې هم برخه اخیستې ده.<ref name="finley20143">{{cite magazine|last=Finley|first=Klint|date=27 January 2014|title=Out in the open: Teenage hacker transforms web into one giant Bitcoin network|url=https://www.wired.com/2014/01/ethereum/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212142809/http://www.wired.com/wiredenterprise/2014/01/ethereum/|archive-date=12 February 2014|access-date=7 February 2014|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref name="melendez20142">{{cite web|date=10 February 2014|last=Melendez|first=Steven|title=Could this 20-Year-Old kid make Bitcoin obsolete?|url=http://www.fastcolabs.com/3026271/could-this-20-year-old-kid-make-bitcoin-obsolete|work=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|access-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301172232/http://www.fastcolabs.com/3026271/could-this-20-year-old-kid-make-bitcoin-obsolete|archive-date=1 March 2014|url-status=live}}</ref> === ایتیریوم روسیه === دا چې بوترین د ایتیریم د پروژې اقتصادي او سیاسي اهمیت د خپلې اصلي روسیې لپاره پېژندل، هغه د ۲۰۱۷ کال د جون په ۲مه د سنت پټرزبورګ د نړیوال اقتصادي فورم (SPIEF) پر مهال له ولسمشر ولادیمیر پوتین سره ولید. پوتین څرګنده کړه چې هغه "د دې نظر ملاتړ کوي چې له احتمالي روسي شریکانو سره اړیکې ټینګې شي."<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> === له ګلین ویل سره کار === بوترین د اقتصادپوه ګلین ویل سره وروسته له هغې اړیکه پیدا کړه چې د ویل د نوې شتمنۍ مالیې وړاندیز په اړه یې ټویټ وکړ. دواړو بیا د ''Liberation Through Radical Decentralization''  په نوم یو مانیفست ولیکه، چې پکې یې د بوترین د کریپټوکرنسۍ پر کار او د ویل د بازار پر بنسټ حل لارو ترمنځ ګډ ټکي روښانه کړل. د هارورډ د PhD زده‌کوونکې زوئي هیټزیګ سره په ګډه، دوی په ۲۰۱۹ کال کې یوه مقاله خپره کړه چې ''A Flexible Design for Funding Public Goods''  نومېده. دغه مقاله د عامه توکو د غوره برابرولو یوه طریقه وړاندې کوي، د مربع رایې ورکولو (quadratic voting) یوې نسخې په کارولو سره. تر ۲۰۲۲ کال د اګست پورې، د مربع تمویل له لارې له ۲۰ میلیونه ډالرو څخه ډېر د پرانیستې سرچینې سافټویر پروژو ته ورکړل شوي، په ځانګړي ډول د Gitcoin Grants له لارې.<ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|title=Results {{!}} IOI 2012|website=www.ioi2012.org|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084951/http://www.ioi2012.org/competition/results-2/|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> == سرچينې == avwrbh7nnuecrfiv3jq6qousmwno9nr 0 86027 371013 363504 2026-11-08T16:03:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 371013 wikitext text/x-wiki == ټولنیز (Social) مفهوم او تعریف == '''ټولنیز''' هغه اصطلاح ده چې د انسانانو ترمنځ اړیکو، تعاملاتو او د هغوی ګډ ژوند ته اشاره کوي. په علمي لحاظ، دا مفهوم په [[ټولنه]] کې د افرادو د یوځایوالي، د قوانینو منلو، او د کلتوري ارزښتونو د شریکولو پر بنسټ ولاړ دی. [[انسان]] یو ټولنیز موجود دی او نشي کولی د نورو له همکارۍ پرته خپلې مادي او معنوي اړتیاوې پوره کړي. === د ټولنیز ژوند بنسټونه === د ټولنیز ژوند د سمون لپاره لاندې عناصر مهم دي: * '''ټولنیز تعامل:''' هغه پروسه ده چې پکې دوه یا ډېر کسان یو له بل سره اړیکه نیسي. * '''ټولنیز بنسټونه:''' لکه [[کورنۍ]]، [[ښوونه او روزنه]] او دولت. * '''ټولنیز نورمونه:''' هغه اصول چې په یوه سیمه کې د منل شوي چلند ښکارندويي کوي. === په پښتو کلتور کې ټولنیزتوب === په پښتو ژبه او کلتور کې ټولنیز مفهوم له پخوانیو دودونو لکه [[جرګه]] او [[حشر]] سره مستقیم تړاو لري. دا دودونه ښيي چې پښتانه په خپل ټولنیز ژوند کې پر ډله ییز تصمیم او همکارۍ باور لري. === سرچینې === * [https://pa.azadiradio.com/ د ازادي راډیو - ټولنیزې خپرونې] * [https://web.archive.org/web/20260118220332/http://larawbar.net/ لاربر ویب پاڼه - کلتوري او ټولنیزې لیکنې] [[وېشنیزه:ټولنپوهنه]] [[وېشنیزه:ټولنه]] [[وېشنیزه:بشري حقونه]] oym6atlkf3ilwfkmub9p4jd47ir9tua 0 87180 371225 363616 2026-11-09T04:35:09Z Rahmankci9 39388 371225 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Shakhi Gate Kulachi District Dera Ismail Khan Pakistan شخی گیٹ کلاچی 8.jpg|بټنوک|Imserted photo]] '''کلاچي''' د خیبر پښتونخوا ايالت د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز او یو ښار دی. دا ښار په ۳۱°۵۵′۴۹″ شمالي عرض البلد او ۷۰°۲۷′۳۱″ ختیځ طول البلد کې، د بحر له کچې څخه د ۲۰۹ متره (۶۸۸ فټه) په لوړوالي کې موقعیت لري. کلاچی د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۵ کیلومتره لرې د سلیمان غره په دامان دره کې د ګومل سیند (چې په سیمه ایزه کچه ورته "لوني" یا "خوړه" ویل کېږي) پر غاړه پروت دی. دا ښار په یوه دېوال کې راګیر دی او ډیزاین یې په پلان شوي ډول شوی چې پکې څلور بازارونه د صلیب په بڼه جوړ شوي دي. د دې بازارونو مرکز ته "چوګله" (چوک) ویل کېږي. د ښار نفوس شاوخوا ۳۵،۰۰۰ دی چې زیاتره یې پښتانه او سرائیکي دي. دلته دوه ژبې، پښتو او سرائیکي (چې ځايي خلک ورته هندکو وايي، خو دا د پېښور له هندکو سره توپیر لري) ویل کېږي. {{مالومات |نوم='''کلاچي''' |انځور=Shakhi Gate Kulachi city.jpg |د انځور اړوند= د کلاچي شخي دروازه }} === تاریخ === دا ښار د حسین خان په نوم یوه کلاچی بلوڅ اباد کړی وو، چې په ډېره غازي خان کې یې له خپلې قبیلې سره اختلاف پیدا شوی و. هغه له خپلو ملاتړو سره دلته راغی او د ډېره نواب دا سیمه ورته ورکړه. وروسته د ګنډاپور قبیلې پر دې سیمې برید وکړ او کلاچي بلوڅان یې له خپلو کلیو وایستل. هغوی په دامان، تال دښته او کچي سیمو کې پناه واخیسته. انګریز لیکوالان هم د کلاچي څخه د سرائیکي ویونکو د ایستلو پخلی کوي. د ډېره اسماعیل خان د ګزیټیر (Gazetteer) له مخې، ګنډاپور یوه غریبه پاونده قبیله وه چې په رمو یې ګزاره کوله. هغوی د کندهار په ختیځو غرونو کې اوسېدل، خو کاکړو له هغه ځایه وایستل. تر څه مودې لالهاندۍ وروسته د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې د دولت خېلو مشر خان زمان هغوی په "روړي" کې مېشته کېدو ته وهڅول ترڅو د مروت قبیلې پر ضد ورسره مرسته وکړي. وروسته هغوی په لوني کې مېشته شول او ورو ورو یې د درېشک خېلو او بلوڅانو په ایستلو سره له "تکواړے" څخه د میانخېلو تر پولې پورې سیمه په خپله ولقه کې راوسته. امپیریل ګزیټیر آف انډیا (۱۶م ټوک، ۱۳مه پاڼه) کلاچی داسې بیانوي:<blockquote>"کلاچی ښار: د خیبر پښتونخوا د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز دی. دا ښار د لوني سیند پر شمالي غاړه د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۳ کلومیټره (۲۷ میله) لویدیځ کې پروت دی. په ۱۹۰۱ کال کې یې نفوس ۹،۱۲۵ و. دا د یوه منظم ښار پر ځای د شپاړلسو کلیو ټولګه وه. په ۱۸۶۷ کې دلته بلدیاتي نظام جوړ شو. پخوا یې د غره له وزیرو سره لویه سوداګري لرله."