ဝီကီးပီးဒီးယား rkiwiki https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွီးနွီးချက် အသုံးပြုလူ အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက် ဝီကီးပီးဒီးယား ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွီးနွီးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွီးနွီးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက် TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 14 810 19372 2886 2026-07-02T17:02:01Z Retkhaberi 224 Retkhaberi moved page [[ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြေ]] to [[ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြီ]] 2885 wikitext text/x-wiki ရခိုင်ပြည်ဟိ မြစ်နန့် ကမ်းခြေ [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] at4p7htzt951hq6tpa1a59h03tta9hy 0 4915 19355 2026-07-02T12:33:47Z ~2026-37695-15 1152 Created page with "[[ဖိုင်:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|right|thumb|ရှာကီရာ (၂၀၂၃)]] '''ရှာကီရာ''' (၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၇၇ မွေးဖွား) စွာ ကိုလံဘီယာ အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာနန့် ကချေသည် တစ်ဦးဖြစ်ပြီးကေ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း အောင်မြင်မှု..." 19355 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|right|thumb|ရှာကီရာ (၂၀၂၃)]] '''ရှာကီရာ''' (၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၇၇ မွေးဖွား) စွာ ကိုလံဘီယာ အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာနန့် ကချေသည် တစ်ဦးဖြစ်ပြီးကေ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း အောင်မြင်မှုရဟိရေ အနုပညာသျှင်တစ်ဦးဖြစ်ရေ။ သူမဧ နာမည်အပြည့်အစုံမှာ ရှာကီရာ အစ္စဘဲလ် မီဘာရက် ရီပို့လ် (Shakira Isabel Mebarak Ripoll) ဖြစ်ရေ။ သူမကို "လက်တင်ဂီတဧ ဘုရင်မ" (Queen of Latin Music) လို့လေ့ လူသိများကတ်တေ။<ref>https://people.com/shakira-30-years-in-music-new-beginnings-world-cup-halftime-show-exclusive-11988977</ref><ref>https://www.forbes.com/sites/andreazarczynski/2023/04/30/as-latin-music-booms-grammy-museum-honors-shakira/</ref> == ကိုးကား == 8pukbywsyvavqnvnms338avpifieb7u 10 4916 19356 2026-07-02T14:33:19Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "<noinclude><!--The skip here is needed to avoid Class Mammalia appearing below Order Therapsida. --></noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |same as=Mammaliaformes |parent=Synapsida |always_display=true }}" 19356 wikitext text/x-wiki <noinclude><!--The skip here is needed to avoid Class Mammalia appearing below Order Therapsida. --></noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |same as=Mammaliaformes |parent=Synapsida |always_display=true }} 520plckf6i7qqsvwdoq7so6ii35aou4 10 4917 19357 2026-07-02T14:34:21Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Synapsida |parent=Amniota |always_display=yes }}" 19357 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Synapsida |parent=Amniota |always_display=yes }} e70tabduzekdt7me1bx8wvrmqz04yst 10 4918 19358 2026-07-02T14:40:04Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link= ဖန်|Lutrinae |parent=Mustelidae |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}" 19358 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link= ဖန်|Lutrinae |parent=Mustelidae |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} s0s2zrgtw79gl2l951xzor3olon31b6 10 4919 19359 2026-07-02T14:43:02Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Mustelidae |parent=Musteloidea |extinct= |refs= }}" 19359 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Mustelidae |parent=Musteloidea |extinct= |refs= }} cnzxtxycdmgk94b4b1c184s5wvy00y2 10 4920 19360 2026-07-02T14:44:16Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superfamilia |link=Musteloidea |parent=Mustelida |extinct= |refs= }}" 19360 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superfamilia |link=Musteloidea |parent=Mustelida |extinct= |refs= }} avmvmbuuwabcvwjn49fg1qhte068yxz 10 4921 19361 2026-07-02T14:46:57Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=parvordo |link=Musteloidea|Mustelida |parent=Arctoidea |extinct= |refs= }}" 19361 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=parvordo |link=Musteloidea|Mustelida |parent=Arctoidea |extinct= |refs= }} o1d9r23uq5em3c8rpy19ann0d8x8ew2 10 4922 19362 2026-07-02T14:48:25Z ~2026-38037-55 1153 Created page with "{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=infraordo |link=Arctoidea |parent=Canoidea |refs={{cite book|author-last1=McKenna |author-first1=M.C. |author-last2=Bell |author-first2=S.K. |year=1997 |title=Classification of Mammals: Above the Species Level |publisher=Columbia University Press}} }}" 19362 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=infraordo |link=Arctoidea |parent=Canoidea |refs={{cite book|author-last1=McKenna |author-first1=M.C. |author-last2=Bell |author-first2=S.K. |year=1997 |title=Classification of Mammals: Above the Species Level |publisher=Columbia University Press}} }} qez42mevbusvfs8vprtbg9or556htat 0 4923 19363 2026-07-02T15:53:38Z Htun Warnn Naing 1059 Created page with "{{Infobox river | name = ချင်းတွင်းမြစ် | other_name = {{ubl| {{lang-mni| ꯅꯤꯡꯊꯤ ꯇꯨꯔꯦꯜ}} }} | image = Homalin aerial.jpg | image_size = | image_caption = ဟုမ္မလင်းမြို့နံဘေးဟိ ချင်းတွင်းမြစ် | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | source1_location = ဟူးကောင်းတောင်ကြား..." 19363 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ချင်းတွင်းမြစ် | other_name = {{ubl| {{lang-mni| ꯅꯤꯡꯊꯤ ꯇꯨꯔꯦꯜ}} }} | image = Homalin aerial.jpg | image_size = | image_caption = ဟုမ္မလင်းမြို့နံဘေးဟိ ချင်းတွင်းမြစ် | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | source1_location = [[ဟူးကောင်းတောင်ကြား]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] | subdivision_type1 = နိုင်ငံ | subdivision_name1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | length = {{convert|1,207|km|mi|abbr=on}} | source1_elevation = {{convert|1,134|m|abbr=on}} | source1_coordinates={{coord|27|3|26.7048|N|97|1|33.618|E}} | mouth_location = [[ဧရာဝတီမြစ်]] | mouth_elevation = {{convert|55|m|ft|abbr=on}} | mouth_coordinates = {{coord|21|28|26|N|95|16|53|E|display=inline,title}} | discharge1_location= Near mouth | discharge1_avg = (Period: 1967– 2009){{cvt|149.7|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge2_location=[[မုံရွာမြို့]] (74 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|110,350|km2|abbr=on}} | discharge2_min =(Period: 1966–2009){{cvt|649|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge2_avg =(Period: 1966–2009){{cvt|4,637|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River">{{cite book|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|title=Myanmar 1. Chindwin River|last1=Chikamori|first1=Hidetaka|last2=Liu|first2=Heng|last3=Daniell|first3=Trevor}}</ref> | discharge2_max =(Period: 1966–2009){{cvt|19,935|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge3_location=[[ခန္တီးမြို့]] (Basin size: {{cvt|27,420|km2|abbr=on}} | discharge3_min =(Period: 1972–2009){{cvt|109|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River">{{cite book|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|title=Myanmar 1. Chindwin River|last1=Chikamori|first1=Hidetaka|last2=Liu|first2=Heng|last3=Daniell|first3=Trevor}}</ref> | discharge3_avg =(Period: 1972–2009){{cvt|2,290|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge3_max =(Period: 1972–2009){{cvt|14,150|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | basin_size={{cvt|114,684.9|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Chindwin">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/MAPS/SOUTH%20ASIA/IRRAWADDY_CHIN/index.html|title=Chindwin}}</ref> | tributaries_left = [[ဥရုမြစ်]] | tributaries_right= [[မြစ်သာမြစ်]] }} '''ချင်းတွင်းမြစ်''' ([[အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကား|အိန်းဂလိချ်]]: Chindwin River) စွာ [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဧ့ အကြီးဆုံးသော [[မြစ်|မြစ်လက်တက်]]ဖြစ်တေ။ ဒေသခံ[[ရှမ်းနီတိုင်းရင်းသား]]တိက [[နမ့်ချင်းတွင်း]]ဟုခေါ်ဆိုကတ်ပြီး မြန်မာဘာသာအားဖြင့် “ကြီးနီရောင်ဟိရေရေ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ စင်စစ်ပင်လျှင် မြစ်ကြောင်းတလျှောက်ဟိအရဲရောင်တမန်းသားတိအားတိုက်စားလာရေချစ်မားမြစ်ရီစွာ အယင်ခေါက်ကပင်ကြီးနီရောင်သန်းဗျာယ်ဟိရေ။ ယင်းချင့်အပြင်[[သလ္လာဝတီမြစ်]] လို့လေ့ မြန်မာစာပီမာ ရီးသားရေ။ “သလ္လာ” ဆိုစွာမာ “မြား” ၊ “ဝတီ” ဆိုစွာမာ “ရေ” ဖြစ်ပနာ မြားပိုင် ရီစီးသန်ရေမြစ်ကြီးဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ခကတ်တေလို့ ဆိုခရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ [[အိန္ဒိယ]]-မြန်မာနယ်စပ်နံဘေးဟိ ပတ်ကွိုင်တောင်တန်းနန့် ကူးမွန်တောင်တန်းတိက စတင်မြစ်ဖျားခံလို့ စီးဆင်းလှာရေ။ မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းရေ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ မိုင်ပေါင်း ၇၅၀ ထိရှည်လျားကာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အဓိကမြစ်ကြီးဖြစ်ရေ [[ဧရာဝတီမြစ်]]အတွင်းကို [[မြင်းခြံမြို့]]နံဘေးမာ စီးဝင်ရေ။ == ဇာစ်မြစ် == ချင်းတွင်းမြစ်စွာ တနဲ၊ တဝန်၊ တရုံမြစ်များ တွိဆုံရာမှ စတင်လီရေ။ [[တနဲမြစ်]]မာ [[ကူမွန်တောင်တန်း]]ဟိ ရွှီတောင်ကြီးတောင် နံဘေးမာ မြစ်ဖျားခံရေ။ ယင်းကနိန် [[ဟူးကောင်းတောင်ကြား]]အထိ မြောက်စူးစူးသို့ စီးဆင်းပနာ အနောက်ဘက်ကိုကွေ့ရာမာ ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှ စီးဆင်းလှာသော [[တရုံမြစ်]]နန့် ပူးပေါင်းလီရေ။ ထိုမြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်ကို စီးဆင်းရာ တံရှင်များ လွန်ပြီးကေ ဇင်္ဂလိန်ခန္တီးနယ်သို့ ရောက်ဧ့။ ယပိုင်မှတဖန် အထက်ချင်းတွင်းခရိုင်ကို ဖြတ်ပနာစီးဆင်းရေ။ ထိုနီရာမှ အောက်ဘက်ကို ရောက်လှာရေအခါ အရှိဖက် [[ကျောက်စိမ်း]]မားများဒေသမာ မြစ်ဖျားခံခရေ [[ဥရုမြစ်]]စွာ ပထမဆုံး မြစ်လက်တက် အဖြစ် [[ဟုမ္မလင်းမြို့]]နန့် မိုင်စိကေချေကွာနီရာတွင် ချင်းတွင်းမြစ်မားသို့ စီးဆင်းလို့ရေ။ ယင်းကနိန်တဖန် ချင်းတွင်းမြစ်စွာ သောင်သွပ်နယ်ဧ့ အရှိဖက်နယ်နိမိတ်အဖြစ် စီးဆင်းလှာရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ အရာမြစ်လက်တက်တခုဖြစ်ရေ [[ယူးမြစ်]]စွာ အနောက်ဘက်ဟိ [[ကဘော်မြစ်ဝှမ်း]]မှ ချင်းတွင်းမြစ်မားသို့ စီးဝင်ပေါင်းဆုံလာဧ့။ ယပိုင်မှတဖန် ချင်းတွင်းမြစ်စွာ မော်လိုက်မြို့ကို ဖြတ်ပနာစီးဆင်းလှာရာ အနောက်ဘက် ချင်းနယ်မှ စီးလှာသော [[မြစ်သာမြစ်]]နန့် [[အချေဝ]]မာ ပေါင်းဆုံမိလီရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ ညာဘက်ကမ်းဟိ [[မင်းကင်းမြို့]] နံဘေးမာ အရှိဖက်သို့ စိကေချေကွေ့ပြီးကေ တဖန် မြောက်ဘက်ကို ကွေ့လားပြန်ဧ့။ ယပြီးနောက် မောက်ကတော်ရွာနံဘေးမာ တောင်ဘက်ကို ကွေ့ပြီးရေ် အောက်ချင်းတွင်းခရိုင်အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ အထက်ချင်းတွင်းခရိုင်အတွင်းမာ ချင်းတွင်းမြစ် စီးဆင်းလှာစဉ်က မြစ်ဝှမ်းစွာ ကျိုင်းမြောင်းရေ။ မြစ်ကြော တလျှောက်မာ ထူထပ်သောသစ်တောကြီးတိစွာ မြစ်ကမ်းထောင်းအထိ ပေါက်ရောက်ရေ။ စိကေချေသော နီရာများမာ ညီညာသောကမ်းခြီများ ဟိကေလေ့ ကိုင်းတောများ ပေါက်နီရေ။ ရွာတိစွာ တရွာနန့် တရွာ အလှမ်းဝီးလို့ ရွာလေ့နည်းပါးရေ။ လူနီလည်း ကျဲရေ။ အောက်ချင်းတွင်း ခရိုင်သို့ ရောက်လှာရေအခါမူ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ မြင်ကွင်းတိစွာ တမျိုးတဖုံ ဖြစ်လာရေ။ [[မောက္ကတော်ရွာ၊ မင်းကင်းမြို့နယ်|မောက်ကတော်ရွာ]]မှ စပြီးကေ မြစ်ဝှမ်းစွာ ကျယ်လာပြီးကေ တောင်တိစွာ မြစ်ကမ်းခြီနန့် ဝေးလားရေ။ ထိုဒေသ တလျှောက်မာ ရွာငယ်တိကို ပိုပြီးကေ တွိမြင်နှိုင်ရေ။ ကမ်းခြီမြီညီများမာ အပူပိုင်းမာ ပေါက်လိ့ဟိရေ ကောက်ပဲသီးနှံတိကို စိုက်ပျိုးထားရေကို တွိရရေ။ [[ကန္နီမြို့|ကန္နီ]]နန့် [[အလုံမြို့]]တိကို လွန်လာယားနောက် ဗယ်ဘက် တနည်းအားဖြင့် အရှိဖက်ကမ်းမာဟိရေ [[မုံရွာမြို့]]သို့ ရောက်လှာရေ။ မုံရွာတောင်ဖက်မာ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ စစ်ကိုင်းနန့် ပခုက္ကူခရိုင်ရို့၏ နယ်နိမိတ်အဖြစ် တည်ဟိရေ။ ယင်းကနိန်တဖန် [[အမြင့်ရွာ|အမြင့်မြို့]]ကိုဖြတ်ပနာ [[ရေစကြိုမြို့]]အလွန်မာ မြစ်ကြောင်း ၂ ဖြာ ကွဲကာ [[မြင်းခြံမြို့|မြင်းခြံ]]အထက် ရေတိုင်ရွာနံဘေးမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ [[ပခုက္ကူမြို့|ပခုက္ကူ]]အထက်မာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ဧရာဝတီ မြစ်မားသို့ မြစ်ဝ ၂ ခုဖြင့် စီးဝင်လီရေ။ ပခုက္ကူအထက်ဟိ အောက်မြစ်ဝမှကျကေ သင်္ဘော တိစွာ ချင်းတွင်းမြစ်မားသို့ စုန်ဆန်လားလာကတ်၏။ အထက်မြစ်ဝရေ ကောလုနီးနီး ဖြစ်နီရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ မိုင် ၆၀၀ နီးပါး ရှည်လျားရေ။ [[File:R Chindwin.JPG|thumb|200px|မုံရွာဟိ ချင်းတွင်းမြစ်]] ဧရာဝတီမြစ်ဆုံမှ အထက်မိုင်ပေါင်း ၄၀၀အထိ သင်္ဘောခုတ်မောင်း နှိုင်ရေ။ မီးသင်္ဘောတိစွာ တနှစ်လုံးလုံး [[ကင်းလပ်ရွာ၊ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်|ကင်းတပ်မြို့]]အထိပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ မိုးခါသားအခါမှ [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]]အထိပင်ဖြစ်ဖြစ် ဆန်တက်နိုင်လီရေ။ လောင်းငယ်တိနန့်မူ မြစ်ကြောင်း တလျှောက်လုံး စုန်ဆန်လားလာနှိုင်ရေ။ ချင်းတွင်း မြစ်မားမာ သစ်တိကို ဖောင်ဖွဲ့ပြီးကေ မျှောချကတ်ရေ။ မြစ်ကမ်းထောင်းများမာ ဆီးကိုင်းများ၊ ပဲကိုင်းများ စိုက်ဧ့။ မြစ်အောက်ပိုင်းမာကား ကောက်ပဲ သီးနှံခင်းတိအတွက် ချင်းတွင်းမြစ်မှ ရီကိုသွယ်လို့ ယူကတ်တေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ ညာဘက်ကမ်းမာ [[သောင်သွတ်ရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်|သောင်သွပ်]]၊ [[အချေဝမြို့|အချေဝ]]၊ [[ကနီမြို့|ကန္နီ]]အစဟိရေမြို့များ တည်ဟိလို့ ဗယ်ဘက်ကမ်းမာ ဟုမ္မလင်း၊ ကင်းတပ်၊ အလုံ၊ [[မော်လိုက်မြို့နယ်|မော်လိုက်]]နန့် မုံရွာမြို့ကြီးများ တည်ဟိရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ကို စွဲလို့ အောက်ချင်းတွင်းခရိုင်၊ အထက်ချင်းတွင်းခရိုင်ဆိုပနာ ခရိုင်ခွဲခြာထားရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဖျားမာ ရွှီစိကေချေထွက်ပြီးကေ [[ပယင်း|ပယင်းမား]]များ၊ [[ကျောက်စိမ်း|ကျောက်စိမ်းမားများ]]လည်း ဟိလီရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ကြောင်းမာ [[မင်းကင်းမြို့|မင်းကင်း]]၊ [[စစ်တောင်းမြို့ဟောင်း|စစ်တောင်း]]နန့် [[ဖောင်းပြင်မြို့]]တိလေ့ဟိရေ။ အချေဝမြို့ အောက်ဘက် အရှိဖက်ကမ်းဟိ [[ရွှီကျင်ရွာ၊ မကွေးမြို့နယ်|ရွှီကျင်]]မှ [[ရွှီဘိုခရိုင်]]သို့ လမ်းပေါက်ရေ။ [[ပန်းသာရွာ၊ မော်လိုက်မြို့နယ်|ပန်းသာ]]မာ [[အင်းတော်မြို့နယ်|အင်းတော်ရီနံမား]] အတွက် မြစ်ဆိပ်ဖြစ်ပနာ အချေဝမာ [[ကျောက်မီးသွီး]]မားများ ဟိရေ။ ဧရာဝတီမြစ်မားသို့ ပခုက္ကူအထက်မာ စီးဝင်သော ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ အောက်မြစ်ဝရေ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံမင်း]]တပါး ဖောက်လုပ်ခသော တူးမြောင်းဖြစ်တေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ထိုတူးမြောင်းစွာ နှစ်ပေါင်းကြာမြင့်စွာ ထီးနီခရေ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၂၄ ခုနှစ် ရီကြီးရေအခါမှမှ ပြန်ပနာပေါက်လားရေဟု သမိုင်းအမှတ်အသား ဟိရေ။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> [[တနိုင်းမြို့|တနိုင်း]]၊ တဘိုင်၊ တဝမ် နန့် တရုံး မြစ်များ [[ဟူကောင်း ကျား ထိန်းသိမ်းရီး နယ်မြီ|ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း]]အထဲ ပေါင်းဆုံရာမှ ချင်းတွင်းမြစ် အဖြစ်စတင်စီးဆင်းရေ။ ထိုနောက် အနောက်တောင်ယွန်းယွန်းသို့ စီးဆင်းကာ တဖန်အရှိတောင်ဘက်ကို ပြန်ပနာဦးတည်ပြီးကေ စီးဆင်းရေ။ မြောက်ဘက်ပိုင်း စီးဆင်းရာလမ်းတလျှောက်မာ အတော်အသင့် ကြမ်းတမ်းရေ မြီမျက်နှာပြင်တိကို ဖြတ်သန်းခရရေ။ ယင်းပိုင် ဖြတ်သန်းရာမာ ထိုဒေသများဟိ မြစ်ချောင်းတိကို မြစ်လက်တက်တိအဖြစ် လက်ခံစီးဆင်းရေ။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/chindwin-river.htm |accessdate=25 April 2009 |archivedate=20 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061220232035/http://www.myanmars.net/myanmar/chindwin-river.htm }}</ref> == မြစ်လက်တက်များ == # အကြီးဆုံးဖြစ်ရေ မြစ်လက်တက်ဖြစ်ရေ ဥရုမြစ်စွာ ဟုမ္မလင်းမြို့တောင်ဖက်မာ ချင်းတွင်းမြစ်အထဲ ပေါင်းဆုံရေ။ ([[ဥရုမြစ်]]ညာဟိ [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်]]ဒေသစွာ နာမည်ကျော် မြန်မာ့[[ကျောက်စိမ်း]]များ ထွက်ဟိရာ ပင်မဒေသလည်းဖြစ်တေ။) # ယူးမြစ်စွာ [[ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း]]ဒေသကို ဖြတ်သန်းလို့ ချင်းတွင်းမြစ်အထဲ စီးဝင်ရေ။ # [[မြစ်သာမြစ်]]စွာ အချေချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဖြတ်ကာ အချေဝမြို့ နံဘေးမာ ချင်းတွင်းမြစ်နန့် ပေါင်းဆုံရေ။ == မြစ်ကြောင်းတလျှောက် အရေးပါရေ မြို့များ == * [[ခန္တီးမြို့]] * [[ထမံသီရွာ|ထမံသီ]] * [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]] * [[မော်လိုက်မြို့|မော်လိုက်]] * [[အချေဝမြို့|အချေဝ]] * [[ကလေးမြို့]] * [[မုံရွာ]] *မအူ (တိုက်နယ်) *[[ပရိမ္မရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ပရိမ္မ]] (ကျန်စစ်သား သမိုင်းဝင် ရွာကြီး) *[[ရေစကြိုမြို့]] == ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ဝဲကြီးများ == ရီစီးသန်ပြီး အကွိ့အကောက်များသဖြင့် ချင်းတွင်းမြစ်မား နီရာ အင်တန်များများမာ ရေဝဲများ ဖြစ်ပေါ်တတ်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် မြစ်ရီကြီးချိန်မာ ဖြစ်ပေါ်ရေ တချို့ဝဲတိမာ ကြီးမားလို့ မြစ်မားလားလာသော လောင်း၊ မော်တော်၊ သင်္ဘော၊ ဖောင် တိအတွက် အန္တရာယ်ဟိသဖြင့် လားလာရေ လောင်းသင်္ဘောများ အထူးသတိထားကတ်ရရေ။ အထက်မာ "ပေ"၊ အောက်မာ ‌"ရွှီ"၊ အလယ် "ဝဲသိုက် (ဝက်သိုက်)" မျက်ဖြူဆိုက် ဆိုပနာ ဝဲကြီး (၃) ဝဲ ကို စာချိုးကတ်ကေလေ့ လက်တွိမာ မုံရွာ နန့် ခန္တီးအကြား ဝဲကြီး (၇) ဝဲ ဟိပါရေ။ နှစ်စိုင် ချင်းတွင်းမြစ်ရီကြီးချိန်ရောက်တိုင်း စစ်ကိုင်းတိုင်း မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းနန့် ပြည်မားရီကြောင်း သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး လုပ်ငန်းကြီးကြပ်ရီးအဖွဲ့က ယင့်ချင့်ဝဲကြီးတိကို သတိထားလားလာကတ်ရန် ရေယာဉ်တိကို ကြိုတင် သတိပီးနှိုးဆော်လေ့ဟိပါရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ ဝဲကြီး ခနစ်ဝဲကို စာရင်းပြုရလျင် - <ref>မြစ်ရီကြီးချိန် ချင်းတွင်းမြစ်တလျှောက်ဟိ ဝဲခနစ်ခုကို အထူးဂရုပြုဖြစ်ကျော်မောင်းနှင်ကတ်ရန် သတိပီးနှိုးဆော်၊ ၁၁-၇-၂ဝ၁၈၊ The Myawady Daily [https://themyawadydaily.blogspot.com/2018/07/blog-post_24.html]</ref> {| class="wikitable" |+မိုးခါသား ချင်းတွင်းမြစ်ရီကြီးချိန် အန္တရာယ်ဟိ ဝဲကြီးများ !စဉ် !ဝဲနာမည် !တည်နီရာ !မုံရွာမှ ရေ မိုင် |- |၁ |‌ရွှီစာရီးဝဲ |မုံရွာ - ကနီ ကြား၊ [[ရွှီစာရီးရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|ရွှီစာရီးရွာ]]နံဘေး |၁၉ |- |၂ |ဝဲသိုက်ဝဲ/ဝက်သိုက်ဝဲ |ကနီ - မင်းကင်း ကြား |၉၀ |- |၃ |‌ပေဝဲ |မင်းကင်း - အချေဝ ကြား |၁၄၄ |- |၄ |လောင်းဂရိတ်ဝဲ |အချေဝ - မော်လိုက် ကြား |၁၆၀ |- |၅ |မစိန်ဝဲ |အချေဝ - မစိန် ကြား |၁၆၅ |- |၆ |ရွှီပုလ္လင်ဝဲ |မော်လိုက် -‌ ဖောင်း ပြင် ကြား |၂၃၀ |- |၇ |ကတိုးဝဲ |ဟုမ္မလင်း - ခန္တီး ကြား |၄၄၇ |} == သမိုင်းထဲက ချင်းတွင်းမြစ် == သမိုင်းမှတ်တမ်းတိအရ မြန်မာမင်းတိစွာ ချင်းတွင်းမြစ်ကို အသုံးပြုမှုနည်းပါးခရေ။ ယကေလေ့ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]ဧ့ နောက်ဆုံးကာလတိမာ [[မဏိပူရပြည်နယ်|မဏိပူရ]]မှ [[ကရေးလူမျိုး|ကရေး]]များ မြန်မာနိုင်ငံကို ကျူးကျော် ဝင်ရောက်လှာရာမာ ချင်းတွင်းမြစ်ကို အသုံးချခကတ်ကြောင်း အထောက်အထားတိအရ သိဟိရရေ။ ကရေးရို့စွာ ဘာသာရီးယုံကြည်ချက်ဖြစ် ဧရာဝတီမြစ် ထိကျူးကျော်လှာခြင်းဖြစ်တေ။ ယင်းပိုင်ကျူးကျော်ရာမာ [[အင်းဝမြို့|အင်းဝ]]တဖက်ကမ်း [[စစ်ကိုင်းမြို့|စစ်ကိုင်း]] အထိပင်ရောက်ဟိခရေလို့ ဆိုရေ။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်းမှာလည်း ဂျပန်တပ်များ အိန္ဒိယသို့ ချီတက်ရာမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ [[မဟာမိတ်နိုင်ငံများ (ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်)|မဟာမိတ်တပ်]]များ ဂျပန်ရို့ကို နောက်ခါလိုက်လံတိုက်ခိုက်လို့ မြန်မာနိုင်ငံမားသို့ ပြန်ဝင်ရောက်ရာမာပင်ဖြစ်ဖြစ် ချင်းတွင်းမြစ်ကို အသုံပြုခကတ်တေ။ မဟာမိတ်တပ်များပြန်ပနာ ထိုးစစ်ဆင်ဖို့အတွက် ချင်းတွင်းမြစ်ရီကြီးချိန်ဖြစ်ရေ မိုးကာလကို မဟာမိတ်တပ်မှူးဖြစ်ရေ ဗိုလ်ချုပ်စတီးဝဲလ်က ရွီးချယ်ခကြောင်း သိဟိရရေ။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] q0ulatihfhuecwbh1bdx5fg7uinblw4 19364 19363 2026-07-02T16:06:51Z Htun Warnn Naing 1059 19364 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ချင်းတွင်းမြစ် | other_name = {{ubl| {{lang-mni| ꯅꯤꯡꯊꯤ ꯇꯨꯔꯦꯜ}} }} | image = Homalin aerial.jpg | image_size = | image_caption = ဟုမ္မလင်းမြို့နံဘေးဟိ ချင်းတွင်းမြစ် | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | source1_location = [[ဟူးကောင်းတောင်ကြား]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] | subdivision_type1 = နိုင်ငံ | subdivision_name1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | length = {{convert|1,207|km|mi|abbr=on}} | source1_elevation = {{convert|1,134|m|abbr=on}} | source1_coordinates={{coord|27|3|26.7048|N|97|1|33.618|E}} | mouth_location = [[ဧရာဝတီမြစ်]] | mouth_elevation = {{convert|55|m|ft|abbr=on}} | mouth_coordinates = {{coord|21|28|26|N|95|16|53|E|display=inline,title}} | discharge1_location= Near mouth | discharge1_avg = (Period: 1967– 2009){{cvt|149.7|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge2_location=[[မုံရွာမြို့]] (74 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|110,350|km2|abbr=on}} | discharge2_min =(Period: 1966–2009){{cvt|649|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge2_avg =(Period: 1966–2009){{cvt|4,637|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River">{{cite book|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|title=Myanmar 1. Chindwin River|last1=Chikamori|first1=Hidetaka|last2=Liu|first2=Heng|last3=Daniell|first3=Trevor}}</ref> | discharge2_max =(Period: 1966–2009){{cvt|19,935|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge3_location=[[ခန္တီးမြို့]] (Basin size: {{cvt|27,420|km2|abbr=on}} | discharge3_min =(Period: 1972–2009){{cvt|109|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River">{{cite book|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|title=Myanmar 1. Chindwin River|last1=Chikamori|first1=Hidetaka|last2=Liu|first2=Heng|last3=Daniell|first3=Trevor}}</ref> | discharge3_avg =(Period: 1972–2009){{cvt|2,290|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | discharge3_max =(Period: 1972–2009){{cvt|14,150|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Myanmar 1. Chindwin River"/> | basin_size={{cvt|114,684.9|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Chindwin">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/MAPS/SOUTH%20ASIA/IRRAWADDY_CHIN/index.html|title=Chindwin}}</ref> | tributaries_left = [[ဥရုမြစ်]] | tributaries_right= [[မြစ်သာမြစ်]] }} '''ချင်းတွင်းမြစ်''' ([[အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကား|အိန်းဂလိချ်]]: Chindwin River) စွာ [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဧ့ အကြီးဆုံးသော [[မြစ်|မြစ်လက်တက်]]ဖြစ်တေ။ ဒေသခံ[[ရှမ်းနီတိုင်းရင်းသား]]တိက [[နမ့်ချင်းတွင်း]]ဟုခေါ်ဆိုကတ်ပြီး မြန်မာဘာသာအားဖြင့် “ကြီးနီရောင်ဟိရေရေ”ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ စင်စစ်ပင်လျှင် မြစ်ကြောင်းတလျှောက်ဟိအရဲရောင်တမန်းသားတိအားတိုက်စားလာရေချစ်မားမြစ်ရီစွာ အယင်ခေါက်ကပင်ကြီးနီရောင်သန်းဗျာယ်ဟိရေ။ ယင်းချင့်အပြင်[[သလ္လာဝတီမြစ်]] လို့လေ့ မြန်မာစာပီမာ ရီးသားရေ။ “သလ္လာ” ဆိုစွာမာ “မြား” ၊ “ဝတီ” ဆိုစွာမာ “ရေ” ဖြစ်ပနာ မြားပိုင် ရီစီးသန်ရေမြစ်ကြီးဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ခကတ်တေလို့ ဆိုခရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ [[အိန္ဒိယ]]-မြန်မာနယ်စပ်နံဘေးဟိ ပတ်ကွိုင်တောင်တန်းနန့် ကူးမွန်တောင်တန်းတိက စတင်မြစ်ဖျားခံလို့ စီးဆင်းလှာရေ။ မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းရေ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ မိုင်ပေါင်း ၇၅၀ ထိရှည်လျားကာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အဓိကမြစ်ကြီးဖြစ်ရေ [[ဧရာဝတီမြစ်]]အတွင်းကို [[မြင်းခြံမြို့]]နံဘေးမာ စီးဝင်ရေ။ == ဇာစ်မြစ် == ချင်းတွင်းမြစ်စွာ တနဲ၊ တဝန်၊ တရုံမြစ်များ တွိဆုံရာမှ စတင်လီရေ။ [[တနဲမြစ်]]မာ [[ကူမွန်တောင်တန်း]]ဟိ ရွှီတောင်ကြီးတောင် နံဘေးမာ မြစ်ဖျားခံရေ။ ယင်းကနိန် [[ဟူးကောင်းတောင်ကြား]]အထိ မြောက်စူးစူးသို့ စီးဆင်းပနာ အနောက်ဘက်ကိုကွေ့ရာမာ ဟူးကောင်းတောင်ကြားမှ စီးဆင်းလှာသော [[တရုံမြစ်]]နန့် ပူးပေါင်းလီရေ။ ထိုမြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်ကို စီးဆင်းရာ တံရှင်များ လွန်ပြီးကေ ဇင်္ဂလိန်ခန္တီးနယ်သို့ ရောက်ဧ့။ ယပိုင်မှတဖန် အထက်ချင်းတွင်းခရိုင်ကို ဖြတ်ပနာစီးဆင်းရေ။ ထိုနီရာမှ အောက်ဘက်ကို ရောက်လှာရေအခါ အရှိဖက် [[ကျောက်စိမ်း]]မားများဒေသမာ မြစ်ဖျားခံခရေ [[ဥရုမြစ်]]စွာ ပထမဆုံး မြစ်လက်တက် အဖြစ် [[ဟုမ္မလင်းမြို့]]နန့် မိုင်စိကေချေကွာနီရာတွင် ချင်းတွင်းမြစ်မားသို့ စီးဆင်းလို့ရေ။ ယင်းကနိန်တဖန် ချင်းတွင်းမြစ်စွာ သောင်သွပ်နယ်ဧ့ အရှိဖက်နယ်နိမိတ်အဖြစ် စီးဆင်းလှာရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ အရာမြစ်လက်တက်တခုဖြစ်ရေ [[ယူးမြစ်]]စွာ အနောက်ဘက်ဟိ [[ကဘော်မြစ်ဝှမ်း]]မှ ချင်းတွင်းမြစ်မားသို့ စီးဝင်ပေါင်းဆုံလာဧ့။ ယပိုင်မှတဖန် ချင်းတွင်းမြစ်စွာ မော်လိုက်မြို့ကို ဖြတ်ပနာစီးဆင်းလှာရာ အနောက်ဘက် ချင်းနယ်မှ စီးလှာသော [[မြစ်သာမြစ်]]နန့် [[အချေဝ]]မာ ပေါင်းဆုံမိလီရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ ညာဘက်ကမ်းဟိ [[မင်းကင်းမြို့]] နံဘေးမာ အရှိဖက်သို့ စိကေချေကွေ့ပြီးကေ တဖန် မြောက်ဘက်ကို ကွေ့လားပြန်ဧ့။ ယပြီးနောက် မောက်ကတော်ရွာနံဘေးမာ တောင်ဘက်ကို ကွေ့ပြီးရေ် အောက်ချင်းတွင်းခရိုင်အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ အထက်ချင်းတွင်းခရိုင်အတွင်းမာ ချင်းတွင်းမြစ် စီးဆင်းလှာစဉ်က မြစ်ဝှမ်းစွာ ကျိုင်းမြောင်းရေ။ မြစ်ကြော တလျှောက်မာ ထူထပ်သောသစ်တောကြီးတိစွာ မြစ်ကမ်းထောင်းအထိ ပေါက်ရောက်ရေ။ စိကေချေသော နီရာများမာ ညီညာသောကမ်းခြီများ ဟိကေလေ့ ကိုင်းတောများ ပေါက်နီရေ။ ရွာတိစွာ တရွာနန့် တရွာ အလှမ်းဝီးလို့ ရွာလေ့နည်းပါးရေ။ လူနီလည်း ကျဲရေ။ အောက်ချင်းတွင်း ခရိုင်သို့ ရောက်လှာရေအခါမူ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ မြင်ကွင်းတိစွာ တမျိုးတဖုံ ဖြစ်လာရေ။ [[မောက္ကတော်ရွာ၊ မင်းကင်းမြို့နယ်|မောက်ကတော်ရွာ]]မှ စပြီးကေ မြစ်ဝှမ်းစွာ ကျယ်လာပြီးကေ တောင်တိစွာ မြစ်ကမ်းခြီနန့် ဝေးလားရေ။ ထိုဒေသ တလျှောက်မာ ရွာငယ်တိကို ပိုပြီးကေ တွိမြင်နှိုင်ရေ။ ကမ်းခြီမြီညီများမာ အပူပိုင်းမာ ပေါက်လိ့ဟိရေ ကောက်ပဲသီးနှံတိကို စိုက်ပျိုးထားရေကို တွိရရေ။ [[ကန္နီမြို့|ကန္နီ]]နန့် [[အလုံမြို့]]တိကို လွန်လာယားနောက် ဗယ်ဘက် တနည်းအားဖြင့် အရှိဖက်ကမ်းမာဟိရေ [[မုံရွာမြို့]]သို့ ရောက်လှာရေ။ မုံရွာတောင်ဖက်မာ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ စစ်ကိုင်းနန့် ပခုက္ကူခရိုင်ရို့၏ နယ်နိမိတ်အဖြစ် တည်ဟိရေ။ ယင်းကနိန်တဖန် [[အမြင့်ရွာ|အမြင့်မြို့]]ကိုဖြတ်ပနာ [[ရေစကြိုမြို့]]အလွန်မာ မြစ်ကြောင်း ၂ ဖြာ ကွဲကာ [[မြင်းခြံမြို့|မြင်းခြံ]]အထက် ရေတိုင်ရွာနံဘေးမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ [[ပခုက္ကူမြို့|ပခုက္ကူ]]အထက်မာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ဧရာဝတီ မြစ်မားသို့ မြစ်ဝ ၂ ခုဖြင့် စီးဝင်လီရေ။ ပခုက္ကူအထက်ဟိ အောက်မြစ်ဝမှကျကေ သင်္ဘော တိစွာ ချင်းတွင်းမြစ်မားသို့ စုန်ဆန်လားလာကတ်၏။ အထက်မြစ်ဝရေ ကောလုနီးနီး ဖြစ်နီရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်စွာ မိုင် ၆၀၀ နီးပါး ရှည်လျားရေ။ [[File:R Chindwin.JPG|thumb|200px|မုံရွာဟိ ချင်းတွင်းမြစ်]] ဧရာဝတီမြစ်ဆုံမှ အထက်မိုင်ပေါင်း ၄၀၀အထိ သင်္ဘောခုတ်မောင်း နှိုင်ရေ။ မီးသင်္ဘောတိစွာ တနှစ်လုံးလုံး [[ကင်းလပ်ရွာ၊ စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်|ကင်းတပ်မြို့]]အထိပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ မိုးခါသားအခါမှ [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]]အထိပင်ဖြစ်ဖြစ် ဆန်တက်နိုင်လီရေ။ လောင်းငယ်တိနန့်မူ မြစ်ကြောင်း တလျှောက်လုံး စုန်ဆန်လားလာနှိုင်ရေ။ ချင်းတွင်း မြစ်မားမာ သစ်တိကို ဖောင်ဖွဲ့ပြီးကေ မျှောချကတ်ရေ။ မြစ်ကမ်းထောင်းများမာ ဆီးကိုင်းများ၊ ပဲကိုင်းများ စိုက်ဧ့။ မြစ်အောက်ပိုင်းမာကား ကောက်ပဲ သီးနှံခင်းတိအတွက် ချင်းတွင်းမြစ်မှ ရီကိုသွယ်လို့ ယူကတ်တေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ ညာဘက်ကမ်းမာ [[သောင်သွတ်ရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်|သောင်သွပ်]]၊ [[အချေဝမြို့|အချေဝ]]၊ [[ကနီမြို့|ကန္နီ]]အစဟိရေမြို့များ တည်ဟိလို့ ဗယ်ဘက်ကမ်းမာ ဟုမ္မလင်း၊ ကင်းတပ်၊ အလုံ၊ [[မော်လိုက်မြို့နယ်|မော်လိုက်]]နန့် မုံရွာမြို့ကြီးများ တည်ဟိရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ကို စွဲလို့ အောက်ချင်းတွင်းခရိုင်၊ အထက်ချင်းတွင်းခရိုင်ဆိုပနာ ခရိုင်ခွဲခြာထားရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဖျားမာ ရွှီစိကေချေထွက်ပြီးကေ [[ပယင်း|ပယင်းမား]]များ၊ [[ကျောက်စိမ်း|ကျောက်စိမ်းမားများ]]လည်း ဟိလီရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ကြောင်းမာ [[မင်းကင်းမြို့|မင်းကင်း]]၊ [[စစ်တောင်းမြို့ဟောင်း|စစ်တောင်း]]နန့် [[ဖောင်းပြင်မြို့]]တိလေ့ဟိရေ။ အချေဝမြို့ အောက်ဘက် အရှိဖက်ကမ်းဟိ [[ရွှီကျင်ရွာ၊ မကွေးမြို့နယ်|ရွှီကျင်]]မှ [[ရွှီဘိုခရိုင်]]သို့ လမ်းပေါက်ရေ။ [[ပန်းသာရွာ၊ မော်လိုက်မြို့နယ်|ပန်းသာ]]မာ [[အင်းတော်မြို့နယ်|အင်းတော်ရီနံမား]] အတွက် မြစ်ဆိပ်ဖြစ်ပနာ အချေဝမာ [[ကျောက်မီးသွီး]]မားများ ဟိရေ။ ဧရာဝတီမြစ်မားသို့ ပခုက္ကူအထက်မာ စီးဝင်သော ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ အောက်မြစ်ဝရေ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံမင်း]]တပါး ဖောက်လုပ်ခသော တူးမြောင်းဖြစ်တေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ထိုတူးမြောင်းစွာ နှစ်ပေါင်းကြာမြင့်စွာ ထီးနီခရေ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၂၄ ခုနှစ် ရီကြီးရေအခါမှမှ ပြန်ပနာပေါက်လားရေဟု သမိုင်းအမှတ်အသား ဟိရေ။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> [[တနိုင်းမြို့|တနိုင်း]]၊ တဘိုင်၊ တဝမ် နန့် တရုံး မြစ်များ [[ဟူကောင်း ကျား ထိန်းသိမ်းရီး နယ်မြီ|ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း]]အထဲ ပေါင်းဆုံရာမှ ချင်းတွင်းမြစ် အဖြစ်စတင်စီးဆင်းရေ။ ထိုနောက် အနောက်တောင်ယွန်းယွန်းသို့ စီးဆင်းကာ တဖန်အရှိတောင်ဘက်ကို ပြန်ပနာဦးတည်ပြီးကေ စီးဆင်းရေ။ မြောက်ဘက်ပိုင်း စီးဆင်းရာလမ်းတလျှောက်မာ အတော်အသင့် ကြမ်းတမ်းရေ မြီမျက်နှာပြင်တိကို ဖြတ်သန်းခရရေ။ ယင်းပိုင် ဖြတ်သန်းရာမာ ထိုဒေသများဟိ မြစ်ချောင်းတိကို မြစ်လက်တက်တိအဖြစ် လက်ခံစီးဆင်းရေ။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/chindwin-river.htm |accessdate=25 April 2009 |archivedate=20 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061220232035/http://www.myanmars.net/myanmar/chindwin-river.htm }}</ref> == မြစ်လက်တက်များ == # အကြီးဆုံးဖြစ်ရေ မြစ်လက်တက်ဖြစ်ရေ ဥရုမြစ်စွာ ဟုမ္မလင်းမြို့တောင်ဖက်မာ ချင်းတွင်းမြစ်အထဲ ပေါင်းဆုံရေ။ ([[ဥရုမြစ်]]ညာဟိ [[ဖားကန့်မြို့နယ်|ဖားကန့်]]ဒေသစွာ နာမည်ကျော် မြန်မာ့[[ကျောက်စိမ်း]]များ ထွက်ဟိရာ ပင်မဒေသလည်းဖြစ်တေ။) # ယူးမြစ်စွာ [[ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း]]ဒေသကို ဖြတ်သန်းလို့ ချင်းတွင်းမြစ်အထဲ စီးဝင်ရေ။ # [[မြစ်သာမြစ်]]စွာ အချေချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို ဖြတ်ကာ အချေဝမြို့ နံဘေးမာ ချင်းတွင်းမြစ်နန့် ပေါင်းဆုံရေ။ == မြစ်ကြောင်းတလျှောက် အရေးပါရေ မြို့များ == * [[ခန္တီးမြို့]] * [[ထမံသီရွာ|ထမံသီ]] * [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]] * [[မော်လိုက်မြို့|မော်လိုက်]] * [[အချေဝမြို့|အချေဝ]] * [[ကလေးမြို့]] * [[မုံရွာ]] *မအူ (တိုက်နယ်) *[[ပရိမ္မရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ပရိမ္မ]] (ကျန်စစ်သား သမိုင်းဝင် ရွာကြီး) *[[ရေစကြိုမြို့]] == ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ဝဲကြီးများ == ရီစီးသန်ပြီး အကွိ့အကောက်များသဖြင့် ချင်းတွင်းမြစ်မား နီရာ အင်တန်များများမာ ရေဝဲများ ဖြစ်ပေါ်တတ်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် မြစ်ရီကြီးချိန်မာ ဖြစ်ပေါ်ရေ တချို့ဝဲတိမာ ကြီးမားလို့ မြစ်မားလားလာသော လောင်း၊ မော်တော်၊ သင်္ဘော၊ ဖောင် တိအတွက် အန္တရာယ်ဟိသဖြင့် လားလာရေ လောင်းသင်္ဘောများ အထူးသတိထားကတ်ရရေ။ အထက်မာ "ပေ"၊ အောက်မာ ‌"ရွှီ"၊ အလယ် "ဝဲသိုက် (ဝက်သိုက်)" မျက်ဖြူဆိုက် ဆိုပနာ ဝဲကြီး (၃) ဝဲ ကို စာချိုးကတ်ကေလေ့ လက်တွိမာ မုံရွာ နန့် ခန္တီးအကြား ဝဲကြီး (၇) ဝဲ ဟိပါရေ။ နှစ်စိုင် ချင်းတွင်းမြစ်ရီကြီးချိန်ရောက်တိုင်း စစ်ကိုင်းတိုင်း မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းနန့် ပြည်မားရီကြောင်း သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး လုပ်ငန်းကြီးကြပ်ရီးအဖွဲ့က ယင့်ချင့်ဝဲကြီးတိကို သတိထားလားလာကတ်ရန် ရေယာဉ်တိကို ကြိုတင် သတိပီးနှိုးဆော်လေ့ဟိပါရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်ဧ့ ဝဲကြီး ခနစ်ဝဲကို စာရင်းပြုရလျင် - <ref>မြစ်ရီကြီးချိန် ချင်းတွင်းမြစ်တလျှောက်ဟိ ဝဲခနစ်ခုကို အထူးဂရုပြုဖြစ်ကျော်မောင်းနှင်ကတ်ရန် သတိပီးနှိုးဆော်၊ ၁၁-၇-၂ဝ၁၈၊ The Myawady Daily [https://themyawadydaily.blogspot.com/2018/07/blog-post_24.html]</ref> {| class="wikitable" |+မိုးခါသား ချင်းတွင်းမြစ်ရီကြီးချိန် အန္တရာယ်ဟိ ဝဲကြီးများ !စဉ် !ဝဲနာမည် !တည်နီရာ !မုံရွာမှ ရေ မိုင် |- |၁ |‌ရွှီစာရီးဝဲ |မုံရွာ - ကနီ ကြား၊ [[ရွှီစာရီးရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|ရွှီစာရီးရွာ]]နံဘေး |၁၉ |- |၂ |ဝဲသိုက်ဝဲ/ဝက်သိုက်ဝဲ |ကနီ - မင်းကင်း ကြား |၉၀ |- |၃ |‌ပေဝဲ |မင်းကင်း - အချေဝ ကြား |၁၄၄ |- |၄ |လောင်းဂရိတ်ဝဲ |အချေဝ - မော်လိုက် ကြား |၁၆၀ |- |၅ |မစိန်ဝဲ |အချေဝ - မစိန် ကြား |၁၆၅ |- |၆ |ရွှီပုလ္လင်ဝဲ |မော်လိုက် -‌ ဖောင်း ပြင် ကြား |၂၃၀ |- |၇ |ကတိုးဝဲ |ဟုမ္မလင်း - ခန္တီး ကြား |၄၄၇ |} == သမိုင်းထဲက ချင်းတွင်းမြစ် == သမိုင်းမှတ်တမ်းတိအရ မြန်မာမင်းတိစွာ ချင်းတွင်းမြစ်ကို အသုံးပြုမှုနည်းပါးခရေ။ ယကေလေ့ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]ဧ့ နောက်ဆုံးကာလတိမာ [[မဏိပူရပြည်နယ်|မဏိပူရ]]မှ [[ကရေးလူမျိုး|ကရေး]]များ မြန်မာနိုင်ငံကို ကျူးကျော် ဝင်ရောက်လှာရာမာ ချင်းတွင်းမြစ်ကို အသုံးချခကတ်ကြောင်း အထောက်အထားတိအရ သိဟိရရေ။ ကရေးရို့စွာ ဘာသာရီးယုံကြည်ချက်ဖြစ် ဧရာဝတီမြစ် ထိကျူးကျော်လှာခြင်းဖြစ်တေ။ ယင်းပိုင်ကျူးကျော်ရာမာ [[အင်းဝမြို့|အင်းဝ]]တဖက်ကမ်း [[စစ်ကိုင်းမြို့|စစ်ကိုင်း]] အထိပင်ရောက်ဟိခရေလို့ ဆိုရေ။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်းမှာလည်း ဂျပန်တပ်များ အိန္ဒိယသို့ ချီတက်ရာမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ [[မဟာမိတ်နိုင်ငံများ (ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်)|မဟာမိတ်တပ်]]များ ဂျပန်ရို့ကို နောက်ခါလိုက်လံတိုက်ခိုက်လို့ မြန်မာနိုင်ငံမားသို့ ပြန်ဝင်ရောက်ရာမာပင်ဖြစ်ဖြစ် ချင်းတွင်းမြစ်ကို အသုံပြုခကတ်တေ။ မဟာမိတ်တပ်များပြန်ပနာ ထိုးစစ်ဆင်ဖို့အတွက် ချင်းတွင်းမြစ်ရီကြီးချိန်ဖြစ်ရေ မိုးကာလကို မဟာမိတ်တပ်မှူးဖြစ်ရေ ဗိုလ်ချုပ်စတီးဝဲလ်က ရွီးချယ်ခကြောင်း သိဟိရရေ။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မြစ် နန့် ကမ်းခြေ]] tpx8f994d7uotw6pafvfu9ws4dj4rt2 0 4924 19365 2026-07-02T16:17:50Z Htun Warnn Naing 1059 Created page with "{| border="0" cellpadding="2" style="margin-left:7px; width: 24em; font-size: 90%; text-align: left;float:right;border:1px solid #D3D3D3; background-color:#F0F8FF; " |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 130%; font-weight: bold;" | '''သံလွင်မြစ်''' |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Salween watershed.png|250px|center]]သံလွင်မြစ် |-valign="top" |'''အရှည်''' |၁၇၄၉မိုင် (..." 19365 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" style="margin-left:7px; width: 24em; font-size: 90%; text-align: left;float:right;border:1px solid #D3D3D3; background-color:#F0F8FF; " |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 130%; font-weight: bold;" | '''သံလွင်မြစ်''' |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Salween watershed.png|250px|center]]သံလွင်မြစ် |-valign="top" |'''အရှည်''' |၁၇၄၉မိုင် (၂၈၁၅ကီလိုမီတာ) |-valign="top" |''' ဖြတ်သန်းရာဒေသ''' |တရုတ်နိုင်ငံ(တိဗက်ဒေသ၊ ယူနန်ပြည်နယ်)၊ မြန်မာနိုင်ငံ(သျှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်) ထိုင်းနိုင်ငံ |-valign="top" |'''မြစ်လက်တက်များ''' |မုအီမြစ်၊ ပါယီမြစ် (ထိုင်းနိုင်ငံ) |-valign="top" |'''အဆုံးသတ်စီးဝင်ရာ''' |အက်ဒမန်ပင်လယ်၊ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ|အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာ]] |} '''သံလွင်မြစ်'''စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ဧ့အထင်ရှားဆုံး[[မြစ်]]ထဲကတသွယ်ဖြစ်ရုံမက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်မာ ရှုခင်းအသာယာဆုံးနန့် ရီစီးအကြမ်းဆုံးမြစ်တမြစ်ဖြစ်တေ။ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ထက် မီတာ ၄,၀၀၀ ကျော်မြင့်ရေ [[ဟိမဝန္စွာတောင်]]ပေါ်ဟိ [[တိဘက်]]ဒေသ ကုန်းမြင့်တိက စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းရေ။ ဒေမြစ်စွာ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]ဟိ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ဧ့ တောင်တန်းထူထပ်ရေဒေသ တိကိုလည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံဟိ [[သျှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] နန့် [[မွန်ပြည်နယ်]]ရို့ကိုလည်းကောင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]ဧ့ တစိတ်တဒီသ (မြန်မာနိုင်ငံ နန့် ထိုင်းနိုင်ငံဧ့ နယ်နိမိတ်အဖြစ် ကီလိုမီတာပေါင်း ၁၂၀ ကျော် ဆက်ပနာစီးဆင်း) ကိုလေ့သော့ ဖြတ်သန်းလို့ မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]ဧ့မြို့တော် [[မော်လမြိုင်မြို့]] နံဘေး [[မုတ္တမဂျိုင်တာလောင်]]မာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]](အက်ဒမန်ပင်လယ်)အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ စုစုပေါင်း အရှည်ရေ ၁၇၄၉ မိုင် (၂,၈၁၅ ကီလိုမီတာ)ဟိကေလေ့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းမာမူမိုင် ၆၅၀ ရာဟိရေ။ နိုင်ငံတိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းခရေ မြစ်တစင်းဖြစ်ပြီးကေ [[အရှိတောင်အာသျှဒေသ]]မာ [[မဲခေါင်မြစ်]]ပြီးကေ ဒုတိယအရှည်လျားဆုံး ဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် အရှိတောင်အာသျှဒေသမာ ဆည်တာကာရီထီးခြင်းခံရခြင်း မဟိသိမ့်ဘဲ လွတ်လပ်စွာစီးဆင်းနီရေ အရှည်ဆုံး မြစ်တစင်းလည်း ဖြစ်တေ။ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်ဒေသစွာ ဧရိယာ ၃၂၀,၀၀၀ ကီလိုမီတာအထိ ကျယ်ဝန်းပြီးရေဝေဒေသစွာ တရုတ်နိုင်ငံ မာ (၅၃%)၊ မြန်မာနိုင်ငံမာ (၄၂%) နန့် ထိုင်းနိုင်ငံမာ (၅%) ဟိရေ။ ဟိမဝန္စွာတောင်တန်းတိကစွာ မုတ္တမဂျိုင်တာလောင်အထိ မြစ်ဝှမ်းဒေသတလျှောက်မာ မှီတင်းနီထိုင်ကတ်ရေ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတိ၏ အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းကိစ္စများအတွက်ရော၊ [[ယိုင်ကျေးမှု]]အတွက်ပါ အရေးပါရေမြစ်ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာထက်မာ လူမျိုးကွဲများ အများဆုံးစုစည်းမှီတင်းနီထိုင်နီရေ မြစ်တစင်းလည်း ဖြစ်တေ။ သံလွင်မြစ်ဧ့ မြစ်ဝှမ်းနန့် မြစ်လက်တက်တိ၏ ရေဝေဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်သူ တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၃ အုပ်စုဟိပြီးး၊ မြန်မာနိုင်ငံနန့် ထိုင်းနိုင်ငံရို့မာ နီထိုင်ကတ်ရေ [[ရှမ်း]]၊ [[၀]]၊ [[ကရင်နီ]]၊ [[ကရင်]]၊ [[ပအို့ဝ်]]၊ [[ပလောင်]]၊ [[မွန်]]၊ [[လားဟူ]]၊ [[ပဒေါင်]]၊ [[အာခါ]]၊ [[လီစူး]] လူမျိုးများ အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ အရာတိုင်းရင်းသား အုပ်စုတိစွာလည်း တရုတ်နိုင်ငံဟိ မြစ်ကြောင်းတလျှောက်မာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ == နာမည်များ == သံလွင်မြစ်စွာ ခရီးရှည်ကြီးကို ဖြတ်သန်းချီတက်လာရရေ အနိန်နန့် ယင်းဆုံတွိခရရေ လူမျိုးများအလိုက် နာမည်နာမကွဲ အမျိုးမျိုးလည်း ခေါ်ဝေါ်ခရရေ။ တရုတ်နိုင်ငံမာ သံလွင်မြစ်ကို နူကျန်း(နူဂျင်းမြစ်) (Nu Jiang River)ဟု ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရား၊ သျှမ်းလူမျိုးတိက နမ့်ခုမ်း(နမ်ခေါင်)ဟု ခေါ်ပါရေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာ သံလွင်မြစ်ဟုခေါ်ပြီးကေ၊ ဒေအသံထွက်ကိုပင် အိန်းဂလိချ်ဘာသာအားဖြင့် "ဆာလဝင်း" (Salween)ဟုအသီးသီး ခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ ဒေနာမည်စွာပင် ဂုထိတိုင် ကမ္ဘာကခေါ်ဆိုနီကတ်ရေ နာမည်ဖြစ်တေ။ == ဆည်မြောင်းတာကာရီများ == လက်ဟိအချိန်ထိ တရုတ်နိုင်ငံအတွင်းမှာ သံလွင်မြစ်ပေါ်မာ တည်ဆောက်ထားရေ တာကာရီပေါင်း ၁၃ ခု ဟိနီယာဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် မြန်မာနိုင်ငံအထဲဟိ သံလွင်မြစ်ကြောင်း တလျှောက်မာ တာဆန်း၊ ဟက်ကြီး အပါအဝင် အကြီးစား ဆည်မြောင်းတာကာရီ စီမံကိန်း ၃ ခုထက်မနည်း ဆက်ပနာတည်ဆောက်ရန် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနန့် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံရို့နန့် သဘောတူညီမှုရယူပြီးဖြစ်တေ။ မြစ်ဝှမ်းတလျှောက်မာ လူဦးရွီ အထူထပ်ဆုံးနီထိုင်ကတ်ရေ နီရာမာ မြစ်ဝနီရာဖြစ်ပြီးကေ မြစ်ကြောင်းမှ ပို့ချလာရေ မြီဆီဩဇာတိနန့် ကြွယ်ဝရေ ဧက ထောင်ချီဟိရေ လယ်ယာမြီတိကို အမှီပြုနီထိုင်ကတ်ခြင်း ဖြစ်တေ။ ဒေဒေသများမာ လူအများက [[မိုးခါသား]]မာ [[စပါး]]စိုက်ပျိုးကတ်ရား၊ [[နွီရာသီ]]များမာ မြစ်ကမ်းထောင်းမာ ဟင်းခင်းများ၊ [[ဟင်းသီးဟင်းရွက်]]များ စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် တနှစ်လုံးလုံး ပိုက်ချလုပ်ငန်းဖြင့်လည်း အသက်မွီးကတ်တေ။ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဒေသစွာ ဂေဟဗေဒစနစ်အရ ယိုင်ကျေးမှုအရ မျိုးကွဲစုံလင်ကြွယ်ဝရေ ဒေသဖြစ်တေ။ ယင့်တွက်နန့် ကြောင့် [[ကုလသမဂ္ဂ ပညာရီး၊ လူမှုရီးနန့် ယိုင်ကျေးမှုအဖွဲ့]] (UNESCO) က ကမ္ဘာက အလေးပီးထိန်းသိမ်းစောင့်ယှောက် ရဖို့ဒေသတခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ။ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်းကို အပြိုင်ပိုင် ဖြတ် လို့ စီးဆင်းနီရေ ယန်ဇီး၊ မဲခေါင်၊ သံလွင်မြစ်များ အထက်ပိုင်းကပင် အောက်ပိုင်းဖြတ်သန်းရာ ဒေသတိကို ဧပိုင် သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ UNESCO အဖွဲ့ဧ့ အဆိုအရ ဒေဒေသတိစွာ ရာသီဥတုသမမျှတရေ ဒေသဖြစ်ပြီးကေ၊ မျိုးကွဲ ဇီဝသတ္တ အစုံလင်ဆုံးဒေသလည်း ဖြစ်တေ။ ယင်းနည်းပိုင်ပင် ထိုင်းအစိုးရကလေ့ သံလွင်မြစ်ကမ်းတလျှောက် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ဟိ သစ်တောတိကို အရေးပါရေ နိုင်ငံတိုင်းမုတ်သုံတောစိမ်းတိအဖြစ် ၂၀၀၀ ခုနှစ်က သတ်မှတ်ထား ခရေ။ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်တလျှောက် သံလွင်မြစ်ကမ်းထောင်းမာ နီထိုင်ကတ်ရေပြည်သူတိဧ့ အဆိုအရ သံလွင်မြစ်နန့် ယင်းဧ့ မြစ်လက်တက်များမာ ရွှိပြောင်းမှီတင်းနီထိုင်ကတ်ရေ ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း တရာကျော်ဟိရေဟု ဆိုရေ။ ဒေငါးတိ စွာ ထိုင်းလူမျိုးတိအတွက်ရာမက မြန်မာနိုင်ငံဟိ ကရင်၊ ကရင်နီ၊ မွန်၊ သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ နီထိုင်ကတ်သူ တိုင်းရင်း သားရို့အတွက်လေ့ အရေးပါရေ အစားအသီာက်ရင်းမြစ်များ ဖြစ်တေ။ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် သံလွင်မြစ်တလျှောက်ဟိ သစ်တောတိစွာလည်း ပထဝီအရ ဇီဝသဘောအရ နယ်ခြားပိုင် ဖြစ်နီစီရား မတူကွဲပြားရေ မျိုးစိတ်တိနန့် ကြွယ်ဝလှပါရေ။ အိန္ဒိယ-တရုတ် ဒေသငယ် (Indo-Chinese sub-region) စွာ တရုတ်-ဟိမဝန္တာ (အိန္ဒိယ) ဒေသငယ် (Sino-Himalayan sub-region) နန့် ဆုံတွိရာနီရာလည်း ဖြစ်တေ။ ယေဇုနန့် ဇီဝသတ္တမျိုးကွဲများ အမျိုးစုံကြွယ်ဝရား ဟိမဝန္စွာတောင်တန်းနန့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းဒေသ ရို့မာ တွိဟိရရေ အပင်များ၊ တိရစ္ဆာန်တိကိုလည်း ဒေဒေသမာ ယင်းနည်းပိုင် တွိဟိနှိုင်ရေ။ ယင်းနည်းပိုင် အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသမာ တွိရရေ ဇီဝသတ္တမျိုးကွဲတိကိုလည်း ဒေဒေသမာ တွိဟိရရေ။ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဒေသစွာ [[တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်]]တိနန့် [[ငါး (တိရစ္ဆာန်)|ငါး]]မျိုးတိရာ ကြွယ်ဝစုံလင်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် သံလွင်မြစ် ဖြတ်သန်းရာ ဒေသစွာ ကမ္ဘာဧ့ [[ကျွန်းသစ်]]အကြွယ်ဝဆုံး ဒေသအဖြစ်လည်း ဂေဟဗေဒပညာသျှင်တိက သတ်မှတ်ပြောဆိုကတ်ရေ။ ဒေဒေသဟိ ကျွန်းတောတိမာ မြစ်စီးဆင်းရာ ဒေသတလျှောက်မာ ထူထဲစွာ ပေါက်ရောက်ကတ်ရား အရှိတောင်အာသျှ အရာဒေသများဟိ ကျွန်းတောတိနန့်ပင် ခြားနားမှု ဟိရေ။ အရာဒေသများမာ ကျွန်းတောများ ပေါက်ရောက်ပုံမာ ကျိုးတိုးကျဲတဲနိုင်လှရေဟု ဆိုရေ။ မြစ်ဧ့ အထက်ပိုင်းနန့် အောက်ပိုင်းဟိ ဒေကျွန်းတောတိစွာ တည်ဆောက်ရန် လျာထားရေ [[တာဆန်းဆည်]]ကြောင့် ပျက်စီးဖွယ်ဟိနီယား၊ [[သျှမ်းပြည်နယ်]] အထဲ နောက်ဆုံးကျန်ဟိတော့ရေ သစ်တောနီရာတိလေ့ ဖြစ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံနန့် ထိုင်းနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်ဟိ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းစွာ သမိုင်းအရ အရေးပါရေ ဒေသလည်း ဖြစ်တေ။ [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] သမိုင်းပညာသျှင်တိက ဒေဒေသမာ သမိုင်းမတင်မီ ရုပ်ကြွင်းများ တွိဟိရယား အရှိတောင်အာသျှဒေသမာ လူစတင်ဖွံ့ဖြိုးရေ မူလအထောက်အထားလည်း ဖြစ်တေဟု ဆိုကတ်ရေ။ လူသိများရေ ဧပိုင်ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း အထောက်အထား အများဆုံးတွိဟိရရေနီရာကို ဝိညာဉ်ဂူ (Spirit Cave) ဟု ခေါ်ကတ်ရား ထိုင်းနိုင်ငံ၊ [[မဲဟောင်ဆောင်]] ဒေသ တောင်တန်းများထက်မာ တည်ဟိရေ။ <ref>© 2009 မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ချောင်းများဆိုင်ရေ ကွန်ရက် (BRN).</ref> ==သံလွင်ထွက်ပစ္စည်း== သံလွင်မြစ်ကမ်းမာ နီထိုင်ကတ်တေသူတိစွာ တံငါလုပ်ကတ်၏။ တချို့မာ သစ်ဝါး မျှောကတ်၏။ ရွှီကျင်ကတ်၏။ သံလွင်ရွှီမှာ မာကြောဧ့။ ရွှီဝါရောင် ဖျော့ဧ့။ သံလွင်မြစ်ကမ်းဟိ သဲပြင်ရှည် ကျောက်သီးပြင်တိမာ ကကောင်းလှပဧ့။ အမဲရောင်ဟိရေ သံလွင်ကျောက်သီးတိစွာ ချစ်ဖို့ကောင်းဧ့။ ရွှီစစ်မစစ် စမ်းသပ်ရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ သံလွင် ကျောက်သီးစွာ နှစ်ပေါင်းများစွာ မိုင်ပေါင်းများစွာ ရီတိုက်စားလာရေကျောက်ဖြစ်ရေအတွက် တချို့မာပြားချပ်ပြီး လှပစွာ ဝိုင်းနိန်ရေကိုတွိရ၏။ အနက်ရောင် ကျောက်ပြားဝိုင်းတိမာ အရွယ်အစား အမျိုးမျိုးဟိကတ်တေ။ သံလွင်သဲမှုန့်တိစွာ မြေမရောသော သဲမှုန့်အစစ်ဖြစ်ပနာ အဆောက်အအုံဆောက်ရာမာ အသုံးဝင်ဧ့။ သံလွင်မြစ်အထဲဟိငါးတိလည်း မျိုးပေါင်းများစွာဟိကြမည်။ နာမည်ကြီးရေမာ ငါးကြင်းမြီးကွဲပိုင် သံလွင်ငါးတိဖြစ်တေ။ ရီစီးသန်အတွက်နန့် သဘာဝအလျောက် သံလွင်ငါးတိစွာ ကိုယ်လုံးရှည်ကတ်တေ။ တခါတရီ သံလွင်ငါးမြီးကွဲတိစွာ ကမ်းစ နားရီသောက်ဆင်းလှာသော သတ္တဝါငယ်တိကို ပတုံးနန့်ရိုက်လှဲလို့ ဖမ်းစားတတ်ကတ်ရေ။ သံလွင်ငါးဧ့ အရသာစွာလေ့ အတိနန့် မတူ တမူထူးခြားရေ အရရာဟိရေ။ သံလွင်မြစ်ကမ်းမာ ပေါက်သော ဟင်းရွက်တမျိုးကို ရှမ်းဘာသာဖြင့် (ဖတ်ခုံး) ဟုခေါ်ပြီးကေ မြန်မာဘာသာဖြင့် သံလွင်ဟင်းရွက်စိမ်း ဟုခေါ်မည်ထင်ရေ။ ချက်စားကေ အရသာဆိမ့်ရေ။ ကင်းမွန်ရွက်ထက် အရသာ ပိုဆိမ့်ရေ။ နောက်တမျိုးမာ သံလွင်မြောက်ဥဖြစ်တေ။ မြောက်ဥနီပိုင်ပင်။ ယကေလေ့ ဥတိုင်း ပိုင် ပိုးထိုးနီရေပုံစံမျိုးဖြစ်နီရေ။ ပြုတ်စား ချက်စားကေ အထဲမာ အရဲရောင် အညိုရောင်ဟိပြီးး ရိုးရိုးမြောက်ဥထက် အရသာပို ချိုရေ။ မာရေ။ == မြစ်လက်တက်များ == * Moei မြစ်(ထိုင်းနိုင်ငံ) * Pai မြစ်(ထိုင်းနိုင်ငံ) ==စီးဆင်းမှု== သံလွင်မြစ်စွာ တိဗက်ပြည်အရှိဖက်ဟိ တန်ဂလာတောင်တန်းမာ မြစ်ဖျားခံလို့ တရုတ်နိုင်ငံ ပါးကျန်ပြည်နယ်ဘက်ကို အနောက်ခါအရှိစီးဆင်းလှာပြီးကေ လတ္တီတွဒ် ၃၀° နီရာရောက်ရေအခါ အရှိတောင်ဘက်ကို မြစ်ကြောင်းပြောင်းကာ ယူနန်နယ်ဘက်ကိုစီးဝင်ရေ။ ယူနန်နယ်မာမြောက်မှ တောင်သို့စီးဆင်းလှာပြီးကေ လတ္တီတွဒ် ၂၇° နီရာသို့ရောက်ရေအခါ အနောက်ဘက်ဟိနမ့်မိုင်ခမြစ် အရှိတောင်ဘက်ကိုမြစ်ကြောင်းပြောင်းကာ ယူနန်နယ်ဘက်ကိုစီးဝင်ရေ။ ယူနန်နယ်မာမြောက်မှ တောင်သို့စီးဆင်းလှာပြီးကေ လတ္တီတွဒ် ၂၇°နီရာသို့ရောက်ရေအခါ အနောက်ဘက်ဟိနမ့်မိုင်ခမြစ် (ဧရာဝတီမြစ်အစ မြစ်ခွတခု)နန့် ရေဝေကုန်းတန်းတခုရာ ခြားလို့ အရှိဖက်ဟိမဲခေါင်မြစ် နန့် မိုင် ၃၀ လှောက်သာ ကွာလှမ်းဖိရေ။ လတ္တီတွဒ်၂၄°မာ မြန်မာနိုင်ငံမားသို့ဝင်ရောက်လှာကာ သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ သိန္နီနယ်၊ ကိုးကန့်နယ်၊ ဝနယ်၊ မိုင်းလွန်းနယ်၊ ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မောက်မေနယ် ရို့ကိုလွန်ပြီးကေ ကယားပြည်နယ်ကိုဖြတ်စီးရေ။ ကယားပြည်နယ်ကိုလွန်သော် ယိုးဒယားနန့် ကရင်ပြည်နယ်တလျှောက် နယ်ခြားပိုင်စီးဆင်းလှာပြီးကေ ကရင်ပြည်နယ်မားကိုဖြတ်စီးကာလတ္တီတွဒ် ၁၆.