Wikipedia quwiki https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Midya Sapaq Rimanakuy Ruraq Ruraq rimanakuy Wikipidiya Wikipidiya rimanakuy Rikcha Rikcha rimanakuy MediaWiki MediaWiki rimanakuy Plantilla Plantilla rimanakuy Yanapa Yanapa rimanakuy Katiguriya Katiguriya rimanakuy TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 1144 692686 692641 2026-11-11T19:43:53Z ~2026-59794-66 35738 692686 wikitext text/x-wiki {{Allpa pacha |nombre_oficial=Iwrupa |imagen= |mapa=Europe (orthographic projection).svg |ubicacion=Inti lluqsiy pacha, hanaq pacha |superficie=10 530 751 |poblacion=744 864 906 |densidad=33,8 runa/km² |suyukuna=44 |territorios=[[Yanaurqu]], huk kamachisqa allpakunapas |punto_mas_alto=Elbrus urqu: 5 642 m |punto_mas_bajo=[[Kaspi hatun qucha]]: −28 m |extension_norte_sur=ñalla 4 000 km |extension_este_oeste=ñalla 6 000 km |zona_horaria=UTC−0 a UTC+5 |idiomas=Iwrupa simikuna: [[Ransis simi]], [[Kastilla simi]], [[Aliman simi]], [[Inlis simi]], [[Italia simi]], [[Rusu simi]], huk simikunapas |gentilicio=Iwrupayuq runakuna }} '''Iwrupa''', '''Yiwrupa''', '''Yurupa''' icha '''Khanawi''' nisqaqa huk [[allpa pacha]]m. Iwrupapiqa hatun [[kulunyalista|mitmachaq]] [[mama llaqta]]kunam karqan, [[Awya Yala (Mulanpi)|Apya Yalata]] atiqkunapas. Kunan pachaqa Yurupapi [[Chinchay Awya Yala|Chinchay Apya Yalapipas]] lliw [[tiksi muyu]]ntimpi aswan [[kañina|qullqiyuq]] mama llaqtakunam. == Allpa saywachi == * '''[[Mama qucha]]kuna:'''[[Atlantiku]] * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Mama llaqtakuna == <div style="margin:auto; width:fit-content;"> {{Iwrupa rakiy}} </div> {| class="wikitable" |- | {{GER}} <!-- Alimanya --> | {{ALB}} <!-- Alpanya --> | {{AND}} <!-- Anthura --> |- | {{AZE}} <!-- Asarsuyu --> | {{AUT}} <!-- Awstriya --> | {{CZE}} <!-- Chiksuyu --> |- | {{MKD}} <!-- Chinchay Masithuña --> | {{DNK}} <!-- Dansuyu --> | {{ARM}} <!-- Hayasuyu --> |- | {{GBR}} <!-- Hukllachasqa Qhapaq Suyu --> | {{CRO}} <!-- Hurwatsuyu --> | {{IRL}} <!-- Irihallp'a --> |- | {{ISL}} <!-- Islantha --> | {{SVK}} <!-- Isluwakya --> | {{SLO}} <!-- Isluwinya --> |- | {{ESP}} <!-- Ispaña --> | {{ITA}} <!-- Italya --> | {{EST}} <!-- Iyisti --> |- | {{GEO}} <!-- Kartulsuyu --> | {{KOS}} <!-- Kos --> | {{LAT}} <!-- Latwiya --> |- | {{LIE}} <!-- Lichistain --> | {{LTU}} <!-- Lituwa --> | {{LUX}} <!-- Luksimpur --> |- | {{MLT}} <!-- Malta --> | {{HUN}} <!-- Mayarsuyu --> | {{MDA}} <!-- Multhuwa --> |- | {{MON}} <!-- Munaku --> | {{NOR}} <!-- Nuriqi --> | {{POL}} <!-- Pulunya --> |- | {{BUL}} <!-- Pulqarya --> | {{POR}} <!-- Purtuqal --> | {{BIH}} |- | {{FRA}} <!-- Phransiya --> | {{ROM}} <!-- Rumanya --> | {{RUS}} <!-- Rusya --> |- | {{SMR}} <!-- San Marinu --> | {{SRB}} <!-- Sirpiya --> | {{FIN}} <!-- Suwami --> |- | {{SWE}} <!-- Suwiriqi --> | {{SUI}} <!-- Suwisa --> | {{TUR}} <!-- Turkiya --> |- | {{UKR}} <!-- Ukrayina --> | {{NED}} <!-- Urasuyu --> | {{VAT}} <!-- Watikanu llaqta --> |- | {{BEL}} <!-- Pilhika --> | {{MGO}} <!-- Pulqarya --> | {{MGO}} <!-- Muntinikru --> |} == Mana riqsisqa suyukuna == * * [[Apsuwasuyu]] * Gibraltar * Hurin Ossitya * Transnyistrya </div> == Yurupapi uma llaqtakuna == • [[Tirana]] • [[Andorra la Vella]] • [[Brussel]] • [[Sarajevo]] • [[Sofiya]] • [[København]] • [[Berlin]] • [[Tallin]] • [[Helsinki]] • [[Paris]] • [[Athina]] • [[Baile Átha Cliath]] • [[Reykjavík]] • [[Roma]] • [[Astana]] • [[Zagreb]] • [[Riga]] • [[Vaduz]] • [[Vilnius]] • [[Luksimbur (llaqta)|Luksimbur]] • [[Valletta]] • [[Skopje]] • [[Chişinău]] • [[Munaku]] • [[Podgorica]] • [[Amsterdam]] • [[Oslo]] • [[Wien]] • [[Warszawa]] • [[Lisboa]] • [[Bukuresti]] • [[Moskwa]] • [[San Marino (llaqta)|San Marino]] • [[Stockholm]] • [[Bern]] • [[Beograd]] • [[Bratislawa]] • [[Ljubljana]] • [[Madrid]] • [[Praha]] • [[Ankara]] • [[Kiyiw]] • [[Budapest]] • [[London]] • [[Watikanu llaqta]] • [[Minsk]] == Iñiy == Iwrupapi iñiykuna: * [[Kathuliku Inlisya|Kathulisismu]] * [[Orthodoksa Inlisya]] * [[Protestantismu]] * [[Sunni Islam]] * [[Shiya Islam]] * [[Huriyu iñiy]] [[Katiguriya:Iwrupa|!]] [[Katiguriya:Allpa pacha]] 7glghbdzm6rggry6rfeipa8kuo2gzm8 0 2502 692687 679818 2026-11-11T19:49:32Z ~2026-59794-66 35738 en quechua existe ukranya no existe ukraña 692687 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Україна<br />''Ukrayina''<br />Ukraña | nombre_común = Ukranya | imagen_bandera = Flag of Ukraine.svg | imagen_escudo = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | imagen_escudo_tamaño = 80px | símbolos = | imagen_mapa = LocationUkraine.svg | lema_nacional = ''Volia, Zlahoda, Dobro'' <br /> ''Libertad, Acuerdo, Bondad'' | himno_nacional = ''[[Sche ne vmerla Ukraina]]'' | capital = [[Kiyiw]] | capital_población = 2’660.401 hab. ([[2005]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 50°27'N130°30'E 50° 27’ N 30° 30’ E | ciudad_principal = Kiyiw | idiomas_oficiales = [[Ukranya simi|Ukranya]] | gobierno = [[República presidencialista]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Volodymyr Zelensky]] (Володимир Зеленський) <br />[[Yulia Svyrydenko]] (Юлія Свириденко) | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = - declarada <br />- refrendada | fundación_fechas = de la [[URSS]] <br /> [[24 de agosto]] de [[1991]] <br /> [[1 de diciembre]] de [[1991]] | superficie = 603.700 | superficie_puesto = 45 | superficie_agua = despreciable | fronteras = 4.558 km | costas = 2.782 km | población = 46,710,816 | población_puesto = 26 | población_densidad = 80 | PIB_nominal = US$ 106.072 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 52 | PIB_nominal_per_cápita = US$ 2.274 (2006) | PIB = US$ 356.228 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 30 | PIB_per_cápita = US$ 7.637 (2006) | IDH = 0,774 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 77 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Hryvnia]] ([[ISO 4217|UAH]]) | gentilicio = Ucraniano, ucraniana, ucranio, ucrania | horario = [[EET]] | horario_verano = [[EEST]] | cctld = [[.ua]] | código_telefónico = 380 | prefijo_radiofónico = EMA-EOZ / URA-UZZ | código_ISO = 804 / UKR / UA | miembro_de = [[ONU]], [[OSCE]], [[CEI]] | notas= }} '''Ukrayna''' icha '''Ukranya''' nisqaqa [[Iwrupa]]pi huk mamallaqtam. Uma llaqtanqa [[Kiyiw]] llaqtam. == Suyuq historianmanta == [[File:Repin Cossacks.jpg|thumb|240px|Ukranya awqaqkuna - Cosacos]] 7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan Ucrania nacionpi, paykunapas kunan [[Rususuyu]] nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Moscú llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref>। [[File:Muromian-map.png|thumb|180px|Eslavo ayllukuna manaraq kristiyanu kachkaspa]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Moscú kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Moskwawan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Kirovograd B.Khmelnyts'kogo Ploscha Pam'yatnyk B.Khmel'nyts'komu 02 (YDS 5421).jpg|thumb|200px|Ukranya mama llaqtap wiraquchan Bogdan Khmelnytskyi sutiyuq achka monumentokunamanta huknin]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Національний музей Голодомору-геноциду, скульптура дівчинки «Гірка пам'ять дитинства».jpg|thumb|200px|1932-1933 watakunapi Holodomor-Genocidio nisqap Museonqa Kiev llaqtapim kamasqa karqan, Unión Soviética nisqa thuñikuptin.]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Turismo nisqa suyupi == <gallery> KyivCity3.jpg|Kiyiw llaqtap centro histórico nisqa LvivEveningSummer2019.jpg|Lviv llaqtap centro histórico nisqa Палац у Шаровці.jpg|Kharkiv, llaqtap centro histórico nisqa Пантеон Вічної Слави, 9 травня 2025.jpg|Santa Isabelpa fortaleza, Rupiniskiy llaqtapi Украина, Одесса - Оперный театр 04.jpg|Odesa, llaqtap centro histórico nisqa Kherson after Russian occupation (2022-11-19) 01.jpg|Kherson, llaqtap centro histórico nisqa Mykolaiv. Russian Drama Theatre.jpg|Mykolaiv, kiev llaqtap centro histórico nisqa </gallery> {{ekunrere}} == Hatun llaqtakuna == {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna (Ukraña)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''ukranya simi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Kiyiw|Kiyiw]] || Київ || align=right | 2.595.000 || align=right | 2.611.327 || align=right | 2.660.401 || [[Kiyiw uwlast]] |----- |align=right | 2. || [[Harkiw]] || Харків || align=right | 1.610.000 || align=right | 1.470.902 || align=right | 1.464.740 || [[Harkiw uwlast]] |----- |align=right | 3. || [[Ñipruw]] || Дніпро || align=right | 1.178.000 || align=right | 1.056.497 || align=right | 1.032.816 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 4. || [[Urisa]] || Одеса || align=right | 1.115.000 || align=right | 1.029.049 || align=right | 1.007.131 || [[Urissa uwlast]] |----- |align=right | 5. || [[Runisk]] || Донецьк || align=right | 1.113.000 || align=right | 1.016.194 || align=right | 999.975 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 6. || [[Sapurichya]] || Запоріжжя || align=right | 881.000 || align=right | 815.256 || align=right | 799.348 || [[Sapurichya uwlast]] |----- |align=right | 7. || [[Liwiw]] || Львів || align=right | 791.000 || align=right | 732.818 || align=right | 733.728 || [[Liwiw uwlast]] |----- |align=right | 8. || [[Kriwiy Rih]] || Кривий Ріг || align=right | 726.000 || align=right | 668.980 || align=right | 696.667 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 9. || [[Miqulayiw]] || Миколаїв || align=right | 524.000 || align=right | 514.136 || align=right | 509.011 || [[Miqulayiw uwlast]] |----- |align=right | 10. || [[Mariyupul]] || Маріуполь || align=right | 519.000 || align=right | 492.176 || align=right | 482.440 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 11. || [[Luhansk]] || Луганськ || align=right | 497.000 || align=right | 463.097 || align=right | 452.789 || [[Luhansk uwlast]] |----- |align=right | 12. || [[Makiyiwka]] || Макіївка || align=right | 425.000 || align=right | 389.589 || align=right | 375.992 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 13. || [[Winitsya]] || Вінниця || align=right | 374.000 || align=right | 356.665 || align=right | 360.241 || [[Winitsya uwlast]] |----- |align=right | 14. || [[Simphirupul]] || Сімферополь || align=right | 345.000 || align=right | 343.644 || align=right | 341.599 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |----- |align=right | 15. || [[Siwastupul]] || Севастополь || align=right | 356.000 || align=right | 342.451 || align=right | 340.353 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |----- |align=right | 16. || [[Qirsun]] || Херсон || align=right | 355.000 || align=right | 328.360 || align=right | 319.278 || [[Qirsun uwlast]] |----- |align=right | 17. || [[Pultawa]] || Полтава || align=right | 314.700 || align=right | 317.998 || align=right | 309.960 || [[Pultawa uwlast]] |----- |align=right | 18. || [[Chirniyiw]] || Чернігів || align=right | 296.300 || align=right | 304.994 || align=right | 300.497 || [[Chirniyiw uwlast]] |----- |align=right | 19. || [[Chirkasi]] || Черкаси || align=right | 290.300 || align=right | 295.414 || align=right | 293.271 || [[Chirkasi uwlast]] |----- |align=right | 20. || [[Sumi]] || Суми || align=right | 291.300 || align=right | 293.141 || align=right | 282.198 || [[Sumi uwlast]] |----- |align=right | 21. || [[Qurliwka]] || Горлівка || align=right | 338.000 || align=right | 292.250 || align=right | 279.061 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 22. || [[Chitumir]] || Житомир || align=right | 292.100 || align=right | 284.236 || align=right | 277.875 || [[Chitumir uwlast]] |----- |align=right | 23. || [[Himilniskiy]] || Хмельницький || align=right | 237.000 || align=right | 253.994 || align=right | 255.902 || [[Himilniskiy uwlast]] |----- |align=right | 24. || [[Kamyanski]] || Кам'янське || align=right | 282.000 || align=right | 255.841 || align=right | 249.530 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 25. || [[Rupiniskiy]] || Кропивни́цький || align=right | 270.000 || align=right | 254.103 || align=right | 248.367 || [[Kiruwuraw uwlast]] |----- |align=right | 26. || [[Riwna]] || Рівне || align=right | 228.000 || align=right | 248.813 || align=right | 247.870 || [[Riwna uwlast]] |----- |align=right | 27. || [[Chirniwsí]] || Чернівці || align=right | 257.000 || align=right | 240.621 || align=right | 242.250 || [[Chirniwsí uwlast]] |----- |align=right | 28. || [[Riminchuk]] || Кременчук || align=right | 236.500 || align=right | 234.073 || align=right | 231.202 || [[Pultawa uwlast]] |----- |align=right | 29. || [[Tirnupil]] || Тернопіль || align=right | 206.000 || align=right | 227.755 || align=right | 220.720 || [[Tirnupil uwlast]] |----- |align=right | 30. || [[Iwanu-Rankiwsk]] || Ивано-Франківськ || align=right | 214.000 || align=right | 218.359 || align=right | 219.479 || [[Iwanu-Rankiwsk uwlast]] |----- |align=right | 31. || [[Wila Sirkwa]] || Біла Церква || align=right | 196.900 || align=right | 200.131 || align=right | 204.794 || [[Kiyiw uwlast]] |----- |align=right | 32. || [[Lusk]] || Луцьк || align=right | 197.700 || align=right | 208.816 || align=right | 202.915 || [[Wuliña uwlast]] |----- |align=right | 33. || [[Ramatusk]] || Краматорськ || align=right | 198.000 || align=right | 181.025 || align=right | 174.892 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 34. || [[Militupul]] || Мелітополь || align=right | 173.000 || align=right | 160.657 || align=right | 159.288 || [[Sapurichya uwlast]] |----- |align=right | 35. || [[Qirch]] || Керч || align=right | 174.000 || align=right | 157.007 || align=right | 152.564 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |----- |align=right | 36. || [[Nikupul (Ukrayna)|Nikupul]] || Нікополь || align=right | 158.000 || align=right | 136.280 || align=right | 131.774 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 37. || [[Isluwyansk]] || Словьянськ || align=right | 135.000 || align=right | 124.829 || align=right | 122.049 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 38. || [[Wiryansk]] || Бердянськ || align=right | 133.000 || align=right | 121.692 || align=right | 119.290 || [[Sapurichya uwlast]] |----- |align=right | 39. || [[Usllaqta]] || Ужгород || align=right | 117.000 || align=right | 117.317 || align=right | 117.028 || [[Sakarpatya uwlast]] |----- |align=right | 40. || [[Alchiwsk]] || Алчевськ || align=right | 125.000 || align=right | 119.193 || align=right | 116.954 || [[Luhansk uwlast]] |----- |align=right | 41. || [[Siwirurunisk]] || Северодонецьк || align=right | 131.000 || align=right | 119.940 || align=right | 116.354 || [[Luhansk uwlast]] |---- |align=right | 42. || [[Pawluraw]] || Павлоград || align=right | 131.000 || align=right | 118.816 || align=right | 113.748 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 43. || [[Lisichansk]] || Лисичанськ || align=right | 127.000 || align=right | 115.229 || align=right | 111.451 || [[Luhansk uwlast]] |----- |align=right | 44. || [[Yiwpaturiya]] || Євпаторія || align=right | 108.000 || align=right | 105.915 || align=right | 106.250 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |} == Willay pukyukuna == [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Ukranya|!]] f5qkce1y3vc8otcp2sbx7n096c1yw3v 692688 692687 2026-11-11T19:50:57Z ~2026-59794-66 35738 692688 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Україна<br />''Ukrayina''<br />Ukranya | nombre_común = Ukranya | imagen_bandera = Flag of Ukraine.svg | imagen_escudo = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | imagen_escudo_tamaño = 80px | símbolos = | imagen_mapa = LocationUkraine.svg | lema_nacional = ''Volia, Zlahoda, Dobro'' <br /> ''Libertad, Acuerdo, Bondad'' | himno_nacional = ''[[Sche ne vmerla Ukraina]]'' | capital = [[Kiyiw]] | capital_población = 2’660.401 hab. ([[2005]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 50°27'N130°30'E 50° 27’ N 30° 30’ E | ciudad_principal = Kiyiw | idiomas_oficiales = [[Ukranya simi|Ukranya]] | gobierno = [[República presidencialista]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Volodymyr Zelensky]] (Володимир Зеленський) <br />[[Yulia Svyrydenko]] (Юлія Свириденко) | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = - declarada <br />- refrendada | fundación_fechas = de la [[URSS]] <br /> [[24 de agosto]] de [[1991]] <br /> [[1 de diciembre]] de [[1991]] | superficie = 603.700 | superficie_puesto = 45 | superficie_agua = despreciable | fronteras = 4.558 km | costas = 2.782 km | población = 46,710,816 | población_puesto = 26 | población_densidad = 80 | PIB_nominal = US$ 106.072 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 52 | PIB_nominal_per_cápita = US$ 2.274 (2006) | PIB = US$ 356.228 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 30 | PIB_per_cápita = US$ 7.637 (2006) | IDH = 0,774 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 77 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Hryvnia]] ([[ISO 4217|UAH]]) | gentilicio = Ucraniano, ucraniana, ucranio, ucrania | horario = [[EET]] | horario_verano = [[EEST]] | cctld = [[.ua]] | código_telefónico = 380 | prefijo_radiofónico = EMA-EOZ / URA-UZZ | código_ISO = 804 / UKR / UA | miembro_de = [[ONU]], [[OSCE]], [[CEI]] | notas= }} '''Ukrayna''' icha '''Ukranya''' nisqaqa [[Iwrupa]]pi huk mamallaqtam. Uma llaqtanqa [[Kiyiw]] llaqtam. == Suyuq historianmanta == [[File:Repin Cossacks.jpg|thumb|240px|Ukranya awqaqkuna - Cosacos]] 7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan Ucrania nacionpi, paykunapas kunan [[Rususuyu]] nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Moscú llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref>। [[File:Muromian-map.png|thumb|180px|Eslavo ayllukuna manaraq kristiyanu kachkaspa]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Moscú kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Moskwawan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Kirovograd B.Khmelnyts'kogo Ploscha Pam'yatnyk B.Khmel'nyts'komu 02 (YDS 5421).jpg|thumb|200px|Ukranya mama llaqtap wiraquchan Bogdan Khmelnytskyi sutiyuq achka monumentokunamanta huknin]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Національний музей Голодомору-геноциду, скульптура дівчинки «Гірка пам'ять дитинства».jpg|thumb|200px|1932-1933 watakunapi Holodomor-Genocidio nisqap Museonqa Kiev llaqtapim kamasqa karqan, Unión Soviética nisqa thuñikuptin.]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Turismo nisqa suyupi == <gallery> KyivCity3.jpg|Kiyiw llaqtap centro histórico nisqa LvivEveningSummer2019.jpg|Lviv llaqtap centro histórico nisqa Палац у Шаровці.jpg|Kharkiv, llaqtap centro histórico nisqa Пантеон Вічної Слави, 9 травня 2025.jpg|Santa Isabelpa fortaleza, Rupiniskiy llaqtapi Украина, Одесса - Оперный театр 04.jpg|Odesa, llaqtap centro histórico nisqa Kherson after Russian occupation (2022-11-19) 01.jpg|Kherson, llaqtap centro histórico nisqa Mykolaiv. Russian Drama Theatre.jpg|Mykolaiv, kiev llaqtap centro histórico nisqa </gallery> {{ekunrere}} == Hatun llaqtakuna == {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna (Ukraña)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''ukranya simi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Kiyiw|Kiyiw]] || Київ || align=right | 2.595.000 || align=right | 2.611.327 || align=right | 2.660.401 || [[Kiyiw uwlast]] |----- |align=right | 2. || [[Harkiw]] || Харків || align=right | 1.610.000 || align=right | 1.470.902 || align=right | 1.464.740 || [[Harkiw uwlast]] |----- |align=right | 3. || [[Ñipruw]] || Дніпро || align=right | 1.178.000 || align=right | 1.056.497 || align=right | 1.032.816 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 4. || [[Urisa]] || Одеса || align=right | 1.115.000 || align=right | 1.029.049 || align=right | 1.007.131 || [[Urissa uwlast]] |----- |align=right | 5. || [[Runisk]] || Донецьк || align=right | 1.113.000 || align=right | 1.016.194 || align=right | 999.975 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 6. || [[Sapurichya]] || Запоріжжя || align=right | 881.000 || align=right | 815.256 || align=right | 799.348 || [[Sapurichya uwlast]] |----- |align=right | 7. || [[Liwiw]] || Львів || align=right | 791.000 || align=right | 732.818 || align=right | 733.728 || [[Liwiw uwlast]] |----- |align=right | 8. || [[Kriwiy Rih]] || Кривий Ріг || align=right | 726.000 || align=right | 668.980 || align=right | 696.667 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 9. || [[Miqulayiw]] || Миколаїв || align=right | 524.000 || align=right | 514.136 || align=right | 509.011 || [[Miqulayiw uwlast]] |----- |align=right | 10. || [[Mariyupul]] || Маріуполь || align=right | 519.000 || align=right | 492.176 || align=right | 482.440 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 11. || [[Luhansk]] || Луганськ || align=right | 497.000 || align=right | 463.097 || align=right | 452.789 || [[Luhansk uwlast]] |----- |align=right | 12. || [[Makiyiwka]] || Макіївка || align=right | 425.000 || align=right | 389.589 || align=right | 375.992 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 13. || [[Winitsya]] || Вінниця || align=right | 374.000 || align=right | 356.665 || align=right | 360.241 || [[Winitsya uwlast]] |----- |align=right | 14. || [[Simphirupul]] || Сімферополь || align=right | 345.000 || align=right | 343.644 || align=right | 341.599 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |----- |align=right | 15. || [[Siwastupul]] || Севастополь || align=right | 356.000 || align=right | 342.451 || align=right | 340.353 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |----- |align=right | 16. || [[Qirsun]] || Херсон || align=right | 355.000 || align=right | 328.360 || align=right | 319.278 || [[Qirsun uwlast]] |----- |align=right | 17. || [[Pultawa]] || Полтава || align=right | 314.700 || align=right | 317.998 || align=right | 309.960 || [[Pultawa uwlast]] |----- |align=right | 18. || [[Chirniyiw]] || Чернігів || align=right | 296.300 || align=right | 304.994 || align=right | 300.497 || [[Chirniyiw uwlast]] |----- |align=right | 19. || [[Chirkasi]] || Черкаси || align=right | 290.300 || align=right | 295.414 || align=right | 293.271 || [[Chirkasi uwlast]] |----- |align=right | 20. || [[Sumi]] || Суми || align=right | 291.300 || align=right | 293.141 || align=right | 282.198 || [[Sumi uwlast]] |----- |align=right | 21. || [[Qurliwka]] || Горлівка || align=right | 338.000 || align=right | 292.250 || align=right | 279.061 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 22. || [[Chitumir]] || Житомир || align=right | 292.100 || align=right | 284.236 || align=right | 277.875 || [[Chitumir uwlast]] |----- |align=right | 23. || [[Himilniskiy]] || Хмельницький || align=right | 237.000 || align=right | 253.994 || align=right | 255.902 || [[Himilniskiy uwlast]] |----- |align=right | 24. || [[Kamyanski]] || Кам'янське || align=right | 282.000 || align=right | 255.841 || align=right | 249.530 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 25. || [[Rupiniskiy]] || Кропивни́цький || align=right | 270.000 || align=right | 254.103 || align=right | 248.367 || [[Kiruwuraw uwlast]] |----- |align=right | 26. || [[Riwna]] || Рівне || align=right | 228.000 || align=right | 248.813 || align=right | 247.870 || [[Riwna uwlast]] |----- |align=right | 27. || [[Chirniwsí]] || Чернівці || align=right | 257.000 || align=right | 240.621 || align=right | 242.250 || [[Chirniwsí uwlast]] |----- |align=right | 28. || [[Riminchuk]] || Кременчук || align=right | 236.500 || align=right | 234.073 || align=right | 231.202 || [[Pultawa uwlast]] |----- |align=right | 29. || [[Tirnupil]] || Тернопіль || align=right | 206.000 || align=right | 227.755 || align=right | 220.720 || [[Tirnupil uwlast]] |----- |align=right | 30. || [[Iwanu-Rankiwsk]] || Ивано-Франківськ || align=right | 214.000 || align=right | 218.359 || align=right | 219.479 || [[Iwanu-Rankiwsk uwlast]] |----- |align=right | 31. || [[Wila Sirkwa]] || Біла Церква || align=right | 196.900 || align=right | 200.131 || align=right | 204.794 || [[Kiyiw uwlast]] |----- |align=right | 32. || [[Lusk]] || Луцьк || align=right | 197.700 || align=right | 208.816 || align=right | 202.915 || [[Wuliña uwlast]] |----- |align=right | 33. || [[Ramatusk]] || Краматорськ || align=right | 198.000 || align=right | 181.025 || align=right | 174.892 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 34. || [[Militupul]] || Мелітополь || align=right | 173.000 || align=right | 160.657 || align=right | 159.288 || [[Sapurichya uwlast]] |----- |align=right | 35. || [[Qirch]] || Керч || align=right | 174.000 || align=right | 157.007 || align=right | 152.564 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |----- |align=right | 36. || [[Nikupul (Ukrayna)|Nikupul]] || Нікополь || align=right | 158.000 || align=right | 136.280 || align=right | 131.774 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 37. || [[Isluwyansk]] || Словьянськ || align=right | 135.000 || align=right | 124.829 || align=right | 122.049 || [[Runisk uwlast]] |----- |align=right | 38. || [[Wiryansk]] || Бердянськ || align=right | 133.000 || align=right | 121.692 || align=right | 119.290 || [[Sapurichya uwlast]] |----- |align=right | 39. || [[Usllaqta]] || Ужгород || align=right | 117.000 || align=right | 117.317 || align=right | 117.028 || [[Sakarpatya uwlast]] |----- |align=right | 40. || [[Alchiwsk]] || Алчевськ || align=right | 125.000 || align=right | 119.193 || align=right | 116.954 || [[Luhansk uwlast]] |----- |align=right | 41. || [[Siwirurunisk]] || Северодонецьк || align=right | 131.000 || align=right | 119.940 || align=right | 116.354 || [[Luhansk uwlast]] |---- |align=right | 42. || [[Pawluraw]] || Павлоград || align=right | 131.000 || align=right | 118.816 || align=right | 113.748 || [[Ñiprupitruwsk uwlast]] |----- |align=right | 43. || [[Lisichansk]] || Лисичанськ || align=right | 127.000 || align=right | 115.229 || align=right | 111.451 || [[Luhansk uwlast]] |----- |align=right | 44. || [[Yiwpaturiya]] || Євпаторія || align=right | 108.000 || align=right | 105.915 || align=right | 106.250 || [[Krim|Krim Awtunumu Ripuwlika]] |} == Willay pukyukuna == [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Ukranya|!]] c6mheih83svm8lzowmkwkfucnhwp24e 0 5747 692685 692555 2026-11-11T19:40:51Z ~2026-59794-66 35738 no es historia es willarina 692685 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Российская Федерация<br>''Rossíyskaya Federátsiya''<br>Rusya Huñuku | nombre_común = Rusya | de = de | imagen_bandera = Flag of Russia.svg | imagen_escudo = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | imagen_escudo_tamaño = 90px | símbolos = | imagen_mapa = Location Russia.svg | imagen_mapa_tamaño = 290px | lema_nacional = Ninguno | himno_nacional = ''[[Himno de la Federación Rusa]]'' | capital = [[Moskwa]] | capital_población = 11 273 400 ([[2004]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 55_45_N_37_37_E_ 55°45′ N 37°37′ E | ciudad_principal = [[Moskwa]] | idiomas_oficiales = [[Rusu simi]] | gobierno = [[Republika]], [[Dimukrasya]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Vladimir Putin]] (Владимир Путин)<br>[[:ru: Мишустин,Михаил Владимирович Mikhail Mishustin]] (Михаил Мишустин) | fundación = [[Qispikusqa]] | fundación_hitos = &nbsp;• Rimarisqa<br>&nbsp;• Chaninchasqa | fundación_fechas = [[Susyalista Suwit Republikakunap Huñun|Suwit Huñumanta]]<br>{{Pun|12|6|1990}}<br>[[24 ñiqin chakra yapuy killapi]] [[1991]] | superficie = 17 075 200 | superficie_puesto = 1 | superficie_agua = 0.5 | fronteras = 20.017 [[kilómetro|km]] | costas = 37 653 km | población = 142 893 540 ([[2006]]) | población_puesto = 8 | población_densidad = 8 | PIB_nominal = [[Dólar estadounidense|USD]] 979 048 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 11 | PIB_nominal_per_cápita = USD 6 856 (2006) | PIB = [[Dólar estadounidense|USD]] 1.727.349 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 9 | PIB_per_cápita = USD 12 096 (2006) | IDH = 0.797 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 65 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Rublli]] (''Рубль'', <code>[[ISO 4217|RUB]]</code>) | gentilicio = ruso, -a | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2 a +12) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+3 a -1) | cctld = .ru | código_telefónico = 7 | prefijo_radiofónico = RAA-RZZ, UAA-UIZ | código_ISO = 643 / RUS / RU | miembro_de = [[ONU]], [[APEC]], [[CBSS]], [[OSCE]], [[G8]] }} '''Rususuyu icha Rusya (Rusu simipi: Россия, Latinpi qillqasqa: Rossiya), Chaninchasqa Rusiya Huñuku (rusu simipi: Российская Федерация,Latin: Rossiyskaya Federatsiya), huk [[Ukrayina|Urayina]] mama llaqtam, Chinchay [[Iwrupa]]<nowiki/>pi, Uralan Asyapipas. Tiksimuyuntinpi aswan hatun mama llaqtam, 17.125.191 km2-niyuq, Pachamamap isqun kaq rakinmanta aswan pisilla, imaymana allpayuq, pachamamayuqpas. Uma llaqtanqa Moskwa mama llaqtam.''' == Suyuq willarinanmanta == [[File:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|230px|Noble runakunapura sirwiq qhatuymanta siq'i - pachak watakunapi Rusiyap kawsaynin.]] 7-9 siglokunapiqa anti islaw ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan [[Ukrayina]] nacionpi, paykunapas kunan Rususuyupa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Muskuw llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref> [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|170px|Alexander Nevsky]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Muskuw kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Muskuwan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|230px|Muskuw qhapaq suyu - Rusiyap sunqun]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|240px|Stalinpa dictadura pachanpi rikurimuq gulag campo de concentración nisqakunaq mapa]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Llaqta pusana rakiy == == Hatun llaqtakuna == * [[Moskwa|Muskuw]] (uma llaqta) * [[Sankt Peterburg]] (1917 watakama uma llaqta kasqa; 1924-1991 Leningrad) {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Rusu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2002''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Moskwa|Muskuw]] || Москва || align=right | 8 769 117 || align=right | 10 126 424 || align=right | 10 381 222 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 2. || [[Sankt Petersburg]]¹ || Санкт-Петербург || align=right | 4 460 424 || align=right | 4 159 635 || align=right | 4 039 745 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 3. || [[Nowosibirsk]]² || Новосибирск || align=right | 1 436 516 || align=right | 1 425 508 || align=right | 1 419 007 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 4. || [[Jekaterinburg]]³ || Екатеринбург || align=right | 1 364 621 || align=right | 1 293 537 || align=right | 1 287573 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 5. || [[Nizhniy Novgorod]]⁴ || Нижний Новгород || align=right | 1 438 133 || align=right | 1 311 252 || align=right | 1 284 164 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 6. || [[Samara]]⁵ || Самара || align=right | 1 254 460 || align=right | 1 157 880 || align=right | 1 134 730 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 7. || [[Omsk]] || Омск || align=right | 1 148 418 || align=right | 1 134 016 || align=right | 1 129 281 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 8. || [[Kazan]] || Казань || align=right | 1 094 378 || align=right | 1 105 289 || align=right | 1 104 738 || [[Tatarsuyu]] |----- |align=right | 9. || [[Rostow na Donu]] || Ростов-на-Дону || align=right | 1 019 305 || align=right | 1 068 267 || align=right | 1 074 482 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 10. || [[Chellabinsk]] || Челябинск || align=right | 1 141 777 || align=right | 1 077 174 || align=right | 1 062 919 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 11. || [[Ufa (Rusya)|Ufa]] || Уфа || align=right | 1.082.052 || align=right | 1.042.437 || align=right | 1.033.338 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 12. || [[Volgograd]]⁶ || Волгоград || align=right | 998.894 || align=right | 1.011.417 || align=right | 1.010.320 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 13. || [[Perm (Rusya)|Perm]]⁷ || Пермь || align=right | 1.090.944 || align=right | 1.001.653 || align=right | 982.419 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 14. || [[Krasnojarsk]] || Красноярск || align=right | 912.629 || align=right | 909.341 || align=right | 907.451 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 15. || [[Saratow]] || Саратов || align=right | 904.643 || align=right | 873.055 || align=right | 863.725 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 16. || [[Voronesh]] || Воронеж || align=right | 886.844 || align=right | 848.752 || align=right | 840.582 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 17. || [[Togliatti]]⁸ || Тольятти || align=right | 630.543 || align=right | 702.879 || align=right | 718.486 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 18. || [[Krasnodar]]⁹ || Краснодар || align=right | 620.516 || align=right | 646.175 || align=right | 649.851 || [[Urin Rusiya suyu|Urin Rusiya]] |----- |align=right | 19. || [[Ullanovsk]]¹⁰ || Ульяновск || align=right | 625.155 || align=right | 635.947 || align=right | 640.680 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 20. || [[Izhevsk]]¹¹ || Ижевск || align=right | 635.109 || align=right | 632.140 || align=right | 631.038 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 21. || [[Jaroslavl]] || Ярославль || align=right | 632.991 || align=right | 613.088 || align=right | 606.730 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 22. || [[Barnaul]] || Барнаул || align=right | 601.811 || align=right | 600.749 || align=right | 599.579 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 23. || [[Vladivostok]] || Владивосток || align=right | 633.838 || align=right | 594.701 || align=right | 587.022 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 24. || [[Irkutsk]] || Иркутск || align=right | 626.135 || align=right | 593.604 || align=right | 586.695 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 25. || [[Khabarowsk]] || Хабаровск || align=right | 600.623 || align=right | 583.072 || align=right | 578.303 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 26. || [[Orenburg]]¹² || Оренбург || align=right | 546.501 || align=right | 549.361 || align=right | 550.204 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 27. || [[Novokuzñetsk]]¹³ || Новокузнецк || align=right | 599.947 || align=right | 549.870 || align=right | 539.616 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 28. || [[Rjasan]] || Рязань || align=right | 514.638 || align=right | 521.560 || align=right | 520.173 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 29. || [[Tjumen]] || Тюмень || align=right | 476.869 || align=right | 510.719 || align=right | 519.119 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 30. || [[Naberezhnyje Tschelny]]¹⁴ || Набережные Челны || align=right | 500.309 || align=right | 518.896 || align=right | 540.769 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 31. || [[Lipetsk]] || Липецк || align=right | 449.635 || align=right | 506.114 || align=right | 515.655 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 32. || [[Pensa]] || Пенза || align=right | 542.612 || align=right | 518.025 || align=right | 512.602 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 33. || [[Astrachan]] || Астрахань || align=right | 509.210 || align=right | 504.501 || align=right | 502.533 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 34. || [[Makhachkala]]¹⁵ || Махачкала || align=right | 317.475 || align=right | 462.412 || align=right | 497.959 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 35. || [[Tomsk]] || Томск || align=right | 501.963 || align=right | 487.838 || align=right | 485.519 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 36. || [[Kemerovo]]¹⁶ || Кемерово || align=right | 520.263 || align=right | 484.754 || align=right | 477.090 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 37. || [[Tula (Rusya)|Tula]] || Тула || align=right | 539.980 || align=right | 481.216 || align=right | 468.825 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 38. || [[Kirov (Rusya)|Kirow]]¹⁷ || Киров || align=right | 440.240 || align=right | 457.578 || align=right | 457.383 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 39. || [[Cheboksary]] || Чебоксары || align=right | 419.592 || align=right | 440.621 || align=right | 446.781 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 40. || [[Kaliningrad]]¹⁸ || Калининград || align=right | 401.280 || align=right | 430.003 || align=right | 434.954 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 41. || [[Brjansk]] || Брянск || align=right | 452.160 || align=right | 431.526 || align=right | 427.236 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 42. || [[Ivanovo]] || Иваново || align=right | 481.042 || align=right | 431.721 || align=right | 420.839 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 43. || [[Magnitogorsk]] || Магнитогорск || align=right | 440.321 || align=right | 418.545 || align=right | 413.351 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 44. || [[Kursk]] || Курск || align=right | 424.239 || align=right | 412.442 || align=right | 409.431 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 45. || [[Tver]]¹⁹ || Тверь || align=right | 450.941 || align=right | 408.903 || align=right | 400.212 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 46. || [[Nizhniy Tagil]] || Нижний Тагил || align=right | 439.521 || align=right | 390.498 || align=right | 381.116 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 47. || [[Stavropol]] || Ставрополь || align=right | 318.928 || align=right | 354.867 || align=right | 363.064 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 48. || [[Ulan-Ude]]²⁰ || Улан-Удэ || align=right | 352.530 || align=right | 359.391 || align=right | 360.278 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 49. || [[Belgorod]] || Белгород || align=right | 300.408 || align=right | 337.030 || align=right | 345.289 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 50. || [[Arkhangelsk]] || Архангельск || align=right | 415.921 || align=right | 356.051 || align=right | 344.600 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 51. || [[Kurgan (Rusya)|Kurgan]] || Курган || align=right | 355.517 || align=right | 345.515 || align=right | 343.129 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 52. || [[Kaluga]] || Калуга || align=right | 311.399 || align=right | 334.751 || align=right | 338.978 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 53. || [[Orjol]] || Орёл || align=right | 336.862 || align=right | 333.310 || align=right | 331.127 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 54. || [[Sochi]] || Сочи || align=right | 311.648 || align=right | 328.809 || align=right | 327.608 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 55. || [[Wolshski]] || Волжский || align=right | 268.842 || align=right | 313.169 || align=right | 323.293 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 56. || [[Smolensk]] || Смоленск || align=right | 341.483 || align=right | 325.137 || align=right | 320.991 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 57. || [[Murmansk]] || Мурманск || align=right | 468.039 || align=right | 336.137 || align=right | 319.263 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 58. || [[Vladikavkaz]]²¹ || Владикавказ || align=right | 300.198 || align=right | 315.608 || align=right | 317.370 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 59. || [[Cherepovets]] || Череповец || align=right | 310.463 || align=right | 311.869 || align=right | 311.850 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 60. || [[Vladimir (Russland)|Wladimir]] || Владимир || align=right | 349.702 || align=right | 315.954 || align=right | 310.024 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 61. || [[Chita (Rusya)|Chita]] || Чита || align=right | 365.754 || align=right | 316.643 || align=right | 308.291 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 62. || [[Saransk]] || Саранск || align=right | 312.128 || align=right | 304.866 || align=right | 303.394 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 63. || [[Surgut]] || Сургут || align=right | 247.823 || align=right | 285.027 || align=right | 300.367 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 64. || [[Vologda]] || Вологда || align=right | 282.802 || align=right | 293.046 || align=right | 294.889 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 65. || [[Tambov]] || Тамбов || align=right | 304.600 || align=right | 293.658 || align=right | 290.933 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 66. || [[Nalchik]] || Нальчик || align=right | 234.547 || align=right | 274.974 || align=right | 282.913 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 67. || [[Taganrog]] || Таганрог || align=right | 291.622 || align=right | 281.947 || align=right | 279.056 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 68. || [[Kostroma]] || Кострома || align=right | 278.414 || align=right | 278.750 || align=right | 277.656 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 69. || [[Komsomolsk na Amure]] || Комсомольск-на-Амуре || align=right | 315.325 || align=right | 281.035 || align=right | 275.164 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 