ဝီကီးပီးဒီးယား rkiwiki https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွီးနွီးချက် အသုံးပြုလူ အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက် ဝီကီးပီးဒီးယား ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွီးနွီးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွီးနွီးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက် TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1426 22232 17011 2026-11-01T19:46:27Z YaThaWinTha 42 22232 wikitext text/x-wiki '''အတ္ထုပ္ပတ္တိ''' ဆိုစွာ ပါဠိစကားလုံးဖြစ်တေ။ အနက်အဓိပ္ပာယ်မာ `အကြောင်းအရာ၏ ဖြစ်ခြင်း´ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ ယင်းပါဠိစကားကို ယူပနာ ဗမာစာပီ၌ ပုဂ္ဂိုလ်တဦးတယောက်၏ ဘဝဖြစ်ရပ်အား ရီးသားတင်ပြရေ စာပီအမျိုးအစားကို အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဆိုပနာလည်းကောင်း၊ အတ္ထုပ္ပတ် ဆိုပနာလည်းကောင်း ယေဘုယျအနိန်နန့် ခေါ်ဆိုရေ။ ဒန္တဇအက္ခရာ ထဆင်ထူးက မုဒ္ဓဇ အက္ခရာ ဌဝမ်းဘဲပြောင်းပြီးကေ ဆိုခြင်းမာလေ့သော့ ရှီးဟောင်း ပါဠိကျမ်းဂန်အရပင် ဖြစ်တေ။ <ref name=":0">အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိယေဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ၊ တ္ထကာရဿ ဋ္ဌကာရံ ကတွာ။</ref> ပုဂ္ဂိုလ်တဦးတယောက်၏ ဘဝနန့် စရိုက်ကို ဖော်ပြရေစာသည် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဖြစ်တေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိသည် ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ဝတ္တုစသည်ရို့ပိုင်သျှောင် စာပီ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း တခုဖြစ်တေ။ စာပီ၏ အရာအင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း တခုပိုင်သျှောင် အတ္ထုပ္ပတ္တိသည် စာဖတ်သူရို့အား မျက်စိကျမှုလည်း ဖြစ်ပွားစီရေ။ အကျိုးလည်း များစီရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို ဖတ်ကေ စာဖတ်သူစွာ မျက်စိကျမှုရဟိပြီး မိမိအတွက် အကျိုးတိစေဖို့ အချက်အလက်တိကို သိဟိအတွက်ကျနှိုင်ရေ။ တခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တိဧ့ ဘဝဖြစ်ရပ်နန့် စရိုက်ကို သိဟိအတွက်ကျပါက မိမိဘဝဖြစ်ရပ်နန့် စရိုက်ကို ပြန်ပနာသုံးသပ်ပြီး ပြုပျင်လားသင့်စွာကို ပြုပျင်လားနှိုင်လီရေ။ အတုယူသင့်ရေကို အတုယူလားနှိုင်သိမ့်ရေ။ စွန့်ပယ်သင့်ရေကို စွန့်ပယ်လားနှိုင်လီရေ။ == ရီးနည်းရီးဟန် == ရီးနည်းရီးဟန်နန့် ပုံစံအနိန်အထားအရ စိစစ်ကြေ့ကေ အတ္ထုပ္ပတ္တိသည် မျိုးလေးစားဟိရေ။ === ဖဖြောင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိ === ဖဖြောင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဘဝဖြစ်ရပ်နန့် စရိုက်ကို အရာပုဂ္ဂိုလ်တဦးက ရီးသားတင်ပြရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိမျိုးဖြစ်တေ။ === ကိုယ်ရီးအတ္ထုပ္ပတ္တိ === ကိုယ်ရီးအတ္ထုပ္ပတ္တိသည် ကိုယ့်ဘဝဖြစ်ရပ်ကို မိမိကိုယ်တိုင်ရီးရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိမျိုး ဖြစ်တေ။ === ဝတ္တုသဖောပါရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိ === ရိုး⁠ရိုးအတ္ထုပ္ပတ္တိကို ရီးသားရာမာဖြစ်စီ၊ ကိုယ်ရီးအတ္ထုပ္ပတ္တိကို ရီးသားရာမာဖြစ်စီ ရိုး⁠ရိုးစင်းစင်း မရီးပဲ စာရီးဆရာ၏ စိတ်ကူးကိုထည့်ပြီး ရီးသားရေ ရီးနည်းမျိုးဖြစ်တေ။ ဝတ္တုသဖောဆန်ရေ။ === မှတ်တမ်းသဖောပါရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိ === မှတ်တမ်းသဖောပါရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိသည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတလီ၏ ဘဝတလျောက်မာ ဖြစ်ပျက်ရေ စိတ်ဝင်စားဖွီအဖြစ်အပျက် တကွက်ကိုဖြစ်စီ၊ တကွက်ထက်မကရေ အဖြစ်အပျက်ကိုဖြစ်စီ ရီးသားတင်ပြထားရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိမျိုးဖြစ်တေ။ ယင်းပုံစံ ယင်းရီးဟန်နန့် စာရီးဆရာသည် မိမိအကြောင်းကိုလည်း ရီးသားလေ့ဟိရေ။ လူတိ၏ အကြောင်းကိုလည်း ရီးသားလေ့ဟိရေ။ မှတ်တမ်းသဖောပါရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၌ ရီးသူမာ အတ္ထုပ္ပတ္တိရှင် ကိုယ်တိုင်လေ့ ဖြစ်နှိုင်ရေ။ အရာပုဂ္ဂိုလ် တဦးတယောက်လည်း ဖြစ်နှိုင်ရေ။ မှတ်တမ်းသဖောပါရေ အတ္ထုပ္ပတ္တိ နန့် အရာ အတ္ထုပ္ပတ္တိရို့ဧ့ ခြားနားချက်မာ ပုဂ္ဂိုလ်တဦးတယောက်၏ ဘဝတခုလုံးကို ငုံပြီးကေ ရီးသားခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ ဘဝ၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်း တခု⁠ခုအကြောင်းကို ရီးသားတင်ပြထားခြင်းမျိုး ဖြစ်တေ။ အရီးခံ အတ္ထုပ္ပတ္တိရှင်၏ အမျိုးအစားကို လိုက်ပနာ အတ္ထုပ္ပတ္တိအမျိုးအစားခွဲခြားနှိုင်သိမ့်ရေ။ ယေဘူရအနီနန့် [[ဘာသာရီးဆိုင်ရာပုဂ္ဂိုလ်]]၊ [[နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာပုဂ္ဂိုလ်]]၊ [[ရာဇဝင်ဆိုင်ရာပုဂ္ဂိုလ်]]၊ [[လူမှုရီးဆိုင်ရာပုဂ္ဂိုလ်]]၊ [[ပညာရီးဆိုင်ရာပုဂ္ဂိုလ်]] ဆိုပနာ အမျိုးမျိုးအစားစားဟိကတ်ရေ။ ပညာရီးဆိုင်ရာပုဂ္ဂိုလ် မာလေ့ [[စာပီပညာသျှင်]]၊ [[သိပ္ပံပညာသျှင်]]၊ [[အတွေးအခေါ်ပညာသျှင်]] ၊ [[အနုပညာသျှင်]] စသည်အနိန်နန့် ဟိကတ်သိမ့်ရေ။ == ထေရုပ္ပတ္တိ == လူပုဂ္ဂိုလ်ကျော်တိဧ့ အကြောင်းကို ရီးသားကေ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဟုခေါ်ရေ။ ရဟန်းသံဃာတိဧ့ အကြောင်းကို ရီးသားကေ ထေရုပ္ပတ္တိ မည်ဧ့။ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ ပြုစုခြင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိ == အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရီးရာမာ - # အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း၊ # အချက်အလက်တိကို ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ # အချက်အလက်ဖွဲ့စည်းရာမာ ပေါ်တတ်ရေ ပြဿနာတိ၊ # သမိုင်း အဆက်ပြတ်စွာကို ယှာဖွီခြင်း၊ # ကိုးကားစရာ အရီးအသားပစ္စည်းတိ ဖြစ်တေ။ === (၁)အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း === ===(၂)အချက်အလက်တိကို ဖွဲ့စည်းခြင်း=== === (၃)အချက်အလက်ဖွဲ့စည်းရာမာ ပေါ်တတ်ရေ ပြဿနာတိ === ===(၄)သမိုင်း အဆက်ပြတ်စွာကို ယှာဖွီခြင်း=== === (၅)ကိုးကားစရာ အရီးအသားပစ္စည်းတိ === ယောက်ျား၊ သို့မဟုတ် မမာ့ တဦး တယောက်၏ အဖြစ်အပျက်ရီးသားချက်ကို အတ္ထုပ္ပတ္တိလို့ ခေါ်ရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို အရာသူတိကဖြစ်စီ၊ မိမိကိုယ်တိုင် ကဖြစ်စီ ရီးသားကတ်ရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိသည် ရာဇဝင်သမိုင်းကို အကူအညီချေဖြစ်စီ ရေ စာပီတမျိုးဖြစ်တေ။ လူတဦးတယောက်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို ဖတ်ရှုခြင်းအနိန်နန့် ယင်းသူနီထိုင်ခရေ တိုင်းပြည်နန့် ယင့်ခေတ် အခါက ထုံးစံအဖြစ်အပျက်တိကို သိဟိနှိုင်လီရေ။ ပုံစံမာ အီတလီနိုင်ငံ၏အကြောင်းကို ဂေါင်းဆောင်ကြီး ဂယ်ရီဗောဒီး၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို ဖတ်ရှုခြင်းအနိန်နန့် ရိပ်စားမိနှိုင်ရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိတိစွာ ရာဇဝင်သမိုင်းကို အထောက်အပံ့ ဖြစ်စီသာရာမက၊ စာပီလောကမာလေ့ ကြွယ်ဝပြည့်စုံ စီလီရေ။ လူသည် လူ့ဖြစ်စိုင် အကြောင်းခြင်းရာတိကို လိ့လာဖတ်ရှုဖို့ စိတ်ဝင်စားရေမာ အံ့ဩဖွီရာမဟိချေ။ ယင့်ချင့်ကြောင့်ပင် အတ္ထုပ္ပတ္တိအရီးအသားသည် စာပီအရီးအသား ပေါ်ဦးစကပင် ပေါ်ခရေ အဟောင်းဆုံးစာပီမျိုး ဖြစ်ခလီ ရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိအရီးအသား ပေါ်ဦးစက လူတယောက်၏ ဖြစ်စဉ်ကို သာမန်မျှရီးသားကတ်ကေလေ့ အဂုအခါမာမူ စာရီးဆရာ၏ အယူအဆ အတွေးအခေါ် ရာဇဝင်သမိုင်း နောက်ခံကားရို့နန့် တန်ဆာဆင် ရီးသားကတ်လီရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိအရီးအသားကို အထူးအရီးထား ရီးသား ကတ်တေ အနောက်နိုင်ငံရို့မာပင် အလယ်ခေတ်လှောက်က ဘာသာရီးဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်ကြီးတိနန့် စိန့်သူတော်စင်တိ ၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိကလွဲပြီးကေ အရာသူရို့ဧ့အကြောင်း ရီးသားမှု ခေတ်မစားသိမ့်ပါ။ ယင်းအတွက်နန့် ၁၆ ရာစုနှစ် မတိုင်ခင်က ပေါ် ပေါက်ခရေ စာဆိုပညာဟိ ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်ကြီးတိဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကို တိကျစွာမသိရခြင်း ဖြစ်လီရေ။ ယင်းအလယ်ခေတ် လှောက်က လူရို့စွာ တိုင်းသစ်ပြည်သစ်ယှာဖွီခြင်း၊ စစ်တိုက် ခြင်းရို့နန့် အချိန်ကုန်နီကတ်ရာ ယင့်ခေတ်ကုန်က စွန့်စားမှု တိုက်ခိုက်မှုရို့ကို မှတ်တမ်းတင်ရန် ဟန်ပြင်ကတ်လီရေ။ ယင့်အခါမှ အတ္ထုပ္ပတ္တိစာပီတိ ခေတ်စားလာခတော့၏။ အလယ်ခေတ်လှောက်က ထင်ယှားခရေ စာရီးဆရာ ကြီးတဦးဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိသည်ရာကေ သူလွန်ပြီး အနှစ် ၉ဝ လောက်ကြာက ပေါ်ပေါက်ခလီရေ။ ပုဂ္ဂိုလ်တဦးဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို ယင်းသူ၏လက်ရာတိ ဖြစ်ရေ စာသဝဏ်တိနန့် နိစိုင်မှတ်တမ်းတိထက်မာ မူ တည်ရီးသားကတ်ရရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္တိရီးသူရို့စွာ မိမိရို့ ရီးဖို့သူ၏ စာသဝဏ်တိ၊ နိစိုင်မှတ်တမ်းတိကို ယှာဖွီစု ဆောင်းကတ်ရရေ။ မိဘဆွီမျိုးသားချင်းပီးရေ စာသဝဏ် တိစွာပင် အတ္ထုပ္ပတ္တိရီးရာမာ အသုံးကျလီရေ။ ယင်း ကြောင့် အနောက်နိုင်ငံတိမာ ထင်ယှားရေ တိုင်းပြည်ခေါင်း ဆောင်ကြီးတိ၊ စာရီးဆရာကြီးတိ၊ ပဂျီဆရာကြီးတိ၊ စစ် ဗိုလ်ကြီးတိဧ့စာတိကို အချေရည်းစားစာမျှမကျန် မပျောက် မပျက်ယောင် သိမ်းထားလိ့ဟိကတ်ရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္ထိတိကို တခါတရီ ဝထုတိပိုင် ရီးသားကတ် သိမ့်ဧ့။ ဂါတာဆိုသူ ဂျာမန်စာရီးဆရာသည် ကိုယ့် ဝါသာ့ဒုက္ခ ဝထုထဲမာလေ့ကောင်း၊ ဒစ်ကင်းရေ သူဧ့ ဒေးဗစ်ကော့ပါးဖီး ဝထုထဲမာလေ့ကောင်း မိမိရို့၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို မူတည်ကာ ဝထုသွားပိုင်အသီးသီး ရီးသားထားခလေ ရေ။ ယေဒါလေ့ ယင်းပိုင်ရေဝထုမျိုး၌ ဝထုသွားကောင်း အောင်ရီးရအတွက်နန့် တိကျရေ လူ့အတ္ထုပ္ပတ္ထိ အချက်အလက်တိ ရစွာလို့ မဆိုသာပါ။ အနောက်နိုင်ငံ၏ အတ္ထုပ္ပတ္ထိရီးရာမှုမာ မျက်စိကျ ဖွယ်ကောင်းရေ အချက်တချက်မာ ပုဂ္ဂိုလ်တဦးဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္ထိကို တဦးကရွီးပြီးကေလည်း နောက်ထပ်တဦးက ယင့်အကြောင်းကိုပင် ထပ်မံရီးသားခြင်းဖြစ်လီရေ။ ကမ္ဘာ ကျော်ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးတိဖြစ်ရေ သမ္မတလင်ကွန်း၊ စာရီးဆရာ ကြီးဗားနဒ်ရှော၊ ဝိတိုရိယဘုရင်မကြီး စသူရို့ဧ့အတ္ထုပ္ပတ္ထိတိ ကို စာရီးဆရာပေါင်းများကြီးရို့က မရီမတွက်နှိုင်ယောင် ရီး သားခကတ်တေကို တွိရလီရေ။ လူတယောက်၏ အတ္ထုပ္ပတ္ထိကို ဧပိုင်စာရီးဆရာ ပေါင်းများကြီးက အဘက်ဘက်ကကြေ့ပနာ ရီးခြင်းသည် လူ တယောက်ဧ့အဖြစ်အပျက်ကို အမျိုးမျိုးလိ့လာခြင်းပင်ဖြစ် တွက်နန့် စာပီမာ အဖိုးတန်လှရေ။ ပုံစံပြရကေ အိန်ဂလန် ပြည်၌ ၁၉ ရာစုနှစ်လှောက်က ကျော်ကြားခရေ စာရီးဆရာ ကြီးကာလိုင်း၏ အတ္ထုပ္ပတ္ထိကို ဖရုဆိုသူ စာရီးဆရာတဦးက ရီးခရာ ကာလိုင်းသည် ပညာဟိ စိတ်ကောင်း ကြင်နာ တတ်သူတဦးဖြစ်ကေလေ့ သူဧ့ဇနီးသည်အထက်မာအလွန် ဇီဇာကျယ်သူဖြစ်တွက်နန့် ဇနီးစွာမာ အသက်ထက်ဆုံး စိတ်မချမ်း မသာနီထိုင်ရစွာလို့ ကာလိုင်း၏ဇနီးစွာက မိတ်ဆွီတိထံ ရီးရေစာတိကို အထောက်အထားပြ၍ ထည့်သွင်းဖော်ပြထား ရေ။ ယေဒါလေ့ အမျိုးသမီးစာရီးဆရာတဦး ရီးသားရေ ကာလိုင်း၏ အတ္ထုပ္ပတ္ထိမာ ကာလိုင်း၏ဇနီးသည် လင်ကို ရက်ပြတ်နပူနဆာဖြစ်ယောင် မြည်တွန်တတ်သူဖြစ်တွက်နန့် ကာလိုင်း၏ အိမ် ထောင်ရီးဖို့ စိတ်မချမ်းမြေ့ဖွီရာဖြစ်ကြောင်းနန့် တဦးနန့် တဦးပီးကတ်ရေ သဝဏ်စာတိကို အထောက်အထားပြကာ ရီးခလီရေ။ အမှန်က လူတဦးတယောက်၏ ဘဝစွာ လေ့ လာသုံးသပ် ကုန်လားလို့ မဟိ။ လူတဦးဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္ထိ ကို ကွယ်လွန်မှ ရီးရဖို့ဟု လူရို့ကထင်ကတ်ဧ့။ အနောက် နိုင်ငံတိမာ အသက်ထင်ယှားဟိနီရေ ပုဂ္ဂိုလ်တိဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္ထိတိကိုပင် ဖတ်နီကတ်ရရေ။ အရှိနိုင်ငံသားတဦး ဖြစ်ရေ (ကွယ်လွန်သူ) အိန္ဒိယဂေါင်းဆောင်ကြီး နေရူး၏ ကိုယ်တိုင်ရီးရေ အတ္ထုပ္ပတ္ထိကို ယင်းပိုင်ပင် ဖတ်ရှုကတ်ရရေ။ လူတဦးဧ့ အတ္ထုပ္ပတ္ထိရီးဖို့ အချိန်အခါ အသက် အရွယ်မာ လောင်းနံဓားထစ် မမှတ်ထားနိုင်လီ၊၊ အိန်းဂလိချ်စာရီး ဆြာကြီး ဗက်ဗာလီနစ်ကောသည် အသက် ၂၅ နှစ်အရွယ်မာ နှစ်ဆယ့်ငါး ဆိုရေ နာမည်နန့် ကိုယ့်အတ္ထုပ္ပတ္ထိကို ရီးခရေ။ သတင်းစာဆြာတဦးဖြစ်ရေ စီစယ်ရောဗတ်သည် အသက်သုံးဆယ့်ငါးနှစ်မာ တဝက်ခရီး ဆိုရေနာမည် နန့် ကိုယ့်အတ္ထုပ္ပတ္ထိကို ရီးခရေ။ အတ္ထုပ္ပတ္ထိဆိုစွာမာ သက္ကရာဇ်စာရင်းပိုင်ကား ဖြစ်မနီသင့်ပါ။ ပုံစံမာ ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်ဖွား၍ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ် မာ ကျောင်းစနီပြီးကေ ၁၉၁၇ ခုနှစ်မာ တက္ကသိုလ် ရောက်ကာ ၁၉၂၁ ခုနှစ်၌ ဘွဲ့ရဧ့ စသည်အနိန်နန့် ရီးသားထား ခြင်းမာ စင်စစ်အတ္ထုပ္ပတ္ထိအစစ်မဟုတ်၊ အတ္ထုပ္ပတ္ထိ၏ အကြမ်း ဖျဉ်းလှောက်ရာ ဖြစ်လီရေ။ အထူးအနိန်နန့် သူ့တသက်တာမာ သူဧ့ဆောင်ရွက်လုပ်ကိုင်ချက်တိကို အဓိကထားပနာ ရီးသား သင့်၏။ ယေပိုင်မှကေ ယင်းသူ၏ စိတ်နီသဘောထားကို စာဖတ်သူရို့ အရိပ်ချနိုင်လီဖို့။ အတ္ထုပ္ပတ္ထိဆိုစွာ လူတယောက်၏ဘဝကို လိ့လာ ခြင်းဖြစ်တွက်နန့် အကောင်းအဆိုးကို မြင်သရွီ့ အဂေါင့်အတိုင်းဖော်ပြ ရရေ။ ယကေလေ့ စာရီးသူ၏စိတ်မာ သူဧ့အတ္ထုပ္ပတ္ထိ အရီးခံပုဂ္ဂိုလ်သည် ကောင်းရေဆိုပနာလေ့ မိုးထိတောင် အထင်ကြီးခြင်းမဖြစ်၊ ဆိုးစွာလို့လည်း နှိမ့်ချသရော်လိုစိတ် မဟိဘဲ ယင်းသူ၏ သဘာဝဖြစ်ပျက်သလှောက်ကို အဂေါင့်အတိုင်းရီးခြင်း ရာကေ အတ္ထုပ္ပတ္ထိအစစ်ဖြစ်တေ။ စာဖတ်သူဧ့စိတ်မာလေ့ အတ္ထုပ္ပတ္ထိဖတ်ရာမာ လူကိုလိ့လာခြင်းရာ ဖြစ်တွက်နန့် အကျိုးအပြစ်ကို လျစ်လျူရှု၍ရာကေ အတ္ထုပ္ပတ္ထိရို့ကို ဖတ်ရှုသင့်လီရေ။ == ကျမ်းကိုး == <references/> [[ကဏ္ဍ:စာပီနန့်အနုပညာပုံစံတိ]] [[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိတိ]] [[ကဏ္ဍ:သမိုင်း]] 98camgkmf02owm5oqutmbqfu1cqwydk 4 5296 22229 19813 2026-11-01T13:44:41Z YaThaWinTha 42 22229 wikitext text/x-wiki {{Tree list}} *[[:ကဏ္ဍ:ကိုးကားချက်တိ|ကိုးကားချက်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အဘိဓာန်တိ|အဘိဓာန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားအဘိဓာန်တိ|ဘာသာစကားအဘိဓာန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အွန်လိုင်းအဘိဓာန်တိ|အွန်လိုင်းအဘိဓာန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အထူးပြုအဘိဓာန်တိ|အထူးပြုအဘိဓာန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဘိဓာန်ပညာ|အဘိဓာန်ပညာ]] **[[:ကဏ္ဍ:စွယ်စုံကျမ်းတိ|စွယ်စုံကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အထွီထွီစွယ်စုံကျမ်းတိ|အထွီအထွီစွယ်စုံကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အထူးပြုစွယ်စုံကျမ်းတိ|အထူးပြုစွယ်စုံကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အွန်လိုင်းစွယ်စုံကျမ်းတိ|အွန်လိုင်းစွယ်စုံကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစွယ်စုံကျမ်းတိ|အမျိုးသားစွယ်စုံကျမ်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လက်စွဲစာအုပ်တိ|လက်စွဲစာအုပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာလက်စွဲစာအုပ်တိ|နည်းပညာလက်စွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးလက်စွဲစာအုပ်တိ|ပညာရီးလက်စွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသုံးပြုသူလက်စွဲစာအုပ်တိ|အသုံးပြုသူလက်စွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လုပ်ငန်းလက်စွဲစာအုပ်တိ|လုပ်ငန်းလက်စွဲတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လမ်းညွှန်စာအုပ်တိ|လမ်းညွှန်စာအုပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခရီးလားလမ်းညွှန်စာအုပ်တိ|ခရီးလားလမ်းညွှန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးလမ်းညွှန်စာအုပ်တိ|ပညာရီးလမ်းညွှန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလမ်းညွှန်စာအုပ်တိ|အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလမ်းညွှန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ: ကိုယ်တိုင်လိလာရီးလမ်းညွှန်စာအုပ်တိ| ကိုယ်တိုင်လိလာရီးလမ်းညွှန်စာအုပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မျက်နှာဖုံးပုံ မပါဝင်ရေ စာအုပ်တိ|မျက်နှာဖုံးပုံ မပါဝင်ရေ စာအုပ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စာရင်းတိ|စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူပုဂ္ဂိုလ်စာရင်းတိ|လူပုဂ္ဂိုလ်စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံစာရင်းတိ|နိုင်ငံစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဖွဲ့အစည်းစာရင်းတိ|အဖွဲ့အစည်းစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဖြစ်ရပ်စာရင်းတိ|ဖြစ်ရပ်စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အကြောင်းအရာစာရင်းတိ|အကြောင်းအရာစာရင်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အညွှန်းတိ|အညွှန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အက္ခရာစဉ်အညွှန်းတိ|အက္ခရာစဉ်အညွှန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရပ်အညွှန်းတိ|ဘာသာရပ်အညွှန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာအုပ်အညွှန်းတိ|စာအုပ်အညွှန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒေတာအညွှန်းတိ|ဒေတာအညွှန်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စာကြည့်တိုက်ပညာ|စာကြည့်တိုက်ပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာကြည့်တိုက်တိ|စာကြည့်တိုက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရင်းပြုစုခြင်း|စာရင်းပြုစုခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာကြည့်တိုက်အမျိုးအစားခွဲခြင်း|စာကြည့်တိုက်အမျိုးအစားခွဲခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒစ်ဂျစ်တယ်စာကြည့်တိုက်တိ|ဒစ်ဂျစ်တယ်စာကြည့်တိုက်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:မှတ်တမ်းတိ|မှတ်တမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းမှတ်တမ်းတိ|သမိုင်းမှတ်တမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစိုးရမှတ်တမ်းတိ|အစိုးရမှတ်တမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒစ်ဂျစ်တယ်မှတ်တမ်းတိ|ဒစ်ဂျစ်တယ်မှတ်တမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မော်ကွန်းတိုက်တိ|မော်ကွန်းတိုက်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စာအုပ်စာတမ်းဗေဒ|စာအုပ်စာတမ်းဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျမ်းကိုးစာရင်းတိ|ကျမ်းကိုးစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကတ်တလောက်တိ|ကတ်တလောက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပုံနှိပ်ထုတ်ဝီမှုတိ|ပုံနှိပ်ထုတ်ဝီမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပုံနှိပ်တိုက်တိ|ပုံနှိပ်တိုက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာအုပ်စုဆောင်းမှုတိ|စာအုပ်စုဆောင်းမှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အချက်အလက်ရင်းမြစ်တိ|အချက်အလက်ရင်းမြစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒေတာဘေ့စ်တိ|ဒေတာဘေ့စ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချက်အလက်ဗဟိုဌာနတိ|အချက်အလက်ဗဟိုဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သုတေသနရင်းမြစ်တိ|သုတေသနရင်းမြစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အွန်လိုင်းရင်းမြစ်တိ|အွန်လိုင်းရင်းမြစ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကိုးကားပညာ|ကိုးကားပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုးကားမှုပုံစံတိ|ကိုးကားမှုပုံစံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုးကားမှုစနစ်တိ|ကိုးကားမှုစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရပ်ဆိုင်ရာကိုးကားချက်တိ|ပညာရပ်ဆိုင်ရာကိုးကားချက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုးကားမှုစီမံခန့်ခွဲခြင်|ကိုးကားမှုစီမံခန့်ခွဲခြင်]] **[[:ကဏ္ဍ:သုတေသနကိရိယာတိ|သုတေသနကိရိယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သုတေသနနည်းစနစ်တိ|သုတေသနနည်းစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချက်အလက်ယှာဖွီရီးတိ|အချက်အလက်ယှာဖွီရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာတမ်းရီးသားခြင်းတိ|စာတမ်းရီးသားခြင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာတမ်းကိုးကားခြင်းတိ|စာတမ်းကိုးကားခြင်းတိ]] *[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှု|ယဉ်ကျေးမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:အနုပညာ|အနုပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗိသုကာပညာတိ|ဗိသုကာပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပန်းချီတိ|ပန်းချီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပန်းပုတိ|ပန်းပုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓာတ်ပုံပညာတိ|ဓာတ်ပုံပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လက်မှုပညာတိ|လက်မှုပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလှဆင်အနုပညာတိ|အလှဆင်အနုပညာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စာပီ|စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီအမျိုးအစားတိ|စာပီအမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကဗျာတိ|ကဗျာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝတ္ထုတိ|ဝတ္ထုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဇာတ်လမ်းတိုတိ|ဇာတ်လမ်းတိုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြဇာတ်တိ|ပြဇာတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာစီစာကုံးတိ|စာစီစာကုံးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိတိ|အတ္ထုပ္ပတ္တိတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခရီးလားစာပီတိ|ခရီးလားစာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေစာပီတိ|အချေစာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီသီအိုရီတိ|စာပီသီအိုရီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီဝေဖန်ရီးတိ|စာပီဝေဖန်ရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီအနုသုခုမတိ|စာပီအနုသုခုမတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရီးဆရာတိ|စာရီးဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကဗျာဆရာတိ|ကဗျာဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝတ္ထုရီးဆရာတိ|ဝတ္ထုရီးဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြဇာတ်ရီးဆရာတိ|ပြဇာတ်ရီးဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အက်ဆေးရီးဆရာတိ|အက်ဆေးရီးဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် စာရီးဆရာတိ|နိုင်ငံအလိုက် စာရီးဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီလက်ရာတိ|စာပီလက်ရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကဗျာတိ|ကဗျာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝတ္ထုတိ|ဝတ္ထုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြဇာတ်တိ|ပြဇာတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာစီစာကုံးတိ|စာစီစာကုံးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီစုစည်းမှုတိ|စာပီစုစည်းမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီသမိုင်းတိ|စာပီသမိုင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းစာပီတိ|ရှိးဟောင်းစာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလယ်ခေတ်စာပီတိ|အလယ်ခေတ်စာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်စာပီတိ|ခေတ်သစ်စာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်ပြိုင်စာပီတိ|ခေတ်ပြိုင်စာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့စာပီသမိုင်းတိ|ကမ္ဘာ့စာပီသမိုင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် စာပီတိ|နိုင်ငံအလိုက် စာပီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာစာပီ|မြန်မာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်စာပီ|ရခိုင်စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်စာပီ|အင်္ဂလိပ်စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရုတ်စာပီ|တရုတ်စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယစာပီ|အိန္ဒိယစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂျပန်စာပီ|ဂျပန်စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့စာပီ|ကမ္ဘာ့စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားအလိုက် စာပီ|ဘာသာစကားအလိုက် စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာဘာသာစာပီ|မြန်မာဘာသာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ဘာသာစာပီ|ရခိုင်ဘာသာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစာပီ|အင်္ဂလိပ်ဘာသာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာရဗီဘာသာစာပီ|အာရဗီဘာသာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရုတ်ဘာသာစာပီ|တရုတ်ဘာသာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီလှုပ်ရှားမှုတိ|စာပီလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာစာပီ|ရိုးရာစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာပုံပြင်တိ|ရိုးရာပုံပြင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဏ္ဍာရီတိ|ဒဏ္ဍာရီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူထုစာပီ|လူထုစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပါးစပ်ရာဇဝင်တိ|ပါးစပ်ရာဇဝင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာကဗျာတိ|ရိုးရာကဗျာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေနန့် လူငယ်စာပီ|အချေနန့် လူငယ်စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေဝတ္ထုတိ|အချေဝတ္ထုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေကဗျာတိ|အချေကဗျာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူငယ်စာပီ|လူငယ်စာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာပီးစာပီ|ပညာပီးစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီဆုတိ|စာပီဆုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုဘယ်စာပီဆု|နိုဘယ်စာပီဆု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပီဆုတိ|အမျိုးသားစာပီဆုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကဗျာဆုတိ|ကဗျာဆုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝတ္ထုဆုတိ|ဝတ္ထုဆုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီအဖွဲ့အစည်းတိ|စာပီအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီအသင်းတိ|စာပီအသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရီးဆရာအသင်းတိ|စာရီးဆရာအသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီသုတေသနဌာနတိ|စာပီသုတေသနဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာကြည့်တိုက်တိ|စာကြည့်တိုက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီပညာရီး|စာပီပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီလိ့လာမှု|စာပီလိ့လာမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီသုတေသန|စာပီသုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:တက္ကသိုလ်စာပီဌာနတိ|တက္ကသိုလ်စာပီဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီဝေဖန်ရီး|စာပီဝေဖန်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီစာရင်းတိ|စာပီစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရီးဆရာစာရင်းတိ|စာရီးဆရာစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝတ္ထုစာရင်းတိ|ဝတ္ထုစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကဗျာစာရင်းတိ|ကဗျာစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီဆုရရှိသူတိ|စာပီဆုရရှိသူတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား|ဘာသာစကား]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားတိ|ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရီးစနစ်တိ|စာရီးစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာပြန်ခြင်း|ဘာသာပြန်ခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဘိဓာန်တိ|အဘိဓာန်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဂီတ|ဂီတ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတအမျိုးအစားတိ|ဂီတအမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတပညာသျှင်တိ|ဂီတပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တေးခြင်းတိ|တေးခြင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တေးအယ်လ်ဘမ်တိ|တေးအယ်လ်ဘမ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတတူရိယာတိ|ဂီတတူရိယာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဖျော်ဖြီရီး|ဖျော်ဖြီရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်သျှင်တိ|ရုပ်သျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်သံအစီအစဉ်တိ|ရုပ်သံအစီအစဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြဇာတ်တိ|ပြဇာတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဟာသတိ|ဟာသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဖျော်ဖြီပွဲတိ|ဖျော်ဖြီပွဲတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:မီဒီယာ|မီဒီယာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတင်းမီဒီယာတိ|သတင်းမီဒီယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီဒီယိုတိ|ရီဒီယိုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်မြင်သံကြားတိ|ရုပ်မြင်သံကြားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အွန်လိုင်းမီဒီယာတိ|အွန်လိုင်းမီဒီယာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဏ္ဍာရီနန့် ရိုးရာပုံပြင်တိ|ဒဏ္ဍာရီနန့် ရိုးရာပုံပြင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဏ္ဍာရီတိ|ဒဏ္ဍာရီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာပုံပြင်တိ|ရိုးရာပုံပြင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သူရဲကောင်းဇာတ်လမ်းတိ|သူရဲကောင်းဇာတ်လမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာယုံကြည်မှုတိ|ရိုးရာယုံကြည်မှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာဓလေ့တိ|ရိုးရာဓလေ့တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လက်ထပ်ထိမ်းမြားမှုဓလေ့|လက်ထပ်ထိမ်းမြားမှုဓလေ့]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွီးဖွားခြင်းဓလေ့|မွီးဖွားခြင်းဓလေ့]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသုဘဓလေ့|အသုဘဓလေ့]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာအခမ်းအနားတိ|ရိုးရာအခမ်းအနားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဓလေ့တိ|လူမှုဓလေ့တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ပွဲတော်တိ|ပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပွဲတော်တိ|ဘာသာရီးပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာပွဲတော်တိ|ရိုးရာပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အနုပညာပွဲတော်တိ|အနုပညာပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတပွဲတော်တိ|ဂီတပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်ပွဲတော်တိ|နိုင်ငံတော်ပွဲတော်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အစားအစာနန့် အဖျော်ယမကာ|အစားအစာနန့် အဖျော်ယမကာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားဟင်းလျာတိ|အမျိုးသားဟင်းလျာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာအစားအစာတိ|ရိုးရာအစားအစာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဖျော်ယမကာတိ|အဖျော်ယမကာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ချက်ပြုတ်နည်းတိ|ချက်ပြုတ်နည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစားအစာယဉ်ကျေးမှု|အစားအစာယဉ်ကျေးမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:ဖက်သျှင်|ဖက်သျှင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဝတ်အစားတိ|အဝတ်အစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာဝတ်စုံတိ|ရိုးရာဝတ်စုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဖက်သျှင်ဒီဇိုင်း|ဖက်သျှင်ဒီဇိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:လက်ဝတ်ရတနာတိ|လက်ဝတ်ရတနာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလှအပယဉ်ကျေးမှု|အလှအပယဉ်ကျေးမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်|အားကဇပ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်အမျိုးအစားတိ|အားကဇပ်အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်သမားတိ|အားကဇပ်သမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်အသင်းတိ|အားကဇပ်အသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်ပြိုင်ပွဲတိ|အားကဇပ်ပြိုင်ပွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိုလံပစ်အားကဇပ်|အိုလံပစ်အားကဇပ်]] **[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့အစည်းတိ|ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြတိုက်တိ|ပြတိုက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာကြည့်တိုက်တိ|စာကြည့်တိုက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုစင်တာတိ|ယဉ်ကျေးမှုစင်တာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အနုပညာအဖွဲ့အစည်းတိ|အနုပညာအဖွဲ့အစည်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်တိ|ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်နီရာတိ|ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်နီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းအဆောက်အအုံတိ|ရှိးဟောင်းအဆောက်အအုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်ပစ္စည်းတိ|ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်ပစ္စည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မထိတွိ့နိုင်ရေ ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်တိ|မထိတွိ့နိုင်ရေ ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှု|ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှယဉ်ကျေးမှု|အာသျှယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပယဉ်ကျေးမှု|ဥရောပယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကယဉ်ကျေးမှု|အာဖရိကယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ယဉ်ကျေးမှု|အမေရိကန်ယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာယဉ်ကျေးမှု|မြန်မာယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု|ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု]] *[[:ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင်]] **[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ|ကမ္ဘာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာဂြိုဟ်|ကမ္ဘာဂြိုဟ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဒေသတိ|ကမ္ဘာ့ဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့မြေပုံတိ|ကမ္ဘာ့မြေပုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ပထဝီဝင်|ကမ္ဘာ့ပထဝီဝင်]] **[[:ကဏ္ဍ:နီရာတိ|နီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိုက်ကြီးတိ|တိုက်ကြီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒေသတိ|ဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နယ်မြေတိ|နယ်မြေတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြို့တိ|မြို့တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျေးရွာတိ|ကျေးရွာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတိ|နိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှနိုင်ငံတိ|အာသျှနိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပနိုင်ငံတိ|ဥရောပနိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကနိုင်ငံတိ|အာဖရိကနိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကနိုင်ငံတိ|မြောက်အမေရိကနိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောင်အမေရိကနိုင်ငံတိ|တောင်အမေရိကနိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာပိုင်းနိုင်ငံတိ|သမုဒ္ဒရာပိုင်းနိုင်ငံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် ပထဝီဝင်|နိုင်ငံအလိုက် ပထဝီဝင်]] **[[:ကဏ္ဍ:တိုက်ကြီးတိ|တိုက်ကြီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှ|အာသျှ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပ|ဥရောပ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိက|အာဖရိက]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိက|မြောက်အမေရိက]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောင်အမေရိက|တောင်အမေရိက]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာပိုင်း|သမုဒ္ဒရာပိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အန္တာတိက|အန္တာတိက]] **[[:ကဏ္ဍ:မြေမျက်နှာသွင်ပြင်|မြေမျက်နှာသွင်ပြင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောင်တိ|တောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောင်တန်းတိ|တောင်တန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကုန်းပြင်မြင့်တိ|ကုန်းပြင်မြင့်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လွင်ပြင်တိ|လွင်ပြင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ချိုင့်ဝှမ်းတိ|ချိုင့်ဝှမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဲကန္တာရတိ|သဲကန္တာရတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ရေထုဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်|ရေထုဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာတိ|သမုဒ္ဒရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပင်လယ်တိ|ပင်လယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြစ်တိ|မြစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်းအိုင်တိ|အင်းအိုင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရေတံခွန်တိ|ရီတံခွန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီဝေရီလဲဒေသတိ|ရီဝေရီလဲဒေသတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု|ရာသီဥတု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတုအမျိုးအစားတိ|ရာသီဥတုအမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိုးလေဝသ|မိုးလေဝသ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မုတ်သုံရာသီ|မုတ်သုံရာသီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု|ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တိ|သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဇီဝပထဝီဝင်|ဇီဝပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဇီဝဒေသတိ|ဇီဝဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂေဟစနစ်တိ|ဂေဟစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သစ်တောတိ|သစ်တောတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုစွတ်ဒေသတိ|စိုစွတ်ဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဒေသတိ|တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဒေသတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူသားပထဝီဝင်|လူသားပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူဦးရွီ|လူဦးရွီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမျိုးတိ|လူမျိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားတိ|ဘာသာစကားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြို့ပြဒေသတိ|မြို့ပြဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျေးလက်ဒေသတိ|ကျေးလက်ဒေသတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးပထဝီဝင်|စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုက်ပျိုးရီးဒေသတိ|စိုက်ပျိုးရီးဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်မှုဒေသတိ|စက်မှုဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကုန်သွယ်ရီးလမ်းကြောင်းတိ|ကုန်သွယ်ရီးလမ်းကြောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခရီးလားလုပ်ငန်းဒေသတိ|ခရီးလားလုပ်ငန်းဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝသယံဇာတတိ|သဘာဝသယံဇာတတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်|နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:နယ်စပ်တိ|နယ်စပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အုပ်ချုပ်ရီးဒေသတိ|အုပ်ချုပ်ရီးဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြို့တော်တိ|မြို့တော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတိ|ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပထဝီနိုင်ငံရီး|ပထဝီနိုင်ငံရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:မြေပုံပညာ|မြေပုံပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြေပုံတိ|မြေပုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒစ်ဂျစ်တယ်မြေပုံတိ|ဒစ်ဂျစ်တယ်မြေပုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:GIS|GIS]] ***[[:ကဏ္ဍ:Remote Sensing|Remote Sensing]] ***[[:ကဏ္ဍ:Navigation Systems|Navigation Systems]] **[[:ကဏ္ဍ:ခရီးလားနီရာတိ|ခရီးလားနီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်နီရာတိ|ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်နီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားဥယျာဉ်တိ|အမျိုးသားဥယျာဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝအလှအပ နီရာတိ|သဘာဝအလှအပ နီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းနီရာတိ|ရှိးဟောင်းနီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအထင်ကရ နီရာတိ|ဘာသာရီးအထင်ကရ နီရာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် ပထဝီဝင်|ဒေသအလိုက် ပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှပထဝီဝင်|အာသျှပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပပထဝီဝင်|ဥရောပပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကပထဝီဝင်|အာဖရိကပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ပထဝီဝင်|အမေရိကန်ပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်၏ ပထဝီဝင်|ရခိုင်ပြည်၏ ပထဝီဝင်]] **[[:ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ပညာသျှင်တိ|ပထဝီဝင်ပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြေပုံပညာသျှင်တိ|မြေပုံပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတုပညာသျှင်တိ|ရာသီဥတုပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒပညာသျှင်တိ|ဘူမိဗေဒပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ပညာသျှင်တိ|ပထဝီဝင်ပညာသျှင်တိ]] *[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီး|ကျန်းမာရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆေးပညာ|ဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အထွေထွေဆေးပညာ|အထွေထွေဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အထူးကုဆေးပညာ|အထူးကုဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိသားစုဆေးပညာ|မိသားစုဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရီးပေါ်ဆေးပညာ|အရီးပေါ်ဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ဆေးကုသမှု|စစ်ဆေးကုသမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:လူ့ခန္ဓာဗေဒ|လူ့ခန္ဓာဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရိုးစနစ်|အရိုးစနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကြွက်သားစနစ်|ကြွက်သားစနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာရုံကြောစနစ်|အာရုံကြောစနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:နှလုံးနန့် သွေးကြောစနစ်|နှလုံးနန့် သွေးကြောစနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသက်ရှူစနစ်|အသက်ရှူစနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစာခြေစနစ်|အစာခြေစနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:မျိုးပွားစနစ်|မျိုးပွားစနစ်]] **[[:ကဏ္ဍ:ရောဂါတိ|ရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကူးစက်ရောဂါတိ|ကူးစက်ရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မကူးစက်ရောဂါတိ|မကူးစက်ရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မျိုးရိုးဗီဇရောဂါတိ|မျိုးရိုးဗီဇရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှားပါးရောဂါတိ|ရှားပါးရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကပ်ရောဂါတိ|ကပ်ရောဂါတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆီးဝါးတိ|ဆီးဝါးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆီးဝါးအမျိုးအစားတိ|ဆီးဝါးအမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပဋိဇီဝဆေးတိ|ပဋိဇီဝဆေးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ဆေးတိ|ကာကွယ်ဆေးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နာကျင်သက်သာဆေးတိ|နာကျင်သက်သာဆေးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆီးဝါးထုတ်လုပ်မှု|ဆီးဝါးထုတ်လုပ်မှု]] **[[:ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့ကျန်းမာရီး|ပြည်သူ့ကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးစောင့်ရှောက်မှု|ကျန်းမာရီးစောင့်ရှောက်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးမူဝါဒ|ကျန်းမာရီးမူဝါဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရောဂါကာကွယ်ရီး|ရောဂါကာကွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ဆေးထိုးအစီအစဉ်တိ|ကာကွယ်ဆေးထိုးအစီအစဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးပညာပီး|ကျန်းမာရီးပညာပီး]] **[[:ကဏ္ဍ:အာဟာရ|အာဟာရ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဟာရဗေဒ|အာဟာရဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစားအစာအုပ်စုတိ|အစားအစာအုပ်စုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗီတာမင်တိ|ဗီတာမင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတ္တုဓာတ်တိ|သတ္တုဓာတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဟာရချို့တဲ့မှု|အာဟာရချို့တဲ့မှု]] **[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ကျန်းမာရီး|စိတ်ကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ရောဂါတိ|စိတ်ရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ကုထုံး|စိတ်ကုထုံး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ဖိစီးမှု|စိတ်ဖိစီးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုးရိမ်ပူပန်မှုရောဂါ|စိုးရိမ်ပူပန်မှုရောဂါ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ကျန်းမာရီးစောင့်ရှောက်မှု|စိတ်ကျန်းမာရီးစောင့်ရှောက်မှု]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆေးရုံတို့နန့် ကျန်းမာရီးဝန်ဆောင်မှုတိ|ဆေးရုံတို့နန့် ကျန်းမာရီးဝန်ဆောင်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးရုံတိ|ဆေးရုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးခန်းတိ|ဆေးခန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးဌာနတိ|ကျန်းမာရီးဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရီးပေါ်လူနာတင်ယာဉ်ဝန်ဆောင်မှု|အရီးပေါ်လူနာတင်ယာဉ်ဝန်ဆောင်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သူနာပြုဝန်ဆောင်မှု|သူနာပြုဝန်ဆောင်မှု]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆေးပညာအထူးဘာသာရပ်တိ|ဆေးပညာအထူးဘာသာရပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နှလုံးရောဂါဗေဒ|နှလုံးရောဂါဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကင်ဆာရောဂါဗေဒ|ကင်ဆာရောဂါဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေဆေးပညာ|အချေဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရေပြားဆေးပညာ|အရေပြားဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မျက်စိဆေးပညာ|မျက်စိဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရိုးဆေးပညာ|အရိုးဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သားဖွားနန့် မီးယပ်ပညာ|သားဖွားနန့် မီးယပ်ပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာရုံကြောဆေးပညာ|အာရုံကြောဆေးပညာ]] **[[:ကဏ္ဍ:သွားဘက်ဆိုင်ရာကျန်းမာရီး|သွားဘက်ဆိုင်ရာကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:သွားရောဂါတိ|သွားရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သွားကုသမှု|သွားကုသမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခံတွင်းကျန်းမာရီး|ခံတွင်းကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:သွားဆရာဝန်တိ|သွားဆရာဝန်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုနန့် ကြံ့ခိုင်ရီး|ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုနန့် ကြံ့ခိုင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:လေ့ကျင့်ခန်းတိ|လေ့ကျင့်ခန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကြံ့ခိုင်ရီးအစီအစဉ်တိ|ကြံ့ခိုင်ရီးအစီအစဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်ဆေးပညာ|အားကဇပ်ဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုယ်အလေးချိန်ထိန်းသိမ်းမှု|ကိုယ်အလေးချိန်ထိန်းသိမ်းမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:မိခင်နန့် အချေကျန်းမာရီး|မိခင်နန့် အချေကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ရှောက်မှု|ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ရှောက်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွီးကင်းစအချေကျန်းမာရီး|မွီးကင်းစအချေကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေဖွံ့ဖြိုးမှု|အချေဖွံ့ဖြိုးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိခင်အာဟာရ|မိခင်အာဟာရ]] **[[:ကဏ္ဍ:သက်ကြီးရွယ်အိုကျန်းမာရီး|သက်ကြီးရွယ်အိုကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသက်ကြီးခြင်း|အသက်ကြီးခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:သက်ကြီးရွယ်အိုရောဂါတိ|သက်ကြီးရွယ်အိုရောဂါတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရေရှည်စောင့်ရှောက်မှု|ရေရှည်စောင့်ရှောက်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သက်ကြီးရွယ်အိုဆေးပညာ|သက်ကြီးရွယ်အိုဆေးပညာ]] **[[:ကဏ္ဍ:အစားထိုးနန့် တိုင်းရင်းဆေးပညာ|အစားထိုးနန့် တိုင်းရင်းဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိုင်းရင်းဆေးပညာ|တိုင်းရင်းဆေးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အပ်စိုက်ကုသမှု|အပ်စိုက်ကုသမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးဖက်ဝင်အပင်တိ|ဆေးဖက်ဝင်အပင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားရွေးချယ်ကုသနည်းတိ|အခြားရွေးချယ်ကုသနည်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|ကျန်းမာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးဝန်ကြီးဌာနတိ|ကျန်းမာရီးဝန်ကြီးဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးပညာအသင်းတိ|ဆေးပညာအသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီး NGO များ|ကျန်းမာရီး NGO များ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာကျန်းမာရီးအဖွဲ့တိ|နိုင်ငံတကာကျန်းမာရီးအဖွဲ့တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးပညာရီး|ကျန်းမာရီးပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးတက္ကသိုလ်တိ|ဆေးတက္ကသိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သူနာပြုပညာ|သူနာပြုပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးသုတေသန|ဆေးသုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျန်းမာရီးသင်တန်းတိ|ကျန်းမာရီးသင်တန်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် ကျန်းမာရီး|ဒေသအလိုက် ကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှကျန်းမာရီး|အာသျှကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပကျန်းမာရီး|ဥရောပကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကကျန်းမာရီး|အာဖရိကကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံကျန်းမာရီး|မြန်မာနိုင်ငံကျန်းမာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်ကျန်းမာရီး|ရခိုင်ပြည်ကျန်းမာရီး]] *[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်း|သမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းပညာ|သမိုင်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းသုတေသန|သမိုင်းသုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းရီးသားမှု|သမိုင်းရီးသားမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းအရင်းအမြစ်တိ|သမိုင်းအရင်းအမြစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းပညာသျှင်တိ|သမိုင်းပညာသျှင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့သမိုင်း|ကမ္ဘာ့သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းကမ္ဘာ|ရှိးဟောင်းကမ္ဘာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလယ်ခေတ်|အလယ်ခေတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်အစောပိုင်း|ခေတ်သစ်အစောပိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်|ခေတ်သစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်ပြိုင်သမိုင်း|ခေတ်ပြိုင်သမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် သမိုင်း|ဒေသအလိုက် သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှသမိုင်း|အာသျှသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပသမိုင်း|ဥရောပသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကသမိုင်း|အာဖရိကသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကသမိုင်း|မြောက်အမေရိကသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောင်အမေရိကသမိုင်း|တောင်အမေရိကသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာပိုင်းသမိုင်း|သမုဒ္ဒရာပိုင်းသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အန္တာတိကသမိုင်း|အန္တာတိကသမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် သမိုင်း|နိုင်ငံအလိုက် သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း|မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်သမိုင်း|ရခိုင်သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံသမိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံသမိုင်း|အိန္ဒိယနိုင်ငံသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံသမိုင်း|ဂျပန်နိုင်ငံသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားနိုင်ငံရို့ဧ့ သမိုင်း|အခြားနိုင်ငံရို့ဧ့ သမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်အလိုက် သမိုင်း|ခေတ်အလိုက် သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းမတင်မီခေတ်|သမိုင်းမတင်မီခေတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းခေတ်|ရှိးဟောင်းခေတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလယ်ခေတ်|အလယ်ခေတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်အစောပိုင်း|ခေတ်သစ်အစောပိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်မှုခေတ်|စက်မှုခေတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်|ခေတ်သစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်ပြိုင်ခေတ်|ခေတ်ပြိုင်ခေတ်]] **[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း သမိုင်း|ယဉ်ကျေးမှုနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း|ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုသမိုင်း|လူမှုသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးသမိုင်း|ပညာရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးသမိုင်း|ဘာသာရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:နေ့စဉ်ဘဝသမိုင်း|နေ့စဉ်ဘဝသမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးသမိုင်း|နိုင်ငံရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရင်စနစ်တိ|ဘုရင်စနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစိုးရတိ|အစိုးရတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးလှုပ်ရှားမှုတိ|နိုင်ငံရီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တော်လှန်ရီးတိ|တော်လှန်ရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရွီးကောက်ပွဲသမိုင်း|ရွီးကောက်ပွဲသမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:စစ်ရီးသမိုင်း|စစ်ရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ပွဲတိ|စစ်ပွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိုက်ပွဲတိ|တိုက်ပွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်တပ်တိ|စစ်တပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်လက်နက်တိ|စစ်လက်နက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ရီးခေါင်းဆောင်တိ|စစ်ရီးခေါင်းဆောင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးသမိုင်း|စီးပွားရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကုန်သွယ်ရီးသမိုင်း|ကုန်သွယ်ရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ငွေကြေးသမိုင်း|ငွေကြေးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်မှုသမိုင်း|စက်မှုသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုက်ပျိုးရီးသမိုင်း|စိုက်ပျိုးရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်သမားသမိုင်း|အလုပ်သမားသမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံနန့် နည်းပညာသမိုင်း|သိပ္ပံနန့် နည်းပညာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံသမိုင်း|သိပ္ပံသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆေးပညာသမိုင်း|ဆေးပညာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာသမိုင်း|ကွန်ပျူတာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာကာသစူးစမ်းရီးသမိုင်း|အာကာသစူးစမ်းရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:တီထွင်မှုရို့ဧ့ သမိုင်း|တီထွင်မှုရို့ဧ့ သမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးသမိုင်း|သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရေကြောင်းသမိုင်း|ရေကြောင်းသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မီးရထားသမိုင်း|မီးရထားသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:လေကြောင်းသမိုင်း|လေကြောင်းသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မော်တော်ယာဉ်သမိုင်း|မော်တော်ယာဉ်သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးသမိုင်း|လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးသမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:အနုပညာနန့် စာပီသမိုင်း|အနုပညာနန့် စာပီသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အနုပညာသမိုင်း|အနုပညာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတသမိုင်း|ဂီတသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီသမိုင်း|စာပီသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်သျှင်သမိုင်း|ရုပ်သျှင်သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြဇာတ်သမိုင်း|ပြဇာတ်သမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမျိုးတို့နန့် ယဉ်ကျေးမှုတိ|လူမျိုးတို့နန့် ယဉ်ကျေးမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမျိုးစုရို့ဧ့ သမိုင်း|လူမျိုးစုရို့ဧ့ သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရွှေ့ပြောင်းအခြီချမှုသမိုင်း|ရွှေ့ပြောင်းအခြီချမှုသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်ပါယာတိ|အင်ပါယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်တိ|နိုင်ငံတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်တိ|ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်တိ|သမိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တော်လှန်ရီးတိ|တော်လှန်ရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘောတူစာချုပ်တိ|သဘောတူစာချုပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တိ|သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုလှုပ်ရှားမှုတိ|လူမှုလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရီးအခင်းဖြစ်ရပ်တိ|အရီးအခင်းဖြစ်ရပ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်တိ|သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရင်တိ|ဘုရင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဧကရာဇ်တိ|ဧကရာဇ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ခေါင်းဆောင်တိ|စစ်ခေါင်းဆောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးခေါင်းဆောင်တိ|နိုင်ငံရီးခေါင်းဆောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားသမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်တိ|အခြားသမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းသုတေသန|ရှိးဟောင်းသုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းနီရာတိ|ရှိးဟောင်းနီရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းပစ္စည်းတိ|ရှိးဟောင်းပစ္စည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တူးဖော်မှုတိ|တူးဖော်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုတိ|ရှိးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် သမိုင်း|ဒေသအလိုက် သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာသမိုင်း|မြန်မာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်သမိုင်း|ရခိုင်သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှမ်းသမိုင်း|ရှမ်းသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွန်သမိုင်း|မွန်သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကချင်သမိုင်း|ကချင်သမိုင်း]] *[[:ကဏ္ဍ:လူသားလှုပ်ရှားမှုတိ|လူသားလှုပ်ရှားမှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စိုက်ပျိုးရီး|စိုက်ပျိုးရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:သီးနှံစိုက်ပျိုးရီး|သီးနှံစိုက်ပျိုးရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးရီး|ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွီးမြူရီး|မွီးမြူရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ငါးမွီးမြူရီး|ငါးမွီးမြူရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုက်ပျိုးရီးနည်းပညာ|စိုက်ပျိုးရီးနည်းပညာ]] **[[:ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးလုပ်ငန်း|စီးပွားရီးလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကုန်သွယ်ရီး|ကုန်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု|ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ငွေကြေးနန့် ဘဏ်လုပ်ငန်း|ငွေကြေးနန့် ဘဏ်လုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:စျေးကွက်ရှာဖွေရီး|စျေးကွက်ရှာဖွေရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စွန့်ဦးတီထွင်လုပ်ငန်း|စွန့်ဦးတီထွင်လုပ်ငန်း]] **[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်အကိုင်|အလုပ်အကိုင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်အကိုင်အမျိုးအစားတိ|အလုပ်အကိုင်အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းတိ|အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်သမားတိ|အလုပ်သမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လုပ်ငန်းခွင်|လုပ်ငန်းခွင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်သမားအခွင့်အရီး|အလုပ်သမားအခွင့်အရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီး|ပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မူလတန်းပညာရီး|မူလတန်းပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလယ်တန်းပညာရီး|အလယ်တန်းပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဆင့်မြင့်ပညာရီး|အဆင့်မြင့်ပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းပညာရီး|အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဝေးသင်ပညာရီး|အဝေးသင်ပညာရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆက်သွယ်ရီး|ဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပို့ဆက်သွယ်ရီး|စာပို့ဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရီး|တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရီး|အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုမီဒီယာ|လူမှုမီဒီယာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတင်းမီဒီယာ|သတင်းမီဒီယာ]] **[[:ကဏ္ဍ:သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး|သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရီး|ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရီး|ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီး|လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မီးရထားပို့ဆောင်ရီး|မီးရထားပို့ဆောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အများပြည်သူပို့ဆောင်ရီး|အများပြည်သူပို့ဆောင်ရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:ခရီးလားလုပ်ငန်း|ခရီးလားလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြည်တွင်းခရီးလားလုပ်ငန်း|ပြည်တွင်းခရီးလားလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာခရီးလားလုပ်ငန်း|နိုင်ငံတကာခရီးလားလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုခရီးလားလုပ်ငန်း|ယဉ်ကျေးမှုခရီးလားလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်း|သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဟိုတယ်နန့် ဧည့်ဝတ်ပြုလုပ်ငန်း|ဟိုတယ်နန့် ဧည့်ဝတ်ပြုလုပ်ငန်း]] **[[:ကဏ္ဍ:ဖျော်ဖြီရီး|ဖျော်ဖြီရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်သျှင်|ရုပ်သျှင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတ|ဂီတ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂိမ်းတိ|ဂိမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြဇာတ်|ပြဇာတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်မြင်သံကြား|ရုပ်မြင်သံကြား]] **[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်|အားကဇပ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘောလုံး|ဘောလုံး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘတ်စကက်ဘော|ဘတ်စကက်ဘော]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘော်လီဘော|ဘော်လီဘော]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိုလံပစ်အားကဇပ်တိ|အိုလံပစ်အားကဇပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိုက်ခိုက်ရီးအားကဇပ်တိ|တိုက်ခိုက်ရီးအားကဇပ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စစ်ရီး|စစ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်တပ်တိ|စစ်တပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ပွဲတိ|စစ်ပွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်လက်နက်တိ|စစ်လက်နက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ရီးမဟာဗျူဟာ|စစ်ရီးမဟာဗျူဟာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ငြိမ်းချမ်းရီးထိန်းသိမ်းမှု|ငြိမ်းချမ်းရီးထိန်းသိမ်းမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးလှုပ်ရှားမှုတိ|နိုင်ငံရီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးပါတီတိ|နိုင်ငံရီးပါတီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရွီးကောက်ပွဲတိ|ရွီးကောက်ပွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုတိ|ဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တော်လှန်ရီးတိ|တော်လှန်ရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုလှုပ်ရှားမှုတိ|လူမှုလှုပ်ရှားမှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးလှုပ်ရှားမှုတိ|ဘာသာရီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု|ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပွဲတော်တိ|ဘာသာရီးပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သာသနာပြုလုပ်ငန်း|သာသနာပြုလုပ်ငန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|ဘာသာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပညာရီး|ဘာသာရီးပညာရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံနန့် သုတေသန|သိပ္ပံနန့် သုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံသုတေသန|သိပ္ပံသုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု|နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:တီထွင်မှုတိ|တီထွင်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စမ်းသပ်မှုတိ|စမ်းသပ်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆန်းသစ်တီထွင်မှုတိ|ဆန်းသစ်တီထွင်မှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အိမ်ထောင်ရီးနန့် မိသားစုဘဝ|အိမ်ထောင်ရီးနန့် မိသားစုဘဝ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း|လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိသားစုတိ|မိသားစုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း|အချေပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဆက်ဆံရီး|လူမှုဆက်ဆံရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:နီထိုင်မှုပုံစံတိ|နီထိုင်မှုပုံစံတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အပန်းဖြေလှုပ်ရှားမှုတိ|အပန်းဖြေလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝါသနာတိ|ဝါသနာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာဖတ်ခြင်းတိ|စာဖတ်ခြင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးခြင်းတိ|ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးခြင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓာတ်ပုံရိုက်ခြင်းတိ|ဓာတ်ပုံရိုက်ခြင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စုဆောင်းခြင်းတိ|စုဆောင်းခြင်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူသားလှုပ်ရှားမှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတိ|လူသားလှုပ်ရှားမှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|စီးပွားရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|ပညာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်အဖွဲ့အစည်းတိ|အားကဇပ်အဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|ဘာသာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအဖွဲ့အစည်းတိ|လူမှုအဖွဲ့အစည်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် လူသားလှုပ်ရှားမှုတိ|ဒေသအလိုက် လူသားလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှ|အာသျှ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပ|ဥရောပ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိက|အာဖရိက]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိက|အမေရိက]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်|ရခိုင်ပြည်]] *[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာ|သင်္ချာ]] **[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာ၏ အခြီခံတိ|သင်္ချာ၏ အခြီခံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂဏန်းတိ|ဂဏန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ကေတတိ|သင်္ကေတတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိ|သင်္ချာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သက်သေပြချက်တိ|သက်သေပြချက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ|သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝဂဏန်းတိ|သဘာဝဂဏန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိန်းပြည့်တိ|ကိန်းပြည့်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချိုးကိန်းတိ|အချိုးကိန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစစ်ကိန်းတိ|အစစ်ကိန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှုပ်ထွီးကိန်းတိ|ရှုပ်ထွီးကိန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂဏန်းသီအိုရီ|ဂဏန်းသီအိုရီ]] **[[:ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ညီမျှခြင်းတိ|ညီမျှခြင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Polynomial တိ|Polynomial တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Matrix တိ|Matrix တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Vector တိ|Vector တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Abstract Algebra|Abstract Algebra]] **[[:ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယူကလစ်ဂျီဩမေတြီ|ယူကလစ်ဂျီဩမေတြီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အနုဂျီဩမေတြီ|အနုဂျီဩမေတြီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Differential Geometry|Differential Geometry]] ***[[:ကဏ္ဍ:Topology|Topology]] ***[[:ကဏ္ဍ:Coordinate Geometry|Coordinate Geometry]] **[[:ကဏ္ဍ:တြိဂံမိတိ|တြိဂံမိတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Trigonometric Functions|Trigonometric Functions]] ***[[:ကဏ္ဍ:Trigonometric Identities|Trigonometric Identities]] ***[[:ကဏ္ဍ:Triangles|Triangles]] ***[[:ကဏ္ဍ:Spherical Trigonometry|Spherical Trigonometry]] **[[:ကဏ္ဍ:ကယ်လ်ကူလပ်|ကယ်လ်ကူလပ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:Differential Calculus|Differential Calculus]] ***[[:ကဏ္ဍ:Integral Calculus|Integral Calculus]] ***[[:ကဏ္ဍ:Multivariable Calculus|Multivariable Calculus]] ***[[:ကဏ္ဍ:Vector Calculus|Vector Calculus]] ***[[:ကဏ္ဍ:Calculus of Variations|Calculus of Variations]] **[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု|သင်္ချာခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:Real Analysis|Real Analysis]] ***[[:ကဏ္ဍ:Complex Analysis|Complex Analysis]] ***[[:ကဏ္ဍ:Functional Analysis|Functional Analysis]] ***[[:ကဏ္ဍ:Harmonic Analysis|Harmonic Analysis]] **[[:ကဏ္ဍ:ဖြစ်နိုင်ခြီသီအိုရီ|ဖြစ်နိုင်ခြီသီအိုရီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Probability|Probability]] ***[[:ကဏ္ဍ:Random Variables|Random Variables]] ***[[:ကဏ္ဍ:Stochastic Processes|Stochastic Processes]] ***[[:ကဏ္ဍ:Probability Distributions|Probability Distributions]] **[[:ကဏ္ဍ:စာရင်းအင်းပညာ|စာရင်းအင်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Descriptive Statistics|Descriptive Statistics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Inferential Statistics|Inferential Statistics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Regression Analysis|Regression Analysis]] ***[[:ကဏ္ဍ:Biostatistics|Biostatistics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Statistical Software|Statistical Software]] **[[:ကဏ္ဍ:သီးခြားသင်္ချာ|သီးခြားသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Set Theory|Set Theory]] ***[[:ကဏ္ဍ:Combinatorics|Combinatorics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Graph Theory|Graph Theory]] ***[[:ကဏ္ဍ:Logic|Logic]] ***[[:ကဏ္ဍ:Discrete Structures|Discrete Structures]] **[[:ကဏ္ဍ:အသုံးချသင်္ချာ|အသုံးချသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Mathematical Physics|Mathematical Physics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Computational Mathematics|Computational Mathematics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Operations Research|Operations Research]] ***[[:ကဏ္ဍ:Financial Mathematics|Financial Mathematics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Mathematical Modeling|Mathematical Modeling]] **[[:ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာသင်္ချာ|ကွန်ပျူတာသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Numerical Analysis|Numerical Analysis]] ***[[:ကဏ္ဍ:Algorithms|Algorithms]] ***[[:ကဏ္ဍ:Cryptography|Cryptography]] ***[[:ကဏ္ဍ:Computer Algebra|Computer Algebra]] ***[[:ကဏ္ဍ:Machine Learning Mathematics|Machine Learning Mathematics]] **[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာပညာသျှင်တိ|သင်္ချာပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှေးခေတ်သင်္ချာပညာသျှင်တိ|ရှေးခေတ်သင်္ချာပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်သင်္ချာပညာသျှင်တိ|ခေတ်သစ်သင်္ချာပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီးသင်္ချာပညာသျှင်တိ|အမျိုးသမီးသင်္ချာပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက်သင်္ချာပညာသျှင်တိ|နိုင်ငံအလိုက်သင်္ချာပညာသျှင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာသမိုင်း|သင်္ချာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှေးအီဂျစ်သင်္ချာ|ရှေးအီဂျစ်သင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂရိသင်္ချာ|ဂရိသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယသင်္ချာ|အိန္ဒိယသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစ္စလာမ်သင်္ချာ|အစ္စလာမ်သင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်သင်္ချာ|ခေတ်သစ်သင်္ချာ]] **[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာပညာရီး|သင်္ချာပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာသင်ကြားမှု|သင်္ချာသင်ကြားမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာသင်ရိုးတိ|သင်္ချာသင်ရိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာပြိုင်ပွဲတိ|သင်္ချာပြိုင်ပွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာသင်ထောက်ကူတိ|သင်္ချာသင်ထောက်ကူတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာအဖွဲ့အစည်းတိ|သင်္ချာအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာအသင်းတိ|သင်္ချာအသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သုတေသနဌာနတိ|သုတေသနဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂျာနယ်တိ|ဂျာနယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာဆုတိ|သင်္ချာဆုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် သင်္ချာ|ဒေသအလိုက် သင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှသင်္ချာ|အာသျှသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပသင်္ချာ|ဥရောပသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်သင်္ချာ|အမေရိကန်သင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာသင်္ချာ|မြန်မာသင်္ချာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်သင်္ချာ|ရခိုင်သင်္ချာ]] *[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝ|သဘာဝ]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ|သဘာဝသိပ္ပံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ|ဓာတုဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဇီဝဗေဒ|ဇီဝဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာမြီသိပ္ပံ|ကမ္ဘာမြီသိပ္ပံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ|နက္ခတ္တဗေဒ]] **[[:ကဏ္ဍ:သက်ယှိတိ|သက်ယှိတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်တိ|တိရစ္ဆာန်တိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:နို့တိုက်သတ္တဝါတိ|နို့တိုက်သတ္တဝါတိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:ငှက်တိ|ငှက်တိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:တွားသွားသတ္တဝါတိ|တွားသွားသတ္တဝါတိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:ကုန်းနီရီနီသတ္တဝါတိ|ကုန်းနီရီနီသတ္တဝါတိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:ငါးတိ|ငါးတိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:အင်းဆက်တိ|အင်းဆက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အပင်တိ|အပင်တိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:ပန်းပွင့်အပင်တိ|ပန်းပွင့်အပင်တိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:သစ်ပင်တိ|သစ်ပင်တိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:မြက်တိ|မြက်တိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:ရီညှိတိ|ရီညှိတိ]] ****[[:ကဏ္ဍ:မှိုတိ|မှိုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဏုဇီဝတိ|အဏုဇီဝတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မျိုးစိတ်တိ|မျိုးစိတ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဂေဟစနစ်တိ|ဂေဟစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သစ်တောတိ|သစ်တောတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုစွတ်ဒေသတိ|စိုစွတ်ဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြက်ခင်းတိ|မြက်ခင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဲကန္တာရတိ|သဲကန္တာရတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောင်တန်းဒေသတိ|တောင်တန်းဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပင်လယ်ဂေဟစနစ်တိ|ပင်လယ်ဂေဟစနစ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာမြီ|ကမ္ဘာမြီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာမြီဖွဲ့စည်းပုံ|ကမ္ဘာမြီဖွဲ့စည်းပုံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျောက်တိ|ကျောက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတ္တုတိ|သတ္တုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြီဆီလွှာ|မြီဆီလွှာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မီးတောင်တိ|မီးတောင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ရေထု|ရေထု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာတိ|သမုဒ္ဒရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပင်လယ်တိ|ပင်လယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြစ်တိ|မြစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်းအိုင်တိ|အင်းအိုင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီတံခွန်တိ|ရီတံခွန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီခဲပြင်တိ|ရီခဲပြင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လီထုနန့် ရာသီဥတု|လီထုနန့် ရာသီဥတု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိုးလေဝသ|မိုးလေဝသ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု|ရာသီဥတု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မုန်တိုင်းတိ|မုန်တိုင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လီဖိအားစနစ်တိ|လီဖိအားစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု|ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:အာကာသ|အာကာသ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နီစကြဝဠာ|နီစကြဝဠာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂြိုဟ်တိ|ဂြိုဟ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လတိ|လတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကြယ်တိ|ကြယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂလက်ဆီတိ|ဂလက်ဆီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စကြဝဠာဗေဒ|စကြဝဠာဗေဒ]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝဖြစ်စဉ်တိ|သဘာဝဖြစ်စဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ငလျင်တိ|ငလျင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆူနာမီတိ|ဆူနာမီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ|မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိုးကြိုးမုန်တိုင်းတိ|မိုးကြိုးမုန်တိုင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိ|သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်|သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး|ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတိ|ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းမှုတိ|ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု|ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝအရင်းအမြစ်တိ|သဘာဝအရင်းအမြစ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝအရင်းအမြစ်တိ|သဘာဝအရင်းအမြစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီ|ရီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သစ်တော|သစ်တော]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီနံ|ရီနံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝဓာတ်ငွိ့|သဘာဝဓာတ်ငွိ့]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျောက်မီးသွီး|ကျောက်မီးသွီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတ္တုသယံဇာတတိ|သတ္တုသယံဇာတတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝထိန်းသိမ်းရီး|သဘာဝထိန်းသိမ်းရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားဥယျာဉ်တိ|အမျိုးသားဥယျာဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ထိန်းသိမ်းရီး|တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ထိန်းသိမ်းရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အကာအကွယ်ပီးထားရေဒေသတိ|အကာအကွယ်ပီးထားရေဒေသတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ထိန်းသိမ်းရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|ထိန်းသိမ်းရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝသမိုင်း|သဘာဝသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းတိ|ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒိုင်နိုဆောတိ|ဒိုင်နိုဆောတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မျိုးသုဉ်းလားရေ သက်ယှိတိ|မျိုးသုဉ်းလားရေ သက်ယှိတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာမြီ၏ သဘာဝသမိုင်း|ကမ္ဘာမြီ၏ သဘာဝသမိုင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝပညာသျှင်တိ|သဘာဝပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဇီဝဗေဒပညာသျှင်တိ|ဇီဝဗေဒပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒပညာသျှင်တိ|ဘူမိဗေဒပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင်တိ|နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံပညာသျှင်တိ|သဘာဝသိပ္ပံပညာသျှင်တိ]] *[[:ကဏ္ဍ:လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိတိ|အတ္ထုပ္ပတ္တိတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသက်သျှင်နီသူတိ|အသက်သျှင်နီသူတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကွယ်လွန်သူတိ|ကွယ်လွန်သူတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာစုအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|ရာစုအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|နိုင်ငံအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်အကိုင်အလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|အလုပ်အကိုင်အလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးသမားတိ|နိုင်ငံရီးသမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနပညာသျှင်တိ|ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံပညာသျှင်တိ|သိပ္ပံပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ချာပညာသျှင်တိ|သင်္ချာပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆရာဝန်တိ|ဆရာဝန်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥပဒေပညာသျှင်တိ|ဥပဒေပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်ဂျင်နီယာတိ|အင်ဂျင်နီယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရီးဆရာတိ|စာရီးဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတင်းစာဆရာတိ|သတင်းစာဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆရာ၊ ဆရာမတိ|ဆရာ၊ ဆရာမတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးသမားတိ|စီးပွားရီးသမားတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အနုပညာသျှင်တိ|အနုပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပန်းချီဆရာတိ|ပန်းချီဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပန်းပုဆရာတိ|ပန်းပုဆရာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂီတပညာသျှင်တိ|ဂီတပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တေးသံသျှင်တိ|တေးသံသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သရုပ်ဆောင်တိ|သရုပ်ဆောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒါရိုက်တာတိ|ဒါရိုက်တာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓာတ်ပုံဆရာတိ|ဓာတ်ပုံဆရာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်သမားတိ|အားကဇပ်သမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘောလုံးသမားတိ|ဘောလုံးသမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘတ်စကက်ဘောသမားတိ|ဘတ်စကက်ဘောသမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လက်ဝှေ့သမားတိ|လက်ဝှေ့သမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိုလံပစ်အားကဇပ်သမားတိ|အိုလံပစ်အားကဇပ်သမားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အားကဇပ်နည်းအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|အားကဇပ်နည်းအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပုဂ္ဂိုလ်တိ|ဘာသာရီးပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုန်းတော်ကြီးတိ|ဘုန်းတော်ကြီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သံဃာတော်တိ|သံဃာတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆရာတော်တိ|ဆရာတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သာသနာပြုတိ|သာသနာပြုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးခေါင်းဆောင်တိ|ဘာသာရီးခေါင်းဆောင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:တော်ဝင်မိသားစုတိ|တော်ဝင်မိသားစုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရင်တိ|ဘုရင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိဖုရားတိ|မိဖုရားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မင်းသားတိ|မင်းသားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မင်းသမီးတိ|မင်းသမီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဧကရာဇ်တိ|ဧကရာဇ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်တိ|စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ဗိုလ်ချုပ်တိ|စစ်ဗိုလ်ချုပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ခေါင်းဆောင်တိ|စစ်ခေါင်းဆောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တပ်မတော်သားတိ|တပ်မတော်သားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ရီးမဟာဗျူဟာသျှင်တိ|စစ်ရီးမဟာဗျူဟာသျှင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|နိုင်ငံအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံသားတိ|မြန်မာနိုင်ငံသားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|ရခိုင်လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရုတ်လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|တရုတ်လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယလူပုဂ္ဂိုလ်တိ|အိန္ဒိယလူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂျပန်လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|ဂျပန်လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားနိုင်ငံတိ|အခြားနိုင်ငံတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမျိုးအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|လူမျိုးအလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးတိ|ရခိုင်လူမျိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗမာလူမျိုးတိ|ဗမာလူမျိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးတိ|ရှမ်းလူမျိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွန်လူမျိုးတိ|မွန်လူမျိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကချင်လူမျိုးတိ|ကချင်လူမျိုးတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကျား/မ အလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|ကျား/မ အလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားတိ|အမျိုးသားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီးတိ|အမျိုးသမီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားလိင်အမျိုးအစားတိ|အခြားလိင်အမျိုးအစားတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အသက်အရွယ်အလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ|အသက်အရွယ်အလိုက် လူပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေတိ|အချေတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူငယ်တိ|လူငယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရွယ်ရောက်သူတိ|အရွယ်ရောက်သူတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သက်ကြီးရွယ်အိုတိ|သက်ကြီးရွယ်အိုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်တိ|သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းပုဂ္ဂိုလ်တိ|ရှိးဟောင်းပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလယ်ခေတ်ပုဂ္ဂိုလ်တိ|အလယ်ခေတ်ပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်ပုဂ္ဂိုလ်တိ|ခေတ်သစ်ပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တော်လှန်ရီးခေါင်းဆောင်တိ|တော်လှန်ရီးခေါင်းဆောင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်ကောင်တိ|စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်ကောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာပီဇာတ်ကောင်တိ|စာပီဇာတ်ကောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်သျှင်ဇာတ်ကောင်တိ|ရုပ်သျှင်ဇာတ်ကောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်သံဇာတ်ကောင်တိ|ရုပ်သံဇာတ်ကောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗီဒီယိုဂိမ်းဇာတ်ကောင်တိ|ဗီဒီယိုဂိမ်းဇာတ်ကောင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာ စာရင်းတိ|လူပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာ စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူပုဂ္ဂိုလ်စာရင်းတိ|လူပုဂ္ဂိုလ်စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံခေါင်းဆောင်စာရင်းတိ|နိုင်ငံခေါင်းဆောင်စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံပညာသျှင်စာရင်းတိ|သိပ္ပံပညာသျှင်စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆုရရှိသူစာရင်းတိ|ဆုရရှိသူစာရင်းတိ]] *[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဗေဒ|ဒဿနဗေဒ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနပညာသျှင်တိ|ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးခေတ်ဒဿနပညာသျှင်တိ|ရှိးခေတ်ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလယ်ခေတ်ဒဿနပညာသျှင်တိ|အလယ်ခေတ်ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်သစ်ဒဿနပညာသျှင်တိ|ခေတ်သစ်ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခေတ်ပြိုင်ဒဿနပညာသျှင်တိ|ခေတ်ပြိုင်ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် ဒဿနပညာသျှင်တိ|နိုင်ငံအလိုက် ဒဿနပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီး ဒဿနပညာသျှင်တိ|အမျိုးသမီး ဒဿနပညာသျှင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနစာပီ|ဒဿနစာပီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနကျမ်းတိ|ဒဿနကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဆိုင်ရာ စာအုပ်တိ|ဒဿနဆိုင်ရာ စာအုပ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးတိ|ဒဿနဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဂျာနယ်တိ|ဒဿနဂျာနယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနအဘိဓာန်တိ|ဒဿနအဘိဓာန်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနစာရင်းတိ|ဒဿနစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနပညာသျှင်စာရင်းတိ|ဒဿနပညာသျှင်စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနကျမ်းစာရင်းတိ|ဒဿနကျမ်းစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနကျောင်းစာရင်းတိ|ဒဿနကျောင်းစာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနသီအိုရီစာရင်းတိ|ဒဿနသီအိုရီစာရင်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿန၏ အကိုင်းအခက်တိ|ဒဿန၏ အကိုင်းအခက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အနုသုခုမဗေဒ (Aesthetics)|အနုသုခုမဗေဒ (Aesthetics)]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျင့်ဝတ်ဗေဒ (Ethics)|ကျင့်ဝတ်ဗေဒ (Ethics)]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ပညာဗေဒ (Epistemology)|ဉာဏ်ပညာဗေဒ (Epistemology)]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရားဗေဒ (Logic)|တရားဗေဒ (Logic)]] ***[[:ကဏ္ဍ:မူလတည်ရှိမှုဗေဒ (Metaphysics)|မူလတည်ရှိမှုဗေဒ (Metaphysics)]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးဒဿန|နိုင်ငံရီးဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးဒဿန|ဘာသာရီးဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:သိပ္ပံဒဿန|သိပ္ပံဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိတ်ဒဿန|စိတ်ဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားဒဿန|ဘာသာစကားဒဿန]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဆိုင်ရာ အယူအဆတိ|ဒဿနဆိုင်ရာ အယူအဆတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမှန်တရား|အမှန်တရား]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသိပညာ|အသိပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တည်ရှိမှု|တည်ရှိမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အကြောင်းတရား|အကြောင်းတရား]] ***[[:ကဏ္ဍ:လွတ်လပ်မှု|လွတ်လပ်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရားမျှတမှု|တရားမျှတမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကောင်းမှုနန့် ဆိုးမှု|ကောင်းမှုနန့် ဆိုးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘဝအဓိပ္ပာယ်|ဘဝအဓိပ္ပာယ်]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနပညာရီး|ဒဿနပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနသင်ကြားမှု|ဒဿနသင်ကြားမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဌာနတိ|ဒဿနဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဘွဲ့တိ|ဒဿနဘွဲ့တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနသုတေသန|ဒဿနသုတေသန]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနသမိုင်း|ဒဿနသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အနောက်တိုင်းဒဿနသမိုင်း|အနောက်တိုင်းဒဿနသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရှိ့တိုင်းဒဿနသမိုင်း|အရှိ့တိုင်းဒဿနသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှေးဂရိဒဿန|ရှေးဂရိဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယဒဿန|အိန္ဒိယဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရုတ်ဒဿန|တရုတ်ဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဒဿန|ဗုဒ္ဓဒဿန]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနအဖွဲ့အစည်းတိ|ဒဿနအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနအသင်းတိ|ဒဿနအသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနသုတေသနဌာနတိ|ဒဿနသုတေသနဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဂျာနယ်တိ|ဒဿနဂျာနယ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနဆိုင်ရာ ညီလာခံတိ|ဒဿနဆိုင်ရာ ညီလာခံတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် ဒဿန|ဒေသအလိုက် ဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှဒဿန|အာသျှဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပဒဿန|ဥရောပဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကဒဿန|အာဖရိကဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ဒဿန|အမေရိကန်ဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာဒဿန|မြန်မာဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ဒဿန|ရခိုင်ဒဿန]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနကျောင်းရို့နန့် အစဉ်အလာတိ|ဒဿနကျောင်းတို့နန့် အစဉ်အလာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာရစ္စတိုတယ်ဝါဒ|အာရစ္စတိုတယ်ဝါဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပလေတိုဝါဒ|ပလေတိုဝါဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စတိုအစ်ဝါဒ|စတိုအစ်ဝါဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိဝါဒ (Existentialism)|အတ္ထုပ္ပတ္တိဝါဒ (Existentialism)]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူသားဗဟိုဝါဒ (Humanism)|လူသားဗဟိုဝါဒ (Humanism)]] ***[[:ကဏ္ဍ:လက်တွိ့ဝါဒ (Pragmatism)|လက်တွိ့ဝါဒ (Pragmatism)]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဒဿန|ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကွန်ဖူးရှပ်ဝါဒ|ကွန်ဖူးရှပ်ဝါဒ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနသီအိုရီတိ|ဒဿနသီအိုရီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Idealism|Idealism]] ***[[:ကဏ္ဍ:Realism|Realism]] ***[[:ကဏ္ဍ:Rationalism|Rationalism]] ***[[:ကဏ္ဍ:Empiricism|Empiricism]] ***[[:ကဏ္ဍ:Materialism|Materialism]] ***[[:ကဏ္ဍ:Dualism|Dualism]] ***[[:ကဏ္ဍ:Nihilism|Nihilism]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒဿနနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း|ဒဿနနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးဒဿန|နိုင်ငံရီးဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥပဒေဒဿန|ဥပဒေဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးဒဿန|ပညာရီးဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးဒဿန|စီးပွားရီးဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုဒဿန|ယဉ်ကျေးမှုဒဿန]] *[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီး|ဘာသာရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးတိ|ဘာသာရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂျူးဘာသာ|ဂျူးဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆစ်ခ်ဘာသာ|ဆစ်ခ်ဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂျိန်းဘာသာ|ဂျိန်းဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗဟာအီဘာသာ|ဗဟာအီဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သျှင်တိုဘာသာ|သျှင်တိုဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တာအိုဘာသာ|တာအိုဘာသာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရိုးရာကိုးကွယ်မှုတိ|ရိုးရာကိုးကွယ်မှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပုဂ္ဂိုလ်တိ|ဘာသာရီးပုဂ္ဂိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာတည်ထောင်သူတိ|ဘာသာတည်ထောင်သူတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးခေါင်းဆောင်တိ|ဘာသာရီးခေါင်းဆောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သံဃာတော်တိ|သံဃာတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆရာတော်တိ|ဆရာတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သာသနာပြုတိ|သာသနာပြုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပညာသျှင်တိ|ဘာသာရီးပညာသျှင်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးကျမ်းတိ|ဘာသာရီးကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိပိဋကတ်|တိပိဋကတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:သမ္မာကျမ်းစာ|သမ္မာကျမ်းစာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကုရ်အာန်|ကုရ်အာန်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝေဒကျမ်းတိ|ဝေဒကျမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တာလမုဒ်|တာလမုဒ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားဘာသာရီးကျမ်းတိ|အခြားဘာသာရီးကျမ်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအယူဝါဒတိ|ဘာသာရီးအယူဝါဒတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယုံကြည်မှုတိ|ယုံကြည်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်ကြားချက်တိ|သင်ကြားချက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးဒဿန|ဘာသာရီးဒဿန]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျင့်ဝတ်တိ|ကျင့်ဝတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးသီအိုရီတိ|ဘာသာရီးသီအိုရီတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|ဘာသာရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတိ|ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရားကျောင်းတိ|ဘုရားကျောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗလီတိ|ဗလီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအသင်းတိ|ဘာသာရီးအသင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သာသနာရီးအဖွဲ့တိ|သာသနာရီးအဖွဲ့တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအဆောက်အအုံတိ|ဘာသာရီးအဆောက်အအုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဇာတီတိ|ဇာတီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရားတိ|ဘုရားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုန်းကြီးကျောင်းတိ|ဘုန်းကြီးကျောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရားကျောင်းတိ|ဘုရားကျောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗလီတိ|ဗလီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအထင်ကရနီရာတိ|ဘာသာရီးအထင်ကရနီရာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပွဲတော်တိ|ဘာသာရီးပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာပွဲတော်တိ|ဗုဒ္ဓဘာသာပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခရစ်ယာန်ပွဲတော်တိ|ခရစ်ယာန်ပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစ္စလာမ်ပွဲတော်တိ|အစ္စလာမ်ပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဟိန္ဒူပွဲတော်တိ|ဟိန္ဒူပွဲတော်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအခမ်းအနားတိ|ဘာသာရီးအခမ်းအနားတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးသမိုင်း|ဘာသာရီးသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရှိးဟောင်းဘာသာတိ|ရှိးဟောင်းဘာသာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဘာသာရို့ဧ့ သမိုင်း|ကမ္ဘာ့ဘာသာရို့ဧ့ သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:သာသနာပြန့်ပွားမှု|သာသနာပြန့်ပွားမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးလှုပ်ရှားမှုတိ|ဘာသာရီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးပညာ|ဘာသာရီးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သာသနာရီးပညာ|သာသနာရီးပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးသုတေသန|ဘာသာရီးသုတေသန]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း|ဘာသာရီးနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးနန့် နိုင်ငံရီး|ဘာသာရီးနန့် နိုင်ငံရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးနန့် ပညာရီး|ဘာသာရီးနန့် ပညာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးနန့် ယဉ်ကျေးမှု|ဘာသာရီးနန့် ယဉ်ကျေးမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးနန့် သိပ္ပံ|ဘာသာရီးနန့် သိပ္ပံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးနန့် ဥပဒေ|ဘာသာရီးနန့် ဥပဒေ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် ဘာသာရီး|ဒေသအလိုက် ဘာသာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှဘာသာရီး|အာသျှဘာသာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပဘာသာရီး|ဥရောပဘာသာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကဘာသာရီး|အာဖရိကဘာသာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ဘာသာရီး|အမေရိကန်ဘာသာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘာသာရီး|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘာသာရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်ရှိ ဘာသာရီး|ရခိုင်ပြည်ရှိ ဘာသာရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးဆိုင်ရာ အယူအဆတိ|ဘာသာရီးဆိုင်ရာ အယူအဆတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘုရားသခင်|ဘုရားသခင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:နိဗ္ဗာန်|နိဗ္ဗာန်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကောင်းကင်ဘုံ|ကောင်းကင်ဘုံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ငရဲ|ငရဲ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝိညာဉ်|ဝိညာဉ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကံ|ကံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မွီးဖွားခြင်း|ပြန်လည်မွီးဖွားခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကယ်တင်ခြင်း|ကယ်တင်ခြင်း]] **[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာရီးအလိုက် အမျိုးအစားတိ|ဘာသာရီးအလိုက် အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးအစားတိ|ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခရစ်ယာန်ဘာသာ အမျိုးအစားတိ|ခရစ်ယာန်ဘာသာ အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစ္စလာမ်ဘာသာ အမျိုးအစားတိ|အစ္စလာမ်ဘာသာ အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဟိန္ဒူဘာသာ အမျိုးအစားတိ|ဟိန္ဒူဘာသာ အမျိုးအစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြားဘာသာရီး အမျိုးအစားတိ|အခြားဘာသာရီး အမျိုးအစားတိ]] *[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအဖွဲ့အစည်း|လူမှုအဖွဲ့အစည်း]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဗေဒ|လူမှုဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုသီအိုရီတိ|လူမှုသီအိုရီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုသုတေသန|လူမှုသုတေသန]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ|လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအပြောင်းအလဲ|လူမှုအပြောင်းအလဲ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအပြုအမူ|လူမှုအပြုအမူ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအုပ်စုတိ|လူမှုအုပ်စုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိသားစု|မိသားစု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသိုင်းအဝိုင်းတိ|အသိုင်းအဝိုင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမျိုးစုတိ|လူမျိုးစုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူတန်းစားတိ|လူတန်းစားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုကွန်ရက်တိ|လူမှုကွန်ရက်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူဦးရွီ|လူဦးရွီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူဦးရွီဗေဒ|လူဦးရွီဗေဒ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရီး|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြို့ပြလူဦးရွီ|မြို့ပြလူဦးရွီ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျေးလက်လူဦးရွီ|ကျေးလက်လူဦးရွီ]] **[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း|ယဉ်ကျေးမှုနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓလေ့ထုံးတမ်းတိ|ဓလေ့ထုံးတမ်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုတန်ဖိုးတိ|လူမှုတန်ဖိုးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားတိ|ဘာသာစကားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမှတ်လက္ခဏာတိ|အမှတ်လက္ခဏာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ယဉ်ကျေးမှုကွဲပြားမှု|ယဉ်ကျေးမှုကွဲပြားမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုရီးပြဿနာတိ|လူမှုရီးပြဿနာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုတိ|ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်လက်မဲ့မှုတိ|အလုပ်လက်မဲ့မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ်မှုတိ|ရာဇဝတ်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မူးယစ်ဆီးဝါးပြဿနာတိ|မူးယစ်ဆီးဝါးပြဿနာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိုးအိမ်မဲ့မှုတိ|အိုးအိမ်မဲ့မှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူ့အခွင့်အရီးတိ|လူ့အခွင့်အရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြီခံလူ့အခွင့်အရီးတိ|အခြီခံလူ့အခွင့်အရီးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေအခွင့်အရီး|အချေအခွင့်အရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီးအခွင့်အရီး|အမျိုးသမီးအခွင့်အရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မသန်စွမ်းသူအခွင့်အရီး|မသန်စွမ်းသူအခွင့်အရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူ့အခွင့်အရီးအဖွဲ့အစည်းတိ|လူ့အခွင့်အရီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း|ပညာရီးနန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးစနစ်တိ|ပညာရီးစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျောင်းတိ|ကျောင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တက္ကသိုလ်တိ|တက္ကသိုလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာတတ်မြောက်ရီး|စာတတ်မြောက်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရီးမူဝါဒ|ပညာရီးမူဝါဒ]] **[[:ကဏ္ဍ:မီဒီယာနန့် ဆက်သွယ်ရီး|မီဒီယာနန့် ဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတင်းမီဒီယာ|သတင်းမီဒီယာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရုပ်မြင်သံကြား|ရုပ်မြင်သံကြား]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီဒီယို|ရီဒီယို]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုမီဒီယာ|လူမှုမီဒီယာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သတင်းစာတိ|သတင်းစာတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဥပဒေနန့် တရားမျှတမှု|ဥပဒေနန့် တရားမျှတမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥပဒေစနစ်တိ|ဥပဒေစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရားရုံးတိ|တရားရုံးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရဲတပ်ဖွဲ့တိ|ရဲတပ်ဖွဲ့တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ထောင်တိ|ထောင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရားမျှတမှု|တရားမျှတမှု]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအဖွဲ့အစည်းတိ|လူမှုအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းတိ|အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:NGO တိ|NGO တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူငယ်အဖွဲ့အစည်းတိ|လူငယ်အဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီးအဖွဲ့အစည်းတိ|အမျိုးသမီးအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပရဟိတအဖွဲ့အစည်းတိ|ပရဟိတအဖွဲ့အစည်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ကျား၊မ နန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း|ကျား၊မ နန့် လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျား၊မ လိ့လာမှု|ကျား၊မ လိ့လာမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီးရီးရာ|အမျိုးသမီးရီးရာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသားရီးရာ|အမျိုးသားရီးရာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကျား၊မ တန်းတူညီမျှမှု|ကျား၊မ တန်းတူညီမျှမှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအခန်းကဏ္ဍတိ|လူမှုအခန်းကဏ္ဍတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:မိသားစုနန့် အိမ်ထောင်ရီး|မိသားစုနန့် အိမ်ထောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိမ်ထောင်ရီး|အိမ်ထောင်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိဘနန့်သားသမီး|မိဘနန့်သားသမီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အချေပြုစုပျိုးထောင်မှု|အချေပြုစုပျိုးထောင်မှု]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွီးစားခြင်း|မွီးစားခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိသားစုဥပဒေ|မိသားစုဥပဒေ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုလှုပ်ရှားမှုတိ|လူမှုလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူထုလှုပ်ရှားမှုတိ|လူထုလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်သမားလှုပ်ရှားမှုတိ|အလုပ်သမားလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမျိုးသမီးလှုပ်ရှားမှုတိ|အမျိုးသမီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးလှုပ်ရှားမှုတိ|ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခွင့်အရီးလှုပ်ရှားမှုတိ|အခွင့်အရီးလှုပ်ရှားမှုတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုရီးနန့် စီးပွားရီး|လူမှုရီးနန့် စီးပွားရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးရီး|လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဖူလုံရီး|လူမှုဖူလုံရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:အလုပ်အကိုင်|အလုပ်အကိုင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအာမခံ|လူမှုအာမခံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူနေမှုအဆင့်အတန်း|လူနေမှုအဆင့်အတန်း]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်း|ဒေသအလိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှလူ့အဖွဲ့အစည်း|အာသျှလူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပလူ့အဖွဲ့အစည်း|ဥရောပလူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာဖရိကလူ့အဖွဲ့အစည်း|အာဖရိကလူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်လူ့အဖွဲ့အစည်း|အမေရိကန်လူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်း|မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူ့အဖွဲ့အစည်း|ရခိုင်လူ့အဖွဲ့အစည်း]] **[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဆိုင်ရာ စာရင်းတိ|လူမှုဆိုင်ရာ စာရင်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုဗေဒပညာသျှင်တိ|လူမှုဗေဒပညာသျှင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူ့အခွင့်အရီးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူတိ|လူ့အခွင့်အရီးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:NGOတိစာရင်း|NGOတိစာရင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:လူမှုအဖွဲ့အစည်းစာရင်းတိ|လူမှုအဖွဲ့အစည်းစာရင်းတိ]] *[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာ|နည်းပညာ]] **[[:ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက်နည်းပညာ|သတင်းအချက်အလက်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ|ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ်တိ|ဆော့ဖ်ဝဲလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဟာ့ဒ်ဝဲတိ|ဟာ့ဒ်ဝဲတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်တာနက်တိ|အင်တာနက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝဘ်နည်းပညာတိ|ဝဘ်နည်းပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိုဘိုင်းနည်းပညာတိ|မိုဘိုင်းနည်းပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒေတာဘေ့စ်တိ|ဒေတာဘေ့စ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Cloud Computing|Cloud Computing]] ***[[:ကဏ္ဍ:Artificial Intelligence|Artificial Intelligence]] ***[[:ကဏ္ဍ:Cybersecurity|Cybersecurity]] **[[:ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာတိ|ကွန်ပျူတာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာတိ|ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဆာဗာတိ|ဆာဗာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စူပါကွန်ပျူတာတိ|စူပါကွန်ပျူတာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Embedded Systems|Embedded Systems]] ***[[:ကဏ္ဍ:Operating Systems|Operating Systems]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ်တိ|ဆော့ဖ်ဝဲလ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Application Software|Application Software]] ***[[:ကဏ္ဍ:System Software|System Software]] ***[[:ကဏ္ဍ:Open Source Software|Open Source Software]] ***[[:ကဏ္ဍ:Web Applications|Web Applications]] ***[[:ကဏ္ဍ:Mobile Applications|Mobile Applications]] **[[:ကဏ္ဍ:ပရိုဂရမ်မင်း|ပရိုဂရမ်းမင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:Programming Languages|Programming Languages]] ***[[:ကဏ္ဍ:Algorithms|Algorithms]] ***[[:ကဏ္ဍ:Data Structures|Data Structures]] ***[[:ကဏ္ဍ:Software Engineering|Software Engineering]] ***[[:ကဏ္ဍ:Web Development|Web Development]] ***[[:ကဏ္ဍ:Mobile Development|Mobile Development]] ***[[:ကဏ္ဍ:Game Development|Game Development]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆက်သွယ်ရီးနည်းပညာ|ဆက်သွယ်ရီးနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တယ်လီဖုန်း|တယ်လီဖုန်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မိုဘိုင်းကွန်ရက်တိ|မိုဘိုင်းကွန်ရက်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရီး|အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂြိုဟ်တုဆက်သွယ်ရီး|ဂြိုဟ်တုဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကြိုးမဲ့ဆက်သွယ်ရီး|ကြိုးမဲ့ဆက်သွယ်ရီး]] **[[:ကဏ္ဍ:အီလက်ထရွန်းနစ်|အီလက်ထရွန်းနစ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:Electronic Devices|Electronic Devices]] ***[[:ကဏ္ဍ:Circuits|Circuits]] ***[[:ကဏ္ဍ:Microprocessors|Microprocessors]] ***[[:ကဏ္ဍ:Semiconductors|Semiconductors]] ***[[:ကဏ္ဍ:Consumer Electronics|Consumer Electronics]] **[[:ကဏ္ဍ:လျှပ်စစ်နည်းပညာ|လျှပ်စစ်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာ|လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ခြင်း|ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဓာတ်အားဖြန့်ဖြူးခြင်း|ဓာတ်အားဖြန့်ဖြူးခြင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:မော်တာတိ|မော်တာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Power Systems|Power Systems]] **[[:ကဏ္ဍ:စက်မှုနည်းပညာ|စက်မှုနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်မှုအင်ဂျင်နီယာ|စက်မှုအင်ဂျင်နီယာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်ကိရိယာတိ|စက်ကိရိယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်ရုပ်နည်းပညာ|စက်ရုပ်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Automation|Automation]] ***[[:ကဏ္ဍ:Manufacturing Technology|Manufacturing Technology]] **[[:ကဏ္ဍ:သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနည်းပညာ|သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မော်တော်ယာဉ်တိ|မော်တော်ယာဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မီးရထားတိ|မီးရထားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လေယာဉ်တိ|လေယာဉ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သင်္ဘောတိ|သင်္ဘောတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာကာသယာဉ်တိ|အာကာသယာဉ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:ဇီဝနည်းပညာ|ဇီဝနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Genetic Engineering|Genetic Engineering]] ***[[:ကဏ္ဍ:Bioinformatics|Bioinformatics]] ***[[:ကဏ္ဍ:Biotechnology Products|Biotechnology Products]] ***[[:ကဏ္ဍ:Medical Biotechnology|Medical Biotechnology]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆီးဘက်ဆိုင်ရာနည်းပညာ|ဆေးဘက်ဆိုင်ရာနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Medical Devices|Medical Devices]] ***[[:ကဏ္ဍ:Diagnostic Technology|Diagnostic Technology]] ***[[:ကဏ္ဍ:Telemedicine|Telemedicine]] ***[[:ကဏ္ဍ:Health Informatics|Health Informatics]] **[[:ကဏ္ဍ:စွမ်းအင်နည်းပညာ|စွမ်းအင်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်|နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:လီအားစွမ်းအင်|လီအားစွမ်းအင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီအားစွမ်းအင်|ရီအားစွမ်းအင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:နယူးကလီးယားစွမ်းအင်|နယူးကလီးယားစွမ်းအင်]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်|ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်]] **[[:ကဏ္ဍ:စစ်ဘက်နည်းပညာ|စစ်ဘက်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်လက်နက်နည်းပညာ|စစ်လက်နက်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စောင့်ကြည့်ရီးနည်းပညာ|စောင့်ကြည့်ရီးနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စစ်ရီးဆက်သွယ်ရီး|စစ်ရီးဆက်သွယ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ရီးစနစ်တိ|ကာကွယ်ရီးစနစ်တိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အာကာသနည်းပညာ|အာကာသနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာကာသစူးစမ်းရီး|အာကာသစူးစမ်းရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂြိုဟ်တုတိ|ဂြိုဟ်တုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဒုံးပျံတိ|ဒုံးပျံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာကာသစခန်းတိ|အာကာသစခန်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Space Science|Space Science]] **[[:ကဏ္ဍ:ဆောက်လုပ်ရီးနည်းပညာတိ|ဆောက်လုပ်ရီးနည်းပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြို့ပြအင်ဂျင်နီယာတိ|မြို့ပြအင်ဂျင်နီယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗိသုကာပညာတိ|ဗိသုကာပညာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အဆောက်အဦဆောက်လုပ်ရီး|အဆောက်အဦဆောက်လုပ်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:တံတားတိ|တံတားတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အခြီခံအဆောက်အအုံတိ|အခြီခံအဆောက်အအုံတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:စိုက်ပျိုးရီးနည်းပညာ|စိုက်ပျိုးရီးနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စိုက်ပျိုးရီးစက်ကိရိယာတိ|စိုက်ပျိုးရီးစက်ကိရိယာတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Smart Farming|Smart Farming]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရီသွင်းစနစ်တိ|ရီသွင်းစနစ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မွီးမြူရီးနည်းပညာ|မွီးမြူရီးနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အစားအစာနည်းပညာ|အစားအစာနည်းပညာ]] **[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာအဖွဲ့အစည်းတိ|နည်းပညာအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာကုမ္ပဏီတိ|နည်းပညာကုမ္ပဏီတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:သုတေသနဌာနတိ|သုတေသနဌာနတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စံချိန်စံညွှန်းအဖွဲ့အစည်းတိ|စံချိန်စံညွှန်းအဖွဲ့အစည်းတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပညာရပ်ဆိုင်ရာအသင်းတိ|ပညာရပ်ဆိုင်ရာအသင်းတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာသမိုင်း|နည်းပညာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:တီထွင်မှုတိ|တီထွင်မှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စက်မှုတော်လှန်ရီး|စက်မှုတော်လှန်ရီး]] ***[[:ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာသမိုင်း|ကွန်ပျူတာသမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:အင်တာနက်သမိုင်း|အင်တာနက်သမိုင်း]] ***[[:ကဏ္ဍ:နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု|နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]] **[[:ကဏ္ဍ:ဒေသအလိုက် နည်းပညာ|ဒေသအလိုက် နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အာသျှနည်းပညာ|အာသျှနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဥရောပနည်းပညာ|ဥရောပနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အမေရိကန်နည်းပညာ|အမေရိကန်နည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံနည်းပညာ|မြန်မာနိုင်ငံနည်းပညာ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ရခိုင်နည်းပညာ|ရခိုင်နည်းပညာ]] *[[:ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍ|ကဏ္ဍ]] **[[:ကဏ္ဍ:ပင်မကဏ္ဍ|ပင်မကဏ္ဍ]] **[[:ကဏ္ဍ:အုပ်ချုပ်ရီး ကဏ္ဍတိ|အုပ်ချုပ်ရီး ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝီကီပီးဒီးယား စီမံခန့်ခွဲမှုတိ|ဝီကီပီးဒီးယား စီမံခန့်ခွဲမှုတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ထိန်းသိမ်းရီး ကဏ္ဍတိ|ထိန်းသိမ်းရီး ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဖျက်ဖို့ ကဏ္ဍတိ|ဖျက်ဖို့ ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တိုးချဲ့ဖို့ ဆောင်းပါးတိ|တိုးချဲ့ဖို့ ဆောင်းပါးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အရင်းအမြစ်လိုအပ်ရေဆောင်းပါးတိ|အရင်းအမြစ်လိုအပ်ရေဆောင်းပါးတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စောင့်ကြည့်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတိ|စောင့်ကြည့်ထိန်းသိမ်းမှု ကဏ္ဍတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:လျှို့ဝှက် ကဏ္ဍတိ|လျှို့ဝှက် ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခြီရာခံကဏ္ဍတိ|ခြေရာခံကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဝှက်ထားရေကဏ္ဍတိ|ဝှက်ထားသောကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရီးကဏ္ဍတိ|ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရီးကဏ္ဍတိ]] **[[:ကဏ္ဍ:အက္ခရာစဉ် ကဏ္ဍတိ|အက္ခရာစဉ် ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:က|က]] ***[[:ကဏ္ဍ:ခ|ခ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဂ|ဂ]] **[[:ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် ကဏ္ဍတိ|နိုင်ငံအလိုက် ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံ]] ***[[:ကဏ္ဍ:တရုတ်|တရုတ်]] ***[[:ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယ|အိန္ဒိယ]] **[[:ကဏ္ဍ:နှစ်အလိုက် ကဏ္ဍတိ|နှစ်အလိုက် ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:၂၀၂၆|၂၀၂၆]] ***[[:ကဏ္ဍ:၂၀၂၅|၂၀၂၅]] ***[[:ကဏ္ဍ:၂၀၂၄|၂၀၂၄]] **[[:ကဏ္ဍ:တမ်းပလိတ် ကဏ္ဍတိ|တမ်းပလိတ် ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍInfobox တမ်းပလိတ်တိ|Infobox တမ်းပလိတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:လမ်းညွှန်တမ်းပလိတ်တိ|လမ်းညွှန်တမ်းပလိတ်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:Citation Templates|Citation Templates]] ***[[:ကဏ္ဍ:Maintenance Templates|Maintenance Templates]] **[[:ကဏ္ဍ:ဖိုင် ကဏ္ဍတိ|ဖိုင် ကဏ္ဍတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ပုံတိ|ပုံတိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:အသံဖိုင်တိ|အသံဖိုင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:ဗီဒီယိုဖိုင်တိ|ဗီဒီယိုဖိုင်တိ]] ***[[:ကဏ္ဍ:စာရွက်စာတမ်းတိ|စာရွက်စာတမ်းတိ]] {{Tree list/end}} [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ဝီကီးပီးဒီးယား]] n4w5i64unutml3li175fvfhg1pjhit3 0 6439 22230 2026-11-01T15:21:27Z Retkhaberi 224 Created page with " '''မြေပုံ''' (အိန်းဂလိချ်: ''Map'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင် သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားရေ ဒေသတခု၏ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို သင်္ကေတ၊ အရောင်၊ မျဉ်းကြောင်းနန့် စကေးရို့အသုံးပြု..." 22230 wikitext text/x-wiki '''မြေပုံ''' (အိန်းဂလိချ်: ''Map'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင် သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားရေ ဒေသတခု၏ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို သင်္ကေတ၊ အရောင်၊ မျဉ်းကြောင်းနန့် စကေးရို့အသုံးပြုပြီးကေ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြထားရေ ပုံတမျိုးဖြစ်တေ။ မြေပုံမာ တောင်တန်း၊ မြစ်ချောင်း၊ ပင်လယ်၊ မြို့ရွာ၊ လမ်းမနန့် နိုင်ငံနယ်နိမိတ်ပိုင် သဘာဝနန့် လူသားဖန်တီးထားရေ အင်္ဂါရပ်တိကို ဖော်ပြနိူင်ရေ။<ref name="NGMap">[https://education.nationalgeographic.org/resource/map/ National Geographic Society – Map. Updated 15 September 2026.]</ref> မြေပုံကို [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] (cartography) နန့် ဖန်တီးပြီး ပညာရီး၊ မြီတိုင်းတာရီး၊ လမ်းညွှန်ရီး၊ မြို့ပြစီမံကိန်း၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးနန့် သိပ္ပံသုတေသနလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ မြေပုံတိစုသည် ကမ္ဘာမြီ၏ မျက်နှာပြင်ကို ပြင်ညီထက်မာ ဖော်ပြထားကေလည်း ဒီဂျီတေနည်းပညာရာ သုံးဖက်မြင်မြေပုံတိကိုလေ့ ဖန်တီးနိုင်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == မြေပုံသည် ဒေသတခု၏ တည်နီရာ၊ အကွာအဝီး၊ ဦးတည်ချက်နန့် အရာပထဝီဝင်လက္ခဏာတိကို ရွီးချယ်ဖော်ပြထားရေ ပုံရိပ်ဖြစ်တေ။ မြေပုံတခုမာ ဒေသတခု၏ အချက်အလက်အားနုန်းကို ဖော်ပြဖို့ မလိုအပ်ပါ။ မြေပုံရီးဆွဲသူသည် မြေပုံ၏ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် အရေးကြီးရေ အချက်အလက်တိကို ရွီးချယ်ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ လမ်းပြမြေပုံသည် လမ်းမနန့် ခွဆုံတိကို အဓိကထားပနာ ရာသီဥတုမြေပုံသည် မိုးရီချိန်၊ အပူချိန်နန့် လီတိုက်နှုန်းရို့ကို အဓိကဖော်ပြရေ။ == သမိုင်းကြောင်း == မြေပုံရီးဆွဲမှုရေ လူသားရို့၏ ရှီးအကျဆုံး သတင်းအချက်အလက်ဖော်ပြနည်းတိအနက် တခုဖြစ်တေ။ ရှီးခေတ် [[မက်ဆိုပိုတေးမီးယား]]မာ မြီပြင်အနိန်အထားနန့် ဒေသတည်နီရာတိကို ဘိတ်ပြားထက်မာ ရီးဆွဲထားခကတ်တေ။ ဘီစီ ၆ ရာစုလှောက်မှ ဘေဘီလုံကမ္ဘာ့မြေပုံစွာ ရှီးဟောင်းမြေပုံတခုအဖြစ် ထင်ရှားရေ။ ရှေးဂရိပညာသျှင် [[ကလောဒီယပ်စ် တော်လမီ]] (Claudius Ptolemy) စွာ အေဒီ ၂ ရာစုမာ ပထဝီဝင်တည်နီရာတိကို လတ္တီတွဒ်နန့် လောင်ဂျီတွဒ်ရို့နန့် ဖော်ပြရေ နည်းလမ်းတိကို စနစ်တကျ လိလာဖော်ပြခရေ။ အလယ်ခေတ်မာ အစ္စလာမ်ကမ္ဘာ၊ တရုတ်နိုင်ငံနန့် အရာဒေသတိ၌ မြေပုံရီးဆွဲပညာ ဆက်ပနာဖွံ့ဖြိုးလာခရေ။ ၁၆ ရာစုမာ [[ဂျေရတ် မာကေတာ]] (Gerardus Mercator) ၏ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်းရေ ပင်လယ်ရီကြောင်းလားလာမှုအတွက် အရေးပါလာခရေ။ ခေတ်သစ်မာ လီကြောင်းဓာတ်ပုံ၊ ဂြိုဟ်တုနည်းပညာနန့် ကွန်ပျူတာစနစ်တိကြောင့် ဒီဂျီတေမြေပုံရီးဆွဲမှု ပိုပြီးကေတိုးတက်လှာရေ။<ref name="NGHistory">[https://education.nationalgeographic.org/resource/history-of-geography/ National Geographic Society – History of Geography.]</ref> == မြေပုံအမျိုးအစားတိ == မြေပုံတိကို ဖော်ပြရေ အကြောင်းအရာနန့် အသုံးပြုရေ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ === သဘာဝပထဝီဝင်မြေပုံ === '''သဘာဝပထဝီဝင်မြေပုံ''' (physical map) စွာ တောင်တန်း၊ မြစ်ချောင်း၊ ရီအိုင်၊ ပင်လယ်နန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိကို ဖော်ပြရေ။ ယင်းမြေပုံတိမာ အမြင့်အနိမ့်နန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကွာခြားမှုကို အရောင်အမျိုးမျိုးနန့် ဖော်ပြနိူင်ရေ။ === နိုင်ငံရီးမြေပုံ === '''နိုင်ငံရီးမြေပုံ''' (political map) စွာ နိုင်ငံ၊ ပြည်နယ်၊ တိုင်းဒေသကြီးနန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ်တိကို အဓိကထား ဖော်ပြရေ။ မြို့တော်၊ အရေးပါရေ မြို့ကြီးတိနန့် နိုင်ငံနယ်နိမိတ်တိကို သင်္ကေတနန့် အရောင်တိနန့် ခွဲခြားပြသနိုင်ရေ။ နိုင်ငံရီးနယ်နိမိတ်တိစွာ အချိန်အလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး စကားအငြင်းပွားနီရေ နယ်မြီတိလည်း ဟိနိုင်ရေ။ === မြီမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ === '''မြီမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ''' (topographic map) စွာ မြီပြင်အမြင့်အနိမ့်နန့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို [[အမြင့်တူမျဉ်း]] (contour line) တိနန့် ဖော်ပြရေ။ အမြင့်တူမျဉ်းဆိုစွာမာ ရည်ညွှန်းမျက်နှာပြင်တခုအထက် အမြင့်တူညီရေ အမှတ်တိကို ဆက်သွယ်ထားရေ မျဉ်းဖြစ်တေ။ မျဉ်းတိ နီးကပ်နီပါက မြီပြင်ဗေါင်းဇောက်မှု ပိုမြင့်ရေဟု ယေဘုယျအနိန်နန့် သိနှိုင်ပြီး မျဉ်းတိ ဝီးကွာနီပါက မြီပြင်ပိုပြေပြစ်ရေဟု သိနှိုင်ရေ။<ref name="USGSTopo">[https://www.usgs.gov/faqs/what-a-topographic-map U.S. Geological Survey – What Is a Topographic Map? Updated 1 August 2025.]</ref> === အကြောင်းအရာအခြီပြုမြေပုံ === '''အကြောင်းအရာအခြီပြုမြေပုံ''' (thematic map) စွာ သတ်မှတ်ထားရေ အကြောင်းအရာတခု၏ ပထဝီဝင်ဖြန့်ဝီမှုကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆမြေပုံ၊ မိုးရီချိန်မြေပုံ၊ စိုက်ပျိုးရီးမြေပုံနန့် ဘာသာစကားဖြန့်ဝီမှုမြေပုံတိ ပါဝင်ရေ။ ယင်းမြေပုံတိကို လူမှုရီး၊ စီးပွားရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို နှိုင်းယှဉ်လိလာဖို့ အသုံးပြုရေ။ === လမ်းပြမြေပုံ === '''လမ်းပြမြေပုံ''' (road map) စွာ လမ်းမ၊ ခွဆုံ၊ တန်းထားနန့် ခရီးလားလာဖို့ လိုအပ်ရေ အချက်အလက်တိကို ဖော်ပြရေ။ ယင်းမြေပုံတိကို မော်တော်ယာဉ်လားလာမှု၊ ခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် လမ်းကြောင်းစီစိုင်မှုရို့မာ အသုံးပြုရေ။ == မြေပုံ၏ အခြီခံအစိတ်အပိုင်းတိ == မြေပုံတခုကို မှန်ကန်စွာ ဖတ်ရှုနှိုင်ကေ အခြီခံအစိတ်အပိုင်းတိကို နားလည်ဖို့ လိုအပ်ရေ။ {| class="wikitable" ! အစိတ်အပိုင်း ! အဓိပ္ပာယ် |- | မြေပုံဂေါင်းစိုင် (Title) | မြေပုံ၏ အကြောင်းအရာနန့် ဖော်ပြထားရေ ဒေသကို သိစီရေ။ |- | စကေး (Scale) | မြေပုံအကွာအဝီးနန့် မြီပြင်အကွာအဝီးရို့၏အချိုးကို ဖော်ပြရေ။ |- | သင်္ကေတယှင်းလင်းချက် (Legend) | မြေပုံမာ အသုံးပြုထားရေ အရောင်နန့် သင်္ကေတတိ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြရေ။ |- | ဦးတည်ချက် (Orientation) | မြောက်၊ တောင်၊ အရှိနန့် အနောက်ရို့၏ဦးတည်ချက်ကို ဖော်ပြရေ။ |- | ကိုဩဒိနိတ် (Coordinates) | တည်နီရာတခုကို ကိန်းဂဏန်းနန့် သတ်မှတ်နိုင်စီရေ။ |- | အချက်အလက်ရင်းမြစ်နန့် ရက်စွဲ | မြေပုံ၏ အချက်အလက်တိကို ဇာပိုင်ရင်းမြစ်မှ ရယူထားပနာ ဇာပိုင်ကာလနန့် သက်ဆိုင်ကြောင်း ဖော်ပြရေ။ |} မြေပုံတိုင်းမာ အစိတ်အပိုင်းအားနုန်း မဖြစ်မနီပါဝင်ဖို့ မလိုအပ်ကေလည်း ယင်းရို့စွာ မြေပုံဖတ်ရှုမှုနန့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှုအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="NGMap"/> == မြေပုံစကေး == '''မြေပုံစကေး''' (map scale) ဆိုစွာမာ မြေပုံပေါ်ဟိ အကွာအဝီးနန့် မြီပြင်ပေါ်ဟိ အမှန်အကန်အကွာအဝီးရို့၏အချိုးဖြစ်တေ။ ဥပမာ မြေပုံစကေး - :<math>1:100\,000</math> ဖြစ်ကေ မြေပုံပေါ်ဟိ ၁ စင်တီမီတာရေ မြီပြင်ပေါ်ဟိ ၁၀၀,၀၀၀ စင်တီမီတာ သို့မဟုတ် ၁ ကီလိုမီတာကို ကိုယ်စားပြုရေ။ မြေပုံထက်မာ အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီးသည် ၅ စင်တီမီတာဖြစ်ပါက စကေးအရ မြီပြင်အကွာအဝီးမာ - :<math>5\times100\,000=500\,000\ \mathrm{cm}</math> ဖြစ်ပြီးကေ ၅ ကီလိုမီတာနန့် ညီမျှရေ။ စကေးကြီးမြေပုံ (large-scale map) စွာ ဒေသငယ်တခုကို အသေးစိတ်ဖော်ပြနိူင်ပြီး စကေးငယ်မြေပုံ (small-scale map) စွာ ကမ္ဘာ သို့မဟုတ် တိုက်ကြီးပိုင် ဒေသကျယ်တခုကို ဖော်ပြရေ။ မြေပုံစကေးကို အချိုးကိန်း၊ စာသားနန့် စကေးတန်း (scale bar) ရို့နန့် ဖော်ပြနိူင်ရေ။<ref name="NGScale">[https://education.nationalgeographic.org/resource/map-scale/ National Geographic Society – Map Scale.]</ref> == မြေပုံသင်္ကေတနန့် အရောင်တိ == မြေပုံမာ မြို့ရွာ၊ လမ်းမ၊ မြစ်ချောင်း၊ တောင်တန်းနန့် အရာပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တိကို သင်္ကေတနန့် အရောင်ရို့နန့် ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ မြေပုံတချို့မာ ရီပြင်ကို အပြာရောင်၊ သစ်တောကို အစိမ်းရောင်နန့် အမြင့်တူမျဉ်းတိကို အညိုရောင်နန့် ဖော်ပြလိဟိရေ။ ယေဒါလေ့ အရောင်နန့် သင်္ကေတတိ၏ အဓိပ္ပာယ်သည် မြေပုံအမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ ယင်းအတွက်နန့် မြေပုံကို ဖတ်ရှုရာမာ သင်္ကေတယှင်းလင်းချက် (legend) ကို စစ်ဆီးဖို့ လိုအပ်ရေ။<ref name="USGSSymbols">[https://www.usgs.gov/ngp-standards-and-specifications/us-topo-map-symbol-guide U.S. Geological Survey – US Topo Map Symbol Guide.]</ref> == ကိုဩဒိနိတ်နန့် တည်နီရာ == မြေပုံထက်မာ တည်နီရာတခုကို တိကျစွာ ဖော်ပြဖို့ [[လတ္တီတွဒ်]] (latitude) နန့် [[လောင်ဂျီတွဒ်]] (longitude) ကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ လတ္တီတွဒ်သည် [[အီကွေတာ]]၏ မြောက်ဘက် သို့မဟုတ် တောင်ဘက်ဟိ ဒေါင့်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ လောင်ဂျီတွဒ်သည် သတ်မှတ်ထားရေ အစလောင်ဂျီတွဒ်မျဉ်း၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဘက်ဟိ ဒေါင့်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဂနိအသုံးများရေ ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်တိမာ [[ဂရင်းနစ် အစလောင်ဂျီတွဒ်မျဉ်း]]ကို သုညဒီဂရီနံဘေး ရည်ညွှန်းမျဉ်းအဖြစ် အသုံးပြုရေ။ တိကျရေ တည်နီရာသတ်မှတ်မှုအတွက် ကိုဩဒိနိတ်စနစ်နန့် ရည်ညွှန်းဒေတာမ် (geodetic datum) ကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်နိုင်ရေ။ == မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း == '''မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း''' (map projection) ဆိုစွာမာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဝိုင်းရေ မျက်နှာပြင်ကို ပြင်ညီမြေပုံထက်မာ ဖော်ပြဖို့ အသုံးပြုရေ သင်္ချာဆိုင်ရာ နည်းလမ်းဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီ၏ မျက်နှာပြင်ကို ပြင်ညီထက်မာ အပြည့်အဝပုံပျက်မှုမဟိဘဲ ဖော်ပြဖို့ မဖြစ်နှိုင်ပါ။ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်းအမျိုးမျိုးစွာ အကျယ်အဝန်း၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အကွာအဝီး သို့မဟုတ် ဦးတည်ချက်ရို့၏တိကျမှုကို မတူညီစွာ ဦးစားပီးကတ်တေ။ ဥပမာ [[မာကေတာ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (Mercator projection) စွာ ရီကြောင်းလမ်းညွှန်မှုမာ အသုံးဝင်ကေလည်း ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတိနံဘေး မြီဧရိယာအရွယ်အစားကို အလွန်ပုံကြီးချဲ့ပြသနိုင်ရေ။<ref name="USGSProjection">[https://www.usgs.gov/faqs/how-are-different-map-projections-used U.S. Geological Survey – How Are Different Map Projections Used?]</ref> == ဒီဂျီတေမြေပုံနန့် GIS == ခေတ်သစ်မြေပုံတိကို ကွန်ပျူတာ၊ စမတ်ဖုန်းနန့် အရာဒီဂျီတေကိရိယာတိမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ '''ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်''' (Geographic Information System – GIS) စွာ တည်နီရာနန့် ဆက်စပ်တေ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနန့် မြေပုံထက်မာ ပြသခြင်းရို့ ပြုလုပ်နိုင်ရေ ကွန်ပျူတာအခြီပြုစနစ်ဖြစ်တေ။ GIS မာ မြို့ရွာ၊ လမ်းမ၊ မြစ်ချောင်း၊ လူဦးရွီ၊ မြီအသုံးချမှုနန့် ရာသီဥတုအချက်အလက်တိကို အဝါ (layer) အမျိုးမျိုးအဖြစ် ထည့်သွင်းနိုင်ရေ။ ယင်းအဝါတိကို ပေါင်းစပ်လိလာခြင်းနန့် ဒေသတခု၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုနန့် ပြဿနာတိကို ပိုပြီးကေချယှင်းလလင်း အတွက်ကျနိုင်ရေ။<ref name="USGSGIS">[https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis U.S. Geological Survey – What Is a Geographic Information System (GIS)?]</ref> == မြေပုံ၏ တိကျမှုနန့် ကန့်သတ်ချက်တိ == မြေပုံတခု၏ တိကျမှုရေ အသုံးပြုထားရေ အချက်အလက်ရင်းမြစ်၊ တိုင်းတာနည်း၊ စကေးနန့် မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်းရို့အပေါ် မူတည်ရေ။ စကေးငယ်မြေပုံတိမာ အသေးစိတ်အချက်အလက်တချို့ကို ချန်လှပ်ဖော်ပြနိူင်ရေ။ မြေပုံပေါ်ဟိ အရောင်နန့် သင်္ကေတတိစွာလေ့ အမှန်အကန်မြီပြင်အနိန်အထားကို ရိုးယှင်းအောင် ဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်နှိုင်ရေ။ ယင်းချင့်အပြင် လမ်းမအသစ်၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးမှု၊ မြစ်လမ်းကြောင်းပြောင်းလဲမှုနန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ်ပြောင်းလဲမှုရို့ကြောင့် မြေပုံအချက်အလက်တိ ခေတ်မမီတော့ခြင်း ဖြစ်နှိုင်ရေ။ မြေပုံတခုကို အသုံးပြုရာမာ ထုတ်ဝီသည့်ရက်စွဲ၊ အချက်အလက်ရင်းမြစ်နန့် ရည်ရွယ်ချက်ရို့ကို စိစစ်သင့်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == မြေပုံကို ပထဝီဝင်နန့် ဆက်စပ်ရေ လုပ်ငန်းအမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''ပညာရီး''' – နိုင်ငံ၊ တိုက်ကြီး၊ သဘာဝဒေသနန့် လူမှုရီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို လိလာခြင်း။ * '''သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး''' – လမ်းကြောင်းနန့် ခရီးအကွာအဝီးကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''မြို့ပြစီမံကိန်း''' – လူနီအိမ်ရာ၊ လမ်းမနန့် အခြီခံအဆောက်အအုံတိကို စီစိုင်ခြင်း။ * '''သဘာဝဖီးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲမှု''' – ဖြားကြီးမှု၊ မြီပြိုမှုနန့် အရာအန္တရာယ်ဟိရေ ဒေသတိကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး''' – သစ်တော၊ ရေအရင်းအမြစ်နန့် မြီအသုံးချမှုကို လိလာခြင်း။ * '''သုတေသနလုပ်ငန်း''' – လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုနန့် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတိကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း။ == အရေးပါမှု == မြေပုံသည် တည်နီရာနန့် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို ချယှင်းလလင်း ဖော်ပြနိူင်စီရေ အရေးပါရေ ဆက်သွယ်ရီးနည်းလမ်းတခုဖြစ်တေ။ မြေပုံဖတ်ရှုနှိုင်ခြင်းစွာ ဒေသတခု၏ သဘာဝအခြီအနီ၊ လူသားရို့၏ လှုပ်ယှားမှုနန့် နယ်မြီတိကြား ဆက်နွယ်မှုကို အတွက်ကျရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ ဒီဂျီတေမြေပုံနန့် GIS နည်းပညာတိ ဖွံ့ဖြိုးလာမှုကြောင့် မြေပုံသည် တည်နီရာပြသရေ ကိရိယာတမျိုးရာမက အချက်အလက်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရေ နည်းလမ်းတခုအဖြစ်လည်း အရေးပါလာရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုဖို့ == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ကမ္ဘာလုံး]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ]] * [[လတ္တီတွဒ်]] * [[လောင်ဂျီတွဒ်]] * [[မြေပုံစကေး]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/map/ National Geographic – Map] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/map-scale/ National Geographic – Map Scale] * [https://www.usgs.gov/faqs/what-a-topographic-map USGS – What Is a Topographic Map?] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-are-different-map-projections-used USGS – Map Projections] * [https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis USGS – Geographic Information Systems] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/history-of-geography/ National Geographic – History of Geography] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံတိ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] sqgzba0nb0p96djx2jk30ve0tngub8w 0 6440 22231 2026-11-01T15:35:48Z Retkhaberi 224 Created page with " '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' (အိန်းဂလိချ်: ''Cartography'') ဆိုစွာ [[မြေပုံ]]တိကို ဖန်တီးခြင်း၊ ဒီဇိုင်းရီးဆွဲခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ဖြန့်ဝီခြင်းနန့် အသုံးပြုခြင်းရို့ကို လိလာရေ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်..." 22231 wikitext text/x-wiki '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' (အိန်းဂလိချ်: ''Cartography'') ဆိုစွာ [[မြေပုံ]]တိကို ဖန်တီးခြင်း၊ ဒီဇိုင်းရီးဆွဲခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ဖြန့်ဝီခြင်းနန့် အသုံးပြုခြင်းရို့ကို လိလာရေ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်ရာ ပညာရပ်တခုဖြစ်တေ။ ယင်းပညာရပ်မာ သိပ္ပံနည်းကျ တိုင်းတာမှု၊ သင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှု၊ အချက်အလက်စီမံခန့်ခွဲမှုနန့် အမြင်ဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းပညာရို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ရေ။<ref name="ICA">[https://icaci.org/mission/ International Cartographic Association – Mission and Definitions.]</ref> မြေပုံရီးဆွဲပညာကို [[မြီတိုင်းပညာ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ [[သင်္ချာ]]၊ [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] (GIS) နန့် [[အဝီးမှအာရုံခံနည်းပညာ]] (remote sensing) ရို့နန့် ဆက်စပ်၍ လိလာနိုင်ရေ။ မြေပုံရီးဆွဲပညာကို လေ့လာပြီးကေ မြေပုံတိကို ဖန်တီးရေ ပညာသျှင်ကို '''မြေပုံရီးဆွဲပညာသျှင်''' (cartographer) ဟု ခေါ်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == မြေပုံရီးဆွဲပညာရေ မြီပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာတိနန့် အရာဝထုတိကို မြေပုံထက်မာ ချယှင်းလလင်း ဖော်ပြနှိုင်ကေ အသုံးပြုရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။ မြေပုံတခုကို ဖန်တီးရာမာ အချက်အလက်အားနုန်းကို ဓါတ်ရိုက်ကျ ဖော်ပြဖို့ မဖြစ်နှိုင်ပါ။ ယင်းအတွက်နန့် ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် အချက်အလက်တိကို ရွီးချယ်ခြင်း၊ ရိုးယှင်းအောင် ပြုလုပ်ခြင်းနန့် သင်္ကေတတိနန့် တက်စားပြုခြင်းရို့ လိုအပ်ရေ။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မြေပုံရီးဆွဲပညာအသင်း (International Cartographic Association – ICA) သည် မြေပုံရီးဆွဲပညာကို မြေပုံဖန်တီးခြင်းနန့် အသုံးပြုခြင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံ၊ အနုပညာနန့် နည်းပညာရို့ကို လွှမ်းချုံရေ ပညာရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ။<ref name="ICA"/> == သမိုင်းကြောင်း == မြေပုံရီးဆွဲပညာရေ လူသားတိ၏ နယ်မြီနန့် တည်နီရာကို သိဟိလိုရေ လိုအပ်ချက်မှ ဖွံ့ဖြိုးလာခရေ။ ရှီးခေတ် [[ဘေဘီလုံ]]မာ ဒေသတည်နီရာတိကို ဘိတ်ပြားတိပေါ်၌ ဖော်ပြထားခကတ်တေ။ ရှီးဟောင်းကမ္ဘာ့မြေပုံအချို့ရေ ဘေဘီလုံယိုင်ကျေးမှုမှ ဆင်းသက်လာရေ။ ရှေးဂရိပညာသျှင်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် တည်နီရာသတ်မှတ်မှုကို သင်္ချာနည်းနန့် လိလာခကတ်တေ။ အေဒီ ၂ ရာစုမာ [[တော်လမီ]] (Ptolemy) သည် ပထဝီဝင်တည်နီရာတိကို လတ္တီတွဒ်နန့် လောင်ဂျီတွဒ်ရို့နန့် စနစ်တကျ ဖော်ပြခရေ။ အလယ်ခေတ်မာ အာရပ်၊ ပါရှား၊ တရုတ်နန့် အရာဒေသတိ၌ မြေပုံရီးဆွဲမှု ဆက်ပနာတိုးတက်လှာခရေ။ ၁၅ ရာစုကနိန် ၁၇ ရာစုအတွင်း ပင်လယ်ရီလမ်းလားလာမှု တိုးတက်လှာခြင်းကြောင့် ရီကြောင်းမြေပုံတိ၏ အရေးပါမှု မြင့်တက်လှာခရေ။ ၁၅၆၉ ခုနှစ်မာ [[ဂျေရတ် မာကေတာ]] (Gerardus Mercator) သည် ရီကြောင်းလမ်းညွှန်မှုအတွက် အသုံးဝင်ရေ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်းတခုကို ဖော်ပြခရေ။ ၂၀ ရာစုမာ လီကြောင်းဓာတ်ပုံနန့် ဂြိုဟ်တုနည်းပညာတိ ဖွံ့ဖြိုးလာပြီးကေ ဂနိခေတ်မာ ကွန်ပျူတာနန့် GIS စနစ်တိကို အဓိကအသုံးပြုလာကတ်တေ။<ref name="NGMap">[https://education.nationalgeographic.org/resource/map/ National Geographic Society – Map.]</ref> == မြေပုံရီးဆွဲပညာ၏ အခြီခံလုပ်ငန်းစဉ် == မြေပုံတခုကို ဖန်တီးရာမာ အဆင့်အမျိုးမျိုး ပါဝင်ရေ။ === ရည်ရွယ်ချက်သတ်မှတ်ခြင်း === မြေပုံသည် ဇာအကြောင်းအရာကို ဖော်ပြမည်၊ ဇာဒေသကို လွှမ်းခြုံမည်၊ ဇာသူတိ အသုံးပြုမည်ဆိုခြင်းကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ရေ။ ဥပမာ ကျောင်းသုံးပထဝီဝင်မြေပုံနန့် မြို့ပြစီမံကိန်းမြေပုံရို့၏ လိုအပ်ချက် မတူညီပါ။ === အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း === မြေပုံဖန်တီးဖို့ မြီပြင်တိုင်းတာချက်၊ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ၊ လီကြောင်းဓာတ်ပုံ၊ စာရင်းအင်းအချက်အလက်နန့် ဟိပြီးသားမြေပုံတိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ စုဆောင်းထားရေ အချက်အလက်တိ၏ တိကျမှု၊ ရင်းမြစ်နန့် နောက်ဆုံးပြင်ဆင်ထားရေ အချိန်ကို စစ်ဆီးဖို့ လိုအပ်ရေ။ === မြေပုံဒီဇိုင်းရီးဆွဲခြင်း=== မြေပုံ၏ စကေး၊ အရောင်၊ သင်္ကေတ၊ စာလုံးအရွယ်အစားနန့် အချက်အလက်အစီအစိုင်ရို့ကို ရွီးချယ်ရေ။ အရေးကြီးရေ အချက်အလက်တိကို ပိုပြီးကေထင်ယှားစွာ ဖော်ပြပြီးကေ မလိုအပ်ရေ အသေးစိတ်တိကို လျှော့ချရေ။ === စစ်ဆီးခြင်းနန့် ထုတ်ဝီခြင်း === မြေပုံကို ထုတ်ဝီမတိုင်ခင် နယ်နိမိတ်၊ တည်နီရာ၊ စာလုံးပေါင်း၊ သင်္ကေတနန့် အချက်အလက်ရင်းမြစ်ရို့ကို စစ်ဆီးရေ။ ယပြီးနောက် စက္ကူမြေပုံ၊ ဒီဂျီတေမြေပုံ သို့မဟုတ် အပြန်အလှန်အသုံးပြုနိုင်ရေ ဝက်ဘ်မြေပုံအဖြစ် ထုတ်ဝီနှိုင်ရေ။<ref name="ICAMapProduction">[https://icaci.org/research-agenda/map-production/ International Cartographic Association – Map Production.]</ref> == မြေပုံစကေး == '''မြေပုံစကေး''' (map scale) ဆိုစွာ မြေပုံပေါ်ဟိ အကွာအဝီးနန့် မြီပြင်ပေါ်ဟိ အမှန်အကန်အကွာအဝီးရို့၏ အချိုးဖြစ်တေ။ ဥပမာ - :<math>1:100\,000</math> ဆိုစွာမာ မြေပုံပေါ်ဟိ ၁ စင်တီမီတာရေ မြီပြင်ပေါ်ဟိ ၁၀၀,၀၀၀ စင်တီမီတာ သို့မဟုတ် ၁ ကီလိုမီတာကို တက်စားပြုရေ။ မြေပုံထက်မာ အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီး ၃ စင်တီမီတာဖြစ်ပါက မြီပြင်အကွာအဝီးမာ ၃ ကီလိုမီတာဖြစ်တေ။ စကေးကြီးမြေပုံတိစွာ ဒေသငယ်တခုကို အသေးစိတ်ဖော်ပြပြီးကေ စကေးငယ်မြေပုံတိစွာ ဒေသကျယ်တခုကို ပိုပြီးကေအကျိုင်းချုပ်ဖော်ပြရေ။ မြေပုံစကေးကို အချိုးကိန်း၊ စာသား သို့မဟုတ် စကေးတန်းနန့် ဖော်ပြနိူင်ရေ။<ref name="NGScale">[https://education.nationalgeographic.org/resource/map-scale/ National Geographic Society – Map Scale.]</ref> == မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း == '''မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း''' (map projection) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဝိုင်းရေ မျက်နှာပြင်ကို ပြင်ညီမြေပုံထက်မာ ဖော်ပြဖို့ အသုံးပြုရေ သင်္ချာနည်းလမ်းဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီ၏ မျက်နှာပြင်ကို ပြင်ညီထက်မာ ပုံပျက်မှုလုံးဝမဟိဘဲ ဖော်ပြ၍ မရနှိုင်ပါ။ ယင်းအတွက်နန့် မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်းအမျိုးမျိုးသည် အကျယ်အဝန်း၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အကွာအဝီး သို့မဟုတ် ဦးတည်ချက်ရို့၏ တိကျမှုကို မတူညီစွာ ဦးစားပီးရေ။ အသုံးများရေ ပုံရိပ်ပြောင်းနည်းအမျိုးအစားတိမာ - * '''ဆလင်ဒေစွာပုံရိပ်ပြောင်းနည်း''' (cylindrical projection) * '''ကွန်ပုံရိပ်ပြောင်းနည်း''' (conic projection) * '''ပြင်ညီပုံရိပ်ပြောင်းနည်း''' (azimuthal projection) ရို့ဖြစ်တေ။ မာကေတာပုံရိပ်ပြောင်းနည်းရေ ဒေါင့်ငယ်တိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ကေလည်း ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတိနံဘေး အကျယ်အဝန်းကို ကမ္ဘာလောက်ကြီးစွာ ပုံပျက်ဖော်ပြရေ။ မြေပုံရီးဆွဲသူစွာ မြေပုံ၏ ရည်ရွယ်ချက်နန့် ကိုက်ညီရေ ပုံရိပ်ပြောင်းနည်းကို ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="USGSProjection">[https://www.usgs.gov/faqs/how-are-different-map-projections-used U.S. Geological Survey – How Are Different Map Projections Used?]</ref> == သင်္ကေတနန့် အရောင်အသုံးပြုမှု == မြေပုံမာ သဘာဝအင်္ဂါရပ်နန့် လူသားဖန်တီးထားရေ အရာဝထုတိကို သင်္ကေတနန့် ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ မြို့တမြို့ကို အစက်တခုနန့်၊ လမ်းမကို မျှိုင်းကြောင်းနန့်၊ ရီပြင်ကို အပြာရောင်နန့် ဖော်ပြနိူင်ရေ။ မြေပုံ၏ အရောင်နန့် သင်္ကေတတိစွာ သက်ဆိုင်ရာ မြေပုံအမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ ယင်းအတွက်နန့် မြေပုံမာ '''သင်္ကေတယှင်းလင်းချက်''' (legend) ကို ထည့်သွင်းခြင်းစွာ အရေးပါရေ။ ယင်းချင့်အပြင် စာလုံးအရွယ်အစား၊ အရောင်ကွာခြားမှုနန့် အမြင်ဆိုင်ရာ အဆင့်လိုက်ထင်ယှားမှု (visual hierarchy) ကို စနစ်တကျ အသုံးပြုရေ။<ref name="ICAProduction2">[https://icaci.org/research-agenda/map-production/ International Cartographic Association – Map Design and Production.]</ref> == မြေပုံရိုးယှင်းအောင်ပြုလုပ်ခြင်း == '''မြေပုံအချက်အလက်ရိုးယှင်းအောင်ပြုလုပ်ခြင်း''' (cartographic generalization) ဆိုစွာ စကေးနန့် ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် မြေပုံအတွင်းဟိ အသေးစိတ်အချက်အလက်တိကို ရွီးချယ်ခြင်း၊ ရိုးယှင်းစီခြင်းနန့် ပေါင်းစည်းဖော်ပြခြင်းဖြစ်တေ။ ဥပမာ မြို့တမြို့၏ အသေးစိတ်လမ်းပြမြေပုံမာ လမ်းငယ်တိကို ဖော်ပြနိူင်ကေလည်း ကမ္ဘာ့မြေပုံမာ ယင်းလမ်းငယ်တိကို ဖော်ပြဖို့ မလိုအပ်ပါ။ ယေဒါလေ့ ရိုးယှင်းအောင်ပြုလုပ်ရာ၌ မြေပုံ၏ အဓိပ္ပာယ်မမှားစီဖို့ လိုအပ်ရေ။ == မြေပုံအမျိုးအစားတိ == မြေပုံရီးဆွဲပညာမာ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် မြေပုံအမျိုးအစားတိကို ဖန်တီးနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! မြေပုံအမျိုးအစား ! အဓိကဖော်ပြရေ အကြောင်းအရာ |- | သဘာဝပထဝီဝင်မြေပုံ | တောင်တန်း၊ မြစ်ချောင်း၊ ပင်လယ်နန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင် |- | နိုင်ငံရီးမြေပုံ | နိုင်ငံနန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ် |- | မြီမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ | အမြင့်အနိမ့်နန့် အမြင့်တူမျှိုင်းတိ |- | လမ်းပြမြေပုံ | လမ်းမ၊ ခွဆုံနန့် လားလာရီးလမ်းကြောင်း |- | အကြောင်းအရာအခြီပြုမြေပုံ | လူဦးရွီ၊ မိုးရီချိန်၊ မြီအသုံးချမှုနန့် အရာအချက်အလက် |} အကြောင်းအရာအခြီပြုမြေပုံ (thematic map) တိကို ဖန်တီးရာမာ ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်တိကို မှန်ကန်စွာ ခွဲခြားဖော်ပြဖို့ အရေးပါရေ။ == ဒီဂျီတေမြေပုံရီးဆွဲပညာ == ဒီဂျီတေမြေပုံရီးဆွဲပညာ (digital cartography) သည် ကွန်ပျူတာနန့် ဒီဂျီတေနည်းပညာတိကို အသုံးပြုပနာ မြေပုံတိကို ဖန်တီးရေ လုပ်ငန်းဖြစ်တေ။ ခေတ်သစ်မြေပုံတိကို စမတ်ဖုန်း၊ ကွန်ပျူတာနန့် ဝက်ဘ်ဆိုက်တိမာ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ ဒီဂျီတေမြေပုံတိ၏ အားသာချက်တိမာ အချက်အလက်ပြင်ဆင်နှိုင်ခြင်း၊ စကေးပြောင်းလဲနှိုင်ခြင်းနန့် အဝါအမျိုးမျိုးကို ဖွင့်ပိတ်ကြေ့ရှုနှိုင်ခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ။ ယေဒါလေ့ ဒီဂျီတေမြေပုံဖြစ်ရုံနန့် အချက်အလက်အားနုန်း မှန်ကန်နီရေဟု မဆိုနှိုင်ပါ။ == GIS နန့် မြေပုံရီးဆွဲပညာ == '''ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်''' (Geographic Information System – GIS) သည် တည်နီရာနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်း၊ သိမ်းဆည်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မြေပုံထက်မာ ဖော်ပြနိူင်ရေ ကွန်ပျူတာအခြီပြုစနစ်ဖြစ်တေ။ GIS မာ အချက်အလက်တိကို '''ဗက်တာ''' (vector) နန့် '''ရာစတာ''' (raster) ပုံစံတိနန့် သိမ်းဆည်းနိုင်ရေ။ ဗက်တာအချက်အလက်မာ အမှတ်၊ မျှိုင်းကြောင်းနန့် ဗဟုဂံပုံသဏ္ဌာန်တိ ပါဝင်ရေ။ ရာစတာအချက်အလက်မာ ဂရစ်ဆဲလ် သို့မဟုတ် ပစ်ဇယ်တိ ပါဝင်ပြီး အမြင့်၊ အပူချိန်နန့် မိုးရီချိန်ပိုင် အချက်အလက်တိကို ဖော်ပြနိူင်ရေ။ GIS သည် အချက်အလက်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုကို အဓိကထားပနာ မြေပုံရီးဆွဲပညာရေ မြေပုံဒီဇိုင်းနန့် သတင်းအချက်အလက်ဖော်ပြမှုကိုလေ့ ဗွေယူရေ။<ref name="USGSGIS">[https://www.usgs.gov/centers/wetland-and-aquatic-research-center/science/usgs-geographic-information-systems-gis U.S. Geological Survey – GIS Educational Resources.]</ref> == မြေပုံရီးဆွဲပညာနန့် မြီတိုင်းပညာ == '''မြီတိုင်းပညာ''' (surveying) သည် မြီပြင်ပေါ်ဟိ အမှတ်တိ၏ တည်နီရာ၊ အကွာအဝီးနန့် အမြင့်ရို့ကို တိုင်းတာရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။ မြေပုံရီးဆွဲပညာရေ ယင်းတိုင်းတာချက်တိနန့် အရာအချက်အလက်တိကို မြေပုံထက်မာ ဖော်ပြဖို့ အဓိကထားရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ပညာရပ်နှစ်ခုသည် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နီကေလည်း လုပ်ငန်းရည်ရွယ်ချက်နန့် နည်းလမ်းတိမာ ကွဲပြားမှုဟိရေ။ == မြေပုံ၏ တိကျမှုနန့် ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ အချက်တိ == မြေပုံသည် အချက်အလက်ကို ရွီးချယ်ဖော်ပြထားရေ တက်စားပြုပုံဖြစ်တေအတွက် ရီးဆွဲသူ၏ ရွီးချယ်မှုတိစွာ မြေပုံဖတ်ရှုသူ၏ အတွက်ကျမှုကို သက်ရောက်နိုင်ရေ။ စကေးမသင့်လျော်ခြင်း၊ အရောင်အသုံးပြုမှု မမှန်ကန်ခြင်း သို့မဟုတ် သင်္ကေတယှင်းလင်းချက် မပြည့်စုံခြင်းရို့ကြောင့် အဓိပ္ပာယ်မှားယွင်းနိုင်ရေ။ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်နန့် စကားအက်နယ်မြီတိကို ဖော်ပြရာမာ အချက်အလက်ရင်းမြစ်၊ သက်ဆိုင်ရာရက်စွဲနန့် မတူညီရေ အဆိုပြုချက်တိကို သင့်လျော်စွာ ဖော်ပြဖို့ လိုအပ်နိုင်ရေ။ ယင်းချင့်အပြင် အချက်အလက်ရင်းမြစ်၊ ထုတ်ဝီသည့်ရက်စွဲ၊ မြေပုံစကေးနန့် အသုံးပြုထားရေ ကိုဩဒိနိတ်စနစ်ရို့ကို ဖော်ပြခြင်းစွာ မြေပုံ၏ ယုံကြေစိတ်ချရမှုကို မြှင့်တင်နိုင်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == မြေပုံရီးဆွဲပညာကို အောက်ပါကဏ္ဍတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''ပညာရီး''' – ကမ္ဘာ့ပထဝီဝင်နန့် ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို သင်ကြားခြင်း။ * '''မြို့ပြစီမံကိန်း''' – လမ်းမ၊ အိမ်ရာနန့် အခြီခံအဆောက်အအုံတိကို စီစိုင်ခြင်း။ * '''သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး''' – ခရီးလမ်းကြောင်းနန့် လားလာရီးကွန်ရက်တိကို ဖော်ပြခြင်း။ * '''သဘာဝဖီးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲမှု''' – ဖြားကြီးမှုနန့် မြီပြိုမှုအန္တရာယ်ဟိရေ ဒေသတိကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး''' – သစ်တောနန့် မြီအသုံးချမှု ပြောင်းလဲချက်တိကို လိလာခြင်း။ * '''ကျမ္မာရီးသုတေသန''' – ရောဂါဖြစ်ပွားမှု၏ ဒေသအလိုက် ဖြန့်ဝီမှုကို လိလာခြင်း။ * '''ယိုင်ကျေးမှုနန့် သမိုင်းသုတေသန''' – ရှီးဟောင်းမြို့၊ သမိုင်းဝင်လမ်းကြောင်းနန့် ယိုင်ကျေးမှုနီရာတိကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ == အရေးပါမှု == မြေပုံရီးဆွဲပညာရေ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို လူအများ အတွက်ကျလွယ်ရေ ပုံစံနန့် ဖော်ပြနိူင်စီရေ အရေးပါရေ ပညာရပ်တခုဖြစ်တေ။ ယင်းပညာရပ်ရေ နယ်မြီတခု၏ သဘာဝအခြီအနီ၊ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုနန့် လူသားလှုပ်ယှားမှုရို့၏ ဆက်နွယ်မှုကို လိလာရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ ခေတ်သစ် GIS၊ ဂြိုဟ်တုနည်းပညာနန့် အပြန်အလှန်အသုံးပြုနိုင်ရေ ဒီဂျီတေမြေပုံတိကြောင့် မြေပုံရီးဆွဲပညာ၏ အသုံးချနိုင်မှု ပိုပြီးကေ ကျယ်ပြန့်လာရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုဖို့ == * [[မြေပုံ]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[မြေပုံစကေး]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[မာကေတာ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[လတ္တီတွဒ်]] * [[လောင်ဂျီတွဒ်]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ]] * [[အကြောင်းအရာအခြီပြုမြေပုံ]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[အဝီးမှအာရုံခံနည်းပညာ]] * [[ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://icaci.org/mission/ International Cartographic Association – Cartography Definition] * [https://icaci.org/research-agenda/map-production/ International Cartographic Association – Map Production] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/map/ National Geographic – Map] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/map-scale/ National Geographic – Map Scale] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-are-different-map-projections-used USGS – Map Projections] * [https://www.usgs.gov/centers/wetland-and-aquatic-research-center/science/usgs-geographic-information-systems-gis USGS – GIS Educational Resources] * [https://icaci.org/mapping-for-a-sustainable-world/ ICA – Mapping for a Sustainable World] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံတိ]] qy2bfh0cbnhjek7br47lxe8q37bc82i 0 6441 22233 2026-11-02T01:03:30Z Retkhaberi 224 Created page with " '''လတ္တီကျု''' (အိန်းဂလိချ်: ''Latitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာတခုသည် [[အီကွေတာ]] (Equator) ၏ မြောက်ဘက် သို့မဟုတ် တောင်ဗက်မာ ဇာလှောက်ဟိကြောင်း ဒေါင့်အတိုင်းအတာနန့် ဖော်..." 22233 wikitext text/x-wiki '''လတ္တီကျု''' (အိန်းဂလိချ်: ''Latitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာတခုသည် [[အီကွေတာ]] (Equator) ၏ မြောက်ဘက် သို့မဟုတ် တောင်ဗက်မာ ဇာလှောက်ဟိကြောင်း ဒေါင့်အတိုင်းအတာနန့် ဖော်ပြရေ [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]၏ အခြီခံပမာဏတခုဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုကို [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]၊ [[မြီတိုင်းပညာ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]နန့် လမ်းညွှန်ရီးလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်ရေ။<ref name="NOAALatitude">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/latitude.html National Oceanic and Atmospheric Administration – What Is Latitude?]</ref> [[File:Latitude lines color.svg|thumb|ကမ္ဘာမြီပေါ်ဟိ အီကွေတာနန့် အပြိုင်ဖြစ်ရေ လတ္တီကျုမျဉ်းတိ။]] လတ္တီကျုကို ဂရိအက္ခရာ <math>\phi</math> (phi) နန့် သင်္ကေတပြုလေ့ဟိရေ။ အီကွေတာ၏ လတ္တီကျုမာ ၀ ဒီဂရီဖြစ်ပြီးကေ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမာ ၉၀ ဒီဂရီမြောက်၊ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းမာ ၉၀ ဒီဂရီတောင်ဖြစ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == လတ္တီကျုဆိုစွာ အီကွေစွာကို ရည်ညွှန်းပနာ တည်နီရာတခု၏ မြောက်-တောင်ဘက် တည်ဟိမှုကို ဖော်ပြရေ ဒေါင့်ပမာဏဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီကို စက်လုံးအဖြစ် ရိုးယှင်းစွာ ယူဆပါက လတ္တီကျုစွာ အီကွေတာပြင်ညီနန့် ကမ္ဘာ့ဗဟိုမှ သက်ဆိုင်ရာတည်နီရာသို့ ဆက်သွယ်ထားရေ မျဉ်းရို့ကြား ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ယေဒါလေ့ ခေတ်သစ်မြီတိုင်းပညာမာ ကမ္ဘာမြီကို ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ဖက်၌ ဇိကေသျှေပြားနီရေ ဘဲဥပုံစက်လုံး (oblate ellipsoid) နန့် တက်စားပြုလေ့ဟိရေ။ ယင်းစနစ်မာ ပုံမှန်အသုံးပြုရေ ''Geodetic latitude'' သည် အီကွေတာပြင်ညီနန့် ရည်ညွှန်းဘဲဥပုံမျက်နှာပြင်၏ ဒေါင့်မှန်မျဉ်းရို့ကြား ဒေါင့်ဖြစ်တေ။<ref name="NASAGeodetic">[https://ssd.jpl.nasa.gov/glossary/geodetic.html NASA Jet Propulsion Laboratory – Geodetic.]</ref> == အီကွေတာနန့် ကမ္ဘာခြမ်းတိ == '''အီကွေတာ''' (Equator) သည် ကမ္ဘာမြီ၏ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနန့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းရို့အကြား အလယ်မာ တည်ဟိရေ စိတ်ကူးမျဉ်းဖြစ်တေ။ အီကွေတာ၏ လတ္တီကျုမာ - :<math>\phi=0^\circ</math> ဖြစ်တေ။ အီကွေစွာရေ ကမ္ဘာမြီကို [[မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း]] (Northern Hemisphere) နန့် [[တောင်ကမ္ဘာခြမ်း]] (Southern Hemisphere) ဆိုပနာ နှစ်ပိုင်းခွဲထားရေ။ အီကွေတာ၏ မြောက်ဖက်မာ ဟိရေ တည်နီရာတိကို မြောက်လတ္တီကျု (North latitude) နန့် ဖော်ပြပြီးကေ တောင်ဗက်မာ ဟိရေ တည်နီရာတိကို တောင်လတ္တီကျု (South latitude) နန့် ဖော်ပြရေ။ == လတ္တီကျုမျဉ်းတိ == လတ္တီကျုတူညီရေ တည်နီရာတိကို ဆက်သွယ်ထားရေ စိတ်ကူးမျဉ်းတိကို '''လတ္တီကျုမျဉ်း''' (parallel of latitude) ဟု ခေါ်ရေ။ လတ္တီကျုမျဉ်းတိသည် အီကွေတာနန့် အပြိုင်ဖြစ်ပြီးကေ အရှိ-အနောက် ဦးတည်ချက်အတိုင်း ကမ္ဘာမြီကို ပတ်လည်ဖွဲ့စည်းထားရေ။ အီကွေစွာရေ အကြီးဆုံးလတ္တီကျုစက်ဝိုင်းဖြစ်ပြီးကေ ဝင်ရိုးစွန်းတိသို့ နီးကပ်လာရေ လတ္တီကျုစက်ဝိုင်းတိ၏ ပတ်လည်အလျားမာ တဆတ်ဆတ် ငယ်လာရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ လတ္တီကျုစက်ဝိုင်းသည် အမှတ်တခုအဖြစ် ကျိုင်းမြောင်းလားရေ။<ref name="NationalGeographic">[https://education.nationalgeographic.org/resource/latitude/ National Geographic Society – Latitude.]</ref> == အဓိကလတ္တီကျုမျဉ်းတိ == ကမ္ဘာမြီထက်မာ ပထဝီဝင်နန့် ရာသီဥတုဆိုင်ရာ အရီးပါမှုဟိရေ လတ္တီကျုမျဉ်းငါးခုကို အဓိကထား လိလာကတ်ရေ။ {| class="wikitable" ! လတ္တီကျုမျဉ်း ! တည်နီရာ |- | အာတိတ်စက်ဝိုင်း (Arctic Circle) | 66.56° N ခန့် |- | ကရကဋ်အပူပိုင်းမျဉ်း (Tropic of Cancer) | 23.44° N ခန့် |- | အီကွေတာ (Equator) | 0° |- | မကာရအပူပိုင်းမျဉ်း (Tropic of Capricorn) | 23.44° S ခန့် |- | အန္တာတိတ်စက်ဝိုင်း (Antarctic Circle) | 66.56° S ခန့် |} ဒေတန်ဖိုးတိစွာ ခန့်မှန်းတန်ဖိုးတိဖြစ်ပြီးကေ ကမ္ဘာမြီ၏ ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှု ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် အချိန်ကာလအလိုက် ဇိကေသျှေ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ အပူပိုင်းမျဉ်းနှစ်ခုကြား ဒေသကို အပူပိုင်းဒေသ (Tropics) လို့ ခေါ်ရေ။ အာတိတ်စက်ဝိုင်းနန့် အန္တာတိတ်စက်ဝိုင်းရို့စွာ ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတိ၏ အရေးပါရေ နယ်နိမိတ်မျဉ်းတိဖြစ်တေ။<ref name="NOAALatitude"/> == လတ္တီကျုတိုင်းတာယူနစ် == လတ္တီကျုကို ဒေါင့်ယူနစ်ဖြစ်ရေ ဒီဂရီ (degree)၊ ဒေါင့်မိနစ် (arcminute) နန့် ဒေါင့်စက္ကန့် (arcsecond) ရို့နန့် ဖော်ပြနိူင်ရေ။ :<math>1^\circ=60^\prime</math> :<math>1^\prime=60^{\prime\prime}</math> ယင်းအတွက်နန့် - :<math>1^\circ=3600^{\prime\prime}</math> ဖြစ်တေ။ မြောက်လတ္တီကျုကို N နန့်လည်းကောင်း၊ တောင်လတ္တီကျုကို S နန့်လည်းကောင်း ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - * 20° N – မြောက်လတ္တီကျု ၂၀ ဒီဂရီ။ * 15° S – တောင်လတ္တီကျု ၁၅ ဒီဂရီ။ * 16° 30′ N – မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီ ၃၀ မိနစ်။ ကိန်းဂဏန်းပုံစံနန့် ဖော်ပြရာမာ မြောက်လတ္တီကျုကို အပေါင်း (+) နန့် တောင်လတ္တီကျုကို အနုတ် (−) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။ == ဒဿမဒီဂရီစနစ် == ခေတ်သစ်ဒစ်ဂျစ်ရေမြေပုံနန့် GPS စနစ်တိမာ လတ္တီကျုကို ဒဿမဒီဂရီ (decimal degrees) နန့် ဖော်ပြလိဟိရေ။ ဒီဂရီ၊ မိနစ်နန့် စက္ကန့်ရို့ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲရာမာ - :<math>D_{\mathrm{decimal}}=D+\frac{M}{60}+\frac{S}{3600}</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေနီရာမာ D သည် ဒီဂရီ၊ M သည် ဒေါင့်မိနစ်နန့် S သည် ဒေါင့်စက္ကန့်ဖြစ်တေ။ ဥပမာ - :<math>16^\circ30^\prime0^{\prime\prime}\mathrm{N}</math> ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲပါက - :<math>16+\frac{30}{60}=16.5^\circ\mathrm{N}</math> ဖြစ်တေ။ တောင်လတ္တီကျု 16° 30′ S ကို အမှတ်လက္ခဏာပါ ဒဿမဒီဂရီနန့် −16.5° ဟု ဖော်ပြနိူင်ရေ။ == လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျု == '''လတ္တီကျု''' (latitude) နန့် '''လောင်ဂျီကျု''' (longitude) သည် ကမ္ဘာမြီပေါ်ဟိ တည်နီရာတိကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ကိုဩဒိနိတ်နှစ်မျိုးဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုစွာ အီကွေတာ၏ မြောက်ဘက် သို့မဟုတ် တောင်ဘက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] (Prime Meridian) ၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဘက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! လတ္တီကျု ! လောင်ဂျီကျု |- | အိန်းဂလိချ် | Latitude | Longitude |- | ရည်ညွှန်းမျဉ်း | အီကွေတာ | အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း |- | ဖော်ပြရေ တည်နီရာ | မြောက် သို့မဟုတ် တောင် | အရှိ သို့မဟုတ် အနောက် |- | အတိုင်းအတာ | 0° မှ 90° N/S | 0° မှ 180° E/W |- | မျဉ်းအမျိုးအစား | အပြိုင်စက်ဝိုင်းမျဉ်းတိ | ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုကို ဆက်ရေ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ |} တည်နီရာတခုကို သတ်မှတ်ရာမာ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို တွဲဖက်အသုံးပြုရေ။ ဥပမာ (16.5° N, 96.0° E) သည် မြောက်လတ္တီကျု ၁၆.၅ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၆ ဒီဂရီဆုံရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။<ref name="NOAACoordinates">[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – What Are Latitude and Longitude?]</ref> == လတ္တီကျုနန့် အကွာအဝီး == ကမ္ဘာမြီထက်မာ လတ္တီကျု ၁ ဒီဂရီကွာခြားမှုရေ မြီပြင်အကွာအဝီး ၁၁၁ ကီလိုမီတာလှောက်နန့် ညီမျှရေ။ :<math>1^\circ\approx111\ \mathrm{km}</math> လတ္တီကျု ၁ မိနစ်ကွာခြားမှုရေ ၁.၈၅ ကီလိုမီတာလှောက်ဖြစ်ပြီးကေ ၁ စက္ကန့်ကွာခြားမှုရေ ၃၁ မီတာလှောက်ဖြစ်တေ။ ယေဒါလေ့ ကမ္ဘာမြီသည် ပြည့်စုံရေ စက်လုံးမဟုတ်အတွက်နန့် လတ္တီကျုတဒီဂရီ၏ အမှန်အကန်မြီပြင်အကွာအဝီးသည် ဒေသအလိုက် ဇိကေသျှေကွဲပြားရေ။ လတ္တီကျုအပြောင်းအလဲကို အခြီခံပနာ မြောက်-တောင်ဘက် အကွာအဝီးကို အနီးစပ်ဆုံးတွက်ချက်နိုင်ရေ။<ref name="NOAALatitude"/> == လတ္တီကျုနန့် ရာသီဥတု == လတ္တီကျုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရာသီဥတုဖြန့်ဝီမှုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ အီကွေတာနံဘေးဒေသတိသည် ယေဘုယျအနိန်နန့် နီရောင်ခြည်ကို တစ်နှိုက်ပတ်လုံး အတော်အသင့်တိုက်ရိုက်ရဟိရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတိမာ နီရောင်ခြည်ဝင်ရောက်ရေ ဒေါင့်နိမ့်ပြီး ရာသီအလိုက် နိအလင်းရောင်ရဟိချိန် ကွာခြားမှုကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာမြီ၏ ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှုကြောင့် လတ္တီကျုအလိုက် နိတာနန့် ညတာ၊ ရာသီအလိုက် နီရောင်ခြည်ရဟိမှုရို့ ကွဲပြားရေ။ ယေဒါလေ့ ဒေသတခု၏ ရာသီဥတုကို လတ္တီကျုတခုတည်းနန့် မဆုံးဖြတ်နှိုင်ပါ။ အမြင့်၊ ပင်လယ်နန့် အကွာအဝီး၊ ပင်လယ်ရီစီးကြောင်းနန့် လီထုလည်ပတ်မှုရို့ကလည်း သက်ရောက်ရေ။<ref name="NGZones">[https://education.nationalgeographic.org/resource/zone/ National Geographic Society – Zone.]</ref> == လတ္တီကျုတိုင်းတာခြင်း == ရှီးခေတ်ရီလမ်းသွားတိသည် နေနန့် ကြယ်တိ၏ ဂေါင်းခင်ပေါ်ဟိ အမြင့်ဒေါင့်ကို တိုင်းတာပြီး လတ္တီကျုကို ခန့်မှန်းသတ်မှတ်ခကတ်ရေ။ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းမာ [[မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းကြယ်]] (Polaris) ၏ မိုးကုပ်စက်ဝိုင်းအထက် အမြင့်ဒေါင့်ကို အသုံးပြုပနာ လတ္တီကျုကို အနီးစပ်ဆုံး ခန့်မှန်းနိုင်ရေ။ ယင်းနည်းလမ်းသည် ကြယ်၏ အမှန်အကန်တည်နီရာ၊ လီထုအလင်းယိုင်မှုနန့် တိုင်းတာချက်အမှားရို့ကြောင့် ပျင်ဆင်ချက်တိ လိုအပ်နိုင်ရေ။ ခေတ်သစ်မာ [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] (GPS) နန့် အရာဂြိုဟ်တုအခြီပြု တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်တိကို အသုံးပြုပြီးကေ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုကို တွက်ချက်နိုင်ရေ။ GPS မာ အသုံးများရေ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရည်ညွှန်းစနစ်မာ WGS 84 ဖြစ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == လတ္တီကျုနန့် မြေပုံရီးဆွဲပညာ == [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]မာ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို အသုံးပြုပြီးကေ မြေပုံပေါ်ဟိ တည်နီရာတိကို သတ်မှတ်ရေ။ လတ္တီကျုမျဉ်းတိသည် ကမ္ဘာလုံးထက်မာ အပြိုင်ဖြစ်ကေလည်း ပြင်ညီမြေပုံထက်မာ ဖော်ပြပုံသည် [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]]အလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ တချို့မြေပုံတိမာ လတ္တီကျုမျဉ်းတိကို ဖြောင့်မျဉ်းအဖြစ် ဖော်ပြပြီးကေ တချို့မာ ကွေးမျဉ်းအဖြစ် ဖော်ပြရေ။ ယင်းအတွက်နန့် မြေပုံထက်မာ တည်နီရာနန့် အကွာအဝီးကို ဖတ်ရှုရာမာ အသုံးပြုထားရေ ပုံရိပ်ပြောင်းနည်းနန့် စကေးကို တွက်ဖော်ဖို့ လိုအပ်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == လတ္တီကျုကို ပထဝီဝင်နန့် သိပ္ပံနည်းပညာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်ရေ။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြို့ရွာ၊ မြစ်ချောင်းနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြခြင်း။ * '''ရီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်းဖိုး၏ တည်နီရာနန့် ခရီးလမ်းကြောင်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး''' – လီယာဉ်ပျံသန်းမှုလမ်းကြောင်းကို စီစိုင်ခြင်း။ * '''မိုးလီဝသပညာ''' – အပူချိန်၊ မိုးရီချိန်နန့် ရာသီဥတုဒေသတိကို လိလာခြင်း။ * '''နက္ခတ္တဗေဒ''' – ကြယ်နန့် နီ၏ ဂေါင်းခင်တည်နီရာကို လိလာခြင်း။ * '''GIS နည်းပညာ''' – ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို မြေပုံထက်မာ စုစည်းဖော်ပြခြင်း။ * '''သဘာဝဖီးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲမှု''' – သဘာဝဖီးဒဏ်သင့်ဒေသတိ၏ တည်နီရာကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ == အရေးပါမှု == လတ္တီကျုစွာ ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာတခု၏ မြောက်-တောင်ဘက် တည်ဟိမှုကို သတ်မှတ်နိုင်စီရေ အခြီခံပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်တမျိုးဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းနန့် မြေပုံဖတ်ရှုမှု၊ လမ်းညွှန်မှုနန့် ဒစ်ဂျစ်ရေတည်နီရာသတ်မှတ်မှုရို့ကို ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ။ ယင်းချင့်အပြင် လတ္တီကျုစွာ ရာသီဥတုဒေသတိ၏ ကွဲပြားမှု၊ နိတာအပြောင်းအလဲနန့် ကမ္ဘာမြီ၏ သဘာဝပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဖြစ်စိုင်တိကို လိလာရာမာ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုဖို့ == * [[ပထဝီဝင်]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[အီကွေတာ]] * [[မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း]] * [[တောင်ကမ္ဘာခြမ်း]] * [[မြောက်ဝင်ရိုးစွန်း]] * [[တောင်ဝင်ရိုးစွန်း]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[ရာသီဥတု]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/latitude.html NOAA – What Is Latitude?] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/latitude/ National Geographic – Latitude] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – Latitude and Longitude] * [https://ssd.jpl.nasa.gov/glossary/geodetic.html NASA JPL – Geodetic Coordinates] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Latitude_lines_color.svg Wikimedia Commons – Latitude Lines Diagram] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြီတိုင်းပညာ]] b40v02mf2owckpwej3fa2njofpnpj2y 0 6442 22234 2026-11-02T01:22:05Z Retkhaberi 224 Created page with " '''လောင်ဂျီကျု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Longitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြေ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] (Prime Meridian) ၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဇာလောက်ဟိနီလီဆိုစွာကို ဒေါင့်အတိ..." 22234 wikitext text/x-wiki '''လောင်ဂျီကျု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Longitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြေ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] (Prime Meridian) ၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဇာလောက်ဟိနီလီဆိုစွာကို ဒေါင့်အတိုင်းအတာနန့် ဖော်ပြရေ [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]၏ အခြီခံပမာဏတခု ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို [[လတ္တီကျု]]နန့် တွဲဖက်အသုံးပြုပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref name="NOAALongitude">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html National Oceanic and Atmospheric Administration – What Is Longitude?]</ref> [[File:Longitude lines color.svg|thumb|right|280px|ကမ္ဘာမြီဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ။ မျဉ်းတိစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနန့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းမာ ဆုံကတ်တေ။]] လောင်ဂျီကျုကို ဂရိအက္ခရာ <math>\lambda</math> (lambda) နန့် သင်္ကေတပြုလေ့ဟိရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ ၀ ဒီဂရီဖြစ်ပြီး လောင်ဂျီကျုကို အရှိဖက်နန့် အနောက်ဖက်သို့ ၁၈၀ ဒီဂရီအထိ သတ်မှတ်ထားရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == လောင်ဂျီကျုဆိုစွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်ဝင်ရိုးကို ဖြတ်သန်းရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းပြင်နန့် တည်နီရာတခုကို ဖြတ်သန်းရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပြင်ရို့ကြားဟိ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို ဖော်ပြဖို့ လောင်ဂျီကျုကို အသုံးပြုကတ်တေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ အကွာအဝီးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြရေ ပမာဏမဟုတ်ဘဲ ဒေါင့်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ပမာဏဖြစ်တေ။ တူညီရေ လောင်ဂျီကျုတန်ဖိုးဟိရေ နီရာတိစွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပေါ်မာ တည်ဟိကတ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ == '''လောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (meridian of longitude) ဆိုစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းသို့ ဆက်သွယ်ထားရေ စိတ်ကူးမျဉ်းဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ လတ္တီကျုမျဉ်းတိပိုင်သျှောင် အပြိုင်ဖြစ်နီကတ်စွာ မဟုတ်ဘဲ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် ယူဆပါက မရီဒီယန်မျဉ်းတခုစီစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ထားရေ စက်ဝိုင်းခြမ်းတခုဖြစ်တေ။ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ အီကွေတာမာ အကျယ်ဆုံးဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးစွန်းတိသို့ နီးလာစွာနန့်အမျှ ကျဉ်းမြောင်းလာတေ။<ref name="NOAAChart">[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – What Are Latitude and Longitude?]</ref> ဝင်ရိုးစွန်းတခုစီမာ မရီဒီယန်မျဉ်းအားလုံး ဆုံနီကတ်စွာကြောင့် ယင်းအမှတ်တိ၏ လောင်ဂျီကျုကို တခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်လို့ မရနိုင်ပါ။ == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း == '''အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (Prime Meridian) ဆိုစွာ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ သုညဒီဂရီ (0°) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းဖြစ်တေ။ သမိုင်းဝင် အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[ဂရင်းနစ်]] (Greenwich) မြို့ဟိ [[တော်ဝင်နက္ခတ္တလေ့လာရီးဌာန]] (Royal Observatory) ကို ဖြတ်သန်းတေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့၌ ကျင်းပခရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မရီဒီယန်ညီလာခံက ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို ကမ္ဘာ့အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခကတ်တေ။<ref name="Greenwich">[https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – What Is the Prime Meridian, and Why Is It in Greenwich?]</ref> ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု ကိုဩဒိနိတ်စနစ်မာ အသုံးပြုရေ သုညလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ သမိုင်းဝင် ဂရင်းနစ်မျဉ်းထက် မီတာ ၁၀၀ ခန့် အရှိဖက်မာ ဟိရေ။ == အရှိလောင်ဂျီကျုနန့် အနောက်လောင်ဂျီကျု == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှိဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အရှိလောင်ဂျီကျု''' (East longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အရှိလောင်ဂျီကျုကို E နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အနောက်ဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အနောက်လောင်ဂျီကျု''' (West longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို W နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ ဥပမာ - * 30° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီ။ * 75° W – အနောက်လောင်ဂျီကျု ၇၅ ဒီဂရီ။ * 120° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၁၂၀ ဒီဂရီ။ ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရာမာ အရှိလောင်ဂျီကျုကို အပေါင်း (+)၊ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို အနုတ် (−) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။ == ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန် == '''၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်''' (antimeridian) ဆိုစွာ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ ဆန့်ကျင်ဖက်မာ ဟိရေ မရီဒီယန်မျဉ်းဖြစ်တေ။ ၁၈၀° E နန့် ၁၈၀° W ရို့စွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းကို ရည်ညွှန်းကတ်တေ။ ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်စွာ [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] (International Date Line) ၏ အခြီခံဖြစ်ကေလေ့ နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်းအမှန်စွာ နိုင်ငံနန့် ကျွန်းစုနယ်နိမိတ်တိကို ရှောင်ရှားဖို့ နီရာအချို့မာ ကွေ့ကောက်ထားရေ။<ref name="NOAALongitude"/> == လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာယူနစ် == လောင်ဂျီကျုကို [[ဒေါင့်]]ယူနစ်တိဖြစ်ရေ ဒီဂရီ (degree)၊ ဒေါင့်မိနစ် (arcminute) နန့် ဒေါင့်စက္ကန့် (arcsecond) ရို့နန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ :<math>1^\circ=60^\prime</math> :<math>1^\prime=60^{\prime\prime}</math> ထို့ကြောင့် - :<math>1^\circ=3600^{\prime\prime}</math> ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို 0° မှ 180° E/W အထိ ဖော်ပြနိုင်ပြီး ဒဿမဒီဂရီစနစ်ကိုလေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲခြင်း == ဒီဂရီ၊ မိနစ်နန့် စက္ကန့်ရို့ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲရာမာ - :<math>D_{\mathrm{decimal}}=D+\frac{M}{60}+\frac{S}{3600}</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * D စွာ ဒီဂရီတန်ဖိုး ဖြစ်တေ။ * M စွာ ဒေါင့်မိနစ် ဖြစ်တေ။ * S စွာ ဒေါင့်စက္ကန့် ဖြစ်တေ။ ဥပမာ - :<math>92^\circ30^\prime00^{\prime\prime}\mathrm{E}</math> ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲပါက - :<math>92+\frac{30}{60}=92.5^\circ\mathrm{E}</math> ဖြစ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျု 92° 30′ W ကို အမှတ်လက္ခဏာပါ ဒဿမဒီဂရီစနစ်မာ −92.5° ဟု ရီးသားနိုင်ရေ။ == လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျု ကွာခြားမှု == [[လတ္တီကျု]] (latitude) နန့် လောင်ဂျီကျု (longitude) ရို့စွာ ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတခုကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကတ်တေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းပြချက် ! လတ္တီကျု ! လောင်ဂျီကျု |- | အင်္ဂလိပ် | Latitude | Longitude |- | ရည်ညွှန်းမျဉ်း | အီကွေတာ | အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း |- | ဖော်ပြရေ တည်နီရာ | မြောက်-တောင် | အရှိ-အနောက် |- | အတိုင်းအတာ | 0° မှ 90° N/S | 0° မှ 180° E/W |- | မျဉ်းပုံစံ | အပြိုင်စက်ဝိုင်းမျဉ်းတိ | ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံရေ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ |} ဥပမာ (16° N, 95° E) ဆိုရေ ကိုဩဒိနိတ်စွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာနီရာကို ဖော်ပြတေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် မြေပြင်အကွာအဝီး == လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီ၏ မြေပြင်အကွာအဝီးစွာ လတ္တီကျုအလိုက် ပြောင်းလဲတေ။ အီကွေတာမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီစွာ ၁၁၁ ကီလိုမီတာခန့်နန့် ညီမျှတေ။ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီ၏ အကွာအဝီးစွာ ၅၆ ကီလိုမီတာခန့်သာ ဟိရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ ဆုံကတ်စွာကြောင့် ယင်းမျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ သုညဖြစ်တေ။<ref name="USGSDistance">[https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps U.S. Geological Survey – How Much Distance Does a Degree, Minute, and Second Cover on Your Maps?]