၅° နီရာတွင်မော်လမြိုင်မြို့နံဘေးမှ မုတ္တမဂျိုင်တာလောင်ထဲကို စီးဝင်ရေ။ မုတ္တမဂျိုင်တာလောင်ထဲကိုစီးဝင်ရာမာ မြစ်ဝနှစ်ခုခွဲထွက်ရေ။ တခုစွာဘီလူးကျွန်းမြောက်ဘက်မှ ပြားဆတ်ပေါက်မြစ်အဖြစ်စီးလားလို့ ကျန်တခုစွာ အရှိမှမော်လမြိုင်မြစ် အဖြစ် စီးထွက်ရေ။ ပြားဆတ်ပေါက်မြစ်စွာလောင်းသမ္ဗန်တိရာဝင်ထွက်လားလာနှိုင်ရေ်လည်း မော်လမြိုင်မြစ်ဘက်မှမူ ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးတိစွာမော်လမြိုင်မြို့အထိဝင်ထွက်လားလာနှိုင်ရေ။ ပေ ၁၀၀ လှောက်ရှည်သော သင်္ဘောတိစွာမော်လမြိုင်မြို့မှအထက် ၆၃ မိုင်ဝေးသော ရွှီဂွန်းမြို့အထိ ဆန်တက်လားလာနှိုင်ရေ။ ယေကေလဲ နွီရာသီ ရီနည်းရေအခါမာ ရွှီဂွန်းမြို့အောက် ၁၂ မိုင်ဝေးသောနီရာမှနိန်ပနာ ပိုပြီးကေငယ်သော သင်္ဘောအချေပေါ်ပြောင်းပြီးကေဆန်တက်ရရေ။ ဘုတ်နန့် လောင်းသမ္ဗန်တိစွာနွီရာသီမာ ရွှီဂွန်းမြို့အထက် ၂၈ မိုင်ဝေးသောမဲဆိပ်မြို့အထိ ဆန်တက်နှိုင်ရေ။ သံလွင်မြစ်ကိုတိဗက်ပြည်မာ ဂျာမိုငိုချူမြစ်လို့လေ့ကောင်း၊ နက်ချူမြစ်လို့လေ့ကောင်းခေါ်ပနာ တရုတ်နိုင်ငံမာ လူကျန်မြစ်လို့လေ့ကောင်း၊ နုကျန်မြစ်လို့လေ့ကောင်း ဖုတ်ဆုကျန်မြစ်လို့လေ့ကောင်းခေါ်ပြီးကေ ရှမ်းရို့က နမ့်ခေါင်မြစ်ဟု ခေါ်ရေ။ တိဗက်ဘာသာဖြင့်ဂျာမိုငိုချူမြစ်ဆိုစွာမှာ တရုတ်နိုင်ငံဧ့မြစ်ပြာ ဟုအဓိပ္ပာယ်ရလီရေ။ သံလွင်မြစ်စွာ တိဗက်ပြည်ဘက်ပိုင်းမာ ရီခဲ မလားမီ ရေရောင်စွာ အပြာရင့်ရောင်သန်းလို့ နီတတ်အတွက်နန့် ဖြစ်တေ။ နွေအခါမာမူ ကျုပ်နစ်ရောင်ဝါလို့နီလီရေ။ မြစ်အစပိုင်းဒေသမာအောင်းရိုင်းများ၊ ဝံပလွီများ၊ တောဆိတ်များ ပေါများသဖြင့် ထင်ရှားရေ။ သံလွင်မြစ်ကိုတရုတ်ရို့ကလူရို့အား အန္တရာယ်ဖြစ်စီသောမြစ်ဟုယူဆကတ်တေ။ ယေကေလဲတရုတ်ပိုင်နက်ဖြစ်ရေလူကျန်ခေါ်ဟောင်ခိုနယ်စွာအောက်မြန်မာနိုင်ငံအပိုင်းလွဲပြီးကေ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းဧ့လူဦးရွီအများဆုံးအပိုင်းဖြစ်တေ။ သံလွင်မြစ်စွာရီစီးအလွန်သန်ရေ။ ချောင်းဖျားပိုင်းမာမြစ်ကြောင်းအလွန်ကျဉ်းပနာ ရှုခင်းလှရေ။ မြစ်ကမ်းနှစ်ဖက်ရေကျောက်တောင်ထူထပ်လို့ ကမ်းထောင်းစောက်ရေ။ ထိုကြောင့်အပေါ်မှစီးပနာကြည့်မူ သံလွင်မြစ်စွာ ကျောက်ဆောင်မှအက်ကြောင်းပိုင်ထင်ရရေ။ မြစ်ကြောင်းတလျှောက် လုံးဧ့ထူးခြားသောအသွင်ပြင်မာ ဖီးနှစ်ဘက်ကမ်းစွာရေမျက်နှာပြင်ထက်ပေ ၃၀၀၀ မှ ၆၀၀၀ အထိမြင့်ရပြီးကေး မြောင်းစောက်ကြီးနန့် တူနီခြင်းပင်ဖြစ်တေ။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမားသို့ရောက်ရေအပိုင်းလွဲပြီးကေ ကမ်းနှစ်ဖက်မြီပြန့်ဆိုပနာ လုံးဝမတွိရချေ။ နွီရာသီမာမြစ်ကမ်းများမာသဲများ၊ ရေစားကျောက်တုံးကြီးများ၊ ကျောက်ဆောင်တိနန့်သွင်ကျောက်ခဲများအဝှမ်းတွိရရေ။ မိုးခါသားကျရောက်ရေအခါ ရေအလွန်ပြည့်လာရပြီးကေး ဒေကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်များ မပေါ်တော့ရေအပြင် ကမ်းစောက်ဟိအပင်တိကိုပင် တိုက် စားရေအထိ အဟိန်ပြင်းစွာစီးဆင်းလို့ရေ။ သံလွင်မြစ်ဧ့ရေမျက်နှာပြင်စွာ ရီတိချိန်နန့် ရီနည်းချိန်မာ ပေ ၆၀ မှ ၇၀ အထိကွာခြားတတ်လို့ တချို့ဒေသမာပေ ၉၀ အထိကွာတတ်ရေ။ ကျောက်တောင်များ၊ ကျောက်စောင်းတိကြောင့် ရေဝဲများ၊ တံရှင်များအလွန်ပေါများသဖြင့် နီရာအင်တန်များများမာ ကူးသန်းလားလာရီးအတွက် မလွယ်ကူချေ။ ရေအလွန်များရေမိုးခါသားအခါမာ ယင်းအန္တရာယ်တိကင်းပျောက်လားကေလေ့ ရီစီးအလွန်သန်လာသဖြင့် မြစ်ကိုဆန်လို့လောင်းများမတက်နိုင်တော့ချေ။ ရီစီးနှေးရေတချို့နီရာတွင် တနာရီလျှင်မိုင်ဝက်နှုန်းစီးပနာ ရေဝဲများနီရာတွင် ရီစီးသန်ရေအခါတနာရီလျှင် ၁ ၁⁄၂ မိုင်နှုန်း (၁၀နော့)ကျော်စီးရေ။ ရှားတောမြို့နန့် ကျောက်ညှပ်မြို့ကြားဟိသံလွင်မြစ်ပိုင်းမာလောင်းကြီးများလားလာနှိုင်ရေ်လည်း ကျောက်ညှပ်မြို့နန့် ယွန်းစလင်းမြစ်ဝအကြားမာ ရေဝဲများပေါရုံမက ရီစီးအလွန်သန်ပနာ အန္တရာယ်အများ ဆုံး အဆိုးဆုံးအပိုင်းဖြစ်တေ။ ယွန်းစလင်းမြစ်ဝမှ သံလွင်မြစ်ဝအထိ အပိုင်းမာမူ သင်္ဘောများအခက်အခဲမဟိလားလာနှိုင်ကတ်ရေ။ သံလွင်မြစ်ကမ်းနှစ်ဘက်မာလည်းခရီးလားလာရန် လမ်းစိကေချေဟိကေလေ့ မိုးအခါမာရေလွှမ်းလားတတ်သဖြင့် ထိုလမ်းများမဟိတော့ချေ။ သံလွင်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ထက်ရှည်ကေလေ့ ဧရာဝတီမြစ်လောက်ကူးသန်းလားလာရီးအတွက် ဗဟရီဟုဆိုရပေမည်။ ယေကေလဲယင်းဧ့အရှိဖက်ဟိ မဲခေါင်မြစ်ပိုင်ကား သစ်များမျှောရန်အသုံးဝင်လီရေ။ သောင်ရင်းမြစ်နန့်ဆုံရာနီရာဧ့အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်မာ တည်ဟိရေ ကယိုးတန်မြို့စွာထင်ရှားသော သစ်ဆိပ်မြို့ဖြစ်တေ။ မြစ်ရိုးတလျှောက် သစ်တောတိကထွက်ရေ သစ်တိကိုမော်လမြိုင်မြို့အထက် မိုင် ၆၀ အကွာ နီရာလောက်အထိမျှောချပြီးကေ ထိုနီရာမှမော်လမြိုင်မြို့ အထိ သစ်ဖောင်များဖွဲ့ပြီးကေ ပို့ပြီးကေ မော်လမြိုင်မြို့ကတဆင့် နိုင်ငံခြားသို့သင်္ဘောကြီးတိနန့်တင်ပို့ကတ်ရရေ။ သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်သန်းလားလာရန် တရုတ်နိုင်ငံဖက်မာ တန်းထားဖြတ်ပနာ ဆောက်ထားရေ်လည်း မြန်မာနိုင်ငံဖက်မာ ကတို့ဆိပ်တိကတပါး အယင်ခေါက်ကတန်းထားဆိုပနာမဟိခဲ့ချေ။ ယေကေလဲ ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှစပြီးကေ တရုတ်ချီးဖေသာဖြင့်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ကာ တန်းထားနှစ်ခုဆောက်လုပ်ဖို့အစီအစိုင် ဟိခရေ။ တခုမာ စွာကော်တန်းထားဖြစ်ပနာ တခုမာ ကွမ်းလုံတန်းထားဖြစ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံဖက်မာ စုစုပေါင်း ကတို့ဆိပ် ၈၈ ဆိပ်ဟိရေ။ ကတို့ဆိပ်ရွာတိစွာအနည်းဆုံး အမြင့်ပေ ၁၀၀၀ ဟိကုန်းထက်မာတည်ထားလီရေ။ သံလွင်မြစ်ထက်မာ ယင်းကတို့ဆိပ်တိကအပအရာမြို့ဆိုပနာမဟိသလောက်ပင်ဖြစ်တေ။ ကတို့ဆိပ်တခုနန့်တခုစွာ မိုင်ပေါင်းများစွာ ကွာလှမ်းရေ။ ကတို့ဆိပ် ၈၈ ခုအနက်ထင်ရှားသော ကတို့ဆိပ်ခြောက်ခုဟိရေ။ ယင်းရို့မာ # ကွမ်းလုံ # မန်းဆန်၊ # စွာကော်၊ # တာဆင်း၊ # တာတောမော်၊ # တာဆင်းလို့ ကတို့ဆိပ်ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ===ကွမ်းလုံကတို့ဆိပ်=== [[ကွမ်းလုံကတို့ဆိပ်]] တရုတ်မြန်မာယိုင်ကျေးမှုလဲလှယ်ရီးမာ ကျေးဇုပြုခသောကတို့ဆိပ်ဖြစ်တေ။ နမ့်တင်းမြစ်နန့်သံလွင်မြစ်ဆုံရာနံဘေး သံလွင်မြစ်ဧ့ အနောက်ဘက်ကမ်းမာတည်ဟိရေ။ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်မှ ၁၅ မိုင်ဝီးရေ။ ဂုချိန်ခါ ထိုနီရာတွင်သံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ကျော်ပြီးကေ ၁၉၆၅ ခုနှစ်ကဆောက်လုပ်ထားရေ ၈၉၈ ပေရှည်ကြိုးတန်းထား ဟိရေ။ ===မန်းဆန်ကတို့ဆိပ်=== မိုင်းလွန်းနယ်မာဟိပြီးကေ မြစ်ကိုဖြတ်ကူးရန် အလွယ်ဆုံးနီရာဖြစ်တေ။ ရီတိရေအခါမှ ကမ်းထောင်းစွာ သဲများတွက်နန့် အတက်အဆင်း ကောင်းရေ။ ယေကေလဲ အီးပနာခြောက်သွိသောရာသီမာ ကမ်းထောင်းနှစ်ဖက်စလုံးစွာ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်နီလီရေ။ ဒေနီရာမာ သာမန်ခြောက်သွိသော ရာသီမာ မြစ်စွာ ကိုက် ၁၀၀ လှောက်သာကျယ် လို့ အနည်း ဆုံး ၅၅ ပေနက်ရေ။ အမြင့်ပေ ၁၅၀၀ ဟိရေ။ ရီစီးစွာ တနာရီလျှင် လေးမိုင်ငါးမိုင်ခန့်စီးရေ။ တောင်သိန္နီနယ်၊ မိုင်းလွန်းနယ်နန့် သံလွင်မြစ် အရှိဖက်ကမ်းဟိ အရာဒေသမှကုန်စွာတိ အများဆုံးအသုံးပြုရေ။ ===စွာကော်ကတို့ဆိပ်=== လူသိအများဆုံးနန့် အထင်ရှားဆုံးကတို့ဆိပ်ဖြစ်ပနာ တောင်ပိုင်းသျှမ်းပြည်မာ အသုံးအများဆုံးဖြစ်တေ။ ကျိုင်းတုံကိုလားသော လမ်းမကြီးရေ ယင်းကတို့ဆိပ်ကို ဖြတ်ပနာလားလီရေ။ ခြောက်သွိသောရာသီမာ ထိုနီရာရှိမြစ်စွာ ကိုက် ၂၀၀ ကျယ်ပနာ ရီစီးမြန်ရေ။ ယေကေလဲအမြင့်ပေ ၈၀၀ မာတည်ဟိရေ။ စွာကော်မာသံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ဗျာယ် ၁၉၆၈ ခုနှစ်မာယာယီကြိုးတန်းထားတခုဆောက်လုပ်ခရေ။ ထိုတန်းထားစွာ ပေ ၇၈၀ ရှည်ရေ။ ===တာဆင်းကတို့ဆိပ်=== မိုင်းပန်နယ်မာဟိပြီးကေ မိုင်းပန်နန့်မိုင်းတုန်နယ်၊ ဇင်းမေနယ်ရို့ကိုဆက်သွယ်သော လမ်းထက်မာတည်ဟိရေ။ ဒေနီရာမာမြစ်အကျယ်ပေ ၂၀၀ ဟိရေ။ တဖက်မာနမ့်သီလီမြစ်ဟိပြီးကေ တဖက်မာ နမ့်သာလာမြစ်ဟိရေ။ ယင်းမြစ်ဝတိနန့်တမိုင်လှောက်သာ ဝီးရေ။ အမြင့်ပေ ၈၀၀ ဟိရေ။ ===တာတောမော်ကတို့ဆိပ်=== ကယားပြည်နယ်မာဟိရေ။ ကယားပြည်နယ် ရှားတောမြစ်ဧ့အရှိဖက် မိုင် ၈၀ ဝီးရေ။ မဲဟောင်ဆောင်းမြို့ကိုလားရေလမ်းထက်မာတည်ဟိလို့ ခြောက်သွိသောရာသီမာမြစ်စွာ ဒေနီရာမာ ကိုက် ၂၀၀ ကျယ်ရေ။ ===တာဆင်းလို့ကတို့ဆိပ်=== ကယားပြည်နယ်မာဟိရေ။ အမြင့်ပေ ၇၅၀ ဟိပြီးးခြောက်သွိသောရာသီမာမြစ်စွာ ဒေနီရာမာကိုက် ၂၅၀ ကျယ်ရေ။ မိုင်းမော(ရွာသစ်)မှ မော်လမြိုင်သို့ ကျောက်ညှပ်မြို့ကတဆင့်လားရေ လောင်းလမ်း၊ ရှားတောမြို့ကို မေပေမြို့ကတဆင့်လားရေလောင်းလမ်းရို့ စရာဌာနဖြစ်တေ။ ရွာသစ်မှခွန်သွန်ကိုလားသောလမ်းစွာ ဒေကတို့ဆိပ်မှသံလွင်မြစ်ကိုဖြတ်ပနာ ဖောက်ထားလီရေ။ သံလွင်မြစ်မာ တိဗက်ပြည်နန့် ယူနန်နယ်ပိုင်းမာ မြစ်လက်တက်ဆိုပနာ ဟိရေဟု တိကျစွာ မသိဟိရချေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာမူ မြစ်လက်တက်ပေါင်း ၂၈ ခုဟိရေ။ ယင်းရို့မာ- # [[နမ့်ယုမြစ်]] နယ်စပ်နားမှစီးဝင်ရေ။ # [[နမ့်မွိုင်မြစ်]] သို့မဟုတ် နမ့်မွေ မိုင်းယမြို့မှ စီးဝင်လှာရေ။ # [[ဆီပါအောမြစ်]] ကိုးကန့်နယ်မှ စီးဝင်လှာရေ။ # [[နမ့်နင်းမြစ်]] အတောက်ဘက်မှစီးဝင်ပြီးကေ နမ္မတူမြစ်ဖျားနန့် ယင်းမြစ်ဖျားကပ်ပြီးကေဟိရေ။ # [[နမ့်တင်းမြစ်]] ရွန်နင်ဖူးမြို့ဘက်မှစီးဝင်လှာလို့ ကွမ်းလုံးကတို့ဆိပ်နားမှ စီးဝင်ရေ။ # [[နမ့်ကြက်မြစ်]] ချောင်းငယ်သာသာ ဖြစ်တေ။ # [[နမ့်မမြစ်]] ဝနယ်ဖက်မှနောင်ချိုတဝိုက်ကိုဖြတ်ပနာ စီးဝင်လှာရေ။ # [[နမ့်နန်းမြစ်]] ငက်လက်မှမြစ်ဖျားခံ စီးဝင်ရေ။ # [[နမ့်ကအိုမြစ်]] အနောက်မိုင်းလွန်းဒေသမာ စီးဝင်ရေ။ # [[နမ့်ခမြစ်]] တိဗက်ပြည်လွန်လာရေမှစပြီးကေ ပထမဆုံးသောအကြီးဆုံးမြစ်လက်တက်ဖြစ်တေ။ # [[ဟွေးလွန်မြစ်]] စွာကော်ကတို့ဆိပ်မာ စီးဝင်ရေ။ # [[မန်းပန်မြစ်]] မြစ်လက်တက်ကြီးတခု ဖြစ်တေ။ # [[နမ့်ဆင်မြစ်]] ကျိုင်းတုံမြို့နံဘေး မြစ်ဖျားခံရေ။ # [[မဲဟင်းမြစ်]] မိုင်းဟန်မြို့ဘက်မှ စီးဝင်ရေ။ # [[နမ့်ပန်မြစ်]]မိုင်းပန်နယ်ကို ဖြတ်စီးရေ။ # [[မဲချော့မြစ်]]ချောင်းငယ်သာဖြစ်တေ။ # [[မဲဆကွန်မြစ်]] (နမ့်ဆကွန်မြစ်) # [[မဲဆယ်မြစ်]]ချောင်းငယ်သာဖြစ်တေ။ # [[နမ့်တန်မြစ်]]မိုင်းကိုင်နယ်တောင်တန်းများမာ မြစ်ဖျားခံပြီးကေ လဲချား၊ မိုးနည်း၊ မောက်မေနယ်တိကိုဖြတ်ပနာ စီးဆင်းရေ။ # [[ဟွဲလောင်မြစ်]] သျှမ်းပြည်နယ်နန့်ကယားပြည်နယ် # [[ဟွဲလန်းမြစ်]] စပ်နီရာမှ စီးဝင်ရေ။ # [[နမ်းမေဗြဲ(မေဗြဲ)မြစ်]] မဲဟောင်ဆောင်းနယ်ကိုဖြတ်ပနာ စီးဆင်းရေ။ # [[နမ့်ပွန်မြစ်]] သို့မဟုတ် ပွန်ချောင်း သျှမ်းပြည်နယ်နန့် ကယားပြည်နယ်ကိုဖြတ်ပနာစီးရေ။ ယင်းဧ့မြစ်လက်တက်တခုဖြစ်ရေ နမ့်ဘီလူး(ဘီလူးချောင်း)စွာအင်းလေးလံမာ မြစ်ဖျားခံရေ။ # [[သောင်ရင်းမြစ်]] ယိုးဒယားနိုင်ငံမာမြစ်ဖျားခံလို့ ယိုးဒယားနန့်မြန်မာနယ်နမိတ်အဖြစ် စီးဆင်းကာ အရှိတောင်ဘက်မှ စီးဝင်ရေ။ # [[ယွန်းစလင်းမြစ်]] အနောက်ဘက်မှ စီးဝင်ရေ။ # [[ဒုံသမိမြစ်]] အနောက်ဘက်မှ စီးဝင်ရေ။ # [[ဂျိုင်းမြစ်]] အရှိဖက်မှ စီးဝင်ရေ။ # [[အတ္တရံမြစ်]] အရှိဖက်မှ စီးဝင်ရေ။ အထက်ပါမြစ်လက်တက်ကြီး ၂၈ ခုအနက် နမ့်ခ၊ နမ့်ပန်၊ နမ့်ဆင်၊ နမ့်တန်၊ နမ့်ပွန်၊ သောင်ရင်းနန့် ယွန်းစလင်းအစဟိရေမြစ်တိစွာ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ကတ်တေ။ သျှမ်းပြည်နယ်အထဲစီးဆင်းသော မြစ်တိစွာ သံလွင်မြစ်ထဲကိုစီးဝင်ရေအခါ တံရှင်များ၊ တံရှင်လျှောတိနန့် စီးဝင်လေ့ဟိကတ်တေ။ သံလွင်မြစ်စွာ အောက်ပိုင်းစိကေချေမှအပ ရေမော်၊ တံရှင်များ အလွန်ပေါသဖြင့် ကူးသန်းလားလာရန်ခက်ခဲသောမြစ်ဖြစ်လီရေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)</ref> == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references/> * en.wikipedia.org {{Commonscat|Salween River}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:တရုတ်နိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြေ]] ck2e7c5oixf608ydl7oiv4m3mek3j4c 0 4925 19366 2026-07-02T16:22:00Z Htun Warnn Naing 1059 Created page with "{{Geobox <!-- *** Name section *** --> | name = ဧရာဝတီမြစ် | image = Irrawaddy-River-Myanmar-Burma-2005.jpg | image_size = | image_caption = ဧရာဝတီမြစ်အား အာကာမှ တွိမြင်ရပုံ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | state = ကချင် | state1 = | region = စစ်က..." 19366 wikitext text/x-wiki {{Geobox <!-- *** Name section *** --> | name = ဧရာဝတီမြစ် | image = Irrawaddy-River-Myanmar-Burma-2005.jpg | image_size = | image_caption = ဧရာဝတီမြစ်အား အာကာမှ တွိမြင်ရပုံ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | state = ကချင် | state1 = | region = စစ်ကိုင်း | region1 = မန္တလေး | region2 = မကွေး | region3 = ပဲခူး | region4 = ဧရာဝတီ | region5 = ရန်ကုန် | district = | district1 = | city = [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] | city1 = [[ဝိုင်းမော်မြို့]] | city2 = [[ဆင်ဘိုမြို့]] | city3 = [[ဗန်းမော်မြို့]] | city4 = [[ရွှီကူမြို့]] | city5 = [[ကသာမြို့]] | city6 = [[ထီးချိုင့်မြို့]] | city7 = [[တကောင်းမြို့]] | city8 = [[မလယ်မြို့]] | city9 = [[သပိတ်ကျင်းမြို့]] | city10 = [[ကျောက်မြောင်းမြို့]] | city11 = [[စဉ့်ကူးမြို့]] | city12 = [[မန္တလေးမြို့]] | city13 = [[စစ်ကိုင်းမြို့]] | city14 = [[ရွာသစ်ကြီးမြို့]] | city15 = [[ငါန်းဇွန်မြို့]] | city16 = [[မြင်းမူမြို့]] | city17 = [[မြောင်မြို့]] | city18 = [[ဆီမီးခုံမြို့]] | city19 = [[ရေစကြိုမြို့]] | city20 = [[ပခန်းကြီးမြို့]] | city21 = [[မြင်းခြံမြို့]] | city22 = [[ပခုက္ကူမြို့]] | city23 = [[ညောင်ဦးမြို့]] | city24 = [[မြစ်ခြီမြို့]] | city25 = [[ပုဂံမြို့]] | city26 = [[လမ်းရွာမြို့]] | city27 = [[ချောက်မြို့]] | city28 = [[ဆိပ်ဖြူမြို့]] | city29 = [[စလေမြို့]] | city30 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]] | city31 = [[စလင်းမြို့]] | city32 = [[ရီနံချောင်းမြို့]] | city33 = [[မင်းဘူးမြို့]] | city34 = [[မကွေးမြို့]] | city35 = [[မင်းလှမြို့]] | city36 = [[မလွန်မြို့]] | city37 = [[မိချောင်းရဲမြို့]] | city38 = [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]] | city39 = [[အောင်လံမြို့]] ခေါ် မြေထဲမြို့ | city40 = [[သရက်မြို့]] | city41 = [[ပြလို့မြို့]] | city42 = [[ကမ္မမြို့]] | city43 = [[ပြည်မြို့]] | city44 = [[ရွှီတောင်မြို့]] | city45 = [[ပန်းတောင်းမြို့]] | city46 = [[ကျီးသဲမြို့]] | city47 = [[ကြံခင်းမြို့]] | city48 = [[ယင်အောင်မြို့]] | city49 = [[မိုးညိုမြို့]] | city50 = [[ဟင်္သာတမြို့]] | city51 = [[ဇလွန်မြို့]] | city52 = [[အဖျောက်မြို့]] | city53 = [[ဓနုဖြူမြို့]] | city54 = [[ညောင်တုန်းမြို့]] | city55 = [[ပန်းတနော်မြို့]] | city56 = [[မအူပင်မြို့]] | city57 = [[ဒေးဒရဲမြို့]] | city58 = [[ပုသိမ်မြို့]] | city59 = [[မြောင်းမြမြို့]] | city60 = [[ရန်ကုန်မြို့]] <!-- *** Geography *** --> | length = 2210 <ref>{{cite web|ref=khon_ra2|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=1|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Ayeyarwady River 2210 Km|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | watershed = 404200 <ref>{{cite web|ref=khon_ra|author1=Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department|title=Water Quality Management at River Basin in Myanmar|url=http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|website=Water Environment Partnership in Asia (WEPA)|publisher=The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation|accessdate=26 March 2017|page=2|language=English|format=PDF|date=21 September 2011|quote=Catchment Area (000's sq-km) Chindwin River 115.30 Upper Ayeyarwady River 193.30 Lower Ayeyarwady River 95.60|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref> | discharge_location = | discharge = 13000 | discharge_max = 32600 | discharge_min = 2300 | discharge1_location = | discharge1 = <!-- *** Source *** --> | source_name = [[မလိခမြစ်]]<ref>[https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 James R Penn (2001) Rivers of the World] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111233731/https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 |date=11 January 2016 }}. Santa Barbara, Calif. [u.a.] ABC-Clio {{ISBN|1-57607-042-5}}, {{ISBN|978-1-57607-042-0}}. Page 115 paragraph 2, retrieved July 16, 2009</ref> | source_location = | source_district = | source_region = | source_state = ကချင်ပြည်နယ် | source_country = M | source_coordinates = {{coord|28|22|0|N|97|23|0|E|display=inline}} | source_elevation = | source_length = | source1_name = [[မေခမြစ်]] | source1_location = | source1_district = | source1_region = | source1_state = ကချင်ပြည်နယ် | source1_country = မြန်မာနိုင်ငံ | source1_coordinates = {{coord|28|4|0|N|98|8|0|E|display=inline}} | source1_elevation = | source1_length = | source_confluence_location =Damphet | source_confluence_district = | source_confluence_region = | source_confluence_state = [[ကချင်ပြည်နယ်]] | source_confluence_country = | source_confluence_coordinates = {{coord|25|42|0|N|97|30|0|E|display=inline}} | source_confluence_elevation = 147 <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[ကလမဲပင်လယ်]] | mouth_location = Ale-ywa | mouth_district = | mouth_region = | mouth_state = ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး | mouth_country = မြန်မာနိုင်ငံ | capital_coordinates = | mouth_coordinates = {{coord|15|51|19|N|95|14|27|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = 0 <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = [[နမ့်ကောင်]] ခေါ် [[မိုးကောင်းချောင်း]] | tributary_left1 = [[မဲဇာမြစ်]] | tributary_left2 = [[မူးမြစ်]] | tributary_left3 = [[ချင်းတွင်းမြစ်]] | tributary_left4 = [[ယောချောင်း]] | tributary_left5 = [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]] | tributary_left6 = [[မုန်းချောင်း]] | tributary_left7 = [[မန်းချောင်း]] | tributary_left8 = [[မိုဃ်းကျောက်ချောင်း]] | tributary_right = [[မိုးလယ်ချောင်း]] | tributary_right1 = [[တပိန်မြစ်]] | tributary_right2 = [[ရွှီလီမြစ်]] | tributary_right3 = [[မြစ်ငယ်မြစ်]] ခေါ် [[နမ္မတူမြစ်]] ခေါ် [[ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်]] | tributary_right4 = [[ဇော်ဂျီမြစ်]] | tributary_right5 = [[ပန်းလောင်မြစ်]] | tributary_right6 = [[စမုန်မြစ်]] | tributary_right7 = [[ပင်းချောင်း]] | tributary_right8 = [[ဒေါင်းသေချောင်း]] | tributary_right9 = [[ယင်းချောင်း]] | tributary_right10 = [[နဝင်းချောင်း]] <!-- *** Free fields *** --> | free_name = | free_value = <!-- *** Map section *** --> | map = Irrawaddyrivermap.jpg | map_size = | map_caption = ဧရာဝတီမြစ်နန့် မြစ်လက်တက်များ }} [[File:Irrawaddy.JPG|thumb|250px| မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အသက်သွီးကြောဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ ဧရာဝတီမြစ်စွာ တဆတ်ဆတ် တိမ်ကောလာနိန်ယာဖြစ်တေ။<ref>[http://www.news-eleven.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3605:2010-06-30-07-32-09&catid=42:2009-11-10-07-36-59&Itemid=112 www.news-eleven.com]</ref>]] '''ဧရာဝတီမြစ်''' ({{lang-en|Ayeyarwady}} သို့မဟုတ် ''Irrawaddy'') စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ဖျားပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အကြီးဆုံး၊ အရှည်ဆုံးနန့် အရီးအပါဆုံးသော မြစ်ကြီးလည်း ဖြစ်တေ။ မြန်မာ့မြောက်ဖျားဒေသဟိ အင်န်မိုင်ခ (မေခ) နန့် မလိခ မြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်းဆုံရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လှာသော ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းဗျာယ်ဟိပြီးး၊ အောက်ပိုင်းမာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအဖြစ် ဖြာထွက်ကာ [[ကလမဲပင်လယ်]] အတွင်းကို စီးဝင်လားရေ။ ယင်းဧ့ ကုန်းမားရေဆင်းဧရိယာ (River basin) စွာ စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၅၉,၅၀၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းရေ။<ref name="Britannica">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". ''Encyclopedia Britannica''.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသစွာ ရှီးဦးကျောက်ခေတ်၊ အလယ်ခေတ်နန့် ကြီးခေတ်၊ သံခေတ်ဦးကာလတိကတည်းကပင် လူသားရို့ အခြီချနီထိုင်ခဲ့ရေ ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီးကေ၊ သမိုင်းဦး [[ပျူမြို့ပြနိူင်ငံများ]] (ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း၊ သရေတနားချေတဗွေချေရာ) နန့် မြန်မာ့ပထမအင်ပါယာ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံနိုင်ငံတော်]] အပါအဝင် မြန်မာ့သမိုင်း၊ ယိုင်ကျေးမှုနန့် စာပီအနုပညာရပ်များ စတင်ဇီးတည်လို့ စိုင်ဆက်မပြတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် ပေါက်ဖွားခရေ "မြန်မာ့ယိုင်ကျေးမှုဧ့ မိခင်မြစ်ကြီး" လည်း ဖြစ်တေ။<ref name="Moore2007">Moore, E. H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. River Books. pp. 121-125.</ref>အေဒီ (၆) ရာစုခန့် ခါကပင် ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီးနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးအတွက် အဓိကရေလမ်းမကြီးအဖြစ် အသုံးပြုခကတ်ရား၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်မာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသမာ စိုက်ပျိုးရီးအတွက် တာကာရီတိနန့် ဆည်မြောင်းစနစ်များ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခရေမှ ဒေနိန့်ထိ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ စီးပွားရီးနန့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအတွက် အသက်သွီးကြောပိုင် အရေးပါနီတုန်း ဖြစ်တေ။<ref name="Adas2011">Adas, M. (2011). ''The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Rice Frontier, 1852–1941''. University of Wisconsin Press. pp. 44-48.</ref> ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ နိုင်ငံဧ့ ဆန်စပါးအများဆုံး စိုက်ပျိုးရာ "စပါးရိုင်ကြီး" အဖြစ် ထင်ရှားရေ။ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ ထူးခြားလှသော ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ ဝိသေသတခုမာ မြစ်အထက်ပိုင်း (မန္တလေးနန့် ကသာအကြား) မာ ကမ္ဘာ့ယှားပါးရီချိုလင်းချူမျိုးစိတ်ဖြစ်ရေ [[ဧရာဝတီလင်းချူ]]များ ကျက်စားနီထိုင်ပြီး၊ ဒေသခံရေလုပ်ငန်းရှင်တိနန့် အပြန်အလှန်နားလည်မှုဖြင့် ပိုက်ချဆွဲရေ ဓလိ့ဟိခြင်းဖြစ်တေ။<ref name="Smith2004">Smith, B. D., & Tun, M. T. (2004). "Review of the status and conservation of Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River". ''WWF-Myanmar Report''.</ref> ဂုချိန်ခါ မျိုးတုံးကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နီသော ယင့်ချင့် ဧရာဝတီလင်းချူတိကို စနစ်တကျ ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ထိန်းသိမ်းရန် ဖီးမဲ့ဇုန်များသတ်မှတ်ပနာ အမျိုးသားအဆင့် နှိုးဆော်ဆောင်ရွက်ဗျာယ်ဟိရေ။<ref name="WCS2025">Wildlife Conservation Society (WCS) Myanmar. (2025). "Ayeyarwaddy Dolphin Conservation Management Plan".</ref> == နာမည်ခေါ်မာလှာပုံ == "ဧရာဝတီ" ဆိုရေ မြစ်နာမည်ဧ့ ရင်းမြစ်နန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ဘာသာစကားဗေဒနန့် သမိုင်းပညာသျှင်တိက "ဧရာဝတီ" ဆိုရေ ဝေါဟာရရေ သံသကရိုတ်ဘာသာစကား ဟိ "အဲရာဝတီ" မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။ သံသကရိုတ်ဘာသာ မာ "အဲရာဝတ်" ဆိုစွာမာ သိကြားမင်း၏ စီးတော်ဆင်ဖြူတော် (ဧရာဝဏ်ဆင်) ကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ထိုပုဒ်ကို ဣတ္ထိလိင် (အမျိုးသမီးနာမ်) အဖြစ် "အဲရာဝတီ" ဟု ပြောင်းလဲလိုက်ရေအခါ "ဆင်ဖြူတော်နန့် သက်ဆိုင်ရေမြစ်" သို့မဟုတ် "အစွမ်းသတ္တိနန့် ပြည့်စုံစွာ အုန်းအုန်းခြိမ့်ခြိမ့် စီးဆင်းရေမြစ်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။<ref name="Luce1969">Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae & New York University. Vol. 1, pp. 22-25.</ref> [[File:Irrawaddyrivermap.jpg|thumb|250px|ဧရာဝတီနန့် ယင်းဧ့မြစ်လက်တက်များ]] ကိုလိုနီခေတ် ဗြိတိသျှရို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ဟိလာရေအခါ မြန်မာရို့ ခေါ်ဆိုရေ "ဧရာဝတီ" ဆိုရေ အသံထွက်ကို အခြီခံပနာ အသံဖလှယ်ကာ "Irrawaddy" ဟု ကမ္ဘာသိ စာလုံးပေါင်း သတ်မှတ်ခကတ်တေ။ နောက်ပိုင်းမာ မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရက ရောမအက္ခရာဖလှယ်မှု စနစ်သစ်အရ မြန်မာသံနန့် ပိုပြီးကေနီးစပ်စီရန် "Ayeyarwady" ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="Government1989">Government of Myanmar. (1989). ''The Adaptation of Expressions Law (Law No. 15/1989)''.</ref> == နာမည်တူမြစ် == လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်းများစွာက “ဧရာဝတီ” ဟု ခေါ်ဆိုရေ မြစ်နှစ်ခု ဟိခရေ။ တခုက ပါရူရှနီ (Parushani) ခေါ် ဧရာဝတီ (Iravati) မြစ် ဖြစ်တေ။ ယင်းမြစ်စွာ ဂုချိန်ခါ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]မာ မြစ်ဖျားခံပြီး [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]ထဲကို စီးဝင် ပါရေ။ ထိုမြစ်ကို အယင်ခေါက်က ဧရာဝတီဟု ခေါ်ကတ်တေ။ ဂုချိန်ခါ ထိုမြစ်ဧ့ ပတ်ဝန်းကျင်မာ နီထိုင်သူရို့၏ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှုအရ “ရာဝီ” (Ravi)ဟု ခေါ်ကတ်တေ။ === မြစ်ဆုံ === {{main|မြစ်ဆုံဒေသ}} မိုင်ပေါင်း (၁၃၀၀) ကျော် ရှည်လျားသော ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းစွာ [[ကချင်ပြည်နယ်]]အစွန်ဟိ နှင်းဖုံးတောင်တိက [[မေခမြစ်|မေခ]]နန့် [[မေလိခမြစ်|မေလိခ]]ဆိုရေ မြစ်နှစ်သွယ်ဖြင့် မြစ်ဖျားခံအစပြုကာ တောင်ဘက်ကို စီးဆင်းလှာခရေ[[မြစ်ကြီးနားမြို့]] အထက် နှစ်ဆယ့်သျှစ်မိုင်ခန့် အရောက်မာ ပေါင်းဆုံမိကတ်လီရေ။ မြစ်ဆုံစွာ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အစပင် ဖြစ်လီရေ။ [[မြစ်ဆုံဒေသ]]စွာ သွင်ကျောက်ခဲများ ပေါများပြီးကေ အေးစိမ့်လှဧ့။ မြစ်ဆုံရေစွာလေ့ အေးစိမ့်နေလီရေ။ မြစ်ဆုံရေစွာ တိမ်လည်းတိမ် ကြည်လည်းကြည်လင်နိန်ရကား ရီထဲကို ငုံ့ကြည့်လိုက်ကေ ငါးကြီးငါးငယ်ရို့ လားလာကူးခပ်နိန်ရေကို မြင်ရလီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်ကြီးနားတဝိုက် အရောက်မာ ကိုက်ငါးရာမျှ ကျယ်ပြန့်လီရေ။ ဒေနီရာမာ ကမ်းထောင်းစွာ အတော်ဗေါင်းဇောက်ပြီး ကမ်းထောင်းထက်မာ သစ်တော၊ ကိုင်းတောများ စိမ်းစိမ်းစိုစို ပေါက်ရောက်နီရေ။ မြစ်ကြီးနားမှ အစုန်ခရီး ၄၈-မိုင်အကွာ တာဟိုးနားရွာ နံဘေးမာ ကျောက်စိမ်းနန့် ပယင်းထွက်ရာ အနောက်ဘက် မိုးကောင်းတောင်စဉ် တောင်တန်းမှ တသွင်သွင်စီးဆင်းပနာ ဧရာဝတီမြစ်နန့် လာရောက် ပေါင်းဆုံသော မိုးကောင်းချောင်းအချေကို တွိရပြန်ရေ။ ယင်းကနိန်စုန်သော် မြစ်စွာ အကောက်အကွိ့ ပိုပြီးကေများလာဧ့။ မန်ဖွာရွာနံဘေး ကျောက်တောင်ကြီးတိစွာ မြစ်လယ်မာ ပေါ်နိန်ရေ။ ဝဲစလုတ်တိကလည်း အသီးသီးဖြစ်ပေါ်နီ၏။ === ပထမမြစ်ကျဉ်း === [[File:First Defile.jpg|thumb|ပထမမြစ်ကျဉ်း]] ဆင်ဘိုရွာကို လွန်မိရေ ဆိုရေနန့် ရီစီးသန်လာလေလီရေ။ မြင်သာရွာအလွန်မာ မြစ်ကြောင်းကလေ့ ပိုပြီးကေကျိုင်းမြောင်း လာလီရေ။ မြစ်ကြောင်းကျိုင်းမြောင်းလာလီလီ ရီတိစွာ စုစုလာလီလီဖြစ်တေ။ ကမ်းနှစ်ဖက် အကွာအဝီးစွာ ကိုက် (၅၀) လှောက်ရာဟိလီရေ။ အပေါ်မှ တရကတ်မ်း ထိုးဆင်းလှာသော ရေစွာ ရှေ့မာ ကာဆီးကေလည်းဟိရေ ကျောက်တောင်ကြီးတိကို အဟုန်ပြင်းစွာတိုက်ခိုက်ရာ ရေမှုန်ရေမွှားများ တဖွားဖွား ပြန့်စဉ်နီ၏။ ပွတ်တိုက်နီရေ တဝေါဝေါ အော်သံတိကိုလည်း အဝီးမှပင် ကြားနီရရေ။ ကမ်းတဖက် တချက်ဟိ ကျောက်တောင်နံရံတိကလည်း ဇွတ်အားဓမ ထိုးဆင်း နိန်ရေ မြစ်ရီလုံးကို ဟွေမှာဆီး၊ ကပင်တား နီရေနှယ် ဟိလီရေ။ တခါတရီ အရှိတတည့်မာ တောင်ကြီး ကာစီးနိန်ရေကို မြင်လိုက်ရယား မြစ်ကြောင်း လုံးဝပျောက်လားပိုင် ထင်ရရေ။ စုန်ဆင်းလှာသော သင်္ဘောတိစွာ တောင်ကို ဆောင့်ဖို့ဆဲဆဲ ဟိနီရာမှ လက်ျာဘက် ကကေလည်းကောင်း၊ ဗယ်ဘက်ကကေလည်းကောင်း ရီကြောင်းလမ်းအချေ ပေါ်လှာလို့ ယင်းဘက်ကို ဆတ်ဆိုကေလှည့်ကာ ချိုးကွေ့လိုက်ရပြန်ရေ။ အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ မြစာတီရွာကိုလွန်သော် မြစ်ကျဉ်းစွာ တဆတ်ဆတ် ပြန်ပနာကျယ်ပြန့်လာလီရေ။ ဒေချင့်စွာမာာ ၃၃-မိုင်ခန့် ရှည်လျားသော ပထမမြစ်ကျဉ်းဧ့ အဆုံးပင် ဖြစ်လီရေ။ ယင်းကနိန်စုန်သော် ဗန်းမော်သို့၊ ဗန်းမော်နံဘေးသို့ ဧရာဝတီမြစ်ရီာက်ရေအခါ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်းလေလီရေ။ မြစ်ပြင်စွာလေ့ နှစ်မိုင်နီးပါး ကျယ်ပြန့်နီလီရေ။ [[ဗန်းမော်မြို့]]အထက်နားလေးမာလည်း အရှိဖက် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်မှ စီးဆင်းလှာသော [[တာပိန်မြစ်]]စွာ ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်လီရေ။ === ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း === ဗန်းမော်မှအစုန် ၁၈-မိုင်ခန့်ဝေးသော စင်းခမ်းရွာ အလွန်မာ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း စလီဖိရေ။ မြစ်ကြောင်းမာလေ့သော့ အရှိမှ အနောက်ကို စီးဆင်းနီ၏။ စင်းခမ်းရွာမှ ရွှီကူမြို့ အထက်နားဟိ အင်္ဘောဝင်းရွာအထိ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း နီရာဖြစ်လီရေ။ ဆယ့်လေးမိုင်ခန့် ရှည်လို့ ပျှမ်းမျှ ကိုက် ၁၅၀ သာ ကျယ်လီရေ။ မြစ်ကြောင်းစွာ တောင်မြင့်ကမ်းထောင်းကြားမာ စီးရ၏။ [[ရွှီဂူမြို့|ရွှီကူမြို့]] အနားရောက်ကေ မြစ်လယ်ဟိ သောင်ကျွန်းကိုလေ့သော့၊ သောင်ကျွန်းပြည့်တည်ထားရေ ဘုရားစာတီတိကိုလည်းကောင်း တွိမြင်ရပြန်ရေ။ မြစ်ကြောင်းကလေ့ အနောက်ဘက်ကို ဆက်ပနာစီးနိန်ရေ။ ယင်းကနိန်စုန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းပေါ်ဟိ [[ကသာမြို့]]သို့ ရောက်ရေ။ [[ကသာမြို့]]အောက်နားမာ အရှိဖက်မှ ရွှီလီမြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်ပြန်ရေ။ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များ မျှောချလာစွာကို မြင်ရပြန်လီရေ။ ကသာကိုလွန်သော် ဧရာဝတီစွာ တောင်ဘက်ကို ကွေ့ဆင်းလို့ရေ။ ကသာမြို့မှ [[ထီးချိုင့်မြို့|ထီးချိုင့်]]၊ ယင်းမှ မဇ္ဈိမဒေသ သကျသာကီဝင်မင်းများ လာရောက် နန်းစိုက်ခဖူးရေ ဆိုရေ [[တကောင်း]]မြို့ဟောင်း၊ တကောင်းကပင် မိုင်လေးဆယ် ခန့်ဝေးသော မလည်ရွာသို့ ရောက်လီရေ။ === တတိယမြစ်ကျဉ်း === မလည်ရွာအလွန်မာ တတိယမြစ်ကျဉ်း စလီဖိရေ။ မလည်ရွာအောက်မာ တောင်တန်းနိမ့်တိမာ ကမ်းစနန့်ပိုပြီးကေ နီးလာစွာကို တွိရရေ။ အရှိဖက်ကမ်းမာလည်း မိုးကုတ်တောင်တန်း မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့ကို တွိမြင်ရရေ။ အရှိဖက်ကမ်းပေါ်ဟိ [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]စွာ [[မိုးကုတ်မြို့]]ဧ့ ဆိပ်ခုံမြို့လည်းဖြစ်လီရေ။ သပိတ်ကျင်းမြို့မှ လွန်သော် သီဟကျွန်းရွာနန့် ဘုရား၊ သုံးဆယ့်သျှစ်မိုင် လှောက်ဟိရေ တတိယ မြစ်ကျဉ်းစွာ မလည်ရွာမှစပြီးကေ [[ကျောက်မြောင်းမြို့]]အနီးမာ ဆုံးလီရေ။ === မြေလတ်ဒေသ === ကျောက်မြောင်းစွာ အနောက်ဘက် [[ရွှီဘို]]ဧ့ ဆိပ်ခုံဖြစ်ပြီးကေ ကျောက်မြောင်းအလွန်မာ မြစ်ပြင်စွာ ပြန်ပနာ ကျယ်ပြန့် လာရေ။ ကျောက်မြောင်း၊ ရွှီဘိုဒေသ ရှုခင်းစွာ ခြောက်သွိဧ့။ အပင်ခြုံနွယ်များ ကျဲလာယား၊ တောင်များ ညိုပုပ်ပုပ်အရောင် ပြောင်းလှာရေ။ မြစ်ကြောင်းကား မြီပြန့်လွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပနာ မြစ်ပြင်ကျယ်လာစွာကား မှန်ဧ့။ ယေကေလဲ စည်းသောင် တိမ်သောင် ကကောင်းများလို့ ရီကြောင်းမာ ရေမွှာ ရေခွဲတိနန့် ကွဲရေ။ ဧရာဝတီမြစ်အထဲ [[ဧရာဝတီ လင်းချူ]]များ ကျက်စားနီထိုင်လိ့ဟိရေ နီရာတိမာ ဗန်းမော်မြို့နန့် [[မန္တလေးမြို့]]အကြားဟိမြစ်အပိုင်းအထဲ မာ ဖြန့်ကြက်လားလာ ပေါက်ဖွား ရှင်သန်ဗျာယ်ဟိရေ။ ဧရာဝတီ လင်းချူစွာ အရှိတောင် အာသျှဧ့ ထင်ရှားသော ပြယုဂ် တခု ဖြစ်တေ။ ကျောက်မြောင်းမှ ဟိမ်းမကား၊ ယင်းကနိန်တဖန် [[မင်းကွန်း]]ကို ဖြတ်ရေ။ [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] ကို အဝီးမှပင် ဖူးတွိနိုင်လီရေ။ မင်းကွန်းကပင် မန္တလေးမြို့၊ [[ဂေါဝန်ဆိပ်]]သို့ ရောက်ရေ။ ဒေမာ မန္တလေးနန့် တဆက်တည်းဟိရေ [[အမရပူရမြို့]]အစွန် တောင်ပူစာနှစ်ခု ထိပ်မာဟိရေ [[ရွှီကြက်ယက်စာတီ]]၊ [[ရွှီကြက်ကျစာတီ]] နှစ်ဆူကို ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်မှ ဖူးတွိရပြန်ရေ။ အမရပူရမြို့ဧ့ အရှိတောင်ဘက်ကို ပြိုးကြည့်ပြန်သော် သပြီတန်း ခံတပ်ဟောင်း၊ ယပြီးနောက် ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်နီသော [[မြစ်ငယ်မြစ်]]နန့် ယင်းမြစ်ဧ့ တဖက်ကမ်းမာကား [[အင်းဝ]]မြို့ဟောင်းကို တွိမြင်ရလီရေ။ အနောက်ဖက်မာကား [[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ အမရပူရနန့် စစ်ကိုင်းကြားမာ [[အင်းဝတန်းထား]] က ကူးဆက်ထားပြန်ရေ။ စစ်ကိုင်းမြို့ဧ့ အနောက်ဖက်မာမူ မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့နန့် စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး၊ နီရာအကွက်ကလေ့ ကျလှပေဧ့။ အနောက်ဖက်မာ စစ်ကိုင်းမြို့နန့် မင်းဝံတောင်၊ အရှိဖက်မာ ရွှီကြက်ယက်နန့် ရွှီကြက်ကျ စာတီဖြူဖြူ အလယ်မာ မြစ်ရီဖွေးဖွေး မြင်ရစွာမှာ ကြည်နူးစရာ အလှအပ ရှုခင်းပါပေတည်း။ စစ်ကိုင်းအလွန်မာ မြစ်ကြောင်းစွာ အနောက်ဘက်ကို ကွေ့ဝင်လားရေ။ မကြာခင် [[ရွာသစ်ကြီး]]ကို ဖြတ်သန်းရရေ။ ယေပြီးနောက် [[မြင်းမူမြို့|မြင်းမူ]]၊ [[ဆီမီးခုံ]]၊ နဂါးပေါက်၊ ရန္တပို အစဟိရေရွာတိကို ဖြတ်သန်းလာခရပြန်ရေ။ ယပြီးနောက် မြစ်ကြောင်းစွာ တောင်ဘက်ကို ပြောင်းပြီးကေ စုန်ဆင်းပြန်ဧ့။ မန္တလေးမှ မိုင်သျှစ်ဆယ် ဝေးသော[[မြင်းခြံမြို့]]၊ မြင်းခြံဆိပ်ခုံကို သင်္ဘောကပ်လို့ မရပါ။ ဆိပ်ခုံဝမာ ဧရာမ သောင်ပြင်ကြီးက ထီးထီးခြည်း ခံနီလီရေ။ ယပြီးနောက် မြင်းခြံအောက် အနောက်ဘက် ကမ်းဟိ [[ပခုက္ကူမြို့]]ကို ဆိုက်ရောက်လီရေ။ === ဧရာဝတီယိုင်ကျေးမှု === ပခုက္ကူမြို့စွာ အလုံ၊ [[မုံရွာ]]ဘက်မှ စီးဆင်းလှာသော [[ချင်းတွင်းမြစ်]] နန့် ဧရာဝတီမြစ် ပေါင်းဆုံရာ အောက်နားမာ တည်ဟိပြီး၊ အနောက်ဖက်မာ ယောချောင်း၊ [[ချင်း]]ရို့၏ ဒေသနန့်လည်း အဆက်အသွယ် များလီရေ။ ပခုက္ကူမှ စုန်ဆင်းလှာခရေ အနောက်ဘက်ကမ်းမာ မြစ်ခြေ၊ [[ကျွန်းချောင်း]] ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံ တည်ဟိရေ။ ပခုက္ကူမှ ၂၅-မိုင်ခန့် အကွာမာ '''တရက်တလံ ပုဂံဇာမရွေ့'''၊ [[ဟင်္သာ]]မောင်နှံများ၊ [[ရေမျောက်]]များ၊ [[ဝေသာလီဗျိုင်း]]များ ပျော်မြူးနီကတ်သော သောင်ပြင်ကျယ်ကြီးကို တွိရလီရေ။ ညာဘက်မာ [[တန့်ကြည့်တောင်]]တန်း၊ ဘယ်ဘက်မာ [[ညောင်ဦးမြို့]] နတ်သမီးကမ်းထောင်းစောက်ရို့စွာ မြင်ကွင်းမာ တဆတ်ဆတ် ပေါ်လှာလီရေ။ [[ညောင်ဦးမြို့]]စွာ ပုဂံမြို့ဟောင်းဧ့ ဆိပ်ခုံမြို့ဖြစ်တေ။ ပုဂံမာ သောင်ထွန်းပနာ လောင်းသင်္ဘောများ မကပ်နိုင်ပါ၊၊ ဧရာဝတီမြစ်ကြီး တလျှောက်မာ [[တကောင်း]]၊ [[သရေတနားချေတဗွေချေရာ]]၊ [[ပုဂံ]]၊ [[မြင်စိုင်း]]၊ [[စစ်ကိုင်း]]၊ [[အင်းဝ]] စရေ မြန်မာ့သမိုင်းကြီးမာ ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့ယိုင်ကျေးမှုတွေ ထွန်းကားပါလတ်တေ။ စင်စစ် မြန်မာ့သမိုင်း၊ မြန်မာ့ယိုင်ကျေးမှုဆိုရေ ဧရာဝတီသမိုင်း၊ ဧရာဝတီယိုင်ကျေးမှုပင် ဖြစ်လီရေ။ ပုဂံကပင် မြီဆီမှ ရွှီရည်ထွက်ရာ ရီနံမြီကို ဖြတ်ကျော်ဗျာယ် မြစ်ဧ့ အနောက်ဖက်မာ [[ရီနံချပ်]]နန့် [[လမ်းရွာ]]၊ အရှိဖက်မာ [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]]နန့် [[ချောက်မြို့|ချောက်]]၊ ချောက်ကပင် မိုင် ၄၀-ခန့်ဝေးသော [[ရီနံချောင်းမြို့]]၊ ဒေနီရာတလျှောက် မြစ်ကြောင်းစွာ ဖြောင့်လိုက်၊ ကောက်လိုက် ဟိလီရေ။ တန်းတင် ကမ်းထောင်းတိ၏ ကုန်းထက်မာ မျှော်စင်တိနန့် ရီနံမားများ၊ စက်ရုံတိကို တွိရလီရေ။ ချောက်မှ သုံးမိုင်အကွာ [[စလေမြို့]]၊ စလေမှ ၁၅-မိုင်ဝေးသော [[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]ကို ဖြတ်ကျော်ရေ။ ဆင်ဖြူကျွန်း တဝိုက်မာ မြစ်စွာ တံစုန်းများ ပေါတိစွာ။ (တံစုန်းများဆိုစွာမာ ရီမြုပ်အပင်၊ သစ်တုံးနန့် ရေပေါ်ရီမျော သစ်တုံးတိကို ဆိုလိုရေ။) ဆင်ဖြူကျွန်းမှ တဖန် ရီနံချောင်းအောက်ဘက် ၂၅-မိုင်ခန့် ကွာဝီးသော အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ [[မင်းဘူးမြို့]]၊ မင်းဘူးမြို့စွာ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်းရို့မှ မြောင်းသွယ်ထားသဖြင့် စိုက်ပျိုးရီး ထွန်းကားသော ဒေသဖြစ်လီရေ။ မင်းဘူးနန့် ဓားလွယ်ခုတ် မြစ်ကမ်းထောင်း စောက်ထက်မာ [[မကွေးမြို့]]ဧ့ ကျက်သရေဆောင် ရွှီတဝင်းဝင်းနန့် [[မြသလွန်ဘုရား]]ကို ဖူးမြင်ရပြန်ရေ။ ယင်းကနိန်တဆင့် အရှိဖက် မြစ်ကြောင်းကွေ့ရေအတိုင်း စုန်ဆင်းလှာရာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမမှ ဖြာထွက်သော တောင်စွယ်စွာလေ့ကောင်း အရှိဖက် ပဲခူးရိုးမမှ ဖြာထွက်လှာသော တောင်စွယ်စွာလေ့ကောင်း ကမ်းထောင်းအထိ ရောက်လှာစွာကို တွိမြင်ရပြန်ရေ။ ယင်းကနိန်လွန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ [[မင်းလှမြို့]]နန့် [[မလွန်မြို့]]၊ ယင်းကနိန် အရှိဖက်ကမ်းဟိ [[ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့]]၊ [[မြေထဲမြို့]] (အောင်လံ)တိကို ဖြတ်လာခရရေ။ အောင်လံမြို့အောက် အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ [[သရက်မြို့]]၊ [[ညောင်ပင်ဆိပ်]]၊ [[ကံမမြို့]]ရို့ကို လွန်သော် [[ဖိုးဦးတောင်]]ကိုလေ့သော့ အရှိဖက်ကမ်းမာ [[ပြည်မြို့]]ကိုလေ့သော့ ချိုင်းကပ်လာပြန်ရေ။ === မြစ်ဝကျွန်းပေါ် === ပြည်မှ တဖန် ခွာလီရာ ထုံးဘိုရွာနံဘေးမာ မြစ်ကမ်းထောင်းအရောက် ထိုးထွက်နိန်ရေ ကျောက်ထရံကျယ်ကြီးကို တွိမြင်ရပြန်ရေ။ ယင်းကို '''အကောက်တောင်'''ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုအကောက်တောင် နံရံများမာ ဘုရားဆင်းတု ပုံတော် အမျိုးမျိုးကို ကြည်ညိုစရာ ထွင်းထုထားရေကို မြစ်ထဲက ကောင်းစွာဖူးမြော် တွိမြင်နိုင်လီရေ။ ပြည်မြို့အောက် မိုင်၅၀-လှောက်ဟိ ယင်အောင်ကို ဖြတ်ရေနန့် မိုးကောင်းပနာ စိမ်းစိုသော [[မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] အစကို တွိမြင်နှိုင်ရေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ရီစီးနန့်အတူ နုန်းမြေတိကို သယ်ဆောင်ရာက တဆတ်ဆတ် ပို့လာယား မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြီနုကျွန်းများ ဖြစ်ပေါ်လှာခရလီရေ။ မြစ်အကြေမာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်လက်တက် ၉ ခုဖြင့် အက်ဒမန်ပင်လယ် (မုတ္တမပင်လယ်) ထဲကို စီးဆင်းပေါင်းဝင်လားရေ။ ယင်းခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ [[ယင်အောင်မြို့]] အောက်နားမှစပြီးကေ ပုသိမ်မြစ်၊ ရွေးမြစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်မကြီး၊ ဖျာပုံမြစ် စသည်အနိန်နန့် မြစ်ငယ်များ ချောင်းများ ခွဲပြီးကေခွဲပြီးကေ မုတ္တမပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်လီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးအတိုင်း [[ကြံခင်း]]၊ [[ဟင်္သာတ]]၊ [[ဓနုဖြူ]]၊ [[ညောင်တုန်း]]မြို့တိကို ဖြတ်ကျော်ရား ညောင်တုန်းမြို့ အောက်ဖက်မာ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးရေ မြစ်ငယ်၊ ချောင်းတိုများ ထပ်မံဖြာထွက်ပြန်ရေ။ ညောင်တုန်းမြို့မှ တဆင့် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ခွဲထွက်ကာ ပန်းလှိုင်၊ [[လှိုင်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း စုန်ဆင်းလှာခရေ [[ရွှီတိဂုံဇာတီတော်]]ကြီးကို လှမ်းပြီးကေ ဖူးမြော်ရယား [[ရန်ကုန်မြို့]]သို့ ရောက်ဟိလေလီရေ။ ရန်ကုန်ဧ့ တဖက်ကမ်းမာ [[ဒလ]]၊ [[တွံတေးမြို့]] များဟိပြီးး ရန်ကုန်ကို ကျော်လျှင် [[သန်လျင်မြို့]] ကိုတွိရပြီး ဧရာဝတီမြစ်စွာ မုတ္တမပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်လီရေ။ <ref>ဝင်းသိမ်း(ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ ရီကြောင်းပညာသိပ္ပံ)ဧ့ ဧရာနဒီသိပါရေ ဆောင်းပါးမှ ကောက်နုတ်တင်ပြရေ။</ref> မြစ်အောက်ပိုင်းဖြစ်ရေ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ ကျယ်ဝန်းလို့ မြီဆီမြီနှစ်ပြည့်ဝသော မြီပြန့်လွင်ပြင်တခု ဖြစ်ပြီးကေ၊ အလျား (၂၉၀) ကီလိုမီတာနန့် အနံ (၂၄၀) ကီလိုမီတာ ဟိရေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ အောက်ပိုင်းစွာ လမု ဘိတ်ညွန်တောနန့် ဖြားရီရောက် မြစ်ဝဒေသဖြစ်ပြီးကေ၊ ထိခိုက်လွယ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂေဟစနစ်တခုလည်း ဖြစ်တေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ လူဦးရွီ (၃) သန်းကျော်မှီတင်းနီထိုင်ရာဖြစ်ပြီးကေ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန်စပါးအထွက်ဧ့ (၆၀) ရာခိုင် နှုန်းနီးပါးကို ဒေဒေသကထုတ်လုပ် ဖြည့်ဆည်းပီးနီရေ။ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပုစွန်မွီးလုပ်ငန်းများ စည်းကမ်းမဲ့လုပ်ကိုင်နီကတ်မှုနန့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုတိကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များ ပျက်စီး ဆုံးယှုံးနီကတ်ရယား၊ ကမ္ဘာ့တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ရန်ပုံဖေသာအဖွဲ့ (World Wildlife Fund) က ဧရာဝတီ ရီချို ဘိတ်ညွန်တောများဟိ ဂေဟစနစ်အထဲ နီထိုင်နီကတ်သော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖို့ အနာဂတ်ရှင်သန် နိုင်ရီး စွာ "အထူးစိုးရိမ်ဖွယ် အခြီအနီဆိုးရွားနီကြောင်း" ဖော်ပြခရေ။ <ref>ဧရာဝတီမြစ်ကို ထီးလို့ ဆည်တည်ဆောက်နေခြင်း (Damming the Irrawaddy) မှ</ref> == ပထဝီဝင်အနိန်အထား == ဧရာဝတီမြစ်စွာမြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းပြီး မြန်မာပြည်အရှိခြမ်းနန့်အနောက်ခြမ်းကို အလယ်မှ ပိုင်းခြာထားရေ။ ကလမဲပင်လယ်အတွင်းကို မြစ်ခွဲ (၉) ခုဖြင့် စီးဝင်ရေ။ [[File:Muthupet.jpg|thumb|250px|ကမ်းရိုးတလျှောက်ဟိ တွိရသော လုမုတောစနစ်]] === ချောင်းဖျားပိုင်း === မြန်မာပြည်မြောက်ဖျား၊ ကချင်ပြည်နယ်ဟိ မေခ(အင်န်မိုင်ခ)မြစ်နန့် မလိခမြစ်ရို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဧရာဝတီမြစ်ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ မေခနန့်မလိခမြစ်နှစ်သွယ်လုံးစွာ မြောက်လတ္တီကျု (၂၈) ဒီဂရီဝန်းကျင်ဟိ ဟိမဝန္တာ ရီခဲတောင်တန်းများမာ မြစ်ဖျားခံရေ။ မြစ်နှစ်သွယ်အနက် အရှိဖက်ခြမ်းမှမြစ်ဖြစ်ရေ မေခမြစ်စွာ ပူတာအိုမြို့ မြောက်ဘက်ဟိ လန်ဂွဲလာ ရီခဲတောင်မာ မြစ်ဖျားခံရေ။ ရီစီးအလွန်ကြမ်းအတွက်နန့် မေခမြစ်ကိုရီကြောင်းလားလာရီးအတွက် အသုံးပြုပနာမရပါ၊၊ အနောက်ဘက်ခြမ်းဟိ မလိခမြစ်ကိုမူ ရီကြောင်းလားလာရီးအတွက် အသုံးပြုပနာ ရနှိုင်ရေ။ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက် မိုင်(၁၅၀)၊ ကီလိုမီတာ (၂၄၀)အကွာဟိ ဗန်းမော်မြို့အထိသာ လောင်း၊သင်္ဘောများ ရာသီမရွီးလားလာနှိုင်ရေ။ ကချင်ပြည်နယ်ဧ့မြို့တော်ဖြစ်ရေ မြစ်ကြီးနားမြို့စွာ မြစ်ဆုံမှတောင်ဘက် မိုင် (၃၀)၊ ကီလိုမီတာ (၄၈) အကွာမာတည်ဟိရေ။ == ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ ပထဝီဝင်နန့် သမိုင်းဆိုင်ရေ == ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဖျား ကချင်ပြည်နယ်ဟိ ဟိမဝန္စွာတောင်တန်းကြီးဧ့ အဆက်ဖြစ်ရေ ရီခဲတောင်တိက စီးဆင်းလှာရေ မေခမြစ် (N'Mai) နန့် မလိခမြစ် (Mali) ရို့ မြစ်ကြီးနားမြို့ မြောက်ဘက် ၄၅ ကီလိုမီတာ (၂၈ မိုင်) အကွာ "မြစ်ဆုံ" ဒေသမာ ပေါင်းဆုံရာမှ တရားဝင် စတင်ဖြစ်ပေါ်လာရေ။<ref name="Britannica">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". ''Encyclopedia Britannica''.</ref> ယင်းကနိန်တဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း အပူပိုင်းဇုန်ကို ဖြတ်သန်းကာ ကီလိုမီတာ ၂,၁၇၀ (၁,၃၅၀ မိုင်) ခန့် စီးဆင်းပြီးကေ၊ အောက်ပိုင်းမာ မြစ်ခွဲပေါင်းမြောက်မြားစွာဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (Ayeyarwady Delta) ကို ဇီးတည်စီရား [[ကလမဲပင်လယ်]] အတွင်းကို စီးဝင်လားရေ။<ref name="Britannica"/> ဘူမိဗေဒသက်တမ်းအရ လွန်ခရေ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက အိန္ဒိယကျောက်ချပ်လွှာ (Indian Plate) နန့် ယူရီးရှားကျောက်ချပ်လွှာ(Eurasian Plate) ရို့ တိုက်မိရာမှ ဟိမဝန္စွာတောင်တန်းတိနန့်တတူ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တည်ဆောက်ပုံ မြီမျက်နှာသွင်ပြင် ပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ ကုန်းမားရေဆင်းဧရိယာ စွာ စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းပြီး နိုင်ငံတော်မြီမျက်နှာပြင်ဧ့ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းလောက်ကို လွှမ်းမိုးထားရေ။<ref name="Britannica"/> မြစ်တလျှောက်မာ ထင်ရှားသော ကျောက်ဆောင်လျှိုကြီး (၃) ခု ဟိပြီးး မိုးခါသားမာ တစက္ကန့်လျှင် ရီကုဗမီတာ ၃၀,၀၀၀ လှောက်အထိ အဟိန်အဟုန်ပြင်းစွာ စီးဆင်းကာ နှစ်စိုင် နုန်းမြေတန်ချိန် သန်းပေါင်းရာချီကို မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသကို သယ်ဆောင်ချပီးဗျာယ်ဟိရေ။<ref name="Furuichi2009">Furuichi, T., et al. (2009). "Erosion and suspended sediment transport in the Ayeyarwady River basin, Myanmar". ''Journal of Hydrology''.</ref> မေခမြစ်စွာ ပူတာအိုမြို့ဧ့ မြောက်ဘက် မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၇° ၂၄′ နီရာရှိ နှင်းဖုံးရေ တီလာတောင်ကြီးမာ ဖြစ်ပေါ် နိန်ရေ လန်ဂွေလာရီခဲမြစ်မှ မြစ်ဖျားခံရေ။ စူးစမ်းရှာဖွီသူ ကင်းဒမ်ဝဒ်က ၁၉၂၄ ခုနှစ်မာ ဖော်ထုတ်ပြောဆိုချက်အရဆိုမူ ယင်းမြစ်အဖျားပိုင်းဧ့ ရေဆင်းဧရိယာစွာ စတုရန်းမိုင် ၄၅၀ လှောက်ဟိဟိ၊ ပေ ၁၅,၀၀၀ ကျော် မြင့်ကြောင်းသိရရေ။ ပေ ၁၅,၅၅၀ အမြင့်မာ နှင်းခဲရပြီးကေး ဆောင်းအခါမှစပြီးကေ ခဲနိန်ရေနှင်းစွာ ထိုဒေသမာ ပေ ၆၅၀၀ အထိဆင်းလှာလို့ ဧပြီ၊ မေလ တိအထိ မြီပေါ်မာဟိနီတတ်ရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကို သုံးပိုင်း ပိုင်းနှိုင်ရေ။ အထက်ဧရာဝတီ· ရှေးအကျဆုံးအပိုင်း၊ အောက်ဧရာဝတီ· တတိယကပ်အစအထိမပေါ်သေး သောအပိုင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်· နောက်ဆုံးပေါ်ရေအပိုင်း၊ ==အထက် ဧရာဝတီ== အထက်ဧရာဝတီစွာ မေခနန့် မလိခမြစ်ရို့ပေါင်းဆုံကာ ဧရာဝတီမြစ်ဆိုပနာ ဖြစ်ပေါ်လှာရေနီရာမှစပြီးကေ ချင်းတွင်း မြစ်လက်တက် စီးဝင်ရေ နီရာအထိဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်ကိုတောင်ကုန်းများအကြားကလည်းကောင်း၊ မြီပြန့်တိကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်း လာရာတချို့နီရာမာ မိုင်ဝက်ကျော်ကျော်ပင် ကျယ်ဝန်းလို့ တချို့နီရာမာ အလွန်ကျဉ်းလားရာ ယင်းပိုင် ကျဉ်းရေအပိုင်းကို မြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်ရေ။ ကျောက်တောင်ကြီး နှစ်ခုအကြား ကျိုင်းမြောင်းစွာ စီးဆင်းရရေအခါ မြစ်ကျဉ်းဖြစ်ပနာ ကိုက် ၅၀၊ ၆၀ လှောက်သာ ကျယ်ဝန်းလီရေ။ မြစ်ကြီးနားမြို့မှ ၅၅ မိုင် ဝေးသော ဆင်ဘိုမြို့အလွန်မှစပြီးကေ ဗန်းမော်မြို့အထိ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ကျောက်တောင်အကြား စီးဆင်းရရာ ယင်းစွာ ပထမမြစ်ကျဉ်းဖြစ်တေ။ ပထမမြစ်ကျဉ်းစွာဆင်ဘိုမြို့ အလွန် သုံးမိုင်ကွာဟိ မြင်သာရွာမှ စတင်ပနာ ဗန်းမော်မြို့နံဘေးဟိ မြစာတီရွာအထိဖြစ်ရာ အလျား ၃၆ မိုင် ဟိလီရေ။ တဖက်တချက်ဟိ ကျောက်ဆောင် ကျောက်ကမ်းထောင်းတိစွာ ပေ ၆၀ လှောက်သာ မြင့်ကေလေ့ ပတ်ဝန်းကျင် မလှမ်းမကမ်းမာမူ ပေ ၃၀၀ ကျော်မြင့်သော တောင်ကြီးတိဟိပါယင့်။ ဆင်ဘိုမြို့မာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မိုင်ဝက်ခန့်ကျယ်ဝန်းကေလေ့ ဆင်ဘိုမြို့အောက်ရောက်ရေနန့် ကိုက် ၅၀ လှောက်သာ ကျယ်ဝန်းလို့ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အကျိုင်းဆုံးနီရာဖြစ်တေ။ ရေလယ်မာကျောက်ဆောင်တိဟိပါယင့်။ ရီစီးအလွန်သန်ပနာ ဝဲများ အလွန်ထူထပ်ရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ကူးသန်းလားလာရီး ခက်ခဲရေ။ သစ်ထုတ်စခန်းတခုဖြစ်ရေ ပရှောရွာအောက်နားမာ မြစ်ကြောင်းစွာ ပြန်ပနာကျယ်ပြန့်လာရာ မိုင်ဝက်နီးပါးလှောက်ဟိရေ။ ယင်းမြစ်ကျဉ်းဧ့ အရှိဖက်မာ ရှီးအခါက ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဟောင်း ဖြစ်ဟန်ဟိရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ချိုင့်ဝှမ်း ကြီးတခုစွာ ဧရာဝတီမြစ်နန့် မျှိုင်းပြိုင်တည်ဗျာယ်ဟိရေ။ ဗန်းမော်မြို့ အထက် ၁၂ မိုင်ကွာလှောက်ဟိ သဖန်းပင်ရွာ သို့ ရောက်ရေအခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရရေဖြစ်ရာ တဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြီးကေ ရီစီးလည်းသာလာရေ။ ဗန်းမော်မြို့နားသို့ ရောက်ရေအခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ တောင်ဘက်ဟိ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းသို့ ဆက်မစီးဘဲနန့် အနောက်ဘက်ကိုကွေးလားကာ ထုံးကျောက်တောင်များအကြားသို့ ဖြတ်စီးရေ။ ဒေနီရာမာ မြစ်စွာ ကိုက်တရာလှောက်သာကျယ်ပနာ နံချင်းပြိုင်တဖက်တချက်မှ တန်းတင် ကျောက်ဆောင်ကျောက်ကမ်းထောင်း တိစွာ ပေ ၂၀၀ မှ ၃၀၀ အထိ မြင့်ကတ်တေ။ ယင်းကို ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်ရေ။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းစွာ စင်းကန်းရွာမှစတင်ပနာ ရွှီကူမြို့ အထက်နားဟိ သင်္ဘောအင်းရွာအထိ ၁၄ မိုင်ခန့် အလျားဟိရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းတလျှောက်မာ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းနီရာရေ ရှုမျှော်ခင်းအလှဆုံးဟု ဆိုကတ်ရေ။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမာ ရီစီးမြန်ပနာ ဝဲများဟိကေလေ့ ပထမမြစ်ကျဉ်းလောက် ကူးသန်းလားလာရီး အန္တရာယ်မဟိချေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောတိစွာ တနှစ်လုံးလုံး ဆန်တက်လားလာနှိုင်ရေ။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမှ ထွက်ခလို့ ဗန်းမော်မှ ၃၈ မိုင် ဝေးသော ရွှီကူမြို့ကို ဖြတ်ခပြီး ကသာမြို့ကို လွန်ရေအခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ တောင်ဘက်ကို ကွေ့ဆင်းရေ။ ကသာမြို့မှ တကောင်းမြို့အထိ မြေနုကမ်းထောင်းတိဖြစ်တေ။ အရှိဖက်ကမ်းနန့် ခပ်လှမ်းလှမ်းမာမူ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဧ့ အဆက်ဖြစ်ရေ မိုးကုတ်နယ်မှ တောင်ကုန်းတိကို တွိနှိုင်ရေ။ တကောင်းမြို့မှ လွန်ရေအခါ သပိတ်ကျင်းမြို့နံဘေးမာ တတိယမြစ်ကျဉ်းသို့ ရောက်ပြန်ရေ။ တတိယမြစ်ကျဉ်းစွာ သပိတ်ကျင်းမြို့ဧ့ အထက် ၁၀ မိုင်လှောက်ဟိ မလည်ရွာမှ စတင်ပနာ ကျောက်မြောင်းမြို့အထိ ဖြစ်ရာ အလျား ၂၉ မိုင်လှောက်ဟိရေ။ ထိုမြစ်ကျဉ်းနီရာမာ မြစ်ဧ့အကျယ်မာ ကိုက် ၄၄၀ ခန့် ဟိလီရေ။ ယင်း မြစ်ကျဉ်းစွာ ပထမမြစ်ကျဉ်းနှစ်ခုလောက် ရှုခင်းမလှချေ။ သစ်တောများ ထူထပ်စွာပေါက်ရောက်နီသော ကမ်းထောင်းစောက်တိစွာ တဖက်တချက်မာ တည်ဟိနိန်ရေ။ ရွှီဘိုခရိုင် ကျောက်မြောင်းမြို့မှ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်စွာ တဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြန်ရေ။ အပူပိုင်းဇုန် မြေနု ဒေသကိုဖြတ်ပနာ မန္တလေးမြို့ထိအောင် စီးဆင်းလှာပြီး ဗန်းမော် နန့် မန္တလေးအကြား ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းစွာ အကွိ့ အကောက်လည်းများ၊ သဲသောင်လည်းတဗျင်းများလွန်းရေ။ မန္တလေးမြို့ သို့ ရောက်ရေအခါ တဖက်ကမ်းဟိ စစ်ကိုင်းတောင်တန်းတိကို ကွေ့ဝိုက်လို့ အရှိမှအနောက်ကို မြစ်ကြောင်းပြောင်းခရာ ယင်းဧ့ မြစ်လက်တက်ကြီးဖြစ်ရေ ချင်းတွင်းမြစ်နန့် ဆုံရာ ပခုက္ကူမြို့အထိဖြစ်တေ။ ==အောက်ဧရာဝတီ== ချင်းတွင်းမြစ်လက်တက်နန့် ဆုံရာမှစပြီးကေ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ပိုပြီးကေကျယ်ပြန့်သော မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလို့ရပြီးကေး ရီစီးနှေးရေ။ များရေအားဖြင့် ကမ်းထောင်းစွာသဲကျောက် ကမ်းထောင်းစောက်များဖြစ်ပနာ မြစ်နန့် မလှမ်းမကမ်းမာ တခါတရီ တောင်ကုန်းတိကို တွိနှိုင်ရေ။ ရီနံချောင်းမြို့အနီးမာတွိရသော သွင်ကျောက်နီ မြီကြမ်းများဖုံးနီရေ သဲကမ်းထောင်းစောက်တိကိုထောက်လို့ တခါက ဧရာဝတီမြစ်စွာ အဂုထက်ပိုပြီးကေ မျက်နှာပြင်မြင့်ခကြောင်း သိသာထင်ရှားရေ။ တခါတရီလည်း သဲကျောက်တောင်များ ပြတ်ပနာ တွန့်ခေါက်ကျောက်မြေတိကိုတွိရရာ ယင်းရို့စွာ ရီနံထွက်ခြင်းနန့် ဆက်စပ်နီလီရေ။ ဒေအပိုင်းမာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းစွား တဖြောင့်တည်းမနိန်ဘဲ ဖြောင့်လိုက်ကောက်လိုက်နန့် စီးဆင်းရေ။ မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်စီးရေအခါ မြစ်ကမ်းထောင်းစွာ သဲရို့နန့် ဖုံးလွှမ်းလို့နိမ့်ရေ။ တောင်ကုန်းကြား ဖြတ်စီးရေအခါ မြစ်ကမ်းထောင်းစွာ မြင့်ရေ။ [[File:အကောက်တောင်၊ ထုံးဘိုမြို့.jpg|thumb|518.991x518.991px|ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဖီးဟိ အကောက်တောင်သို့ စက်လှီဖြင့်လားရာလမ်းမာ မြင်တွိရရေ နံရံကပ်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ]] မင်းဘူးမြို့မှ ပြည်မြို့အကြားမာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်က ဖြာထွက်လှာသော တောင်စွယ်တိစွာ မြစ်ကမ်းထောင်းအထိရောက်ရေ။ အရှိဖက်ကလည်း ပဲခူးရိုးမနန့် ယင်းဧ့တောင်စွယ်တိက ကမ်းထောင်းအထိရောက်ရေ။ သရက်မြို့ အောက်နားမာ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်စွယ်စွာ အရှိဖက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ်နန့် မိုင် ၅၀ မှ ၆၀ လှောက်သာ ကွာဝီးရေ နီရာအထိ လာဆုံကတ်တေ။ သရက်မြို့မှ မိုင် ၄၀ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အရေးကြီးသော ဆိပ်ခုံမြို့ဖြစ်ရေ ပြည်မြို့ကို ရောက်ရေ။ ပြည်မြို့အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ကြံခင်းမြို့နယ် သောကြာဒူးကျေးရွာနံဘေး ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းထောင်းအရောက် ထိုးထွက်နိန်ရေ အကောက်တောင်ဧ့ သဲကျောက်တောင်စောင်းကြီးဟိရေ။ ယင်းတောင်စောင်းကို ဘုရားကားချပ်များ အမျိုးမျိုးထွင်းထုထားရာ မြစ်လမ်းခရီးလားများ ကြည်ညိုစွာ ဖူးမြော် နှိုင်ရေ။ အောက်ပိုင်း ဧရာဝတီမာလည်း မြစ်ကြောင်း ကျဉ်း လားရေ နှစ်နီရာရှိရေ။ ထိုနှစ်နီရာမာ မြစ်ကြောင်းစွာ ကိုက် ၈၀၀· ၈၈၀ လှောက်ဟိရေ။ ယကေလေ့ ရေနက်လို့ သင်္ဘော များ လားလာနိုင်သဖြင့် တချို့က မြစ်ကျဉ်းဟု မခေါ်ချေ။ ထိုနှစ်နီရာမှ မင်းလှနန့် မိကျောင်းရဲအကြား (ကိုးမိုင်ခွဲခန့်) နီရာနန့် ပြည်မြို့အထက် ကမ္မနန့် စစ္စယံအကြားဟိ တနီရာ (သျှစ်မိုင်ခန့်) ဖြစ်ကတ်တေ။ ==မြစ်ဝကျွန်းပေါ်== ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ပိုင်းစွာ ပြည်မြို့ အောက် ၅၃ မိုင် ဝေးသော ယင်အောင်မြို့နားမှ စလီရေ။ ယင်အောင်မြို့ အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ညောင်ကျိုးရွာနံဘေးမှ စပြီးကေ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဧ့ အနောက်ဘက်အကျဆုံးနန့် အကြီးဆုံးမြစ်ခွဲဖြစ်ရေ ပုသိမ်မြစ်ခွဲထွက်ရေ။ (ပုသိမ်မြစ်·ရှု။) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်စွာ ပင်လယ်မှမိုင် ၁၈၀ အကွာမှစပြီးကေ မြစ်ခွဲများ ဖြာထွက်ကာ တြိဂံပုံသဏ္ဌာန် တည်ဟိရေ။ ဟင်္သာတမြို့နံဘေးမာ အရှိဖက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်၊ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်ရို့စွာ တခုနန့်တခု မိုင် ၈၀ ခန့် သာ ကွာဝီးစွာအထိ နီးကပ်လာယားနောက် တဆတ်ဆတ် တောင်ဘက်ကို ခွာထွက်လားကတ်ရာ ယင်းပိုင်ကွာသွားရေ မြီပြန့်တလျှောက် ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်ခွဲများစွာဖြာထွက်လို့ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲကို စီးဝင်ရေ။ ပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်ရာမာ ပုသိမ်မြစ်အပါအဝင် မြစ်ဝကြီးပေါင်းကိုးခု ဖြစ်ပေါ်လီရေ။ မြစ်ခွဲကြီးတိက မြစ်ချောင်းကောင်မချေျားစွာ ဖြာထွက်ကာ တခုနန့်တခု ဆက်စပ်စီးဆင်းဗျာယ်ဟိရာ ဒေချောင်းပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်ကေလည်းဟိရေ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် စွာ ပိုက်ကွန်ကြီးပိုင်ဖြစ်နီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ စတုရန်းမိုင် ၁၂၀၀၀ ကျယ်ပြန့်ရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဧ့ အနောက်ဘက်ဆုံးမြစ်ဝရေ ပုသိမ်မြစ်ဝဖြစ်ပိုင် အရှိဖက်ဆုံး မြစ်ဝရေ ရန်ကုန်မြစ်ဝဖြစ်တေ။ ပုသိမ်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမှစပြီးကေ ခွဲထွက် စီးဆင်းလှာသောမြစ် ဖြစ်ကေလေ့ ရန်ကုန်မြစ်မာမူ ပဲခူးရိုးမတောင်က မြစ်ဖျားခံလို့ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ မြစ်ခွဲဖြစ်ရေ ဘောလယ်မြစ်နန့်ဆုံကာ ပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်ရေ။ ရန်ကုန်မြစ်ဧ့ အထက်ပိုင်းကို [[လှိုင်မြစ်]]လို့လေ့ကောင်း၊ [[မြစ်မခ]]လို့လေ့ကောင်းခေါ်ရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းထက်မာ ပင်လယ်ထဲကိုစီးဝင်သော မြစ်ဝကိုးခုဟိကေလေ့ ပုသိမ်မြစ်ဝနန့် ရန်ကုန်မြစ်ဝ နှစ်ခုမားသို့ရာလျှင် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက် ဆိုက်ကပ်နှိုင်ကတ်ရေ။ ပုသိမ်မြစ်ဝနန့် ရန်ကုန်မြစ်ဝရေ တခုနန့်တခု မိုင် ၁၆၀ ခန့်ဝီးရေ။ ရန်ကုန်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နန့် ဆက်ကေလည်းဟိရေ်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကြီးမှရေစွာ ရန်ကုန်မြစ်အတွင်းကို လုံးဝစီးဝင်ခြင်းမဟိချေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ရန်ကုန်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်မှ ခွဲထွက်လှာစွာမဟုတ်ဘဲ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းကို ပူးပေါင်းစီးဝင်အတွက်နန့်ဖြစ်တေ။ ယင်းအတူပင် ပုသိမ်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ မြစ်ခွဲဖြစ်ကေလေ့ ဧရာဝတီ မြစ်ရီစွာပုသိမ်မြစ်ထဲကို အနည်းငယ်ရာ စီးဝင်လီရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ပုသိမ်မြစ်နန့် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဆက်သောချောင်းစွာ ကိုက် ၃၀၀ လှောက်သာကျယ်ပနာ ချောင်းတခုလုံး သဲပြင်ရှည်နန့် ပြည့်နိန်ရေကြောင့်ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ယင်းမြစ်ဝနှစ်ခုကို ဧရာဝတီမြစ်အစစ်ဟု ခေါ်ရန်မလွယ်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ရေစွာ ပင်လယ်ထဲကို အမှန်စီးထွက်ရာထွက်ပေါက်ကား ဧရာမြစ်ဝဖြစ်တေ။ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်က ဧရာဝတီမြစ်ဝရေ ပြည်မြို့နားမာ ဟိရေဟု လှောက်မှန်းကတ်တေ။ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ခန့်ကပင် ဧရာဝတီမြစ်ဝရေ အဂုအခြီအတိုင်း မဟိသိမ့်ချေ။ အဂု ဖြစ်ပေါ်နိန်ရေ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နီရာတခုလုံးစွာ တွံတေး၊ မြောင်းမြ၊ ပုသိမ် အစဟိရေ ဂဝံ ကျောက်ကုန်းရိုးများ ရီပြင်ပေါ်မာတက်နီရေကျွန်းပိုင် ဖြစ်ပေါ်နိန်ရေ နီရာတိကတပါး အားလုံးပင် ပင်လယ်ရီပြင်ကြီး ဖြစ်ဗျာယ်ဟိရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ထိုခေတ်အခါက ဒီတက် ဒေချင့်ကျစွာ ပြည်မြို့အထက်မာ ဖြစ်ကေလေ့ ဂုချိန်ခါမာမူ ဖြားရီစွာ ညောင်တုန်းမြို့အထိပင် တခါတရီ မရောက်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်တလျောက် ရီစီးနန့်အတူပါလာရေ နုန်းမြေစွာ အဂုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်နီသောနီရာမာ တဆတ်ဆတ်ပို့လာကာ မြီနုကျွန်းပေါ်ဒေသဆိုပနာ ဖြစ်လှာခြင်းဖြစ်လီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်တလျှောက်မှ မြစ်ဝသို့ တနှစ်လျှင် နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၂၆၁ သန်း စီးပါလာရေဟု လှောက်မှန်းကတ်တေ။ မန္တလေးမြို့နီရာအထိ နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၃၂ သန်း စီးပါလှာပြီးကေ ချင်းတွင်း မြစ်ဘက်မှ တန်ပေါင်း ၁၀၉ သန်းပါလာပြီးကေ အရာမြစ်ချောင်းတိက တန်ပေါင်း သန်း ၁၂၀ ခန့် မျိုးပါလာရေဟု တွက်ဆကတ်တေ။ ၁၈၆၀·၇၀ နန့် ၁၉၀၉·၁၀ ခုနှစ်တိက တိုင်းတာရီးဆွဲထားရေ မြီမျက်နှာပြင် အနိမ့်အမြင့် တိုင်းတာချက်အရ ဘူမိဗေဒပညာသျှင် ဒေါက်တာချစ်ဗားဧ့ ယူဆချက်မာ မြစ်ဝကျွန်းထက်ကမ်းခြေစွာ အနှစ်တရာခန့်မာ သုံးမိုင်လှောက်သာ အများဆုံးမြေဖို့လို့ ကျယ်ထွက်လှာရေလို့ဆိုရေ။ ဆာအက်ဒွင်ပတ်စကိုဆိုသူ ဘူမိဗေဒပညာသျှင်ကမူ တနှစ်လျှင် ပေ ၂၀၀ သို့မဟုတ် အနှစ်တရာလျှင် ၃.