70. || [[Sterlitamak]] || Стерлитамак || align=right | 247.457 || align=right | 264.362 || align=right | 267.231 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 71. || [[Petrozawodsk]] || Петрозаводск || align=right | 269.485 || align=right | 266.160 || align=right | 265.025 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 72. || [[Bratsk]] || Братск || align=right | 255.705 || align=right | 259.335 || align=right | 259.991 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 73. || [[Joshkar-Ola]]²² || Йошкар-Ола || align=right | 241.601 || align=right | 256.719 || align=right | 259.540 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 74. || [[Dzerzhinsk (Oka)|Dzerzhinsk]] || Дзержинск || align=right | 285.071 || align=right | 261.334 || align=right | 256.537 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 75. || [[Orsk]] || Орск || align=right | 270.711 || align=right | 250.963 || align=right | 246.836 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 76. || [[Nizhnevartovsk]] || Нижневартовск || align=right | 241.457 || align=right | 239.044 || align=right | 244.937 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 77. || [[Angarsk]] || Ангарск || align=right | 265.835 || align=right | 247.118 || align=right | 243.158 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 78. || [[Novorossijsk]] || Новороссийск || align=right | 185.938 || align=right | 232.079 || align=right | 241.856 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 79. || [[Nizhnekamsk]] || Нижнекамск || align=right | 190.793 || align=right | 225.399 || align=right | 234.297 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 80. || [[Syktyvkar]]²³ || Сыктывкар || align=right | 232.117 || align=right | 230.011 || align=right | 230.139 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 81. || [[Zelenograd]] || Зеленоград || align=right | 158.294 || align=right | 215.727 || align=right | 228.294 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 82. || [[Stari Oskol]] || Старый Оскол || align=right | 173.917 || align=right | 215.898 || align=right | 226.977 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 83. || [[Shakhty]] || Шахты || align=right | 225.797 || align=right | 222.592 || align=right | 221.312 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 84. || [[Blagoveshchensk]] || Благовещенск || align=right | 205.553 || align=right | 219.221 || align=right | 221.296 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 85. || [[Rybinsk]]²⁴ || Рыбинск || align=right | 251.442 || align=right | 222.653 || align=right | 216.724 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 86. || [[Bijsk]] || Бийск || align=right | 233.238 || align=right | 218.562 || align=right | 215.430 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 87. || [[Prokopjevsk]] || Прокопьевск || align=right | 273.838 || align=right | 224.597 || align=right | 215.270 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 88. || [[Jakutsk]] || Якутск || align=right | 186.626 || align=right | 210.642 || align=right | 215.063 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 89. || [[Velikiy Novgorod]]²⁵ || Великий Новгород || align=right | 229.126 || align=right | 216.856 || align=right | 215.062 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 90. || [[Pskow]] || Псков || align=right | 203.789 || align=right | 202.780 || align=right | 201.990 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 91. || [[Balakovo]] || Балаково || align=right | 197.391 || align=right | 200.470 || align=right | 201.920 || [[Wolga suyu|Wolga]] |} == Simikuna == * [[Rusu simi]] * hukkunapas == Kaypipas qhaway == == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Russia}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Asya)]] [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Rusya| ]] c6yfg4q1ibkgihinvkti971qsoe2ivy 0 5839 692653 692129 2026-11-11T18:14:40Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692653 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = ''Grand-Duché de Luxembourg''<br />''Großherzogtum Luxemburg''<br />''Groussherzogdem Lëtzebuerg''<br />Hatun Luki qhapaqchasqa suyu Luksimpurk | nombre_común = Luksimpurk | imagen_bandera = Flag of Luxembourg.svg | imagen_escudo =Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = LocationLuxembourg.svg | lema_nacional = ''Mir wëlle bleiwe wat mir sinn'' ([[Luksimbur simi]]pi: ''«Imachus kachkanchik chay hinatam kakuyta munanchik»'') | himno_nacional = ''[[Ons Hémécht]]'' | capital = [[Luksimpurk (llaqta)|Luksimpurk]] | capital_población = 82.355 ([[2005]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 49_36_N_6_8_E_ 49°36' N 6° 8' E | ciudad_principal = [[Luksimpurk (llaqta)|Luksimbur]] | idiomas_oficiales = * [[Luksimpurk simi]]<br /> * [[Ransiya simi]]<br /> * [[Aliman simi]] | gobierno = [[Kunstitusyunal qhapaq suyu]] | dirigentes_títulos = [[Hatun duki]]<br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Títulos reales|S.A.R.]] [[Hatun Duki Enrique]]<br />[[Jean-Claude Juncker]] | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = &nbsp;• Fecha | fundación_fechas = Reconocida<br />[[11 de mayo]] de [[1867]] | superficie = 2.586 | superficie_puesto = 165 | superficie_agua = despreciable | fronteras = 359 [[kilómetro|km]] | costas = 0 km | población = 451.600 ([[2004]]) | población_puesto = 161 | población_densidad = 174,6 | PIB = US$ 37.125 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 94 | PIB_per_cápita = US$ 87.995 ¹ | IDH = 0.945 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 4 | IDH_categoría = <font color="#009900">alto</font> | moneda = [[Iwru]]² (€, <code>[[ISO 4217|EUR]]</code>) | gentilicio = Luksimpurkimanta | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+1) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2) | cctld = .lu | código_telefónico = 352 | prefijo_radiofónico = LXA-LXZ | código_ISO = 442 / LUX / LU | miembro_de = [[Unión Europea|UE]], [[Organización del Tratado del Atlántico Norte|OTAN]], [[Naciones Unidas|ONU]], [[OCDE]], [[OSCE]] | notas = ¹Luksimpurkqa llaqtakunamanta aswan qullqisapa, tiksimuyuntinpi.<br /> ² [[Luksimpurk phrank]]. }} [[Rikcha:Vianden castle.jpg|thumb|right|230px|]] '''Luksimpurk''' [[Iwrupa]]pi llaqtam. Uma llaqtanqa [[Luksimbur (llaqta)|Luksimpur]] llaqtam. {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Luksimbur|!]] cfkogw5givxnr5v7azwtamv417g1bng 692684 692653 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 685039 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = ''Grand-Duché de Luxembourg''<br />''Großherzogtum Luxemburg''<br />''Groussherzogdem Lëtzebuerg''<br />Hatun Luki qhapaqchasqa suyu Luksimpur | nombre_común = Luksimbur | imagen_bandera = Flag of Luxembourg.svg | imagen_escudo =Greater coat of arms of the grand-duchy of Luxembourg.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = LocationLuxembourg.svg | lema_nacional = ''Mir wëlle bleiwe wat mir sinn'' ([[Luksimbur simi]]pi: ''«Imachus kachkanchik chay hinatam kakuyta munanchik»'') | himno_nacional = ''[[Ons Hémécht]]'' | capital = [[Luksimbur (llaqta)|Luksimbur]] | capital_población = 82.355 ([[2005]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 49_36_N_6_8_E_ 49°36' N 6° 8' E | ciudad_principal = [[Luksimbur (llaqta)|Luksimbur]] | idiomas_oficiales = * [[Luksimbur simi]]<br /> * [[Ransiya simi]]<br /> * [[Aliman simi]] | gobierno = [[Kunstitusyunal qhapaq suyu]] | dirigentes_títulos = [[Hatun duki]]<br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Títulos reales|S.A.R.]] [[Hatun Duki Enrique]]<br />[[Jean-Claude Juncker]] | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = &nbsp;• Fecha | fundación_fechas = Reconocida<br />[[11 de mayo]] de [[1867]] | superficie = 2.586 | superficie_puesto = 165 | superficie_agua = despreciable | fronteras = 359 [[kilómetro|km]] | costas = 0 km | población = 451.600 ([[2004]]) | población_puesto = 161 | población_densidad = 174,6 | PIB = US$ 37.125 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 94 | PIB_per_cápita = US$ 87.995 ¹ | IDH = 0.945 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 4 | IDH_categoría = <font color="#009900">alto</font> | moneda = [[Iwru]]² (€, <code>[[ISO 4217|EUR]]</code>) | gentilicio = Luxemburgués, -esa | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+1) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2) | cctld = .lu | código_telefónico = 352 | prefijo_radiofónico = LXA-LXZ | código_ISO = 442 / LUX / LU | miembro_de = [[Unión Europea|UE]], [[Organización del Tratado del Atlántico Norte|OTAN]], [[Naciones Unidas|ONU]], [[OCDE]], [[OSCE]] | notas = ¹Luxemburgo es el primer país a nivel mundial en el PIB per cápita.<br /> ² Antes de 1999, el [[franco luxemburgués]]. }} [[Rikcha:Vianden castle.jpg|thumb|right|230px|]] '''Luksimpur, Luksimpurku''' icha '''Luksimpurqu''' [[Iwrupa]]pi llaqtam. Uma llaqtanqa [[Luksimbur (llaqta)|Luksimpur]] llaqtam. {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Luksimbur|!]] 