ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې يان ژيژکا 0 14131 371238 341223 2026-11-10T10:58:46Z Skot 33709 Higher resolution version of images #NKCR 371238 wikitext text/x-wiki [[File:Jan Žižka – Jan Vilímek – České album.jpg|250px|thumb|left|یان ژیژکا]] [[File:Mikoláš Aleš - Jan Žižka z Kalicha (Žižka a polní bratrstva husitská v československém umění, 1924).jpg|250px|thumb|left|یان ژیژکا]] [[File:Tarasnice.jpg|250px|thumb|left|د مخالفینو د ځواکونو ټوپک]] '''یان ژیژکا''' ([[چیکی ژبه|په چیکی کې]]:'''Jan Žižka z Trocnova a Kalicha''') (زېږېدنه:۱۳۶۰ مړینه:۱۴۲۴ ) د چېک یو مشهور پوځی سالار او زمیندار وو چی د [[یان هوس]] تر وفات وروسته د مذهبی انقلاب لارښود شو. ==ژوند== یان ژیژکا په ۱۳۶۰ کال کې د چېک د شاهی هېواد په سهیل کې د ټروڅنوف په ښار کې زېږېدلی ؤ. کله چی یان ژیژکا ماشوم وو نو د یوې پښې (یو تصادف) په سبب یی سترگه له لاسه ورکړی. هغه د ۱۴۰۱ کال څخه د پوانډ د پاچا په خدمت کې وو. يان ژيژکا په ۱۴۱۴ کال کې پراگ ته راستون شو او په [[پراگ]] کې د پاچا واتسلاف ۴ نوکر شو. په دی وخت په پراگ کې یان هوس وعظ کاوه او یان ژیژکا د [[یان هوس]] خطبې سره دېړه مینه لرله. د یان هوس تر وژنې وروسته د مذهبی انقلاب لارښود شو. یان ژیژکا د غریبو د خلکو په مرسته لوی پوځ جوړ کړ او په ۱۴۱۹ کال کې د هغه پوځ د [[پراگ]] څخه [[پلزن]] ته ولاړ او د نکمیږ حصار ته نژدې د[[پلزن]] ښار ته نژدې یی لوی کاتولیکی پوځ ته ماته ورکړه. يان ژیژکا له دغه بری څخه استقاده وکړه او د کاتولیک درې کلاوی یی هم ویجاړې کړې. یان ژیژکا د چېک د هېواد په سهیل کې لوی پوځی اډه جوړه کړه چی د ټابور (لښگرگاه) په نوم یادېده. د ټابور ښار د مخالفینو مرکز شو او غریب خلک د چېک د هېواد د بیلو بیلو سیمو څخه ټابور ته ورتلل او د مخالفینو د ځواکونو سره یوځای کېدل. هر څوک چې به ټابور ته ورتلل نو خپل مال یی کششیانو ته ورکاوه او د مقدس عسکر به شو. کشیشانو ټول مال په عادلانه ډول تقسیماوه. د مخالفینو عسکرانو د ټابور په ښار کې د کرهڼو د وسایلو څخه وسلې جوړولی. ==د سوډومېږ جگړه== په ۱۴۲۰ کال کې د پلزن تر جگړې وروسته یان ژیژکا د عسکرانو سره ټابور ته ولاړ مگر چېکی پاچا واتسلاف څلورم نوی اردو راټول کړ. دغه نوی کاتولیکی اردو د یان ژیژکا د پوځ تعقیبول پېل کړل. یان ژیژکا یوازې ۴۰۰ عسکران درلودل او په اردو کې ماشومان، ښځې او کششیان ول او کاتولیکی اردو تقریبًا ۲۰۰۰ عسکران لرل. د مخالفینو ځواکونه د سوډومېږ کلی ته ورسېدل په دی سیمو کې یوه جبه او جهیل پروت دی. د مخالفینو جنگیالان د جبې او جهیل په منځ کې جنکی واگونونه جوړ کړل. کله چې کاتولیکی شوالیې د سوډومېږ کلی ته ورسېدل نو د مخالفینو پر جنگیالانو یی برید وکړ مگر زره پوښ لرونکی شوالیې نسوای کولای په جبې کې حرکت وکړي. د مخالفینو چنگیالانو شوالیې په جپلو لاس جوړکړو ابتدایی وسلو په مرسته ووژل. په دی جگړې کې ۲۰۰۰ شوالیې ووژل شول. ==د ویټکوف جگړه== په ۱۴۲۰ کال کې پاپ صلیبی جگړه علان کړه او لوی اردو یی جوړ کړ. پاپ غوښتل د پراگ پلازمېنه ونیسی او د مخالفینو پوځ ته ماته ورکړي. د صلیبی اردو قوماندان زیکموند لوکسنبورگ شو. کله چې د پاپ خبر ژیژکا ته ورسېده نو د مخالفینو پوځ یی ټول کړ او [[پراگ]] ته ولاړ. کله چې یان ژیژکا [[پراگ]] ته ورسېده نو د ویټکوف پر غړه یی حصار جوړ کړ. تر څو ورځونو وروسته صلیبی اردو پراگ ته نژدې ورسېد. صلیبی عسکرانو غوښتل پراگ محاصره کړي. مگر د ژیژکا عسکرانو پر صلیبی عسکرانو د غشو او تېږو په مرسته برید وکړل. تقریبًا ۱۰۰۰ صلیبی عسکرو ووژل شول. صلیبی اردو نسوای کولای پراک محاصره وکړي او مجبور شول چې د چېک د هېواد څخه تښته وکړي. په ۱۴۲۱ کال کې یان ژیژکا د رابی کلا ونیول مگر په دی جگړې کې یی دویمه سترگه له لاسه ورکړه او ړند شو. ==د کوټنا هورا جگړه== په ۱۴۲۱ کال کې پاپ نوی صلیبی اردو د چېک پاچایی ته ولېږل د صلیبی ځواکونو قوماندانان زیکمونډ لوکسنبورگ او فیلیپو سکولاری ول. په دی جگړې کې صلیبی اردو د یان ژیژکا پوځ محاصره وکړه مگر ترڅو ورځی وروسته یان ژیژکا محاصره ماته وکړه او صلیبی اردو د یان ژیژکا لخوا ماته وخورله. او صلیبی اردو مجبور شو چې د چېک پاچایی څخه بیا تښته وکړي. ==د مالېشوف جگړه== دغه جگړه په ۱۴۲۴ کال کې د مالېشوف پر کلا نژدې پېل شوه او د یان ژیژکا وروستی جگړه وه. په دی جگړې کې د پراگ کاتولیکی اردو د یان ژیژکا د جنگیالانو لخوا ماته وخورله. کاتولیکی اردو د یان ژیژکا پر پوځ برید وکړ. مگر یان ژیژکا په مالېشوف شاتگ وکړ او پر غونډۍ باندی یی مرکز جوړ کړ. کله چی کاتولیکی اردو غونډۍ ته ورسېد نو مخالفینو جنگیالانو د کاتولیک پر لرونکییانو د تېږو او توپونو په مرسته برید وکړل. په دی جگړې کی ۱۲۰۰ کاتولیکی عسکران ووژل شول. ==د یان ژیژکا وفات== یان ژیژکا په ۱۴۲۴ کال کې د پږیبیسلاف په شار کې مړ شو. یان ژیژکا عظیم پوځی سالار ؤ او اردو یی هېڅ وخت ماته و نه خورله. == انځورتون == <gallery perrow ="5"> File:Ferdinand Hetteš – Porážka železných pánů u Sudoměře dne 25. března 1420.jpg|د سوډومېږ جگړه File:Adolf Liebscher - Bitva na vrchu Vítkově 14. července 1420 (Historie českého národa v obrazech, obr. 044) retouched.jpg|د ویټکوف جگړه File:Josef Mathauser - Žižka před Kutnou Horou (Historie českého národa v obrazech, obr. 047) retouched.jpg|د کوټنا هورا جگړه File:Kalich.jpg|د مخالفینو نښان File:Žižka Jan-Coat of Arms.png|د یان ژیژکا نښان <gallery perrow ="6"> </gallery> ==سرچینې== * یان ژیژکا [http://cs.wikipedia.org/wiki/Jan_%C5%BDi%C5%BEka]* *[http://www.husitstvi.cz/ro2.php] [[وېشنيزه:چېکي پوځي افسران]] kmaaouz4z9sbpt4r17h8odtf2u6ng59 د پوستکي د رنګ پر بنسټ توپيري چلند 0 57995 371233 368172 2026-11-09T19:49:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261109sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371233 wikitext text/x-wiki د پوستکی د رنګ پر اساس تبعيضي چلند چې د رنګ پالنې يا شيډوايزم په نوم هم پېژندل کېږی، د تعصب ( توپيري چلند) يو ډول دی چې تر مخې يې له هغو خلکو سره بدل چلند کېږي، څوک چې ځانګړي قومي يا توکمي ورته والي لري، دا چلند د هغو ټولنيزو مفاهيمو بر بنسټ کېږي چې د بدن د پوستکې له رنګ سره تړاو لري.<ref name="ssrn.com">{{cite journal|last1=Jones|first1=Trina|year=2001|title=Shades of Brown: The Law of Skin Color|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=dlj|journal=Duke Law Journal|volume=49|issue=1487|doi=10.2139/ssrn.233850}}</ref> په امريکا او اروپا کې د څېړنو پر مهال داسې پراخ شواهد تر لاسه شوي چې، په جرمي عدالت، سوداګرۍ، اقتصاد، هستوګنې، روغتياپالنې، رسنيو او سياست کې د پوستکي د رنګ پر بنسټ توپيري چلند رامنځته شوی دی. د رنګ پالنې په اصطلاح کې د پوستکې هر رنګ شامل دی، خو د رنګ پر اساس توپيري چلند له هغو خلکو سره شوی، چې له سرغړوونکي څخه زيات تور رنګ لري. هغه انسانان چې د پوستکي رنګ يې تور دی، د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې له توپيري چلند سره زيات مخامخ دي. د دې لپاره چې له کم تعصب او توکميز تروريزم سره مخامخ شي، ځينې خلک په خپل مخ سپينوونکي کريم وهي. د روغتيا نړيوال سازمان خبرداری ورکوي چې قصداً د سيماب لرونکې مالګې ګډول (چې د ملانين د توليد مخه نيسي) او د هايدروکوکينون کيمياوي مواد او په پرله پسې ډول د دې زيان لرونکو توکو په اړه له شته قوانينو څخه د جوړوونکو او برابروونکو تېښته د عامو خلکو روغتيا ته سخت زيان رسوي. کلوبتازول پروپيونات د اندېښنې وړ يو بل ډول مواد دی. <ref name="WHO2019">{{cite report|year=2019|title=Preventing Disease Through Healthy Environments: Mercury in Skin Lightening Products|publisher=[[World Health Organization]] Department of Public Health, Environmental and Social Determinants of Health|id=WHO/CED/PHE/EPE/19.13|url=https://www.who.int/publications-detail-redirect/WHO-CED-PHE-EPE-19.13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613223122/https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1262414/retrieve|archive-date=2020-06-13|url-status=live}}</ref><ref name="BackhausOkunmwendia">{{cite web|surname=Backhaus|given=Anne|surname2=Okunmwendia|given2=Ella|title=Skin Bleaching in Ghana: "When You Are Light-Skinned, You Earn More"|department=Global Societies|website=[[Spiegel International]]|publisher=[[Der Spiegel (news website)|Der Spiegel]]|date=2020-06-16|url=https://www.spiegel.de/international/world/skin-bleaching-in-ghana-when-you-are-light-skinned-you-earn-more-a-3a46c628-23b2-4d05-9d32-6cb6deeb4a5a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001234949/https://www.spiegel.de/international/world/skin-bleaching-in-ghana-when-you-are-light-skinned-you-earn-more-a-3a46c628-23b2-4d05-9d32-6cb6deeb4a5a-amp|archive-date=2020-10-01}}</ref><ref name="GbetohAmyot">{{cite journal|surname=Gbetoh|pages=403–410|oclc=1137329629|hdl=1866/19006|bibcode=2016ER....150..403G|pmid=27372064|doi=10.1016/j.envres.2016.06.030|issn=0013-9351|volume=150|given=Mètogbé Honoré|journal=[[Environmental Research]]|date=October 2016|title=Mercury, hydroquinone and clobetasol propionate in skin lightening products in West Africa and Canada|author-link2=scholar:Marc Amyot|given2=Marc|surname2=Amyot|author-link=scholar:Mètogbé Honoré Gbetoh|hdl-access=free}}</ref> == په ټوله نړې کې == د څېړنو د پايلو ګڼو ارزونو موندلې  ده چې د شمالي امريکا او اروپا د مزدورانو په بازارونو کې د مزدورانو د ګومارلو پر مهال قومي او توکميز توپيري چلند شوی دی. په ۲۰۱۶ ز کال کې د دري څلويښت بېلا بېلو څېړنو په تر سره کولو سره د ۷۳۸ لیکنيزو ازموينو د پايلو ارزونه، چې د ۱۹۹۰ز او ۲۰۱۵ ز کلونو تر منځ د OECD په هېوادونو کې شوې وې ، وښودله چې په شمالي امریکا او اروپا کې د مزدورانو د ټاکنې  پر مهال په پراخه کچه توکميز توپيري چلند شوی دی. د لږه کيو نوماندان بايد تر هغه پنځوس سلنه زياتې عرض پاڼې واستوي، څومره چې اکثريت استوي، تر څو لږه  کي د مرکې لپاره راوغوښتل شي. په متحده ايالاتو کې وروستیو څېړنو ښودلې چې ډېر ځله د رنګ په اړوند د افريقاي الاصله امریکايي ټولنيزه –اقتصادي او د روغتيا په برخه کې نابرابري د سپين پوستکو او افريقايي الاصل امريکاي تر منځ له نابرابرۍ سره يا خو برابره وي، يا له هغې څخه هم زیاته وي. <ref name=":7">{{Cite journal|first=Judith|last=Rich|title=What Do Field Experiments of Discrimination in Markets Tell Us? A Meta Analysis of Studies Conducted Since 2000|journal=IZA Discussion Paper No. 8584|date=November 2014|ssrn=2517887}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Zschirnt|doi=10.1080/1369183X.2015.1133279|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104035433/https://www.econstor.eu/bitstream/10419/142176/1/Zschirnt%20Ruedin%202016%20Meta%20Pre-Print.pdf|access-date=2018-05-16|s2cid=10261744|hdl=10419/142176|url=https://www.econstor.eu/bitstream/10419/142176/1/Zschirnt%20Ruedin%202016%20Meta%20Pre-Print.pdf|pages=1115–1134|first1=Eva|issue=7|volume=42|journal=Journal of Ethnic and Migration Studies|title=Ethnic discrimination in hiring decisions: a meta-analysis of correspondence tests 1990–2015|date=2016-05-27|first2=Didier|last2=Ruedin|url-status=dead}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|title=Field Experiments of Discrimination in the Market Place|doi=10.1111/1468-0297.00080|author1=P. A. Riach|author2=J. Rich|journal=The Economic Journal|volume=112|issue=483|pages=F480–F518|date=November 2002|s2cid=19024888|url=http://s3.amazonaws.com/fieldexperiments-papers2/papers/00328.pdf}}</ref><ref name="Monk 396–444">{{Cite journal|last=Monk|first=Ellis P.|s2cid=10357627|date=2015-09-01|title=The Cost of Color: Skin Color, Discrimination, and Health among African-Americans|url=https://archive.org/details/american-journal-of-sociology_2015-09_121_2/page/396|journal=American Journal of Sociology|volume=121|issue=2|pages=396–444|doi=10.1086/682162|pmid=26594713}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Monk|first=Ellis P.