၇၉ မိုင် ပင်လယ်ထဲကို ပြန့်ထွက်လှာရေလို့ ယူဆရေ။ ပင်လယ်နန့်စပ်ကေလည်းဟိရေ မြီနုကျွန်းပေါ်ဒေသမာ ကနစိုတောများပေါက်ရောက်ပနာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် တခုလုံးမာမူ ဆန်စပါး အကြီးအကျယ်စိုက်ပျိုးရေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာက မန္တလေးမြို့နံဘေးမှ တောင်ဘက်ကို တန်းဗျာယ် စီးဆင်းဖူးကြောင်း အထောက်အထားတိဟိပါယင့်။ စစ်တောင်းမြစ်စွာ တချိန်က ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းဟု ဘူမိဗေဒပညာသျှင်တိက ယူဆကတ်တေ။ အဂု ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းစွာ တချိန်က ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဖြစ်ရဖို့ဟု ဆိုကတ်လီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ကမ္ဘာထက်မာ ရီတိုက်စားခြင်း အပြင်းဆုံးသော မြစ်တမြစ်ဖြစ်တေ။ နိုင်းမြစ်၊ မစ္စစ္စပီမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ ဒင်းညုမြစ်ရို့ထက် ရီတိုက်စားနှုန်း အားကြီးရေ။ ယင်းမြစ်ဝှမ်း အောက်ခြီဟိ ကျောက်ဆောင်တိကိုပင် အနှစ် ၄၀၀ လျှင် တပေလောက် တိုက်စားရေဟု လှောက်မှန်းကတ်တေ။ ==မြစ်လက်တက်များ== မေခနန့်မေလိခရို့ ပေါင်းဆုံလို့ ဧရာဝတီမြစ်ဟု ပေါ်လာရေမှစပြီးကေ ဧရာဝတီမြစ်မားသို့ စီးဝင်သော မြစ်လက်တက်တိမာ လက်ျာဘက်မှ နမ့်ကောင်ခေါ် မိုးကောင်းချောင်း၊ မဲဇာမြစ်၊ မူးမြစ်၊ ချင်းတွင်းမြစ်၊ယော ချောင်း၊ စလင်းချောင်းခေါ်[[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]၊ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်း၊ မိုဃ်းကျောက်ချောင်း အစဟိစွာရို့ဖြစ်ပနာ ဗယ်ဘက်မှ မိုးလယ်ချောင်း၊ တပိန်မြစ်၊ ရွှီလီမြစ်၊ မြစ်ငယ်မြစ်၊ သို့မဟုတ် နမ္မတူ၊ သို့မဟုတ် ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်၊ ပန်းလောင်မြစ်၊ စမုန်မြစ်၊ ပင်းချောင်း၊ ဒေါင်းသေချောင်း၊ ယင်းချောင်း၊ နဝင်းချောင်းရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းရို့ အနက် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]စွာ အကြီးဆုံး မြစ်လက်တက်ဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ဟိ ထင်ရှားသော မြို့ကြီးတိမာ မြစ်ကြီးနားမြို့၊ ဗန်းမော်မြို့၊ ရွှီကူမြို့၊ ကသာမြို့၊ ထီးချိုင့်မြို့၊ တကောင်းမြို့၊ သပိတ်ကျင်းမြို့၊ မန္တလေးမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ အင်းဝမြို့၊ [[မြင်းမူမြို့]]၊ မြင်းခြံမြို့၊ ပခုက္ကူမြို့၊ ပုဂံမြို့၊ ချောက်မြို့၊ စလေမြို့၊[[ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့]]၊ ရီနံချောင်းမြို့၊ မကွေးမြို့၊ မင်းဘူးမြို့၊ မင်းလှမြို့၊ မိချောင်းရဲမြို့၊ အောင်လံမြို့၊ သရက်မြို့၊ ပြည်မြို့၊ ယင်အောင်မြို့၊ ကြံခင်းမြို့၊ ဟင်္သာတမြို့၊ ဓနုဖြူမြို့၊ ညောင်တုန်းမြို့၊ မအူပင်မြို့ အစဟိစွာရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ရှေးမြန်မာမင်းတိ၏ မြို့တော်ဟောင်းများဖြစ်ရေ ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ သရေတနားချေတဗွေချေရာ၊ စစ်ကိုင်း၊ အမရပူရ၊ မန္တလေးမြို့တိစွာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းပေါ်မာပင် တည်ဟိခစွာကို ထောက်ခြင်းနန့် ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အသုံးဝင်တန်ဖိုးဟိပုံကို သိသာနှိုင်ရေ။ ဧရာဝတီမြစ်မာ တံရှင်များမဟိချေ။ ယင်းစွာ ရီစီးသာသဖြင့် မြစ်ဝမှ မိုင်ပေါင်း ၈၀၀ ကျော်ဝေးသော ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများ ၁၂ ရာသီလုံးလုံး လားလာ ဆန်တက်နှိုင်ရေ။ ရီကြောင်း ပို့ဆောင်ရီးကော်ပိုရီးယှင်းပိုင် မီးသင်္ဘောတိနန့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် မီးသင်္ဘောတိနန့် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ကူးသန်းလားလာရီး လွယ်ကူဗျာယ်ဟိရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနန့် အောက်ပိုင်း ကူးလူးဆက်ဆံရာ သဘာဝခရီးလမ်းမကြီးဟု ခေါ်ဆိုနှိုင်လီရေ။ အထက်အောက်ကုန်များ အလွယ်ချေ ဖလှယ်ရောင်းချရရေ ဗဟိုလမ်းမကြီးလည်းဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် မြစ်ဆိပ်မြို့ကြီးတိစွာ မြစ်ကြောင်းခရီးကို အမှီပြုပနာ စည်ပင်ဝပြောလှာကတ်တေ။ အမရပူရမြို့နန့် စစ်ကိုင်းမြို့အကြား ဧရာဝတီ မြစ်ကိုဖြတ်ပနာ [[အင်းဝတန်းထား]]ကြီးကို ဆောက်လုပ်ထားရေ။ ပေပေါင်း ၃၉၈၀ ရှည်လို့ အလယ်မာ မီးရထားလမ်း တလမ်း၊ ဖီးနှစ်ဖက်မာ မော်တော်ကားလမ်းများဟိ၏။ ယင်းကို ၁၉၃၄ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခရေ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အထဲက ပျက်စီးလားလို့ ပြန်ပနာပြင်ဆင်ခပြီးကေ ၁၉၅၄ ခုနှစ် မာ ပြန်ပနာ ဖွင့်လှစ်ခရေ။ ချင်းတွင်းမြစ်နန့် အထက်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဟိ သစ်တောတိက သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်တိကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဧရာဝတီမြစ်တလျှောက် စရိတ်သက်သာစွာ အလွယ်ချေမျှောချနှိုင်ရေ။ မြစ်ဝှမ်းတလျှောက် မိုးနည်းပါးသော ဒေသများမာ ဧရာဝတီမြစ်ရီကို သောက်သုံးခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရီး အတွက် ဆည်မြောင်းဖြင့် သွယ်ယူသုံးစွဲခြင်းများပြုကတ်ရရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဧရာဝတီမြစ်ကို မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အသက်သွီးကြောကြီးဟု ခေါ်ဆိုကတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == မြစ်လက်တက်များ == ဧရာဝတီမြစ်မာ အဓိကမြစ်လက်တက်ကြီး (၅) ခုဟိရေ။ မြစ်လက်တက်တိစွာ အမြင့်ပေ (၇၀၀၀)မှ (၁၀၀၀၀)အထိဟိရေ တောင်တန်းများမာ မြစ်ဖျားခံကတ်တေ။ * [[တာပိန်မြစ်]] (ဝဲ) * [[ရွှီလီမြစ်]] (ဝဲ) * [[မြစ်ငယ်မြစ်]] (ဝဲ) * [[မူးမြစ်]] (ယာ) * [[ချင်းတွင်းမြစ်]] (ယာ) ယင်းချင့်အပြင် ချောင်းလက်တက်တိလေ့ ဟိသိမ့်ရေ။ * [[ချောင်းမကြီးချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ယောမြစ်|ယောချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း]]ခေါ်စလင်းချောင်း (အနောက်ဘက်) * [[မုန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မန်းချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[မိုဃ်းကျောက်ချောင်း]] (အနောက်ဘက်) * [[ပင်းချောင်း]] (အရှိဖက်) * [[ယင်းမြစ်|ယင်းချောင်း]] (အရှိဖက်) * [[ဒေါင်းသေချောင်း]] (အရှိဖက်) * [[ဗွက်ကြီးချောင်း]] (အရှိဖက်) === တာပိန်မြစ် === တာပိန်မြစ်စွာ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ယူနန်ပြည်နယ်မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလှာပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]အတွင်းမှာပင် ဧရာဝတီမြစ်အထဲ စီးဝင်ရေ။ === ရွှီလီမြစ် === ရွှီလီမြစ်စွာလေ့ တရုတ်နိုင်ငံ၊ယူနန်ပြည်နယ်မှပင် စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလှာပြီး [[သျှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းလာယား [[ကသာမြို့]]တောင်ဘက်ဟိ အင်းရွာနံဘေးမာ ဧရာဝတီမြစ်နန့်ပေါင်းဆုံရေ။ === မြစ်ငယ်မြစ် (ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်) === [[သျှမ်းပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်နံဘေး မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းရေ။ သိန္နီ၊ သီပေါ၊ ရွှီစာရံ နန့် [[ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်]]ကို ဖြတ်ကာ မန္တလေးတောင်ဘက် [[အင်းဝ]]နံဘေးမာ ဧရာဝတီမြစ်အထဲ စီးဝင်ရေ။ === မူးမြစ် === [[ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း]] ဒေသကို မြောက်မှတောင်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလှာကာ [[မြင်းမူမြို့]]နံဘေးမာ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ === ချင်းတွင်းမြစ် === ကချင်ပြည်နယ် [[ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်း]]ဒေသကြီးမှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလှာပြီး ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းကို [[မြင်းခြံမြို့]] နံဘေးမာ ပေါင်းဆုံရေ။ [[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|thumb|250px|မြန်မာနိုင်ငံမာအတွိရများဆုံး ရီပျာမိချောင်းတကောင်၊ ယင်းရို့စွာ တောနံဘေးမာ အသက်ရှင်နီထိုင်ကတ်စွာ၊ လူရို့ဧ့တိုက်ခိုက်ဖမ်းဆီးခြင်းအားဒေနိန့်ထိခံနိန်ရဆဲဖြစ်တေ။]] == စီးပွားရီးနန့်နိုင်ငံရီး == မြန်မာ့ သမိုင်းတလျှောက်မာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ အရေးပါရေ အခန်းမှ ပါဝင်ခရေ။ [[ပုဂံခေတ်]]မှစကာ နောက်ဆုံး [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တိုင် ခေတ်အဆက်ဆက်မာ အရေးပါရေ စစ်ရီး၊ နိုင်ငံရီး၊ စီးပွားရီး ရို့မာ အသုံးချခကတ်တေ။ မွန်-မြန်မာစစ်ပွဲများဟု ထင်ရှားရေ အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ် ကာလများအတွင်းမှာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ အဓိက စစ်ချီတက်ရာလမ်းကြောင်းကြီးဖြစ်ခရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ဟိ [[ပြည်မြို့]]စွာလေ့ နှစ်ဖက်စစ်ရှိဆိုင်ရာ ရှိတန်းစစ်မျက်နှာဖြစ်ခရေ။ [[ဘုရင့်နောင်]]လက်ထက်မာလည်း အထက်မြန်မာနိုင်ငံတလွှား ဆန်တိုက်ခိုက်ရာမာ စစ်ချီလမ်းကြောင်းအဖြစ် ဧရာဝတီမြစ်ကို အဓိကကတော့ခါ အသုံးပြုခပြန်ရေ။ ယင်းအတူ [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]ဦးမင်းများဖြစ်ကတ်ရေ [[အနောက်ဘက်လွန်မင်း]] နန့် [[သာလွန်မင်း]]ရို့လေ့ ဧရာဝတီမြစ်ကို စုန်ဆန်လားလာခကတ်တေ။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တလျှောက်လုံးမာလည်း ရန်သူအိန်းဂလိချ်ရို့ကို ခုခံရာမာ မြစ်ရိုးတလျောက် ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခကတ်ရာ [[မင်းလှခံတပ်]]နန့် [[အင်းဝခံတပ်]]ရို့မာ နာမည်ကျော်ရေ။ ==ဆည်ကာရီများ== အဓိက ဧရာဝတီမြစ်ထက်မာ တည်ဆောက်ဖို့ ဆည်ကာရီမာ မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း တခုရာ ဟိကေလေ့ မြစ်ဖျားခံရာမြစ်များ၊ ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်ရေ မြစ်များထက်မာလည်း ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း ရီကာစွာတိ တည်ဆောက်ရန် စီမံကိန်းတိ ဟိရေ။ === ကချင်ပြည်နယ် === * ဧရာဝတီမြစ် ** မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀၀ (မြစ်ကြီးနားမြို့နံဘေး) * မလိခမြစ် ** လာဇာ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၉၀၀ * မေခမြစ် ** ချီဖွေ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၄၀၀ ** ပါရှီး (ခေါ်) ဝူဆောက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၈၀၀ ** လာကင် (ခေါ်) ယီနန် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၄၀၀ ** ဖီဇော ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၂၀၀၀ ** ခေါင်လန်ဖူး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် -၂၇၀၀ * တာပိန်မြစ် ** တာပိန်(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၂၄၀ ** တာပိန်(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၁၆၈ === သျှမ်းပြည်နယ် === * ရွှီလီမြစ် ** ရွှီလီ(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀ ** ရွှီလီ(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၆၀ ** ရွှီလီ(၃) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၆၀ * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** အထက်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် ** အလယ်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ဇော်ဂျီ ** ဇော်ဂျီ (၁) ရေအားလျှပ်စစ် ** ဇော်ဂျီ (၂) ရေအားလျှပ်စစ် ** မြို့ကြီး ရေအားလျှပ်စစ် === မန္တလေးတိုင်း === * ချောင်းမကြီးချောင်း ** ဆည်တော်ကြီးဆည် နန့် ရေအားလျှပ်စစ် * ဒုဋ္ဌဝတီမြစ် ** ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ် * ကင်းတား ** ကင်းတားကာရီ === စစ်ကိုင်းတိုင်း === * ချင်းတွင်းမြစ် ** ထမံသီ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၂၀၀ ** ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း ** ရွှီစာရီး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၆၀ ** မော်လိုက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၀၀ ** ဟုမ္မလင်း ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၅၀ <ref>{{Cite web |title=အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရီး (သို့မဟုတ်) ဧရာဝတီ |url=http://www.naytthit.net/?p=15625 |accessdate=17 July 2011 |archivedate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817183837/http://www.naytthit.net/?p=15625 }}</ref> === မကွေးတိုင်း === *မုန်းချောင်း ** မုန်း‌ချောင်းဘက်စုံကာရီစီမံကိန်း ==ဒေနိခေတ် လိ့လာတွိဟိချက်== ဧရာဝတီမြစ်မာ ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း (၇၉) မျိုး ခိုလှုံရာနီထိုင်ကတ်ရေအပြင်၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ် အထိလိ့လာချက်တိအရ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းမာ လူအများ အသိ အမှတ်ပြုထားရေ ငှက်ဂွက်နယ်မြီ (၄) ခုလည်း ဟိရေ။ မြစ်ဧ့ ဇီဝသတ္တ စုံလင်ထွေပြားမှုအကြောင်းနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ကောင်းစွာလိ့လာထားရေတိလေ့ မဟိသိမ့်ချေ။ ရေနီသတ္တဝါမျိုးစိတ်ပေါင်းများစွာ မှီတင်းနီထိုင်ကတ်ရေ။ ထိုမျိုးစိတ်တိအနက်မှ အထူးထင်ရှားရေ မျိုးစိတ်သတ္တဝါမာ ဧရာဝတီလင်းချူ ဖြစ်တေ။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm |accessdate=2 December 2014 |archivedate=16 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090516011601/http://www.myanmars.net/myanmar/ayeyarwaddy-river.htm }}</ref> တအောင့်လောက်က တောင်ကျချောင်း ငါးခူမျိုးစိတ် သစ်တိကို ထပ်မံတွိဟိခပြီးကေ၊ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံနန့် သိပ်မဝီးလှသောနီရာများမာ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်က တွိဟိခရခြင်း ဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ကမ္ဘာထက်မာ ပဉ္စမမြောက် နုန်းတင်မြေနှစ်များ အများဆုံးပို့ချပီးနှိုင်ရေမြစ်လည်း ဖြစ်တေ။ [[File:Sagainghillsagaing.jpg|thumb|250px|စစ်ကိုင်းတောင်က တွိရသော ဧရာဝတီမြစ်]] == မြစ်ကမ်းဖီးဟိမြို့ကြီးများ == {{Columns-list|2=* [[ပူတာအိုမြို့|ပူတာအို]] * [[မြစ်ကြီးနား]] * [[ဗန်းမော်]] * [[ကသာ]] * [[တကောင်း]] * [[ကျောက်မြောင်းမြို့|ကျောက်မြောင်း]] * [[မန္တလေး]] * [[စစ်ကိုင်း]] * [[မြင်းမူ]] * [[မြင်းခြံ]] * [[ပခုက္ကူ]] * [[ညောင်ဦး]] * [[ပုဂံ]] * [[ချောက်မြို့|ချောက်]] * [[ဆိပ်ဖြူမြို့|ဆိပ်ဖြူ]] * [[စလေမြို့|စလေ]] * [[ဆင်ဖြူကျွန်း]] * [[ရီနံချောင်းမြို့|ရီနံချောင်း]] * [[မကွေး]] * [[မင်းဘူး]] * [[အောင်လံမြို့|အောင်လံ]] * [[သရက်]] * [[ပြည်]] * [[ဟင်္သာတ]] * [[ပန်းတနော်]]}} == တန်းထားကြီးများ == ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ၁၉၃၄ မာ [[အင်းဝတန်းထား]](စစ်ငါးမျှားတံတား)ကို တည်ဆောက်ခရေ။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အထဲ ဂျပန်အဝင် အိန်းဂလိချ်အဗြီးမာ ဗြိသျှတပ်တိက တန်းထားကြီးကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခရေ။ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရီးရယား ၁၉၅၄ ခုနှစ်မာ တန်းထားကြီးကို ပြန်ပနာပြင်ဆင်တည်ဆောက်ခရေ။ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာထိအောင် တခုတည်းသော ဧရာဝတီမြစ်ကူးတန်းထားကြီး ဖြစ်ခရေ။ ထပ်မံအသစ်တည်ဆောက်သောတန်းထားကြီးတိမာ - * [[ဧရာဝတီတန်းထား (ရတနာပုံ)]] (အယင်အင်းဝတန်းထားကြီးဧ့ အထက်ဘက်နား) * [[ဗလမင်းထင်တန်းထား]] (အင်န်မိုင်ခမြစ်ကူး၊ မြစ်ကြီးနားမြို့နံဘေး၊ ၁၉၉၈၊နိုဗန်ဘာလ) * [[အနော်ရထာတန်းထား]] (ချောက်၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ) * [[ဧရာဝတီတန်းထား (မကွေး)]] * [[ဗိုလ်မြတ်ထွန်းတန်းထား]] (ညောင်တုန်း၊ ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ နိုဗန်ဘာလ) * [[နဝဒေးတန်းထား]] (ပြည်မြို့၊ ၁၉၉၇၊စတ်တင်ဘာ) * [[မအူပင်တန်းထား]] (မအူပင်၊ ၁၉၉၈၊ဖေဖဝါရီ) * [[ဒေးဒရဲတန်းထား]] * [[ဧရာဝတီတန်းထား (ပခုက္ကူ)]] * [[ဧရာဝတီတန်းထား (ရတနာသိင်္ခ)]] * [[ဧရာဝတီတန်းထား (စင်းခန်း)]] * [[ဧရာဝတီတန်းထား (မလွန်)]] * [[ဧရာဝတီတန်းထား (ထီးချိုင့်)]] * [[ဧရာဝတီတန်းထား (ညောင်တုန်း)]] ==ဓာတ်ပုံများ== <gallery widths="160px" heights="120px"> Image:Irrawaddy Mandalay-Hill.JPG|မြစ်အရှိဖက်မှ [[မန္တလေးတောင်]] Image:Irrawaddy boat.JPG|ဧရာဝတီမြစ်မားမှ ခရီးလားများ Image:Rivercraft Irrawaddy.JPG|ရိုးရာ မြစ်ကူးလောင်းများ Image:Irrawaddy log-buffalo.JPG|ဧရာဝတီမြစ်မှ သစ်များဆွဲလာရေ ကျွဲများ Image:Irrawaddy@Mingun.JPG|မင်းကွန်းဟိ ဧရာဝတီ Image:Irrawaddy Island-Village.JPG| ဧရာဝတီမြစ်မားမှ ကျွန်းရွာတရွာ Image:Irrawaddy bamboo-rafts.JPG|မြစ်မားမှ ဝါးဖောင်များ Image:Irrawaddy west-bank.JPG|မင်းကွန်းဟိ မြစ်ကမ်းဖီးမှ ဈီးတခု Image:Irrawaddy raft.JPG|ဧရာဝတီမြစ်မားမှ ရွက်တိုက်နိန်ရေ ဝါးဖောင် Image:Westbank Irrawaddy.JPG|လောင်းငယ်ဖြင့် ရွက်တိုက်နိန်ရေ အမျိုးသမီး </gallery> == ပြင်ပလင့်ခ်များ == ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ဧရာဝတီမြစ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:မြစ် နန့် ကမ်းခြေ]] 8defmsvipgxerxkwrr0fbkb6lbsfg3h 14 4926 19367 2026-07-02T16:24:40Z Htun Warnn Naing 1059 Created page with "ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီမြစ်" 19367 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီမြစ် hdkt0g9cv78v73xo1vl3yusylthpv1n 19368 19367 2026-07-02T16:25:26Z Htun Warnn Naing 1059 19368 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီမြစ်]] e4g9ecavhpfvdnmy3d3al90e99jb3xi 14 4927 19369 2026-07-02T16:27:21Z Htun Warnn Naing 1059 Created page with "[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်တိ]]" 19369 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်တိ]] s4kaqbdnvwe7hwg0ec83l57un8dtxvo 19370 19369 2026-07-02T16:30:22Z Htun Warnn Naing 1059 Htun Warnn Naing moved page [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] to [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်တိ]] 19369 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်တိ]] s4kaqbdnvwe7hwg0ec83l57un8dtxvo 14 4928 19371 2026-07-02T16:30:22Z Htun Warnn Naing 1059 Htun Warnn Naing moved page [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] to [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်တိ]] 19371 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်တိ]] dts773uh4zszcfw6ps5excb91hewqbs 14 4929 19373 2026-07-02T17:02:01Z Retkhaberi 224 Retkhaberi moved page [[ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြေ]] to [[ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြီ]] 19373 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြီ]] a1t4tj4wagmdssytvz7nd1ppgtpa4hc 0 4930 19374 2026-07-02T17:05:36Z Htun Warnn Naing 1059 Created page with "{{Infobox river | name = မဲခေါင်မြစ် | native_name = | native_name_lang = | name_other = {{lang|zh|湄公河}} (Méigōng Hé) / {{lang|zh|澜沧江}} (Láncāng Jiāng)<br>{{lang|my|မဲခေါင်မြစ်}} (Megaung Myit)<br>{{lang|lo|ແມ່ນ້ຳຂອງ}} (Maenam Khong)<br>{{lang|th|แม่น้ำโขง}} (Maenam Khong)<br>{{lang|km|ទន្លេមេគង្គ}} (Tônlé Mékôngk)<b..." 19374 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = မဲခေါင်မြစ် | native_name = | native_name_lang = | name_other = {{lang|zh|湄公河}} (Méigōng Hé) / {{lang|zh|澜沧江}} (Láncāng Jiāng)<br>{{lang|my|မဲခေါင်မြစ်}} (Megaung Myit)<br>{{lang|lo|ແມ່ນ້ຳຂອງ}} (Maenam Khong)<br>{{lang|th|แม่น้ำโขง}} (Maenam Khong)<br>{{lang|km|ទន្លេមេគង្គ}} (Tônlé Mékôngk)<br>{{lang|vi|Sông Mê Kông}} / {{lang|vi|Sông Cửu Long}} (九龍) | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mekong-River-Near-Luang-Prabang.jpg | image_size = 300px | image_caption = မဲခေါင်မြစ်၊ [[လွမ်ပရာဘွမ်]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]။ | map = Mekong river basin.png | map_size = 300px | map_caption = မဲခေါင်မြစ်ကျောတလျှောက် | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300px | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = နိုင်ငံ | subdivision_name1 = တရုတ်၊ မြန်မာ၊ လာအို၊ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ ဗီယက်နမ် | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4350|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းဒေသ၊ တော | discharge1_min = {{convert|1,400|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|16,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = {{convert|39,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Lasaigongma (拉赛贡玛) Spring | source1_location = Mt. Guozongmucha (果宗木查), [[:en:Zadoi County|Zadoi]], [[:en:Yushu Tibetan Autonomous Prefecture]], Qinghai, China | source1_coordinates= {{coord|33|42.5|N|94|41.7|E|type:river_region:CN-63|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|5224|m|abbr=on}} | mouth = မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်း | mouth_location = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | mouth_coordinates = {{coord|10.189|106.749|display=it}}, {{coord|10.261291334222218|106.75297696603432|display=inline}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|795,000|km2|mi2|abbr=on}} | tributaries_left = [[:en:Srepok River|Srepok]], [[:en:Nam Khan (river)|Nam Khan]], [[:en:Tha River|Tha]], Nam Ou | tributaries_right = [[:en:Mun River|Mun]], Tonlé Sap, [[:en:Kok River|Kok]], [[:en:Ruak River|Ruak]] | custom_label = Protection Status | custom_data = | extra = }} [[File:Mekong.jpg|thumb|300px|မဲခေါင်မြစ် တနီရာမှ ဆည်းဆာရှုခင်း]] အရှည် ၄,၈၀ဝ ကီလိုမီတာ ဟိရေ '''မဲခေါင်မြစ်''' ([[အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကား|အိန်းဂလိချ်]]: Mekong River) စွာ အရှိတောင်အာသျှဒေသဧ့ ဗဟိုချက်မကို ဖြတ်ပနာ နိုင်ငံ ၆-ခုကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလှာရေ။ ဒေမြစ်စွာ ဒေသအထဲဟိ အရှည်လျားဆုံး မြစ်တစင်းဖြစ်ပြီးကေ၊ ယင်းမြစ်ဖျားခံရာတိဘက်ဒေသမှ [[ဗီယက်နမ်]] မြစ်ဝှမ်းဒေသတိအထိ လွှမ်းခြုံမှု ဟိရေ။ လူသန်းပေါင်း ၆ဝ ခန့်စွာ မဲခေါင်မြစ်နန့် ယင်းဧ့ မြစ်လက်တက်တိကို မှီပြီးကေ အစားအသီာက်၊ ရေနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးကိစ္စများအတွက် မြစ်ကို အသုံးပြုနီကတ်ရရေ။ ယင်းချင့်အပြင် မြစ်ကိုမှီပြီးကေ နိစိုင် သက်မွီးဝမ်းကြောင်းကိစ္စအတိကို ဆောင်ရွက်နီကတ်ရယား၊ ယိုင်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရေအရလည်း အထူးအရေးပါရေ မြစ်ဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် မဲခေါင်မြစ်စွာ ကမ္ဘာထက်မာ မျိုးစိတ်အကွဲပြားဆုံး ငါးတိရဟိစီရား တံငါလုပ်ငန်းကိုလေ့ အထောက်အကူပြုပါရေ။ ဘရာဇီးနိုင်ငံဟိ [[အမေဇုံမြစ်]]ပြီးကေ မဲခေါင်မြစ်စွာ ငါးမျိုးစိတ် အစုံလင်ဆုံးသော မြစ်တစင်း ဖြစ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ သျှမ်းပြည်နယ်နန့် လာအိုနိုင်ငံအကြားမာ မဲခေါင်မြစ်က နယ်နိမိတ်အဖြစ် ကီလိုမီတာ ၂၃၄ အရှည် ဖြတ်သန်း စီးဆင်းလားရေ။ ဒေဒေသမာ "[[ရွှီတြိဂံအထူးစီးပွားရီးဇုံ|ရွှီတြိဂံဒေသ]]" လည်း အပါအဝင်ဖြစ်ပြီးကေ မြန်မာ-ထိုင်း-လာအို ၃-နိုင်ငံ ပေါင်းဆုံရာဒေသ ဖြစ်တေ။ ရွှီတြိဂံဒေသမာ ယစ်မူးဆီးဝါးထုတ်လုပ်မှုကြောင့် လူသိများလှရေ ဒေသလည်း ဖြစ်တေ။ မဲခေါင်မြစ် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ တောင်တန်းများပေါ်မာ ဌာနေတိုင်းရင်းသား ၂၂,၀⁠၀ဝ ခန့် မှီတင်းနီထိုင်ဗျာယ် ဟိရေ။ ဒေနီရာတိမာ ဝီးလံခေါင်သီလှရား အခါ၊ ရှမ်း၊ လားဟူ၊ လွယ်လ (ဆမ်တောင်)၊ တရုတ်နန့် အင်းတိုင်းရင်းသားတိ နီထိုင်ဗျာယ် ဟိရေ။ မဲခေါင်မြစ်စွာ [[တရုတ်လူမျိုး]]တိကဲ့သို့ပင်၊ [[လားဟူလူမျိုး]]တိအတွက်လည်း အထူးအရေးပါလှပါရေ။ သူရို့က မဲခေါင်မြစ်ကို '''လန်ချန်း (Lancang)''' ဟု တရားဝင်ခေါ်ကတ်တေ။ ရှီးရိုးရာပုံပြင်တိအရ ရှီးဦးလားဟူလူမျိုးတိစွာ ဒေမြစ်ဖျားခံရာ ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကတ်တေဟု ဆိုကတ်ပြီး၊ ရိုးရာ တေးခြင်းများ၊ ပုံပြင်တိက ဒေမြစ်ကို ကိုးကားလို့ ဖော်ပြပြောဆိုလေ့ ဟိ ကတ်တေ။<ref>© 2009 မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ချောင်းများဆိုင်ရေ ကွန်ယက် (BRN)</ref><br /> [[File:Mekong river basin.png|thumb|300px|မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းဒေသ]] == မြစ်ရီစီး‌‌‌ကြောင်း == မဲခေါင်မြစ်စွာ အာသျှတိုက်မာ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးတသွယ် ဖြစ်တေ။ မိုင်ပေါင်း ၂၈ဝဝ မျှ ဟိပြီးကေအာသျှတိုက်မာရှည်လျားသော မြစ်ကြီးများ စာရင်းဝင်ဖြစ်တေ မဲခေါင်မြစ်စွာ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မာ မြစ်ဖျားခံရေ။ [[သံလွင်မြစ်]]ဧ့ မြစ်ဖျား ခံရာနီရာနန့် များစွာ မဝီးလှပါ၊၊ အဦးအစ စီးဆင်းရေမှစပြီးကေ အထက်ပိုင်းမာ အနောက်ဘက်ဟိ သံလွင်မြစ်နန့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ အရှိဖက်ဟိ [[ယန်ဇီမြစ်]]ရို့နန့်ပင်ဖြစ်ဖြစ် မျှိုင်းပြိုင်ဆိုပိုင် စီးဆင်းရေ။ မိုင်ပေါင်း ၁၂ဝဝ မျှ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]မား စီးဆင်းပြီးကေ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ဖြစ်ရေ သျှမ်းပြည်နယ်၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့နယ်|ကျိုင်းတုံ]]နယ်စပ်တလျှောက် ဝိုက်သန်းစီးဆင်းပနာ တစိတ်တဒီသအားဖြင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]နန့် နယ်နိမိတ်ပိုင်းခြား သတ်မှတ်လိုက်ရေ။ ထိုနောက် လာအိုနိုင်ငံမားသို့ ဖြတ်သန်းစီးဝင်ဗျယ်ဒေးလျှင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]ဧ့ အရှိဖက် နယ်စပ်တလျှောက် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းဧ့။ ယင်းကနိန်တဖန် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီးရေအခါ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံမားသို့ စီးဝင်ဗျယ်ဒေးလျှင် [[ဟိုချီမင်းမြို့|ဟိုချီမင်မြို့]] (အယင်ဆိုင်ဂွန်မြို့)နံဘေးမာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]မားသို့ စီးဝင်ရေ။ ထိုကြောင့် မဲခေါင်မြစ်စွာ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ စတင်စီးဆင်းပြီးကေ နိုင်ငံ ၆ ခုမားသို့ ဖြတ်သန်းစီးဝင်ရေ။ == မြစ်ဧ့ နာမည်များ == သို့အတွက်နန့်လည်း အရပ်ဒေသကိုလိုက်လို့ နာမည်အမျိုးမျိုး မာရေ။ မဲခေါင်မြစ်စွာ [[တိဗက်|တိဗက်ပြည်]] ဒဇနတ်လွန်မွန်တောင်ခြီမှ စတင်စီးဆင်းရေဟု ယူဆရရေ။ ထိုဒေသကား ပင်လယ်ပြင်အထက် အမြင့်ပေ ၁,၆၇ဝဝ ခန့်မာတည်ဟိရေ။ တိဗက်ပြည်မာ ဒဇချူဟု မာရေ။ မြစ်ဖျားခံရာမှ အရှိတောင်ဘက် ချီယမ်ဒိုသို့ စီးဆင်းရေ။ ထိုဒေသကား ပင်လယ်ပြင်အထက် အမြင့်ပေ ၁ဝယ ဝ⁠ဝဝ ခန့်မာ တည်ဟိရေ။ ဆက်လက်ပြီးကေ တောင်ဘက်ကို မထင်ရှားသော တောကြို တော်ကြားတလျှောက် စီးဆင်းရေ။ လတ္တီတွဒ် ၂၉ ဒီဂရီ ဟိ ဒါယူမှ လွန်ရေအခါ လန်ဆန်ကျန်ဆိုပနာ တရုတ်နာမည်ဖြင့် မာရေ။ မိုင်ပေါင်း ၃ဝဝ မျှ မသဲမကွဲ မြင့်မားသော တောင်စောင်း ကျောက်ကမ်းထောင်းများ အကြားမာ အဟုန်ပြင်းစွာ စီးဆင်းရေ။ တရုတ်နိုင်ငံမှ လွန်ရေအခါ မြစ်စွာ ကိုက် ၃ဝ⁠ဝ၊ ၄ဝဝ ခန့် ကျယ်လာရေ။ ရှီးအခါက ဗန်းမော်မှ တာလီဖူးသို့ လားရေဂါရီဝန်တင်လမ်းစွာ မဲခေါင်မြစ်ကို ကြိုးတန်းထားဖြင့် ဖြတ်ကျော်ရရေ။မဲခေါင်မြစ်စွာ ယင်းဖြတ်လားရရေ တောင်ထုကြီးများအလိုက်၊ လမ်းကြောင်းပြောင်းပြီးကေ စီးဆင်းရေ။ မြန်မာနိုင်ငံသျှမ်းပြည်နယ်နန့် လာအိုနိုင်ငံရို့ကို ပိုင်းခြားသော နယ်နိမိတ်ပိုင်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုင်းနိုင်ငံ ချင်းဆင်(န်) (Chiang Saen) ခရိုင်နန့် [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]]ရို့အကြားမာ အရေးပါသော မြစ်လက်တက်များ စီးဝင်ရေ။ မဲခေါင်မြစ်မာ ရေမော် (၄) တန် ဟိရေ။ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၁၆ ဒီဂရီဟိ ကေမာရတ်မာဟိရေ ရေမော်စွာ မိုင် ၆ဝ မျှ ရှည်ကာ အဟုန်ပြင်းထန်ဧ့။ စတုတ္ထ ရေမော်လည်း ဖြစ်၏။ နောက်ဆုံး ရေမော်စွာ ခွန်မာ ဟိရေ။ ယင်းနီရာကပင် တောင်တရုတ်ပင်လယ်မားသို့ မစီးဝင်မီ မိုင် ၄ဝဝ မျှကွိကောက် စီးဆင်းရေ။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံမားသို့ စီးဝင်ဗျယ်ဒေးနောက် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံမားသို့ ရောက်ကေ မြစ်စွာ ၃ ကြောင်းကွဲကာ တောင်တရုတ်ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ရေ။ မဲခေါင်မြစ်စွာ မြီပြန့်နန့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများမာ ရီကြီးတတ်ရေ။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရို့စွာ မဲခေါင်မြစ်ကြောင့် မြေဩဇာကောင်းမွန်ကတ်တေ။ မဲခေါင်မြစ် တလျှောက်မာ လောင်းသင်္ဘောများ လားလာနှိုင်ယောင် ပြင်သစ်ရို့ကများစွာ ကြိုးပမ်းပြုပျင်ခရေ။ ဂုချိန်ခါမာလည်း အမေရိကန်နန့် အာသျှတိုင်းရင်းသားရို့စွာ မဲခေါင်မြစ်အကြောင်းကို ပိုပြီးကေသိဟိနှိုင်ဖို့ လိ့လာစုံးစမ်းဗျာယ်ဟိပြီးကေ၊ တိုးတက်ရီး လမ်းစတိကို ရှာဖွီနီကတ်လီရာ။ မဲခေါင်မြစ်ထက်မာ တည်ဟိရေ မြို့တိအနက် ထင်ရှားစွာရို့ကား လာအိုနိုင်ငံဧ့ မြို့တော် [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]]နန့်[[ကမ္ဗောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]ဧ့ မြို့တော် [[ဖနွမ်းပင်မြို့]]ရို့ ဖြစ်ကတ်၏။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref> == ကိုးကား == <references/> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:လာအိုနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်ဟိ မြစ်များ]] [[Category:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံဟိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြစ် နန့် ကမ်းခြီ]] esyut9ti4g7luhl14xabiw5p8atr2aj 0 4931 19375 2026-07-03T00:21:03Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Distinguish|ရောင်းတူဘာသာစကား}} {{Infobox language |name= ရုန်းတူ |altname=တောင်သား |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[တောင်သားလူမျိုး]] |speakers=၅,၀၀၀ |date= ၂၀၁၅ |ref=<ref>[http://www-01.sil.org/iso639-3/chg_detail.asp?id=2011-016 ISO change request]</ref> |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=(တိ..." 19375 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|ရောင်းတူဘာသာစကား}} {{Infobox language |name= ရုန်းတူ |altname=တောင်သား |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[တောင်သားလူမျိုး]] |speakers=၅,၀၀၀ |date= ၂၀၁၅ |ref=<ref>[http://www-01.sil.org/iso639-3/chg_detail.asp?id=2011-016 ISO change request]</ref> |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီးဘာသာစကားတိ|ကူကီး]] |fam4=တောင်ပိုင်း |iso3=rtc |glotto=none }} '''ရုန်းတူဘာသာစကား''' ('''ရုန်းတူချင်း''' သို့မဟုတ် '''တောင်သား''') စွာ မြန်မာနိုင်ငံဟိ ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်ရေ [[ကူကီးဘာသာစကားတိ|ကူကီးဘာသာစကား]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ ယင်းကို [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]အထဲဟိ [[ထီးလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်ထုမြို့]]နန့် [[ဆောမြို့နယ်]]ရို့ဟိ ကျေးရွာ ၃၅ ရွာမာ ပြောဆိုကတ်ရေ။<ref>[https://www.ethnologue.com/language/rtc ''Ethnologue''] Nineteenth edition, 2016</ref> ဒေဘာသာစကားတွင် ဒေသအလိုက် စကားသံ ၃ မျိုးကွဲပြားပြီး ယင်းရို့မာ မြောက်ပိုင်းရုန်းတူ၊ အလယ်ရုန်းတူနန့် တောင်ပိုင်းရုန်းတူ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} lmf4y7mjhku30f6e1mlvlxg6s1kw56c 0 4932 19376 2026-07-03T00:23:14Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Distinguish|ရုန်းတူဘာသာစကား}} {{Infobox language |name=Welaung |nativename=ရောင်းတူချင်း |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[မတူပီမြို့နယ်]] |speakers= ၅,၀၀၀ |date= ၂၀၀၈ |ref=e18 |familycolor= တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=(တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွ..." 19376 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|ရုန်းတူဘာသာစကား}} {{Infobox language |name=Welaung |nativename=ရောင်းတူချင်း |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[မတူပီမြို့နယ်]] |speakers= ၅,၀၀၀ |date= ၂၀၀၈ |ref=e18 |familycolor= တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီးဘာသာစကားတိ|ကူကီး]] |fam4=တောင်ပိုင်း |iso3=weu |glotto=spurious |glotto2=wela1234 |glottorefname2=Welaung }} '''ရောင်းတူဘာသာစကား''' ('''ရောင်းတူချင်း''' သို့မဟုတ် '''Welaung''') စွာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ [[ကူကီးဘာသာစကား]]ဟုဆိုရေ ဘာသာစကားတခု ဖြစ်တေ။ ယင်းကို မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထီးလင်းမြို့နယ်ဟိ ရွာ ၂ ရွာနန့် ချင်းပြည်နယ်၊ မင်းတပ်မြို့နယ်ရို့မာ ပြောဆိုကတ်ရေ။ == ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} 83ppnr299o23edwml1gnzxrsfbebq8f 0 4933 19377 2026-07-03T00:30:18Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name = တိုင်းလျန် |altname = တိုင်းလိုင်၊ ရှမ်းနီ |nativename= |states =မြန်မာနိုင်ငံ |region = [[ကျိုင်းတုံမြို့နယ်]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်]] |speakers = ၁၀၀,၀၀၀ |date=၂၀၁၀ |ref=e18 |familycolor = Kradai |fam1=[[Kra–Dai languages|ကရာ–ဒိုင်း]] |fam2=..." 19377 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = တိုင်းလျန် |altname = တိုင်းလိုင်၊ ရှမ်းနီ |nativename= |states =မြန်မာနိုင်ငံ |region = [[ကျိုင်းတုံမြို့နယ်]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်]] |speakers = ၁၀၀,၀၀၀ |date=၂၀၁၀ |ref=e18 |familycolor = Kradai |fam1=[[Kra–Dai languages|ကရာ–ဒိုင်း]] |fam2=[[တိုင်းဘာသာစကားတိ|တိုင်း]] |fam3=[[အနောက်တောင် တိုင်းဘာသာစကားတိ|အနောက်တောင်]] (ထိုင်း) |fam4=အနောက်မြောက် |script = [[မြန်မာစာ အရီးအသား]] (historical) |iso3=tjl |glotto=tail1248 |glottorefname=Tai Laing }} '''တိုင်းလိုင်''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းလျန်''' သို့မဟုတ် '''ရှမ်းနီဘာသာစကား''' စွာ မြန်မာနိုင်ငံမာ ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေ [[တိုင်းဘာသာစကား]]တခု ဖြစ်ပြီးကေ [[ခန္တီးရှမ်းဘာသာစကား]]နန့် ဆက်စပ်နိန်ရေ။ ယင်းမာ ကိုယ်ပိုင်အရီးအသားစနစ်ဟိရေ။ ပြောဆိုသူအရွီအတွက် အတိအကျကောက်ခံထားခြင်း မဟိရေ်လည်း ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်လှောက်ဟိဖို့လို့ လှောက်မှန်းကတ်တေ။ ==နာမည်များ== တိုင်းလျန်ဧ့ နာမည်ကွဲတိမာ ရှမ်းနီ၊ ရှမ်းဗမာ၊ ရှမ်းကလေး၊ တိုင်းလျှန်၊ တိုင်းလိုင်၊ တိုင်းနိုင်း၊ တိုင်းဒိုင်း ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ (''Ethnologue'') ==ပျံ့နှံ့မှု== တိုင်းလိုင်ဘာသာစကားကို [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]အထဲ၊ [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]] ဟိ [[ချင်းတွင်းမြစ်]]၊ [[ဧရာဝတီမြစ်]] နန့် [[ဥရုမြစ်]] တလျောက်မာ ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယင်းအပြင် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ အထဲဟိ [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဗန်းမော်မြို့နယ်]] နန့် [[မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်]] ရို့မာလည်း ပြောဆိုကတ်တေ။ ==ဒေသိယစကားတိ== တိုင်းလိုင်ဘာသာစကားတွင် အုပ်စုခွဲနှစ်ခုဟိပြီးး '''တိုင်းနိုင်း''' နန့် '''တိုင်းလိုင်''' ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ တိုင်းနိုင်းတိမာ မြစ်ကြီးနား-မန္တလေး မီးရထားလမ်းတလျောက်မာ နီထိုင်ကတ်ပြီး၊ တိုင်းလိုင်မှ ဥရုမြစ် ချင်းတွင်းမြစ်တလျောက်နန့် က​ဘော်ချိုင့်ဝှမ်း​ဒေသရို့မာ နီထိုင်ကတ်တေ။ (''Ethnologue'') ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[Category: ဘာသာစကားတိ]] [[Category:တိုင်းဘာသာစကားတိ]] 9iyycfsh7dezsmdx5yi3swb18wpfvz0 0 4934 19378 2026-07-03T00:38:17Z Retkhaberi 224 Created page with "'''ရှမ်းဘာသာစကား''' (ရှမ်း: {{lang|shn|ၵႂၢမ်းတႆး}}; [kwáːm.táj]) စွာ [[သျှမ်းလူမျိုး]]ရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီးကေ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားတိ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]] (တိုင်-ကဒိုင်) မာ ပါဝင်ရေ။ မြန..." 19378 wikitext text/x-wiki '''ရှမ်းဘာသာစကား''' (ရှမ်း: {{lang|shn|ၵႂၢမ်းတႆး}}; [kwáːm.táj]) စွာ [[သျှမ်းလူမျိုး]]ရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီးကေ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားတိ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]] (တိုင်-ကဒိုင်) မာ ပါဝင်ရေ။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[သျှမ်းပြည်နယ်]]အထဲ အများဆုံး ပြောဆိုကတ်ပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] မြောက်ပိုင်း၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ယူနန်ပြည်နယ်ဟိ တဲဟုန်နန့် စစ်ဆောင်ပန္နားဒေသတိအပြင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်းရို့မာလည်း ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကတ်တေ။ {{Infobox language | name = ရှမ်းဘာသာစကား | nativename = {{lang|shn|ၵႂၢမ်းတႆး}} (Kwan Tai) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[သျှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] | ethnicity = [[သျှမ်းလူမျိုး]] | speakers = ၄.၆ သန်း (ခန့်မှန်း) | familycolor = Tai-Kadai | fam1 = [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားတိ|ခရာ-ဒိုင်]] | fam2 = တိုင် (Tai) | fam3 = အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် (Southwestern Tai) | fam4 = အနောက်မြောက်ပိုင်း တိုင် (Northwestern Tai) | script = [[ရှမ်းအက္ခရာ]] | iso2 = shn | iso3 = shn | notice = IPA }} [[File:Shan+text+copy.jpg|right|thumb|250px|ရှမ်းဗျည်းအက္ခရာနန့် နံပါတ်စဉ်တိ]] ရှမ်းဘာသာစကားစွာ ထိုင်းဘာသာစကား၊လာအိုဘာသာစကားတိ နန့် နီးစပ်မှုဟိပြီးး အသံ (၆) သံ ပါဝင်ရေ အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tonal language) ဘာသာစကားဖြစ်တေ။လက်ဟိမာ ရုံးသုံးနန့် စာပီအသုံးအနှုန်းများမာ စံပြုထားရေ ရှမ်းဘာသာစကားမာ သျှမ်းပြည်နယ် အဝှမ်းမာ အများဆုံးပြောဆိုကတ်တေ "တိုင်းယိုင်" ({{lang|shn|တႆးယႂ်ႇ}}) သို့မဟုတ် "တိုင်းလူင်" ({{lang|shn|တႆးလူင်}}) ဟု ခေါ်ဆိုရေ ရှမ်းကြီးဘာသာစကား ဖြစ်တေ။ သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ ဒေသအလိုက် စကားပြောဆိုပုံ စိကေချေစီ ကွဲပြားမှုဟိကေလေ့ တိုင်းယိုင် (ရှမ်းကြီး) စကားစွာ တခြားသော ရှမ်းမျိုးနွယ်စုခွဲများအကြား အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်မှု အဟိဆုံးနန့် စာပီသင်ကြားရီးမာ အဓိက အသုံးပြုရေ ဘာသာစကား ဖြစ်တေ<ref name="Shan_Lang">{{cite web |url=http://sai-shan-lay.blogspot.com/2007/12/shan-language-and-font.html |title=Shan Language and Font |last=Sai |first=Shan Lay |date=December 2007 |accessdate=6 May 2026}}</ref> <ref name="Shan_Genetic_Structure">{{cite journal |last1=Sinsermsakul |first1=P. |last2=Srikaew |first2=K. |last3=Kangwanpong |first3=D. |last4=Kutanan |first4=W. |title=Genetic structure of the Shan people in Northern Thailand and its implications for the Tai-Kadai migration |journal=Scientific Reports |date=2021 |volume=11 |issue=1 |pages=21453 |doi=10.1038/s41598-021-00845-x |pmid=34716321}}</ref>။ == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း == ရှမ်းဘာသာစကား (ရှမ်း: လိၵ်ႈတႆး; Tai Yai) စွာ အရှိတောင်အာသျှမာ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကတ်တေ ဘာသာစကားတခုဖြစ်ပြီးကေ ဘာသာစကား ပညာရပ်ဆိုင်ရေ ခွဲခြားမှုအရ * '''[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားတိ |ကရာ-ဒိုင် မိသားစု]]''' (အယင်က တိုင်-ကဒိုင် ဟု ခေါ်ဆိုခရေ) ** '''[[Kam-Tai languages|ကမ်-တိုင် အုပ်စု]]''' *** '''[[Be-Tai languages|ဘီ-တိုင် အုပ်စုငယ်]]''' **** '''[[တိုင်ဘာသာစကားတိ|တိုင် (Tai) ဘာသာစကားတိ]]''' ***** '''[[Southwestern Tai languages|အနောက်တောင်ဘက် တိုင်အုပ်စု]]''' ****** '''[[Northwestern Tai languages|အနောက်မြောက်ဘက် တိုင်အုပ်စုငယ်]]''' ******* '''[[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာစကား]]''' (ရှမ်းကြီး) ရှမ်းဘာသာစကားစွာ အနောက်တောင်ဘက် တိုင်အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကတ်သော [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] (Central Thai)၊ [[လာအိုဘာသာစကား|လာအို]] (Lao) နန့် [[ဂုံရှမ်းဘာသာစကား|ဂုံ (Khun)]] ဘာသာစကားရို့နန့် နီးစပ်မှုဟိကေလေ့၊ အနောက်မြောက်ဘက် အုပ်စုငယ်ဖြစ်ရေအတွက် [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]] ဟိ တိုင်အဟုန် (Tai Ahom) နန့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ရေဟုန်]] ဟိ တိုင်လေ ရို့နန့် ပိုပြီးကေနီးစပ်ပါရေ။<ref>Edmondson, J. A., & Solnit, D. B. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics.</ref>ရှမ်းဘာသာစကားစွာ နိမ့်မြင့်သံ (၅) မျိုးမှ (၆) မျိုးအထိ ဟိရေ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်း ဘာသာစကား ဖြစ်တေ။<ref>Diller, A. V. N., Edmondson, J. A., & Luo, Y. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံမာ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ ပုံစံကို အသုံးပြုရေ။ == ရှမ်းဘာသာစကားနန့် စာပီသမိုင်းကြောင်း == ရှမ်းဘာသာစကား စွာ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းနန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဒေသများမာ မူလအခြီခံခရေ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစုမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>Edmondson, J. A. (1992). ''Hua-Miao Studies''. University of Texas at Arlington.</ref> အေဒီ (၆) ရာစုနန့် (၁၃) ရာစုကြားမာ တိုင်နွယ်ဖွားတိစွာ တောင်ဘက်ကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းလှာကတ်ရာမှ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းကို ဝင်ရောက်လှာပြီး သီးသန့်ဘာသာစကား ဝိသေသများ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။ ရှမ်းစာရီးစနစ်တိစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုတိဟိခသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအထဲ အသုံးပြုရာမာ ပညာရီးနန့် စာပီထုတ်ဝီမှုတိအတွက် စံပုံစံတခု လိုအပ်ပါလတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ၂၀ ရာစုအတွင်းမှာ စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုဖို့ ကြိုးပမ်းမှုတိ ပြုလုပ်ခရေ။<ref>Ethnologue (2024). "Shan Language". SIL International.</ref> စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လှာချိန်မာ ရှမ်းစာလုံးပုံစံတိစွာ မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြီခံခရေ။ရှမ်းစာအုပ်တိကို ရန်ကုန်နန့် မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တိမာ ရိုက်နှိပ်ခကတ်တေ။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြီခံပြီး ရှမ်းစာလုံးတိကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးတိကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံတိအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခကတ်တေ။ ဒေနိခေတ်သုံး ရှမ်းစာ(လိၵ်ႈတႆး)အဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့မာ ပြုလုပ်ရေ ရှမ်းစာပီကော်မတီမှ အတည်ပြုခရေ။ ဒေပြုပျင်ပြောင်းလဲမှုမာ အောက်ပါရို့ကို ဆောင်ရွက်ခရေ - # '''အသံနီအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကားဧ့ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ဖို့ အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ တိကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခရေ။ # '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနိန်ရေ ရီးထုံးတိကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနန့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခရေ။ စံရှမ်းအက္ခရာမာ အသံထွက်နန့် စာလုံးပုံစံတိကို ပိုပြီးကေစနစ်တကျဖြစ်စီရန် ပြင်ဆင်ထားပြီးသား ပညာရီး၊ သတင်းစာနန့် စာပီထုတ်ဝီမှုတိမာ အသုံးပြုဗျာယ်ဟိရေ။ ယကေလေ့ ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံတိကိုလည်း ဒေနိထိ ဆက်ပနာအသုံးပြုနိန်ကတ်တုန်းဖြစ်တေ။<ref>Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.</ref> === ရှမ်းဗျည်း(၁၈)လုံး [မြန်မာစာထည့်သွင်းဖော်ပြထား | ရှမ်းစာ] === {| class="wikitable" !ရှမ်းစာ !RTGS !IPA !အထက်ရှမ်းစာ |- |ၵ |''ka'' |/k/ |'''''ᥐ''''' |- |ၶ |''kha'' |/kʰ/ |'''''ᥑ''''' |- |င |''nga'' |/ŋ/ |'''''ᥒ''''' |- |ၸ |''sa'' |/t͡s/, /s/ |'''''ᥓ''''' |- |သ |''hsa'' |/sʰ/ |'''''ᥔ''''' |- |ၺ |''nya'' |/ɲ/ |'''''ᥭ''''' |- |တ |''ta'' |/t/ |'''''ᥖ''''' |- |ထ |''tha'' |/tʰ/ |'''''ᥗ''''' |- |ၼ |''na'' |/n/ |'''''ᥢ''''' |- |ပ |''pa'' |/p/ |'''''ᥙ''''' |- |ၽ |''pha'' |/pʰ/ |'''''ᥚ''''' |- |ၾ |''fa'' |/f/, /pʰ/ |'''''ᥜ''''' |- |မ |''ma'' |/m/ |'''''ᥛ''''' |- |ယ |''ya'' |/j/ |'''''ᥕ''''' |- |ရ |''ra'' |/r/ | |- |လ |''la'' |/l/ |'''''ᥘ''''' |- |ဝ |''wa'' |/w/ |'''''ᥝ''''' |- |ႁ |''ha'' |/h/ |'''''ᥞ''''' |- |ဢ |''ah'' |/ʔ/ |'''''ᥟ''''' |} == အသုံးခွဲခြားခြင်း == ရှမ်းဘာသာစကားတွင် ပြောဆိုသူနန့် နားထောင်သူ၏ လူမှုရီးအဆင့်အတန်း၊ အခြီအနီနန့် ဆက်စပ်မှုအပေါ် မူတည်ပနာ သုံးနှုန်းပုံ အဆင့်အတန်းများ ကွဲပြားမှုဟိရေ။ အဓိကကတော့ခါ ၁။ နန်းသုံးစကား ကျိုင်းတုံဟော်နန်းနန့် တခြားသော ရှမ်းစော်ဘွားများ ခေတ်မာ အသုံးပြုခသော အဆင့်မြင့် သုံးနှုန်းပုံဖြစ်တေ။ ယင်းကို '''"လိၵ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ"''' သို့မဟုတ် စော်ဘွားနန်းသုံးစကားဟု ခေါ်ဆိုပြီး ပါဠိနန့် သက္ကတနွယ်ဖွား ဝေါဟာရများစွာ ပါဝင်ရေ။<ref>Mangrai, Sao Saimong. (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ဘုရင် သို့မဟုတ် စော်ဘွားကို ရည်ညွှန်းသော နာမ်စားများ၊ လှုပ်ယှားမှုများ (နမူနာ - စားရေကို "သိမ်းဆည်းစွာ" ဟု သုံးနှုန်းခြင်း)။ ၂။ သာသနာသုံးစကား ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပီများ၊ တရားဓမ္မများ ဟောကြားရာမာ အသုံးပြုရေ အဆင့်ဖြစ်တေ။ ဒေအဆင့်မာ ပါဠိဘာသာစကားဧ့ လွှမ်းမိုးမှု ကောင်းကောင်းများပြီး စာပီစကား (Literary Language) ပုံစံနန့် ရီးသားပြောဆိုကတ်တေ။<ref>Diller, A. V. N. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ရိုသေမှုပြ ဝေါဟာရများဖြစ်ရေ "ၸဝ်ႈ" (Chao) ကို ဘုန်းတော်ကြီးတိနန့် ဘာသာရီးဆိုင်ရေ အရာဝထုတိအတွက် အမြဲတွဲဖက်သုံးစွဲရေ။ ၃။ ယိုင်ကျေးသော အသုံးအနှုန်း စိမ်းသောသူတိ၊ လူကြီးမိဘတိနန့် အထက်လူကြီးတိကို ပြောဆိုရာမာ သုံးစွဲသော အဆင့်ဖြစ်တေ။ ဝါကျအဆုံးမာ ယိုင်ကျေးမှုပြပုဒ်များဖြစ်ရေ "ၶႃႈ" (Kha - အမျိုးသား/အမျိုးသမီးသုံး) ကို ထည့်သွင်းပြောဆိုကတ်တေ။ကိုယ့်ကိုယ်ကို "ၶႃႈ" (ကျွန်တော်/အကျွန်) ဟု နှိမ့်ချသုံးနှုန်းပြီး တဖက်လူကို "ၸဝ်ႈ" သို့မဟုတ် "ပီႈ/ၼွင်ႉ" (အစ်ကို/မောင်) စသည်အနိန်နန့် သင့်လျော်ပိုင် ခေါ်ဝေါ်ရေ။ ၄။ ရိုးရိုးသုံးစကား မိသားစုအထဲ၊ သူငယ်ချင်းအချင်းချင်းနန့် ရင်းနှီးသူတိအကြား ပြောဆိုရေ အဆင့်ဖြစ်တေ။ ဒေအဆင့်မာ ယိုင်ကျေးမှုပြ ပုဒ်တိကို ချန်လှပ်ထားလိ့ဟိပြီးး ဒေသန္တရ လီယူလီသိမ်းတိ ပိုပြီးကေပါဝင်လှာရေ။<ref>Edmondson, J. A. (1992). ''Hua-Miao Studies''. University of Texas at Arlington.</ref> == အသံဗေဒ == ရှမ်းဘာသာစကားစွာ အသံထွက်ဗေဒအရ ကြွယ်ဝသော ဘာသာစကားတခုဖြစ်ပြီးကေ အသံနိမ့်အမြင့် ပေါ် မူတည်ပနာ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသော ဘာသာစကား (Tonal Language) ဖြစ်တေ။ === ဗျည်းသံတိ === ရှမ်းဘာသာစကားတွင် အခြီခံဗျည်းသံ (၁၈) သံမှ (၂၀) လှောက်ဟိရေ။ မြန်မာစကားနန့် မတူသောအချက်မာ ရှမ်းစကားမာ"ဖ" (f) သံ နန့် "ဟ" (h) သံရို့စွာ သီးသန့်အရေးပါသော နီရာတွင် ဟိနီခြင်းဖြစ်တေ။<ref>Edmondson, J. A., & Solnit, D. B. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics.</ref> {| class="wikitable" ! !! နှုတ်ခမ်းသံ !! သွားသံ !! အာခေါင်သံ !! လိုင်ခြောင်းသံ |- ! ပိတ်သံ (Plosives) | p, pʰ || t, tʰ || c, cʰ || k, kʰ, ʔ |- ! နှာသံ (Nasals) | m || n || ɲ || ŋ |- ! ပွတ်တိုက်သံ (Fricatives) | f || s || || h |- ! လျှာဖီးသံ (Lateral) | || l || || |} === သရသံတိ === ရှမ်းဘာသာစကားတွင် သရသံ (၉) မျိုးဟိပြီး အတိုအရှည် ခွဲခြားမှုဟိရေ။<ref>Diller, A. V. N. (2008). ''The Tai-Kadai Languages''. Routledge.</ref> ==== အခြီခံသရတိ(Monophthongs) ==== {| class="wikitable" ! ရှမ်းအက္ခရာ !! အသံထွက် (IPA) !! နာမည် |- | ၵိ || /i/ || သရအိ (ဣ) |- | ၵေ || /e/ || သရအေ |- | ၵႄ || /ɛ/ || သရအဲ |- | ၵႃ || /a/ || သရအာ |- | ၵေႃ || /ɔ/ || သရအော |- | ၵူဝ် || /o/ || သရအို |- | ၵု || /u/ || သရအု (ဥ) |- | ၵို || /ɯ/ || သရအွီ (အသံပိတ်သရ) |- | ၵၾ || /ɑ/ || သရအ (Open-back) |} ==== နှစ်ထပ်သရများ (Diphthongs) ==== နှစ်ထပ်သရတိကို အခြီခံသရတိနန့် ဝါကျအဆုံးသတ်ဗျည်းများ (ယ၊ ဝ) ပေါင်းစပ်လို့ ဖန်တီးရေ- * '''ၵိဝ်''' /iu/ (အိ+ဝု) * '''ၵေဝ်''' /eu/ (အေ+ဝု) * '''ၵႅဝ်''' /ɛu/ (အဲ+ဝု) * '''ၵဝ်''' /au/ (အ+ဝု) * '''ၵၢဝ်''' /au/ (အာ+ဝု) * '''ၵွႆ''' /oi/ (အော+ယိ) * '''ၵုၺ်''' /ui/ (အု+ယိ) * '''ၵိုၺ်''' /ɯi/ (အွီ+ယိ) ရှမ်းစာပီမာ သရသံတခုတည်း ရီးသားလိမဟိပဲ ဗျည်းနန့် တွဲဖက်မှရာ အသံထွက်ပါရေ။ အထူးအားဖြင့် '''"ၵို" (/ɯ/)''' သံစွာ မြန်မာစကားတွင် မဟိဘဲ ထိုင်းဘာသာစကားဟိ "သရအွတ်" (Sara Ue) အသံနန့် ဆင်တူရေ အာခေါင်ပိတ်သံ ဖြစ်တေ။ === အသံနိမ့်အမြင့် (Tones) === ရှမ်းဘာသာစကား (ရှမ်းကြီး) မာ အခြီခံအားဖြင့် အသံနိမ့်အမြင့် (၅) မျိုး ဟိကေလေ့ တချို့ဒေသန္တရစကားတိမာ (၆) မျိုးအထိ ဟိတတ်ရေ။<ref>Pittayaporn, Pittayawat. (2009). ''The Phonology of Proto-Tai''. Cornell University.</ref> # '''အသံတက်:''' low-rising pitch (နမူနာ - "မႃ" မြင်း) # '''အသံနိမ့်:''' low-level pitch (နမူနာ - "မႃႇ" ပက်ခုံး) # '''အသံနိမ့်တောက်:''' mid-falling pitch (နမူနာ - "မႃႉ" လာရေ) # '''အသံမြင့်:''' high-level pitch (နမူနာ - "မႃး" အနာ) # '''အသံလတ်:''' mid-level pitch (နမူနာ - "မႃဝ" အမဲလိုက်ရေ) === ဝါကျအဆုံးသတ်ဗျည်းတိ=== ရှမ်းစကားတွင် ဝါကျ သို့မဟုတ် စကားလုံးအဆုံးသတ်မာ သုံးနှိုင်ရေ ဗျည်းသံတိမာ -p, -t, -k, -m, -n, -ŋ, -w, -j ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[Category:ရှမ်းဘာသာစကား]] [[Category:ဘာသာစကား]] df8lfezzjlkzp7s9tml0kdjkdyszgwl 0 4935 19379 2026-07-03T00:44:50Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=ဟို <br/>Shö |states= မြန်မာနိုင်ငံ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ |ethnicity=[[ဒိုင်လူမျိုး|ဒိုင်ချင်း]] |speakers=၅၀,၀၀၀ |date=၁၉၈၃–၂၀၁၁ |ref=e18 |speakers2=plus an unknown number of Shendu |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=(တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာ..." 