</blockquote>هربرټ ایډوارډز د کلاچي په اړه د خپل څپرکي په پای کې لیکي:<blockquote>"زه خپلو لوستونکو ته یادونه کوم چې کلاچي ته د تګ ضرورت نشته، مګر دا چې تاسو د دوو شیانو په لټه کې یئ: ډېر زړور سرتېري او خورا خواږه خټکي." </blockquote> === د ښار برخې (سېکټورونه) === د ښار بېلابېل محلات (برخې/کلي) د ګنډاپور قبیلې د ښاخونو په نومونو نومول شوي دي. په اوسني وخت کې کلاچي په لاندې محلو وېشل شوې ده: '''د کلا (دېوال) دننه محلې:''' * محله شخي * محله ابراهیم زۍ * محله حسین زۍ * محله یعقوب زۍ * محله موسی زۍ (شمالي) * محله موسی زۍ (جنوبي) * محله بړه خېل * محله جعفر زۍ * محله کمال خېل * محله خدر خېل * محله جتانو واله * محله عثمان خېل * محله نتو زۍ '''د کلا (دېوال) څخه بهر محلې:''' * محله رانه زۍ * محله زرني خېل * محله بهلول خېل * محله کھډ بستي (ښکته ښارګوټی) * محله وړه لوني یا قاسم اباد (دا محله قاسم خان اباده کړې وه، چې له خپلې کورنۍ سره د لوني کلي څخه د یوې خونړۍ جګړې وروسته دلته راغلی و؛ ځکه نو د ده نوي استوګنځي ته "وړه لوني" ویل کېږي). * محله هارون اباد (دا محله په ۱۹۸۰ لسیزه کې مولانا هارون صاحب بهلول خېل اباده کړه، چې د لوی صوفي میان باران لمسی وو). === دېوالونه او دروازې === د ښار دېوال د دې لپاره جوړ شوی و چې ښار د بریدګرو قبایلو لکه د محسودو او وزیرو له لوټمارانو څخه وساتي. د ښار دېوال ته "کوټ" ویل کېږي (چې د سیند په دره کې د کلا یا د کلا دېوال لپاره کارول کېدونکې عامه کلمه ده). دا دېوال شپږ دروازې لري چې ډېری یې په ښه حالت کې دي. دروازې د هغو محلو په نومونو نومول شوې چې پکې موقعیت لري (لکه شخي دروازه)، یا د نږدې کلي په نوم نومول شوې که چېرې د هغه کلي په لور پر تللې لار جوړې شوې وي (لکه مډئ دروازه). دا دروازې د ۱۹مې پېړۍ د مغولي او هندي معمارۍ غوره بېلګې دي. د شخي دروازې څخه په ساعتوار (clockwise) ډول، د شپږو دروازو نومونه په لاندې ډول دي: ۱. '''شخي دروازه''' ۲. '''مډی دروازه''' ۳. '''عثمان خېل دروازه''' ۴. '''جتانو واله دروازه''' ۵. '''میټھو دروازه''' ۶. '''مدے خان دروازه''' د ۱۹۰۸ کال یادښتونه نن هم د "رود کوهي" (سیلابي اوبه خور) د نظام لپاره د لارښود کتاب په څېر ګڼل کېږي. په هغو کلونو کې چې د رود کوهي بندونه سم کار کوي او بارانونه او سیلابونه په کافي اندازه وي، د ځمکې د ښې زرغونتیا له امله دا سیمه په ټوله ولسوالۍ (چې اوس د ډېره اسماعیل خان او ټانک دوه ولسوالۍ دي) کې د خوراکي غلو د تولید ترټولو لویه سرچینه وه. خو اوس د رود کوهي نظام د حکومتي بې غورۍ، سیاسي لاسوهنو او د صوبایي حکومت له خوا د بودیجې د نشتوالي له امله له منځه تللی دی. بلخوا، د ګومل زام ډیم (بند) پروژه چې په ۲۰۰۱ کال کې له نږدې څلوېښتو کلونو وروسته بیا پیل شوه او یوه چینايي کمپنۍ یې جوړوي، د دې سیمې او د هغې د مرکزي ښار اقتصادي بڼه به بدله کړي. === لاسي صنایع (کسبونه) === کلاچي د خپلو بېلابېلو هنري اثارو او لاسي صنایعو له امله ډېر مشهور دی. * '''کلاچي وال چاکو (چاقو):''' په "پورتا بازار" (لویدیځ بازار) کې هنرمندان په کوچنۍ کچه ښکلي او رنګین چاقوګان جوړوي. دا ښکلی هنر د سرپرستۍ د نشتوالي له امله د ورکېدو په حال کې دی. * '''لاسي صنایع:''' په دې سیمه کې د ملټاني انداز په څېر د لاسي صنایعو بېلابېل ډولونه جوړېږي. * '''ګنډلې شوې څپلۍ:''' دا څپلۍ چې په سیمه کې په "تېلي داره څپلۍ" مشهورې دي، د ځايي موچیانو له خوا جوړېږي او په خلکو کې ډېر محبوبیت لري. دا څپلۍ د دامان په پټیو کې د اوږده مزل لپاره خورا مناسبې دي. د کلکتې له سوداګرو