|date=2014-06-01|title=Skin Tone Stratification among Black Americans, 2001–2003|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2014-06_92_4/page/1313|journal=Social Forces|volume=92|issue=4|pages=1313–1337|doi=10.1093/sf/sou007|s2cid=145107271}}</ref> == اسيا == په ختيځه، سويلي او سویل ختيځه اسيا کې سپين پوستکي ته ترجيح ورکول کېږي، په ځانګړي ډول د چين، سويلي کوريا، تايوان، هانګ کانګن، ويتنام، هندوستان، پاکستان، بنګله ديش، فلپين، اندونيزيا، تايلينډ او جاپان په څېر هېوادونو کې.<ref name="Skin Deep: Dying to be White">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|title=Skin Deep: Dying to be White|date=2002-05-15|publisher=CNN|access-date=2010-09-08|archive-date=2010-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408132814/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|url-status=dead}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last1=P.H.|first1=Li, Eric|last2=Jeong|first2=Min, Hyun|last3=W.|first3=Belk, Russell|date=2008-01-01|title=Skin Lightening and Beauty in Four Asian Cultures|url=http://www.acrwebsite.org/volumes/13415/volumes/v35/NA-35|journal=NA - Advances in Consumer Research|volume=35|access-date=2016-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001443/http://www.acrwebsite.org/volumes/13415/volumes/v35/NA-35|archive-date=2019-06-18|url-status=dead|archivedate=2019-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190618001443/http://www.acrwebsite.org/volumes/13415/volumes/v35/NA-35}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/politics/feminism/2016/01/dark-what-behind-india-s-obsession-skin-whitening|title=In the dark: what is behind India's obsession with skin whitening?|access-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001507/https://www.newstatesman.com/politics/feminism/2016/01/dark-what-behind-india-s-obsession-skin-whitening|archive-date=2019-06-18|url-status=dead}}</ref><ref name="newyorker">{{cite magazine|last=Purnell|first=Newley|url=http://www.newyorker.com/online/blogs/currency/2013/11/images-spark-racism-debate-in-thailand.html|title=Images Spark Racism Debate in Thailand|magazine=The New Yorker|date=2013-10-31|access-date=2021-03-26}}</ref> د پوستکي د رنګ د سپېنېدو تاریخ لرغونو زمانو ته رسېږي. په لرغونو لړيو کې، په هغه چاپېريال کې چېرته چې لمر تېز و او د انسان بدن سپېن پاتې کېده، د دې مطلب شتمني او قدرمني وه، ځکه دې خلکو کولای شول، هغه مهال په کور کې و اوسېږي، کله چې بايد مزدور بهر کار وکړي، په  لرغونې اسيايي کلتور کې همدا راز سپين پوستکي ته د ښځو د ښکلا په سترګه کتل کېدل. د Gojoseon له زمانې څخه «شين» ته ورته سپين پوستکي ته په کوريا کې د غوره پوستکي په توګه کتل کېږي. د جاپان د ايډو پړاو راهيسې لیدل شوي دي چې ښځو به خپل مخونه د خپلې اخلاقي دندې په توګه د وريژو په پوډرو سپينول. چينايي مېرمنو د شیدو په څېر سپين رنګ ته ارزښت ورکاوه او په دې برخه کې به يې ميده شوي ملغلرې تېرولې. په هانګ کانګ، ماليزيا، فلپين او سويلي کوريا کې د تر سره شوې ټولپوښتنې پر بنسټ معلومه شوې ده چې، په هرو لسو مېرمنو کې څلور يې له سپينوونکو کرېمو ګټه پورته کوي. په ډېرو اسيايي کلتورونو کې رنګ پالنه کوچنيانو ته د افسانو په توګه ورزده کېږي، لکه چې د ګريم خيالي کېسو کې د سپين پوستکي د شهزادګۍ يا پېغلې يادونه کېږي. د اسيايي افسانو اتلان په ځانګړي ډول عادلان وي چې زهد، خلوص او ښه والی انځوروي. روښانه رنګ، له ښځینه ښکلا، توکميزې برترۍ او ځواک سره برابر دی او پر واده، دنده، حيثيت او عايد باندې ژور اغېز لري. <ref>{{cite web|url=http://www.pri.org/stories/2009-03-30/skin-whitening-big-business-asia|title=Skin whitening big business in Asia|date=30 March 2009|publisher=Public Radio International|access-date=18 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001509/https://www.pri.org/stories/2009-03-30/skin-whitening-big-business-asia|archive-date=18 June 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="Verma2011">{{cite journal|author=Verma, Harsh|title=Skin 'fairness'-Culturally Embedded Meaning and Branding Implications|journal=Global Business Review|volume=12|issue=2|year=2011|pages=193–211|doi=10.1177/097215091101200202|s2cid=145725139}}</ref> نړيواله شوې ختيځه اسيا کې اوس هم دا توپيري چلند شته، خو د لویدیځې غوره کړای شوې ښکلا او رسنيو تر اغېز لاندې دي، کوم چې سپينوالی له نوې او ښاري شتمنۍ او بريا سره تړي.<ref>{{Cite book|title=Framing the Bride: Globalizing Beauty and Romance in Taiwan's Bridal Industry|url=https://archive.org/details/framingbrideglob0000adri|last=Adrian|first=Bonnie|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=978-0-520-23833-6|pages=[https://archive.org/details/framingbrideglob0000adri/page/147 147]–179}}</ref> ==== چين او جاپان ==== هيروشي واګاتسوما په Daedalus کې ليکي چې:  جاپاني دودونو له اوږدې مودې راهيسې د پوستکي رنګ له نورو فزيکي ځانګړتياوو سره تړلی دی، کوم چې د معنوي پاکوالي يا اصليت د درجې څرګندونه کوي. <ref name=":10">{{Cite journal|last=Wagatsuma|first=Hiroshi|year=1967|title=The Social Perception of Skin Color in Japan|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_spring-1967_96_2/page/407|journal=Daedalus|volume=96|issue=2|pages=407–443}}</ref> دا پوهاند د يوه لرغوني جاپاني متل يادونه کوي: «سپين پوستکی اووه نېمګړتياوې جبرانوي». په ځانګړي ډول د يوې مېرمنې سپين پوستکی نورو خلکو ته اجازه ورکوي چې د هغې په نورو مهمو بدني ځانګړتياوو سترګې پټې کړي. د پوستکي رنګ اوس هم په زړه راښکنې، ټولنيز اقتصادي حيثيت او وړتياوو کې اغېز لري. <ref name=":10" /> په لويدیځه څنډه کې خلکو له اوږدې مودې راهيسې ختيځ اسيايان، په ځاګړي ډول چينايان او جاپانيان ژېړ بولي، خو جاپانيان او چينيان ډېر کم وخت خپل پوستکی په دې ډول تشرېح کوي. جاپانيانو په عمومي توګه د شيرو-يعنې سپين- لفظ کارولی دی، تر څو په ټولنه کې د پوستکې زيات روښانه سيوری وښيي. له ۷۱۰ ز څخه تر ۷۹۳ ز کال پورې د جاپان د نارا پړاو درباري مېرمنو، په خپل مخ سپينوونکي پورډر وهل او غمبوري به یې سره ګلابي کول.  له ۷۹۴ ز څخه تر ۱۱۸۶ز کال پورې ډېرو غوښنو ښځو ته په انځورګرۍ او لیکنو کې د سپين پوستو په توګه اشاره شوې ده، د بېلګې په ډول: په ادبي لیکنو کې د ليډي مورساکي له خوا لیکل شوی د ګينجي داستان (د ۱۰۰۰-۱۰۱۲ز کې لیکل شوې) د پام وړ دی.<ref name=":10" /> ==== ماليزيا ==== د يوې ټولپوښتنې په پايله کې دا معلومه شوې چې په څلورو کې درې ماليزيايي نران فکر کوي، که چېرې د دوی مېرمنو روښانه پوستکی درلود، زياتې په زړه پورې به وې.<ref name="Skin Deep: Dying to be White2">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|title=Skin Deep: Dying to be White|date=2002-05-15|publisher=CNN|access-date=2010-09-08|archive-date=2010-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408132814/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|url-status=dead}}</ref> د ماليزيا په څېر په ځينو سويلي اسيايي هېوادونو کې، عامه غوره ښکلا «اروپايي-اسيايي بڼه» ده چې، په سيمه ييزه کچه په ماليزيا کې د «پان-اسيايي بڼې» په نوم پېژندل کېږي، د ښکلا همدا غوره والی، له سپين پوستکي څخه راپورته شوی دی چې اروپايي اسيايي، په عمومي توګه غوره بولي چې په طبيعي ډول همدا بڼه ولري. د اعلانونو په تختو او تلويزيونونو د پان-اسيايي څېرو په پراخه کچه ښودل، په هېواد کې يوه جنجالي موضوع ده. دا موضوع هغه مهال لا پسې خپره شوې وه، کله چې په ۲۰۰۹ ز کال کې يوه ماليزيايي سياسي مشر زين الدين مايدين د پان-اسيايي څېرو د ښودلو د کمولو غوښتنه وکړه او ادعا يې وکړه چې، دې څېرو د اعلانونو په تختو او تلويزیون واکمنې پيدا کړی، هغه وړانديز وکړ چې د دې پر ځای دې ملايي، چينايي او هندي څېرې په سيمه ييزو تلويزيونونو وښودل شي. سره له دې چې دا موضوع د هغو ماليزيايانو لپاره د کړکېچ لامل ګرځېدلې، څوک چې ګډ اسيايان (مالايان، چينايان يا هنديان) او د هغو لپاره چې اروپايي الاصله دي، څوک چې د سپين پوستکي په څېر ځانګړتيا لري. په صنعت کې ځينو پوهانو ويلي چې، د پان-اسيايي څېرو کارول، د دې لپاره دي چې د ماليزيايي توکميز تنوع څرګندونه وکړي. شونې ده چې د ګډې بڼې له امله، مختلف توکميز نفوس ته د يو توليد د ترويج لپاره وکارول شي، چې په ۱۹۹۳ ز کال کې د اطلاعاتو وزير هم دا وړانديز کړی و. <ref>{{cite web|title=Miss Universe Malaysia pageant contestants 'look too western'|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1053286/miss-universe-malaysia-pageant-contestants-look-too-western}}</ref><ref>{{cite web|title=Malaysian ads move triggers industry row|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2007-02/09/content_805345.htm}}</ref><ref>{{cite book|last=Kemper|first=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QqIzh1StFiwC&pg=PA153|title=Buying and Believing: Sri Lankan Advertising and Consumers in a Transnational World|date=1 May 2001|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226430409|page=153}}</ref> ==== هندوستان ==== په هندوستان کې د رنګ پالنې ښوونه د ملت له مفهوم څخه روښانه ده. د هند پرنيمه لويه وچه د مغولو، شمالي او اروپايي استعماري حکومتونو د اوسني سپين رنګ او ځواک د واکمني تر منځ پر اړيکو اغېز کړی. ګڼې مطالعې دې پايلې ته رسېدلي دي چې، په هند کې د سپین رنګ غوره والی، په تاريخي لحاظ هم د هند د ډلو له نظام او هم د ايراني، مغولي او اروپايي ځواکونو له حکومت سره تړلی دی. د هندويزم اغېز هم بايد په نظر کې ونيول شي. د هندوانو ټولنيزې لړۍ په دې ټينګار کړی، هغه څوک چې په لوړې طبقې پورې اړه لري، زیاتره یې د پوستکي سپين رنګ لري او د هغو په پرتله چې د ټيټې طبقې اړوند وي. په همدې بنسټ، دوی په ټولنه کې په ګټور ډول ځای پر ځای شوي دي. <ref>{{Cite journal|last=Shankar|first=Ravi|date=2007|title=Fair Skin in South Asia: an obsession?|url=http://jpad.com.pk/index.php/jpad/article/viewFile/695/668|journal=Journal of Pakistan Association of Dermatologists|volume=17|pages=100–104}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mishra|first=Neha|title=India and Colorism: The Finer Nuances|url=https://openscholarship.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1553&context=law_globalstudies|journal=Washington University Global Studies Law Review|volume=14}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Thappa|title=Skin color matters in India|url=https://www.pigmentinternational.com/article.asp?issn=2349-5847;year=2014;volume=1;issue=1;spage=2;epage=4;aulast=Thappa|access-date=2021-10-15|journal=Pigment International|year=2014|volume=1|page=2|doi=10.4103/2349-5847.135419|s2cid=178991050|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328104046/https://www.pigmentinternational.com/article.asp?issn=2349-5847;year=2014;volume=1;issue=1;spage=2;epage=4;aulast=Thappa|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jayawardene|first=Sureshi|date=December 2016|title=Racialized Casteism: Exposing the Relationship Between Race, Caste, and Colorism Through the Experiences of Africana People in India and Sri Lanka|url=https://www.jstor.org/stable/44508183|journal=Journal of African-American Studies|volume=20|issue=3/4|pages=323–345|doi=10.1007/s12111-016-9333-5|jstor=44508183|s2cid=152002116}}</ref><ref>Savita Malik, The Domination of Fair Skin: Skin Whitening, Indian Women and Public Health, San Francisco State University Department of Health Education (2007).