19379 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ဟို <br/>Shö |states= မြန်မာနိုင်ငံ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ |ethnicity=[[ဒိုင်လူမျိုး|ဒိုင်ချင်း]] |speakers=၅၀,၀၀၀ |date=၁၉၈၃–၂၀၁၁ |ref=e18 |speakers2=plus an unknown number of Shendu |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီးဘာသာစကားတိ|ကူကီး]] |fam4= တောင်ပိုင်း |fam5= |lc1=cnb|ld1=ချင်းပုံချင်း |lc2=csh|ld2=အဟိုချင်း |lc3=cbl|ld3=ဘွာလ်ခွာချင်း |lc4=shl|ld4=Shendu |glotto=bual1235 |glottoname=ဘွာလ်ခွာချင်း |glotto2=chin1478 |glottoname2=ချင်းပုံချင်း |glotto3=asho1236 |glottoname3=အဟိုချင်း |glotto4=shen1247 |glottoname4=Shendu }} '''ဟိုဘာသာစကား''' ({{lang-en|Shö language}}) စွာ မြန်မာနိုင်ငံနန့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံရို့မာ ပြောဆိုကတ်တေ [[ကူကီးဘာသာစကား|ကူကီး]] ဒေသိယစကား ဖြစ်တေ။ ဟိုဘာသာစကားတွင် ထင်ရှားရေ ဒေသိယစကား လေးမျိုးဟိနှိုင်ရား ယင်းရို့မာ အဟို၊ ဘွာလ်ခွာ၊ ချင်းပုံ (ဥုပ်ပူး) နန့် Shendu ရို့ ဖြစ်တေ။ '''Mayin''' and '''Longpaw''' are not mutually intelligible, but have been subsumed under the ISO code for Chinbon because Mayin-Longpaw speakers generally understand Chinbon.<ref>{{Cite web |title=2014-063 {{!}} ISO 639-3<!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေဂေါင်းစိုင် --> |url=http://www-01.sil.org/iso639-3/chg_detail.asp?id=2014-063&lang=cmw |accessdate=2 April 2018 |archivedate=12 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150512062916/http://www-01.sil.org/iso639-3/chg_detail.asp?id=2014-063&lang=cmw }}</ref> '''Minkya''' is similarly included because most Minkya speakers understand Mayin.<ref>{{Cite web |title=2014-062 {{!}} ISO 639-3<!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေဂေါင်းစိုင် --> |url=http://www-01.sil.org/iso639-3/chg_detail.asp?id=2014-062&lang=cmy |accessdate=2 April 2018 |archivedate=12 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150512062915/http://www-01.sil.org/iso639-3/chg_detail.asp?id=2014-062&lang=cmy }}</ref> ==ပျံ့နှံ့ပြောဆိုမှုတိ== '''ချင်းပုံဘာသာစကား''' ကို မြန်မာနိုင်ငံဟိ အောက်ပါမြို့နယ်များမာ ပြောဆိုကတ်တေ *[[ချင်းပြည်နယ်]]: [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]] နန့် [[ပလက်ဝမြို့နယ်]] *[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]: [[ဆောမြို့နယ်]] နန့် [[စေတုတ္တရာမြို့နယ်]] *[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]: [[မင်းပြားမြို့နယ်]] '''အဟိုချင်းဘာသာစကား''' ကို ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးနန့် ရခိုင်ပြည်နယ်ရို့မာ ပြောဆိုကတ်တေ VanBik (2009:38)<ref name="VanBik">VanBik, Kenneth. 2009. ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''. STEDT Monograph 8. {{ISBN|0-944613-47-0}}.</ref> မာ အောက်ပါ အဟိုစကားတိကို စာရင်းပြုစုထားရေ။ *Settu (စစ်တွေ မှ သံတွဲအကြား၊ အထူးအနိန်နန့် စစ်တွေမှ အမ်း အကြားမာ ပြောဆိုကတ်တေ) *[[လိုင်းတူဘာသာစကား|လိုင်းတူ]] (စေတုတ္တရာမြို့နယ်မာ ပြောဆိုကတ်တေ) *Awttu (မိုဃ်းကျောက်မြို့နယ်မာ ပြောဆိုကတ်တေ) *Kowntu (ငဖဲ၊ မင်းလှနန့် မင်းဘူးမြို့နယ်ရို့မာ ပြောဆိုကတ်တေ) *Kaitu (ပဲခူး၊ မန္တလေးနန့် မကွေး အစဟိစွာရို့မာ ပြောဆိုကတ်တေ) *Lauku (ကျောက်ဖြူ၊ အမ်း ရို့မာ ပြောဆိုကတ်တေ) '''ဘွာလ်ခွာဘာသာစကား''' ကို ချင်းပြည်နယ်၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဖလမ်းမြို့]] မြောက်ပိုင်းဟိ ဘွာလ်ခွာ၊ ဖိုင်ဇောက် နန့် Khuang ရွာတိမာ ပြောဆိုကတ်တေ '''Shendu''' ကို [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]မာ ပြောဆိုကတ်တေ ==ဝါစဿရဗေဒ== အဟိုစကားတွင် ဗျည်းသံ ၂၈ ခုနန့် သရ ၇ ခု ဟိရေ။ {| class="wikitable IPA" |+ ဗျည်းသံတိ |- ! !! Bilabial !! Labio-dental !! Inter-dental !! Alveolar !! Post-Alveolar !! Velar !! Glottal |- | V1 stops || p pʰ || || || t tʰ || || k kʰ || ʔ |- | Ingressives || ɓ || || || ɗ || || || |- | V1 Fricatives || || || || || ʃ || x || h |- | Vd Fricatives || || v || || || ʒ ||ɣ || |- | V1 Affricates || || || tθ || || || kx || |- | Vd Affricates || || || || d ʒ|| || k ɣ || |- | Nasals|| m m̥ || || || n (n̥) || || ŋ ŋ̊ || |- | Lateral || || || ||l ɬ || || || |- | Clusters || pl pʰl || || || || || || |} {| class="wikitable IPA" |+ သရများ |- ! !! ရှေ့!! အလယ် !! နောက် |- ! Close | i, iː || ɨ, ɨː || u, uː |- ! Mid |e, eː ||ə, əː || ɔ, ɔː |- ! Open | || a, aː || |} Diphthongs: {{IPA|əi, ai, ui, ɔi}} ==ဗန္ဓနဗေဒ== တခြားရေကူကီးဘာသာစကားတိပိုင်ပင် အဟိုကြိယာများမာ ကွဲပြားရေပုဒ်ရင်း နှစ်ခု ဟိရေ။ This stem alternation is a Proto-Kukish feature, which has been retained to different degrees in different Kukish languages.<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ic.payap.ac.th/graduate/linguistics/theses/Kee_Shein_Mang_Thesis.pdf |accessdate=2 April 2018 |archivedate=26 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120526135346/http://ic.payap.ac.th/graduate/linguistics/theses/Kee_Shein_Mang_Thesis.pdf }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ရခိုင်ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} 41hle08cqeu2qcuaykv6ln8fsjy8omd 0 4936 19380 2026-07-03T00:53:36Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=လထာ |nativename= |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |region= [[သျှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း |ethnicity=[[ကယန်းလူမျိုး|ကယန်း]] |speakers=၁၃,၅၀၀ |date=၂၀၁၀ |ref=<ref>{{e18|kxk|Zayein}}</ref> |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=(တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တ..." 19380 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=လထာ |nativename= |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |region= [[သျှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း |ethnicity=[[ကယန်းလူမျိုး|ကယန်း]] |speakers=၁၃,၅၀၀ |date=၂၀၁၀ |ref=<ref>{{e18|kxk|Zayein}}</ref> |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကရင်ဘာသာစကားတိ]] |fam4=Sgaw–Bghai |fam5=Bghai |script= [[မြန်မာစာ အရီးအသား]] |lc2=kvt|ld2=Lahta |lc1=kxk|ld1=Zayein |glotto=zaye1235 |glottorefname=Zayein Karen }} '''လထာဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''ဇေယိမ်းဘာသာစကား'''<ref>Hammarström (2015) Ethnologue 16/17/18th editions: a comprehensive review: online appendices</ref> စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေ [[ကရင်ဘာသာစကား]] တခု ဖြစ်တေ။ ==ပျံ့နှံ့မှု== '''လထာဘာသာစကား''' ကို အောက်ပါဒေသများမာ ပြောဆိုကတ်တေ။ *[[သျှမ်းပြည်နယ်]]: [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]<ref>Shintani Tadahiko. 2014. ''The Zayein language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 102. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> နန့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်]] *[[နီပြည်တော်ပြည်ထောင်စုနယ်မြီ]]: [[ပျဉ်းမနားမြို့နယ်]] '''ဇေယိမ်းဘာသာစကား''' ကို သျှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းဟိ မိုးဗြဲမြို့နန့် [[ဖယ်ခုံမြို့]]များမာ ပြောဆိုကတ်ရေ။ ဇေယိမ်းစွာ လထာဘာသာစကားဧ့ ဒေသိယစကား ဖြစ်တေ။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} *Ywar, Naw Hsa Eh. 2013. ''[http://inter.payap.ac.th/wp-content/uploads/linguistics_students/Hsa_Eh_Ywar_Thesis.pdf A Grammar of Kayan Lahta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612164218/https://inter.payap.ac.th/wp-content/uploads/linguistics_students/Hsa_Eh_Ywar_Thesis.pdf |date=12 June 2018 }}''. Master’s thesis, Payap University. *Shintani Tadahiko. 2014. ''The Zayein language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 102. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA). {{ကရင်ဘာသာစကားတိ}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[Category:ဘာသာစကား]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားတိ| ]] {{SinoTibetan-lang-stub}} 3qeaorpmz5mvwmxqy16bf60xi747nes 0 4937 19381 2026-07-03T01:00:47Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name= လိုင်းတူ |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity= |speakers=၁၅,၀၀၀ |date=၂၀၀၇(latest update) |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားတိ|ကူကီး-ချင်း]] |fam4=..." 19381 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name= လိုင်းတူ |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity= |speakers=၁၅,၀၀၀ |date=၂၀၀၇(latest update) |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားတိ|ကူကီး-ချင်း]] |fam4=[[တောင်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားတိ|အရှိတောင်ပိုင်း]] |iso3=clj |glotto=none }} '''လိုင်းတူဘာသာစကား''' (လိုင်းတူချင်း) စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ ပြောဆိုအသုံးပြုရေ [[ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားတိ|ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကား]]တခု ဖြစ်တေ။ လိုင်းတူဘာသာစကားစွာ [[ဆုမ်းတူဘာသာစကား]]နန့် တစိတ်တပိုင်း နားလည်နှိုင်ရေ။ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်တွေခရိုင်]]ဟိ [[မင်းပြားမြို့နယ်|မင်းပြား]] နန့် [[မြေပုံမြို့နယ်]]ရို့မာ လိုင်းတူဘာသာစကားကို ပြောဆိုကတ်ရေ။ ==ဒေသိယစကားတိ== ''Ethnologue'' မာ အောက်ပါရို့ကို လိုင်းတူဘာသာစကားဧ့ ဒေသိယစကားတိအဖြစ် ဖော်ပြထားရေ။ ဒေသိယစကားတိစွာ ချောင်းများအလိုက် ကွဲပြားကတ်စွာကို updated ပြုလုပ်ပီးပါရေ။ *ပန်းမြောင်းကြီးချောင်း (Lai) *ဖုံသာချောင်း (Daitu/Letu) *ကမ်းနီချောင်း(Laitu) *ယောချောင်း(Laitu) ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ရခိုင် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} ilaoiv5x8aocp0mothh4ictaccubs2e 0 4938 19382 2026-07-03T01:09:11Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=လီဆူ |nativename= {{lang|lis|ꓡꓲ-ꓢꓴ}} |states=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] |speakers=ca. 940,000 |date=2000–2007 |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=(တိဗက်-ဗမာ..." 19382 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=လီဆူ |nativename= {{lang|lis|ꓡꓲ-ꓢꓴ}} |states=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] |speakers=ca. 940,000 |date=2000–2007 |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ပိုင်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|ပိုင်-ဗမာနွယ်]] |fam4=[[ပိုင်နွယ် ဘာသာစကားတိ|ပိုင်နွယ်]] |fam5=[[Lisoish languages|Lisoish]] |fam6=လီဆူ–ပိုင် |nation=[[Weixi Lisu Autonomous County]], [[Nujiang Lisu Autonomous Prefecture]] ([[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|PRC]]) |script=[[ဖရီငတ် အက္ခရာ]] |iso3=lis |glotto=lisu1250 |glottorefname=Lisu |notice=IPA }} '''လီဆူဘာသာစကား''' (လီဆူ: {{lang|lis|ꓡꓲ-ꓢꓴ}} သို့မဟုတ် {{lang|lis|ꓡꓲꓢꓴ}}; {{zh|c=傈僳语|p=lìsùyǔ}}; {{lang-en|Lisu language}}) စွာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားတခုဖြစ်ပြီးကေ ယူနန်ပြည်နယ်( တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ နန့် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံဧ့ နီရာစိကေရို့မာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ခွဲခြာထားသော လီဆူစကားတိ == လီဆူလူမျိုးတိစွာ စာပီမပေါ်ပေါက်မီ ရှီးပဝေသဏီကပင် ဘာသာစကားဟိခကြောင်း သိရရေ။ မျိုးနွယ်စု နာမည်အမျိုးမျိုး ဟိကေလေ့ စကားပြောဆိုဆက်ဆံရာမာ တဦးနန့် တဦး နားမလည်နိုင် လောက်ယောင် ကွဲပြားခြားနားကတ်တေ။ လီဆူဘာသာစကားတိမာ သုံးမျိုးခွဲခြာထားပြီး မူရင်းလီဆူစကား၊ လီဆူနောစကားနန့် လီဆူလီမေစကားရို့ ဖြစ်ကြောင်းသိရရေ။ လီဆူမျိုးနွယ်ဝင် မိသားစုတိစွာ မူရင်းလီဆူဘာသာစကားကိုရာ ပြောကတ်ကြောင်း သိရရေ။ လီဆူနောစကားနန့် လီဆူလီမေစကားပြောတိထက် လီဆူလီမေစကားတိကို အဓိကထား သုံးစွဲခကတ်ကြောင်း သိရရေ။ <ref>http://www.skykaren.com/2010/09/blog-post_2150.html{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == ဒေသန္တစကားအရ ခွဲခြားပုံတိ == ဒေသန္တစကားရပ် (၁၀) မျိုးခန့် ဟိကေလေ့ နီရာဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုတိ ဟိကတ်ကြောင်း သိရရေ။ တောတောင်ထူထပ်ခြင်း၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး ခက်ခဲခြင်း၊ ကူးလူးဆက်ဆံမှု နည်းပါးရေအတွက်နန့် ဖြစ်တေ။<ref>http://wapedia.mobi/my/%E1%80%9C%E1%80%AE%E1%80%86%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == လီဆူစာပီ== [[လီဆူလူမျိုး]]ရို့မာ ကိုယ်ပိုင်စာပီ မပေါ်ထွန်းသိခင် ရှေးအစိုင်အလာ ကာလက အပင်သစ်ကိုင်းတိနန့် သစ်ခေါက်များထက်မာ သင်္ကေတ (Symbols) များ ဓားဖြင့် ထွင်းထုမှတ်သားလို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ကြိုးထုံးများချိုင်နှောင်လို့ပင်ဖြစ်ဖြစ် အချင်းချင်း ဆက်သွယ်အသုံးပြုခကတ်တေ။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Dictionary of the Lisu Language |year=၁၉၉၄ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |pages=xi–xiii |language=en}}</ref> ကိုယ်ပိုင်မှတ်တမ်းတင်နှိုင်ရေ စာပီစနစ် မဟိခခြင်းကြောင့် ရှီးခေတ်သမိုင်းကြောင်းနန့် ရိုးရာပုံပြင်တိကို နှုတ်မှုရီးရာနန့်ရာ တဆင့်စကား လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခကတ်ရရေ။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းမာ လီဆူလူမျိုးတိအတွက် ရောမအက္ခရာကို အခြီခံထားရေ ကိုယ်ပိုင်စာပီစနစ် တရပ် ပေါ်ထွန်းပါလတ်တေ။ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်မာ သာသနာပြုခရေ အိန်းဂလိချ်လူမျိုး ဆရာကြီး ဂျေ အို ဖရေဇာ (J. O. Fraser) နန့် [[ကရင်လူမျိုး]] သာသနာပြု ဆရာကြီး ဦးဘသော် (တချို့မှတ်တမ်းများမာ ဆရာကြီး ငွားတာ လို့လေ့ခေါ်မာ) ရို့စွာ ကနဦးအခြီခံကို စတင်ခကတ်တေ။<ref name="fraser1922">{{cite book |last=Fraser |first=James O. |title=Handbook of the Lisu (Yawyin) Language |year=၁၉၂၂ |publisher=Government Printing |location=Rangoon |language=en}}</ref> ယင့်ချင့် ရောမအက္ခရာအခြီခံ လီဆူစာပီ (Fraser Script) ကို စနစ်တကျ တီထွင်အောင်မြင်ဖို့အတွက် လီဆူတိုင်းရင်းသား ဂေါင်းဆောင်တိနန့် ပညာဟိတိဖြစ်ကတ်တေ ဦးဇင်ဘာ၊ ဦးဂူအာဆီး၊ ဦးဇော်ကနားလူး၊ ဦးခေါ်ဘူး ရို့က ဘာသာစကားဆိုင်ရေ သဒ္ဒါနန့် အသံထွက်တိ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆီးရာမာ ပါဝင်ကူညီ ဆောင်ရွက်ခကတ်တေ။<ref>{{cite book |last=အမတ်ကြီး |first=ဦးလေးရွှီ |title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် လီဆူတိုင်းရင်းသားရို့ဧ့ ရိုးရာယိုင်ကျေးမှုနန့် သမိုင်းကြောင်း |year=၁၉၉၇ |publisher=လီဆူစာပီနန့် ယိုင်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ |location=ရန်ကုန် |pages=၄၅–၄၈}}</ref> ဒေစာပီစနစ်ကို ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများမာ သမ္မာကျမ်းစာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုခပြီးကေပိုင်း၊ ဂုချိန်ခါ တိုင်းရင်းသား [[ပညာရီး]]၊ လူမှုရီးနန့် ယိုင်ကျေးမှုကဏ္ဍ အသီးသီးမာ ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဗျာယ်ဟိရေ။ လီဆူအက္ခရာစနစ်မာ ရောမအက္ခရာအကြီးတိကို ပုံမှန်အတိုင်းပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ပြောင်းပြန်လှန်ပနာပင်ဖြစ်ဖြစ် အသုံးပြုထားပြီးသား ဗျည်းအလုံးပေါင်း ၄၀ နန့် အသံကွဲပြားမှုကို ပြရေ သင်္ကေတ (Tone marks) များ ပါဝင်ရေ။<ref>{{cite web |url=https://www.unicode.org/charts/PDF/UA4D0.pdf |title=Lisu (Unicode Block) |website=Unicode Consortium |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> လီဆူဘာသာစကားဧ့ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံ တည်ဆောက်ပုံစွာ [[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]ဧ့ အသုံးအနှုန်း၊ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ (Subject-Object-Verb) ရို့နန့် တချို့နီရာများမာ များစွာတူညီမှုဟိရေ။ === ကွန်ပျူတာစနစ်နန့် ယူနီကုတ်ပေါ်ထွန်းလှာပုံ === ခေတ်သစ်နည်းပညာနယ်ပယ်မာ လီဆူစာပီကို ကွန်ပျူတာစနစ်အထဲ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်ဖို့ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မာ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ မဟာသိပ္ပံ (ရူပဗေဒ) ကျောင်းသားနန့် ကွန်ပျူတာပညာသျှင် က ပထမဆုံးသော လီဆူစာလုံးသုံး ကွန်ပျူတာဖောင့် (Lisu Font) နန့် လက်ကွက်စနစ် (Keyboard Layout) ကို စတင်တီထွင်ဖန်တီးပီးခရေ။<ref name="lisutech">{{cite conference |last=Saw |first=Ka Nay Lay |title=Development of Non-Roman Scripts for Ethnic Minorities in Myanmar |book-title=Proceedings of the SEALS Conference |year=၁၉၉၉ |language=en}}</ref> နည်းပညာတိုးတက်လာစွာနန့်တတူ ကွန်ပျူတာနန့် စမတ်ဖုန်းများမာ စံနှုန်းတခုတည်းအဖြစ် အသုံးပြုနှိုင်ဖို့အတွက် စောကနဲလေးစွာ နိုင်ငံတကာ [[ယူနီကုတ်]]အဖွဲ့အစည်း (Unicode Consortium) နန့် ပူးပေါင်းကာ လီဆူစာပီကို ယူနီကုတ်စံနှုန်းအထဲ ထည့်သွင်းနိုင်ဖို့ ကူညီဆောင်ရွက်ခရေ။<ref name="lisutech"/> ရလဒ်အနိန်နန့် ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ထွက်ဟိခရေ Unicode 5.2 စံနှုန်းမာ လီဆူအက္ခရာတိကို `U+A4D0` မှ `U+A4FF` Block အထဲ ကမ္ဘာ့စံနှုန်းအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပီးခပြီးကေ ဖြစ်သဖြင့် ဂုချိန်ခါ ဒီဂျစ်တေစနစ်မာ လီဆူစာပီကို လွတ်လပ်စွာ ရိုက်နှိပ်အသုံးပြုနှိုင်ရာ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode5.2.0/ |title=Unicode 5.2.0 Version Notices |website=Unicode Consortium |year=၂၀၀၉ |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[Category: ဘာသာစကား]] 8vbhtpo6oolvapamzsue77yc5okpia1 0 4939 19383 2026-07-03T01:12:30Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=လောက်သူ |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity= |speakers=၁၅,၀၀၀ |date=၂၀၀၅ |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီးဘာသာစကားတိ|ကူကီး]] |fam4=Maraic |iso3=clt |glotto=laut1236 |glottorefname=Lautu..." 19383 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=လောက်သူ |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity= |speakers=၁၅,၀၀၀ |date=၂၀၀၅ |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[ကူကီးဘာသာစကားတိ|ကူကီး]] |fam4=Maraic |iso3=clt |glotto=laut1236 |glottorefname=Lautu }} '''လောက်သူဘာသာစကား''' (လောက်သူချင်း) စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]ဟိ [[မတူပီမြို့နယ်]]၊ဟားခါးမြို့နယ်နန့် [[ထန်တလန်မြို့နယ်]]များဟိ ကျေးရွာ ၁၈ ရွာမာ ပြောဆိုကတ်ရေ [[ကူကီးဘာသာစကား]] တမျိုး ဖြစ်တေ။ လောက်သူကျေးရွာတိမာ [[နှာဟရိန်]]၊ ခွာဟရန်၊ ထန်ဩ၊ ဖန်ထင်၊ ဆူရ်ငင်း၊ တီးဆဲင်း၊ ဆင်တုန်၊ ဟရင်းပီ၊ ဆာတဲ၊ လီကန်း၊ လောင်တလန်၊ ရွာမန်း, စပေါ၊ ပင်တီးယား၊လေပီးနန့် လာအိုရွာ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ==ပျံ့နှံ့မှု== VanBik (2009:55)<ref name="VanBik">VanBik, Kenneth. 2009. ''Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages''. STEDT Monograph 8. {{ISBN|0-944613-47-0}}.</ref> မာ အောက်ပါ လောက်သူရွာတိကို စာရင်းပြုစုထားရေ။ ဖာသေး, ဖန်ထင်၊ နှာဟရိန်၊ ဟရင်းပီ၊ ခွာဟရန်၊ လီကန်း၊ လေပီး၊ ဆာတဲ၊ ဆင်တုန်၊ ဆူရ်ငင်း၊ ထန်ဩ၊ တီးဆဲင်းနန့် ရွာမန်း ရို့ ဖြစ်တေ။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} 1gc7jr3yf1sv6gfvxl3wlfy4imum399 0 4940 19384 2026-07-03T01:15:22Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name= လောင်ဖူးရီ |altname= လောင်ဖူးရီနာဂ |nativename=လောင်ဖူးရီ၊ အမီးမီ၊ |states= မြန်မာနိုင်ငံ |region= |ethnicity=လောင်ဖူးရီ |speakers= ၆၅၀၀ |date=၂၀၂၀ |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=(တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက..." 19384 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name= လောင်ဖူးရီ |altname= လောင်ဖူးရီနာဂ |nativename=လောင်ဖူးရီ၊ အမီးမီ၊ |states= မြန်မာနိုင်ငံ |region= |ethnicity=လောင်ဖူးရီ |speakers= ၆၅၀၀ |date=၂၀၂၀ |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=(အမျိုးအစား မခွဲထားရေ [[နာဂဘာသာစကား]]) |iso3=lpn |glotto=long1375 |glottorefname=Long Phuri Naga }} '''လောင်ဖူးရီဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''လောင်ဖူးရီနာဂ''' ('''Long Phuri''' သို့မဟုတ် '''Long Phuri Naga''', Amimi Naga, Longpfuri, Longpfuru, Mimi) စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ ပြောဆိုအသုံးပြုရေ အမျိုးအစားအုပ်စု မခွဲထားရေ နာဂဘာသာစကားတခု ဖြစ်တေ။ လောင်ဖူးရီနာဂဘာသာစကား၊ [[မကူရီနာဂဘာသာစကား|မကူရီနာဂ]] နန့် [[ပါရာနာဂဘာသာစကား|ပါရာနာဂ]] ဘာသာစကားရို့စွာ အချင်းချင်း နီးစပ်မှုဟိရေ။ လောင်ဖူးရီဘာသာစကားကို အိန္တိယနိုင်ငံ၊ နာဂလန်းပြည်နယ်၊ ကီးဖရီခရိုင်၊ ဘောင်းရိုမြို့နယ်ဟိ ကျေးရွာတိ ၊ ဒီမာပူ၊ ကော်ဟီးမား နန့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ခန္တီးခရိုင်|ခန္တီးခရိုင်]]၊ [[လေရှီးမြို့နယ်]]ဟိ ကျေးရွာတိမာ ပြောဆို အသုံးပြုကတ်တေ။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[Category:ကူကီး-ချင်း-နာဂ ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} g5qzmuzgtsvms4gi3zzizxk9de9unnz 0 4941 19385 2026-07-03T01:19:42Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language|name=လော်ဝေါ်|nativename=လော်ဝေါ်|states=[[မြန်မာ]], [[တရုတ်]]|speakers={{sigfig|103,500|2}}|date=၁၉၉၇|ref=e18|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=([[Tibeto-Burman languages|တိဘက် - မြန်မာနွယ်]])|fam3=[[Lolo–Burmese languages|ပိုင် - မြန်မာနွယ်]]|fam4=[[Burmish languages|မြန်မာနွယ်]]|fam5=မရူအနွယ်|iso..." 19385 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=လော်ဝေါ်|nativename=လော်ဝေါ်|states=[[မြန်မာ]], [[တရုတ်]]|speakers={{sigfig|103,500|2}}|date=၁၉၉၇|ref=e18|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=([[Tibeto-Burman languages|တိဘက် - မြန်မာနွယ်]])|fam3=[[Lolo–Burmese languages|ပိုင် - မြန်မာနွယ်]]|fam4=[[Burmish languages|မြန်မာနွယ်]]|fam5=မရူအနွယ်|iso3=mhx|glotto=maru1249|glottorefname=Maru}}'''လော်ဝေါ်''' ဘာသာစကားကို '''မရူ နန့် လင်စု''' သိဟိကြ ကာ ( {{Lang-zh|浪速}} ၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] : လင်စု၊ မရူ ) ထိုဘာသာစကားစွာ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတိ|ဗမာနွယ်ဘာသာစကား]]ဖြစ်ပြီးကေ တရုတ်ပြည်မာ ပြောဆိုသူ ထောင်ဂဏန်းဟိရေ။ == ပျံ့နှံ့နီထိုင်ခြင်း == ၂၀၀၅ခုနှစ် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တရုတ်ပြည်မာ လင်စုစကားပြောဆိုသူ ၅,၆၀၀ဦး ဟိရေဟု သိဟိရရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှိပိုင်းအစွန်အဖျားမာ လူဦးရွီထောင်ဂဏန်းခန့် ဖြန့်ကျက်နီထိုင်ကတ်ရေ။ အောက်ပါမြို့များမာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ * လူရှီမြို့တော် : ယင်းဖန်မြို့နယ် 营盘乡 * လျင်ဟောခရိုင် : မေညင်မြို့နယ် 养乡 * လောင်ချွန်ခရိုင် : ပင်ဝိုင်မြို့နယ်နန့် ကျင်ကန်မြို့နယ် 景 坎乡 လင်စုလူမျိုးတိစွာသူရို့ကိုယ်သူရို့ လော်ဝေါ်- ''{{IPA|lɔ̃˧˩ vɔ˧˩}}'' ဟု ခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ <ref>Dai Qingxia [戴庆厦] (2010). ''The Chashan people of Pianma and their language'' [片马茶山人及其语言]. Beijing: The Commercial Press [商务印书馆].</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား]] s0rw98ktvpsse93fhsdvskcvssnwfco 19386 19385 2026-07-03T01:20:17Z Retkhaberi 224 19386 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=လော်ဝေါ်|nativename=လော်ဝေါ်|states=[[မြန်မာ]], [[တရုတ်]]|speakers={{sigfig|103,500|2}}|date=၁၉၉၇|ref=e18|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=([[Tibeto-Burman languages|တိဘက် - မြန်မာနွယ်]])|fam3=[[Lolo–Burmese languages|ပိုင် - မြန်မာနွယ်]]|fam4=[[Burmish languages|မြန်မာနွယ်]]|fam5=မရူအနွယ်|iso3=mhx|glotto=maru1249|glottorefname=Maru}}'''လော်ဝေါ်''' ဘာသာစကားကို '''မရူ နန့် လင်စု''' သိဟိကတ်ပနာ ( {{Lang-zh|浪速}} ၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] : လင်စု၊ မရူ ) ထိုဘာသာစကားစွာ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတိ|ဗမာနွယ်ဘာသာစကား]]ဖြစ်ပြီးကေ တရုတ်ပြည်မာ ပြောဆိုသူ ထောင်ဂဏန်းဟိရေ။ == ပျံ့နှံ့နီထိုင်ခြင်း == ၂၀၀၅ခုနှစ် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တရုတ်ပြည်မာ လင်စုစကားပြောဆိုသူ ၅,၆၀၀ဦး ဟိရေဟု သိဟိရရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှိပိုင်းအစွန်အဖျားမာ လူဦးရွီထောင်ဂဏန်းခန့် ဖြန့်ကျက်နီထိုင်ကတ်ရေ။ အောက်ပါမြို့များမာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ * လူရှီမြို့တော် : ယင်းဖန်မြို့နယ် 营盘乡 * လျင်ဟောခရိုင် : မေညင်မြို့နယ် 养乡 * လောင်ချွန်ခရိုင် : ပင်ဝိုင်မြို့နယ်နန့် ကျင်ကန်မြို့နယ် 景 坎乡 လင်စုလူမျိုးတိစွာသူရို့ကိုယ်သူရို့ လော်ဝေါ်- ''{{IPA|lɔ̃˧˩ vɔ˧˩}}'' ဟု ခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ <ref>Dai Qingxia [戴庆厦] (2010). ''The Chashan people of Pianma and their language'' [片马茶山人及其语言]. Beijing: The Commercial Press [商务印书馆].</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား]] rk3pnh1ga3fmbnvw6bpb9l4oa22aau7 0 4942 19387 2026-07-03T01:24:55Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language | name = ဝဘာသာစကား<br>(Wa language) | nativename = 促進 / Vāx | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[သျှမ်းပြည်နယ်]] - [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]]) | ethnicity = [[ဝလူမျိုး]] | speakers = ၁.၂..." 19387 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဝဘာသာစကား<br>(Wa language) | nativename = 促進 / Vāx | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[သျှမ်းပြည်နယ်]] - [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]]) | ethnicity = [[ဝလူမျိုး]] | speakers = ၁.