</ref> ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် အနီးစပ်ဆုံးယူဆပါက သေးငယ်ရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှု၏ အရှိ-အနောက်အကွာအဝီးကို - :<math>d\approx111.3\cos(\phi)\Delta\lambda</math> ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>d</math> စွာ ကီလိုမီတာနန့် ဖော်ပြရေ အကွာအဝီးဖြစ်တေ။ * <math>\phi</math> စွာ လတ္တီကျုဖြစ်တေ။ * <math>\Delta\lambda</math> စွာ ဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှုဖြစ်တေ။ ဥပမာ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီကွာခြားပါက - :<math>d\approx111.3\cos(60^\circ)</math> :<math>d\approx55.65\ \mathrm{km}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းစွာ စက်လုံးပုံစံအခြေခံ အနီးစပ်ဆုံးတွက်ချက်နည်းဖြစ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန် == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန်ရို့စွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် ဆက်စပ်နီကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေစွာ နေနန့် နှိုင်းယှဉ်ထားရေ ပျမ်းမျှနေအချိန်အရ ၂၄ နာရီမာ ၃၆၀ ဒီဂရီခန့် လှည့်ပတ်တေ။ ထို့ကြောင့် - :<math>\frac{360^\circ}{24\ \mathrm{h}}=15^\circ/\mathrm{h}</math> ဖြစ်တေ။ ယင်းဆက်နွယ်မှုအရ လောင်ဂျီကျု ၁၅ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် တနာရီကွာခြားမှုနန့် သက်ဆိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျု ၁ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ အချိန် ၄ မိနစ်ခန့်နန့် ညီမျှတေ။ :<math>1^\circ\approx4\ \mathrm{minutes}</math> ဥပမာ အရှိဖက်သို့ လောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီကွာခြားရေ နီရာနှစ်ခုကြား ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် ကွာခြားမှုစွာ နှစ်နာရီခန့်ဖြစ်တေ။ သို့ရာမာ နိုင်ငံတခု၏ တရားဝင်စံတော်ချိန်စွာ လောင်ဂျီကျုတခုတည်းအပေါ် မူတည်စွာ မဟုတ်ပါ။ နိုင်ငံတိ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိကြောင့် အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိ ကွဲပြားနိုင်ရေ။<ref name="NOAATime">[https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Z-time and Coordinated Universal Time.]</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ရှီးခေတ်ပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတိကို သတ်မှတ်ဖို့ ကြိုးပမ်းခကတ်တေ။ ရှီးဂရိပညာရှင် [[တော်လမီ]] (Ptolemy) စွာ ပထဝီဝင်တည်နီရာတိကို လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုတို့နန့် ဖော်ပြရေ နည်းလမ်းတိကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခရေ။ ရီကြောင်းသွားလာမှု ဖွံ့ဖြိုးလာရေခေတ်မာ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ လတ္တီကျုကို ခန့်မှန်းဖို့ အတော်အတန်လွယ်ကူခကေလေ့ လောင်ဂျီကျုကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ဖို့ ခက်ခဲခရေ။ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ အချိန်ကွာခြားမှုကို သိဟိဖို့ လိုအပ်စွာကြောင့် တိကျရေ နာရီကိရိယာတိ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုစွာ အရေးပါလာခရေ။ ၁၈ ရာစုမာ [[ဂျွန် ဟာရီဆင်]] (John Harrison) ၏ ရီကြောင်းသုံး အချိန်တိုင်းကိရိယာတိက လောင်ဂျီကျုတွက်ချက်မှုကို တိုးတက်စီခရေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို နိုင်ငံတကာရည်ညွှန်းမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခပြီး ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့ကိုဩဒိနိတ်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အခြီခံတခု ဖြစ်လာခရေ။<ref name="Greenwich"/> == GPS နန့် လောင်ဂျီကျု == ခေတ်သစ်မာ [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] (Global Positioning System – GPS) နန့် အခြားဂြိုဟ်တုအခြေပြု စနစ်တိကို အသုံးပြုပြီး တည်နီရာကို တွက်ချက်နိုင်ရေ။ GPS လက်ခံကိရိယာစွာ ဂြိုဟ်တုအချက်ပြမှုတိမှ အကွာအဝီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်ကို တွက်ချက်ပြီး လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျုနန့် အမြင့်တို့ကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ GPS အသုံးပြုမှုမာ [[ကမ္ဘာ့မြီတိုင်းရည်ညွှန်းစနစ် ၁၉၈၄]] (World Geodetic System 1984 – WGS 84) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ ကိုဩဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ နှိုင်းယှဉ်ဖို့ ရည်ညွှန်းဒေတာမ် (geodetic datum) နန့် ကိုဩဒိနိတ်စနစ်တိကို သတိပြုဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == မြေပုံရီးဆွဲပညာမာ အသုံးပြုမှု == [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]မာ လောင်ဂျီကျုနန့် လတ္တီကျုရို့ကို အသုံးပြုပြီး မြေပုံပေါ်ဟိ တည်နီရာတိကို ဖော်ပြကတ်တေ။ ကမ္ဘာလုံးပေါ်ဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်ကေလေ့ ပြင်ညီမြေပုံပေါ်မာ ဖော်ပြပုံစွာ [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အလိုက် ကွဲပြားတေ။ ဥပမာ [[မာကေတာ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (Mercator projection) မာ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိကို တန်းဖြောင့်မျဉ်းတိအဖြစ် ဖော်ပြထားရေ။ အခြားပုံရိပ်ပြောင်းနည်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကို ကွေ့မျဉ်း သို့မဟုတ် ဗဟိုမှဖြန့်ထွက်ရေ မျဉ်းတိအဖြစ် မြင်တွိနိုင်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == လောင်ဂျီကျုကို ပထဝီဝင်နန့် နည်းပညာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြို့ရွာ၊ လမ်းမနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''ရီကြောင်းသွားလာရီး''' – သင်္ဘောတိ၏ တည်နီရာနန့် ခရီးလမ်းကြောင်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီး''' – လေယာဉ်ပျံသန်းမှုလမ်းကြောင်းကို စီစဉ်ခြင်း။ * '''GPS နည်းပညာ''' – စမတ်ဖုန်းနန့် လမ်းညွှန်ကိရိယာတိမာ တည်နီရာဖော်ပြခြင်း။ * '''မိုးလီဝသပညာ''' – မိုးလီဝသလေ့လာရီးစခန်းတိ၏ တည်နီရာကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ * '''GIS နည်းပညာ''' – ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို မြေပုံနန့် ချိတ်ဆက်လေ့လာခြင်း။ * '''အချိန်တိုင်းတာရီး''' – ဒေသန္တရနေအချိန်နန့် အချိန်ဇုန်စနစ်တိ၏ ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ == အရေးပါမှု == လောင်ဂျီကျုစွာ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို သတ်မှတ်ဖို့ အသုံးပြုရေ အခြီခံပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်တမျိုး ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို စနစ်တကျ ဖော်ပြနိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျုဆိုင်ရာ အသိပညာစွာ မြေပုံဖတ်ရှုခြင်း၊ ရီကြောင်းသွားလာခြင်း၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနန့် ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်တိအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[လတ္တီကျု]] * [[အီကွေတာ]] * [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] * [[ဂရင်းနစ်]] * [[၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်]] * [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] * [[အချိန်ဇုန်]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာမြေ]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html NOAA – What Is Longitude?] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – Latitude and Longitude] * [https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – Prime Meridian] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps USGS – Distance per Degree of Longitude] * [https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Time Zones and Longitude] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Longitude_lines_color.svg Wikimedia Commons – Longitude Lines Figure] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြီတိုင်းပညာ]] 73yb8t5komz7n5r9ww330cmmcskg33f 22235 22234 2026-11-02T01:27:11Z Retkhaberi 224 /* လက်တွိအသုံးချမှု */ 22235 wikitext text/x-wiki '''လောင်ဂျီကျု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Longitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြေ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] (Prime Meridian) ၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဇာလောက်ဟိနီလီဆိုစွာကို ဒေါင့်အတိုင်းအတာနန့် ဖော်ပြရေ [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]၏ အခြီခံပမာဏတခု ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို [[လတ္တီကျု]]နန့် တွဲဖက်အသုံးပြုပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref name="NOAALongitude">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html National Oceanic and Atmospheric Administration – What Is Longitude?]</ref> [[File:Longitude lines color.svg|thumb|right|280px|ကမ္ဘာမြီဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ။ မျဉ်းတိစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနန့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းမာ ဆုံကတ်တေ။]] လောင်ဂျီကျုကို ဂရိအက္ခရာ <math>\lambda</math> (lambda) နန့် သင်္ကေတပြုလေ့ဟိရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ ၀ ဒီဂရီဖြစ်ပြီး လောင်ဂျီကျုကို အရှိဖက်နန့် အနောက်ဖက်သို့ ၁၈၀ ဒီဂရီအထိ သတ်မှတ်ထားရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == လောင်ဂျီကျုဆိုစွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်ဝင်ရိုးကို ဖြတ်သန်းရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းပြင်နန့် တည်နီရာတခုကို ဖြတ်သန်းရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပြင်ရို့ကြားဟိ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို ဖော်ပြဖို့ လောင်ဂျီကျုကို အသုံးပြုကတ်တေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ အကွာအဝီးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြရေ ပမာဏမဟုတ်ဘဲ ဒေါင့်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ပမာဏဖြစ်တေ။ တူညီရေ လောင်ဂျီကျုတန်ဖိုးဟိရေ နီရာတိစွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပေါ်မာ တည်ဟိကတ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ == '''လောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (meridian of longitude) ဆိုစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းသို့ ဆက်သွယ်ထားရေ စိတ်ကူးမျဉ်းဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ လတ္တီကျုမျဉ်းတိပိုင်သျှောင် အပြိုင်ဖြစ်နီကတ်စွာ မဟုတ်ဘဲ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် ယူဆပါက မရီဒီယန်မျဉ်းတခုစီစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ထားရေ စက်ဝိုင်းခြမ်းတခုဖြစ်တေ။ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ အီကွေတာမာ အကျယ်ဆုံးဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးစွန်းတိသို့ နီးလာစွာနန့်အမျှ ကျဉ်းမြောင်းလာတေ။<ref name="NOAAChart">[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – What Are Latitude and Longitude?]</ref> ဝင်ရိုးစွန်းတခုစီမာ မရီဒီယန်မျဉ်းအားလုံး ဆုံနီကတ်စွာကြောင့် ယင်းအမှတ်တိ၏ လောင်ဂျီကျုကို တခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်လို့ မရနိုင်ပါ။ == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း == '''အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (Prime Meridian) ဆိုစွာ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ သုညဒီဂရီ (0°) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းဖြစ်တေ။ သမိုင်းဝင် အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[ဂရင်းနစ်]] (Greenwich) မြို့ဟိ [[တော်ဝင်နက္ခတ္တလေ့လာရီးဌာန]] (Royal Observatory) ကို ဖြတ်သန်းတေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့၌ ကျင်းပခရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မရီဒီယန်ညီလာခံက ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို ကမ္ဘာ့အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခကတ်တေ။<ref name="Greenwich">[https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – What Is the Prime Meridian, and Why Is It in Greenwich?]</ref> ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု ကိုဩဒိနိတ်စနစ်မာ အသုံးပြုရေ သုညလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ သမိုင်းဝင် ဂရင်းနစ်မျဉ်းထက် မီတာ ၁၀၀ ခန့် အရှိဖက်မာ ဟိရေ။ == အရှိလောင်ဂျီကျုနန့် အနောက်လောင်ဂျီကျု == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှိဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အရှိလောင်ဂျီကျု''' (East longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အရှိလောင်ဂျီကျုကို E နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အနောက်ဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အနောက်လောင်ဂျီကျု''' (West longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို W နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ ဥပမာ - * 30° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီ။ * 75° W – အနောက်လောင်ဂျီကျု ၇၅ ဒီဂရီ။ * 120° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၁၂၀ ဒီဂရီ။ ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရာမာ အရှိလောင်ဂျီကျုကို အပေါင်း (+)၊ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို အနုတ် (−) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။ == ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန် == '''၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်''' (antimeridian) ဆိုစွာ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ ဆန့်ကျင်ဖက်မာ ဟိရေ မရီဒီယန်မျဉ်းဖြစ်တေ။ ၁၈၀° E နန့် ၁၈၀° W ရို့စွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းကို ရည်ညွှန်းကတ်တေ။ ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်စွာ [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] (International Date Line) ၏ အခြီခံဖြစ်ကေလေ့ နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်းအမှန်စွာ နိုင်ငံနန့် ကျွန်းစုနယ်နိမိတ်တိကို ရှောင်ရှားဖို့ နီရာအချို့မာ ကွေ့ကောက်ထားရေ။<ref name="NOAALongitude"/> == လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာယူနစ် == လောင်ဂျီကျုကို [[ဒေါင့်]]ယူနစ်တိဖြစ်ရေ ဒီဂရီ (degree)၊ ဒေါင့်မိနစ် (arcminute) နန့် ဒေါင့်စက္ကန့် (arcsecond) ရို့နန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ :<math>1^\circ=60^\prime</math> :<math>1^\prime=60^{\prime\prime}</math> ထို့ကြောင့် - :<math>1^\circ=3600^{\prime\prime}</math> ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို 0° မှ 180° E/W အထိ ဖော်ပြနိုင်ပြီး ဒဿမဒီဂရီစနစ်ကိုလေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲခြင်း == ဒီဂရီ၊ မိနစ်နန့် စက္ကန့်ရို့ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲရာမာ - :<math>D_{\mathrm{decimal}}=D+\frac{M}{60}+\frac{S}{3600}</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * D စွာ ဒီဂရီတန်ဖိုး ဖြစ်တေ။ * M စွာ ဒေါင့်မိနစ် ဖြစ်တေ။ * S စွာ ဒေါင့်စက္ကန့် ဖြစ်တေ။ ဥပမာ - :<math>92^\circ30^\prime00^{\prime\prime}\mathrm{E}</math> ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲပါက - :<math>92+\frac{30}{60}=92.5^\circ\mathrm{E}</math> ဖြစ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျု 92° 30′ W ကို အမှတ်လက္ခဏာပါ ဒဿမဒီဂရီစနစ်မာ −92.5° ဟု ရီးသားနိုင်ရေ။ == လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျု ကွာခြားမှု == [[လတ္တီကျု]] (latitude) နန့် လောင်ဂျီကျု (longitude) ရို့စွာ ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတခုကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကတ်တေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းပြချက် ! လတ္တီကျု ! လောင်ဂျီကျု |- | အင်္ဂလိပ် | Latitude | Longitude |- | ရည်ညွှန်းမျဉ်း | အီကွေတာ | အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း |- | ဖော်ပြရေ တည်နီရာ | မြောက်-တောင် | အရှိ-အနောက် |- | အတိုင်းအတာ | 0° မှ 90° N/S | 0° မှ 180° E/W |- | မျဉ်းပုံစံ | အပြိုင်စက်ဝိုင်းမျဉ်းတိ | ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံရေ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ |} ဥပမာ (16° N, 95° E) ဆိုရေ ကိုဩဒိနိတ်စွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာနီရာကို ဖော်ပြတေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် မြေပြင်အကွာအဝီး == လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီ၏ မြေပြင်အကွာအဝီးစွာ လတ္တီကျုအလိုက် ပြောင်းလဲတေ။ အီကွေတာမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီစွာ ၁၁၁ ကီလိုမီတာခန့်နန့် ညီမျှတေ။ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီ၏ အကွာအဝီးစွာ ၅၆ ကီလိုမီတာခန့်သာ ဟိရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ ဆုံကတ်စွာကြောင့် ယင်းမျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ သုညဖြစ်တေ။<ref name="USGSDistance">[https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps U.S. Geological Survey – How Much Distance Does a Degree, Minute, and Second Cover on Your Maps?]</ref> ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် အနီးစပ်ဆုံးယူဆပါက သေးငယ်ရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှု၏ အရှိ-အနောက်အကွာအဝီးကို - :<math>d\approx111.3\cos(\phi)\Delta\lambda</math> ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>d</math> စွာ ကီလိုမီတာနန့် ဖော်ပြရေ အကွာအဝီးဖြစ်တေ။ * <math>\phi</math> စွာ လတ္တီကျုဖြစ်တေ။ * <math>\Delta\lambda</math> စွာ ဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှုဖြစ်တေ။ ဥပမာ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီကွာခြားပါက - :<math>d\approx111.3\cos(60^\circ)</math> :<math>d\approx55.65\ \mathrm{km}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းစွာ စက်လုံးပုံစံအခြေခံ အနီးစပ်ဆုံးတွက်ချက်နည်းဖြစ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန် == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန်ရို့စွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် ဆက်စပ်နီကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေစွာ နေနန့် နှိုင်းယှဉ်ထားရေ ပျမ်းမျှနေအချိန်အရ ၂၄ နာရီမာ ၃၆၀ ဒီဂရီခန့် လှည့်ပတ်တေ။ ထို့ကြောင့် - :<math>\frac{360^\circ}{24\ \mathrm{h}}=15^\circ/\mathrm{h}</math> ဖြစ်တေ။ ယင်းဆက်နွယ်မှုအရ လောင်ဂျီကျု ၁၅ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် တနာရီကွာခြားမှုနန့် သက်ဆိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျု ၁ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ အချိန် ၄ မိနစ်ခန့်နန့် ညီမျှတေ။ :<math>1^\circ\approx4\ \mathrm{minutes}</math> ဥပမာ အရှိဖက်သို့ လောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီကွာခြားရေ နီရာနှစ်ခုကြား ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် ကွာခြားမှုစွာ နှစ်နာရီခန့်ဖြစ်တေ။ သို့ရာမာ နိုင်ငံတခု၏ တရားဝင်စံတော်ချိန်စွာ လောင်ဂျီကျုတခုတည်းအပေါ် မူတည်စွာ မဟုတ်ပါ။ နိုင်ငံတိ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိကြောင့် အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိ ကွဲပြားနိုင်ရေ။<ref name="NOAATime">[https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Z-time and Coordinated Universal Time.]</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ရှီးခေတ်ပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတိကို သတ်မှတ်ဖို့ ကြိုးပမ်းခကတ်တေ။ ရှီးဂရိပညာရှင် [[တော်လမီ]] (Ptolemy) စွာ ပထဝီဝင်တည်နီရာတိကို လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုတို့နန့် ဖော်ပြရေ နည်းလမ်းတိကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခရေ။ ရီကြောင်းသွားလာမှု ဖွံ့ဖြိုးလာရေခေတ်မာ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ လတ္တီကျုကို ခန့်မှန်းဖို့ အတော်အတန်လွယ်ကူခကေလေ့ လောင်ဂျီကျုကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ဖို့ ခက်ခဲခရေ။ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ အချိန်ကွာခြားမှုကို သိဟိဖို့ လိုအပ်စွာကြောင့် တိကျရေ နာရီကိရိယာတိ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုစွာ အရေးပါလာခရေ။ ၁၈ ရာစုမာ [[ဂျွန် ဟာရီဆင်]] (John Harrison) ၏ ရီကြောင်းသုံး အချိန်တိုင်းကိရိယာတိက လောင်ဂျီကျုတွက်ချက်မှုကို တိုးတက်စီခရေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို နိုင်ငံတကာရည်ညွှန်းမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခပြီး ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့ကိုဩဒိနိတ်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အခြီခံတခု ဖြစ်လာခရေ။<ref name="Greenwich"/> == GPS နန့် လောင်ဂျီကျု == ခေတ်သစ်မာ [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] (Global Positioning System – GPS) နန့် အခြားဂြိုဟ်တုအခြေပြု စနစ်တိကို အသုံးပြုပြီး တည်နီရာကို တွက်ချက်နိုင်ရေ။ GPS လက်ခံကိရိယာစွာ ဂြိုဟ်တုအချက်ပြမှုတိမှ အကွာအဝီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်ကို တွက်ချက်ပြီး လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျုနန့် အမြင့်တို့ကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ GPS အသုံးပြုမှုမာ [[ကမ္ဘာ့မြီတိုင်းရည်ညွှန်းစနစ် ၁၉၈၄]] (World Geodetic System 1984 – WGS 84) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ ကိုဩဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ နှိုင်းယှဉ်ဖို့ ရည်ညွှန်းဒေတာမ် (geodetic datum) နန့် ကိုဩဒိနိတ်စနစ်တိကို သတိပြုဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == မြေပုံရီးဆွဲပညာမာ အသုံးပြုမှု == [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]မာ လောင်ဂျီကျုနန့် လတ္တီကျုရို့ကို အသုံးပြုပြီး မြေပုံပေါ်ဟိ တည်နီရာတိကို ဖော်ပြကတ်တေ။ ကမ္ဘာလုံးပေါ်ဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်ကေလေ့ ပြင်ညီမြေပုံပေါ်မာ ဖော်ပြပုံစွာ [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အလိုက် ကွဲပြားတေ။ ဥပမာ [[မာကေတာ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (Mercator projection) မာ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိကို တန်းဖြောင့်မျဉ်းတိအဖြစ် ဖော်ပြထားရေ။ အခြားပုံရိပ်ပြောင်းနည်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကို ကွေ့မျဉ်း သို့မဟုတ် ဗဟိုမှဖြန့်ထွက်ရေ မျဉ်းတိအဖြစ် မြင်တွိနိုင်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == လောင်ဂျီကျုကို ပထဝီဝင်နန့် နည်းပညာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြို့ရွာ၊ လမ်းမနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''ရီကြောင်းသွားလာရီး''' – သင်္ဘောတိ၏ တည်နီရာနန့် ခရီးလမ်းကြောင်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး''' – လေယာဉ်ပျံသန်းမှုလမ်းကြောင်းကို စီစဉ်ခြင်း။ * '''GPS နည်းပညာ''' – စမတ်ဖုန်းနန့် လမ်းညွှန်ကိရိယာတိမာ တည်နီရာဖော်ပြခြင်း။ * '''မိုးလီဝသပညာ''' – မိုးလီဝသလေ့လာရီးစခန်းတိ၏ တည်နီရာကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ * '''GIS နည်းပညာ''' – ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို မြေပုံနန့် ချိတ်ဆက်လေ့လာခြင်း။ * '''အချိန်တိုင်းတာရီး''' – ဒေသန္တရနေအချိန်နန့် အချိန်ဇုန်စနစ်တိ၏ ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ == အရေးပါမှု == လောင်ဂျီကျုစွာ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို သတ်မှတ်ဖို့ အသုံးပြုရေ အခြီခံပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်တမျိုး ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို စနစ်တကျ ဖော်ပြနိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျုဆိုင်ရာ အသိပညာစွာ မြေပုံဖတ်ရှုခြင်း၊ ရီကြောင်းသွားလာခြင်း၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနန့် ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်တိအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[လတ္တီကျု]] * [[အီကွေတာ]] * [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] * [[ဂရင်းနစ်]] * [[၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်]] * [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] * [[အချိန်ဇုန်]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာမြေ]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html NOAA – What Is Longitude?] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – Latitude and Longitude] * [https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – Prime Meridian] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps USGS – Distance per Degree of Longitude] * [https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Time Zones and Longitude] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Longitude_lines_color.svg Wikimedia Commons – Longitude Lines Figure] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြီတိုင်းပညာ]] exbret7ssi4o18xej5cdh2mtkxvxizx 22236 22235 2026-11-02T01:27:42Z Retkhaberi 224 /* လက်တွိအသုံးချမှု */ 22236 wikitext text/x-wiki '''လောင်ဂျီကျု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Longitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြေ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] (Prime Meridian) ၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဇာလောက်ဟိနီလီဆိုစွာကို ဒေါင့်အတိုင်းအတာနန့် ဖော်ပြရေ [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]၏ အခြီခံပမာဏတခု ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို [[လတ္တီကျု]]နန့် တွဲဖက်အသုံးပြုပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref name="NOAALongitude">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html National Oceanic and Atmospheric Administration – What Is Longitude?]</ref> [[File:Longitude lines color.svg|thumb|right|280px|ကမ္ဘာမြီဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ။ မျဉ်းတိစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနန့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းမာ ဆုံကတ်တေ။]] လောင်ဂျီကျုကို ဂရိအက္ခရာ <math>\lambda</math> (lambda) နန့် သင်္ကေတပြုလေ့ဟိရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ ၀ ဒီဂရီဖြစ်ပြီး လောင်ဂျီကျုကို အရှိဖက်နန့် အနောက်ဖက်သို့ ၁၈၀ ဒီဂရီအထိ သတ်မှတ်ထားရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == လောင်ဂျီကျုဆိုစွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်ဝင်ရိုးကို ဖြတ်သန်းရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းပြင်နန့် တည်နီရာတခုကို ဖြတ်သန်းရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပြင်ရို့ကြားဟိ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို ဖော်ပြဖို့ လောင်ဂျီကျုကို အသုံးပြုကတ်တေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ အကွာအဝီးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြရေ ပမာဏမဟုတ်ဘဲ ဒေါင့်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ပမာဏဖြစ်တေ။ တူညီရေ လောင်ဂျီကျုတန်ဖိုးဟိရေ နီရာတိစွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပေါ်မာ တည်ဟိကတ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ == '''လောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (meridian of longitude) ဆိုစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းသို့ ဆက်သွယ်ထားရေ စိတ်ကူးမျဉ်းဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ လတ္တီကျုမျဉ်းတိပိုင်သျှောင် အပြိုင်ဖြစ်နီကတ်စွာ မဟုတ်ဘဲ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် ယူဆပါက မရီဒီယန်မျဉ်းတခုစီစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ထားရေ စက်ဝိုင်းခြမ်းတခုဖြစ်တေ။ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ အီကွေတာမာ အကျယ်ဆုံးဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးစွန်းတိသို့ နီးလာစွာနန့်အမျှ ကျဉ်းမြောင်းလာတေ။<ref name="NOAAChart">[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – What Are Latitude and Longitude?]</ref> ဝင်ရိုးစွန်းတခုစီမာ မရီဒီယန်မျဉ်းအားလုံး ဆုံနီကတ်စွာကြောင့် ယင်းအမှတ်တိ၏ လောင်ဂျီကျုကို တခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်လို့ မရနိုင်ပါ။ == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း == '''အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (Prime Meridian) ဆိုစွာ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ သုညဒီဂရီ (0°) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းဖြစ်တေ။ သမိုင်းဝင် အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[ဂရင်းနစ်]] (Greenwich) မြို့ဟိ [[တော်ဝင်နက္ခတ္တလေ့လာရီးဌာန]] (Royal Observatory) ကို ဖြတ်သန်းတေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့၌ ကျင်းပခရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မရီဒီယန်ညီလာခံက ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို ကမ္ဘာ့အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခကတ်တေ။<ref name="Greenwich">[https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – What Is the Prime Meridian, and Why Is It in Greenwich?]</ref> ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု ကိုဩဒိနိတ်စနစ်မာ အသုံးပြုရေ သုညလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ သမိုင်းဝင် ဂရင်းနစ်မျဉ်းထက် မီတာ ၁၀၀ ခန့် အရှိဖက်မာ ဟိရေ။ == အရှိလောင်ဂျီကျုနန့် အနောက်လောင်ဂျီကျု == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှိဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အရှိလောင်ဂျီကျု''' (East longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အရှိလောင်ဂျီကျုကို E နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အနောက်ဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အနောက်လောင်ဂျီကျု''' (West longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို W နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ ဥပမာ - * 30° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီ။ * 75° W – အနောက်လောင်ဂျီကျု ၇၅ ဒီဂရီ။ * 120° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၁၂၀ ဒီဂရီ။ ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရာမာ အရှိလောင်ဂျီကျုကို အပေါင်း (+)၊ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို အနုတ် (−) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။ == ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန် == '''၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်''' (antimeridian) ဆိုစွာ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ ဆန့်ကျင်ဖက်မာ ဟိရေ မရီဒီယန်မျဉ်းဖြစ်တေ။ ၁၈၀° E နန့် ၁၈၀° W ရို့စွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းကို ရည်ညွှန်းကတ်တေ။ ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်စွာ [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] (International Date Line) ၏ အခြီခံဖြစ်ကေလေ့ နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်းအမှန်စွာ နိုင်ငံနန့် ကျွန်းစုနယ်နိမိတ်တိကို ရှောင်ရှားဖို့ နီရာအချို့မာ ကွေ့ကောက်ထားရေ။<ref name="NOAALongitude"/> == လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာယူနစ် == လောင်ဂျီကျုကို [[ဒေါင့်]]ယူနစ်တိဖြစ်ရေ ဒီဂရီ (degree)၊ ဒေါင့်မိနစ် (arcminute) နန့် ဒေါင့်စက္ကန့် (arcsecond) ရို့နန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ :<math>1^\circ=60^\prime</math> :<math>1^\prime=60^{\prime\prime}</math> ထို့ကြောင့် - :<math>1^\circ=3600^{\prime\prime}</math> ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို 0° မှ 180° E/W အထိ ဖော်ပြနိုင်ပြီး ဒဿမဒီဂရီစနစ်ကိုလေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲခြင်း == ဒီဂရီ၊ မိနစ်နန့် စက္ကန့်ရို့ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲရာမာ - :<math>D_{\mathrm{decimal}}=D+\frac{M}{60}+\frac{S}{3600}</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * D စွာ ဒီဂရီတန်ဖိုး ဖြစ်တေ။ * M စွာ ဒေါင့်မိနစ် ဖြစ်တေ။ * S စွာ ဒေါင့်စက္ကန့် ဖြစ်တေ။ ဥပမာ - :<math>92^\circ30^\prime00^{\prime\prime}\mathrm{E}</math> ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲပါက - :<math>92+\frac{30}{60}=92.5^\circ\mathrm{E}</math> ဖြစ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျု 92° 30′ W ကို အမှတ်လက္ခဏာပါ ဒဿမဒီဂရီစနစ်မာ −92.5° ဟု ရီးသားနိုင်ရေ။ == လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျု ကွာခြားမှု == [[လတ္တီကျု]] (latitude) နန့် လောင်ဂျီကျု (longitude) ရို့စွာ ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတခုကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကတ်တေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းပြချက် ! လတ္တီကျု ! လောင်ဂျီကျု |- | အင်္ဂလိပ် | Latitude | Longitude |- | ရည်ညွှန်းမျဉ်း | အီကွေတာ | အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း |- | ဖော်ပြရေ တည်နီရာ | မြောက်-တောင် | အရှိ-အနောက် |- | အတိုင်းအတာ | 0° မှ 90° N/S | 0° မှ 180° E/W |- | မျဉ်းပုံစံ | အပြိုင်စက်ဝိုင်းမျဉ်းတိ | ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံရေ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ |} ဥပမာ (16° N, 95° E) ဆိုရေ ကိုဩဒိနိတ်စွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာနီရာကို ဖော်ပြတေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် မြေပြင်အကွာအဝီး == လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီ၏ မြေပြင်အကွာအဝီးစွာ လတ္တီကျုအလိုက် ပြောင်းလဲတေ။ အီကွေတာမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီစွာ ၁၁၁ ကီလိုမီတာခန့်နန့် ညီမျှတေ။ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီ၏ အကွာအဝီးစွာ ၅၆ ကီလိုမီတာခန့်သာ ဟိရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ ဆုံကတ်စွာကြောင့် ယင်းမျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ သုညဖြစ်တေ။<ref name="USGSDistance">[https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps U.S. Geological Survey – How Much Distance Does a Degree, Minute, and Second Cover on Your Maps?]</ref> ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် အနီးစပ်ဆုံးယူဆပါက သေးငယ်ရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှု၏ အရှိ-အနောက်အကွာအဝီးကို - :<math>d\approx111.3\cos(\phi)\Delta\lambda</math> ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>d</math> စွာ ကီလိုမီတာနန့် ဖော်ပြရေ အကွာအဝီးဖြစ်တေ။ * <math>\phi</math> စွာ လတ္တီကျုဖြစ်တေ။ * <math>\Delta\lambda</math> စွာ ဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှုဖြစ်တေ။ ဥပမာ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီကွာခြားပါက - :<math>d\approx111.3\cos(60^\circ)</math> :<math>d\approx55.65\ \mathrm{km}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းစွာ စက်လုံးပုံစံအခြေခံ အနီးစပ်ဆုံးတွက်ချက်နည်းဖြစ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန် == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန်ရို့စွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် ဆက်စပ်နီကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေစွာ နေနန့် နှိုင်းယှဉ်ထားရေ ပျမ်းမျှနေအချိန်အရ ၂၄ နာရီမာ ၃၆၀ ဒီဂရီခန့် လှည့်ပတ်တေ။ ထို့ကြောင့် - :<math>\frac{360^\circ}{24\ \mathrm{h}}=15^\circ/\mathrm{h}</math> ဖြစ်တေ။ ယင်းဆက်နွယ်မှုအရ လောင်ဂျီကျု ၁၅ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် တနာရီကွာခြားမှုနန့် သက်ဆိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျု ၁ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ အချိန် ၄ မိနစ်ခန့်နန့် ညီမျှတေ။ :<math>1^\circ\approx4\ \mathrm{minutes}</math> ဥပမာ အရှိဖက်သို့ လောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီကွာခြားရေ နီရာနှစ်ခုကြား ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် ကွာခြားမှုစွာ နှစ်နာရီခန့်ဖြစ်တေ။ သို့ရာမာ နိုင်ငံတခု၏ တရားဝင်စံတော်ချိန်စွာ လောင်ဂျီကျုတခုတည်းအပေါ် မူတည်စွာ မဟုတ်ပါ။ နိုင်ငံတိ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိကြောင့် အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိ ကွဲပြားနိုင်ရေ။<ref name="NOAATime">[https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Z-time and Coordinated Universal Time.]</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ရှီးခေတ်ပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတိကို သတ်မှတ်ဖို့ ကြိုးပမ်းခကတ်တေ။ ရှီးဂရိပညာရှင် [[တော်လမီ]] (Ptolemy) စွာ ပထဝီဝင်တည်နီရာတိကို လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုတို့နန့် ဖော်ပြရေ နည်းလမ်းတိကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခရေ။ ရီကြောင်းသွားလာမှု ဖွံ့ဖြိုးလာရေခေတ်မာ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ လတ္တီကျုကို ခန့်မှန်းဖို့ အတော်အတန်လွယ်ကူခကေလေ့ လောင်ဂျီကျုကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ဖို့ ခက်ခဲခရေ။ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ အချိန်ကွာခြားမှုကို သိဟိဖို့ လိုအပ်စွာကြောင့် တိကျရေ နာရီကိရိယာတိ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုစွာ အရေးပါလာခရေ။ ၁၈ ရာစုမာ [[ဂျွန် ဟာရီဆင်]] (John Harrison) ၏ ရီကြောင်းသုံး အချိန်တိုင်းကိရိယာတိက လောင်ဂျီကျုတွက်ချက်မှုကို တိုးတက်စီခရေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို နိုင်ငံတကာရည်ညွှန်းမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခပြီး ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့ကိုဩဒိနိတ်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အခြီခံတခု ဖြစ်လာခရေ။<ref name="Greenwich"/> == GPS နန့် လောင်ဂျီကျု == ခေတ်သစ်မာ [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] (Global Positioning System – GPS) နန့် အခြားဂြိုဟ်တုအခြေပြု စနစ်တိကို အသုံးပြုပြီး တည်နီရာကို တွက်ချက်နိုင်ရေ။ GPS လက်ခံကိရိယာစွာ ဂြိုဟ်တုအချက်ပြမှုတိမှ အကွာအဝီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်ကို တွက်ချက်ပြီး လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျုနန့် အမြင့်တို့ကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ GPS အသုံးပြုမှုမာ [[ကမ္ဘာ့မြီတိုင်းရည်ညွှန်းစနစ် ၁၉၈၄]] (World Geodetic System 1984 – WGS 84) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ ကိုဩဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ နှိုင်းယှဉ်ဖို့ ရည်ညွှန်းဒေတာမ် (geodetic datum) နန့် ကိုဩဒိနိတ်စနစ်တိကို သတိပြုဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == မြေပုံရီးဆွဲပညာမာ အသုံးပြုမှု == [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]မာ လောင်ဂျီကျုနန့် လတ္တီကျုရို့ကို အသုံးပြုပြီး မြေပုံပေါ်ဟိ တည်နီရာတိကို ဖော်ပြကတ်တေ။ ကမ္ဘာလုံးပေါ်ဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်ကေလေ့ ပြင်ညီမြေပုံပေါ်မာ ဖော်ပြပုံစွာ [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အလိုက် ကွဲပြားတေ။ ဥပမာ [[မာကေတာ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (Mercator projection) မာ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိကို တန်းဖြောင့်မျဉ်းတိအဖြစ် ဖော်ပြထားရေ။ အခြားပုံရိပ်ပြောင်းနည်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကို ကွေ့မျဉ်း သို့မဟုတ် ဗဟိုမှဖြန့်ထွက်ရေ မျဉ်းတိအဖြစ် မြင်တွိနိုင်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == လောင်ဂျီကျုကို ပထဝီဝင်နန့် နည်းပညာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြို့ရွာ၊ လမ်းမနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''ရီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်္ဘောတိ၏ တည်နီရာနန့် ခရီးလမ်းကြောင်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး''' – လေယာဉ်ပျံသန်းမှုလမ်းကြောင်းကို စီစဉ်ခြင်း။ * '''GPS နည်းပညာ''' – စမတ်ဖုန်းနန့် လမ်းညွှန်ကိရိယာတိမာ တည်နီရာဖော်ပြခြင်း။ * '''မိုးလီဝသပညာ''' – မိုးလီဝသလေ့လာရီးစခန်းတိ၏ တည်နီရာကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ * '''GIS နည်းပညာ''' – ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို မြေပုံနန့် ချိတ်ဆက်လေ့လာခြင်း။ * '''အချိန်တိုင်းတာရီး''' – ဒေသန္တရနေအချိန်နန့် အချိန်ဇုန်စနစ်တိ၏ ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ == အရေးပါမှု == လောင်ဂျီကျုစွာ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို သတ်မှတ်ဖို့ အသုံးပြုရေ အခြီခံပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်တမျိုး ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို စနစ်တကျ ဖော်ပြနိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျုဆိုင်ရာ အသိပညာစွာ မြေပုံဖတ်ရှုခြင်း၊ ရီကြောင်းသွားလာခြင်း၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနန့် ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်တိအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[လတ္တီကျု]] * [[အီကွေတာ]] * [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] * [[ဂရင်းနစ်]] * [[၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်]] * [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] * [[အချိန်ဇုန်]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာမြေ]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html NOAA – What Is Longitude?] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – Latitude and Longitude] * [https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – Prime Meridian] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps USGS – Distance per Degree of Longitude] * [https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Time Zones and Longitude] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Longitude_lines_color.svg Wikimedia Commons – Longitude Lines Figure] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြီတိုင်းပညာ]] g8u9qpbre9pz1o58xl9fd3txfnvifn3 22237 22236 2026-11-02T01:29:18Z Retkhaberi 224 22237 wikitext text/x-wiki '''လောင်ဂျီကျု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Longitude'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြေ]]မျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] (Prime Meridian) ၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဇာလောက်ဟိနီလဲ ဆိုစွာကို ဒေါင့်အတိုင်းအတာနန့် ဖော်ပြရေ [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]]၏ အခြီခံပမာဏတခု ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို [[လတ္တီကျု]]နန့် တွဲဖက်အသုံးပြုပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref name="NOAALongitude">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html National Oceanic and Atmospheric Administration – What Is Longitude?]