</ref> == سرچينې == 6gin4qq04zjkr1e26iw8ubmot7crh4v د کارولین دوره 0 61708 371230 367559 2026-11-09T18:34:22Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261109sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371230 wikitext text/x-wiki د کارولین دوره د انګلیس او سکاټلینډ په تاریخ کې هغې دورې ته اشاره کوي چې د لومړي چارلس (۱۶۲۵-۱۶۴۹) د ۲۴ کلنې واکمنۍ په پار نومول شوې ده. دا اصطلاح له Carolus، په لاتیني کې له Charles نه اخیستل شوې ده. د کارولین دوره د جاکوبین له دورې وروسته، د چارلس د پلار لومړي جیمز (۱۶۰۳- ۱۶۲۵) د واکمنۍ پرمهال، د انګلیس کورنۍ جګړې (۱۶۴۲-۱۶۵۱) کې ښکېله وه او تر ۱۶۶۰ پورې د انګلیس د موقتي دورې تر بیا پیلېدو پورې تعقیب شوه. <ref>{{cite book|last1=Hirsch|first1=Edward|title=A Poet's Glossary|url=https://archive.org/details/poetsglossary0000hirs|page=[https://archive.org/details/poetsglossary0000hirs/page/93 93]|language=en|date=2014|isbn=9780547737461}}</ref><ref>[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198606789.001.0001/acref-9780198606789-e-849 Oxford Reference] retrieved 20 February 2020.</ref> د کارولین دوره د پاچا او د هغه د ملاتړو تر منځ د مخ په زیاتیدونکي مذهبي، سیاسي او ټولنیزو اختلافاتو تر اغېزې لاندې، د شاهي ګوند په نوم، او د پارلماني اپوزیسیون چې د چارلس د واکمنۍ د ځانګړو اړخونو په غبرګون کې رامنځته شوې وه، واکمنه وه. په داسې حال کې چې د اروپا په براعظم کې دېرش کلنه جګړه روانه وه، بریټانیا یوه نارامه سوله درلوده، چې د پاچا او د پارلمان د پلویانو ترمنځ کورنۍ شخړې نوره هم نارامه کړه. د پاچا او پارلمان د واکمنې ټولنې تر منځ د اختلاف سره سره، په هنرونو او علومو کې پرمختګونه رامنځته شوو. دا دوره د ۱۶۲۹ او ۱۶۳۶ کلونو ترمنځ په شمالي امریکا کې د استعمار شاهده هم وه، چې په کارولینا، میریلینډ، کنیکټیکټ او روډ ټاپو کې یې د نویو مستعمراتو بنسټ کېښود. په ویرجینیا، میساچوسټس او نیوفونډلینډ کې د مستعمراتو پراختیا لا هم دوام درلود. په میساچوسټس کې، د ۱۶۳۷ Pequot جګړه د نوي انګلستان د مېشتو خلکو او د امریکا د اصلي خلکو ترمنځ لومړۍ لویه وسله واله جګړه وه. == شاعري == کارولین دوره د پر اس سپرو (شوالیه) شاعرانو (د توماس کاریو، ریچارډ لولیس، او جان سکلینګ په ګډون) او د ماورا‌‌ء الطبیعه شاعرانو (د جورج هربرټ، هنري وان، کاترین فیلیپس په ګډون) د ودې شاهده وه، دې خوځښتونو د جان ډون، رابرټ هیریک او جان ملټن په څیر شخصیتونه رامنځته کړل.<ref>Tim Wilks, "Art, Architecture and Politics" in Barry Coward, ed. ''A Companion to Stuart Britain'' (2008) pp. 187–213.</ref><ref>Patrick Collinson, ''The Birthpangs of Protestant England: Religious and Cultural Change in the Sixteenth and Seventeenth Centuries'' (1988).</ref><ref>Edward Chaney, ed. ''The evolution of English collecting: receptions of Italian art in the Tudor and Stuart periods'' (2004).</ref><ref>Thomas N. Corns, "The Poetry of the Caroline Court." ''Proceedings-British Academy'' Vol. 97. (1998) pp. 51–73. [https://www.thebritishacademy.ac.uk/pubs/proc/files/97p051.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303035534/https://www.thebritishacademy.ac.uk/pubs/proc/files/97p051.pdf |date=2020-03-03 }}</ref> شوالیه شعر د موضوع له پلوه له دودیزو شعرونو سره توپیر لري. د مذهب، فلسفې او هنرونو په څیر مسایلو د بیانولو پر ځای، د شوالیه شعر موخه دا ده چې خوښۍ او جشنونه د مخکینیو شاعرانو په پرتله خورا ښه بیان کړي. شوالیه وو د ډېریو اثارو تمثیلي او کلاسیکې منابع درلودې چې د هوریس، سیسیرو او اوویډ له پوهو نه یې کار اخیسته. د دې منابعو په کارولو سره دوی وتوانیدل چې داسې شعرونه وپنځوي چې پاچا لومړی چارلس متاثره کړي. شوالیه شاعرانو هڅه وکړه چې داسې شعر وپنځوي چې خوند او فضیلت دواړه په کې وده وکړي. دوی د پخوانیو منابعو پرمټ بډایه وو، او ډیریو شعرونو «ښکلا، مینه، فطرت، نفسیات، څښاک، ښه ملګرتیا، عزت او ټولنیز ژوند» انځوروو.<ref>{{cite journal|last=Clayton|first=Thomas|title=The Cavalier Mode from Jonson to Cotton by Earl Miner|url=https://archive.org/details/renaissance-quarterly_spring-1974_27_1/page/111|journal=Renaissance Quarterly|date=Spring 1974|volume=27|issue=1|pages=111|jstor=2859327|doi=10.2307/2859327}}</ref><ref>{{cite book|title=The Broadview Anthology of Literature: The Renaissance and The Early Seventeenth Century|year=2006|publisher=Broadview Press|location=Canada|isbn=1-55111-610-3|page=790}}</ref><ref>{{cite journal|jstor=775510|title=Van Dyck's English Period and Cavalier Poetry|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_spring-1972_31_3/page/257|doi=10.2307/775510|last=Larsen|first=Eric|journal=Art Journal|date=Spring 1972|volume=31|issue=3|page=257}}; {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/8328843/Reprobates-The-Cavaliers-of-the-English-Civil-War-by-John-Stubbs-review.html|title=Reprobates: The Cavaliers of the English Civil War, John Stubbs: review|date=20 February 2011|first=John|last=Adamson|newspaper=The Telegraph|location=UK|access-date=21 February 2020}}</ref><ref>Andrew McRae, "Remembering 1625: George Wither's Britain's Remembrancer and the Condition of Early Caroline England" ''English Literary Renaissance'' 46.3 (2016): 433–455.</ref> == تياتر == بې له شکه د کارولین تیاتر د ویلیم شکسپیر او بین جونسن د لوړو لاسته راوړنو وروسته له سقوط سره مخ شو، که څه هم د دوی ځینې ځایناستي، په ځانګړې توګه فیلیپ مسینجر، جیمز شیرلي، او جان فورډ، په زړه پورې تیاتر رامنځته کولو ته دوام ورکړ. په وروستیو کلونو کې د ریچارډ بروم کومیډيانو د منتقدانو پام ځانته جلب کړ.<ref>Chambers, p75.</ref><ref>Summerson, 104-106</ref> == ساینس == === درمل === طب کې په ۱۶۲۸ز کال کې د ویلیم هاروي له خوا د دوراني سیسټم Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis په Animalibus («په ژوندیو موجوداتو کې د زړه او وینې حرکت باندې اناتومي تمرین») په مطالعې سره یو لوی پرمختګ رامنځته شو. چې د انتقاد او دښمنۍ په بڼه ورته وکتل شو، خو د یوه نسل په اوږدو کې د هغه کار هغه ارزښت ترلاسه کړ کوم چې دی یې مستحق و. د طبي پرمختګ پر وړاندې، جادوګر رابرټ فلډ د باطني علومو د خورا لویو او پیچلو حجمونو لړۍ ته چې د تیرې واکمنۍ پرمهال پیل شوی و دوام ورکړ. په ۱۶۲۶ کې د هغه Philosophia Sacra اثر راڅرګند شو، چې په ۱۶۲۹ او ۱۶۳۱ کې د دوه برخو طبي متن Medicina Catholica له خوا تعقیب شو. د فلډ وروستی لوی اثر ''Philosophia Moysaica'' و چې د هغه له مړینې وروسته خپور شو. <ref>''Philosophia Moysaica'', &c., Gouda, 1638; an edition in English, ''Mosaicall Philosophy'', &c., London, 1659</ref><ref>''Medicina Catholica'', &c., Frankfort, 1629–31, in five parts; the plan included a second volume, not published.</ref> === فلسفه === د فکر انقلاب چې سر فرانسیس بیکن (۱۵۶۱-۱۶۲۶) د شاهي ټولنې له بنسټ سره نښلوي (۱۶۶۰) د کارولین په ټولې دورې کې دوام درلود. د بیکن نوی اتلانتیس لومړی ځل په ۱۶۲۷ کې چاپ شو، او د منلو وړ اشخاصو ترمنځ یې د نوې الګو په پراختیا کې مرسته وکړه. هغو کسانو چې شاهي ټولنه یې پیل کړه په دې دوره کې تر ډیره حده د ښوونځي هلکان او زده کونکي وو - که څه هم جان ولکینز دمخه د کوپرنیکان ستورپوهنې او ساینس مدافعې د لومړنيو اثارو په خپرولو کې په سپوږمۍ (۱۶۳۸) کې د نړۍ کشف، او د نوې سیارې په اړه (۱۶۴۰) بحث کړی و. === ریاضي === په ریاضیاتو کې، دوه لوی اثار په یوه کال ۱۶۳۱ کې خپاره شوو. د توماس هاریوټ تحلیلي هنر praxis او د ویلیم اوفټرډ ''Clavis mathematicae'' لس کاله وروسته خپاره شو. دواړو د عصري ریاضيکي ژبې په ودې کې مرسته وکړه؛ لومړني یې د ضرب لپاره نښه او د تناسب لپاره (::) نښه معرفي کړه. په فلسفه کې، توماس هوبس (۱۵۸۸-۱۶۷۹) لا دمخه د هغه ځینې اثار لیکلي او د هغه کلیدي مفکورې یې رامنځته کړې، که څه هم د کارولین دورې تر پایه پورې چاپ شوي نه وو. <ref>Carl B. Boyer, ''A History of Mathematics'', second edition, revised by Uta C. Merzbach; New York, John Wiley, 1991; pp. 306–7.</ref><ref>[[Helena Pycior|Pycior, Helena Mary]]. ''Symbols, Impossible Numbers, and Geometric Entanglements: British Algebra through the Commentaries on Newton's Universal Arithmetick''. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. p. 48. {{ISBN|0-521-48124-4}}</ref> == دین == د مذهبي یا سیاسي عقیدې په پام کې نیولو پرته، په ټولو دریو سلطنتونو کې لوی اکثریت په دې باور وو چې یوه «منظمه» پاچاهۍ له الهي اړخه لازمي ده. دوی په دې اړه اختلاف درلود چې «ښه ترتیب یا نظم» څه معنی لري او څوک په مذهبي چارو کې حتمي واک لري. اسقفیانو عموما له هغې کلیسا ملاتړ کاوه چې چې د پاچا له خوا ټاکل شوې وې د اسقف یا مسیحي ملا له خوا اداره کېدې، او پاچا ته ځواب ورکوونکې وې؛ پیوټرینانو باور درلود چې د کلیسا هغو مشرانو ته ځواب ورکوونکي دي، چې د دوی د غونډو له خوا ټاکل شوې وي.{{sfn|Macloed|2009|pp=5–19 passim}} د کارولین دوره د مذهبي عملونو او دودونو په اړه یو له سختو بحثونو څخه و. په داسې حال کې چې د سکاټلینډ کلیسا، یا کرک، په پراخه کچه پروټسټان وو، او په انګلستان کې موقعیت خورا پیچلی و. پیوټریان د هر هغه چا لپاره یوه عمومي اصطلاح ده چې د انګلینډ کلیسا اصلاح کول، یا پاکول غواړي، او ډیری يې پېلابېلې فرقې لري. پریسبیټریان خورا مشهور وو، په ځانګړې توګه په پارلمان کې، خو ډیریو نورو هم شتون درلود، لکه د کانګرس پلویان، ډیری وختونه د خپلواکو په توګه سره یوځای شوي وو. د دین او سیاست تر منځ نږدې اړیکو نوره هم پیچلتیا ډېره کړه. اسقفان په مشرانو یا د لاردانو جرګې کې چیرته چې دوی به ډېری وخت د پارلماني قوانینو مخه نیوله حاضرېدل،.{{sfn|Wedgwood|1958|p=31}} == د دورې پای == د ۱۶۴۲ کال د جنورۍ په ۴ د پارلمان د پنځو غړو د نیولو لپاره د چارلس له ناکامې هڅې وروسته، پاچا چې ډیر باوري و د پارلمان پر وړاندې یې جګړه اعلان کړه او کورنۍ جګړه پیل شوه چې پاچا د انګلستان او سکاټلینډ د دواړو پارلمانونو د لښکرو سره جګړه وکړه، د چارلس یو اصلي ملاتړی د هغه وراره شهزاده روپرټ (۱۶۱۹-۸۲) و. هغه د کورنۍ جګړې په بهیر کې د لومړي چارلس او د واکمن شاهي رژیم ترټولو تکړه او زړور جنرال و. هغه د بریټنیا په سمندري ځواک کې هم فعال و، د شاهي افریقې شرکت او د هډسن خلیج شرکت بنسټ ایښودونکی، یو ساینس پوه او هنرمند و.<ref>Hugh Trevor-Roper, "Prince Rupert, 1619-82" ''History Today'' (March 1982) 32#3:4–11.</ref> د ۱۶۴۵ ز کال په جون کې د ناسبي په جګړې (Battle of Naseby) کې د چارلس له ماتې وروسته، هغه د سکاټلینډ پارلماني اردو ته تسلیم شو چې په پای کې یې د انګلستان پارلمان ته وسپاره. چارلس د هیمپټن کورټ په ماڼۍ کې په کور کې نظر بند و، چارلس په غوڅ ډول د اساسي قانون د مشروطه سلطنت غوښتنې رد کړې. د نومبر په ۱۶۴۷ کې هغه د هامپټون له محکمې څخه وتښتید، خو په چټکۍ سره د پارلمان له خوا بیرته ونیول شو او د ویټ په ټاپو کې د کاریسبروک په خوندي کلا کې زنداني شو.<ref>Carlton (1995) p. 331</ref><ref>Gregg, p. 42</ref> == سرچينې == ai8hpsr9ynu17kl2m1bnfldzod70qad فوټون 0 61926 371231 283223 2026-11-09T19:01:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261109sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371231 wikitext text/x-wiki '''فوټون''' (د لرغوني یونان له φῶς، φωτός (''phôs، phōtós'') یا «نور» څخه اخیستل شوې) د الکترومقناطیسي میدان کوانټم یا بنسټیزه ذره ده چې الکترومقناطیسي وړانګې لکه نور او راډیويي څپې په کې شاملېږي او الکترومقناطیسي قوه لېږدوي. فوټون حجم نه لري، له همدې امله تل په خلا کې دنور په سرعت m/s ۲۹۹۷۹۲۴۵۸ ( یا تقریبا ۱۸۶۲۸۲ مایله په ثانیه) کې حرکت کوي. فوټون د بوزونونو ډلې ته اړوندېږي. د ټولو بنسټیزو ذراتو په څېر اوس مهال فوټون د کوانټمي میخانیک په مرسته په تر ټولو ښه توګه توضیح کېږي چې د څپې – ذرې دوه ګونی توب څرګندوي ځکه د څپو او ذراتو دواړو ځانګړنې لري. د فوټون معاصر مفهوم د شلمې پېړۍ په لومړیو دوه لسیزو کې د البرټ انشټاین له کار څخه سرچینه اخلي چې د ماکس پلانک د څېړنو پر بنسټ و. په داسې حال کې چې پلانک هڅه کوله واضحه کړي چې څه ډول ماده او الکترومقناطیسي وړانګې کېدلای شي په حرارتي تعادل کې له یو بل سره وي، وړاندیز یې وکړ چې په یو مادي جسم کې زېرمه شوې انرژي باید له یوبل څخه د جلا او یوې اندازې لرونکو ټوټو څخه جوړه شوې وي. انشټین د فوټوالکټریک اغېز د تشریح کولو په موخه دغه نظریه وړاندې کړه چې نور/رڼا په خپله د انرژي له جلا واحدونو څخه جوړ شوی دی. په ۱۹۲۶ زکال کې ګیلبرت ان لوئیس د فوټون اصطلاح د انرژي د واحدونو لپاره رواجه کړه. ورپسې ګن شمېر نورو ازموینو د انشټین تګلاره تائید کړه. <ref>{{cite book|last1=Joos|first1=George|date=1951|title=Theoretical Physics|page=679|publisher=Blackie and Son Limited|location=London and Glasgow}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201212/physicshistory.cfm|title=December 18, 1926: Gilbert Lewis coins "photon" in letter to Nature|website=www.aps.org|language=en|access-date=2019-03-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atomicheritage.org/profile/gilbert-n-lewis|title=Gilbert N. Lewis|website=Atomic Heritage Foundation|language=en|access-date=2019-03-09}}</ref><ref name="kragh">{{Cite arXiv|last=Kragh|first=Helge|date=2014|title=Photon: New light on an old name|eprint=1401.0293|class=physics.hist-ph}}</ref><ref name="compton-lecture">{{cite book|last1=Compton|first1=Arthur H.