ويکيسفر
pswikivoyage
https://ps.wikivoyage.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
رسنۍ
ځانگړی
خبرې اترې
کارن
د کارن خبرې اترې
ويکيسفر
د ويکيسفر خبرې اترې
دوتنه
د دوتنې خبرې اترې
مېډياويکي
د مېډياويکي خبرې اترې
کينډۍ
د کينډۍ خبرې اترې
لارښود
د لارښود خبرې اترې
وېشنيزه
د وېشنيزې خبرې اترې
مهالليک
د مهالليک خبرې اترې
چلنوال
د چلنوال خبرې اترې
پېښه
د پېښې خبرې اترې
خبرې اترې:لومړی مخ
1
935
7089
7002
2026-11-08T08:03:51Z
Zhwakinlife
1175
/* د «انګ» کلمې ژبنی تحليل او اورتون */ نوې برخه
7089
wikitext
text/x-wiki
* '''en:''' This is the discussion page for "[[Main Page]]"; see also [[ويکيسفر:د کارنانو شورا|community discussion]].
== د «انګ» کلمې ژبنی تحليل او اورتون ==
== د «انګ» کلمې ژبنی تحليل او اورتون ==
د علامه حبيبي د څېړنو پر بنسټ، د يادو کلمو دويم جز «انګ» د ډېرو پخوانيو ښارونو د نومونو په پای کې هم ليدل کېږي؛ د بېلګې په توګه: [[سالنګ]] (د کابل شمال ته دره)، [[يکاولنګ]] (په دايزنګي کې)، بنبلنګ (د هلمند د ناوې ښار)، [[اليشنګ]] (د لغمان يوه دره)، اولنګ (د سالنګ په منځ کې)، مستنګ ([[بلوچستان]] کې)، [[زرنج|زرنګ]] (د سيستان ښار)، پوشنګ (د [[هرات]] لوېديځ ته)، ګيرنګ (د مروې يو ښار) او ورنګ (د غور يو رباط). عربي جغرافيه پوهانو وروسته دا وروستاړی (انګ) په (انج) اړولی او دا ښارونه يې د پوشنج، بشلنج، مستنج، زرنج او جيرنج په نومونو ثبت کړي دي.
د جرمني پروفيسر هننګ د څرګندونو له مخې، دا «انګ» يا عربي «انج» د آتشکدې (اورتون) مانا لرله. د کابل او هندوکش د درو د هغو واکمنانو پر سکو هم د اورځای نښې کښل شوې وې چې د اسلام د ظهور په پېړيو کې يې واکمني کوله.
دا «انګ» (آتشکده او اور) وروسته په [[پهلوي ژبه]] کې «اتهر» او «آذر» بلل شوی دی چې مانا يې هماغه اور ده. د بندهش په ۱۷م فصل کې درې لويې آتشکدې يادې شوې دي، چې يوه يې «آذر فروبغ» نومېده او د دې آتشکدې ځای د کابل پر «روبنان» غره موقعيت درلود. په هر صورت، دا په ډاګه ده چې (انګ) د اور مانا لرله او اورتون او آتشکده هم (انګ) بلل کېده. په [[اوېستا]] کې هم د «ژاتګه» کلمه (ژ = بد، انګه = اور) شتون لري، چې د «وهيشته» (بهشت / جنت) ضد مانا يې لرله او د «دوږخ» اوسنۍ کلمه هم له همدې څخه جوړه شوې ده.
=== په پښتو کلاسيک شعر کې د «انګ» ثبوت ===
په اوسنۍ [[پښتو ژبه|پښتو]] کې هم د «انګ» دا لرغونې ريښه ژوندۍ ده. کلمې لکه «انګار» او «انګاره» ډېر سره او ګوټه اور ته ويل کېږي چې لومړی جز يې (انګ) دی. «انګل» هم په پښتو کې شور، حدت او تېزۍ ته وايي چې د اور صفات دي. «انګازه» د تېزۍ او حدت په مناسبت په سر کې (انګ) لري او «انګولا» د تېز او سوځونکي غږ په مانا ده. د حبيبي په اند، ښايي انګليسي کلمې لکه Anger (غوسه)، Angry او Angel هم له همدې ريښې څخه اخستل شوې وي.