</ref> [[File:Longitude lines color.svg|thumb|right|280px|ကမ္ဘာမြီဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ။ မျဉ်းတိစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနန့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းမာ ဆုံကတ်တေ။]] လောင်ဂျီကျုကို ဂရိအက္ခရာ <math>\lambda</math> (lambda) နန့် သင်္ကေတပြုလေ့ဟိရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ ၀ ဒီဂရီဖြစ်ပြီး လောင်ဂျီကျုကို အရှိဖက်နန့် အနောက်ဖက်သို့ ၁၈၀ ဒီဂရီအထိ သတ်မှတ်ထားရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == လောင်ဂျီကျုဆိုစွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်ဝင်ရိုးကို ဖြတ်သန်းရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းပြင်နန့် တည်နီရာတခုကို ဖြတ်သန်းရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပြင်ရို့ကြားဟိ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို ဖော်ပြဖို့ လောင်ဂျီကျုကို အသုံးပြုကတ်တေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ အကွာအဝီးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြရေ ပမာဏမဟုတ်ဘဲ ဒေါင့်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ပမာဏဖြစ်တေ။ တူညီရေ လောင်ဂျီကျုတန်ဖိုးဟိရေ နီရာတိစွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းပေါ်မာ တည်ဟိကတ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိ == '''လောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (meridian of longitude) ဆိုစွာ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းသို့ ဆက်သွယ်ထားရေ စိတ်ကူးမျဉ်းဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ လတ္တီကျုမျဉ်းတိပိုင်သျှောင် အပြိုင်ဖြစ်နီကတ်စွာ မဟုတ်ဘဲ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် ယူဆပါက မရီဒီယန်မျဉ်းတခုစီစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ထားရေ စက်ဝိုင်းခြမ်းတခုဖြစ်တေ။ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ အီကွေတာမာ အကျယ်ဆုံးဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးစွန်းတိသို့ နီးလာစွာနန့်အမျှ ကျဉ်းမြောင်းလာတေ။<ref name="NOAAChart">[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – What Are Latitude and Longitude?]</ref> ဝင်ရိုးစွန်းတခုစီမာ မရီဒီယန်မျဉ်းအားလုံး ဆုံနီကတ်ရေအတွက်ကြောင့် ယင်းအမှတ်တိ၏ လောင်ဂျီကျုကို တခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်လို့ မရနိုင်ပါ။ == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း == '''အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း''' (Prime Meridian) ဆိုစွာ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ သုညဒီဂရီ (0°) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းမျဉ်းဖြစ်တေ။ သမိုင်းဝင် အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ [[ဂရင်းနစ်]] (Greenwich) မြို့ဟိ [[တော်ဝင်နက္ခတ္တလေ့လာရီးဌာန]] (Royal Observatory) ကို ဖြတ်သန်းတေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့၌ ကျင်းပခရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မရီဒီယန်ညီလာခံက ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို ကမ္ဘာ့အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခကတ်တေ။<ref name="Greenwich">[https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – What Is the Prime Meridian, and Why Is It in Greenwich?]</ref> ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု ကိုဩဒိနိတ်စနစ်မာ အသုံးပြုရေ သုညလောင်ဂျီကျုမျဉ်းစွာ သမိုင်းဝင် ဂရင်းနစ်မျဉ်းထက် မီတာ ၁၀၀ ခန့် အရှိဖက်မာ ဟိရေ။ == အရှိလောင်ဂျီကျုနန့် အနောက်လောင်ဂျီကျု == အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှိဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အရှိလောင်ဂျီကျု''' (East longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အရှိလောင်ဂျီကျုကို E နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အနောက်ဖက်ဟိ ဒေါင့်တည်နီရာကို '''အနောက်လောင်ဂျီကျု''' (West longitude) ဟု ခေါ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို W နန့် သင်္ကေတပြုရေ။ ဥပမာ - * 30° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီ။ * 75° W – အနောက်လောင်ဂျီကျု ၇၅ ဒီဂရီ။ * 120° E – အရှိလောင်ဂျီကျု ၁၂၀ ဒီဂရီ။ ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရာမာ အရှိလောင်ဂျီကျုကို အပေါင်း (+)၊ အနောက်လောင်ဂျီကျုကို အနုတ် (−) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။ == ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန် == '''၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်''' (antimeridian) ဆိုစွာ အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ ဆန့်ကျင်ဖက်မာ ဟိရေ မရီဒီယန်မျဉ်းဖြစ်တေ။ ၁၈၀° E နန့် ၁၈၀° W ရို့စွာ တူညီရေ မရီဒီယန်မျဉ်းကို ရည်ညွှန်းကတ်တေ။ ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်စွာ [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] (International Date Line) ၏ အခြီခံဖြစ်ကေလေ့ နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်းအမှန်စွာ နိုင်ငံနန့် ကျွန်းစုနယ်နိမိတ်တိကို ရှောင်ရှားဖို့ နီရာအချို့မာ ကွေ့ကောက်ထားရေ။<ref name="NOAALongitude"/> == လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာယူနစ် == လောင်ဂျီကျုကို [[ဒေါင့်]]ယူနစ်တိဖြစ်ရေ ဒီဂရီ (degree)၊ ဒေါင့်မိနစ် (arcminute) နန့် ဒေါင့်စက္ကန့် (arcsecond) ရို့နန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ :<math>1^\circ=60^\prime</math> :<math>1^\prime=60^{\prime\prime}</math> ထို့ကြောင့် - :<math>1^\circ=3600^{\prime\prime}</math> ဖြစ်တေ။ လောင်ဂျီကျုကို 0° မှ 180° E/W အထိ ဖော်ပြနိုင်ပြီး ဒဿမဒီဂရီစနစ်ကိုလေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲခြင်း == ဒီဂရီ၊ မိနစ်နန့် စက္ကန့်ရို့ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲရာမာ - :<math>D_{\mathrm{decimal}}=D+\frac{M}{60}+\frac{S}{3600}</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * D စွာ ဒီဂရီတန်ဖိုး ဖြစ်တေ။ * M စွာ ဒေါင့်မိနစ် ဖြစ်တေ။ * S စွာ ဒေါင့်စက္ကန့် ဖြစ်တေ။ ဥပမာ - :<math>92^\circ30^\prime00^{\prime\prime}\mathrm{E}</math> ကို ဒဿမဒီဂရီသို့ ပြောင်းလဲပါက - :<math>92+\frac{30}{60}=92.5^\circ\mathrm{E}</math> ဖြစ်တေ။ အနောက်လောင်ဂျီကျု 92° 30′ W ကို အမှတ်လက္ခဏာပါ ဒဿမဒီဂရီစနစ်မာ −92.5° ဟု ရီးသားနိုင်ရေ။ == လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျု ကွာခြားမှု == [[လတ္တီကျု]] (latitude) နန့် လောင်ဂျီကျု (longitude) ရို့စွာ ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတခုကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကတ်တေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းပြချက် ! လတ္တီကျု ! လောင်ဂျီကျု |- | အင်္ဂလိပ် | Latitude | Longitude |- | ရည်ညွှန်းမျဉ်း | အီကွေတာ | အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း |- | ဖော်ပြရေ တည်နီရာ | မြောက်-တောင် | အရှိ-အနောက် |- | အတိုင်းအတာ | 0° မှ 90° N/S | 0° မှ 180° E/W |- | မျဉ်းပုံစံ | အပြိုင်စက်ဝိုင်းမျဉ်းတိ | ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံရေ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ |} ဥပမာ (16° N, 95° E) ဆိုရေ ကိုဩဒိနိတ်စွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာနီရာကို ဖော်ပြတေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် မြေပြင်အကွာအဝီး == လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီ၏ မြေပြင်အကွာအဝီးစွာ လတ္တီကျုအလိုက် ပြောင်းလဲတေ။ အီကွေတာမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီစွာ ၁၁၁ ကီလိုမီတာခန့်နန့် ညီမျှတေ။ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျု တစ်ဒီဂရီ၏ အကွာအဝီးစွာ ၅၆ ကီလိုမီတာခန့်သာ ဟိရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိ ဆုံကတ်စွာကြောင့် ယင်းမျဉ်းတိကြား အကွာအဝီးစွာ သုညဖြစ်တေ။<ref name="USGSDistance">[https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps U.S. Geological Survey – How Much Distance Does a Degree, Minute, and Second Cover on Your Maps?]</ref> ကမ္ဘာမြေကို စက်လုံးအဖြစ် အနီးစပ်ဆုံးယူဆပါက သေးငယ်ရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှု၏ အရှိ-အနောက်အကွာအဝီးကို - :<math>d\approx111.3\cos(\phi)\Delta\lambda</math> ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>d</math> စွာ ကီလိုမီတာနန့် ဖော်ပြရေ အကွာအဝီးဖြစ်တေ။ * <math>\phi</math> စွာ လတ္တီကျုဖြစ်တေ။ * <math>\Delta\lambda</math> စွာ ဒီဂရီနန့် ဖော်ပြရေ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှုဖြစ်တေ။ ဥပမာ လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီမာ လောင်ဂျီကျုတစ်ဒီဂရီကွာခြားပါက - :<math>d\approx111.3\cos(60^\circ)</math> :<math>d\approx55.65\ \mathrm{km}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းစွာ စက်လုံးပုံစံအခြေခံ အနီးစပ်ဆုံးတွက်ချက်နည်းဖြစ်တေ။ == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန် == လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန်ရို့စွာ ကမ္ဘာမြေ၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် ဆက်စပ်နီကတ်တေ။ ကမ္ဘာမြေစွာ နေနန့် နှိုင်းယှဉ်ထားရေ ပျမ်းမျှနေအချိန်အရ ၂၄ နာရီမာ ၃၆၀ ဒီဂရီခန့် လှည့်ပတ်တေ။ ထို့ကြောင့် - :<math>\frac{360^\circ}{24\ \mathrm{h}}=15^\circ/\mathrm{h}</math> ဖြစ်တေ။ ယင်းဆက်နွယ်မှုအရ လောင်ဂျီကျု ၁၅ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် တနာရီကွာခြားမှုနန့် သက်ဆိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျု ၁ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ အချိန် ၄ မိနစ်ခန့်နန့် ညီမျှတေ။ :<math>1^\circ\approx4\ \mathrm{minutes}</math> ဥပမာ အရှိဖက်သို့ လောင်ဂျီကျု ၃၀ ဒီဂရီကွာခြားရေ နီရာနှစ်ခုကြား ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် ကွာခြားမှုစွာ နှစ်နာရီခန့်ဖြစ်တေ။ သို့ရာမာ နိုင်ငံတခု၏ တရားဝင်စံတော်ချိန်စွာ လောင်ဂျီကျုတခုတည်းအပေါ် မူတည်စွာ မဟုတ်ပါ။ နိုင်ငံတိ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိကြောင့် အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိ ကွဲပြားနိုင်ရေ။<ref name="NOAATime">[https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Z-time and Coordinated Universal Time.]</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ရှီးခေတ်ပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာပြီး ကမ္ဘာမြီဟိ နီရာတိကို သတ်မှတ်ဖို့ ကြိုးပမ်းခကတ်တေ။ ရှီးဂရိပညာရှင် [[တော်လမီ]] (Ptolemy) စွာ ပထဝီဝင်တည်နီရာတိကို လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုတို့နန့် ဖော်ပြရေ နည်းလမ်းတိကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခရေ။ ရီကြောင်းသွားလာမှု ဖွံ့ဖြိုးလာရေခေတ်မာ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ လတ္တီကျုကို ခန့်မှန်းဖို့ အတော်အတန်လွယ်ကူခကေလေ့ လောင်ဂျီကျုကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ဖို့ ခက်ခဲခရေ။ လောင်ဂျီကျုတိုင်းတာရာမာ အချိန်ကွာခြားမှုကို သိဟိဖို့ လိုအပ်စွာကြောင့် တိကျရေ နာရီကိရိယာတိ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုစွာ အရေးပါလာခရေ။ ၁၈ ရာစုမာ [[ဂျွန် ဟာရီဆင်]] (John Harrison) ၏ ရီကြောင်းသုံး အချိန်တိုင်းကိရိယာတိက လောင်ဂျီကျုတွက်ချက်မှုကို တိုးတက်စီခရေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ ဂရင်းနစ်မရီဒီယန်ကို နိုင်ငံတကာရည်ညွှန်းမျဉ်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခပြီး ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့ကိုဩဒိနိတ်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အခြီခံတခု ဖြစ်လာခရေ။<ref name="Greenwich"/> == GPS နန့် လောင်ဂျီကျု == ခေတ်သစ်မာ [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] (Global Positioning System – GPS) နန့် အခြားဂြိုဟ်တုအခြေပြု စနစ်တိကို အသုံးပြုပြီး တည်နီရာကို တွက်ချက်နိုင်ရေ။ GPS လက်ခံကိရိယာစွာ ဂြိုဟ်တုအချက်ပြမှုတိမှ အကွာအဝီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်ကို တွက်ချက်ပြီး လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျုနန့် အမြင့်တို့ကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ GPS အသုံးပြုမှုမာ [[ကမ္ဘာ့မြီတိုင်းရည်ညွှန်းစနစ် ၁၉၈၄]] (World Geodetic System 1984 – WGS 84) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ ကိုဩဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ နှိုင်းယှဉ်ဖို့ ရည်ညွှန်းဒေတာမ် (geodetic datum) နန့် ကိုဩဒိနိတ်စနစ်တိကို သတိပြုဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == မြေပုံရီးဆွဲပညာမာ အသုံးပြုမှု == [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]မာ လောင်ဂျီကျုနန့် လတ္တီကျုရို့ကို အသုံးပြုပြီး မြေပုံပေါ်ဟိ တည်နီရာတိကို ဖော်ပြကတ်တေ။ ကမ္ဘာလုံးပေါ်ဟိ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိစွာ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုမာ ဆုံကတ်ကေလေ့ ပြင်ညီမြေပုံပေါ်မာ ဖော်ပြပုံစွာ [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အလိုက် ကွဲပြားတေ။ ဥပမာ [[မာကေတာ မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (Mercator projection) မာ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိကို တန်းဖြောင့်မျဉ်းတိအဖြစ် ဖော်ပြထားရေ။ အခြားပုံရိပ်ပြောင်းနည်းတိမာ မရီဒီယန်မျဉ်းတိကို ကွေ့မျဉ်း သို့မဟုတ် ဗဟိုမှဖြန့်ထွက်ရေ မျဉ်းတိအဖြစ် မြင်တွိနိုင်ရေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == လောင်ဂျီကျုကို ပထဝီဝင်နန့် နည်းပညာနယ်ပယ်အမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြို့ရွာ၊ လမ်းမနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''ရီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်္ဘောတိ၏ တည်နီရာနန့် ခရီးလမ်းကြောင်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး''' – လေယာဉ်ပျံသန်းမှုလမ်းကြောင်းကို စီစဉ်ခြင်း။ * '''GPS နည်းပညာ''' – စမတ်ဖုန်းနန့် လမ်းညွှန်ကိရိယာတိမာ တည်နီရာဖော်ပြခြင်း။ * '''မိုးလီဝသပညာ''' – မိုးလီဝသလေ့လာရီးစခန်းတိ၏ တည်နီရာကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ * '''GIS နည်းပညာ''' – ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို မြေပုံနန့် ချိတ်ဆက်လေ့လာခြင်း။ * '''အချိန်တိုင်းတာရီး''' – ဒေသန္တရနေအချိန်နန့် အချိန်ဇုန်စနစ်တိ၏ ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ == အရေးပါမှု == လောင်ဂျီကျုစွာ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်ပေါ်ဟိ နီရာတခု၏ အရှိ-အနောက်တည်နီရာကို သတ်မှတ်ဖို့ အသုံးပြုရေ အခြီခံပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်တမျိုး ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုနန့် လောင်ဂျီကျုရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာမြီဟိ တည်နီရာတိကို စနစ်တကျ ဖော်ပြနိုင်တေ။ လောင်ဂျီကျုဆိုင်ရာ အသိပညာစွာ မြေပုံဖတ်ရှုခြင်း၊ ရီကြောင်းသွားလာခြင်း၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနန့် ခေတ်သစ်ဂြိုဟ်တုအခြေပြု တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်တိအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[လတ္တီကျု]] * [[အီကွေတာ]] * [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] * [[ဂရင်းနစ်]] * [[၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်]] * [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] * [[အချိန်ဇုန်]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာမြေ]] * [[မြီတိုင်းပညာ]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/longitude.html NOAA – What Is Longitude?] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_nautical_charts/nautical_charts02_information_2b.html NOAA – Latitude and Longitude] * [https://www.rmg.co.uk/stories/time/what-prime-meridian-why-it-greenwich Royal Museums Greenwich – Prime Meridian] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-much-distance-does-a-degree-minute-and-second-cover-your-maps USGS – Distance per Degree of Longitude] * [https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Time Zones and Longitude] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Longitude_lines_color.svg Wikimedia Commons – Longitude Lines Figure] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြီတိုင်းပညာ]] meuw3oto99fkx3k63tx1p66yx3upb6s 0 6443 22238 2026-11-02T01:34:29Z Retkhaberi 224 Created page with " '''သြဒိနိတ်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Coordinate system'') ဆိုစွာ ပြင်ညီတခု သို့မဟုတ် သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းတိနန့် သတ်မှတ်ဖော်ပြဖို့ အသုံးပြုရေ [[သင်္ချာ]]ဆိုင..." 22238 wikitext text/x-wiki '''သြဒိနိတ်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Coordinate system'') ဆိုစွာ ပြင်ညီတခု သို့မဟုတ် သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းတိနန့် သတ်မှတ်ဖော်ပြဖို့ အသုံးပြုရေ [[သင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ စနစ်တခု ဖြစ်တေ။ သြဒိနိတ်စနစ်ကို [[ဂျီဩမေတြီ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]၊ [[မြေတိုင်းပညာ]]နန့် [[အိန်ဂျီနီယာပညာ]]ရို့မာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="OpenStax">[https://openstax.org/books/algebra-and-trigonometry-2e/pages/2-1-the-rectangular-coordinate-systems-and-graphs OpenStax – The Rectangular Coordinate Systems and Graphs.]</ref> [[File:Cartesian-coordinate-system.svg|thumb|right|280px|ကာတီးရှန်း သြဒိနိတ်စနစ်၏ X ဝင်ရိုး၊ Y ဝင်ရိုး၊ မူလမှတ်နန့် အမှတ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ ပုံ။]] သြဒိနိတ်စနစ်တခုမာ '''မူလမှတ်''' (origin)၊ '''သြဒိနိတ်ဝင်ရိုး''' (coordinate axis)၊ ဦးတည်ချက်နန့် တိုင်းတာယူနစ်ရို့ကို သတ်မှတ်ထားလေ့ဟိရေ။ အသုံးများရေ သြဒိနိတ်စနစ်တိမာ ကာတီးရှန်းသြဒိနိတ်စနစ် (Cartesian coordinate system)၊ ဝင်ရိုးစွန်းသြဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) နန့် ပထဝီဝင်သြဒိနိတ်စနစ် (geographic coordinate system) ရို့ ပါဝင်ကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == သြဒိနိတ် (coordinate) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းစနစ်တခုအတွင်း အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ကိန်းဂဏန်းဖြစ်တေ။ သြဒိနိတ်စနစ်တခုမာ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းတခု သို့မဟုတ် ကိန်းဂဏန်းအများအပြားနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာ မျဉ်းဖြောင့်တကြောင်းထက်ဟိ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းတခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ပြီး ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းနှစ်ခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခုကိုမူ သြဒိနိတ်သုံးခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ယင်းကိန်းဂဏန်းတိ၏ အဓိပ္ပာယ်စွာ အသုံးပြုထားရေ သြဒိနိတ်စနစ်အမျိုးအစားအပေါ် မူတည်တေ။ == သမိုင်းကြောင်း == သြဒိနိတ်အသုံးပြုမှု၏ အခြီခံသဘောတရားတိစွာ ရှီးခေတ်မြေတိုင်းပညာ၊ နက္ခတ္တဗေဒနန့် ဂျီဩမေတြီပညာရပ်တိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ရှီးဂရိနက္ခတ္တပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို ဒေါင့်နန့် အကွာအဝီးတိဖြင့် ဖော်ပြခကတ်တေ။ ၁၇ ရာစုမာ ပြင်သစ်သင်္ချာပညာရှင် [[ရေနေ ဒေးကတ်]] (René Descartes) နန့် [[ပီယဲ ဒေ ဖာမာ]] (Pierre de Fermat) ရို့၏ လုပ်ငန်းတိကြောင့် သြဒိနိတ်နန့် အက္ခရာသင်္ချာကို ပေါင်းစပ်လေ့လာရေ [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဂျီဩမေတြီ]] (analytic geometry) ဖွံ့ဖြိုးလာခရေ။ ယင်းပညာရပ်စွာ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တိကို ညီမျှခြင်းတိနန့် ဖော်ပြနိုင်စီပြီး ခေတ်သစ်သင်္ချာနန့် ရူပဗေဒဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါလာခရေ။ == ကာတီးရှန်း သြဒိနိတ်စနစ် == '''ကာတီးရှန်းသြဒိနိတ်စနစ်''' (Cartesian coordinate system) ဆိုစွာ အချင်းချင်း ထောင့်မှန်ကျရေ သြဒိနိတ်ဝင်ရိုးတိကို အသုံးပြုပြီး အမှတ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ နှစ်ဖက်မြင်ပြင်ညီမာ X ဝင်ရိုးနန့် Y ဝင်ရိုး နှစ်ခု ပါဝင်ရေ။ '''X ဝင်ရိုး''' (x-axis) စွာ အလျားလိုက် ရည်ညွှန်းဝင်ရိုးဖြစ်ပြီး '''Y ဝင်ရိုး''' (y-axis) စွာ ဒေါင်လိုက် ရည်ညွှန်းဝင်ရိုးဖြစ်တေ။ ဝင်ရိုးနှစ်ခု ဆုံရာအမှတ်ကို '''မူလမှတ်''' (origin) လို့ ခေါ်တေ။ မူလမှတ်၏ သြဒိနိတ်စွာ - :<math>O=(0,0)</math> ဖြစ်တေ။ ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခုကို - :<math>P=(x,y)</math> လို့ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ x စွာ မူလမှတ်မှ X ဝင်ရိုးအတိုင်းဟိ တည်နီရာကို ဖော်ပြပြီး y စွာ Y ဝင်ရိုးအတိုင်းဟိ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - :<math>P=(3,2)</math> ဆိုပါက P အမှတ်စွာ မူလမှတ်မှ X ဝင်ရိုး၏ အပေါင်းဖက်သို့ ၃ ယူနစ်နန့် Y ဝင်ရိုး၏ အပေါင်းဖက်သို့ ၂ ယူနစ်အကွာမာ ဟိရေ။ == ပြင်ညီလေးပိုင်း == X ဝင်ရိုးနန့် Y ဝင်ရိုးရို့စွာ သြဒိနိတ်ပြင်ညီကို အပိုင်းလေးပိုင်း ခွဲခြားထားရေ။ ဒေအပိုင်းတိကို '''Quadrants''' လို့ ခေါ်တေ။ {| class="wikitable" ! အပိုင်း ! X တန်ဖိုး ! Y တန်ဖိုး ! နမူနာ |- | ပထမပိုင်း (I) | အပေါင်း | အပေါင်း | (2,3) |- | ဒုတိယပိုင်း (II) | အနုတ် | အပေါင်း | (−2,3) |- | တတိယပိုင်း (III) | အနုတ် | အနုတ် | (−2,−3) |- | စတုတ္ထပိုင်း (IV) | အပေါင်း | အနုတ် | (2,−3) |} ဝင်ရိုးတခုခုပေါ်မာ တည်ဟိရေ အမှတ်တိစွာ အပိုင်းလေးပိုင်းထဲက ဇာအပိုင်းတခုမာလေ့ မပါဝင်ပါ။ == အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီး == ကာတီးရှန်းသြဒိနိတ်စနစ်မာ အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီးကို [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ်သီအိုရမ်]] (Pythagorean theorem) နန့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ အမှတ်နှစ်ခုကို - :<math>A=(x_1,y_1)</math> နန့် - :<math>B=(x_2,y_2)</math> လို့ သတ်မှတ်ပါက ၎င်းရို့ကြား အကွာအဝီးစွာ - :<math>d=\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}</math> ဖြစ်တေ။ ဥပမာ A = (1,2) နန့် B = (4,6) ဖြစ်ပါက - :<math>d=\sqrt{(4-1)^2+(6-2)^2}</math> :<math>d=\sqrt{9+16}=5</math> ဖြစ်တေ။ သြဒိနိတ်နှစ်ခု၏ ယူနစ်စွာ မီတာဖြစ်ပါက ရလဒ်စွာ ၅ မီတာ ဖြစ်တေ။<ref name="OpenStax"/> == အလယ်မှတ်တွက်ချက်ခြင်း == အမှတ်နှစ်ခုကြားဟိ မျဉ်းပိုင်း၏ အလယ်မှတ်ကို အောက်ပါပုံသေနည်းနန့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ :<math>M=\left(\frac{x_1+x_2}{2},\frac{y_1+y_2}{2}\right)</math> ဥပမာ A = (2,4) နန့် B = (6,8) ဖြစ်ပါက - :<math>M=\left(\frac{2+6}{2},\frac{4+8}{2}\right)</math> :<math>M=(4,6)</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းကို ဂျီဩမေတြီ၊ မြေတိုင်းပညာနန့် ကွန်ပျူတာဂရပ်ဖစ်လုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == သုံးဖက်မြင် သြဒိနိတ်စနစ် == '''သုံးဖက်မြင်သြဒိနိတ်စနစ်''' (three-dimensional coordinate system) မာ X၊ Y နန့် Z ဝင်ရိုးသုံးခု ပါဝင်ရေ။ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို - :<math>P=(x,y,z)</math> လို့ ဖော်ပြတေ။ X နန့် Y ရို့စွာ အလျားနန့် အနံဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြနိုင်ပြီး Z စွာ အမြင့် သို့မဟုတ် တတိယဦးတည်ချက်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာ - :<math>P=(2,3,5)</math> ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ မူလမှတ်နန့် ဝင်ရိုးဦးတည်ချက်တိအရ အမှတ်တခု၏ သုံးဖက်မြင်တည်နီရာကို ဖော်ပြတေ။ ဒေစနစ်ကို သုံးဖက်မြင်ပုံရိပ်ဖန်တီးမှု၊ စက်ရုပ်နည်းပညာနန့် ရူပဗေဒတွက်ချက်မှုတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဝင်ရိုးစွန်း သြဒိနိတ်စနစ် == '''ဝင်ရိုးစွန်းသြဒိနိတ်စနစ်''' (polar coordinate system) ဆိုစွာ ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို မူလမှတ်မှ အကွာအဝီးနန့် ဒေါင့်တို့ကို အသုံးပြုပြီး ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ အမှတ်တခုကို - :<math>P=(r,\theta)</math> လို့ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>r</math> စွာ မူလမှတ်မှ အကွာအဝီး ဖြစ်တေ။ * <math>\theta</math> စွာ ရည်ညွှန်းဦးတည်ချက်မှ တိုင်းတာရေ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကာတီးရှန်းသြဒိနိတ်နန့် ဝင်ရိုးစွန်းသြဒိနိတ်တို့ကို အောက်ပါပုံသေနည်းတိနန့် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ :<math>x=r\cos\theta</math> :<math>y=r\sin\theta</math> ထို့အပြင် - :<math>r=\sqrt{x^2+y^2}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေါင့်ကို တွက်ချက်ရာမာ အမှတ်၏ တည်နီရာအပိုင်းကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။ ဝင်ရိုးစွန်းသြဒိနိတ်စနစ်ကို လှည့်ပတ်ရွေ့လျားမှု၊ ရေဒါနည်းပညာနန့် လှိုင်းဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="OpenStaxPhysics">[https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/2-2-coordinate-systems-and-components-of-a-vector OpenStax – Coordinate Systems and Components of a Vector.]</ref> == ပထဝီဝင် သြဒိနိတ်စနစ် == '''ပထဝီဝင်သြဒိနိတ်စနစ်''' (geographic coordinate system) ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ တည်နီရာတိကို [[လတ္တီကျု]]နန့် [[လောင်ဂျီကျု]]ရို့နန့် ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုစွာ [[အီကွေတာ]]၏ မြောက်ဖက် သို့မဟုတ် တောင်ဖက်မာ ဟိရေ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]]၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဟိရေ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - :<math>16^\circ\mathrm{N},\ 95^\circ\mathrm{E}</math> ဆိုစွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြတေ။ ပထဝီဝင်သြဒိနိတ်တိကို ဒီဂရီ၊ ဒေါင့်မိနစ်၊ ဒေါင့်စက္ကန့် သို့မဟုတ် ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ [[မြေပုံ]]၊ GPS နန့် GIS လုပ်ငန်းတိမာ ဒေစနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="NGA">[https://earth-info.nga.mil/?action=coordsys&dir=coordsys National Geospatial-Intelligence Agency – Coordinate Systems.]</ref> == မြေပုံပြင်ညီ သြဒိနိတ်စနစ် == '''မြေပုံပြင်ညီသြဒိနိတ်စနစ်''' (projected coordinate system) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကွေးဝိုင်းရေ မျက်နှာပြင်ထက်ဟိ တည်နီရာတိကို [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အသုံးပြုပြီး ပြင်ညီပေါ်မာ ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်မာ တည်နီရာကို X နန့် Y သြဒိနိတ်တိဖြင့် ဖော်ပြလေ့ဟိပြီး မီတာကဲ့သို့ အလျားယူနစ်တိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ အသုံးများရေ ဥပမာတခုစွာ '''Universal Transverse Mercator''' (UTM) စနစ်ဖြစ်တေ။ UTM စနစ်က ကမ္ဘာမြီကို လောင်ဂျီကျု ၆ ဒီဂရီအကျယ်ဟိရေ ဇုန် ၆၀ အဖြစ် ခွဲခြားထားရေ။ ဇုန်တခုစီမာ တည်နီရာကို Easting နန့် Northing တန်ဖိုးတိနန့် ဖော်ပြပြီး မီတာယူနစ်ကို အသုံးပြုတေ။ တည်နီရာတခုကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ဖို့ UTM ဇုန်နံပါတ်နန့် သက်ဆိုင်ရာ ကမ္ဘာခြမ်းကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="USGSUTM">[https://www.usgs.gov/faqs/how-are-utm-coordinates-measured-usgs-topographic-maps U.S. Geological Survey – How Are UTM Coordinates Measured on USGS Topographic Maps?]</ref> == ရည်ညွှန်းစနစ်နန့် ဒေတာမ် == မြေပုံဆိုင်ရာ သြဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ အသုံးပြုဖို့ သြဒိနိတ်တန်ဖိုးတိအပြင် ၎င်းရို့၏ ရည်ညွှန်းစနစ်ကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။ '''Geodetic datum''' ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရွယ်အစားနန့် တည်နီရာရည်ညွှန်းမှုတို့ကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ အခြီခံစနစ်ဖြစ်တေ။ ခေတ်သစ် GPS နည်းပညာနန့် ဆက်စပ်ပြီး [[WGS 84]] (World Geodetic System 1984) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ မတူညီရေ ရည်ညွှန်းစနစ်နှစ်ခုမာ သြဒိနိတ်တန်ဖိုးတူညီကေလေ့ မြေပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာအမှန်စွာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ ထို့ကြောင့် ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရာမာ သြဒိနိတ်ရည်ညွှန်းစနစ် (Coordinate Reference System – CRS) ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == သြဒိနိတ်စနစ်တိ၏ ကွဲပြားချက် == {| class="wikitable" ! သြဒိနိတ်စနစ် ! ဖော်ပြပုံ ! အသုံးပြုမှု |- | ကာတီးရှန်း | (x,y) သို့မဟုတ် (x,y,z) | သင်္ချာ၊ ရူပဗေဒ |- | ဝင်ရိုးစွန်း | (r,θ) | လှည့်ပတ်မှု၊ ရေဒါ |- | ပထဝီဝင် | လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျု | မြေပုံ၊ GPS |- | UTM | Easting, Northing, Zone | မြေတိုင်းပညာ၊ GIS |} သြဒိနိတ်စနစ်တိစွာ ရည်ရွယ်ချက်နန့် သင်္ချာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိ မတူညီကတ်ကေလေ့ တည်နီရာကို စနစ်တကျ ဖော်ပြရေ အခြီခံရည်ရွယ်ချက် တူညီကတ်တေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == သြဒိနိတ်စနစ်ကို လူ့ဘဝနန့် နည်းပညာလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''ပထဝီဝင်''' – ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ မြို့ရွာနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြေပုံပေါ်မာ အမှတ်နန့် နယ်မြေတိကို ဖော်ပြခြင်း။ * '''မြေတိုင်းပညာ''' – မြေကွက်နယ်နိမိတ်နန့် အကွာအဝီးတိကို တိုင်းတာခြင်း။ * '''ရူပဗေဒ''' – အရာဝတ္ထု၏ ရွေ့လျားမှုနန့် တည်နီရာကို တွက်ချက်ခြင်း။ * '''အိန်ဂျီနီယာပညာ''' – အဆောက်အအုံနန့် စက်ပစ္စည်းဒီဇိုင်းတိကို ဖန်တီးခြင်း။ * '''ကွန်ပျူတာဂရပ်ဖစ်''' – နှစ်ဖက်မြင်နန့် သုံးဖက်မြင်ပုံရိပ်တိကို ဖန်တီးခြင်း။ * '''ရီကြောင်းနန့် လီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်္ဘောနန့် လေယာဉ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''GPS နန့် GIS''' – တည်နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းပြီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း။ == အရေးပါမှု == သြဒိနိတ်စနစ်စွာ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းနန့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်စီရေ အခြီခံသင်္ချာစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်ကို အသုံးပြုခြင်းနန့် အကွာအဝီး၊ ဦးတည်ချက်၊ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ရွေ့လျားမှုတိကို သင်္ချာနည်းဖြင့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ပထဝီဝင်သြဒိနိတ်စနစ်နန့် မြေပုံပြင်ညီသြဒိနိတ်စနစ်ရို့စွာ ခေတ်သစ်မြေပုံရီးဆွဲပညာ၊ GPS နန့် GIS နည်းပညာတိအတွက် အခြီခံကျရေ စနစ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[လတ္တီကျု]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[ဂျီဩမေတြီ]] * [[ကာတီးရှန်းသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ဝင်ရိုးစွန်းသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ပထဝီဝင်သြဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[မြေတိုင်းပညာ]] * [[ဒေါင့်]] * [[အကွာအဝီး]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://openstax.org/books/algebra-and-trigonometry-2e/pages/2-1-the-rectangular-coordinate-systems-and-graphs OpenStax – Rectangular Coordinate Systems] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/2-2-coordinate-systems-and-components-of-a-vector OpenStax – Coordinate Systems and Polar Coordinates] * [https://earth-info.nga.mil/?action=coordsys&dir=coordsys National Geospatial-Intelligence Agency – Coordinate Systems] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-are-utm-coordinates-measured-usgs-topographic-maps USGS – UTM Coordinate System] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cartesian-coordinate-system.svg Wikimedia Commons – Cartesian Coordinate System Figure] [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သြဒိနိတ်စနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] iwcmvq54cseqeup5kjm88jn0ysqs1bh 22239 22238 2026-11-02T01:42:12Z Retkhaberi 224 22239 wikitext text/x-wiki '''ကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Coordinate system'') ဆိုစွာ ပြင်ညီတခု သို့မဟုတ် သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းတိနန့် သတ်မှတ်ဖော်ပြဖို့ အသုံးပြုရေ [[သင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ စနစ်တခု ဖြစ်တေ။ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်ကို [[ဂျီဩမေတြီ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]၊ [[မြေတိုင်းပညာ]]နန့် [[အိန်ဂျီနီယာပညာ]]ရို့မာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="OpenStax">[https://openstax.org/books/algebra-and-trigonometry-2e/pages/2-1-the-rectangular-coordinate-systems-and-graphs OpenStax – The Rectangular Coordinate Systems and Graphs.]</ref> [[File:Cartesian-coordinate-system.svg|thumb|right|280px|ကာတီးရှန်း ကိုသြဒိနိတ်စနစ်၏ X ဝင်ရိုး၊ Y ဝင်ရိုး၊ မူလမှတ်နန့် အမှတ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ ပုံ။]] ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တခုမာ '''မူလမှတ်''' (origin)၊ '''ကိုသြဒိနိတ်ဝင်ရိုး''' (coordinate axis)၊ ဦးတည်ချက်နန့် တိုင်းတာယူနစ်ရို့ကို သတ်မှတ်ထားလေ့ဟိရေ။ အသုံးများရေ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိမာ ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ် (Cartesian coordinate system)၊ ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) နန့် ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ် (geographic coordinate system) ရို့ ပါဝင်ကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ကိုသြဒိနိတ် (coordinate) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းစနစ်တခုအတွင်း အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ကိန်းဂဏန်းဖြစ်တေ။ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တခုမာ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းတခု သို့မဟုတ် ကိန်းဂဏန်းအများအပြားနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာ မျဉ်းဖြောင့်တကြောင်းထက်ဟိ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းတခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ပြီး ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းနှစ်ခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခုကိုမူ ကိုသြဒိနိတ်သုံးခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ယင်းကိန်းဂဏန်းတိ၏ အဓိပ္ပာယ်စွာ အသုံးပြုထားရေ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်အမျိုးအစားအပေါ် မူတည်တေ။ == သမိုင်းကြောင်း == ကိုသြဒိနိတ်အသုံးပြုမှု၏ အခြီခံသဘောတရားတိစွာ ရှီးခေတ်မြေတိုင်းပညာ၊ နက္ခတ္တဗေဒနန့် ဂျီဩမေတြီပညာရပ်တိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ရှီးဂရိနက္ခတ္တပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို ဒေါင့်နန့် အကွာအဝီးတိဖြင့် ဖော်ပြခကတ်တေ။ ၁၇ ရာစုမာ ပြင်သစ်သင်္ချာပညာရှင် [[ရေနေ ဒေးကတ်]] (René Descartes) နန့် [[ပီယဲ ဒေ ဖာမာ]] (Pierre de Fermat) ရို့၏ လုပ်ငန်းတိကြောင့် ကိုသြဒိနိတ်နန့် အက္ခရာသင်္ချာကို ပေါင်းစပ်လေ့လာရေ [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဂျီဩမေတြီ]] (analytic geometry) ဖွံ့ဖြိုးလာခရေ။ ယင်းပညာရပ်စွာ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တိကို ညီမျှခြင်းတိနန့် ဖော်ပြနိုင်စီပြီး ခေတ်သစ်သင်္ချာနန့် ရူပဗေဒဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါလာခရေ။ == ကာတီးရှန်း ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (Cartesian coordinate system) ဆိုစွာ အချင်းချင်း ထောင့်မှန်ကျရေ ကိုသြဒိနိတ်ဝင်ရိုးတိကို အသုံးပြုပြီး အမှတ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ နှစ်ဖက်မြင်ပြင်ညီမာ X ဝင်ရိုးနန့် Y ဝင်ရိုး နှစ်ခု ပါဝင်ရေ။ '''X ဝင်ရိုး''' (x-axis) စွာ အလျားလိုက် ရည်ညွှန်းဝင်ရိုးဖြစ်ပြီး '''Y ဝင်ရိုး''' (y-axis) စွာ ဒေါင်လိုက် ရည်ညွှန်းဝင်ရိုးဖြစ်တေ။ ဝင်ရိုးနှစ်ခု ဆုံရာအမှတ်ကို '''မူလမှတ်''' (origin) လို့ ခေါ်တေ။ မူလမှတ်၏ ကိုသြဒိနိတ်စွာ - :<math>O=(0,0)</math> ဖြစ်တေ။ ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခုကို - :<math>P=(x,y)</math> လို့ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ x စွာ မူလမှတ်မှ X ဝင်ရိုးအတိုင်းဟိ တည်နီရာကို ဖော်ပြပြီး y စွာ Y ဝင်ရိုးအတိုင်းဟိ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - :<math>P=(3,2)</math> ဆိုပါက P အမှတ်စွာ မူလမှတ်မှ X ဝင်ရိုး၏ အပေါင်းဖက်သို့ ၃ ယူနစ်နန့် Y ဝင်ရိုး၏ အပေါင်းဖက်သို့ ၂ ယူနစ်အကွာမာ ဟိရေ။ == ပြင်ညီလေးပိုင်း == X ဝင်ရိုးနန့် Y ဝင်ရိုးရို့စွာ ကိုသြဒိနိတ်ပြင်ညီကို အပိုင်းလေးပိုင်း ခွဲခြားထားရေ။ ဒေအပိုင်းတိကို '''Quadrants''' လို့ ခေါ်တေ။ {| class="wikitable" ! အပိုင်း ! X တန်ဖိုး ! Y တန်ဖိုး ! နမူနာ |- | ပထမပိုင်း (I) | အပေါင်း | အပေါင်း | (2,3) |- | ဒုတိယပိုင်း (II) | အနုတ် | အပေါင်း | (−2,3) |- | တတိယပိုင်း (III) | အနုတ် | အနုတ် | (−2,−3) |- | စတုတ္ထပိုင်း (IV) | အပေါင်း | အနုတ် | (2,−3) |} ဝင်ရိုးတခုခုပေါ်မာ တည်ဟိရေ အမှတ်တိစွာ အပိုင်းလေးပိုင်းထဲက ဇာအပိုင်းတခုမာလေ့ မပါဝင်ပါ။ == အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီး == ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်မာ အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီးကို [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ်သီအိုရမ်]] (Pythagorean theorem) နန့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ အမှတ်နှစ်ခုကို - :<math>A=(x_1,y_1)</math> နန့် - :<math>B=(x_2,y_2)</math> လို့ သတ်မှတ်ပါက ၎င်းရို့ကြား အကွာအဝီးစွာ - :<math>d=\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}</math> ဖြစ်တေ။ ဥပမာ A = (1,2) နန့် B = (4,6) ဖြစ်ပါက - :<math>d=\sqrt{(4-1)^2+(6-2)^2}</math> :<math>d=\sqrt{9+16}=5</math> ဖြစ်တေ။ ကိုသြဒိနိတ်နှစ်ခု၏ ယူနစ်စွာ မီတာဖြစ်ပါက ရလဒ်စွာ ၅ မီတာ ဖြစ်တေ။<ref name="OpenStax"/> == အလယ်မှတ်တွက်ချက်ခြင်း == အမှတ်နှစ်ခုကြားဟိ မျဉ်းပိုင်း၏ အလယ်မှတ်ကို အောက်ပါပုံသေနည်းနန့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ :<math>M=\left(\frac{x_1+x_2}{2},\frac{y_1+y_2}{2}\right)</math> ဥပမာ A = (2,4) နန့် B = (6,8) ဖြစ်ပါက - :<math>M=\left(\frac{2+6}{2},\frac{4+8}{2}\right)</math> :<math>M=(4,6)</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းကို ဂျီဩမေတြီ၊ မြေတိုင်းပညာနန့် ကွန်ပျူတာဂရပ်ဖစ်လုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == သုံးဖက်မြင် ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''သုံးဖက်မြင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (three-dimensional coordinate system) မာ X၊ Y နန့် Z ဝင်ရိုးသုံးခု ပါဝင်ရေ။ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို - :<math>P=(x,y,z)</math> လို့ ဖော်ပြတေ။ X နန့် Y ရို့စွာ အလျားနန့် အနံဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြနိုင်ပြီး Z စွာ အမြင့် သို့မဟုတ် တတိယဦးတည်ချက်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာ - :<math>P=(2,3,5)</math> ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ မူလမှတ်နန့် ဝင်ရိုးဦးတည်ချက်တိအရ အမှတ်တခု၏ သုံးဖက်မြင်တည်နီရာကို ဖော်ပြတေ။ ဒေစနစ်ကို သုံးဖက်မြင်ပုံရိပ်ဖန်တီးမှု၊ စက်ရုပ်နည်းပညာနန့် ရူပဗေဒတွက်ချက်မှုတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဝင်ရိုးစွန်း ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (polar coordinate system) ဆိုစွာ ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို မူလမှတ်မှ အကွာအဝီးနန့် ဒေါင့်တို့ကို အသုံးပြုပြီး ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ အမှတ်တခုကို - :<math>P=(r,\theta)</math> လို့ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>r</math> စွာ မူလမှတ်မှ အကွာအဝီး ဖြစ်တေ။ * <math>\theta</math> စွာ ရည်ညွှန်းဦးတည်ချက်မှ တိုင်းတာရေ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်နန့် ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်တို့ကို အောက်ပါပုံသေနည်းတိနန့် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ :<math>x=r\cos\theta</math> :<math>y=r\sin\theta</math> ထို့အပြင် - :<math>r=\sqrt{x^2+y^2}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေါင့်ကို တွက်ချက်ရာမာ အမှတ်၏ တည်နီရာအပိုင်းကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။ ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်ကို လှည့်ပတ်ရွေ့လျားမှု၊ ရေဒါနည်းပညာနန့် လှိုင်းဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="OpenStaxPhysics">[https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/2-2-coordinate-systems-and-components-of-a-vector OpenStax – Coordinate Systems and Components of a Vector.]</ref> == ပထဝီဝင် ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (geographic coordinate system) ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ တည်နီရာတိကို [[လတ္တီကျု]]နန့် [[လောင်ဂျီကျု]]ရို့နန့် ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုစွာ [[အီကွေတာ]]၏ မြောက်ဖက် သို့မဟုတ် တောင်ဖက်မာ ဟိရေ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]]၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဟိရေ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - :<math>16^\circ\mathrm{N},\ 95^\circ\mathrm{E}</math> ဆိုစွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြတေ။ ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်တိကို ဒီဂရီ၊ ဒေါင့်မိနစ်၊ ဒေါင့်စက္ကန့် သို့မဟုတ် ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ [[မြေပုံ]]၊ GPS နန့် GIS လုပ်ငန်းတိမာ ဒေစနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="NGA">[https://earth-info.nga.mil/?action=coordsys&dir=coordsys National Geospatial-Intelligence Agency – Coordinate Systems.]</ref> == မြေပုံပြင်ညီ ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''မြေပုံပြင်ညီကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (projected coordinate system) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကွေးဝိုင်းရေ မျက်နှာပြင်ထက်ဟိ တည်နီရာတိကို [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အသုံးပြုပြီး ပြင်ညီပေါ်မာ ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်မာ တည်နီရာကို X နန့် Y ကိုသြဒိနိတ်တိဖြင့် ဖော်ပြလေ့ဟိပြီး မီတာကဲ့သို့ အလျားယူနစ်တိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ အသုံးများရေ ဥပမာတခုစွာ '''Universal Transverse Mercator''' (UTM) စနစ်ဖြစ်တေ။ UTM စနစ်က ကမ္ဘာမြီကို လောင်ဂျီကျု ၆ ဒီဂရီအကျယ်ဟိရေ ဇုန် ၆၀ အဖြစ် ခွဲခြားထားရေ။ ဇုန်တခုစီမာ တည်နီရာကို Easting နန့် Northing တန်ဖိုးတိနန့် ဖော်ပြပြီး မီတာယူနစ်ကို အသုံးပြုတေ။ တည်နီရာတခုကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ဖို့ UTM ဇုန်နံပါတ်နန့် သက်ဆိုင်ရာ ကမ္ဘာခြမ်းကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="USGSUTM">[https://www.usgs.gov/faqs/how-are-utm-coordinates-measured-usgs-topographic-maps U.S. Geological Survey – How Are UTM Coordinates Measured on USGS Topographic Maps?]