|title=From Nobel Lectures, Physics 1922–1941|publisher=Elsevier Publishing Company|year=1965|location=Amsterdam|chapter=X-rays as a branch of optics|orig-year=12 Dec 1927|chapter-url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/compton-lecture.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kimble|first1=H.J.|last2=Dagenais|first2=M.|last3=Mandel|first3=L.|year=1977|title=Photon Anti-bunching in Resonance Fluorescence|url=https://authors.library.caltech.edu/6051/1/KIMprl77.pdf|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=39|issue=11|pages=691–695|bibcode=1977PhRvL..39..691K|doi=10.1103/PhysRevLett.39.691}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Grangier|first1=P.|last2=Roger|first2=G.|last3=Aspect|first3=A.|year=1986|title=Experimental Evidence for a Photon Anticorrelation Effect on a Beam Splitter: A New Light on Single-Photon Interferences|journal=[[EPL (journal)|Europhysics Letters]]|volume=1|issue=4|pages=173–179|bibcode=1986EL......1..173G|citeseerx=10.1.1.178.4356|doi=10.1209/0295-5075/1/4/004}}</ref> د ذروي فزیک په معیاري ماډل کې فوټون او نور بنسټیز ذرات د فزیکي قوانینو د ضروري پایلو په توګه ګڼل کېږي چې د فضايي مهال په هره نقطه کې یو بل ته ځانګړی نږديوالی لري. د ذراتو ذاتي ځانګړنې لکه چارج، حجم او څرخ د مقیاسي نظریې له مخې ټاکل کېږي. د فوټون مفهوم د تجربوي او نظري فزیک په برخه کې چې لیزر، بوز – انشټین تراکم، د کوانټمي میدان نظریه او د کوانټمي میخانیک احتمالي تفسیر په کې شاملېږي د یو لړ مهمو پراختیاوو لامل ګرځېدلی. همدارنګه له دغو څخه په فوټو کیمیا، لوړ کیفیت لرونکې مایکروسکوفي او د مالیکولي فاصلو د اندازه کولو په موخه ګټنه کېږي. له دې سربېره فوټونونه د کوانټمي کمپیوټرونو د عناصرو په توګه د نوري انځور اخیستنې او نوري اړیکو لکه کوانټمي کریپټوګرافي په موخه تر څېړنې لاندې نیول شوي. == تاریخي وده == تر اتلسمې پېړۍ پورې په ډېری نظریاتو کې نور له ذراتو څخه جوړ شوی انګېرل کېده. له دې امله چې ذروي ماډل نشو کولای په آسانۍ سره د نور انکسار، خپرېدل او د هغو د انکسار ضریب توضیح کړي، د رنه ډکارت (۱۶۳۷ زکال) رابرت هوک (۱۶۶۵ زکال) او کریسټیان هویګنس (۱۶۷۸ زکال) له خوا د موجي نور نظریې وړاندې شوې. له دې سره ذروي ماډل تر ډېره پورې د اسحاق نیوټن د اغېز له امله غالب پاتې شو. د نوولسمې پېړۍ په لومړیو کې توماس یانګ او اګوست فرنل په واضحه توګه د نور تداخل او خپراوی تشرېح کړ او تر ۱۸۵۰ زکال پورې موجي ماډل په بشپړه توګه ومنل شو. په ۱۸۶۵ زکال کې د جیمز کلارک ماکسویل وړاندوینه چې نور یې الکترومقناطیسي موج بللی و په ۱۸۸۸ زکال کې په تجربي ډول د هاینریش هرتز له خوا د راډیويي امواجو په تشخیص سره تائید شوه – هغه چې ښکاري د نور په ذروي موډل وروستی ګذار و. <ref>{{cite book|last=Descartes|first=R.|author-link=René Descartes|title=Discours de la méthode (Discourse on Method)|publisher=Imprimerie de Ian Maire|year=1637|isbn=978-0-268-00870-3|url={{google books |plainurl=y |id=difXAAAAMAAJ}}|language=fr}}</ref><ref>{{cite book|last=Hooke|first=R.|author-link=Robert Hooke|year=1667|location=London, UK|publisher=[[Royal Society of London]]|url=http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/HistSciTech.HookeMicro|title=Micrographia: or some physiological descriptions of minute bodies made by magnifying glasses with observations and inquiries thereupon&nbsp;...|isbn=978-0-486-49564-4}}</ref><ref>{{cite book|last=Huygens|first=C.|author-link=Christiaan Huygens|year=1678|title=Traité de la lumière|language=fr|title-link=Traité de la lumière}}. An [[gutenberg:14725|English translation]] is available from [[Project Gutenberg]]</ref><ref>{{cite book|last=Buchwald|first=J.Z.|year=1989|title=The Rise of the Wave Theory of Light: Optical theory and experiment in the early nineteenth century|journal=Physics Today|volume=43|issue=4|pages=78–80|publisher=University of Chicago Press|url={{google books |plainurl=y |id=EbDw1lV_MKsC}}|isbn=978-0-226-07886-1|oclc=18069573|bibcode=1990PhT....43d..78B|doi=10.1063/1.2810533}}</ref><ref name="Newton1730">{{cite book|last=Newton|first=I.|author-link=Isaac Newton|orig-year=1730|year=1952|title=Opticks|edition=4th|at=Book II, Part III, Propositions XII–XX; Queries 25–29|location=Dover, NY|url={{google books |plainurl=y |id=bSiTKcLf07UC}}|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-60205-9}}</ref><ref name="maxwell">{{cite journal|last=Maxwell|first=J.C.|author-link=James Clerk Maxwell|year=1865|title=A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=155|pages=459–512|doi=10.1098/rstl.1865.0008|bibcode=1865RSPT..155..459C|title-link=A dynamical theory of the electromagnetic field|s2cid=186207827}} This article followed a presentation by Maxwell on 8&nbsp;December 1864 to the Royal Society.</ref><ref name="hertz">{{cite journal|last=Hertz|first=H.|author-link=Heinrich Hertz|year=1888|title=Über Strahlen elektrischer Kraft|journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften|place=Berlin, DE|volume=1888|pages=1297–1307|language=de}}</ref> له دې سره د ماکسویل موجي نظریې د نور ټولې ځانګړنې په ځان کې نه وې رانغاړلې. دغې نظریې څرګندوله چې د یو نوري موج انرژي یوازې د هغو شدت ته اړوندېږي، نه یې فریکونسي ته؛ خو سربېره پردې څو ډوله خپلواکو څېړنو وښوودله چې د اتومونو له لارې د نور په واسطه لېږل شوې انرژي یوازې د نور فریکونسي ته اړوندېږي نه د هغو شدت ته. د بېلګې په توګه یو شمېر کیمیاوي غبرګونونه یوازې د لوړې فریکونسي لرونکي نور په واسطه په ځانګړي چاپېریال کې په حرکت راځی؛ د لږ فریکونسي لرونکی نور هر څومره چې تېز هم وي غبرګون نه رامنځته کوي. ورته ډول په یوې فلزي پاڼې باندې د پوره فریکانس لرونکي نور په اچولو باندې الکترونونه تېرېدلی شي (فوټوالکټریک اغېز)؛ د وتلي الکترون انرژي یوازې د نور فریکونسي ته اړوندېږي نه د هغو شدت ته. <ref>"Frequency-dependence of luminiscence" pp. 276ff., §1.4 "photoelectric effect" in {{harvnb|Alonso|Finn|1968}}</ref> ورته مهال د څلور لسیزو (۱۸۶۰- ۱۹۰۰ زکال) په اوږدو کې د بېلابېلو څېړونکو له خوا د تور جسم په وړانګو باندې څېړنې د ماکس پلانک په فرضیې سره پای ته ورسېدې. د دغې فرضیې له مخې د هر هغه سیسټم انرژي چې د فریکونسي ''ν'' الکترومقناطیسي وړانګې جذب یا منعکس کوي د یو کوانټم انرژي صحیح ضریب ''E'' = ''hν''  رامنځته کوي. هماغه ډول چې د البرټ انشټین له خوا ښوول شوې، د انرژي کوانټیزاسیون باید د مادې او الکترومقناطیسي وړانګو د حرارتي تعادل په توګه فرض شي؛ د فوټوالکټریک اغېز دغه توضیح د دې لامل وګرځېده څو انشټاین د فزیک په برخه کې د ۱۹۲۱ زکال د نوبل جایزه وګټي. <ref name="Wien1911">{{cite web|last=Wien|first=W.|author-link=Wilhelm Wien|year=1911|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1911/wien-lecture.html|title=Wilhelm Wien Nobel Lecture|website=nobelprize.org}}</ref><ref name="Planck1901">{{cite journal|last=Planck|first=M.|author-link=Max Planck|year=1901|title=Über das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum|journal=[[Annalen der Physik]]|volume=4|pages=553–563|doi=10.1002/andp.19013090310|bibcode=1901AnP...309..553P|issue=3|language=de|doi-access=free}} [https://web.archive.org/web/20080418002757/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Planck-1901/Planck-1901.html English translation]</ref><ref name="Planck1918">{{cite web|last=Planck|first=M.|author-link=Max Planck|year=1920|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/planck-lecture.html|title=Max Planck's Nobel Lecture|publisher=nobelprize.org}}</ref><ref name="Einstein1909">{{cite journal|last=Einstein|first=A.|author-link=Albert Einstein|year=1909|title=Über die Entwicklung unserer Anschauungen über das Wesen und die Konstitution der Strahlung|url=http://www.ekkehard-friebe.de/EINSTEIN-1909-P.pdf|journal=[[Physikalische Zeitschrift]]|volume=10|pages=817–825|language=de}}. An [[wikisource:The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation|English translation]] is available from [[Wikisource]].</ref><ref>Presentation speech by [[Svante Arrhenius]] for the 1921 Nobel Prize in Physics, December 10, 1922. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/press.html Online text] from [nobelprize.org], The Nobel Foundation 2008. Access date 2008-12-05.</ref> له دې امله چې د ماکسویل د نور نظریه د الکټرومقناطیسي وړانګو ټولې انرژۍ مجاز کوي، ډیرو فزیک پوهانو په پیل کې فرض کړه چې د انرژي کوانټیزکېدل په ماده کې د یو ناپېژندل شوي محدودیت څخه سرچینه اخلي چې وړانګې جذب او یا هم بېرته منعکس کوي. په ۱۹۰۵ زکال کې انشټین لومړنی کس و چې څرګنده یې کړه د انرژي کوانټیز کېدل د الکترومقناطیسي وړانګو له ځانګړنو څخه ده. په داسې حال چې نوموړي د ماکسویل د نظریې اعتبار ومانه خو څرګنده یې کړه چې ډېری داسې غیرعادي ازموینې توضیح کولای شي چې د ماکسویل د نور د موج انرژي په ټکي ډوله کوانټمونو باندې اړوي چې له یوبل څخه جلا حرکت کوي آن که چېرې موج په فضا کې په دوامداره توګه خپور شي. په ۱۹۰۹ او ۱۹۱۶ زکلونو کې انشټین څرګنده کړه چې که چېرې د تور جسم په اړه د پلانک قانون ومنل شي د انرژي کوانټمونه باید له ځانه سره ''p =  h / λ  '' مومنټم ولري او هغه په کاملو ذراتو واړوي. د فوټون دغه مومنټم په تجربي ډول د آرتور کامپتون له خوا مشاهده شو او له امله یې د ۱۹۲۷ زکال د نوبل جایزه وګټله. له دې وروسته اساسي پوښتنه دا وه چې څه ډول کېدای شي د ماکسول د نور موجي نظریه د هغو له ذروي مشاهده شوي ماهیت سره یو ځای شي؟ د دغې پوښتنې ځواب البرټ انشټین د خپل ژوند تر پایه مشغول کړ چې بیا د کوانټمي الکټروډینمایک او د هغو د ځای نیونکي سټنډرډ ماډل په واسطه حل شو. <ref name="Einstein1916b">{{cite journal|last=Einstein|first=A.|author-link=Albert Einstein|year=1916|title=Zur Quantentheorie der Strahlung|journal=Mitteilungen der Physikalischen Gesellschaft zu Zürich|volume=16|page=47}} Also ''Physikalische Zeitschrift'', '''18''', 121–128 (1917). {{in lang|de}}</ref><ref name="Pais1982">{{cite book|last=Pais|first=A.|author-link=Abraham Pais|year=1982|title=Subtle is the Lord: The science and the life of Albert Einstein|url=https://archive.org/details/subtleislordscie00pais|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-853907-0}}</ref><ref name="Compton1923">{{cite journal|last=Compton|first=A.