د دې ريښې ثبوت په کلاسيکو پښتو شعرونو کې هم ليدل کېږي، لکه د ملا فيض الله کاکړ دا بيت:
{{نقل قول|زړګی بند کړمه په منځ د پاڼرو پرانګ<br>سوځي زړه لکه پيلوځی په بلانګ}}
په دې بيت کې «بلانګ» له دوو برخو جوړ دی: بل (مشتعل، بلېدونکی) او انګ (اور)، چې په ټوله کې د «بل اور» مانا ورکوي.
=== د «بغودانګ» او بغلان اړيکه ===
د بغولنګ (سغدي: بغدنګ، زړه پارسي: بغدانګه) په کلمه کې د (بغ) او (انګ) تر منځ يو (د) هم شتون لري. په پښتو ژبه کې ډېر کله (د) په (ل) اوړي (لکه: ديوار = دېوال، غربيل = غلبيل). د دې څېړنې له مخې، دا نوم په اصل کې «بغودانګ» و، او دا (د) د پښتو اضافي (د) دی چې تر مضاف اليه مخکې راځي: «د بغو انګ» буюу د (خدای اور). د پښتو د ابدال پر اصولو، همدا «بغودانګ = بغدنګ» په «بغولنګ» واوښت. وروسته د دې کلمې «انګ» برخه په «آن» بدله شوه، چې دا وروستاړی تر اوسه د ځايونو په نومونو کې مستعمل دی، لکه: ګلران، شملان او [[بغلان ولايت|بغلان]].
== د «کيردو-مې» ګرامري او صرفي تحليل ==
د بغلان په ډبرليک کې د «کيردومي» کلمه له دوو برخو جوړه شوې ده: «کيردو» او «مې». له «کيردو» څخه په غږيز بدلون سره اوسنۍ پښتو کلمه (کړی دئ / کړی دی) جوړېږي. په پښتو کې د غږيزو تورو تلفظ د بېلابېلو سيمو د ويونکو ترمنځ توپير لري. د ليکوال په باور، د غرنيو سيمو پښتانه (لکه: [[اپريدي|اپريدي]]، [[وزير]]، [[مسيد]] او [[وردګ]]) اوس هم دا کلمې له پخواني تلفظ سره نږدې ادا کوي. د بېلګې په توګه، کاکړان يې «کړي ده»، ځينې پښتانه يې «کيرده، کيرايي دو يا کيريه ده» او ځينې يې کټ مټ هغه پخوانی بڼه «کيردو» تلفظ کوي.
وروستنۍ برخه «مې» د پښتو منفصل فاعلي ضمير دی چې تر اوسه هم په پښتو کې ژوندی دی او تر مفعول وروسته راځي. پر همدې بنسټ، «کيردومې» يوه سوچه پښتو کلمه او فعل دی، او د «کيردومې بغولنګ» بشپړه مانا دا ده: «کړی مې دی بغلان» (يعنې اباد کړی مې دی بغلان، يا جوړ کړی مې دی بغلان).
په پښتو ژبه کې د «کړل / کول» فعل يوه لرغونې مانا ابادول او جوړول دي. د ساري په توګه، کاکړان وايي: «سنک هلته برج وکاوه» (يعنې جوړ يې کړ) او کندهاريان وايي: «ميرو په ښار کې کور کړی دی» (يعنې کور يې اباد کړی دی). په پايله کې ويلای شو چې د بغلان د کتيبې «کيردومي بغولنګ» جمله کاملاً پښتو ده. [[کارن:Zhwakinlife|Zhwakinlife]] ([[د کارن خبرې اترې:Zhwakinlife|خبرې اترې]]) ۸ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۰۳ (نهو)
hbhknxpkvs88p3g4khvf4kdgbu6pwru