</ref> == ရည်ညွှန်းစနစ်နန့် ဒေတာမ် == မြေပုံဆိုင်ရာ ကိုသြဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ အသုံးပြုဖို့ ကိုသြဒိနိတ်တန်ဖိုးတိအပြင် ၎င်းရို့၏ ရည်ညွှန်းစနစ်ကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။ '''Geodetic datum''' ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရွယ်အစားနန့် တည်နီရာရည်ညွှန်းမှုတို့ကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ အခြီခံစနစ်ဖြစ်တေ။ ခေတ်သစ် GPS နည်းပညာနန့် ဆက်စပ်ပြီး [[WGS 84]] (World Geodetic System 1984) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ မတူညီရေ ရည်ညွှန်းစနစ်နှစ်ခုမာ ကိုသြဒိနိတ်တန်ဖိုးတူညီကေလေ့ မြေပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာအမှန်စွာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ ထို့ကြောင့် ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရာမာ ကိုသြဒိနိတ်ရည်ညွှန်းစနစ် (Coordinate Reference System – CRS) ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိ၏ ကွဲပြားချက် == {| class="wikitable" ! ကိုသြဒိနိတ်စနစ် ! ဖော်ပြပုံ ! အသုံးပြုမှု |- | ကာတီးရှန်း | (x,y) သို့မဟုတ် (x,y,z) | သင်္ချာ၊ ရူပဗေဒ |- | ဝင်ရိုးစွန်း | (r,θ) | လှည့်ပတ်မှု၊ ရေဒါ |- | ပထဝီဝင် | လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျု | မြေပုံ၊ GPS |- | UTM | Easting, Northing, Zone | မြေတိုင်းပညာ၊ GIS |} ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိစွာ ရည်ရွယ်ချက်နန့် သင်္ချာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိ မတူညီကတ်ကေလေ့ တည်နီရာကို စနစ်တကျ ဖော်ပြရေ အခြီခံရည်ရွယ်ချက် တူညီကတ်တေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == ကိုသြဒိနိတ်စနစ်ကို လူ့ဘဝနန့် နည်းပညာလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''ပထဝီဝင်''' – ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ မြို့ရွာနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြေပုံပေါ်မာ အမှတ်နန့် နယ်မြေတိကို ဖော်ပြခြင်း။ * '''မြေတိုင်းပညာ''' – မြေကွက်နယ်နိမိတ်နန့် အကွာအဝီးတိကို တိုင်းတာခြင်း။ * '''ရူပဗေဒ''' – အရာဝတ္ထု၏ ရွေ့လျားမှုနန့် တည်နီရာကို တွက်ချက်ခြင်း။ * '''အိန်ဂျီနီယာပညာ''' – အဆောက်အအုံနန့် စက်ပစ္စည်းဒီဇိုင်းတိကို ဖန်တီးခြင်း။ * '''ကွန်ပျူတာဂရပ်ဖစ်''' – နှစ်ဖက်မြင်နန့် သုံးဖက်မြင်ပုံရိပ်တိကို ဖန်တီးခြင်း။ * '''ရီကြောင်းနန့် လီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်္ဘောနန့် လေယာဉ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''GPS နန့် GIS''' – တည်နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းပြီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း။ == အရေးပါမှု == ကိုသြဒိနိတ်စနစ်စွာ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းနန့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်စီရေ အခြီခံသင်္ချာစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်ကို အသုံးပြုခြင်းနန့် အကွာအဝီး၊ ဦးတည်ချက်၊ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ရွေ့လျားမှုတိကို သင်္ချာနည်းဖြင့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်နန့် မြေပုံပြင်ညီကိုသြဒိနိတ်စနစ်ရို့စွာ ခေတ်သစ်မြေပုံရီးဆွဲပညာ၊ GPS နန့် GIS နည်းပညာတိအတွက် အခြီခံကျရေ စနစ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[လတ္တီကျု]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[ဂျီဩမေတြီ]] * [[ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[မြေတိုင်းပညာ]] * [[ဒေါင့်]] * [[အကွာအဝီး]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://openstax.org/books/algebra-and-trigonometry-2e/pages/2-1-the-rectangular-coordinate-systems-and-graphs OpenStax – Rectangular Coordinate Systems] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/2-2-coordinate-systems-and-components-of-a-vector OpenStax – Coordinate Systems and Polar Coordinates] * [https://earth-info.nga.mil/?action=coordsys&dir=coordsys National Geospatial-Intelligence Agency – Coordinate Systems] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-are-utm-coordinates-measured-usgs-topographic-maps USGS – UTM Coordinate System] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cartesian-coordinate-system.svg Wikimedia Commons – Cartesian Coordinate System Figure] [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] ttgu2xl6334gw0f35lnflcwpc3u1e0x 22240 22239 2026-11-02T01:42:28Z Retkhaberi 224 Retkhaberi moved page [[သြဒိနိတ်စနစ်]] to [[ကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] 22239 wikitext text/x-wiki '''ကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Coordinate system'') ဆိုစွာ ပြင်ညီတခု သို့မဟုတ် သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းတိနန့် သတ်မှတ်ဖော်ပြဖို့ အသုံးပြုရေ [[သင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ စနစ်တခု ဖြစ်တေ။ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်ကို [[ဂျီဩမေတြီ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]၊ [[မြေတိုင်းပညာ]]နန့် [[အိန်ဂျီနီယာပညာ]]ရို့မာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="OpenStax">[https://openstax.org/books/algebra-and-trigonometry-2e/pages/2-1-the-rectangular-coordinate-systems-and-graphs OpenStax – The Rectangular Coordinate Systems and Graphs.]</ref> [[File:Cartesian-coordinate-system.svg|thumb|right|280px|ကာတီးရှန်း ကိုသြဒိနိတ်စနစ်၏ X ဝင်ရိုး၊ Y ဝင်ရိုး၊ မူလမှတ်နန့် အမှတ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ ပုံ။]] ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တခုမာ '''မူလမှတ်''' (origin)၊ '''ကိုသြဒိနိတ်ဝင်ရိုး''' (coordinate axis)၊ ဦးတည်ချက်နန့် တိုင်းတာယူနစ်ရို့ကို သတ်မှတ်ထားလေ့ဟိရေ။ အသုံးများရေ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိမာ ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ် (Cartesian coordinate system)၊ ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ် (polar coordinate system) နန့် ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ် (geographic coordinate system) ရို့ ပါဝင်ကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ကိုသြဒိနိတ် (coordinate) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ညွှန်းစနစ်တခုအတွင်း အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ ကိန်းဂဏန်းဖြစ်တေ။ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တခုမာ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းတခု သို့မဟုတ် ကိန်းဂဏန်းအများအပြားနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာ မျဉ်းဖြောင့်တကြောင်းထက်ဟိ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းတခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ပြီး ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခုကို ကိန်းဂဏန်းနှစ်ခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ သုံးဖက်မြင်အာကာသအတွင်းဟိ အမှတ်တခုကိုမူ ကိုသြဒိနိတ်သုံးခုနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ယင်းကိန်းဂဏန်းတိ၏ အဓိပ္ပာယ်စွာ အသုံးပြုထားရေ ကိုသြဒိနိတ်စနစ်အမျိုးအစားအပေါ် မူတည်တေ။ == သမိုင်းကြောင်း == ကိုသြဒိနိတ်အသုံးပြုမှု၏ အခြီခံသဘောတရားတိစွာ ရှီးခေတ်မြေတိုင်းပညာ၊ နက္ခတ္တဗေဒနန့် ဂျီဩမေတြီပညာရပ်တိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ရှီးဂရိနက္ခတ္တပညာရှင်တိစွာ ကောင်းကင်အရာဝတ္ထုတိ၏ တည်နီရာကို ဒေါင့်နန့် အကွာအဝီးတိဖြင့် ဖော်ပြခကတ်တေ။ ၁၇ ရာစုမာ ပြင်သစ်သင်္ချာပညာရှင် [[ရေနေ ဒေးကတ်]] (René Descartes) နန့် [[ပီယဲ ဒေ ဖာမာ]] (Pierre de Fermat) ရို့၏ လုပ်ငန်းတိကြောင့် ကိုသြဒိနိတ်နန့် အက္ခရာသင်္ချာကို ပေါင်းစပ်လေ့လာရေ [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဂျီဩမေတြီ]] (analytic geometry) ဖွံ့ဖြိုးလာခရေ။ ယင်းပညာရပ်စွာ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တိကို ညီမျှခြင်းတိနန့် ဖော်ပြနိုင်စီပြီး ခေတ်သစ်သင်္ချာနန့် ရူပဗေဒဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါလာခရေ။ == ကာတီးရှန်း ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (Cartesian coordinate system) ဆိုစွာ အချင်းချင်း ထောင့်မှန်ကျရေ ကိုသြဒိနိတ်ဝင်ရိုးတိကို အသုံးပြုပြီး အမှတ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ နှစ်ဖက်မြင်ပြင်ညီမာ X ဝင်ရိုးနန့် Y ဝင်ရိုး နှစ်ခု ပါဝင်ရေ။ '''X ဝင်ရိုး''' (x-axis) စွာ အလျားလိုက် ရည်ညွှန်းဝင်ရိုးဖြစ်ပြီး '''Y ဝင်ရိုး''' (y-axis) စွာ ဒေါင်လိုက် ရည်ညွှန်းဝင်ရိုးဖြစ်တေ။ ဝင်ရိုးနှစ်ခု ဆုံရာအမှတ်ကို '''မူလမှတ်''' (origin) လို့ ခေါ်တေ။ မူလမှတ်၏ ကိုသြဒိနိတ်စွာ - :<math>O=(0,0)</math> ဖြစ်တေ။ ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခုကို - :<math>P=(x,y)</math> လို့ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ x စွာ မူလမှတ်မှ X ဝင်ရိုးအတိုင်းဟိ တည်နီရာကို ဖော်ပြပြီး y စွာ Y ဝင်ရိုးအတိုင်းဟိ တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - :<math>P=(3,2)</math> ဆိုပါက P အမှတ်စွာ မူလမှတ်မှ X ဝင်ရိုး၏ အပေါင်းဖက်သို့ ၃ ယူနစ်နန့် Y ဝင်ရိုး၏ အပေါင်းဖက်သို့ ၂ ယူနစ်အကွာမာ ဟိရေ။ == ပြင်ညီလေးပိုင်း == X ဝင်ရိုးနန့် Y ဝင်ရိုးရို့စွာ ကိုသြဒိနိတ်ပြင်ညီကို အပိုင်းလေးပိုင်း ခွဲခြားထားရေ။ ဒေအပိုင်းတိကို '''Quadrants''' လို့ ခေါ်တေ။ {| class="wikitable" ! အပိုင်း ! X တန်ဖိုး ! Y တန်ဖိုး ! နမူနာ |- | ပထမပိုင်း (I) | အပေါင်း | အပေါင်း | (2,3) |- | ဒုတိယပိုင်း (II) | အနုတ် | အပေါင်း | (−2,3) |- | တတိယပိုင်း (III) | အနုတ် | အနုတ် | (−2,−3) |- | စတုတ္ထပိုင်း (IV) | အပေါင်း | အနုတ် | (2,−3) |} ဝင်ရိုးတခုခုပေါ်မာ တည်ဟိရေ အမှတ်တိစွာ အပိုင်းလေးပိုင်းထဲက ဇာအပိုင်းတခုမာလေ့ မပါဝင်ပါ။ == အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီး == ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်မာ အမှတ်နှစ်ခုကြား အကွာအဝီးကို [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ်သီအိုရမ်]] (Pythagorean theorem) နန့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ အမှတ်နှစ်ခုကို - :<math>A=(x_1,y_1)</math> နန့် - :<math>B=(x_2,y_2)</math> လို့ သတ်မှတ်ပါက ၎င်းရို့ကြား အကွာအဝီးစွာ - :<math>d=\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}</math> ဖြစ်တေ။ ဥပမာ A = (1,2) နန့် B = (4,6) ဖြစ်ပါက - :<math>d=\sqrt{(4-1)^2+(6-2)^2}</math> :<math>d=\sqrt{9+16}=5</math> ဖြစ်တေ။ ကိုသြဒိနိတ်နှစ်ခု၏ ယူနစ်စွာ မီတာဖြစ်ပါက ရလဒ်စွာ ၅ မီတာ ဖြစ်တေ။<ref name="OpenStax"/> == အလယ်မှတ်တွက်ချက်ခြင်း == အမှတ်နှစ်ခုကြားဟိ မျဉ်းပိုင်း၏ အလယ်မှတ်ကို အောက်ပါပုံသေနည်းနန့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ :<math>M=\left(\frac{x_1+x_2}{2},\frac{y_1+y_2}{2}\right)</math> ဥပမာ A = (2,4) နန့် B = (6,8) ဖြစ်ပါက - :<math>M=\left(\frac{2+6}{2},\frac{4+8}{2}\right)</math> :<math>M=(4,6)</math> ဖြစ်တေ။ ဒေပုံသေနည်းကို ဂျီဩမေတြီ၊ မြေတိုင်းပညာနန့် ကွန်ပျူတာဂရပ်ဖစ်လုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == သုံးဖက်မြင် ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''သုံးဖက်မြင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (three-dimensional coordinate system) မာ X၊ Y နန့် Z ဝင်ရိုးသုံးခု ပါဝင်ရေ။ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို - :<math>P=(x,y,z)</math> လို့ ဖော်ပြတေ။ X နန့် Y ရို့စွာ အလျားနန့် အနံဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြနိုင်ပြီး Z စွာ အမြင့် သို့မဟုတ် တတိယဦးတည်ချက်ဆိုင်ရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာ - :<math>P=(2,3,5)</math> ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ မူလမှတ်နန့် ဝင်ရိုးဦးတည်ချက်တိအရ အမှတ်တခု၏ သုံးဖက်မြင်တည်နီရာကို ဖော်ပြတေ။ ဒေစနစ်ကို သုံးဖက်မြင်ပုံရိပ်ဖန်တီးမှု၊ စက်ရုပ်နည်းပညာနန့် ရူပဗေဒတွက်ချက်မှုတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ == ဝင်ရိုးစွန်း ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (polar coordinate system) ဆိုစွာ ပြင်ညီထက်ဟိ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို မူလမှတ်မှ အကွာအဝီးနန့် ဒေါင့်တို့ကို အသုံးပြုပြီး ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ အမှတ်တခုကို - :<math>P=(r,\theta)</math> လို့ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ - * <math>r</math> စွာ မူလမှတ်မှ အကွာအဝီး ဖြစ်တေ။ * <math>\theta</math> စွာ ရည်ညွှန်းဦးတည်ချက်မှ တိုင်းတာရေ ဒေါင့်ဖြစ်တေ။ ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်နန့် ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်တို့ကို အောက်ပါပုံသေနည်းတိနန့် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ :<math>x=r\cos\theta</math> :<math>y=r\sin\theta</math> ထို့အပြင် - :<math>r=\sqrt{x^2+y^2}</math> ဖြစ်တေ။ ဒေါင့်ကို တွက်ချက်ရာမာ အမှတ်၏ တည်နီရာအပိုင်းကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။ ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်ကို လှည့်ပတ်ရွေ့လျားမှု၊ ရေဒါနည်းပညာနန့် လှိုင်းဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="OpenStaxPhysics">[https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/2-2-coordinate-systems-and-components-of-a-vector OpenStax – Coordinate Systems and Components of a Vector.]</ref> == ပထဝီဝင် ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (geographic coordinate system) ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ တည်နီရာတိကို [[လတ္တီကျု]]နန့် [[လောင်ဂျီကျု]]ရို့နန့် ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ လတ္တီကျုစွာ [[အီကွေတာ]]၏ မြောက်ဖက် သို့မဟုတ် တောင်ဖက်မာ ဟိရေ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ လောင်ဂျီကျုစွာ [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]]၏ အရှိဖက် သို့မဟုတ် အနောက်ဖက်မာ ဟိရေ ဒေါင့်တည်နီရာကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာ - :<math>16^\circ\mathrm{N},\ 95^\circ\mathrm{E}</math> ဆိုစွာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၆ ဒီဂရီနန့် အရှိလောင်ဂျီကျု ၉၅ ဒီဂရီ ဆုံရာ တည်နီရာကို ဖော်ပြတေ။ ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်တိကို ဒီဂရီ၊ ဒေါင့်မိနစ်၊ ဒေါင့်စက္ကန့် သို့မဟုတ် ဒဿမဒီဂရီနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ [[မြေပုံ]]၊ GPS နန့် GIS လုပ်ငန်းတိမာ ဒေစနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="NGA">[https://earth-info.nga.mil/?action=coordsys&dir=coordsys National Geospatial-Intelligence Agency – Coordinate Systems.]</ref> == မြေပုံပြင်ညီ ကိုသြဒိနိတ်စနစ် == '''မြေပုံပြင်ညီကိုသြဒိနိတ်စနစ်''' (projected coordinate system) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကွေးဝိုင်းရေ မျက်နှာပြင်ထက်ဟိ တည်နီရာတိကို [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] (map projection) အသုံးပြုပြီး ပြင်ညီပေါ်မာ ဖော်ပြရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်မာ တည်နီရာကို X နန့် Y ကိုသြဒိနိတ်တိဖြင့် ဖော်ပြလေ့ဟိပြီး မီတာကဲ့သို့ အလျားယူနစ်တိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ အသုံးများရေ ဥပမာတခုစွာ '''Universal Transverse Mercator''' (UTM) စနစ်ဖြစ်တေ။ UTM စနစ်က ကမ္ဘာမြီကို လောင်ဂျီကျု ၆ ဒီဂရီအကျယ်ဟိရေ ဇုန် ၆၀ အဖြစ် ခွဲခြားထားရေ။ ဇုန်တခုစီမာ တည်နီရာကို Easting နန့် Northing တန်ဖိုးတိနန့် ဖော်ပြပြီး မီတာယူနစ်ကို အသုံးပြုတေ။ တည်နီရာတခုကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ဖို့ UTM ဇုန်နံပါတ်နန့် သက်ဆိုင်ရာ ကမ္ဘာခြမ်းကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="USGSUTM">[https://www.usgs.gov/faqs/how-are-utm-coordinates-measured-usgs-topographic-maps U.S. Geological Survey – How Are UTM Coordinates Measured on USGS Topographic Maps?]</ref> == ရည်ညွှန်းစနစ်နန့် ဒေတာမ် == မြေပုံဆိုင်ရာ ကိုသြဒိနိတ်တိကို တိကျစွာ အသုံးပြုဖို့ ကိုသြဒိနိတ်တန်ဖိုးတိအပြင် ၎င်းရို့၏ ရည်ညွှန်းစနစ်ကိုလေ့ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။ '''Geodetic datum''' ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရွယ်အစားနန့် တည်နီရာရည်ညွှန်းမှုတို့ကို သတ်မှတ်ရာမာ အသုံးပြုရေ အခြီခံစနစ်ဖြစ်တေ။ ခေတ်သစ် GPS နည်းပညာနန့် ဆက်စပ်ပြီး [[WGS 84]] (World Geodetic System 1984) ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကတ်တေ။ မတူညီရေ ရည်ညွှန်းစနစ်နှစ်ခုမာ ကိုသြဒိနိတ်တန်ဖိုးတူညီကေလေ့ မြေပြင်ပေါ်ဟိ တည်နီရာအမှန်စွာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ ထို့ကြောင့် ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရာမာ ကိုသြဒိနိတ်ရည်ညွှန်းစနစ် (Coordinate Reference System – CRS) ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NOAADatum">[https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA National Geodetic Survey – Datums and Reference Frames.]</ref> == ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိ၏ ကွဲပြားချက် == {| class="wikitable" ! ကိုသြဒိနိတ်စနစ် ! ဖော်ပြပုံ ! အသုံးပြုမှု |- | ကာတီးရှန်း | (x,y) သို့မဟုတ် (x,y,z) | သင်္ချာ၊ ရူပဗေဒ |- | ဝင်ရိုးစွန်း | (r,θ) | လှည့်ပတ်မှု၊ ရေဒါ |- | ပထဝီဝင် | လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျု | မြေပုံ၊ GPS |- | UTM | Easting, Northing, Zone | မြေတိုင်းပညာ၊ GIS |} ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိစွာ ရည်ရွယ်ချက်နန့် သင်္ချာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိ မတူညီကတ်ကေလေ့ တည်နီရာကို စနစ်တကျ ဖော်ပြရေ အခြီခံရည်ရွယ်ချက် တူညီကတ်တေ။ == လက်တွိအသုံးချမှု == ကိုသြဒိနိတ်စနစ်ကို လူ့ဘဝနန့် နည်းပညာလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''ပထဝီဝင်''' – ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ မြို့ရွာနန့် သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''မြေပုံရီးဆွဲပညာ''' – မြေပုံပေါ်မာ အမှတ်နန့် နယ်မြေတိကို ဖော်ပြခြင်း။ * '''မြေတိုင်းပညာ''' – မြေကွက်နယ်နိမိတ်နန့် အကွာအဝီးတိကို တိုင်းတာခြင်း။ * '''ရူပဗေဒ''' – အရာဝတ္ထု၏ ရွေ့လျားမှုနန့် တည်နီရာကို တွက်ချက်ခြင်း။ * '''အိန်ဂျီနီယာပညာ''' – အဆောက်အအုံနန့် စက်ပစ္စည်းဒီဇိုင်းတိကို ဖန်တီးခြင်း။ * '''ကွန်ပျူတာဂရပ်ဖစ်''' – နှစ်ဖက်မြင်နန့် သုံးဖက်မြင်ပုံရိပ်တိကို ဖန်တီးခြင်း။ * '''ရီကြောင်းနန့် လီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်္ဘောနန့် လေယာဉ်တိ၏ တည်နီရာကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''GPS နန့် GIS''' – တည်နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းပြီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း။ == အရေးပါမှု == ကိုသြဒိနိတ်စနစ်စွာ အမှတ်တခု၏ တည်နီရာကို ကိန်းဂဏန်းနန့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်စီရေ အခြီခံသင်္ချာစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်ကို အသုံးပြုခြင်းနန့် အကွာအဝီး၊ ဦးတည်ချက်၊ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ရွေ့လျားမှုတိကို သင်္ချာနည်းဖြင့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်နန့် မြေပုံပြင်ညီကိုသြဒိနိတ်စနစ်ရို့စွာ ခေတ်သစ်မြေပုံရီးဆွဲပညာ၊ GPS နန့် GIS နည်းပညာတိအတွက် အခြီခံကျရေ စနစ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[လတ္တီကျု]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[ဂျီဩမေတြီ]] * [[ကာတီးရှန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ဝင်ရိုးစွန်းကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ပထဝီဝင်ကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] * [[မြေပုံပုံရိပ်ပြောင်းနည်း]] * [[ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တည်နီရာသတ်မှတ်စနစ်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[မြေတိုင်းပညာ]] * [[ဒေါင့်]] * [[အကွာအဝီး]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://openstax.org/books/algebra-and-trigonometry-2e/pages/2-1-the-rectangular-coordinate-systems-and-graphs OpenStax – Rectangular Coordinate Systems] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/2-2-coordinate-systems-and-components-of-a-vector OpenStax – Coordinate Systems and Polar Coordinates] * [https://earth-info.nga.mil/?action=coordsys&dir=coordsys National Geospatial-Intelligence Agency – Coordinate Systems] * [https://www.usgs.gov/faqs/how-are-utm-coordinates-measured-usgs-topographic-maps USGS – UTM Coordinate System] * [https://geodesy.noaa.gov/datums/index.shtml NOAA – Datums and Reference Frames] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cartesian-coordinate-system.svg Wikimedia Commons – Cartesian Coordinate System Figure] [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ကိုသြဒိနိတ်စနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] ttgu2xl6334gw0f35lnflcwpc3u1e0x 0 6444 22241 2026-11-02T01:42:28Z Retkhaberi 224 Retkhaberi moved page [[သြဒိနိတ်စနစ်]] to [[ကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] 22241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ကိုသြဒိနိတ်စနစ်]] ge4gs2h0x6ndow38mn9ky58294kdqm8 0 6445 22242 2026-11-02T01:54:50Z Retkhaberi 224 Created page with " '''အချိန်ဇုန်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Time zone'') ဆိုစွာ ဒေသတခုမာ တူညီရေ စံတော်ချိန်ကို အသုံးပြုဖို့ သတ်မှတ်ထားရေ နယ်မြေ သို့မဟုတ် အချိန်ဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ လှည့်ပတ..." 22242 wikitext text/x-wiki '''အချိန်ဇုန်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Time zone'') ဆိုစွာ ဒေသတခုမာ တူညီရေ စံတော်ချိန်ကို အသုံးပြုဖို့ သတ်မှတ်ထားရေ နယ်မြေ သို့မဟုတ် အချိန်ဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် နီ၏တည်နီရာနန့် ဒေသန္တရနေအချိန်တိစွာ [[လောင်ဂျီကျု]]အလိုက် ကွဲပြားကတ်တေ။ ယင်းအချိန်ကွာခြားမှုတိကို စနစ်တကျ စီမံဖို့ [[အချိန်ဇုန်]]တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="NOAA">[https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Z-time and Coordinated Universal Time.]</ref> [[File:World time zones.svg|thumb|center|800px|ကမ္ဘာ့အချိန်ဇုန်တိနန့် UTC အချိန်ကွာခြားချက်တိကို ဖော်ပြထားရေ မြေပုံ။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၀ ရက်မာ ပြင်ဆင်ထားရေ ပုံဖိုင်ဖြစ်တေ။]] အချိန်ဇုန်တိစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]၊ [[ရီကြောင်းလားလာရီး|ရီကြောင်းလားလာရီး]]၊ လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနန့် နိုင်ငံတကာဆက်သွယ်ရီးလုပ်ငန်းတိအတွက် အရေးပါရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == အချိန်ဇုန်တခုစွာ ဒေသတခု၏ နာရီအချိန်ကို နိုင်ငံတကာရည်ညွှန်းအချိန်နန့် ချိတ်ဆက်သတ်မှတ်ထားရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဂနိခေတ်မာ နိုင်ငံအများစုစွာ '''ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းထားရေ စကြဝဠာအချိန်''' (Coordinated Universal Time – UTC) ကို အခြီခံပြီး မိမိရို့၏ စံတော်ချိန်ကို သတ်မှတ်ကတ်တေ။ ဥပမာ UTC+7 ဆိုစွာ UTC ထက် ခုနစ်နာရီ စောနီရေ ဒေသန္တရအချိန်ဖြစ်ပြီး UTC−5 ဆိုစွာ UTC ထက် ငါးနာရီနောက်ကျနီရေ အချိန်ဖြစ်တေ။ အချိန်ဇုန်တခု၏ နာရီအချိန်ကို နိုင်ငံတော်၏ ဥပဒီ သို့မဟုတ် သက်ဆိုင်ရာအာဏာပိုင်တိ၏ သတ်မှတ်ချက်နန့် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="W3C">[https://www.w3.org/International/articles/definitions-time/index.en W3C – Time and Date: Essential Concepts.]</ref> == အချိန်ဇုန်၏ သမိုင်းကြောင်း == အချိန်ဇုန်စနစ် မပေါ်ပေါက်မီ ရှီးခေတ်မြို့ရွာတိစွာ နီ၏တည်နီရာကို ကြည့်ပြီး မိမိရို့၏ ဒေသန္တရနေအချိန်ကို သတ်မှတ်ခကတ်တေ။ နီစွာ ကောင်းကင်မာ အမြင့်ဆုံးရောက်ရေ အချိန်အနီးကို မွန်းတည့်ချိန်အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ ဟိခရေ။ ၁၉ ရာစုမာ ရထားလမ်းနန့် ဆက်သွယ်ရီးစနစ်တိ ဖွံ့ဖြိုးလာရေအခါ မြို့တမြို့နန့် တမြို့၏ နာရီအချိန်ကွာခြားမှုစွာ ရထားအချိန်ဇယားစီမံရာမာ အခက်အခဲဖြစ်လာခရေ။ ၁၈၈၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်မာ မြောက်အမေရိကတိုက်ဟိ ရထားလမ်းလုပ်ငန်းတိက စံတော်ချိန်ဇုန်စနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခကတ်တေ။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်မာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့၌ ကျင်းပခရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မရီဒီယန်ညီလာခံက [[ဂရင်းနစ်]]မျဉ်းကို အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်းအဖြစ် ရွီးချယ်ခရေ။ ယင်းနောက်ပိုင်း နိုင်ငံတိစွာ အချိန်ဇုန်စနစ်ကို တဖြည်းဖြည်း လက်ခံကျင့်သုံးလာကတ်တေ။<ref name="Smithsonian">[https://americanhistory.si.edu/ontime/synchronizing/zones.html Smithsonian Institution – Synchronizing Time: Time Zones.]</ref> == အချိန်ဇုန်နန့် လောင်ဂျီကျု == ကမ္ဘာမြီစွာ ပျမ်းမျှနေအချိန်အရ ၂၄ နာရီမာ ၃၆၀ ဒီဂရီခန့် လှည့်ပတ်တေ။ ထို့ကြောင့် တနာရီအတွက် လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှုစွာ - :<math>\frac{360^\circ}{24}=15^\circ</math> ဖြစ်တေ။ ယင်းအခြီခံသဘောတရားအရ လောင်ဂျီကျု ၁၅ ဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန် တနာရီကွာခြားမှုနန့် ညီမျှရေ။ လောင်ဂျီကျုတဒီဂရီကွာခြားခြင်းစွာ အချိန်လေးမိနစ်နန့် ညီမျှရေ။ :<math>1^\circ=4\ \mathrm{minutes}</math> ဒေသနှစ်ခု၏ ပျမ်းမျှဒေသန္တရနေအချိန်ကွာခြားမှုကို အနီးစပ်ဆုံးတွက်ချက်ရာမာ - :<math>\Delta t=\frac{\Delta\lambda}{15^\circ}</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဒေမာ <math>\Delta t</math> စွာ နာရီနန့် ဖော်ပြရေ အချိန်ကွာခြားမှုဖြစ်ပြီး <math>\Delta\lambda</math> စွာ လောင်ဂျီကျုကွာခြားမှုဖြစ်တေ။ သို့ရာမာ ဒေပုံသေနည်းစွာ နေ၏တည်နီရာနန့် ဆက်စပ်ရေ ပျမ်းမျှဒေသန္တရအချိန်အတွက် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတိ၏ တရားဝင်အချိန်ဇုန်ကွာခြားမှုကို အမြဲတမ်း ကိုယ်စားမပြုနိုင်ပါ။ == အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိ == သီအိုရီအရ ကမ္ဘာမြီကို ၁၅ ဒီဂရီအကျယ်ဟိရေ အချိန်ဇုန် ၂၄ ခုအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ သို့ရာမာ လက်တွိအသုံးပြုရေ အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိစွာ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းတိအတိုင်း ဖြောင့်တန်းနီကတ်စွာ မဟုတ်ပါ။ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်၊ အုပ်ချုပ်ရီးအဆင်ပြေမှု၊ စီးပွားရီးနန့် လူမှုရီးလိုအပ်ချက်တိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပြီး အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်တိကို သတ်မှတ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံတချို့စွာ အချိန်ဇုန်တခုတည်းကို အသုံးပြုကတ်ပြီး နိုင်ငံအကျယ်အဝန်းကြီးမားရေ နိုင်ငံတချို့မာ အချိန်ဇုန်အများအပြား ဟိရေ။ ယပြီးကေ အချိန်ဇုန်အားလုံးစွာ UTC နန့် နာရီပြည့်ကွာခြားစွာ မဟုတ်ဘဲ မိနစ် ၃၀ သို့မဟုတ် ၄၅ ကွာခြားရေ စနစ်တိလေ့ ဟိရေ။<ref name="W3C"/> == UTC အချိန်စနစ် == '''Coordinated Universal Time''' (UTC) ဆိုစွာ ကမ္ဘာတဝန်း အချိန်ညှိနှိုင်းဖို့ အသုံးပြုရေ နိုင်ငံတကာရည်ညွှန်းအချိန်စနစ်ဖြစ်တေ။ UTC ကို အက်တမ်နာရီတိ၏ တိုင်းတာချက်နန့် နိုင်ငံတကာအချိန်စံသတ်မှတ်မှုလုပ်ငန်းတိအပေါ် အခြီခံထားရေ။ [[နိုင်ငံတကာအလေးချိန်နန့် တိုင်းတာမှုဗျူရို]] (BIPM) စွာ UTC အချိန်စနစ်၏ တွက်ချက်ထုတ်ပြန်မှုမာ အရေးပါရေ တာဝန်ကို ဆောင်ရွက်တေ။<ref name="BIPM">[https://www.bipm.org/en/time-metrology BIPM – Time Metrology.]</ref> ဒေသန္တရအချိန်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် - :<math>T_{\mathrm{local}}=T_{\mathrm{UTC}}+\Delta T</math> လို့ တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ဒေမာ <math>\Delta T</math> စွာ UTC နန့် ဒေသန္တရအချိန်တို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်တေ။ အချိန်ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နုတ်ခြင်းကြောင့် ၂၄ နာရီကျော်လွန်ပါက သက်ဆိုင်ရာ ရက်စွဲကိုလေ့ ပြောင်းလဲဖို့ လိုအပ်တေ။ == အချိန်ဇုန် နမူနာတိ == {| class="wikitable" ! နိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဒေသ ! အချိန်စနစ် ! UTC ကွာခြားမှု |- | ဂရင်းနစ်ရည်ညွှန်းအချိန် | UTC | UTC±0 |- | အိန္ဒိယ | IST | UTC+5:30 |- | နီပေါ | NPT | UTC+5:45 |- | မြန်မာနိုင်ငံ | MMT | UTC+6:30 |- | ထိုင်းနိုင်ငံ | ICT | UTC+7 |- | ဂျပန်နိုင်ငံ | JST | UTC+9 |} ဒေဇယားမာ ဖော်ပြထားရေ အချိန်တိစွာ သက်ဆိုင်ရာဒေသတိ၏ ပုံမှန်စံတော်ချိန်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ စံတော်ချိန်စွာ UTC+6:30 ဖြစ်ပြီး [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ စံတော်ချိန်စွာ UTC+7 ဖြစ်တေ။ ထို့ကြောင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နာရီအချိန်စွာ မြန်မာနိုင်ငံထက် မိနစ် ၃၀ စောနီရေ။<ref name="MyanmarTime">[https://time.is/Myanmar Time.is – Time in Myanmar.]</ref><ref name="ThailandTime">[https://www.timeanddate.com/time/zone/thailand Timeanddate – Time Zones in Thailand.]</ref> == အချိန်ဇုန်တွက်ချက်နည်း == ဥပမာ UTC အချိန်စွာ နီ့လယ် ၁၂ နာရီဖြစ်ပါက မြန်မာနိုင်ငံ၏ စံတော်ချိန်ကို - :<math>12{:}00+6{:}30=18{:}30</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်ရေ။ ယင်းအချိန်မာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ စံတော်ချိန်စွာ - :<math>12{:}00+7{:}00=19{:}00</math> ဖြစ်တေ။ ထို့ကြောင့် UTC နီ့လယ် ၁၂ နာရီအချိန်မာ မြန်မာနိုင်ငံစွာ ညနီ ၆ နာရီ ၃၀ မိနစ်ဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံစွာ ညနီ ၇ နာရီဖြစ်တေ။ အချိန်ဇုန်နှစ်ခုကြား နာရီအချိန်ကွာခြားချက်ကို UTC offset နှစ်ခု၏ ခြားနားချက်ဖြင့် တွက်ချက်နိုင်ရေ။ == နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း == [[File:International Date Line.png|thumb|right|240px|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းဟိ နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း၏ အကြမ်းဖျင်းတည်နီရာ။]] '''နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း''' (International Date Line) ဆိုစွာ [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အတွင်း ၁၈၀ ဒီဂရီ လောင်ဂျီကျုမျဉ်းအနီးမာ တည်ဟိရေ ရက်စွဲပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ သတ်မှတ်မျဉ်းဖြစ်တေ။ ဒေမျဉ်းစွာ ၁၈၀ ဒီဂရီ မရီဒီယန်အတိုင်း တလျှောက်လုံး ဖြောင့်တန်းနီစွာ မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံနန့် ကျွန်းစုတိ၏ အချိန်သတ်မှတ်ချက်အလိုက် ကွေ့ကောက်နီရေ။ ရက်စွဲမျဉ်းကို အရှိဖက်မှ အနောက်ဖက်သို့ ဖြတ်ကျော်ပါက ပက္ခဒိန်ရက်စွဲကို တရက်တိုးရေ။ အနောက်ဖက်မှ အရှိဖက်သို့ ဖြတ်ကျော်ပါက ပက္ခဒိန်ရက်စွဲကို တရက်လျှော့ရေ။ သို့ရာမာ ရက်စွဲမျဉ်း၏ နှစ်ဖက်ဟိ ဒေသတိကြား နာရီအချိန်ကွာခြားမှုစွာ အခြေအနေအလိုက် ၂၄ နာရီတိတိ မဖြစ်နိုင်ပါ။<ref name="DateLine">[https://www.timeanddate.com/time/dateline.html Timeanddate – The International Date Line.]</ref> == နွီရာသီအချိန်ပြောင်းလဲခြင်း == '''နွီရာသီအချိန်ပြောင်းလဲခြင်း''' (Daylight Saving Time – DST) ဆိုစွာ နိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဒေသတချို့မာ ရာသီအလိုက် နာရီအချိန်ကို ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်ကို အသုံးပြုရေ ဒေသအများစုမာ နွီရာသီအတွင်း နာရီကို တနာရီစောစီပြီး ရာသီကုန်ဆုံးရေအခါ မူလစံတော်ချိန်သို့ ပြန်ပြောင်းကတ်တေ။ သို့ရာမာ DST အသုံးပြုမှုနန့် ပြောင်းလဲရေ ရက်စွဲတိစွာ နိုင်ငံအလိုက် ကွဲပြားကတ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံနန့် ထိုင်းနိုင်ငံရို့စွာ လက်ဟိမာ DST ကို အသုံးမပြုကတ်ပါ။ DST အသုံးပြုရေ ဒေသတခု၏ အချိန်ကို တွက်ချက်ရာမာ နိုင်ငံနန့် သက်ဆိုင်ရာရက်စွဲကိုပါ သိဟိဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="W3C"/> == ကွန်ပျူတာနန့် အချိန်ဇုန် == ကွန်ပျူတာ၊ စမတ်ဖုန်းနန့် အွန်လိုင်းဝန်ဆောင်မှုတိမာ ဒေသန္တရအချိန်ကို မှန်ကန်စွာ ဖော်ပြဖို့ အချိန်ဇုန်အချက်အလက်တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ '''IANA Time Zone Database''' ဆိုစွာ ကမ္ဘာတဝန်း အချိန်ဇုန်နယ်နိမိတ်၊ UTC ကွာခြားချက်နန့် DST စည်းမျဉ်းတိကို မှတ်တမ်းတင်ထားရေ ဒေတာဘေ့စ်ဖြစ်တေ။ ယင်းဒေတာဘေ့စ်မာ မြို့နာမည်အခြေပြု သတ်မှတ်ချက်တိ ပါဝင်ရေ။ ဥပမာ - * <code>Asia/Yangon</code> – မြန်မာနိုင်ငံ။ * <code>Asia/Bangkok</code> – ထိုင်းနိုင်ငံ။ * <code>Asia/Tokyo</code> – ဂျပန်နိုင်ငံ။ နိုင်ငံတိ၏ အချိန်ဇုန်စည်းမျဉ်း ပြောင်းလဲလာရေအခါ ဒေတာဘေ့စ်ကိုလေ့ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ထုတ်ပြန်ကတ်တေ။<ref name="IANA">[https://www.iana.org/time-zones Internet Assigned Numbers Authority – Time Zone Database.]</ref> == အချိန်ဇုန်၏ လက်တွိအသုံးချမှု == အချိန်ဇုန်စနစ်ကို ကမ္ဘာတဝန်း လုပ်ငန်းအမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ * '''လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး''' – လေယာဉ်ထွက်ခွာချိန်နန့် ဆိုက်ရောက်ချိန်တိကို စီမံခြင်း။ * '''ရီကြောင်းလားလာရီး''' – သင်္ဘောအချိန်ဇယားနန့် ရက်စွဲပြောင်းလဲမှုကို စီမံခြင်း။ * '''နိုင်ငံတကာဆက်သွယ်ရီး''' – ဒေသအသီးသီးဟိ လူတိ၏ အွန်လိုင်းအစည်းအဝီးချိန်ကို ညှိနှိုင်းခြင်း။ * '''စီးပွားရီး''' – နိုင်ငံတကာဈေးကွက်နန့် ဘဏ်လုပ်ငန်းအချိန်တိကို သတ်မှတ်ခြင်း။ * '''မိုးလီဝသပညာ''' – ကမ္ဘာတဝန်း မိုးလီဝသတိုင်းတာချက်တိကို အချိန်တူညီစွာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ * '''ကွန်ပျူတာနည်းပညာ''' – ဒေတာဘေ့စ်၊ ဆာဗာနန့် ဆော့ဖ်ဝဲစနစ်တိမာ အချိန်မှတ်တမ်းကို စီမံခြင်း။ * '''ပညာရီး''' – ကမ္ဘာမြီလှည့်ပတ်မှု၊ လောင်ဂျီကျုနန့် အချိန်ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ == အရေးပါမှု == အချိန်ဇုန်စနစ်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဒေသန္တရအချိန်ကွာခြားမှုတိကို စနစ်တကျ စီမံနိုင်စီရေ အရေးပါရေ အချိန်သတ်မှတ်မှုစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ UTC ကို အခြီခံပြီး ဒေသအလိုက် စံတော်ချိန်တိကို သတ်မှတ်ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံတကာဆက်သွယ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် အချက်အလက်စီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းတိကို အဆင်ပြေစီရေ။ အချိန်ဇုန်၊ [[လောင်ဂျီကျု]]နန့် [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]]ရို့၏ ဆက်နွယ်မှုကို နားလည်ခြင်းစွာ ပထဝီဝင်နန့် ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့ဆက်သွယ်ရီးစနစ်တိကို လေ့လာဖို့ အခြီခံကျရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[အချိန်]] * [[စံတော်ချိန်]] * [[ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းထားရေ စကြဝဠာအချိန်]] * [[ဂရင်းနစ်စံတော်ချိန်]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[လတ္တီကျု]] * [[အစလောင်ဂျီကျုမျဉ်း]] * [[နိုင်ငံတကာရက်စွဲမျဉ်း]] * [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[သြဒိနိတ်စနစ်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.noaa.gov/jetstream/time NOAA – Z-time and Coordinated Universal Time] * [https://www.bipm.org/en/time-metrology BIPM – Time Metrology] * [https://www.w3.org/International/articles/definitions-time/index.en W3C – Time and Date: Essential Concepts] * [https://www.iana.org/time-zones IANA – Time Zone Database] * [https://americanhistory.si.edu/ontime/synchronizing/zones.html Smithsonian – History of Time Zones] * [https://www.timeanddate.com/time/dateline.html Timeanddate – International Date Line] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:World_time_zones.svg Wikimedia Commons – World Time Zones Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:International_Date_Line.png Wikimedia Commons – International Date Line Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:အချိန်ဇုန်တိ]] [[ကဏ္ဍ:အချိန်တိုင်းတာရီး]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] ixbko4leivr7lm93773ncmapdpgtv68 0 6446 22243 2026-11-02T02:09:55Z Retkhaberi 224 Created page with " '''တိုက်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Continent'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ အလွန်ကြီးမားရေ ကုန်းမြေဒေသတခုကို ရည်ညွှန်းရေ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရဖြစ်တေ။ တိုက်ကြီးတိကို သတ်မှတ်ရာမာ ကုန်းမြေတဆက်တည်းဟ..." 22243 wikitext text/x-wiki '''တိုက်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Continent'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ အလွန်ကြီးမားရေ ကုန်းမြေဒေသတခုကို ရည်ညွှန်းရေ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရဖြစ်တေ။ တိုက်ကြီးတိကို သတ်မှတ်ရာမာ ကုန်းမြေတဆက်တည်းဟိမှု၊ [[သမုဒ္ဒရာ]]နန့် [[ပင်လယ်]]ရို့၏ တည်နီရာ၊ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံနန့် သမိုင်းယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အစဉ်အလာတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားကတ်တေ။<ref name="NGContinent">[https://education.nationalgeographic.org/resource/Continent/ National Geographic Society – Continent.]</ref> [[File:Seven Continents of the World.png|thumb|center|750px|ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ တိုက်ကြီးခုနစ်တိုက်ကို ဖော်ပြထားရေ မြေပုံ။]] အသုံးများရေ တိုက်ကြီးခုနစ်တိုက်စနစ်အရ [[အာရှတိုက်]]၊ [[အာဖရိကတိုက်]]၊ [[မြောက်အမေရိကတိုက်]]၊ [[တောင်အမေရိကတိုက်]]၊ [[အန္တာတိကတိုက်]]၊ [[ဥရောပတိုက်]]နန့် [[ဩစတြေးလျတိုက်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ တိုက်ကြီးတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်အများစုကို ဖွဲ့စည်းထားပြီး သက်ဆိုင်ရာ ကျွန်းတိကိုလေ့ ပထဝီဝင်အရ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်နိုင်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == တိုက်ကြီးဆိုစွာ အရွယ်အစားကြီးမားရေ ကုန်းမြေဒေသတခုဖြစ်ကေလေ့ အရွယ်အစားတခုတည်းနန့် တိုက်ကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်စွာ မဟုတ်ပါ။ တိုက်ကြီးတိ၏ နယ်နိမိတ်အချို့ကို သမုဒ္ဒရာတိနန့် ခွဲခြားထားကေလေ့ တိုက်ကြီးအချို့မှာ ကုန်းမြေတဆက်တည်း ဖြစ်နီရေ။ ဥပမာ ဥရောပတိုက်နန့် အာရှတိုက်ရို့စွာ ကုန်းမြေတဆက်တည်းဖြစ်ပြီး ယင်းကုန်းမြေကြီးကို [[ယူရေးရှား]] (Eurasia) လို့ ခေါ်ရေ။ တိုက်ကြီးခွဲခြားမှုမာ သဘာဝပထဝီဝင်အပြင် လူသားရို့၏ သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနန့် ပညာရီးအစဉ်အလာတိလေ့ သက်ရောက်မှုဟိရေ။<ref name="NGContinent"/> == ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးခုနစ်တိုက် == အသုံးများရေ တိုက်ကြီးခုနစ်တိုက်စနစ်အရ တိုက်ကြီးတိကို အကျယ်အဝန်းအကြီးမှ အသေးသို့ အောက်ပါအတိုင်း စီစဉ်နိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အစဉ် ! တိုက်ကြီး ! ခန့်မှန်းအကျယ်အဝန်း |- | ၁ | [[အာရှတိုက်]] | 44.6 သန်း km² |- | ၂ | [[အာဖရိကတိုက်]] | 30.3 သန်း km² |- | ၃ | [[မြောက်အမေရိကတိုက်]] | 24.2 သန်း km² |- | ၄ | [[တောင်အမေရိကတိုက်]] | 17.8 သန်း km² |- | ၅ | [[အန္တာတိကတိုက်]] | 14.2 သန်း km² |- | ၆ | [[ဥရောပတိုက်]] | 10.0 သန်း km² |- | ၇ | [[ဩစတြေးလျတိုက်]] | 7.7 သန်း km² ခန့် |} ဒေတန်ဖိုးတိစွာ အနီးစပ်ဆုံးအကျယ်အဝန်းတိ ဖြစ်ကတ်ပြီး ကျွန်းတိနန့် တိုက်ကြီးနယ်နိမိတ်တိကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပုံအလိုက် အနည်းငယ်ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == အာရှတိုက် == '''အာရှတိုက်''' (Asia) စွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ အကျယ်အဝန်းအကြီးဆုံးနန့် လူဦးရေအများဆုံး တိုက်ကြီးဖြစ်တေ။ အာရှတိုက်မာ [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]၊ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]]၊ [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]နန့် [[မဲခေါင်မြစ်]]ကဲ့သို့ သဘာဝပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တိ ဟိရေ။ အာရှတိုက်ကို အရှိအာရှ၊ တောင်အာရှ၊ အရှိတောင်အာရှ၊ အလယ်အာရှနန့် အနောက်အာရှ စရေ ဒေသတိအဖြစ် ခွဲခြားလေ့ဟိရေ။ [[ရခိုင်ဒေသ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နန့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]ရို့စွာ အာရှတိုက်၏ အရှိတောင်အာရှဒေသမာ တည်ဟိကတ်တေ။ == အာဖရိကတိုက် == '''အာဖရိကတိုက်''' (Africa) စွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ဒုတိယအကြီးဆုံးတိုက်ကြီးဖြစ်တေ။ အာဖရိကတိုက်မာ [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]]၊ [[နိုင်းမြစ်]]နန့် [[ကွန်ဂိုမြစ်ဝှမ်း]]ရို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားရေ သဘာဝပထဝီဝင်ဒေသတိ ဟိရေ။ အီကွေတာစွာ အာဖရိကတိုက်ကို ဖြတ်သန်းလားပြီး အပူပိုင်းမိုးသစ်တော၊ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်နန့် သဲကန္တာရရာသီဥတုရို့ကို တွိဟိနိုင်ရေ။ အာဖရိကတိုက်စွာ လူသားမျိုးနွယ်၏ ရှီးဦးဖွံ့ဖြိုးမှုသမိုင်းနန့် ဆက်စပ်ရေ အရေးကြီးဒေသတခုလေ့ ဖြစ်တေ။ == မြောက်အမေရိကတိုက် == '''မြောက်အမေရိကတိုက်''' (North America) စွာ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းအများစုမာ တည်ဟိရေ တိုက်ကြီးဖြစ်တေ။ မြောက်အမေရိကတိုက်မာ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]နန့် အလယ်အမေရိကဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ [[ဂရင်းလန်းကျွန်း]]နန့် ကာရစ်ဘီယံကျွန်းစုအများစုကိုလေ့ ပထဝီဝင်အရ မြောက်အမေရိကတိုက်နန့် ဆက်စပ်သတ်မှတ်ကတ်တေ။ [[ရော့ကီးတောင်တန်း]]၊ [[မစ္စစ္စပီမြစ်]]နန့် [[ဂရိတ်လိတ်ခ်]] ရေကန်ကြီးတိစွာ ဒေတိုက်၏ ထင်ရှားရေ သဘာဝအင်္ဂါရပ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ == တောင်အမေရိကတိုက် == '''တောင်အမေရိကတိုက်''' (South America) စွာ အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းမာ တည်ဟိပြီး တောင်ကမ္ဘာခြမ်းအတွင်း အများစု ပါဝင်ရေ တိုက်ကြီးဖြစ်တေ။ [[အင်ဒီးစ်တောင်တန်း]]စွာ တောင်အမေရိကတိုက်၏ အနောက်ဖက်တလျှောက် တည်ဟိရေ။ [[အမေဇုန်မြစ်]]နန့် [[အမေဇုန်မိုးသစ်တော]]ရို့စွာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အရေးပါရေ ဒေသတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ တောင်အမေရိကတိုက်နန့် မြောက်အမေရိကတိုက်ရို့စွာ [[ပနားမားကုန်းမြောင်]]ဒေသမှတဆင့် ကုန်းမြေချင်း ဆက်နီရေ။ == အန္တာတိကတိုက် == '''အန္တာတိကတိုက်''' (Antarctica) စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းပတ်ဝန်းကျင်မာ တည်ဟိရေ တိုက်ကြီးဖြစ်တေ။ ဒေတိုက်၏ မျက်နှာပြင်အများစုကို ထူထပ်ရေ ရေခဲလွှာတိ ဖုံးလွှမ်းထားရေ။ အန္တာတိကတိုက်စွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ အအီးဆုံးတိုက်ကြီးဖြစ်ပြီး အမြဲတမ်းအခြေချနီထိုင်ရေ လူဦးရေ မဟိပါ။ ယေကေလေ့ နိုင်ငံအသီးသီးက သိပ္ပံပညာရှင်နန့် အထောက်အကူပြုဝန်ထမ်းတိစွာ သုတေသနစခန်းတိမာ ယာယီနီထိုင်လို့ လေ့လာမှုတိ ပြုလုပ်ကတ်တေ။ == ဥရောပတိုက် == '''ဥရောပတိုက်''' (Europe) စွာ ယူရေးရှားကုန်းမြေကြီး၏ အနောက်ဖက်မာ တည်ဟိရေ ဒေသဖြစ်တေ။ ဥရောပတိုက်နန့် အာရှတိုက်ရို့၏ နယ်နိမိတ်ကို [[ယူရယ်တောင်တန်း]]၊ [[ယူရယ်မြစ်]]၊ [[ကက်စပီယန်ပင်လယ်]]၊ [[ကော့ကေးဆပ်တောင်တန်း]]နန့် [[ပင်လယ်နက်]]ရို့ကို အခြီခံပြီး ခွဲခြားလေ့ဟိရေ။ ယေကေလေ့ ယင်းနယ်နိမိတ်တိစွာ သဘာဝအရ လုံးဝသီးခြားကွဲထွက်ထားရေ နယ်နိမိတ်တိ မဟုတ်ပါ။ ဥရောပတိုက်ကို သီးခြားတိုက်ကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းမာ သမိုင်းနန့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အစဉ်အလာတိလေ့ အရေးပါရေ။<ref name="NGPolicy">[https://www.nationalgeographic.org/national-geographic-map-policy National Geographic Society – Map Policy.]</ref> == ဩစတြေးလျတိုက် == '''ဩစတြေးလျတိုက်''' (Australia) စွာ တိုက်ကြီးခုနစ်တိုက်စနစ်မာ အကျယ်အဝန်းအငယ်ဆုံးတိုက်ကြီးဖြစ်တေ။ ဩစတြေးလျတိုက်၏ အဓိကကုန်းမြေစွာ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]၏ ကုန်းမြေကြီးဖြစ်ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ဟိ ကျွန်းတိနန့် ဘူမိဗေဒအရ ဆက်စပ်မှုဟိရေ။ '''အိုရှီယန်းနီးယား''' (Oceania) ဆိုစွာ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန်၊ ပစိဖိတ်ကျွန်းစုတိနန့် အခြားသက်ဆိုင်ရာဒေသတိ ပါဝင်ရေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ ပထဝီဝင်ဒေသအမည်ဖြစ်တေ။ ဩစတြေးလျတိုက်နန့် အိုရှီယန်းနီးယားရို့ကို တချို့ခွဲခြားစနစ်တိမာ တွဲဖက်အသုံးပြုကတ်ကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်အပြည့်အဝ တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။ == တိုက်ကြီးအရေအတွက် ခွဲခြားပုံ == တိုက်ကြီးအရေအတွက်ကို ခုနစ်တိုက်အဖြစ် သတ်မှတ်ရေ စနစ်အပြင် ခြောက်တိုက်နန့် ငါးတိုက်စနစ်တိလေ့ ဟိရေ။ '''ခုနစ်တိုက်စနစ်'''မာ ဥရောပနန့် အာရှကို သီးခြားတိုက်ကြီးနှစ်တိုက်၊ မြောက်အမေရိကနန့် တောင်အမေရိကကိုလေ့ သီးခြားတိုက်ကြီးနှစ်တိုက်အဖြစ် သတ်မှတ်တေ။ '''ခြောက်တိုက်စနစ်'''အချို့မာ ဥရောပနန့် အာရှကို ယူရေးရှားတိုက်ကြီးတခုအဖြစ် ပေါင်းစည်းတေ။ အခြားခြောက်တိုက်စနစ်အချို့မာ မြောက်အမေရိကနန့် တောင်အမေရိကကို အမေရိကတိုက်ကြီးတခုအဖြစ် ပေါင်းစည်းတေ။ ငါးတိုက်စနစ်အချို့မာ အဆိုပါပေါင်းစည်းမှုနှစ်မျိုးကို တပြိုင်နက် အသုံးပြုတေ။ ဒေကွဲပြားမှုတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို သဘောထားကွဲလွဲမှုကြောင့် မဟုတ်ဘဲ တိုက်ကြီးသတ်မှတ်ရေ နည်းလမ်းနန့် ပညာရီးအစဉ်အလာ ကွာခြားမှုကြောင့် ဖြစ်တေ။ == တိုက်ကြီးဖွဲ့စည်းပုံ == ဘူမိဗေဒအရ တိုက်ကြီးတိ၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းမှာ [[တိုက်ကြီးအပေါ်ယံလွှာ]] (continental crust) ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီ၏ အပေါ်ယံအလွှာကို တိုက်ကြီးအပေါ်ယံလွှာနန့် သမုဒ္ဒရာအပေါ်ယံလွှာရို့အဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ တိုက်ကြီးအပေါ်ယံလွှာစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် သမုဒ္ဒရာအပေါ်ယံလွှာထက် ပိုထူပြီး ပျမ်းမျှသိပ်သည်းဆ ပိုနည်းရေ။ [[တိုက်ကြီးကမ်းလွန်ရေတိမ်ပြင်]] (continental shelf) စွာ တိုက်ကြီးကုန်းမြေမှ ပင်လယ်အောက်သို့ ဆက်လက်တည်ဟိရေ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်တေ။ ထို့ကြောင့် ပထဝီဝင်မြေပုံပေါ်မာ မြင်ရရေ ကမ်းရိုးတန်းမျဉ်းစွာ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ တိုက်ကြီးနယ်နိမိတ်နန့် အမြဲတမ်းမတူပါ။<ref name="USGSPlate">[https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/tectonic.html U.S. Geological Survey – What Is a Tectonic Plate?]