|author-link=Arthur Compton|year=1923|title=A quantum theory of the scattering of X-rays by light elements|url=https://history.aip.org/history/exhibits/gap/Compton/Compton.html#compton1|journal=[[Physical Review]]|volume=21|issue=5|pages=483–502|bibcode=1923PhRv...21..483C|doi=10.1103/PhysRev.21.483|doi-access=free}}</ref> په ۱۹۰۵ زکال کې د البرټ انشټین وړاندوینې د شلمې پېړۍ په لومړیو دوو لسیزو کې په بېلابېلو ډولونو سره تائید شوې، هماغه ډول چې رابرټ میلیکان د نوبل په وینا کې هغه بیان کړې. خو له دې سره وړاندې له دې چې د کامپتون ازموینه وښيي چې فوټونونه د خپل موج د شمېر سره په تناسب مومنټم لري (۱۹۲۲ زکال)، ګڼ شمېر فزیک پوهانو له دغه باور سره لیوالتیا نه لرله چې الکترومقناطیسي وړانګې دې په خپل ذات کې ذروي وي. پر ځای یې دغه عمومي باور شتون درلود چې د انرژي کوانټیزه کېدل په ماده کې له یو شمېر هغو نه پېژندل شوو محدودیتونو سرچینه اخلي چې وړانګې جذب او یا هم منعکس کوي. دغه لیدلورو د وخت په تېرېدو سره بدلون وکړ. دغه بدلونونه په یو شمېر ازموینو لکه د کامپتون د نشرېدو په ازموینه کې څرګند شول، هغه چې د توضیح په موخه یې پایلې مشاهده شوې، خو دا ستونزمنه وه چې د نور کوانټیزه کېدلو ته دې یې نسبت ورکړل شي. <ref name="Millikan1923">{{cite web|last=Millikan|first=R.A.|author-link=Robert Millikan|year=1924|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-lecture.html|title=Robert A. Millikan's Nobel Lecture}}</ref><ref>{{cite journal|last=Hendry|first=J.|year=1980|title=The development of attitudes to the wave–particle duality of light and quantum theory, 1900–1920|url=https://archive.org/details/annals-of-science_1980-01_37_1/page/59|journal=[[Annals of Science]]|volume=37|issue=1|pages=59–79|doi=10.1080/00033798000200121}}</ref><ref name="Planck19182">{{cite web|last=Planck|first=M.|author-link=Max Planck|year=1920|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/planck-lecture.html|title=Max Planck's Nobel Lecture|publisher=nobelprize.org}}</ref><ref name="Wien19112">{{cite web|last=Wien|first=W.|author-link=Wilhelm Wien|year=1911|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1911/wien-lecture.html|title=Wilhelm Wien Nobel Lecture|website=nobelprize.org}}</ref> == سرچينې == 1zozz31ihnzf0pqatnwl1yifbcbf114 د کارن خبرې اترې:Martin Sultanov 3 68972 371228 296359 2026-11-09T14:00:13Z Xqbot 1196 له [[د کارن خبرې اترې:Martin Jalali]] ته [[د کارن خبرې اترې:Ihsannuri]] د غبرگ مخگرځ اوارول 371228 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Ihsannuri]] rvwa0v7tqrdg24eh9nd4vfkuca08uec يوناني-بودايي دين 0 69571 371232 297438 2026-11-09T19:13:46Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261109sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371232 wikitext text/x-wiki يوناني بودايي دين، د هيلينستي کلتور او بودايي دين تر منځ يو کلتوري يوځای والی دی، کوم چې د څلورمې مخزېږديزې او پنځمې زېږديزې پېړۍ تر منځ په ګندهارا کې جوړ شو، کومه سيمه چې اوس د پاکستان په شمال لوېديځه او ځينې برخې يې د افغانستان په شمال ختيځ کې موقعيت لري.<ref>{{Cite book|last1=Yasuda|first1=Shin|url=https://books.google.com/books?id=E9d7DwAAQBAJ&pg=PA129|title=Religious Tourism in Asia: Tradition and Change Through Case Studies and Narratives|last2=Raj|first2=Razaq|last3=Griffin|first3=Kevin|date=2018-11-05|publisher=CABI|isbn=978-1-78639-234-3|pages=129|language=en|quote=During the Kushan period, Gandhara became one of the two major strongholds of Mahayana Buddhism (another was India's Mathura). It was also where Greco-Buddhist art prospered, which integrated the Greco-Roman art and the local art into a new artistic genre known as Greco-Buddhist syncretism. The first Buddha effigy was believed to have been created in Gandhara. During the Kushan period, Buddhism started to spread to central Asia from where it further expanded to China and other east Asian countries.|access-date=2022-05-18|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070729/https://books.google.com/books?id=E9d7DwAAQBAJ&pg=PA129|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mahajan|first=V. D.|url=https://books.google.com/books?id=eljzDwAAQBAJ&pg=PA302|title=Ancient India|date=2019|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5283-724-3|pages=302|language=en|access-date=2022-05-18|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070730/https://books.google.com/books?id=eljzDwAAQBAJ&pg=PA302|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Higham|first=Charles|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA116|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|date=2014-05-14|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|pages=116|language=en|access-date=2022-05-18|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070729/https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA116|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bhaskar|first=V. S.|url=https://books.google.com/books?id=C19Pn4HKq-MC&pg=PA197|title=Faith & Philosophy of Buddhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-722-5|language=en|access-date=2022-05-18|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070730/https://books.google.com/books?id=C19Pn4HKq-MC&pg=PA197|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ray|first=Himanshu Prabha|url=https://books.google.com/books?id=MiBBDwAAQBAJ|title=Buddhism and Gandhara: An Archaeology of Museum Collections|date=2017-12-01|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-25274-4|language=en|quote=Gandhara is a name central to Buddhist heritage and iconography. It is the ancient name of a region in present-day Pakistan, bounded on the west by the Hindu Kush mountain range and to the north by the foothills of the Himalayas.|access-date=2021-11-17|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070732/https://books.google.com/books?id=MiBBDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Richard|first=Salomon|url=https://books.google.com/books?id=phk8DwAAQBAJ|title=Buddhist Literature of Ancient Gandhara: An Introduction with Selected Translations|date=2018-04-17|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-61429-185-5|language=en|quote=In what is now northern Pakistan, the civilizations in the region called Gandhara became increasingly important centers for the development of Buddhism|access-date=2021-11-17|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070730/https://books.google.com/books?id=phk8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Behrendt|first1=Kurt|url=https://books.google.com/books?id=MJ3eCZVlT48C&q=gandhara+afghanistan|title=The Art of Gandhara in the Metropolitan Museum of Art|date=2007|publisher=Metropolitan Museum of Art|pages=83|isbn=9781588392244|access-date=2021-11-17|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070730/https://books.google.com/books?id=MJ3eCZVlT48C&q=gandhara+afghanistan|url-status=live}}</ref> دا د ستر سکندر له زمانې څخه د هند په نيمه لويه وچه کې د يوناني بريدونو په مټ پيل شويو تعاملاتو د يوې اوږدې لړۍ کلتوري پايله وه. د سکندر له مړينې څو کاله وروسته، د چندرګپت موريه د واکمنۍ پر مهال، د هغه د جنرال «Seleucus» د سترواکۍ په ختيځه څنډه کې له موري سترواکۍ سره جګړه وشوه. موريايي سترواک اشوکا بودايي دين ومانه او دا مذهبي فلسفه يې په خپله ټوله واکمنۍ کې خپره کړه، څه ډول چې د اشوک په فرمانونو کې ثبت شوي دي. دا يوناني-باختري پاچايۍ ته خپره شوه، کومه چې خپله له سلوکي سترواکۍ څخه جلا شوې وه. د هغې په حدودو کې، د مجسمه جوړولو سره د يونانيانو مينې د بودا لومړۍ مجسمه جوړه کړه، او نوي دود ته یې لاره پرانيسته. د موريايي سترواکۍ له سقوط وروسته، په يوناني-باختري پاچايۍ، هندو-يوناني پاچايۍ او کوشاني سترواکۍ کې د يوناني-بودايي دين غوړېدو دوام پيدا کړ. مهايان بودايي دين په هندوستان کې د ګنګا له اوارو سيمو څخه ګندهارا او بيا منځنۍ اسيا ته په موري پړاو کې خپور شو، چېرته چې په منځنۍ اسيا کې دا د بودايي دين تر ټولو مروجه څانګه وګرځېده. وروسته مهايان بودايي دين د کوشان د واکمنۍ پر مهال د کنشکا سترواک په دوران کې د ورېښمو لارې په مټ هان واکمنې کورنې ته لار پيدا کړه. د بودايي دين د باورونو په تفصيل کې راغلي چې د «Varanasi» راهب «Majjhantika» ته اشوکا سترواک په دې سيمه کې د بودايي دين د خپرولو مسئوليت سپارلی و.  <ref>{{cite journal|first=C|last=Willemen|title=XUANZANG ABOUT AVALOKITEŚVARA, JIBIN, AND MADHYĀNTIKA|journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|date=2013|volume=94|pages=111–123|jstor=26493958}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kumāra|first=Braja Bihārī|url=https://books.google.com/books?id=-lJI9avHstYC&pg=PA66|title=India and Central Asia: Classical to Contemporary Periods|date=2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-457-8|page=66|language=en|access-date=2021-10-05|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070752/https://books.google.com/books?id=-lJI9avHstYC&pg=PA66|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hirakawa|first=Akira|url=https://books.google.com/books?id=XjjwjC7rcOYC&pg=PA87|title=A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna|date=1993|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0955-0|page=87|language=en|access-date=2021-10-05|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115070732/https://books.google.com/books?id=XjjwjC7rcOYC&pg=PA87|url-status=live}}</ref> == تاريخي لنډيز == منځنۍ اسيا ته د هلنستي يونان ورپېژندل کېدل د ستر دارا او د هغه د فارسي هخامنشي سترواکۍ له خوا د دې سيمې له نيولو وروسته پيل شول. هغه او د هغه ځای ناستو د اناتوليې ټاپووزمه هم ونيوله، چېرته چې هغه مهال ډېر يوناني قومونه اباد وو. کله چې هغوی بغاوت وکړ، نو ډيری يونانيان د نسل پر بنسټ، د فارسي سترواکۍ وروستي پای، منځنۍ اسيايي ولايتونو ته په لېږل کېدو تصفيه کېدل. کله چې په 334مخزېږديز کې ستر سکندر د هخامنشي سترواکۍ او منځنۍ اسيا نورې سيمې ونيولې، نو له ډېرو يونانيانو سره مخ شو، کوم چې د خپلې سترواکۍ په ختيځو سيمو کې له مخکې څخه اباد وو. نوموړی له دې وروسته پنجاب (د پنځو سيندونو ځمکه) ته ولاړ. کله چې سکندر د (هايډاسپس) په جګړه کې (پورس) ته ماتې ورکړه او هغه يې د خپل والي په توګه وټاکه، سکندر د سند او جهلم له سيندونو پورې وت. د سکندر پوځ بغاوت وکړ او کله چې له ناندا سترواکۍ سره مخ شو؛ نو د بياس سيند په اوږدو کې يې شاتګ وکړ، په دې ډول يې ونه شول کولای ټول پنجاب ونيسي. د فارسي سترواکۍ د ځای بدلون له امله د سکندر د سترواکۍ په لېرې ختيځ کې يوناني کلتور جوړ شو. نوموړي د امو سيند او باختر د سيمو تر خپل واک لاندې ځمکو کې ګڼ ښارونه جوړ کړل، او يوناني کلي نور هم تر خيبر درې، ګندهارا (ټيکسلا وګورئ)، او پنجاب ته وغزېدل. د 323 مخزېږديز د جون په لسمه نېټه د سکندر له مړينې وروسته، Diadochi يا «ځای ناستو» خپلې پاچايۍ جوړې کړې. جنرال «Seleucus» په اناتوليه او منځنۍ اسيا کې سلوکي سترواکي جوړه او تر هندوستان پورې يې وغزوله. د چندرګپت موريه له خوا جوړه شوې موريايي سترواکي، تر ټولو دمخه نندا سترواکي ونيوله. چندرګپت له هغې وروسته سلوکي سترواکۍ ته د سلوکي-موريايي جګړې پر مهال ماتې ورکړه. د دې په پايله کې مقدونيايي واليان په موريايي سترواکۍ کې د سند درې او ګندهارا ته داخل شول. سربېره پر دې، د واده يو اتحاد پلی کړای شو، کوم چې د «Seleucus» لور چندرګپت ته د مېرمنې په توګه ورکولو سره د سفارتي اړيکو سره مرسته وکړه. دې شخړې سربېره پر دې له موريايي سترواکۍ څخه سلوکي سترواکۍ ته د پنځه سوه جنګي پيلانو لېږد رامنځ ته کړ، اټکل دا دی چې دا د ضايع شويو انسانانو او رسېدلو زيانونو تاوان و.<ref>{{cite journal|title=The Contribution of the Emperor Asoka Maurya to the Development of the Humanitarian Ideal in Warfare|url=https://archive.org/details/international-review-of-the-red-cross_march-april-1995_35_305/page/192|year=1995|journal=International Review of the Red Cross|volume=35|issue=305|first=Gerald|last=Draper|pages=192–206|doi=10.1017/S0020860400090604}}</ref> موريايي سترواک اشوکا تر ټولو لويه هندوستاني سترواکي جوړه کړه. د کلينګا له ويجاړونکي جګړې وروسته، اشوکا بودايي دين ومانه. د پراختيا د تګلارې په پرېښودلو سره اشوکا د بشري اصلاحاتو پلې کولو پيل وکړ. لکه چې د اشوکا په فرمانونو کې ويل شوي دي، سترواک «درما» د بودايي دين په توګه په خپله ټوله سترواکۍ کې خپور کړ. اشوکا ادعا کوي چې په خپل قلمرو کې يې د يوناني وګړو په ګډون ډېر بودايي دين ته اړولي دي:<blockquote>دلته د يونانيانو، کمبوجيانو، ناباکانو، ناباپمکتانو، بوجانو، پتنيکانو، اندرانو او پاليدانو تر منځ د پاچا په واکمنۍ کې، هر چېرته خلک په درما کې د خدای د محبوب په لارښوونو عمل کوي.<ref name="auto">''[[Edicts of Ashoka|Rock Edict Nb13]]'' (S. Dhammika)</ref></blockquote>د شونګا سترواکۍ په مټ د موريانو زوال او له واکه لېرې کول، او په سلوکي سترواکۍ کې د باختر بغاوت د يوناني-باختري پاچايۍ (250–125 مخزېږديز) د جوړېدو لامل وګرځېدل. د دوی شمال لور ته، له يوناني-باختريانو وروسته د هندو-يوناني پاچايۍ جلا والی (180 مخزېږديز – 10ز) منځ ته راغی. ان تر دې چې کله څو پېړۍ وروسته، لومړی دا هلنستي (یوناني ګرځېدلې) شوې سيمې يوژي او بيا هندو-ساتيانو او کوشاني سترواکۍ (له لومړۍ تر درېيمې پېړۍ) ونيولې، بيا هم بودايي دين دلته مخ پر وده و. د پېړيو لپاره بودايي دين په هندوستان کې يو مرکزي دين و، تر هغه وخته چې د پنځمې پېړۍ په شا او خوا کې هندو مذهب بيا نه و راژندی شوی، په داسې حال کې چې د بنګال په څېر پاتې پياوړي مرکزونه يې هغه مهال پای ته ورسېدل، کله چې مسلمانانو پر هندوستان بريد وکړ. == کلتوري تعامل == په منځنۍ اسيا او شمالي هندوستان کې د يونانيانو شتون نه يوازې د هنري، بلکې په مذهبي ډګر کې هم د تعامل لپاره فرصتونه برابر کړل. === ستر سکندر په باختر او هندوستان کې (331-325مخزېږديز) === کله چې سکندر باختر او ګندهارا ونيول، شونې ده چې دا سیمې له مخکې څخه د سراماني اغېز لاندې وې، او احتمالاً د بودايي او جين تر اغېز لاندې. په پالي اصولو کې د خوندي شوې يوې افسانې تر مخې، په باختر کې د «کامساباګو» څخه دوه وروڼه سوداګر چې «تاپاسو» او «باليکا» نومېدل، له ګوتم بودا سره وکتل او د هغه زده کونکي شول. افسانه کې راغلي چې دوی بېرته خپل کور ته ستانه شول او د بودا لارښونې يې خپرې کړې. په 326 مخزېږديز کې، سکندر د هندوستان شمالي سيمې ونيولې. د ټکسلا پاچا «امبي» چې د «ټاکسيليس» په نوم پېژندل کېدو، خپل ښار سکندر ته وسپاره، کوم چې د بودايانو يو نوميالی مرکز و. سکندر په326  مخزېږديز کې په پنجاب کې د «پاورواس» د پاچا «پوروس» پر ضد يوه حماسي جګړه وکړه، چې د «هايداسپيس» جنګ و.<ref>Foltz, ''Religions of the Silk Road'', p. 43</ref> === موريايي سترواکې (322-183مخزېږديز) === موريايي سترواکۍ د سلوسي-موريايي جګړې پر مهال، وروسته سلوکي سترواکۍ ته ماتې ورکړه. د دې په پايله کې د سند درې او ګندهارا ته د واليان موريايي سترواکۍ ته ولېږدېدل، کوم چې د هخامنشي، مقدونيايي او سلوکيايي برخه وې. په هر حال، په سلوکي سترواکۍ کې له يوناني-ايراني ګاونډيانو سره اړيکې وساتل شوې. سترواک «Seleucus I Nicator» يو مهم تړون وکړ چې د سولې د تړون يوه برخه وه، او د تاريخپوه «Megasthenes» په څېر ګڼ مهم يونانيان په موريايي دربار کې واوسېدل.<ref>"The whole region from Phrygia to the Indus was subject to Seleucus. He crossed the Indus and waged war with Sandrocottus [Chandragupta], king of the Indians, who dwelt on the banks of that stream until they came to an understanding with each other and contracted a marriage relationship. Some of these exploits were performed before the death of Antigonus and some afterward." [[Appian]] ''History of Rome'', The Syrian Wars [https://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020015612/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html|date=2015-10-20}}</ref> == سرچينې == l7mgvqh8jgzuw3ndam7zdxs3zv9k8ed د پیشوګانو کورنۍ 0 72401 371229 367799 2026-11-09T18:30:22Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261109sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 371229 wikitext text/x-wiki د پېشوګانو کورنۍ (علمی نوم: Felidae) چې په معمول ډول پیشوګانې هم ورته ویل کېږي د تي لرونکو غوښه خوړونکو حیواناتو ډلې ته اړونده کورنۍ ده. د دغې کورنۍ یوې غړې ته بیا پیشو (felid) ویل کېږي. په انګریزي ژبه کې د کټ (cat) اصطلاح هم د دغې کورنۍ ټولو غړو ته کارول کېدای شي خو په ځانګړې توګه اهلي پیشوګانو ته کارول کېږي. <ref name="Salles1992">{{cite journal|last1=Salles|first1=L. O.|date=1992|title=Felid phylogenetics: extant taxa and skull morphology (Felidae, Aeluroidea)|journal=American Museum Novitates|issue=3047|url=http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/5011//v2/dspace/ingest/pdfSource/nov/N3047.pdf?sequence=1&isAllowed=y|access-date=2017-04-17|archive-date=2017-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418082034/http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/5011//v2/dspace/ingest/pdfSource/nov/N3047.pdf?sequence=1&isAllowed=y|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hemmer|first1=H.|date=1978|title=Evolutionary systematics of living Felidae – present status and current problems|journal=Carnivore|volume=1|pages=71–79}}</ref><ref name="Johnson1996">{{cite journal|last1=Johnson|first1=W. E.|last2=Dratch|first2=P. A.|last3=Martenson|first3=J. S.|last4=O'Brien|first4=S. J.|date=1996|title=Resolution of recent radiations within three evolutionary lineages of Felidae using mitochondrial restriction fragment length polymorphism variation|journal=Journal of Mammalian Evolution|volume=3|issue=2|pages=97–120|doi=10.1007/bf01454358|s2cid=38348868|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Christiansen|first1=P.|date=2008|title=Evolution of skull and mandible shape in cats (Carnivora: Felidae)|journal=PLOS ONE|volume=3|issue=7|page=e2807|doi=10.1371/journal.pone.0002807|pmid=18665225|pmc=2475670|bibcode=2008PLoSO...3.2807C|doi-access=free}}</ref><ref name="Werdelin_al2010">{{cite book|last1=Werdelin|first1=L.|last2=Yamaguchi|first2=N.|last3=Johnson|first3=W. E.|last4=O'Brien|first4=S. J.|chapter=Phylogeny and evolution of cats (Felidae)|date=2010|pages=59–82|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266755142|editor1-last=Macdonald|editor1-first=D. W.|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A. J.|title=Biology and Conservation of Wild Felids|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|isbn=9780199234455|access-date=2019-03-15|archive-date=2018-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925141956/https://www.researchgate.net/publication/266755142|url-status=live}}</ref> دغې کورنۍ ته اړوندې ۴۰ ډوله نوعې لامل ګرځي چې د وچې د ټولو غوښه خوړونکو حیواناتو ترمنځ د پوستکي د تولید په برخه کې پام وړ تنوع رامنځته کړي. پیشوګانې راغونډې کېدونکې پنجې، نرۍ عضلاتي تنه او په پام وړ کچه انعطاف منونکي مخکني اندامونه لري. د هغوی غاښونه او د خولې پیاوړې عضلې لار برابروي چې وکولای شي کلک چک ولګوي. ټولې پیشوګانې غوښې خوړونکې دي او ډیری یې د خپل ښکار په کمین یا تعقیب کې وي. وحشي پیشوګانې په افریقا، اروپا، آسیا او امریکا کې شتون لري. د وحشي پیشو ګانو یو شمېر یې له ځنګلي ژوندانه، یو شمېر یې په وچو چاپېریالونو او لږ نورې یې هم بیا په مرطوبو او غرنیو سیمو کې له ژوندانه سره بلدې دي. د دوی فعالیت د هغوی د تغذیې پر بنسټ دی چې د شپې څخه تر سپېدې چاودو او بیا د ورځې پر مهال د ښکار کولو په موخه تغیر لري. <ref name="Peters1982">{{cite journal|last1=Peters|first1=G.|date=1982|title=Zur Fellfarbe und zeichnung einiger Feliden|journal=Bonner Zoologische Beiträge|volume=33|issue=1|pages=19−31}}</ref><ref name="WCoW">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> ریجنالډ انس پوکوک د موجودو پیشوګانو نسل په دریو فرعي څانګو ویشلی دی: پړانګان، کوچنۍ پیشوګانې او ثابتې پنجې لرونکي پړانګان چې د لامي اندام د دستګاه د هډوکو د جوړښت (په حیواناتو کې د ژبې حرکت راوړونکي پنځه هډوکي)  او هغه پوست پر بنسټ چې د دوی له پنجو څخه ساتنه کوي له یوبل توپیر لري. دغه مفاهمیم په مولیکولي بیولوژي او همدارنګه د موروفولوژیکي اطلاعاتو په تحلیلي تخنیکونو کې د پراختیاوو په رامنځته کېدو سره بیاځلي وارزول شول. نن ورځ موجودې پیشوګانې په دوه فرعي څانګو ویشل کېږي: پړانګان او کوچنۍ پیشوګانې؛ چې ثابتې پنجې لرونکې هم د کوچنیو پیشوګانو په ډله کې ډلبندي کېږي. پړانګان بیا پنځه پړانګ ډوله نوعې (زمریان هم په کې شاملېږي) او دوه نیپولیس یا پیشکو ته ورته نوعې لري، په داسې حال کې چې د کوچنیو پیشکو په کتار کې ۱۰ جنسونو ته اړوندې ۳۴ نوعې شتون لري. <ref name="Pocock_1917">{{cite journal|last1=Pocock|first1=R. I.|date=1917|title=The classification of the existing Felidae|journal=Annals and Magazine of Natural History|series=Series 8|volume=XX|issue=119|pages=329–350|url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8201917lond#page/n359/mode/2up|doi=10.1080/00222931709487018}}</ref><ref name="CatSG2017">{{cite journal|last1=Kitchener|first1=A. C.|last2=Breitenmoser-Würsten|first2=C.|last3=Eizirik|first3=E.|last4=Gentry|first4=A.|last5=Werdelin|first5=L.|last6=Wilting|first6=A.|last7=Yamaguchi|first7=N.|last8=Abramov|first8=A. V.|last9=Christiansen|first9=P.|last10=Driscoll|first10=C.|last11=Duckworth|first11=J. W.|last12=Johnson|first12=W.|last13=Luo|first13=S.-J.|last14=Meijaard|first14=E.|last15=O’Donoghue|first15=P.|last16=Sanderson|first16=J.|last17=Seymour|first17=K.|last18=Bruford|first18=M.|last19=Groves|first19=C.|last20=Hoffmann|first20=M.|last21=Nowell|first21=K.|last22=Timmons|first22=Z.|last23=Tobe|first23=S.|date=2017|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group|journal=Cat News|volume=Special Issue 11|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|access-date=2017-07-19|archive-date=2020-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117172708/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|url-status=live}}</ref> == ځانګړنې == د پیشوګانو کورنۍ ته اړوند ټول حیوانات دغه مشترکې ځانګړنې لري: * دوی ټول په پنجې باندې تلونکي دي، پنځه ګوتې د خپلو پښو په مخکنۍ او څلور هم په شاتنۍ برخه کې لري. د هغوی پنجې منحني ډوله دي چې په غضروفونو او ماهیچو نښتې دي. د ثابتو پنجو لرونکو پړانګانو پرته د دغې کورنۍ د ټولو غړو پښې د پیاوړي پوست پر مټ ساتل کېږي.<ref name="Pocock1917">{{cite journal|last=Pocock|first=R. I.|date=1917|title=VII.—On the external characters of the Felidæ|journal=The Annals and Magazine of Natural History; Zoology, Botany, and Geology|series=8|volume=19|issue=109|pages=113−136|url=https://archive.org/details/ser8annalsmagazi19londuoft/page/112|doi=10.1080/00222931709486916}}</ref> * د مخکنیو او شاتنیو پښو بالښتونه یې له دریو طبقو جوړ شوي دي.<ref name="Pocock1939">{{cite book|last=Pocock|first=R. I.