څخه د جامو اخیستلو په کار کې د ایجنټانو په توګه یا پخپله د ټوکر د سوداګرو په توګه، هغوی ډېره ګټه ترلاسه کوله. د پيسو پور ورکولو او د ټوکر دا سوداګري د ۱۹۱۱-۱۲ په ژمي کې خپل اوج ته ورسېده، چې ویل کېږي په کلنۍ کچه پکې ۴۶ لاکه روپۍ لګول شوې وې. د لومړۍ نړيوالې جګړې، په بنګال کې د حاصلاتو کمښت، د کرنيزو محصولاتو د نرخونو راټيټېدلو، د پاونډه (کوچیانو) ناسم چلند، د سود لوړې کچې (په کال کې له ۷۵٪ څخه تر ۲۲۵٪ پورې)، عمومي تجارتي بحران او د آل انډیا نیشنل کانګرس فعالیتونو د ګنډاپور او پاونډه قبیلو د ټوکرانو د پلورلو (هکینګ) او سود خورۍ کاروبار له زوال سره مخ کړ. === د ولیانو ښار === کلاچي د بېلابېلو صوفي ولیانو د زیارتونو له امله مشهور دی. په دوی کې تر ټولو نامتو دا دي: د میان باران نیګه زیارت (په پښتو کې دادا نیکه یا معزز مشر ته ویل کېږي)، د مدے خان زیارت، د خیر شاه زیارت، د بخاري نيکه زیارت، د بهادر (باز دادا) زیارت، د حضرت سید کرم شاه (لکھ ختمونو وال) زیارت (چې له ۱۰۰،۰۰۰ څخه زیات ځلې یې قرآن کریم ختم کړی و)، د رضاو نیکه زیارت د جنډولی نيکه زیارت او د نور محمد (نوري دربار) زیارت. د دې زیارتونو ډېره برخه د کلاچي د کلا (دېوال) شاوخوا واقع دي. === هدیرې === کلاچي یو شمېر مشهورې هدیرې لري چې د دې سیمې تاریخ او د زغم کلتور انځوروي. د هدیرو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''بخاري صاحب هدیره''' (محله رانا زۍ) * '''کرم شاه هدیره''' (کلاچي - مډئ سړک) * '''لنډي شاه هدیره''' (محله حسین خېل) * '''رضاو صاحب هدیره''' (محله عثمان خېل) * '''د شهیدانو هدیره''' (د محله زرني خېل لویدیځ ته) * '''کاکړو هدیره''' (محله یعقوب زۍ) * '''جنډولي دادا هدیره''' (محله حسین زۍ) * '''ملا شکور هدیره''' (محله کھډ بستي) * '''کمال خېل هدیره''' (محله کمال خېل) *'''شاعران:''' *'''په پښتو شاعرۍ کې یې درې کتابونه لیکلي دي: "د مینې غېږ"، "د حسن لمن" او "مضراب".''' '''ډاکټر عنایت الله خان میان خېل: پښتو شاعر، چې "مالګین ټپونه" شعري ټولګه یې لیکلې ده. هغه یو مشهور پښتو انقلابي شاعر دی. سربېره پر دې، هغه یو خورا تکړه ډاکټر او یو ښه انسان دی.''' '''الله نواز افق: سرائیکي او اردو شاعر.''' * === '''دیني عالمان''' === '''فقیر نور محمد قادري (ارواښاد): د "عرفان" کتاب لیکوال، چې په انګلیسي ژبه هم ژباړل شوی دی.''' === '''لوبې''' === '''برېګېډیر عبدالحمید خان حمیدي: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالرشید جونیئر: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالوهاب خان: (د بیډمنټن او ټېبل ټېنس د ټول پاکستان د سیالیو تنظیموونکی)''' === '''د ښار راتلونکی''' === '''کلاچي یو وخت د سیمې د سوداګرۍ مرکز و، خو د نویو لارو د جوړېدو له امله دا ښار یو څه وروسته پاتې شوی دی. د خلکو لویه برخه نږدې ښار ډېره اسماعیل خان ته کډه شوې ده. اوس د خلکو هیلې د "ګومل ډیم" بشپړېدو ته دي، ترڅو د سیمې اقتصاد بیا راژوندی شي. که څه هم په سیمه کې سیاسي شعور زیات شوی، خو لا هم تعلیم یافته خلک له کلاچي څخه بهر مېشته دي او سیمه د نوي بدلون په تمه ده.''' * 6y1s1h59obj76rcdhi3k1dbb9lvqn16 3 87881 371227 2026-11-09T08:18:38Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 371227 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Shafiqullah Mashaal}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۹ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۱۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) nzxyoko8c19qzkknuykizxpa67el86d