2foa99ky8j4aryhfu633iupuoqxenha 10 8153 692654 692127 2026-11-11T18:15:26Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692654 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Germany.svg|20px]]&nbsp;[[Hirmanya]]<noinclude>[[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|DEU]]</noinclude> sb230na12sh55g120rfa18h8ik2so9i 692678 692654 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 659092 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Germany.svg|20px]]&nbsp;[[Alimanya|Alimaña]]<noinclude>[[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|DEU]]</noinclude> mj6gtvfm0n7nwxip8drzvhy03lkmhf8 10 8158 692655 692126 2026-11-11T18:15:44Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692655 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of France.svg|20px]]&nbsp;[[Kalya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|FRA]] </noinclude> k33brq6l6hi6sr864l9dqkawsv22qkp 692679 692655 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 614663 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of France.svg|20px]]&nbsp;[[Ransiya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|FRA]] </noinclude> s8unrz09q1t04wombzgq40s1dskrz0g 10 8167 692656 692125 2026-11-11T18:15:56Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692656 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Finland.svg|20px]]&nbsp;[[Phinlanth]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|FIN]] </noinclude> nf2l5bbp6tb973wyzm6vdzl0xamfvlr 692680 692656 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 660281 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Finland.svg|20px]]&nbsp;[[Phinsuyu|Suwami]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|FIN]] </noinclude> q8ujoz0ir1wxwij2j87zsgicoqdb8z6 10 8207 692667 692114 2026-11-11T18:20:01Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692667 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Albania.svg|20px]]&nbsp;[[Alpanya]]<noinclude>[[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|ALB]] </noinclude> oh6gozqrpikctasnd35qo3ufegjphfi 692677 692667 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 659101 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Albania.svg|20px]]&nbsp;[[Alpanya|Alpaña]]<noinclude>[[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|ALB]] </noinclude> ddgvozhleyhccs45jp8zpsztegevdm3 10 8216 692659 692122 2026-11-11T18:16:42Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692659 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Armenia.svg|20px]]&nbsp;[[Armanya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|ARM]] </noinclude> 57ttbw35rvost77qa8b0a789iuj460v 692669 692659 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 659096 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Armenia.svg|20px]]&nbsp;[[Arminya|Hayasuyu]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|ARM]] </noinclude> el05whxyadppmfqw9k7z3f7k9t9fr59 10 8218 692662 692119 2026-11-11T18:18:34Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692662 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Azerbaijan.svg|20px]]&nbsp;[[Asarpayan]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|AZE]] </noinclude> l61cker8jmanalxkhwihz21s8cda1kn 692675 692662 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 614615 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Azerbaijan.svg|20px]]&nbsp;[[Asarsuyu]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|AZE]] </noinclude> ndfeans7zrl5nytcpitbzeg6j0licci 10 8350 692663 692118 2026-11-11T18:18:48Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692663 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]]&nbsp;[[Pulkarya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|BGR]] </noinclude> 63zivez70gu359w26syaa8mwax7n1gy 692676 692663 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 660270 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Bulgaria.svg|20px|border]]&nbsp;[[Pulqarya|Wulqarya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|BGR]] </noinclude> 1oeca1b4vmxmxytetqstm1rdjr08nkf 10 8359 692658 692123 2026-11-11T18:16:27Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692658 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Czech Republic.svg|20px|border]]&nbsp;[[Chikya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|CZE]] </noinclude> qth7gix6n5vemgta44vbodp0tb532dh 692681 692658 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 655147 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of the Czech Republic.svg|20px|border]]&nbsp;[[Chiksuyu]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|CZE]] </noinclude> q6jigcmreianl7ldwyl1fc5ruacbqre 10 8377 692657 692124 2026-11-11T18:16:08Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692657 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Croatia.svg|20px]]&nbsp;[[Krwatsya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|COG]] </noinclude> s13knm95p2joh58b0p46sldykb2le6j 692682 692657 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 614674 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Croatia.svg|20px]]&nbsp;[[Hurwatsuyu]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|COG]] </noinclude> 1oys089m36idyixru252kecvymrr4zw 10 8389 692668 692113 2026-11-11T18:20:13Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692668 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Slovenia.svg|20px]]&nbsp;[[Sluwinya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|SVN]] </noinclude> qjspvfzkmhzuz3tx5stu9lsrz2h4qrk 692672 692668 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 614739 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Slovenia.svg|20px]]&nbsp;[[Isluwinya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|SVN]] </noinclude> qhde7dbod23tfcp6sb2j27dvyeie3lx 10 8450 692665 692116 2026-11-11T18:19:16Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692665 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Liechtenstein.svg|20px]]&nbsp;[[Lichtinstin]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9t2tv0970b191191wmtwgijr5jc2x95 692673 692665 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 614695 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Liechtenstein.svg|20px]]&nbsp;[[Liechtenstein]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8qvvj80hqiurgycj6cxl3qfoo5mno8f 10 8579 692666 692115 2026-11-11T18:19:38Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692666 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Montenegro.svg|20px]]&nbsp;[[Muntinikru]]<noinclude>[[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 9izdws42uzgnwfakb6vuc6aqo8x2c8t 692671 692666 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 659099 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Montenegro.svg|20px]]&nbsp;[[Yana Urqu]]<noinclude>[[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]]</noinclude> hrodk1qe6th56lwr3csy09o3yy2s1o9 10 8604 692660 692121 2026-11-11T18:17:01Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692660 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Flag of Poland.svg|20px]]&nbsp;[[Pulanya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4f8n0j2sixfkcvv5j7ucdb1h8skz5lu 692670 692660 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 633259 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Flag of Poland.svg|20px]]&nbsp;[[Pulunya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]] </noinclude> d4d845vbezj5yb0h8ew521lg4lk0bik 10 8655 692664 692117 2026-11-11T18:19:04Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692664 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Turkey.svg|20px]]&nbsp;[[Turkiya]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]] </noinclude> guve80rqfusclj2h6cji2lcrf15lip1 692674 692664 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 659098 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Turkey.svg|20px]]&nbsp;[[Turkiya|Turkiyi]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 80rj4cuv9peuw9n3qk5xp4lusffq6pd 0 11648 692661 692120 2026-11-11T18:18:10Z Lorena Hail 35736 vete a la mierda 692661 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#8B0000; font-size: 95%;" |- bgcolor="#8B0000" ! colspan="2" | {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- bgcolor="#8B0000" | <font size="+0" color="white">'''Luksimpurk'''</font> |} |- |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Luxemburg.jpg|290px|]] |- style="color: white; background: #8B0000; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Saywitu''' | style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa''' |- style="background: white" |rowspan=6| [[Rikcha:Map Luxembourg.PNG|100px|center|]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Coat_of_arms_Luxembourg_City.png|70px|center|]] |- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #8B0000; text-align:center;" |style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Flag of Luxembourg (city).svg|100px|center|]] |- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- align="center" ! colspan="2" | . |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Mama llaqta]] || [[Rikcha:Flag of Luxembourg.svg|25px]] [[Luksimbur]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Tinkurachina siwi]]kuna|| 49°36′42″N, 06°07′48″E |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Distritu (Luksimbur)|Distritu]] || [[Luksimbur distritu]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Kantun (Luksimbur)|Kantun]]kuna || [[Luksimbur kantun]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa]]kuna || 86.329 <small>(1-I-2007)</small> |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa ñit'inakuy]] || 1.485 runa / km² |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hallka k'iti kanchar]] || 51,73 km² |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hanaq kay]]|| 230 - 402 m |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Kamasqa wata]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Kuraka]] || [[Paul Helminger]] DP |- bgcolor="#FFFFFF" |[[Karu rimay yupay]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Pacha suyu]]|| |- bgcolor="#FFFFFF" | Llika tiyanan|| [http://www.luxembourg-ville.lu/ www.luxembourg-ville.lu] |- ! colspan="2" | |} '''Luksimpurk''' ([[Ransiya simi]]pi: ''Luxembourg''; [[Luksimbur simi]]pi: ''Lëtzebuerg'') llaqtaqa [[Luksimbur]] mama llaqtap [[uma llaqta]]nmi. == Yachay tarpuy == * [[Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] == Karu puriy == <gallery> Image:Luxemburg-Petrussetal-Viaduc.jpg| Image:050917-luxemburg-pontadolphe.jpg| Image:Place_d'Armes_Luxembourg.jpg| Image:Bahnhof_Luxemburg_bei_Nacht.jpg| </gallery></div> == Ñaña llaqtakuna == * [[Rikcha:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Camden]], [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]] * [[Rikcha:Flag of France.svg|20px|Ransiya]] [[Metz]], [[Ransiya]] == Hawa t'inkikuna == [[Katiguriya:Uma llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Luksimbur (llaqta)|!]] [[Katiguriya:Llaqta (Luksimbur)]] [[Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Luksimbur)]] [[Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] eaokvkqnjju5odxdspm59n0jzogrikd 692683 692661 2026-11-11T18:20:14Z Icodense 20692 [[Special:Contributions/Lorena Hail|Lorena Hail]] ([[User talk:Lorena Hail|rimachina]]) sutiyuq ruraqpa hukchasqankunaqa kutichisqam [[User:NDG|NDG]]-pa ñawpaq hukchasqanman 650937 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#8B0000; font-size: 95%;" |- bgcolor="#8B0000" ! colspan="2" | {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- bgcolor="#8B0000" | <font size="+0" color="white">'''Luksimbur'''</font> |} |- |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Luxemburg.jpg|290px|]] |- style="color: white; background: #8B0000; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Saywitu''' | style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa''' |- style="background: white" |rowspan=6| [[Rikcha:Map Luxembourg.PNG|100px|center|]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Coat_of_arms_Luxembourg_City.png|70px|center|]] |- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #8B0000; text-align:center;" |style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Flag of Luxembourg (city).svg|100px|center|]] |- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- align="center" ! colspan="2" | . |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Mama llaqta]] || [[Rikcha:Flag of Luxembourg.svg|25px]] [[Luksimbur]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Tinkurachina siwi]]kuna|| 49°36′42″N, 06°07′48″E |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Distritu (Luksimbur)|Distritu]] || [[Luksimbur distritu]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Kantun (Luksimbur)|Kantun]]kuna || [[Luksimbur kantun]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa]]kuna || 86.329 <small>(1-I-2007)</small> |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa ñit'inakuy]] || 1.485 runa / km² |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hallka k'iti kanchar]] || 51,73 km² |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hanaq kay]]|| 230 - 402 m |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Kamasqa wata]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Kuraka]] || [[Paul Helminger]] DP |- bgcolor="#FFFFFF" |[[Karu rimay yupay]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Pacha suyu]]|| |- bgcolor="#FFFFFF" | Llika tiyanan|| [http://www.luxembourg-ville.lu/ www.luxembourg-ville.lu] |- ! colspan="2" | |} '''Luksimbur''' ([[Ransiya simi]]pi: ''Luxembourg''; [[Luksimbur simi]]pi: ''Lëtzebuerg'') llaqtaqa [[Luksimbur]] mama llaqtap [[uma llaqta]]nmi. == Yachay tarpuy == * [[Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] == Karu puriy == <gallery> Image:Luxemburg-Petrussetal-Viaduc.jpg| Image:050917-luxemburg-pontadolphe.jpg| Image:Place_d'Armes_Luxembourg.jpg| Image:Bahnhof_Luxemburg_bei_Nacht.jpg| </gallery></div> == Ñaña llaqtakuna == * [[Rikcha:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Camden]], [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]] * [[Rikcha:Flag of France.svg|20px|Ransiya]] [[Metz]], [[Ransiya]] == Hawa t'inkikuna == [[Katiguriya:Uma llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Luksimbur (llaqta)|!]] [[Katiguriya:Llaqta (Luksimbur)]] [[Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Luksimbur)]] [[Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] fwf06zq14zym1iwz8cnvquhgi479kz3 0 61987 692689 692409 2026-11-11T20:33:41Z Aeaupc 35739 692689 wikitext text/x-wiki {{Estado desaparecido |nombre_oficial = Protectorado de San Martín |nombre_completo = Piruw Prutikturatu<br>San Martín Prutikturatu |año_inicio = 1821 |año_fin = 1822 |imagen_bandera = Flag of Peru (1821-1822).svg |imagen_escudo = Coat of arms of Peru (1821-1825).svg |mapa = Protectorate of Peru (orthographic projection).svg |capital = [[Limaq]] |forma_de_gobierno= Prutikturatu }} '''Protectorado de San Martín''', sutichasqataq '''Protectorado de Perú''', '''régimen de los departamentos libres''',<ref>[https://web.archive.org/web/20221211000132/https://www4.congreso.gob.pe/historico/quipu/constitu/1821b.htm Estatuto Provisional de 1821.] Publicado el 8 de octubre de 1821. Consultado el 12 de junio de 2020.</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.ulima.edu.pe/pregrado/estudios-generales/noticias/el-protectorado-de-san-martin-en-el-peru|título=El Protectorado de San Martín en el Perú {{!}} Universidad de Lima|fechaacceso=2022-08-21|sitioweb=www.ulima.edu.pe}}</ref><ref>{{Cita publicación|url=https://repositorio.bicentenario.gob.pe/handle/20.500.12934/78|título=Historia de la emancipación del Perú: el protectorado. Tomo I|apellidos=Leguía y Martínez|nombre=Germán|fecha=1972|publicación=https://repombd.bnp.gob.pe/bnp/recursos/biblioteca1/HTML/Sesquicentenario/historia-de-la-emancipacion-del-peru-el-protectorado-127692/|fechaacceso=2022-08-21}}</ref> karqan [[protectorado]] hinaspa [[gobierno provisional]] llamk'achisqan, chaytam rurarqan Plata Mayu awqaqpa [[José de San Martín]] [[Virreinato del Perú]] nisqap sapanchasqa allpanmanta [[Expedición Liberadora de Perú]] nisqa. [[Acto de Independencia de Perú|independencia nisqa willakuy]] ruwasqa [[Plaza Alcalde de Lima]] nisqapi ruwasqa qhepaman.<ref>{{Cita libro|apellidos=Barros Arana|nombre=Diego|enlaceautor=Diego Barros Arana|título=Compendio de Historia de América. Parte Cuarta: La Revolución|url=https://books.google.cl/books?id=qeFCAAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|fechaacceso=|año=|editorial=Impr. del Ferrocarril|isbn=|editor=|ubicación=Santiago de Chile|página=|idioma=|capítulo=}}</ref> [[José de San Martín]] kamachiywan kamachiywan ''libre departamentokuna'', ''Protector de la Libertad de Perú'' sutitapas oficialmente chaskirqan, [[3 ñiqin anta situwa killapi]], [[1821]] watapi Chay... estancamiento de la [[Peruano Guerra de Independencia]] y la [[Entrevista Guayaquil]], viernes punchawpi [[20 punchawpi septiembre killapi]], [[1822]], Congreso Constituyente de Perú nisqa churasqa punchawmi llamkayninmanta lluqsirqa (Congreso de Perú (1822)) nisqa [[27 diciembre]] p’unchaypi [[1821]] p’unchaypi huñunakusqa, chaymantaqmi [[Perú suyupa Junta Directiva Suprema]] nisqapi kamachiy atiykunata churarqan. [[José de San Martín]] Amachaq tituluta hap'iptin, Piruw awqaq suyuman, kamachiypi iskay suyuman rakisqa karqan: wichayman, [[Lima]], chaytaq [[Expedición Liberadora de Perú|independientes]] nisqap makinpi kachkasqa; hinallataq chawpi, uray hinaspa [[Cuzco]], chaykuna [[Ejército Real de Perú|realista]] nisqapa makinpi karqa.<ref>{{cita web|título=Protectorado de José de San Martín|url=https://carpetapedagogica.com/protectoradodesanmartin|idioma=Español|fechaacceso=15 de abril de 2021}}</ref> == Antecedentes == [[Ejército de los Andes]] [[Maipú maqanakuy]] atipasqanmanta, San Martín iñirqan [[Chilip kacharichisqa kaynin]], [[Argentinap kacharichisqa kaynin|Argentina]] mana mana tukukunanta chay [[Independencia del Perú]], chay pacha reyalista bastión karqan. Perú runakunaqa independencia nisqawan ''[[status quo]]'' nisqawan tanteanankupaq chimpapuraypim karqaku, kay qipa kaqtaqa yaqa llapan Peruanokunam yanaparqaku. San Martinqa yacharqanmi [[Alto Perú]] llaqtata kacharichinapaq mana pasayta atisqanmanta, [[Expediciones Auxiliares al Alto Perú|Expediciones Auxiliares a Alto Perú]] [[Ejército Real de Perú]] nisqawan atipasqa kaptin. , hinaspan yuyaykusqaku [[Thomas Cochrane]]wan kuska [[expedición militar]] nisqata ruwaspa Perú suyupa qocha pataman chayanankupaq, qhepaman Lima llaqtata hap’ikapunankupaq, chhaynapin [[Virreyaldad de Perú]] nisqatapas uma kuchunankuta. [[20 ñiqin anta situwa killapi]] p'unchawpi [[1820]] p'unchawpi [[Piruw Kacharichiq Expedición]] [[Valparaíso]] llaqtamanta Generalissimo [[José de San Martín]] kamachisqan Piruwman rirqan. [[Chili suyup kamachiynin]] [[Bernardo O'Higgins]] kamachisqan awqaq pusaq puriyman qullqita qurqan. Militar puriypa munayninqa karqan [[Desembarco de San Martín|Paracas llaqtapi uraykamuy]], [[playa uma]] nisqa hatarichiy hinaspa chaymanta [[militar campaña]] ruway, chaymi obliganman karqan Ejército Realpa guarnicionninta lloqsinanpaq Perú en Lima hacia el sierra. Chay estrategia nisqapi huk hatun ruwaymi karqan Reyes Llaqta (Lima) hap’ikapuy, hinallataq Perú suyupa independencian nisqa willakuy, San Martín llaqtata "Peru suyu amachaq" nispa sutichaspa, kay posiciónmantapacha llaqta runakunata waqyanankupaq, llaqtamasinkuna causa patriota nisqaman hukllawakunankupaq. === Perú suyupi aterrizaje === 8 ñiqin tarpuy killapi 1820 p'unchawpi, José de San Martín [[Desembarco de San Martín|ukarqurqan]] awqaq suyu [[Paracas]] quchapatanpi, [[Pisco (llaqta)|Pisco]] puerto qayllapi. , reyalista ejercitota qhipaman tanqaspa, chaymi [[Sierra del Perú|serranía]] nisqa suyuman kutipurqan. [[Piruwpa Virrey|virrey]] [[Joaquín de la Pezuela]] kamachiyninpiqa yaqa 20&nbsp;000&nbsp;soldadokunayuqmi karqan, llapan virreyaltopi rakisqa, yaqa llapanku Lima llaqtata amacharqanku.<ref name=Compendio>{{cita libro |apellidos=Barros Arana |nombre=Diego |enlaceautor=Diego Barros Arana |título=Compendio de Historia de América. Parte Cuarta: La Revolución |fecha=1865 |editorial=Impr. del Ferrocarril |ubicación=Santiago de Chile |url=https://books.google.cl/books?id=qeFCAAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |fechaacceso=24 de mayo de 2015}}</ref>Llapan soldadokunata huñunanpaq tiempota rantiyta munaspanmi, chay ch’aqwaymanta lloqsinanpaq diplomático nisqa ñanta yuyaykurqan, iskaynin partidoq kachasqankunawan tupaspa [[Miraflores Conferencias|Miraflores]] llaqtapi (Lima llaqtaq uray ladonpi), paykunaqa tukukuypiqa manan mayqenmanpas chayarqankuchu acuerdo aceptable San Martín llaqtapaq. Payqa urqukunapa purinan ñannintam general Arenalespa kamachisqan rakiyta kacharqa, chay lawpi tarikuq reyista rakinakuykunata qatiykachananpaq, chay ñanninpi kaq runakunapa hatariyninta kallpanchananpaq.<ref name="Levene">{{cita libro|apellidos=Levene|nombre=Ricardo|título=Historia de América Tomo VI, Independencia y organización constitucional|fecha=1940|editorial=Jackson Editores|ubicación=Buenos Aires|fechaacceso=6 de mayo de 2015}}</ref> San Martínqa yapamantan kacharichiq escuadrón nisqaman haykurqan, noviembre killa qallariy p’unchaykunapitaq [[Huacho]] llaqtapi uraykamurqan, chaypin posiciónninta kallpacharqan, Lima llaqtatataq definitivamente muyuchinanpaq estrategianta qallarirqan.