|date=1939|chapter=Felidae|title=The fauna of British India, including Ceylon and Burma. Mammalia. – Volume 1|publisher=Taylor and Francis|location=London|pages=191–330|chapter-url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n241/mode/2up}}</ref> * هغوی د پښو د ګوتو د ماهیچو په انقباض سره په فعاله توګه خپلې پنجې پرانیزې او په غیرفعاله بڼه یې پنجې راغونډې وي. پورتنۍ یوه پنجه یې منبسطه کېږي خو اوږده کېږي نه. <ref name="Kitchener2010">{{cite book|last1=Kitchener|first1=A. C.|last2=Van Valkenburgh|first2=B.|last3=Yamaguchi|first3=N.|date=2010|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266753114|chapter=Felid form and function|title=Biology and Conservation of wild felids|editor1-first=D.|editor1-last=Macdonald|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A.|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|pages=83−106|access-date=2018-09-11|archive-date=2021-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216135340/https://www.researchgate.net/publication/266753114_Felid_form_and_function|url-status=live}}</ref><ref name="WCoW2">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * د عضلاني غړو په لرلو سره نرم او انعطاف منونکی بدن لري.<ref name="WCoW3">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * د هغو جمجه په نیمايي ډول ګرده او همدارنګه د لوی مدار په لرلو را لنډه شوې ده.<ref name="Kitchener20102">{{cite book|last1=Kitchener|first1=A. C.|last2=Van Valkenburgh|first2=B.|last3=Yamaguchi|first3=N.|date=2010|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266753114|chapter=Felid form and function|title=Biology and Conservation of wild felids|editor1-first=D.|editor1-last=Macdonald|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A.|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|pages=83−106|access-date=2018-09-11|archive-date=2021-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216135340/https://www.researchgate.net/publication/266753114_Felid_form_and_function|url-status=live}}</ref> * ۳۰ غاښونه لري چې د غاښونو فورمول بندي یې هم ۳.۱.۳.۱ ۳.۱.۲.۱ ده. درې پورتني پرومولر غاښونه او لاندني میده کوونکي غاښونه یې د غوڅونکو غاښونو سره یوځای د غوښې د غوڅولو لپاره مناسب دي. نیشي غاښونه یې لوی او په منقرضو نوعو کې یې کچه په استثنايي بڼه لویه ده. پورتني غوښه غوڅونکي یا کارناسیال یې له لاندنیو څخه لوی دي او څوکې یې هم د تیغې په څېر ډېرې تېزې دي. <ref name="Pocock19392">{{cite book|last=Pocock|first=R. I.|date=1939|chapter=Felidae|title=The fauna of British India, including Ceylon and Burma. Mammalia. – Volume 1|publisher=Taylor and Francis|location=London|pages=191–330|chapter-url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n241/mode/2up}}</ref><ref name="WCoW4">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * د ژبې خوند څکونکې دانې یې د پاپیلا یا ښاخونو په څېر دي چې د ښکار غوښه هم ورباندې پاکوي او د نظافت سره یې مرسته کوي.<ref name="Kitchener20103">{{cite book|last1=Kitchener|first1=A. C.|last2=Van Valkenburgh|first2=B.|last3=Yamaguchi|first3=N.|date=2010|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266753114|chapter=Felid form and function|title=Biology and Conservation of wild felids|editor1-first=D.|editor1-last=Macdonald|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A.|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|pages=83−106|access-date=2018-09-11|archive-date=2021-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216135340/https://www.researchgate.net/publication/266753114_Felid_form_and_function|url-status=live}}</ref> * پوزه یې د خولې له لاندنۍ برخې څخه لږ راوتلې ده.<ref name="Pocock19172">{{cite journal|last=Pocock|first=R. I.|date=1917|title=VII.—On the external characters of the Felidæ|journal=The Annals and Magazine of Natural History; Zoology, Botany, and Geology|series=8|volume=19|issue=109|pages=113−136|url=https://archive.org/details/ser8annalsmagazi19londuoft/page/112|doi=10.1080/00222931709486916}}</ref> * سترګې یې نسبتا لویې دي او د دوه ګوني لید لپاره چمتو دي. په سترګو کې د یوې ځلاندې پردې لرلو له امله چې نور د سترګې کرې ته منعکس کوي د شپې پر مهال غوره لید کولای شي او همدارنګه د هغو سترګو ته ځانګړې ځلا وربخښي. په دې ترتیب د پیشوګانو سترګې د انسان د سترګو په پرتله د نور پر وړاندې شپږ ځله زیاتې حساسې دي او له همدې امله یې ډېری نوعې د شپې پر مهال تګ کوي. د پیشوګانو شبکیه نسبتا زیات میله یي حجرات لري چې د لږې رڼا پر مهال د متحرکو اجسامو په لید کې مرسته کوي او همدارنګه د ورځې پر مهال د رنګ په سنجش کې د مخروطي حجراتو سره همغږې کېږي. <ref name="WCoW5">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * هغوی د سترګو د پاسه، په غونبورو او د پوزې لاندې لوی لوی برېتونه لري، خو په زنه کې یې بیا نه لري. د دوی بریتونه د شپې پر مهال په حرکت او همدارنګه د ښکار په نیولو او ساتلو کې مرسته کوي.<ref name="Pocock19173">{{cite journal|last=Pocock|first=R. I.|date=1917|title=VII.—On the external characters of the Felidæ|journal=The Annals and Magazine of Natural History; Zoology, Botany, and Geology|series=8|volume=19|issue=109|pages=113−136|url=https://archive.org/details/ser8annalsmagazi19londuoft/page/112|doi=10.1080/00222931709486916}}</ref><ref name="Kitchener20104">{{cite book|last1=Kitchener|first1=A. C.|last2=Van Valkenburgh|first2=B.|last3=Yamaguchi|first3=N.|date=2010|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266753114|chapter=Felid form and function|title=Biology and Conservation of wild felids|editor1-first=D.|editor1-last=Macdonald|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A.|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|pages=83−106|access-date=2018-09-11|archive-date=2021-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216135340/https://www.researchgate.net/publication/266753114_Felid_form_and_function|url-status=live}}</ref> * بیروني غوږونه یې لوی دي او په ځانګړې توګه کوچنۍ پیشو ګانې د لوړ فریکانس لرونکو غږونو پر وړاندې حساسې دي، دغه حساسیت ورسره مرسته کوي چې کوچنۍ طعمې ځانته ومومي.<ref name="WCoW6">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * تناسلي اله یې مخروطي ډوله ده، او د انزال په صورت کې د شا لور ته درومي. د تناسلي الې هډوکی یې کوچنی یا وستیژیال دی او د سپیو له کورنیو څخه هم لنډ دی. <ref name="Pocock19174">{{cite journal|last=Pocock|first=R. I.|date=1917|title=VII.—On the external characters of the Felidæ|journal=The Annals and Magazine of Natural History; Zoology, Botany, and Geology|series=8|volume=19|issue=109|pages=113−136|url=https://archive.org/details/ser8annalsmagazi19londuoft/page/112|doi=10.1080/00222931709486916}}</ref><ref name="Morais2008">{{cite book|title=Biology, Medicine, and Surgery of South American Wild Animals|publisher=John Wiley & Sons|place=New York|date=2008|isbn=9780470376980|editor1=Fowler, M. E.|editor2=Cubas, Z. S.|edition=Second|pages=312–316|last=de Morais|first=R. N.|chapter=Reproduction in small felid males|chapter-url=https://books.google.com/books?id=P_Wn3wfd0SQC&pg=PA312|access-date=2020-08-25|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212220647/https://books.google.com/books?id=P_Wn3wfd0SQC&pg=PA312|url-status=live}}</ref><ref name="Ewer1973">{{cite book|last=Ewer|first=R. F.|date=1973|title=The Carnivores|url=https://books.google.com/books?id=IETMd3-lSlkC|access-date=27 January 2013|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, New York|isbn=9780801484933|archive-date=28 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528110801/http://books.google.com/books?id=IETMd3-lSlkC&printsec=frontcover|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lariviere|first1=S.|last2=Ferguson|first2=S. H.|date=2002|title=On the evolution of the mammalian baculum: vaginal friction, prolonged intromission or induced ovulation?|journal=Mammal Review|volume=32|issue=4|pages=283–294|doi=10.1046/j.1365-2907.2002.00112.x|url=https://www.researchgate.net/publication/227798788|access-date=2020-08-25|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212220657/https://www.researchgate.net/publication/227798788_On_the_evolution_of_the_mammalian_baculum_Vaginal_friction_prolonged_intromission_or_induced_ovulation|url-status=live}}</ref> * د خولې په پورتنۍ برخه کې یو وومرونال غړی لري چې اجازه ورکوي هوا تنفس کړي. د دغه غړي څخه د فلیمن غبرګون په حالت کې ګټنه کوي.<ref>{{cite journal|last1=Salazar|first1=I.|last2=Quinteiro|first2=P.|last3=Cifuentes|first3=J. M.|last4=Caballero|first4=T. G.|date=1996|title=The vomeronasal organ of the cat|journal=Journal of Anatomy|volume=188|issue=2|pages=445–454|pmc=1167581|pmid=8621344}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hart|first1=B. L.|last2=Leedy|first2=M. G.|date=1987|title=Stimulus and hormonal determinants of flehmen behavior in cats|journal=Hormones and Behavior|volume=21|issue=1|pages=44−52|doi=10.1016/0018-506X(87)90029-8|pmid=3557332|s2cid=6039377|url=https://libres.uncg.edu/ir/asu/f/Leedy_Gail_1987_Stimulus_and_Hormonal_Determinants.pdf|access-date=2019-03-27|archive-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608065844/https://libres.uncg.edu/ir/asu/f/Leedy_Gail_1987_Stimulus_and_Hormonal_Determinants.pdf|url-status=live}}</ref> * دوی نه شي کولای د بورې خوږوالی تشخیص کړي ځکه چې د خوږو شیانو د تشخیص اخذې نه لري. <ref name="PLOS">{{cite journal|last1=Li|first1=X.|last2=Li, W.|last3=Wang, H.|last4=Cao, J.|last5=Maehashi, K.|last6=Huang, L.|last7=Bachmanov, A. A.|last8=Reed, D. R.|last9=Legrand-Defretin, V.|last10=Beauchamp, G. K.|last11=Brand, J. G.|date=2005|title=Pseudogenization of a Sweet-Receptor Gene Accounts for Cats' Indifference toward Sugar|journal=PLOS Genetics|volume=1|issue=1|pages=27–35|doi=10.1371/journal.pgen.0010003|pmid=16103917|pmc=1183522|doi-access=free}}</ref> * دوی د مشابه غږونو یو ټولګه لري، خو د نوعو له مخې په کې ډېر لږ توپیر شتون لري. په ځانګړې توګه د هغو په اړیکو کې زیروبم توپیر شتون لري چې لویې نوعې یې بیا تر ډېره ژور غږ باسي. په ټولیزه توګه د پیشوګانو ترمنځ د اړیکې فریکانس له ۵۰ څخه تر ۱۰۰۰۰ هرتزو پورې دي. د پیشوګانو د کورنۍ ټولې نوعې معیاري غږونه لري چې په دغو کې میو، خش خش، خرخر او غرغر کول شامل دي. میو د دوی د اړیکې اصلي ډول دی په داسې حال کې چې نور یې بیا د تهاجمي انګېزې په معنی دي. <ref>{{Cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226518237|chapter=Appendix 4. Vocal communication in felids|pages=421–424|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA421|access-date=2020-12-25|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223074738/https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&pg=PA421|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Graf|first=R. F.|url=https://books.google.com/books?id=o2I1JWPpdusC&pg=PA43|title=Modern Dictionary of Electronics|date=1999|publisher=Newnes|isbn=9780750698665|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223074729/https://books.google.com/books?id=o2I1JWPpdusC&pg=PA43|url-status=live}}</ref><ref name="WCoW7">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * دوی کولای شي په دوه مرحلو کې خرخر وکړي، په داسې حال کې چې ښکاري پړانګان یوازې امیدوارۍ ته د چمتووالي او القاح پر مهال خرخر کوي. خرخر عموما په ډېر ټیټ غږ ترسره کوي چې کچه یې له ۱۶.۸ هرتزه څخه تر ۲۷.