၂ သန်း ခန့် (၂၀၀၀-၂၀၀၈ ခုနှစ် စာရင်းတိအရ) | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[ဩစထြိုအေးရှားတ ဘာသာစကားတိ]] | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားတိ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ဝအုပ်စု (Waic) | dial1 = ပါရော့ခ် (Parauk) - စံပြစကား | dial2 = ဗလောက် (Vo / Blang) | dial3 = အာဝ (Awa) | script = [[လက်တင်အက္ခရာ]] (ဝစာပီ)၊ [[မြန်မာအက္ခရာ]] (အချို့ ခရစ်ယာန်အစုအဖွဲ့များ) | iso3 = prk (ပါရော့ခ်ဝ) / wbm (ဝစစ်စစ်) / vwa (အာဝ) }} '''ဝဘာသာစကား''' ({{lang-en|Wa language}}; ဝ: ''Vāx'' သို့မဟုတ် ''မဂ်စလုံ'') စွာ [[ဩစထြိုအေးရှားတ ဘာသာစကားတိ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားတိ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] အုပ်စုခွဲဧ့ ဝအုပ်စု (Waic) မာ ပါဝင်ရေ ကုန်းမြင့်သုံး ဘာသာစကားတခု ဖြစ်တေ။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Wa Languages |year=1980 |publisher=University of California, Berkeley |language=en}}</ref> ဒေဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ သျှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းနန့် အရှိပိုင်းဟိ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (အထူးအနိန်နန့် [[ပန်ဆန်းမြို့]]၊ [[ဟိုပန်မြို့]] စရေ ဒေသများ) မာ နီထိုင်ကတ်ရေ [[ဝလူမျိုး]] တသန်းကျော်နန့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အထဲဟိ ဝလူမျိုး ၄ သိန်းခန့်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေ။<ref>{{cite book |last=Watkins |first=Justin |title=The Phonetics of Wa: Experimental Phonetics, Phonology, Orthography and Documentation |year=2002 |publisher=Pacific Linguistics |isbn=978-0858834866 |language=en}}</ref> == ဒေသဗေဒနန့် ဒေသိယစကားတိ == ဝဘာသာစကားစွာ ပြောဆိုရေ ဒေသကိုလိုက်လို့ လီယူလီသိမ်းနန့် ဝေါဟာရ ကွဲပြားမှုတိ ဟိကတ်ရာ အဓိကအားဖြင့်ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ခွဲခြားနှိုင်ရေ။<ref>{{cite journal |last=Zhou |first=Zhizhi |title=A Study of Wa Dialects |year=1988 |journal=Minzu Yuwen |volume=4 |pages=14-23 |language=zh}}</ref>ပါရော့ခ် (Parauk / Praok)ဘာသာစကားစွာ ဝနယ်မြီာက်ပိုင်းနန့် ဗဟိုဒေသ (ပန်ဆန်းအပါအဝင်) မာ ပြောဆိုကတ်ပြီး ဝလူမျိုးအများစု နားလည်ကြရေ "စံပြဝဘာသာစကား" (Standard Wa) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ။ဗလောက် (Vo / Wa Proper)စွာ ဝနယ်တောင်ပိုင်းနန့် သျှမ်းပြည်နယ် အရှိပိုင်းတချို့မာ ပြောဆိုကတ်ရေ။အာဝ (Awa)စွာ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နန့် ယူနန်ပြည်နယ်အထဲဟိ တောင်ဘက်အကျဆုံး ဒေသများမာ ပြောဆိုကတ်ရေ။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရေ ထူးခြားချက်တိ == ဝဘာသာစကားစွာ ပတ်ဝန်းကျင်ဟိ ရှမ်း၊ မြန်မာနန့် တရုတ်စကားတိပိုင် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းကေ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲရေ နိမ့်မြင့်တက်ကျသံစနစ် မဟိပါ။ ယင်းစွာ ရှီးဦးဩစထြိုအေးရှားတ ဘာသာစကားတိဧ့ အင်္ဂါရပ်အတိုင်း တည်ဟိနေခြင်း ဖြစ်တေ။အသံအနိမ့်အမြင့် မဟိရေ်လည်း ဗျည်းနန့် သရသံတိကို အသံရိုးရိုးထွက်ခြင်း (Clear/Modal voice) နန့် လိုင်ခြောင်းပွင့်ကာ အသက်ရှူသံပါရုံ ခပ်ဆာတာတာထွက်ခြင်း (Breathy/Laryngealized voice) ဆိုပနာ အသံအုပ်စု နှစ်မျိုးခွဲခြားကာ စကားလုံးတိဧ့ အဓိပ္ပာယ်ကို သတ်မှတ်ရေ။သာမန်အနိန်နန့် ကြိယာ-ကံ-ကတ္တား (VOS - Verb-Object-Subject) သို့မဟုတ် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုလိဟိရေ။ === စာပီအရီးအသား === ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမာ အမေရိကန်ကရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာကြီး ဝင်းဆင့်ယန်း (William Young) က လက်တင်အက္ခရာကို အခြီခံပနာ ဝစာပီ (Bible Wa) ကို ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းတိအတွက် စတင် တီထွင်ပီးခပြီး မြန်မာနိုင်ငံဟိ ဝခရစ်ယာန်များအကြားမာ ဒေနိန့်ထိ အသုံးပြုဆဲဖြစ်တေ။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်နောက်ပိုင်းမာ တရုတ်နိုင်ငံဟိ ဝလူမျိုးတိနန့် ဝပြည်သွီးစည်းညီညွတ်ရီးတပ်မတော် ([[UWSA]]) ထိန်းချုပ်ရာဒေသများမာ အသုံးပြုနိုင်ဖို့ အယင်လက်တင်စာစနစ်ကို အသံထွက်ဗေဒနန့်အညီ ပြန်ပနာမွမ်းမံပြင်ဆင်ခကတ်တေ။ ယင်းစနစ်ကို "ဝစာပီအသစ်" (Official Wa Alphabet) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ဒေနိ ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဧ့ ရုံးသုံးစာပီ၊ သတင်းစာနန့် အခြီခံပညာရီးသင်ရိုးများမာ တရားဝင် ကျကျယ်ပြပြန့် အသုံးပြုဗျာယ်ဟိရေ။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဝ လူမျိုး]] [[ကဏ္ဍ:လက်တင်ဘာသာအရီးအသားဖြင့် ရီးသားရေ ဘာသာစကားတိ]] eyaex35d3lvny38dasb25x612312gqo 0 4943 19388 2026-07-03T01:29:23Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=သက္ကမ |altname=Changmha, ဒိုင်းနက် |nativename={{lang|ccp|𑄌𑄋𑄴𑄟𑄳𑄦 𑄞𑄌𑄴}} |image=Chakma script rangamattye 20.png |imagecaption= |states=[[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ မြန်မာနိုင်ငံ |region=[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]၊ မီဇို..." 19388 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=သက္ကမ |altname=Changmha, ဒိုင်းနက် |nativename={{lang|ccp|𑄌𑄋𑄴𑄟𑄳𑄦 𑄞𑄌𑄴}} |image=Chakma script rangamattye 20.png |imagecaption= |states=[[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ မြန်မာနိုင်ငံ |region=[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ [[အာရန်နာချယ်ဒေသပြည်နယ်]]၊ [[တြိပူရပြည်နယ်]] |ethnicity=[[သက္ကမလူမျိုး|သက္ကမ]]၊ [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]] |speakers={{sigfig|326,000|2}} ဘင်္ဂလား |date=၂၀၀၇ |ref=e18 |speakers2=မြန်မာနိုင်ငံ |familycolor=အင်ဒို-ဥရောပ |fam2=[[အင်ဒို-အီရန်နီးယန်း ဘာသာစကားတိ|အင်ဒို-အီရန်နီးယန်း]] |fam3=[[အင်ဒို-အာရိယာန် ဘာသာစကားတိ|အင်ဒို-အာရိယာန်]] |fam4=[[အရှိပိုင်း အင်ဒို-အာရိယာန် ဘာသာစကားတိ|အရှိပိုင်း]] |script=[[သက္ကမအက္ခရာ]]၊ [[ဘင်္ဂါလီအက္ခရာ]]<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/ccp|title=Chakma|publisher=Ethnologue|accessdate=12 March 2018}}</ref> |ietf = {{wikidata|property|references|P305}} |iso2 = {{wikidata|property|references|P219}} |iso3 = {{wikidata|property|references|P220}} |glotto={{wikidata|property|P1394}} |glottorefname=Chakma |lingua = {{wikidata|property|references|P1396}} }} '''သက္ကမဘာသာစကား''' ({{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɑː|k|m|ə|}}; autonym: {{lang|ccp|𑄌𑄋𑄴𑄟𑄳𑄦 𑄞𑄌𑄴}}) [[သက္ကမလူမျိုး]] နန့် [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး]] များ ပြောဆိုရေ [[အင်ဒို-အာရိယာန်]] ဘာသာစကား တခုဖြစ်တေ။ ယင်းနန့် နီးစပ်တေ ထင်ရှားရေ ဘာသာစကားတိမာ [[အာသံဘာသာစကား]]၊ Hajong ဘာသာစကား၊ [[ဘင်္ဂါလီဘာသာစကား]]၊ [[စစ်တကောင်းဘာသာစကား]]၊ မဏိပူရ၏ Bishnupriya Manipuri ဘာသာစကား၊ Tanchangya ဘာသာစကား နန့် Sylheti ဘာသာစကားရို့ ဖြစ်တေ။ သက္ကမဘာသာစကားကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] အရှိတောင်ပိုင်း၊ စစ်တကောင်း ကုန်းမြင့်ဒေသမာ နီထိုင်ရေ လူဦးရွီ ၃၁၀ ၀၀၀ ခန့်ကလေ့ကောင်း၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]] နိုင်ငံ၊ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံနယ်]]နန့် တြိပူရနယ်မာ လူဦးရွီ ၃၀၀၀၀၀ ခန့်ကလေ့ကောင်း၊ မီဇိုရမ်နယ်မာ လူဦးရွီ ၄၀၀၀၀ ကျော်လောက်ကလေ့ကောင်း ပြောဆိုသုံးစွဲကတ်တေ။ သက္ကမဘာသာစကားကို ရီးသားဖို့အတွက် [[သက္ကမအက္ခရာ]] ကို အသုံးပြုရေ။ ယကေလေ့ သက္ကမဘာသာစကားဖြင့် ရီးသားထားရေ စာပီတိမာ နည်းပါးရေ။ သက္ကမလူမျိုးများ အဓိကနိန်ထိုင်ရေ အိန္ဒိယနန့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှစ်နိုင်ငံလုံးမာ သက္ကမဘာသာစကားကို တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်း မဟိပါ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ သက္ကမဘာသာစကားဖြင့် ထုတ်ရွှင့်သော ရေဒီယိုနန့် ရုပ်မြင်သံကြားအစီအစိုင်များ မဟိပါ။ ယကေလေ့ အိန်တာနက် လူမှုမီဒီယာတိနန့် YouTube ရို့မာ အသုံးပြုမှုတိ ဟိရေ။ == မှတ်စု == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{incubator|code=ccp}} {{Commonscat-inline|Chakma language}} *[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ccp Ethnologue report] *[http://uni.hilledu.com/download-ribenguni/ Unicode Font for the language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115054019/https://hilledu.com/ |date=15 January 2020 }} *[http://hilledu.com Chakma Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115054019/https://hilledu.com/ |date=15 January 2020 }} *[http://hillbd.com Chakma Bangla Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502011713/http://hillbd.com/ |date=2 May 2013 }} *[https://languagetools-153419.appspot.com/ccp/ Chakma Prototype Keyboard] *[https://languagetools-153419.appspot.com/ccp/convertUI/ Chakma Unicode Converter] *[https://languagetools-153419.appspot.com/ccp/downloads/ Available Chakma Unicode Font] *{{Cite web | title = Chakma alphabet, pronunciation and language | work = Omniglot | accessdate = 2 September 2012 | url = http://www.omniglot.com/writing/chakma.htm }} * {{cite book |last=Nawaz |first=Ali |year=2012 |chapter=Tribal Languages |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Tribal_Languages |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}} *{{Cite news | title = Honour for writers | work = The Telegraph – Calcutta (Kolkata) | accessdate = 2 September 2012 | date = 7 January 2009 | url = http://www.telegraphindia.com/1090108/jsp/jharkhand/story_10359861.jsp | archivedate = 16 January 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090116020652/http://www.telegraphindia.com/1090108/jsp/jharkhand/story_10359861.jsp }} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{အိန္ဒိယနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[Category:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[Category:အိန္ဒိယနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[Category: ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ရခိုင် ဘာသာစကားတိ]] 7qenrvqdkq5ywrezcdochxg7eqhe674 0 4944 19389 2026-07-03T01:32:19Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=သက် |altname=Cak |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] |region=[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]အနောက်မြောက်ပိုင်း |ethnicity= သက် |speakers={{sigfig|43,000|1}}<!--data supports 1 sig fig--> |date=2007 |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=[[Sal languages|Sal]] |fam3=Jin..." 19389 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=သက် |altname=Cak |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] |region=[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]အနောက်မြောက်ပိုင်း |ethnicity= သက် |speakers={{sigfig|43,000|1}}<!--data supports 1 sig fig--> |date=2007 |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=[[Sal languages|Sal]] |fam3=[[Jingpho–Luish languages|Jingpho–Luish]] |fam4=[[Luish languages|Luish]] |iso3=ckh |glotto=sakk1239 |glottorefname=Luish<!-- Actual name of referenced Glottolog page --> |imagecaption=ချက်ခ် အက္ခရာ|image=Cak script.png}} '''သက်''' ('''Sak''', '''Cak''', '''Chak''', သို့မဟုတ် '''Tsak''') စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နန့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]မာ ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားတိ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား]]တခုဖြစ်တေ။ ==ပထဝီဝင် ပျံ့နှံ့မှု== သက်ဘာသာစကားကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံမာ လူဦးရွီ ၃,၀၀၀ လှောက်နန့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]မာ လူဦးရွီ ၁,၀၀၀ ခန့်က ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေဟု ''Ethnologue'' မာ ဖော်ပြထားရေ။ ရခိုင်ပြည်နယ်မာ [[မောင်တောမြို့နယ်]]၊ [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]]၊ [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]နန့် [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]]ရို့မာ သက်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကတ်တေ။<ref>Huziwara, Keisuke (2018). ''Varieties of Cak dialects''. Paper presented at the 28th Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, held May 17-19, 2018 in Kaohsiung, Taiwan.</ref> == ဆက်ပနာဖတ်ရှုရန်== *Benedict, P. K. (1939). Semantic differentiation in Indo-Chinese. ''Harvard Journal of Asiatic Studies,'' ''4''(3/4), 213-229. Retrieved February 12, 2016 {{jstor|2717775}} *Driem, G. V. (1993). The proto-Tibeto-Burman verbal agreement system. ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies,'' ''56''(2), 292-334. Retrieved February 12, 2016 {{jstor|619904}} *Glottolog 2.7 - Sak. (n.d.). Retrieved February 12, 2016 [http://glottolog.org/resource/languoid/id/sakk1239] *Grierson, G. (1921). Kadu and its relatives. ''Bulletin of the School of Oriental Studies,'' ''2''(1), 39-41. Retrieved February 12, 2016 {{jstor|607735}} *Huziwara, Keisuke. 2002. “Chakku-go no onsei ni kansuru koosatu” [A phonetic analysis of Cak]. Kyoto University Linguistic Research [Kyooto Daigaku Gengogaku Kenkyuu] 21:217–73. *Huziwara, Keisuke. 2008. Chakku-go no kizyutu gengogakuteki kenkyuu [A descriptive linguistic study of the Cak language]. Doctoral dissertation, Kyoto University. lix + 942 pp. *Huziwara, K. (2008). Cak numerals. ''The Dhaka University Journal of Linguistics,'' ''1''(2), 1-10. Retrieved February 12, 2016, [http://www.banglajol.info/bd/index.php/DUJL/article/viewFile/3714/3103] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122155250/http://www.banglajol.info/bd/index.php/DUJL/article/viewFile/3714/3103 |date=22 January 2017 }} *Huziwara, Keisuke. 2010. “Cak prefixes.” In Dai Zhongming and James A. Matisoff, eds., Zang-Mian-yu yanjiu sishi nian [Forty Years of Sino-Tibetan Studies], pp. 130–45. Harbin: Heilongjiang University Press. *Shafer, R. (1940). The vocalism of Sino-Tibetan. ''Journal of the American Oriental Society,'' ''60''(3), 302-337. Retrieved February 12, 2016, {{jstor|594419}} *Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan languages''. *Voegelin, C. F., & Voegelin, F. M. (1965). Languages of the world: Sino-Tibetan fascicle five. ''Anthropological Linguistics,'' ''7''(6), 1-58. Retrieved February 12, 2016 {{jstor|30022507}} ==ကိုးကား== {{reflist}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *[http://globalrecordings.net/en/language/4507 Samples of Spoken Sak/Chak from a Missionary Project] {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[Category:ဘာသာစကား]] [[Category:ရခိုင်ပြည် ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] f7itlmgb3det44qmudm728vlgnm1s3s 0 4945 19390 2026-07-03T01:35:24Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name=ဟားခါးဘာသာစကား |nativename=Laiṭong |states= |region=[[ဟားခါးမြို့နယ်]]နန့် [[ကလေးမြို့]] |ethnicity=[[ချင်းလူမျိုး|ဟားခါးလူမျိုး]] |speakers={{sigfig|125,000|2}} |date=1991–2001 |ref=e18 |familycolor=Sino-Tibetan |fam2=တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမ..." 19390 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ဟားခါးဘာသာစကား |nativename=Laiṭong |states= |region=[[ဟားခါးမြို့နယ်]]နန့် [[ကလေးမြို့]] |ethnicity=[[ချင်းလူမျိုး|ဟားခါးလူမျိုး]] |speakers={{sigfig|125,000|2}} |date=1991–2001 |ref=e18 |familycolor=Sino-Tibetan |fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] |fam3=[[ကူကီး-ချင်း-မီဇိုနွယ် ဘာသာစကားတိ|ကူကီး-ချင်း-မီဇိုနွယ်]] |fam4=[[အလယ်ပိုင်း ကူကီး-ချင်း-မီဇိုနွယ် ဘာသာစကား|အလယ်ပိုင်း]] |script= [[လက်တင်အက္ခရာ]] |iso3=cnh |glotto=haka1240 |glottorefname= }} '''ဟားခါးဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''လိုင်ဘာသာစကား'''စွာ လူပေါင်း ၄၄၆,၂၆၄ ယောက်မှ ပြောဆိုရေ [[ကူကီး-ချင်း-မီဇိုနွယ် ဘာသာစကားတိ|ကူကီး-ချင်း-မီဇိုနွယ်]]ဘာသာစကားတခု ဖြစ်တေ။ ပြောဆိုသူအများစုစွာ ချင်းပြည်နယ်ဟိ [[ဟားခါးမြို့နယ်]]နန့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]ဟိ [[ကလေးမြို့]]မာ နီထိုင်ကတ်ပြီး အနည်းစုမာ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ဧ့ အရှိတောင်ဘက်နန့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]နန့် [[မဏိပူရပြည်နယ်]]ရို့မာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ ဘာသာစကားဧ့ သဒ္ဒါတည်ဆောက်မှုကို ကတ္တား-ကံပုဒ်-ကြိယာ (Subject-object-verb - SOV) ဖြစ်တေ။ ==ပျံ့နှံ့မှု== အဂုအချိန်မာ ဟားခါးဘာသာစကား ပြောဆိုသူ ငါးသောင်းကျော်စွာ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[ကနိန်ဒါနိုင်ငံ]]၊ [[နော်ဝေနှိုင်ငံ|နော်ဝေးနိုင်ငံ]]၊ [[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၊ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]နန့် [[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ]]ရို့ကဲ့သို့ အနောက်နိုင်ငံများမာ နီထိုင်ဗျာယ်ဟိရေ။ ==အပြန်အလှန်နားလည်နိုင်စွမ်း== ဟားခါးဘာသာစကားစွာ ချင်းပြည်နယ်ဧ့ ဒေသအများစုမာ အများသုံး ဘာသာစကားတခုဖြစ်ပြီးကေ [[ဟားခါးမြို့|ဟားခါး]]၊ [[ထန်တလန်မြို့|ထန်တလန်]]နန့် [[မတူပီမြို့|မတူပီ]]ဒေသများဟိ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်တေ။ တူညီရေ လိုင်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာယား ယင်းရို့၏ အသံပညာ (ဝါစဿဗေဒ) ဧ့ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းကို မျှဝီအတွက်နန့် [[ဖလမ်းဘာသာစကား|ဖလမ်းစကား]]ပြောသူတိစွာ ဟားခါးစကားပြောဆိုသူတိနန့် အလွယ်ချေ ဆက်သွယ်နှိုင်ရေ။ ချင်းပြည်နယ်ဧ့ မြို့တော်အဖြစ် ဟားခါးစွာ ချင်းပြည်နယ်ဟိ အရာနီရာများမာ နီထိုင်ရေ ပြည်သူတိအား အစိုးရ အလုပ်အကိုင်နန့် စီးပွားရီး အခွင့်အလမ်းများ ပီးဆောင်ရေ။ ဒေလူတိစွာ ဒေနီရာမာ ယာယီ သို့မဟုတ် အမြဲတမ်းနီထိုင်ကတ်ပြီး နောက်ဆုံးမှာ ယင်းရို့၏မိသားစုတိစွာ ဟားခါးစကားပြောနည်းကို သင်ယူကတ်တေ။ ချင်းလူမျိုးအများစုစွာ [[လက်တင်အက္ခရာ]]ကို ယင်းရို့၏ အရီးအသားစနစ်အဖြစ် အသုံးပြုရေအတွက်ကြောင့် အရာချင်းလူမျိုးတိနန့် ချင်းမဟုတ်သူတိ ဟားခါးဘာသာစကားဖတ်ရှုရန် ပိုပြီးကေ လွယ်ကူစီရေ။ == တည်ဆောက်ပုံ == === ဝေါဟာရများ === {| class="wikitable" |+ !စဉ် !ဝေါဟာရ !အသံထွက် !အနက် |- |၁ |ra | |လာရေ |- |၂ |kal | |လားရေ |- |၃ |Á | |ဟုတ်ပါယင့် |- |၄ |Mai á | |ဟင့်အင်း |- |၅ |Ka thlà | |ဆောရီး |- | | | | |} === ဝါကျဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ === {| class="wikitable" |+ ၁။ ! Na !! Ka !Daw !Maw? |- | နင် || ငါ့ကို |ချစ် |လား |} {| class="wikitable" |+၂။ !An !hngal lo |- |သူရို့ |မသိကာ |} {| class="wikitable" |+၃။ !Ka !zoh !hlah |- |ငါ့ |ကြည့် |(မ)-နန့် |} ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား]] [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားတိ]] jhqqn76qdi6428ugkhwkh8sgk79cxv8 0 4946 19391 2026-07-03T01:37:03Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language |name= အကျောင်အရီ |nativename= |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[တန်ကွန်နာဂလူမျိုး|တန်ကွန်နာဂ]] |speakers= ၁,၀၀၀ |date= ၂၀၀၄ |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=[[တန်ကွန်ဘာသာစကားတိ|တန်ကွန်]] |dia1= |dia2= |iso3=nqy |glotto=none }} '''အကျော..." 19391 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name= အကျောင်အရီ |nativename= |states=[[မြန်မာနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[တန်ကွန်နာဂလူမျိုး|တန်ကွန်နာဂ]] |speakers= ၁,၀၀၀ |date= ၂၀၀၄ |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=[[တန်ကွန်ဘာသာစကားတိ|တန်ကွန်]] |dia1= |dia2= |iso3=nqy |glotto=none }} '''အကျောင်အရီဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''Ngachan''' စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေ [[တန်ကွန်ဘာသာစကားတိ|တန်ကွန်ဘာသာစကား]]တခု ဖြစ်တေ။ [[တန်ကွန်နာဂဘာသာစကား|တန်ကွန်နာဂ]] ခေါ် Somra ဘာသာစကားနန့် နီးစပ်ရေ။<ref name=e18/> အကျောင်အရီဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[လေရှီးမြို့နယ်]]ဟိ ဟိန်ကွက်၊ Jagram နန့် ငကျန် ကျေးရွာရို့မာ ပြောဆိုအသုံးပြုကတ်တေ။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ}} {{နာဂဘာသာစကားတိ}} [[Category:ကူကီး-ချင်း-နာဂ ဘာသာစကားတိ]] [[Category:ဘာသာစကား]] {{st-lang-stub}} 13rr7aguf27p1h5msnqygoquhcahqu1 0 4947 19392 2026-07-03T01:39:00Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Infobox language | name = အာခါဘာသာစကား | nativename = Avkavdawv (အာခါးဒေါ်) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[သျှမ်းပြည်နယ်]] (အရှိပိုင်း)၊ ..." 19392 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = အာခါဘာသာစကား | nativename = Avkavdawv (အာခါးဒေါ်) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[သျှမ်းပြည်နယ်]] (အရှိပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင် | ethnicity = [[အာခါလူမျိုး]] | speakers = ၅၆၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၅ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားတိ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားတိ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = ပိုင်-ဗမာ (Lolo-Burmese) | family4 = ဟာနီအုပ်စု (Hani) | family5 = အာခါ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြီခံ (အနောက်တိုင်းသာသနာပြုစနစ်)၊ ထိုင်းအက္ခရာအခြီခံ | iso3 = aka }} '''အာခါဘာသာစကား''' ({{lang-en|Akha language}}) စွာ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားတိ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီးဧ့ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]၊ [[ပိုင်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ|ပိုင်-ဗမာ]] နွယ်ဝင် ဟာနီ (Hani) ဘာသာစကားခွဲတခု ဖြစ်တေ။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Phonology of Akha |year=၁၉၇၇ |publisher=Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University |location=Canberra |isbn=978-0858831643 |language=en}}</ref> မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ဦးရေစွာ ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (သျှမ်းပြည်နယ်အရှိပိုင်း ကျိုင်းတုံ၊ တာချီလိတ်ဒေသ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နန့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] ရို့မာ စုစုပေါင်း ၅၆၀,၀၀၀ ကျော် တည်ဟိရေ။<ref name="ethnologue_aka">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/aka |title=Akha: A language of Thailand |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရေ ဝိသေသများ == အာခါဘာသာစကားစွာ လားဟူ၊ လီဆူ ဘာသာစကားတိနန့် မျိုးနွယ်တူညီပြီး သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံမာ မြန်မာဘာသာစကားပိုင်ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုရေ။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |url=https://archive.org/details/sinotibetanlangu0000grah |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |isbn=978-0700711291 |language=en}}</ref> အသံအနိမ့်အမြင့် ပါဝင်ရေ ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီးကေ အခြီခံအသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ၅ မျိုး (အသံမြင့်၊ အသံလတ်၊ အသံနိမ့်နန့် တိုတောင်းပြတ်တောင်းသောအသံများ) ပါဟိရေ။ ဝေါဟာရပိုင်းမာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ရိုးရာဓလိဆိုင်ရေ စကားလုံးတိ ကြွယ်ဝရား ဗမာစကား၊ ရှမ်းစကား၊ ထိုင်းစကားရို့မှ မွီးစပ်စကားလုံး (Loanwords) တိလေ့ ဒေသအလိုက် ရောနှောပါဝင်နီရေ။ == စာပီပေါ်ထွန်းလှာပုံ == အာခါလူမျိုးရို့စွာ ကိုယ်ရို့ဧ့ ဘိုးဘွားအစိုင်အလာ သမိုင်းကြောင်း၊ အစိုင်အလာတိနန့် ဥပဒေပိုင် လိုက်နာရရေ "အာခါးဇန်း" (Akha Zang) ကျင့်ဝတ်တိကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းမတင်ဘဲ နှုတ်မှုရီးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ အလပ်ကျက်မှတ်ကာ သားစိုင်မြီးဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခကတ်တေ။<ref>{{cite journal |last=Kammerer |first=Cornelia Ann |title=Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand |journal=American Ethnologist |year=၁၉၉၀ |volume=17 |issue=2 |pages=277–291 |language=en}}</ref> ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်း (၁၉၅၀ ဝန်းကျင်) မာ အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ပညာသျှင်တိဖြစ်ကတ်သော ပေါလ်လူးဝစ် (Paul Lewis) စသူရို့က ရောမအက္ခရာကို အခြီခံပြီး ကိုယ်ပိုင်အာခါစာပီ (Akha Script) ကို စတင်တီထွင်ပီးခရေ။ ယင့်ချင့် ရောမအက္ခရာအခြီခံ ရီးထုံးကို မြန်မာနိုင်ငံနန့် ထိုင်းနိုင်ငံဟိ အာခါလူမျိုးတိက ဒေနိန့်ထိ ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဗျာယ်ဟိရေ။ ယေကေလဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုတိအရ ထိုင်းနိုင်ငံမာ ထိုင်းအက္ခရာအခြီခံ ရီးထုံးကိုပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ တရုတ်နိုင်ငံမာ ဟာနီ (Hani) စာပီရီးထုံးကိုပင်ဖြစ်ဖြစ် အသုံးပြုကြသဖြင့် ရီးထုံးကွဲပြားမှုတိ တည်ဟိနိန်ရေ။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ: ဘာသာစကား]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကားတိ]] 9gt4fb0jp636nnx4h401wlj6049deye