<ref name=Compendio/> === Punchauca Conferencia === [[Archivo:San Martin y la Serna.jpg|miniaturadeimagen|Punchauca haciendapi rimanakuy, [[Piruwpa Virrey]] [[José de la Serna]] [[Libertador]] [[José de San Martín]]|lluq'i chawpinpi]] 29 ñiqin kantaray killapi 1821 p'unchawpi [[Aznapuquio Willakuy|hatun hatun kamachiqkuna hatarirqanku]] Virrey Pezuelapa kuntranpi, payqa llamk'aynintam saqirqan, chaymantataq general [[José de la Serna]] sutiyuqmi karqan, chaymantataqmi Piruwpa Virreynin kananpaq takyachisqa karqan coronapaq. Musuq virrey San Martín llaqtaman musuq diplomático rimanakuykunata yuyaycharqan, chaytaq tukukuypi mana atirqanchu, generalpa qhipa yuyaykusqanqa Perú suyup independencian kasqanrayku. Lima llaqtata muyuykusqankuqa askha killakunaraqmi karqan; Marzo killapi, Capitán [[Manuel Abreu (marino)|Manuel Abreu]], España reypa kachasqan, pacificador kachasqa hina, Perú suyuman chayamurqan, mana ima allin consecuenciakuna independienteistakunapaq. San Martín llaqtaqa musuq estrategia qallarinanpaqmi tantearurqa, hinaspam iskay ejercitokunata kacharqa, hukninmi general [[Guillermo Miller]] kamachisqan, sur lawpi costakunapi allpaman chayanankupaq, hukninñataqmi general Arenalespa kamachisqan, urqukunaman.<ref name=Levene/> San Martín Huacho llaqtamanta lluqsispa [[Distrito de Ancón|Ancón]] nisqapi uraykamurqan, Lima llaqtap muyuriyninta pisiyachispa. Chaypachallapitaq musuq [[Punchauca Conferencias|thak kaymanta rimanakuy]] qallarirqa, mayo killamanta junio killakama Punchauca haciendapi, Lima llaqtapa hichpanpi; San Martín llaqtamanta hamuqkunam karqa [[Tomás Guido]], [[Juan García del Río]] hinaspa [[José Ignacio de la Roza]]; Virrey La Serna sutipi Manuel Abreu, Manuel de Llano wan [[José María Galdeano y Mendoza|José María Galdeano]] karqanku. Rimanakuykunaqa yapamantam mana allinchu karqa.<ref name=Compendio/> Iskay kimsa p'unchaw qhipamantataq, virreypa awqaqkunap huknin aswan riqsisqa regimientonmi paykunaman hukllawakurqan: regimiento realista [[Voltígeros de la Guardia Batallón|Numancia]], Venezuelamanta runakunamanta, [[Virreinato de Nueva Granada|Neogranadinos]], chaymi Venezuela suyupi 1813 watapi kamasqa karqan, kinsa wata qhepamantaq [[Pablo Morillo]] Perú suyuman apachisqa karqan. Kay achka runakunamanta lluqsiyqa wakin reyalista kallpakunatam pisiyachirqa, De La Serna llaqtata 5 ñiqin inti raymi killapi llaqtata saqispa urqukunaman rinanpaqmi tanqarqan. Kaymi Lima llaqtamanta San Martín llaqtaman punkukunata kicharirqan. == Gobierno de San Martín == <gallery widths="200" heights="150"> La Independencia del Perú.jpg|''[[Piruwpa Independencianmanta willakuy (pintura)|Piruwpa Independencianmanta willakuy]]'' [[Juan Lepiani]]pa qillqasqan. San Martín Perú suyupa Independencianmanta willakuspa, [[Plaza Mayor de Lima|Plaza de Armas de Lima]] nisqapi huñunasqa runakunapa qayllanpi. Acta de la Indepencia del Perù.jpg|[[Acto de Independencia de Perú]]. </gallery>San Martín Lima llaqtata hap'ispa [[kichasqa consejo]] huñurqan 15 ñiqin inti raymi killapi 1821. 28 p'unchawpi, Lima llaqtap Plaza de Armas nisqapi achka runakunap ñawpaqinpi, [[Piruwpa Independencian]] nisqatam willarqan, chaymantataqmi Piruwpa Amachaq sutichasqa karqan autoridad civil y militar nisqawan. <ref name=Compendio/> Payqa ministrunta kamarirqan [[Hipólito Unanue]], Qullqimanta, [[Juan García del Río]], Relaciones Exteriores nisqamanta, [[Bernardo de Monteagudo]], Guerramanta, Marinamanta ministrukunawan. Octubre killapin Estatuto de Gobierno Provisional nisqa kamachikuyta horqomurqan, chaypin churarqan rakinakuy territorial nisqa, [[libre de wiksa]], hinallataq indígena runakunaq impuesto específico nisqamanta libre kanankupaq.<ref name=GP>{{Cita web|título=Gobierno de don José de San Martín|año=2011|Edición=|Lugar=|ID=|url=http://www.gobiernosdelperu.com/2011/08/gobierno-de-don-jose-de-san-martin.html|fechaacceso=2012|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130807033201/http://www.gobiernosdelperu.com/2011/08/gobierno-de-don-jose-de-san-martin.html|fechaarchivo=7 de agosto de 2013}}</ref> En lo jurídico, el Reglamento establecía: {{cita|todas las leyes, ordenanzas y reglamentos quedan en su fuerza y vigor, mientras no sean derogadas o abrogadas por autoridad competente.<ref name=RL>{{cita web |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f4/El_protectorado_de_San_Martín.pdf |título=El protectorado de San Martín |fechaacceso=9 de abril de 2012 |autor=Rafael Lanfranco |fecha=2001 |obra= |idioma= |cita= }} </ref>}}Ese año fundó la [[Biblioteca Nacional del Perú]], a la que donó su colección de libros,<ref>{{cita libro |apellido= O'Donnell |nombre=Pacho |enlaceautor=Pacho O'Donnell |título=Monteagudo, la pasión revolucionaria |url= |fechaacceso= |año= 1995 |editorial=Planeta |ubicación=Buenos Aires |isbn= }}</ref> y creó la [[Orden El Sol del Perú|Orden del Sol]], hoy llamada Orden El Sol del Perú.<ref>{{cita web|url=http://www.rree.gob.pe/portal/dcanciller.nsf/BA7B6DD829D40A3D0525697E007FBC77/1ACFEE9ED98A44E805256E39006EF7AE?OpenDocument|título=Orden "El Sol del Perú"|fechaacceso=9 de abril de 2012|autor=Ministerio de Relaciones Exteriores del Perú|fecha=|obra=|idioma=|cita=|urlarchivo=https://archive.is/20120702211619/http://www.rree.gob.pe/portal/dcanciller.nsf/BA7B6DD829D40A3D0525697E007FBC77/1ACFEE9ED98A44E805256E39006EF7AE?OpenDocument|fechaarchivo=2 de julio de 2012}}</ref> Paymi Sociedad Patriótica nisqa tantanakuyta kamarirqan, 40 Perú llaqtayuq runakunamanta, paykunatam aswan k'anchariqpaq qhawarirqan, independencia nisqapaq decidisqa runakunamanta. Kayqa aswan allin kamachiymanta rimanakuykunapim yaykururqa, San Martínpa yanapasqan [[república constitucional]] nisqawan, Unanuewan Monteagudowan ministrokuna amachasqa, chaynallataq [[república]], [[Manuel Pérez de Tudela] defiendesqanpas. ] hinaspa [[Mariano José de Arce]] sutiyuq runakunapas. Rey yuyayninkunata yanapaspa, García del Ríota, [[James Paroissien]] Iwrupaman kacharqan, [[Saxe-Coburgo, Gota wasi]]manta huk kamachikuqta hap'inanpaq, Piruwpi kamachinanpaq. Hinaspapas manukuytan contratananku karqan, chhaynapi chay campaña militarta hinalla ruwanankupaq.<ref name=GP/> nwb1ho2sa7bb9zu7hpl45wyhof4jumi 0 65128 692690 2026-11-12T05:48:27Z Wanchistan 35707 Creado al traducir la introducción de la página «[[:es:Special:Redirect/revision/176105879|OTAN]]» 692690 wikitext text/x-wiki '''Chincha Atlantiku Rimanakuy Huñunakuy'''('''OTAN)''' Rimanakuy Atlantikupas, huk mamallaqtapura awqaq suyu tantanakuymi , Atlantiku Chincha rimanakuywan icha Washington rimanakuywan kamachisqa, {{fecha|4|abril|1949}} watapi yupichaysqa. Chay tantanakuyqa huñusqa hark'ay sistema nisqatan ruwan, chaypin suyukunaqa rimanakurqanku mayqen huñuqnkunatapas hawa atiywan atacasqa kaqtinku Harkaynankupaq . <ref>{{Cite web|url=http://www.exteriores.gob.es/Portal/es/PoliticaExteriorCooperacion/ProyeccionAtlantica/Paginas/LaAlianzaAtlanticaEstructuraObjetivos.aspx}}</ref> CARHpa umalliq wasinqa [[Brussel]] llaqtapi ( [[Wilhika|Pilhika]] ) tarikun, 32 Huñuq mama llaqtakunataq Uralan Awya Yalapi ( [[Kanata|Kanada]] wan [[Jukllachasqa Amirika Llaqtakuna|Hukllachasqa Amirika Suyukuna]] ) [[Iwrupa|Iwrupapi]] . Chaymantapas, 21 mana Huñuq suyukunam CARHwan yanapanakunku Huñu Hawka kawsaypaq pruqrama ukupi, huk 15 suyukunañataqmi rimanakuy programakunapi llamkanku, isqunñataqmi pachantinpi yanapakuq hina. 2017 watapi, 30 mamallaktakunapak gasto militarkunata tantachishkamanta, 52 mamallaktakunatami rikuchirka&nbsp;% pachantinpi militarkunaq gastonmanta . <ref>{{Cite web|url=http://www.institutodeestrategia.com/articulo/internacional/cuales-son-paises-mayor-gasto-militar/20180503171639013108.html}}</ref> Kay entidadpa kayninta, hinalla kaynintapas yanapaqkunaqa rimaypiqa "CARH yanapaqkuna" icha " Atlantiku " nispam riqsisqa kanku. Ñawpaq watakunapiqa CARHqa manam huk huñu pulitukallachu karqan. Ichaqa Kuryapa Awqaynraykun wiñaypaq hukllanakunankupaq yuyaykurqanku. Chaymantataq [[Jukllachasqa Amirika Llaqtakuna|Hukllachasqa Amirika Suyukunap]] pusasqan awqaq pusaq wasi kamasqa karqan . Chiri awqanakuyqa [[Susyalista Suwit Ripuwlikakunap Huñun|Suwit Huñuta]] pusarqan chayman rikch'akuq hukllanakuyta, [[Pacto de varsovia|Rimanakuy-Warsuwyamanta]], 1955 watapi. 1989 watapi Berlín pirqa urmaptin, CARH achka musuq miembrukunata churarqan, achkataq Warsuwya Rimanakuyp hukninmi karqan. CARHpa ñawpaq kuti kuska awqaqkunap yanapayninqa Yukuslawya awqanakuykunapim karqan . Ñawpaq kaq, kunankamapas, huk suyumi chay tratadupa 5 kaq articulonwan rimarirqa, chaypim nirqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna 2001 watapi 9/11pi Siqikuna kaptin . <ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/docu/update/2001/1001/e1002a.htm}}</ref> Pisi pachamantataq CARHpi kaq runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunawan Aphqanusuyupi awqanakuypi llamk'arqanku . Tratadupa 4 kaq articulonmi kamachin miembrukunata consultakunapaq qayanankupaq, tawa kutitaqmi invocasqa, kimsa kutitam [[Turkiya]] : punta kuti [[Iraq|Iraq awqaypaq]], puchuq iskay kutiñataqmi Sirya Awqay Siwil nisqapi chaskisqa ataquekunapaq ; tawa kaqtaq 2014 watapi Donbas maqanakuypi [[Pulunya|Pulunyap]] waqyasqanmi karqan, Rusiyap awqaq suyunkuna Kaliningradwan Pulunyap linderonpi huñusqanrayku, [[Paltiku hatun qucha|Paltiku hatun quchapi]] Rusiyap maniobranraykupas . 2019 watapi CARH 70 wata hunt'ayninta raymicharqan.Wata hunt'ayninpi, huk willakuyta firmarqan, chaypi ruwasqankunata riqsichispa, ñawpaq kutita [[China Runallaqta Ripuwlika|Chinap]] atiyninta riqsichispa. <ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/internacional/2019/12/04/5de7e9f421efa0ef288b45f3.html}}</ref> Rusiyap Ukranyaman 2022 watapi yaykusqanmanta, [[Hinusuyu|Phinsuyu]] 2023 watapi ayriway killapi CARHman yaykurqan, [[Suwikusuyu|Suwikusuyutaq]] 2024 watapi marzo killapi <ref>{{Cite web|url=https://www.publico.es/internacional/suecia-ingresa-oficialmente-otan.html/amp}}</ref> CARHpa 2022 watapi aprobasqan Concepto Estratégico, [[Iwrupa Huñu]]<nowiki/>manta willakun “sapallan hinaspa ancha chaniyuq socio” nispa, ichaqa qawarichinmi Iwrupa Huñupa harkakuy atiyninta kallpanchanapaqqa mana iskay kutita ruwanachu, chaynallataqmi Iwrupawan Chincha awya yalawan carga rakinakuypi yanapakunan. <ref>{{Cite web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/otan-cumbre_la-otan-ve-a-la-ue-como-un--socio-esencial--pero-insta-a-evitar-duplicidades/47713700}}</ref> 2026 watapi CARHpa hatun qillqaqnin [[Mark Rutte]] sutiyuq runaqa chay hukllanakuytaqa manam hark'anapaq hukllanakuy hinachu riqsichirqan, ichataq "Hukllachasqa Amirika Suyukunap atiyninta pachantinpi proyectananpaq plataforma hinam". <ref>{{Cite web|url=https://serbiantimes.info/en/nato-is-a-platform-for-projecting-american-power-speech-by-the-alliances-secretary-general-sparked-sharp-criticism-video/}}</ref> mdn9m2ew7yoynjf6b9htq7c2obbb178