۵ هرتزه پورې ده او د غږونو له نورو ډولونو سره یې د تنفس پر مهال ګډوي. <ref>{{cite journal|last1=Peters|first1=G.|date=2002|title=Purring and similar vocalizations in mammals|url=https://archive.org/details/sim_mammal-review_2002-12_32_4/page/245|journal=Mammal Review|volume=32|issue=4|pages=245−271|doi=10.1046/j.1365-2907.2002.00113.x}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Weissengruber|first1=G. E.|last2=Forstenpointner|first2=G.|last3=Peters|first3=G.|last4=Kübber-Heiss|first4=A.|last5=Fitch|first5=W. T.|title=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (''Panthera leo''), jaguar (''Panthera onca''), tiger (''Panthera tigris''), cheetah (''Acinonyx jubatus'') and the domestic cat (''Felis silvestris f. catus'')|url=https://archive.org/details/journal-of-anatomy_2002-09_201_3/page/195|journal=Journal of Anatomy|publisher=Anatomical Society of Great Britain and Ireland|pages=195–209|volume=201|issue=3|date=2002|doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x|pmc=1570911|pmid=12363272}}</ref><ref name="WCoW8">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> د هغوی د پوستکو رنګ، اوږدوالی او ډبلوالی له یو بل سره توپیر لري. د پوستکي رنګونه یې له سپین څخه تر تور پورې توپیر کوي همدارنګه مشخصې کوچنۍ کرښې، د لکو ترمنځ یې لیکې او خالونه په کې شتون لري. <ref name="Peters19822">{{cite journal|last1=Peters|first1=G.|date=1982|title=Zur Fellfarbe und zeichnung einiger Feliden|journal=Bonner Zoologische Beiträge|volume=33|issue=1|pages=19−31}}</ref> د لویو پیشوګانو په ډېری ډولونو کې یې د لکۍ اوږدوالی د وجود د اوږدوالی یو په دریمه برخه راځي، په داسې حال کې چې د تورغوږو او مارګای په څېر پیشوګانې بیا له دغې موضوع مستثنی دي. د پیشوګانو نوعې د بدن د اندازې، جمجمې او وزن له مخې له یو بل سره زیات توپیر لري:<ref name="Kitchener20105">{{cite book|last1=Kitchener|first1=A. C.|last2=Van Valkenburgh|first2=B.|last3=Yamaguchi|first3=N.|date=2010|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/266753114|chapter=Felid form and function|title=Biology and Conservation of wild felids|editor1-first=D.|editor1-last=Macdonald|editor2-last=Loveridge|editor2-first=A.|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|pages=83−106|access-date=2018-09-11|archive-date=2021-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216135340/https://www.researchgate.net/publication/266753114_Felid_form_and_function|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Eizirik|first1=E.|last2=Yuhki|first2=N.|last3=Johnson|first3=W. E.|last4=Menotti-Raymond|first4=M.|last5=Hannah|first5=S. S.|last6=O'Brien|first6=S. J.|s2cid=19021807|title=Molecular Genetics and Evolution of Melanism in the Cat Family|journal=Current Biology|date=2003|volume=13|issue=5|pages=448–453|doi=10.1016/S0960-9822(03)00128-3|pmid=12620197|doi-access=free}}</ref><ref name="WCoW9">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref><ref name="WCoW10">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref> * د پیشوګانو تر ټولو لوی ډول ټایګر (پړانګ) دی چې له سر څخه یې نیولې تر تنې پورې یې اوږدوالی ۳۹۰ سانتي متره (۱۵۰ انچه) راځي، وزن یې له ۶۵ کیلوګرامه څخه تر ۳۲۵ کیلوګرامو (۱۴۳ تر ۷۱۷ پونډه) او د سر یا جمجمې اوږدوالی یې له ۳۱۶ څخه تر ۴۱۳ میلي مترو (۱۲.۴ تر ۱۶.۳ انچه) پورې توپیر لري. په داسې حال کې چې د یو زمري د جمجمې حد اکثر اوږدوالی ۴۱۹ میلي متره (۱۶.۵ انچه) دی، خو د بدن په پرتله یې د سر اوږدوالی له ټایګر څخه لږ دی. <ref name="WCoW11">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref><ref name="Hewett&Hewett1938">{{cite book|last1=Hewett|first1=J. P.|last2=Hewett Atkinson|first2=L.|date=1938|title=Jungle trails in northern India: reminiscences of hunting in India|publisher=Metheun and Company Limited|location=London|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.209125}}</ref><ref name="Geptner1972">{{cite book|last1=Heptner|first1=V. G.|last2=Sludskij|first2=A. A.|orig-year=1972|date=1992|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats)|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|chapter=Tiger|chapter-url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/94/mode/2up|pages=95–202}}</ref> * د پیشکو کوچني ډولونه هم خالداره پشکې (Prionailurus rubiginosus) او تورې پښې لرونکې پشکې (Felis nigripes) دي. د لومړنۍ اوږدوالی یې ۳۵ – ۴۸ سانتي متره (۱۴ – ۱۹ انچه)، وزن یې ۰.۹ – ۱.۶ کیلوګرامه (۲.۰ – ۳.۵ پونډه) دی. د دویمي اوږدوالی یې له سر څخه تر بدنه ۳۶.۷ – ۴۳.۳ سانتي متره (۱۴.۴ – ۱۷ انچه) او حد اکثر ثبت شوی وزن یې ۲.۴۵ کیلوګرامه (۵.۴ پونډه) دی. <ref name="WCoW12">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|title=Wild Cats of the World|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226779997|chapter=What is a Cat?|pages=5–18|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331062330/https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA3|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mills|first1=M. G. L.|date=2005|title=The mammals of the southern African subregion|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521844185|editor1-last=Skinner|editor1-first=J. D.|editor2-last=Chimimba|editor2-first=C. T.|edition=Third|chapter=''Felis nigripes'' Burchell, 1824 Black-footed cat|pages=405−408|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iqwEYkTDZf4C&pg=PA405|access-date=2020-12-31|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412215230/https://books.google.com/books?id=iqwEYkTDZf4C&pg=PA405|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sliwa|first1=A.|date=2004|title=Home range size and social organization of black-footed cats (''Felis nigripes'')|journal=[[Mammalian Biology]]|volume=69|issue=2|pages=96–107|doi=10.1078/1616-5047-00124}}</ref> == سرچينې == 3hbygi03cl1ceqimzqp288b73xllv5l د کارن خبرې اترې:Emal Marwand 3 87882 371234 2026-11-10T00:44:15Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 371234 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Emal Marwand}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> <sup><font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font></sup> ۱۰ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۰:۴۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) m5crertlb6fksxlqrrsn2l9ume3ertz افغان ولس 0 87883 371235 2026-11-10T08:38:39Z O.sediqi93 16958 د "== افغان ولس == '''افغان ولس د اسیا په څلورلارې کې د زرګونو کلونو راهیسې د یوه تاریخي هویت په توګه پېژندل کېږي. دغه جغرافیایي موقعیت د دې لامل شوی چې دا سیمه د لرغونو تمدنونو د راټولېدو، سوداګریزو لارو (لکه د ورېښمو لار) او کلتوري تبادلو په مرکز بدله شي.''' '''لرغو..." تورو مخ جوړ شو 371235 wikitext text/x-wiki == افغان ولس == '''افغان ولس د اسیا په څلورلارې کې د زرګونو کلونو راهیسې د یوه تاریخي هویت په توګه پېژندل کېږي. دغه جغرافیایي موقعیت د دې لامل شوی چې دا سیمه د لرغونو تمدنونو د راټولېدو، سوداګریزو لارو (لکه د ورېښمو لار) او کلتوري تبادلو په مرکز بدله شي.''' '''لرغونې دورې او تمدنونه: د تاریخي شواهدو او لرغون‌پوهنې موندنو پر بنسټ، په دې خاوره کې د مدنیت ریښې د برونزو''' '''وخت او د امو سیند شاوخوا لرغونو مدنیتونو ته رسېږي. په ورپسې پېړیو کې، د یوناني باختري واکمنیو، سیمې د سیمه‌ییز سیاست او کلتور په ډګر کې بنسټیز رول لوبولی دی. د کوشانیانو په دوره کې د هنر او سوداګرۍ غوړېدل د دې خاورې د اوسېدونکو د تاریخي پرمختګ ښکارندويي کوي.''' '''منځنۍ پېړۍ او سیمه‌ییزې واکمنۍ: په منځنیو پېړیو کې، د غزنویانو، غوریانو او تیموریانو په څېر پیاوړې واکمنۍ رامنځته شوې چې د سیمې سیاسي نقشه او کلتوري جوړښت یې تر ډېره اغېزمن کړ. په دې دورو کې د پوهنې، معمارۍ او ادبیاتو مرکزونو وده وکړه او د سیمې تاریخي برم یې لوړ کړ.''' '''د معاصر دولت بنسټ او خپلواکي: په اتلسمه پېړۍ کې د معاصر سیاسي جوړښت بنسټ کېښودل شو، چې ورسره د یوه واحد سیاسي هویت پړاو پیل شو. په نولسمه او شلمه پېړۍ کې، د سترو ځواکونو ترمنځ د سیالیو (لویې لوبې) پر مهال، د دې خاورې اوسېدونکو د خپلې ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ د ساتلو لپاره پرله‌پسې تاریخي مبارزې وکړې او خپلواک دریځ یې وساته. د افغان ولس تاریخ د پېړیو په اوږدو کې د بېلابېلو تاریخي جریانونو، کلتوري تعاملاتو او د خپلواکۍ د ساتنې د هڅو یوه پرله‌پسې لړۍ ده چې د سیمې په تاریخ کې یې ژور اغېز پرېښی دی.''' [[افغان]] ny45h2ppwmr59vixvk3l7vfu6hdl199 371237 371235 2026-11-10T10:17:50Z O.sediqi93 16958 دا یو وړوکی سمون دی. 371237 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = افغان ولس | region = [[اسيا]] }} '''[[افغان ولس]]''' د [[آسيا|اسيا]] په څلورلارې کې د زرګونو کلونو راهیسې د یوه تاریخي هویت په توګه پېژندل کېږي. دغه جغرافیایي موقعیت د دې لامل شوی چې دا سیمه د لرغونو تمدنونو د راټولېدو، سوداګریزو لارو (لکه د [[ورېښمو لار]]) او کلتوري تبادلو په مرکز بدله شي.<ref>[https://www.britannica.com/place/Afghanistan History of Afghanistan - Encyclopædia Britannica]</ref> == لرغونې دورې او تمدنونه == د تاریخي شواهدو او لرغون‌پوهنې موندنو پر بنسټ، په دې خاوره کې د مدنیت ریښې د برونزو وخت<ref>[https://www.nationsonline.org/oneworld/History/Afghanistan-history.htm Country Profile: Afghanistan - Library of Congress]</ref> او د [[امو سیند]] شاوخوا لرغونو مدنیتونو ته رسېږي. په ورپسې پېړیو کې، د یوناني باختري واکمنیو، سیمې د سیمه‌ییز سیاست او کلتور په ډګر کې بنسټیز رول لوبولی دی. د [[کوشانیان]]و په دوره کې د هنر او سوداګرۍ غوړېدل د دې خاورې د اوسېدونکو د تاریخي پرمختګ ښکارندويي کوي.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_history_of_Afghanistan Ancient history of Afghanistan - Wikipedia]</ref> == منځنۍ پېړۍ او سیمه‌ییزې واکمنۍ == په منځنیو پېړیو کې، د [[غزنویان]]و، [[غوریان]]و او [[تیموریان]]و په څېر پیاوړې واکمنۍ رامنځته شوې چې د سیمې سیاسي نقشه او کلتوري جوړښت یې تر ډېره اغېزمن کړ.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Afghanistan History of Afghanistan - Wikipedia]</ref> په دې دورو کې د پوهنې، معمارۍ او ادبیاتو مرکزونو وده وکړه او د سیمې تاریخي برم یې لوړ کړ. == د معاصر دولت بنسټ او خپلواکي == په اتلسمه پېړۍ کې د معاصر سیاسي جوړښت بنسټ کېښودل شو، چې ورسره د یوه واحد سیاسي هویت پړاو پیل شو. په نولسمه او شلمه پېړۍ کې، د سترو ځواکونو ترمنځ د سیالیو ([[لویه لوبه|لویې لوبې]]) پر مهال، د دې خاورې اوسېدونکو د خپلې ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ د ساتلو لپاره پرله‌پسې تاریخي مبارزې وکړې او خپلواک دریځ یې وساته.<ref>[https://www.thoughtco.com/afghanistan-facts-and-history-195107 Afghanistan: Facts and History - ThoughtCo]</ref> د افغان ولس تاریخ د پېړیو په اوږدو کې د بېلابېلو تاریخي جریانونو، کلتوري تعاملاتو او د خپلواکۍ د ساتنې د هڅو یوه پرله‌پسې لړۍ ده چې د سیمې په تاریخ کې یې ژور اغېز پرېښی دی. == سرچينې == <references /> [[وېشنيزه:افغان ولس]] [[وېشنيزه:د افغانستان تاريخ]] 7qmk8hfp1x4dz7ywcys7kuy6qv1hfag د کارن خبرې اترې:نقیب احمد قریشي 3 87884 371236 2026-11-10T09:15:41Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 371236 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=نقیب احمد قریشي}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> <sup><font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font></sup> ۱۰ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۱۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 2mcydf0nhqtnep1r26zlpx82fgv1wak