</ref> == တိုက်ကြီးရွိလျားမှု == '''တိုက်ကြီးရွိလျားမှု''' (continental drift) ဆိုစွာ ဘူမိဗေဒအချိန်ကာလရှည်ကြာမှုအတွင်း တိုက်ကြီးတိ၏ တည်နီရာပြောင်းလဲမှုကို ဖော်ပြရေ သဘောတရားဖြစ်တေ။ ဂျာမန်သိပ္ပံပညာရှင် [[အဲလ်ဖရက် ဝက်ဂနာ]] (Alfred Wegener) က ၁၉၁၂ ခုနှစ်မာ တိုက်ကြီးရွိလျားမှုဆိုင်ရာ အယူအဆကို တင်ပြခရေ။ တောင်အမေရိကတိုက်နန့် အာဖရိကတိုက်ရို့၏ ကမ်းရိုးတန်းပုံသဏ္ဌာန် ဆင်တူမှု၊ ကျောက်လွှာတိနန့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းတိ၏ ဆက်နွယ်မှုစွာ ယင်းအယူအဆအတွက် အထောက်အထားတိ ဖြစ်လာခရေ။ ယနေ့ခေတ်မာ [[ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာ ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] (plate tectonics) က တိုက်ကြီးတိ၏ ရွိလျားမှုကို ရှင်းပြနိုင်ရေ။ တိုက်ကြီးတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ မြီအပေါ်ယံလွှာပြားကြီးတိနန့်အတူ အလွန်နှေးကွေးစွာ ရွိလျားနီကတ်တေ။<ref name="NGDrift">[https://education.nationalgeographic.org/resource/continental-drift/ National Geographic Society – Continental Drift.]</ref> == ပန်ဂျီးယားတိုက်ကြီး == '''ပန်ဂျီးယား''' (Pangaea) ဆိုစွာ လွန်ခရေ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ကမ္ဘာမြီ၏ အဓိကကုန်းမြေတိ ပေါင်းစည်းထားရေ တိုက်ကြီးကြီးတခုဖြစ်တေ။ လွန်ခရေ နှစ်သန်းပေါင်း ၂၀၀ ခန့်က ပန်ဂျီးယားတိုက်ကြီးစွာ တဖြည်းဖြည်း ခွဲထွက်လာခရေ။ ယင်းတိုက်ကြီးအစိတ်အပိုင်းတိ ရွိလျားကွဲပြားလာမှုကြောင့် ယနေ့မြင်တွိရရေ တိုက်ကြီးတိ၏ တည်နီရာနန့် ပုံသဏ္ဌာန်တိ ဖြစ်ပေါ်လာခရေ။ တိုက်ကြီးတိ၏ ရွိလျားမှုစွာ ဂနိထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နီရေ။<ref name="USGSPangaea">[https://www.usgs.gov/faqs/what-was-pangea U.S. Geological Survey – What Was Pangea?]</ref> == တိုက်ကြီးနန့် မြီအပေါ်ယံလွှာပြားကွာခြားမှု == '''တိုက်ကြီး''' (continent) နန့် '''မြီအပေါ်ယံလွှာပြား''' (tectonic plate) ရို့စွာ မတူညီရေ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သဘောတရားတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ တိုက်ကြီးစွာ ကြီးမားရေ ကုန်းမြေဒေသကို အဓိကရည်ညွှန်းပြီး မြီအပေါ်ယံလွှာတခုမာ တိုက်ကြီးအပေါ်ယံလွှာနန့် သမုဒ္ဒရာအပေါ်ယံလွှာ နှစ်မျိုးစလုံး ပါဝင်နိုင်ရေ။ တိုက်ကြီးတခုစွာ မြီအပေါ်ယံလွှာပြားတခုတည်းနန့် အမြဲတမ်း မကိုက်ညီပါ။ ဥပမာ အိန္ဒိယဒေသ၏ မြီအပေါ်ယံလွှာပြားရွိလျားမှုကြောင့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်း ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဖြစ်စဉ်ကို မြီအပေါ်ယံလွှာပြားရွိလျားမှုသီအိုရီနန့် ရှင်းပြနိုင်ရေ။ == တိုက်ကြီးတိ၏ အရေးပါမှု == တိုက်ကြီးတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ ရာသီဥတု၊ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူသားယဉ်ကျေးမှုဖွံ့ဖြိုးမှုရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ တိုက်ကြီးတိ၏ တည်နီရာနန့် ပုံသဏ္ဌာန်စွာ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်း၊ လီထုလည်ပတ်မှုနန့် ဒေသအလိုက် ရာသီဥတုအခြီအနီတိကို သက်ရောက်နိုင်ရေ။ ထို့အပြင် တိုက်ကြီးအလိုက် လူဦးရေဖြန့်ဝီမှု၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ သဘာဝအရင်းအမြစ်နန့် စီးပွားရီးဆိုင်ရာ အခြီအနီတိကိုလေ့ လေ့လာနိုင်ရေ။ တိုက်ကြီးဆိုင်ရာ အသိပညာစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[သမိုင်း]]နန့် [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]ရို့ကို ဆက်လက်လေ့လာဖို့ အခြီခံကျရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ကုန်းမြေ]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[အာရှတိုက်]] * [[အာဖရိကတိုက်]] * [[မြောက်အမေရိကတိုက်]] * [[တောင်အမေရိကတိုက်]] * [[အန္တာတိကတိုက်]] * [[ဥရောပတိုက်]] * [[ဩစတြေးလျတိုက်]] * [[ယူရေးရှား]] * [[အိုရှီယန်းနီးယား]] * [[ပန်ဂျီးယား]] * [[တိုက်ကြီးရွိလျားမှု]] * [[မြီအပေါ်ယံလွှာပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/Continent/ National Geographic – Continent] * [https://www.nationalgeographic.org/national-geographic-map-policy National Geographic – Map Policy] * [https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/tectonic.html USGS – What Is a Tectonic Plate?] * [https://www.usgs.gov/faqs/what-was-pangea USGS – What Was Pangea?] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/continental-drift/ National Geographic – Continental Drift] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Seven_Continents_of_the_World.png Wikimedia Commons – Seven Continents Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:တိုက်ကြီးတိ]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ပထဝီဝင်]] os9mdnhha12ffsuipfth7jribkznouh 0 6447 22244 2026-11-02T02:29:43Z Retkhaberi 224 Created page with " '''သမုဒ္ဒရာ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Ocean'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ အလွန်ကြီးမားရေ ဆားငန်ရီထုဖြစ်တေ။ သမုဒ္ဒရာတိစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ကုန်းမြေတိ..." 22244 wikitext text/x-wiki '''သမုဒ္ဒရာ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Ocean'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ အလွန်ကြီးမားရေ ဆားငန်ရီထုဖြစ်တေ။ သမုဒ္ဒရာတိစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ကုန်းမြေတိကို ဝန်းရံထားပြီး တခုနန့်တခု ဆက်စပ်နီကတ်တေ။ ပထဝီဝင်အရ သမုဒ္ဒရာကို [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]၊ [[တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ]]နန့် [[အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ]] လို့ အဓိကငါးစင်း ခွဲခြားလေ့ဟိရေ။<ref name="NOAAOceans">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/howmanyoceans.html NOAA – How Many Oceans Are There?]</ref> [[File:World map ocean locator-en.svg|thumb|center|750px|ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ သမုဒ္ဒရာငါးစင်း၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ ကမ္ဘာ့မြေပုံ။]] သမုဒ္ဒရာရီက ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်၏ ၇၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ရီစုစုပေါင်း၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို သိုလှောင်ထားရေ။ သမုဒ္ဒရာတိစွာ [[ရာသီဥတု]]၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]နန့် လူသားရို့၏ စီးပွားရီး၊ စားနပ်ရိက္ခာနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးလုပ်ငန်းတိအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="NOAAOcean">[https://www.noaa.gov/jetstream/ocean NOAA – The Ocean.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == သမုဒ္ဒရာဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ကြီးမားကျယ်ပြန့်ရေ ဆားငန်ရီထုကို ရည်ညွှန်းရေ [[ပထဝီဝင်]]ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရဖြစ်တေ။ သမုဒ္ဒရာငါးစင်းကို အမည်ခွဲခြားထားကေလေ့ ယင်းရို့စွာ သီးခြားပိတ်လှောင်ထားရေ ရီထုတိ မဟုတ်ပါ။ သမုဒ္ဒရာရီတိစွာ တဆက်တည်းဟိပြီး ရီစီးကြောင်းတိမှတဆင့် တခုနန့်တခု ရီဖလှယ်နီကတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် သိပ္ပံပညာမာ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာအားလုံးကို တဆက်တည်းဟိရေ '''ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာသမုဒ္ဒရာ''' (Global Ocean) လို့လေ့ သုံးနှုန်းကတ်တေ။ သမုဒ္ဒရာနန့် ပင်လယ်ရို့စွာ ဆက်စပ်နီကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်အနည်းငယ် ကွဲပြားရေ။ [[ပင်လယ်]]တိစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် သမုဒ္ဒရာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ကုန်းမြေက တစိတ်တပိုင်း ဝန်းရံထားရေ ရီဒေသတိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ == သမုဒ္ဒရာငါးစင်း == ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာကို အဓိကငါးစင်း ခွဲခြားရေ စနစ်ကို နိုင်ငံအများစုမာ လက်ခံအသုံးပြုကတ်တေ။ {| class="wikitable" ! အစဉ် ! သမုဒ္ဒရာ ! အဓိကလက္ခဏာ |- | ၁ | [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] | အကျယ်ဆုံးနန့် အနက်ဆုံး |- | ၂ | [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]] | ဒုတိယအကျယ်ဆုံး |- | ၃ | [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] | အာရှ၊ အာဖရိကနန့် ဩစတြေးလျရို့ကြားမာ တည်ဟိရေ |- | ၄ | [[တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ]] | အန္တာတိကတိုက်ကို ဝန်းရံထားရေ |- | ၅ | [[အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ]] | အသေးဆုံးနန့် မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းဒေသမာ တည်ဟိရေ |} သမုဒ္ဒရာတိ၏ နယ်နိမိတ်ကို သတ်မှတ်ပုံစွာ နိုင်ငံနန့် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ၏ နယ်နိမိတ်ကိုလေ့ နိုင်ငံအားလုံးက တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြုထားစွာ မဟုတ်ပါ။<ref name="NOAAOceans"/> == ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ == '''ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ''' (Pacific Ocean) စွာ ကမ္ဘာ့အကျယ်ဆုံးနန့် အနက်ဆုံး သမုဒ္ဒရာဖြစ်တေ။ ဒေသမုဒ္ဒရာစွာ အာရှတိုက်နန့် ဩစတြေးလျတိုက်၏ အရှိဖက်၊ မြောက်အမေရိကနန့် တောင်အမေရိကတိုက်ရို့၏ အနောက်ဖက်ကြားမာ တည်ဟိရေ။ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာမာ [[မာရီယာနာရီနက်ကျင်း]] (Mariana Trench) ဟိပြီး ယင်းမာဟိရေ [[ချယ်လင်ဂျာဒီပ်]] (Challenger Deep) စွာ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာ၏ အနက်ဆုံးနီရာဖြစ်တေ။ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသတိမာ မြေငလျင်နန့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှု အများအပြား ဖြစ်ပေါ်ကတ်တေ။ ဒေဒေသကို '''ပစိဖိတ်မီးကွင်း''' (Pacific Ring of Fire) လို့ ခေါ်တေ။<ref name="NOAAPacific">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/biggestocean.html NOAA – What Is the Largest Ocean Basin on Earth?]</ref> == အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ == '''အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ''' (Atlantic Ocean) စွာ ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကျယ်ဆုံး သမုဒ္ဒရာဖြစ်တေ။ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာစွာ ဥရောပတိုက်နန့် အာဖရိကတိုက်ရို့၏ အနောက်ဖက်၊ အမေရိကတိုက်နှစ်တိုက်၏ အရှိဖက်ကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဒေသမုဒ္ဒရာ၏ ကြမ်းပြင်မာ [[အတ္တလန္တိတ်အလယ်ပိုင်းတောင်တန်း]] (Mid-Atlantic Ridge) ဟိရေ။ ယင်းရီအောက်တောင်တန်းစွာ ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာပန်းကန်ပြားတိ ခွာထွက်နီရေ နီရာတိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ ရီစီးကြောင်းတိစွာ ဥရောပနန့် မြောက်အမေရိကဒေသတိ၏ ရာသီဥတုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ == အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ == '''အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ''' (Indian Ocean) စွာ ကမ္ဘာ့တတိယအကျယ်ဆုံး သမုဒ္ဒရာဖြစ်တေ။ ဒေသမုဒ္ဒရာစွာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဖက်၊ အာဖရိကတိုက်၏ အရှိဖက်နန့် ဩစတြေးလျတိုက်၏ အနောက်ဖက်ကြားမာ တည်ဟိရေ။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနန့် ဆက်စပ်ရေ ပင်လယ်ဒေသတိမာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]နန့် [[အာရေဗျပင်လယ်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာဒေသစွာ မုတ်သုံလီစနစ်နန့် ဆက်စပ်နီပြီး တောင်အာရှနန့် အရှိတောင်အာရှဒေသတိ၏ မိုးရာသီနန့် ခြောက်သွေ့ရာသီအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ [[ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း]]စွာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ရေ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နန့် ထိစပ်နီရေ။ == တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ == '''တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ''' (Southern Ocean) စွာ [[အန္တာတိကတိုက်]]ကို ဝန်းရံထားရေ သမုဒ္ဒရာဖြစ်တေ။ အချို့နိုင်ငံနန့် အဖွဲ့အစည်းတိစွာ တောင်လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီကို ဒေသမုဒ္ဒရာ၏ မြောက်ဖက်နယ်နိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကတ်တေ။ တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာမာ [[အန္တာတိကတိုက်ပတ်လည်ရီစီးကြောင်း]] (Antarctic Circumpolar Current) ဟိရေ။ ယင်းရီစီးကြောင်းစွာ အန္တာတိကတိုက်ကို ပတ်လည်စီးဆင်းပြီး အတ္တလန္တိတ်၊ အိန္ဒိယနန့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာရီတိ၏ ဆက်နွယ်မှုမာ အရေးပါရေ။ == အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ == '''အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ''' (Arctic Ocean) စွာ ကမ္ဘာ့အသေးဆုံးသမုဒ္ဒရာဖြစ်ပြီး မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းဒေသမာ တည်ဟိရေ။ ဒေသမုဒ္ဒရာကို မြောက်အမေရိက၊ ဥရောပနန့် အာရှတိုက်ရို့၏ မြောက်ပိုင်းကုန်းမြေတိက ဝန်းရံထားရေ။ အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ မျက်နှာပြင်အစိတ်အပိုင်းအများအပြားကို ရာသီအလိုက် ပင်လယ်ရီခဲတိ ဖုံးလွှမ်းထားရေ။ ပင်လယ်ရီခဲအကျယ်အဝန်းစွာ နွီရာသီနန့် ဆောင်းရာသီအလိုက် ကွာခြားရေ။ ဒေသမုဒ္ဒရာစွာ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုနန့် ဝင်ရိုးစွန်းသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ။ == သမုဒ္ဒရာ၏ အနက်နန့် ကြမ်းပြင် == သမုဒ္ဒရာ၏ ပျမ်းမျှအနက်စွာ ၃,၆၈၂ မီတာခန့် ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာ၏ အနက်ဆုံးနီရာဖြစ်ရေ ချယ်လင်ဂျာဒီပ်စွာ ရီမျက်နှာပြင်အောက် ၁၀,၉၃၅ မီတာခန့်မာ ဟိရေ။<ref name="NOAADepth">[https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/ocean-depth/ NOAA Ocean Exploration – How Deep Is the Ocean?]</ref> [[File:Continental shelf.svg|thumb|center|600px|သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်၏ ကမ်းလွန်ရီတိမ်ပြင်၊ ကုန်းစောင်းနန့် ရီနက်လွင်ပြင်တိကို ဖော်ပြထားရေ သရုပ်ဖော်ပုံ။]] သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်စွာ ပြားပနာ ညီနီစွာ မဟုတ်ဘဲ တောင်တန်း၊ ချိုင့်ဝှမ်း၊ ရီနက်ကျင်းနန့် လွင်ပြင်တိ ပါဝင်ရေ။ အဓိကရီအောက်မြေမျက်နှာသွင်ပြင်တိမာ - * '''ကမ်းလွန်ရီတိမ်ပြင်''' (Continental shelf) – တိုက်ကြီးကုန်းမြေမှ ပင်လယ်အောက်သို့ တဆက်တည်း ဆက်လက်တည်ဟိရေ ရီတိမ်ဒေသ။ * '''တိုက်ကြီးကုန်းစောင်း''' (Continental slope) – ကမ်းလွန်ရီတိမ်ပြင်မှ ရီနက်ပိုင်းသို့ နိမ့်ဆင်းလားရေ ဒေသ။ * '''ရီနက်လွင်ပြင်''' (Abyssal plain) – သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်ထက်ဟိ ကျယ်ပြန့်ပြီး အတော်အတန်ပြားညီရေ ဒေသ။ * '''ရီအောက်တောင်တန်း''' (Mid-ocean ridge) – သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်ထက်ဟိ ရှည်လျားရေ တောင်တန်းစနစ်။ * '''ရီနက်ကျင်း''' (Ocean trench) – သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်ထက်ဟိ အလွန်နက်ရှိုင်းရေ ချိုင့်ဝှမ်း။ ဒေမြေမျက်နှာသွင်ပြင်တိစွာ [[ဘူမိဗေဒ]]နန့် [[ပန်းကန်ပြားရွေ့လျားမှုသီအိုရီ]]ရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ။<ref name="NOAAFloor">[https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features NOAA – Ocean Floor Features.]</ref> == သမုဒ္ဒရာရီ၏ ဆားငန်ဓာတ် == သမုဒ္ဒရာရီစွာ ဆားနန့် အခြားပျော်ဝင်ဓာတ်တိ ပါဝင်ရေ ရီဖြစ်တေ။ သမုဒ္ဒရာရီ၏ ပျမ်းမျှဆားငန်ဓာတ်စွာ တထောင်မာ ၃၅ ပိုင်း (35‰) ခန့် ဖြစ်တေ။ ယင်းအဓိပ္ပာယ်စွာ သမုဒ္ဒရာရီ တကီလိုဂရမ်မာ ပျမ်းမျှဆားဓာတ် ၃၅ ဂရမ်ခန့် ပါဝင်ရေ လို့ ဆိုလိုရေ။ ဆားငန်ဓာတ်ပမာဏစွာ မိုးရေချိန်၊ ရီငွိပျံမှု၊ မြစ်ရီဝင်ရောက်မှုနန့် ရီခဲအရည်ပျော်မှုရို့အပေါ် မူတည်ပြီး ကွဲပြားနိုင်ရေ။ ကုန်းမြီထက်ဟိ ကျောက်တိ တိုက်စားပျော်ဝင်မှုနန့် ရီအောက်ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိကလေ့ သမုဒ္ဒရာရီ၏ ဓာတ်ဖွဲ့စည်းမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။<ref name="NOAASalt">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/whysalty.html NOAA – Why Is the Ocean Salty?]</ref> == သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းတိ == '''သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်း''' (Ocean current) ဆိုစွာ သမုဒ္ဒရာရီတိ တဦးတည်ချက် သို့မဟုတ် သတ်မှတ်လမ်းကြောင်းတလျှောက် စီးဆင်းနီရေ ဖြစ်စဉ်ကို ခေါ်ရေ။ ရီစီးကြောင်းတိကို လီတိုက်ခတ်မှု၊ ရီအပူချိန်၊ ဆားငန်ဓာတ်နန့် ရီသိပ်သည်းဆ ကွာခြားမှုတိက ဖြစ်ပေါ်စီနိုင်ရေ။ ကမ္ဘာမြီ၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ [[ကိုရီယိုလစ်သက်ရောက်မှု]] (Coriolis effect) ကလေ့ ရီစီးကြောင်းတိ၏ ဦးတည်ချက်အပေါ် သက်ရောက်ရေ။ မျက်နှာပြင်ရီစီးကြောင်းတိစွာ အဓိကအားဖြင့် လီတိုက်ခတ်မှုနန့် ဆက်စပ်ပြီး ရီနက်စီးကြောင်းတိစွာ အပူချိန်နန့် ဆားငန်ဓာတ်ကွာခြားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ သိပ်သည်းဆပြောင်းလဲမှုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းတိစွာ အပူဓာတ်၊ အာဟာရဓာတ်နန့် အောက်ဆီဂျင်တိကို ဒေသတခုမှ တခုသို့ သယ်ဆောင်ဖြန့်ဝီရေ။<ref name="NOAACurrents">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/current.html NOAA – What Is a Current?]</ref> == လှိုင်းနန့် ဖြားရီ == '''သမုဒ္ဒရာလှိုင်း''' (Ocean wave) ဆိုစွာ သမုဒ္ဒရာရီမျက်နှာပြင်ထက်မာ စွမ်းအင်ကူးပြောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ လှုပ်ရှားမှုဖြစ်တေ။ မျက်နှာပြင်လှိုင်းအများစုစွာ လီတိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ '''ဖြားရီ''' (Tide) ဆိုစွာ [[လ]]နန့် [[နီ]]ရို့၏ ဆွဲငင်အားနန့် ကမ္ဘာမြီ၏ လှည့်ပတ်မှုဆိုင်ရာ သက်ရောက်ချက်တိကြောင့် သမုဒ္ဒရာရီမျက်နှာပြင် တက်ခြင်း၊ ကျခြင်းရို့ ဖြစ်ပေါ်ရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ ဖြားရီတက်ခြင်းနန့် ကျခြင်းရို့စွာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိ၊ ဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းတိနန့် ရီကြောင်းလားလာရီးအတွက် အရေးပါရေ။ [[ဆူနာမီ]] (Tsunami) လှိုင်းတိစွာ လီတိုက်ခတ်မှုကြောင့်ဖြစ်ရေ ပုံမှန်လှိုင်းတိနန့် မတူဘဲ ရီအောက်ငလျင်ကဲ့သို့ ရီထုကို ရုတ်တရက် ရွိလျားစီရေ ဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NOAATides">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/tidescurrents.html NOAA – What's the Difference Between a Tide and a Current?]</ref> == သမုဒ္ဒရာနန့် ရာသီဥတု == သမုဒ္ဒရာစွာ ကမ္ဘာ့[[ရာသီဥတု]]နန့် [[မိုးလီဝသ]]စနစ်တိကို ထိန်းညှိရာမာ အရေးပါရေ။ သမုဒ္ဒရာရီစွာ နီမှရဟိရေ အပူဓာတ်အများအပြားကို စုပ်ယူသိုလှောင်နိုင်ရေ။ ယင်းအပူဓာတ်ကို လီထုနန့် ပြန်လည်ဖလှယ်ခြင်းကြောင့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိ၏ အပူချိန်နန့် မိုးရွာသွန်းမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ ယပြီးကေ သမုဒ္ဒရာရီငွိပျံမှုစွာ တိမ်ဖွဲ့စည်းခြင်းနန့် မိုးရွာသွန်းခြင်းအတွက် အခြီခံရီအရင်းအမြစ်တခု ဖြစ်တေ။ [[အယ်လ်နီညို]] (El Niño) နန့် [[လာနီညာ]] (La Niña) ကဲ့သို့ ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်တိစွာ သမုဒ္ဒရာရီမျက်နှာပြင်အပူချိန်နန့် လီထုလည်ပတ်မှုရို့၏ ဆက်နွယ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ။<ref name="NOAAOcean"/> == သမုဒ္ဒရာထက်ဟိ သက်ဟိလောက == သမုဒ္ဒရာစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ အကြီးမားဆုံး သဘာဝနီထိုင်ရာပတ်ဝန်းကျင်တခု ဖြစ်တေ။ သမုဒ္ဒရာထက်မာ [[ငါး]]၊ [[ဝေလငါး]]၊ [[ပင်လယ်လိပ်]]၊ [[သန္တာကောင်]]၊ [[ရီညှိ]]နန့် မျက်စိနန့် မမြင်နိုင်ရေ အဏုဇီဝသက်ဟိတိ အများအပြား ဟိရေ။ [[ပင်လယ်ပလန်တန်]] (Plankton) တိစွာ သမုဒ္ဒရာအစာကွင်းဆက်၏ အခြီခံအစိတ်အပိုင်းတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ အလင်းဓာတ်နန့် အစာချက်လုပ်ရေ ပလန်တန်တိစွာ ကမ္ဘာ့အောက်ဆီဂျင်ထုတ်လုပ်မှုမာလေ့ အရေးပါရေ။ သုတေသနခန့်မှန်းချက်တိအရ ကမ္ဘာ့အောက်ဆီဂျင်ထုတ်လုပ်မှု၏ ထက်ဝက်ခန့်စွာ သမုဒ္ဒရာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်ရေ။<ref name="NOAAOxygen">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/ocean-oxygen.html NOAA – How Much Oxygen Comes from the Ocean?]</ref> ကမ်းရိုးတန်းအနီးဟိ သန္တာကျောက်တန်းတိနန့် ဖြားရီတောတိစွာ ရီသတ္တဝါအများအပြားအတွက် အစာရဟိရာ၊ မျိုးပွားရာနန့် ခိုလှုံရာနီရာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ == သမုဒ္ဒရာနန့် လူသားဘဝ == သမုဒ္ဒရာစွာ လူသားရို့၏ စားနပ်ရိက္ခာ၊ စီးပွားရီးနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးလုပ်ငန်းတိအတွက် အရေးပါရေ။ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ရီသတ္တဝါမွေးမြူရီး၊ ဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းနန့် နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရီးရို့စွာ သမုဒ္ဒရာနန့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နီရေ။ ရီကြောင်းလားလာရီးလမ်းကြောင်းတိက ကုန်စည်တိကို တိုက်ကြီးတခုမှ တခုသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်နိုင်စီရေ။ သမုဒ္ဒရာနန့် ကမ်းရိုးတန်းတိစွာ ခရီးလားလုပ်ငန်း၊ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုနန့် သိပ္ပံသုတေသနလုပ်ငန်းတိအတွက်လေ့ အသုံးဝင်ရေ။ == သမုဒ္ဒရာညစ်ညမ်းမှုနန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ဂနိခေတ်မာ သမုဒ္ဒရာတိစွာ ပလတ်စတစ်အမှိုက်၊ ဓာတုညစ်ညမ်းမှု၊ အလွန်အကျွံငါးဖမ်းမှုနန့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုစရေ ပြဿနာတိကို ရင်ဆိုင်နီကတ်တေ။ လီထုအတွင်း ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ပမာဏ တိုးလာခြင်းကြောင့် သမုဒ္ဒရာရီမာ ယင်းဓာတ်ငွိပိုမိုပျော်ဝင်လာနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်စွာ သမုဒ္ဒရာရီ၏ pH တန်ဖိုးကို ကျဆင်းစီပြီး '''သမုဒ္ဒရာအက်ဆစ်ဓာတ်တိုးခြင်း''' (Ocean acidification) လို့ ခေါ်ရေ။ ဒေပြောင်းလဲမှုကြောင့် သန္တာကောင်နန့် အခွံမာရီသတ္တဝါတချို့၏ ကြီးထွားမှုနန့် ရှင်သန်မှုအပေါ် ထိခိုက်နိုင်ရေ။<ref name="NOAAAcid">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/acidification.html NOAA – What Is Ocean Acidification?]</ref> သမုဒ္ဒရာသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းဖို့ အမှိုက်ညစ်ညမ်းမှုလျှော့ချခြင်း၊ ရီသတ္တဝါအရင်းအမြစ်တိကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် အသုံးပြုခြင်းနန့် ကမ်းရိုးတန်းနီထိုင်ရာဒေသတိကို ကာကွယ်ခြင်းရို့ လိုအပ်ရေ။ == အရေးပါမှု == သမုဒ္ဒရာစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရီသံသရာ၊ ရာသီဥတု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတိကို ထိန်းသိမ်းရာမာ အရေးပါရေ။ ယပြီးကေ လူသားရို့၏ စားနပ်ရိက္ခာ၊ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရီးနန့် စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုရို့အတွက်လေ့ အခြီခံအရင်းအမြစ်တခု ဖြစ်တေ။ သမုဒ္ဒရာတိ၏ သဘာဝဖြစ်စဉ်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အခြီအနီတိကို နားလည်ခြင်းစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]]၊ [[ဘူမိဗေဒ]]နန့် [[ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]ရို့ကို လေ့လာဖို့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[တိုက်]] * [[ပင်လယ်]] * [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] * [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]] * [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] * [[တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ]] * [[အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] * [[သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်း]] * [[ဖြားရီ]] * [[လှိုင်း]] * [[ဆူနာမီ]] * [[မာရီယာနာရီနက်ကျင်း]] * [[ရီသံသရာ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/howmanyoceans.html NOAA – How Many Oceans Are There?] * [https://www.noaa.gov/jetstream/ocean NOAA – The Ocean] * [https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/ocean-depth/ NOAA – How Deep Is the Ocean?] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/whysalty.html NOAA – Why Is the Ocean Salty?] * [https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features NOAA – Ocean Floor Features] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/current.html NOAA – Ocean Currents] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/acidification.html NOAA – Ocean Acidification] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:World_map_ocean_locator-en.svg Wikimedia Commons – World Ocean Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Continental_shelf.svg Wikimedia Commons – Continental Shelf Diagram] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာတိ]] [[ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] 72x4dk37887pjv978mxstv5jk1ec03l 0 6448 22245 2026-11-02T02:50:27Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ပင်လယ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Sea'') ဆိုစွာ [[သမုဒ္ဒရာ]]၏ အစိတ်အပိုင်းတခုဖြစ်ပြီး ကုန်းမြီက တစိတ်တပိုင်း သို့မဟုတ် အများစု ဝန်းရံထားရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ဆားငန်ရီဒေသကြီးကို ခေါ်ရေ။ ပင်လယ်တိစ..." 22245 wikitext text/x-wiki '''ပင်လယ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Sea'') ဆိုစွာ [[သမုဒ္ဒရာ]]၏ အစိတ်အပိုင်းတခုဖြစ်ပြီး ကုန်းမြီက တစိတ်တပိုင်း သို့မဟုတ် အများစု ဝန်းရံထားရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ဆားငန်ရီဒေသကြီးကို ခေါ်ရေ။ ပင်လယ်တိစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် သမုဒ္ဒရာတိထက် အရွယ်အစားသေးငယ်ပြီး သမုဒ္ဒရာနန့် ရီကြောင်းဆက်သွယ်မှုဟိရေ။ ယေကေလေ့ ကုန်းမြီက ဝန်းရံထားစွာမဟုတ်ဘဲ ရီစီးကြောင်းတိနန့် သတ်မှတ်ထားရေ ပင်လယ်မျိုးလေ့ ဟိရေ။<ref name="NOAADef">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanorsea.html NOAA – What's the Difference Between an Ocean and a Sea?]</ref> [[File:Oceans and seas boundaries map-en.svg|thumb|center|750px|ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာနန့် ပင်လယ်တိ၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ မြေပုံ။ IHO ၏ ၁၉၅၃ ခုနှစ် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ချက်တိကို အခြီခံထားရေ။]] ပင်လယ်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရာသီဥတု၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]၊ [[ရီသံသရာ]]နန့် လူသားရို့၏ စားနပ်ရိက္ခာ၊ [[ရီကြောင်းလားလာရီး]]၊ စီးပွားရီးနန့် ယဉ်ကျေးမှုဖွံ့ဖြိုးမှုရို့အတွက် အရေးပါရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ ပင်လယ်ဆိုစွာ သမုဒ္ဒရာကြီးတခုနန့် ဆက်စပ်နီပြီး ကုန်းမြီတိက အနည်းဆုံးတစိတ်တပိုင်း ဝန်းရံထားရေ ရီဒေသကို ရည်ညွှန်းလေ့ဟိရေ။ ပင်လယ်နန့် သမုဒ္ဒရာရို့စွာ ဆားငန်ရီထုတိဖြစ်ပြီး လှိုင်း၊ ဖြားရီနန့် ရီစီးကြောင်းကဲ့သို့ သဘာဝဖြစ်စဉ်တိ ပါဝင်ကတ်တေ။ ယေရာလေ့ ဒေအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်မာ ခြွင်းချက်တိ ဟိရေ။ ဥပမာ [[ဆာဂတ်ဆိုပင်လယ်]] (Sargasso Sea) စွာ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်း တည်ဟိပြီး ကုန်းမြီက ဝန်းရံထားစွာမဟုတ်ဘဲ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းတိက နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ပီးထားရေ။<ref name="NOAASargasso">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/sargassosea.html NOAA – What Is the Sargasso Sea?]</ref> == ပင်လယ်နန့် သမုဒ္ဒရာ ကွာခြားမှု == [[သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ အလွန်ကြီးမားရေ ဆားငန်ရီထုဖြစ်ပြီး ပင်လယ်တိစွာ ယင်းသမုဒ္ဒရာ၏ အစိတ်အပိုင်းတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! ပင်လယ် ! သမုဒ္ဒရာ |- | အင်္ဂလိပ် | Sea | Ocean |- | အရွယ်အစား | ယေဘုယျအားဖြင့် ပိုသေးငယ်ရေ | အလွန်ကျယ်ပြန့်ရေ |- | ကုန်းမြီနန့် ဆက်နွယ်မှု | တစိတ်တပိုင်း ဝန်းရံထားလေ့ဟိရေ | တိုက်ကြီးတိကို ဝန်းရံထားရေ |- | ဥပမာ | မြေထဲပင်လယ်၊ ကာရစ်ဘီယံပင်လယ် | ပစိဖိတ်၊ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ |} ပင်လယ်နန့် သမုဒ္ဒရာရို့၏ အမည်ခွဲခြားမှုစွာ အရွယ်အစားတခုတည်းအပေါ် မူတည်စွာ မဟုတ်ဘဲ ပထဝီဝင်နန့် သမိုင်းဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိအပေါ်လေ့ မူတည်ရေ။<ref name="NGSea">[https://education.nationalgeographic.org/resource/sea/ National Geographic Society – Sea.]</ref> == ပင်လယ်အမျိုးအစားတိ == ပင်လယ်တိကို ကုန်းမြီနန့် သမုဒ္ဒရာရို့၏ ဆက်နွယ်မှုအပေါ် မူတည်ပြီး အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ === ကမ်းစပ်ပင်လယ် === '''ကမ်းစပ်ပင်လယ်''' (Marginal sea) ဆိုစွာ သမုဒ္ဒရာ၏ အနားသတ်ဒေသမာ တည်ဟိပြီး ကုန်းမြီ၊ ကျွန်း သို့မဟုတ် ကျွန်းစုတိက တစိတ်တပိုင်း ဝန်းရံထားရေ ပင်လယ်ဖြစ်တေ။ ဥပမာ [[အန်ဒမန်ပင်လယ်]]၊ [[ဘဲရင်းပင်လယ်]]နန့် [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ === ကုန်းတွင်းဝန်းရံပင်လယ် === '''ကုန်းတွင်းဝန်းရံပင်လယ်''' (Mediterranean sea) ဆိုစွာ ကုန်းမြီတိက အများစုဝန်းရံထားပြီး သမုဒ္ဒရာနန့် ကျဉ်းမြောင်းရေ ရေလက်ကြားတိမှတဆင့် ဆက်သွယ်ထားရေ ပင်လယ်ဖြစ်တေ။ ဥပမာ [[မြေထဲပင်လယ်]] (Mediterranean Sea) စွာ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနန့် [[ဂျီဘရော်လ်တာရေလက်ကြား]]မှတဆင့် ဆက်သွယ်နီရေ။ === ကုန်းတွင်းရီအိုင်တိ === [[ကက်စပီယန်ပင်လယ်]]နန့် [[ပင်လယ်သေ]]ရို့ကို ပင်လယ်လို့ အမည်ပီးထားကေလေ့ သမုဒ္ဒရာနန့် သဘာဝရီကြောင်းဆက်သွယ်မှု မဟိရေ ကုန်းတွင်းရီအိုင်တိဖြစ်ကတ်တေ။ ယေဇုနန့် ပင်လယ်လို့ အမည်ဟိရေ ရီထုတိုင်းစွာ သမုဒ္ဒရာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်တေ လို့ မဆိုနိုင်ပါ။<ref name="NGSeas">[https://education.nationalgeographic.org/resource/worlds-seas/ National Geographic Society – World's Seas.]</ref> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ပင်လယ်တိ == {| class="wikitable" ! ပင်လယ် ! ဆက်စပ်သမုဒ္ဒရာ ! တည်နီရာ |- | [[မြေထဲပင်လယ်]] | အတ္တလန္တိတ် | ဥရောပ၊ အာဖရိကနန့် အာရှရို့ကြား |- | [[ကာရစ်ဘီယံပင်လယ်]] | အတ္တလန္တိတ် | အမေရိကတိုက်တိနန့် ကာရစ်ဘီယံကျွန်းစုကြား |- | [[အန်ဒမန်ပင်လယ်]] | အိန္ဒိယ | မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံနန့် အန်ဒမန်ကျွန်းစုကြား |- | [[ဘဲရင်းပင်လယ်]] | ပစိဖိတ် | အာရှတိုက်နန့် မြောက်အမေရိကတိုက်ကြား |- | [[မြောက်ပင်လယ်]] | အတ္တလန္တိတ် | ဥရောပအနောက်မြောက်ပိုင်း |- | [[အာရေဗျပင်လယ်]] | အိန္ဒိယ | အာရေဗျကျွန်းဆွယ်နန့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ကြား |} ပင်လယ်တခုစီစွာ ရီအနက်၊ အပူချိန်၊ ဆားငန်ဓာတ်နန့် ရီစီးကြောင်းစနစ်တိ ကွဲပြားကတ်တေ။ == ပင်လယ်ရီ၏ ဆားငန်ဓာတ် == ပင်လယ်ရီမာ ဆားနန့် အခြားပျော်ဝင်ဓာတ်တိ ပါဝင်ရေ။ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာရီ၏ ပျမ်းမျှဆားငန်ဓာတ်စွာ တထောင်မာ ၃၅ ပိုင်း (35‰) ခန့်ဖြစ်ပြီး ပင်လယ်တခုချင်းစီမာ မတူညီနိုင်ရေ။ ပင်လယ်ရီ၏ ဆားငန်ဓာတ်စွာ မိုးရွာသွန်းမှု၊ [[ရီငွိ]]ပျံမှု၊ မြစ်ရီဝင်ရောက်မှုနန့် ရီစီးကြောင်းတိအပေါ် မူတည်ရေ။ ရီငွိပျံမှုများရေ ဒေသတိမာ ဆားငန်ဓာတ် ပိုမိုမြင့်မားနိုင်ပြီး မြစ်ရီနန့် မိုးရီဝင်ရောက်မှုများရေ ဒေသတိမာ ဆားငန်ဓာတ် နည်းနိုင်ရေ။ ပင်လယ်ရီထဲဟိ ဆားဓာတ်တိစွာ ကုန်းမြီကျောက်တိ တိုက်စားပျော်ဝင်မှုနန့် ရီအောက်ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိမှ ရဟိလာရေ။<ref name="NOAASalt">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/whysalty.html NOAA – Why Is the Ocean Salty?]</ref> == ပင်လယ်လှိုင်းနန့် ဖြားရီ == '''ပင်လယ်လှိုင်း''' (Sea wave) ဆိုစွာ ပင်လယ်ရီအတွင်း စွမ်းအင်ကူးပြောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ လှုပ်ရှားမှုဖြစ်တေ။ ပုံမှန်မျက်နှာပြင်လှိုင်းအများစုစွာ လီတိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ။ '''ဖြားရီ''' (Tide) ဆိုစွာ [[လ]]နန့် [[နီ]]ရို့၏ ဆွဲငင်အားသက်ရောက်မှုကြောင့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင် အချိန်အလိုက် တက်ခြင်းနန့် ကျခြင်းဖြစ်ပေါ်ရေ သဘာဝဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ ဖြားရီတက်ခြင်းနန့် ကျခြင်းရို့စွာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိ၊ ဆိပ်ကမ်းတိနန့် ရီကြောင်းလားလာရီးအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ လှိုင်းနန့် ဖြားရီရို့စွာ တူညီရေ ဖြစ်စဉ်တိမဟုတ်စွာကြောင့် သိပ္ပံပညာမာ သီးခြားခွဲခြားလေ့လာကတ်တေ။<ref name="NOAATide">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/tidescurrents.html NOAA – What's the Difference Between a Tide and a Current?]</ref> == ပင်လယ်ရီစီးကြောင်းတိ == '''ပင်လယ်ရီစီးကြောင်း''' (Sea current) ဆိုစွာ ပင်လယ်ရီထုတိ သတ်မှတ်ဦးတည်ချက်အတိုင်း စီးဆင်းနီရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ ရီစီးကြောင်းတိကို လီတိုက်ခတ်မှု၊ ဖြားရီ၊ အပူချိန်နန့် ဆားငန်ဓာတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ ရီသိပ်သည်းဆကွာခြားမှုတိက သက်ရောက်စီရေ။ ရီစီးကြောင်းတိစွာ ပင်လယ်ရီအတွင်း အပူဓာတ်၊ အာဟာရဓာတ်နန့် အခြားပစ္စည်းတိကို နီရာတခုမှ တခုသို့ သယ်ဆောင်ဖြန့်ဝီရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်တိစွာ ရီသတ္တဝါတိ၏ နီထိုင်ရာနန့် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကိုလေ့ သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။<ref name="NOAACurrent">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/current.html NOAA – What Is a Current?]</ref> == ပင်လယ်နန့် ရာသီဥတု == ပင်လယ်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၏ အပူချိန်နန့် မိုးလီဝသကို ထိန်းညှိရာမာ အရေးပါရေ။ ပင်လယ်ရီစွာ အပူဓာတ်ကို စုပ်ယူသိုလှောင်ပြီး လီထုနန့် အပူဓာတ်ဖလှယ်နိုင်ရေ။ ပင်လယ်ရီမှ ရီငွိပျံမှုကြောင့် လီထုအတွင်း ရီငွိပမာဏ တိုးလာပြီး တိမ်ဖွဲ့စည်းမှုနန့် မိုးရွာသွန်းမှုကို အထောက်အကူပြုရေ။ ယပြီးကေ ပူနွေးရေ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်စွာ အပူပိုင်းမုန်တိုင်းတိ ဖွံ့ဖြိုးဖို့ စွမ်းအင်ပီးနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ မုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုစွာ ပင်လယ်ရီအပူချိန်တခုတည်းအပေါ် မူတည်စွာ မဟုတ်ဘဲ လီထုအခြီအနီတိအပေါ်လေ့ မူတည်ရေ။ == ပင်လယ်ထက်ဟိ သက်ဟိလောက == ပင်လယ်တိစွာ [[ငါး]]၊ [[ပုစွန်]]၊ [[ကဏန်း]]၊ [[ဝေလငါး]]၊ [[ပင်လယ်လိပ်]]နန့် အခြားရီသတ္တဝါတိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ ပင်လယ်ရီထဲမာ [[ရီညှိ]]၊ ပလန်တန်နန့် အဏုဇီဝသက်ဟိတိလေ့ ဟိရေ။ အလင်းဓာတ်ကို အသုံးပြုလို့ အစာချက်လုပ်ရေ ရီညှိနန့် အပင်ပလန်တန်တိစွာ ပင်လယ်အစာကွင်းဆက်၏ အခြီခံဖြစ်ကတ်တေ။ ကမ်းရိုးတန်းအနီးဟိ [[သန္တာကျောက်တန်း]]၊ [[ဒီရေတော|ဖြားရီတော]]နန့် ပင်လယ်မြက်ခင်းတိစွာ ရီသတ္တဝါအများအပြားအတွက် အစာရဟိရာ၊ မျိုးပွားရာနန့် ခိုလှုံရာနီရာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဒေသဘာဝနီထိုင်ရာတိစွာ ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုနန့် မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်ကို လျှော့ချရာမာလေ့ အထောက်အကူပြုနိုင်ရေ။<ref name="NOAAHabitat">[https://www.fisheries.noaa.gov/national/habitat-conservation/coastal-wetland-habitat NOAA Fisheries – Coastal Wetland Habitat.]</ref> == ရခိုင်ဒေသနန့် ပင်လယ် == [[File:Bay of Bengal in its region.svg|thumb|right|300px|ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနန့် ထိစပ်နီရေ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၏ တည်နီရာ။]] [[ရခိုင်ဒေသ]]စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဖက်ကမ်းရိုးတန်းမာ တည်ဟိပြီး [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]နန့် ထိစပ်နီရေ။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်စွာ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]၏ မြောက်အရှိဖက်အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း၏ ပထဝီဝင်နန့် လူမှုစီးပွားရီးအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ ရခိုင်ဒေသမာ [[စစ်တွေမြို့]]၊ [[ကျောက်ဖြူမြို့]]နန့် [[သံတွဲမြို့]]ကဲ့သို့ ကမ်းရိုးတန်းမြို့တိ ဟိရေ။ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ကမ်းရိုးတန်းကုန်သွယ်ရီးနန့် ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုတိစွာ ရခိုင်ဒေသ၏ သမိုင်းနန့် စီးပွားရီးမာ အရေးပါရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းဒေသတိစွာ [[အန်ဒမန်ပင်လယ်]]နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ == ပင်လယ်နန့် လူသားဘဝ == ပင်လယ်တိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ စားနပ်ရိက္ခာနန့် စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါရေ။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ ငါးဖမ်းခြင်း၊ ရီသတ္တဝါမွေးမြူခြင်း၊ ဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းနန့် ကုန်သွယ်ခြင်းရို့ကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ရီကြောင်းလားလာရီးလမ်းကြောင်းတိက နိုင်ငံနန့် တိုက်ကြီးတိကြား ကုန်စည်သယ်ယူပို့ဆောင်မှုကို အထောက်အကူပြုရေ။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတိစွာ ခရီးလားလုပ်ငန်း၊ အပန်းဖြေခြင်းနန့် သိပ္ပံသုတေသနအတွက်လေ့ အသုံးဝင်ရေ။ == ပင်လယ်ညစ်ညမ်းမှုနန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ဂနိခေတ်မာ ပင်လယ်တိစွာ ပလတ်စတစ်အမှိုက်၊ စက်မှုလုပ်ငန်းစွန့်ပစ်ပစ္စည်း၊ ရီညစ်ညမ်းမှုနန့် အလွန်အကျွံငါးဖမ်းမှုစရေ ပြဿနာတိကို ရင်ဆိုင်နီကတ်တေ။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကြောင့် ပင်လယ်ရီအပူချိန်မြင့်တက်ခြင်း၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်ခြင်းနန့် သန္တာကျောက်တန်းပျက်စီးခြင်းကဲ့သို့ အခြီအနီတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းတောတိနန့် သန္တာကျောက်တန်းတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ ရီသတ္တဝါတိ၏ နီထိုင်ရာကို ကာကွယ်ရာမာ အရေးပါရေ။ ပင်လယ်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းဖို့ အမှိုက်လျှော့ချခြင်း၊ ရီအရင်းအမြစ်တိကို စနစ်တကျအသုံးပြုခြင်းနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိကို ကာကွယ်ခြင်းရို့ လိုအပ်ရေ။ == အရေးပါမှု == ပင်လယ်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ပထဝီဝင်၊ ရာသီဥတုနန့် သက်ဟိလောကအတွက် အခြီခံကျရေ သဘာဝရီထုဖြစ်တေ။ ပင်လယ်ရီစီးကြောင်း၊ လှိုင်းနန့် ဖြားရီဖြစ်စဉ်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းပတ်ဝန်းကျင်နန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ ယပြီးကေ ပင်လယ်တိစွာ စားနပ်ရိက္ခာ၊ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် လူမှုယဉ်ကျေးမှုဖွံ့ဖြိုးရီးအတွက် အရေးပါရေ။ ပင်လယ်တိ၏ သဘာဝဖြစ်စဉ်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အခြီအနီတိကို လေ့လာခြင်းစွာ [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]]၊ [[ပထဝီဝင်]]နန့် [[ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]ရို့ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ကမ်းရိုးတန်း]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] * [[အန်ဒမန်ပင်လယ်]] * [[မြေထဲပင်လယ်]] * [[ဆာဂတ်ဆိုပင်လယ်]] * [[ရီကြောင်းလားလာရီး]] * [[ဖြားရီ]] * [[လှိုင်း]] * [[ပင်လယ်ရီစီးကြောင်း]] * [[ရီညှိ]] * [[သန္တာကျောက်တန်း]] * [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanorsea.html NOAA – Ocean and Sea] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/sea/ National Geographic – Sea] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/worlds-seas/ National Geographic – World's Seas] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/sargassosea.html NOAA – Sargasso Sea] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/whysalty.html NOAA – Why Is the Ocean Salty?] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/tidescurrents.html NOAA – Tides and Currents] * [https://www.fisheries.noaa.gov/national/habitat-conservation/coastal-wetland-habitat NOAA – Coastal Wetland Habitat] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Oceans_and_seas_boundaries_map-en.svg Wikimedia Commons – World Seas Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bay_of_Bengal_in_its_region.svg Wikimedia Commons – Bay of Bengal Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပင်လယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] euz1qls853muyfbzah8m0br5rvqpgp6 0 6449 22246 2026-11-02T03:14:53Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ကျွန်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Island'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်မာ ရီက လေးဖက်လေးတန် ဝန်းရံထားရေ၊ [[တိုက်]]ကြီးထက် အရွယ်အစား ငယ်ရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းတိစွာ [[သမုဒ္ဒရာ]]၊ ပင်လယ..." 22246 wikitext text/x-wiki '''ကျွန်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Island'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်မာ ရီက လေးဖက်လေးတန် ဝန်းရံထားရေ၊ [[တိုက်]]ကြီးထက် အရွယ်အစား ငယ်ရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းတိစွာ [[သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[ပင်လယ်]]၊ [[ရီကန်]]နန့် [[မြစ်]]ချောင်းတိအတွင်း ဟိနိုင်ရေ။ ကျွန်းတိ၏ အရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တိစွာ တခုနန့်တခု ကွဲပြားကတ်တေ။<ref name="NGIsland">[https://education.nationalgeographic.org/resource/island/ National Geographic Society – Island.]</ref> [[File:Aerial view of Wake Island in July 2014.JPG|thumb|right|280px|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာထဲဟိ ဝိတ်ခ်ကျွန်း (Wake Island) ၏ ဝေဟင်ဓာတ်ပုံ။]] ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းစွာ [[ဂရင်းလန်းကျွန်း]] (Greenland) ဖြစ်ပြီး အကျယ်အဝန်း ၂.၁၆ သန်း စတုရန်းကီလိုမီတာခန့် ဟိရေ။ [[ဩစတြေးလျတိုက်]]စွာ ရီဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြေကြီးဖြစ်ကေလေ့ ပုံမှန်ပထဝီဝင်ခွဲခြားမှုမာ တိုက်ကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref name="NGIsland"/> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ ကျွန်းဆိုစွာ ရီထုက လုံးဝဝန်းရံထားရေ သဘာဝကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းရေ။ ကျွန်းတချို့စွာ အလွန်သေးငယ်ပြီး ကျွန်းတချို့စွာ မြို့ရွာ၊ တောင်တန်း၊ မြစ်ချောင်းနန့် သစ်တောတိပါဝင်ရေလောက်အောင် ကျယ်ပြန့်ရေ။ ကျွန်းအများအပြား နီးကပ်စွာ စုဖွဲ့တည်ဟိရေ ဒေသကို '''ကျွန်းစု''' (Archipelago) လို့ ခေါ်တေ။ ဥပမာ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]နန့် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]ရို့မာ ကျွန်းအများအပြား ပါဝင်ရေ။ ကျွန်းအလွန်သေးငယ်ရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာနန့် ''Islet'' လို့ ခေါ်လေ့ဟိရေ။ == ကျွန်းဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ကျွန်းတိစွာ ဘူမိဗေဒနန့် သဘာဝဖြစ်စဉ်အမျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အဓိကဖြစ်ပေါ်လာပုံတိမာ ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာပလိတ်ပြား(plate) ရွိလျားမှု၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု၊ ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှု၊ သန္တာကျောက်တန်းကြီးထွားမှုနန့် နုန်းအနည်အနှစ် စုပုံလာမှုရို့ ပါဝင်ရေ။ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအလိုက် ကျွန်းတိကို တိုက်ကြီးဆက်စပ်ကျွန်း၊ မီးတောင်ကျွန်း၊ သန္တာကျွန်း၊ ကမ်းရိုးတန်းအတားအဆီးကျွန်းနန့် မြစ်ကျွန်း စရေ အမျိုးအစားတိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။<ref name="NGIsland"/> == တိုက်ကြီးဆက်စပ်ကျွန်း == '''တိုက်ကြီးဆက်စပ်ကျွန်း''' (Continental island) ဆိုစွာ ဘူမိဗေဒအရ တိုက်ကြီးကုန်းမြေနန့် ဆက်စပ်မှုဟိရေ ကျွန်းဖြစ်တေ။ ဒေကျွန်းတချို့စွာ တိုက်ကြီး၏ အစိတ်အပိုင်းတိ ကွဲထွက်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အခြားကျွန်းတချို့စွာ ရီခဲခေတ်ကုန်ဆုံးပြီး ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် မူလကုန်းမြေနန့် ကွဲကွာလားကတ်တေ။ [[ဂရင်းလန်းကျွန်း]]နန့် [[မဒါဂတ်စကာကျွန်း]]ရို့စွာ တိုက်ကြီးဆက်စပ်ကျွန်းတိ၏ ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။ တိုက်ကြီးနန့် ဆက်စပ်ခဖူးရေ ကျွန်းတိမာ တိုက်ကြီးထက်ဟိ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တချို့ကို တွိနိုင်ရေ။ == မီးတောင်ကျွန်း == '''မီးတောင်ကျွန်း''' (Volcanic island) ဆိုစွာ သမုဒ္ဒရာကြမ်းပြင်ထက်မာ မီးတောင်ပေါက်ကွဲပြီး ချော်ရည်နန့် မီးတောင်ထွက်ပစ္စည်းတိ စုပုံလာရာကနီ ဖြစ်ပေါ်ရေ ကျွန်းဖြစ်တေ။ ရီအောက်မီးတောင်တခုစွာ တဆတ်ဆတ် ကြီးထွားလာပြီး ရီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ပေါ်ထွက်လာကေ ကျွန်းအသစ်တခု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[ဟာဝိုင်အီကျွန်းစု]]မာ မီးတောင်ဖြစ်စဉ်နန့် ဆက်စပ်ရေ ကျွန်းတိ ပါဝင်ရေ။ အိုက်စလန်နိုင်ငံအနီးဟိ [[ဆာ့ဆေးကျွန်း]] (Surtsey) စွာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၆၇ ခုနှစ်အထိ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ကျွန်းဖြစ်တေ။<ref name="UNESCOSurtsey">[https://whc.unesco.org/en/list/1267/ UNESCO World Heritage Centre – Surtsey.]</ref> [[File:Surtsey from air by Bruce McAdam.jpg|thumb|right|280px|မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဆာ့ဆေးကျွန်း။]] ဆာ့ဆေးကျွန်းကို သဘာဝသုတေသနဒေသအဖြစ် ထိန်းသိမ်းထားပြီး ကုန်းမြီအသစ်ထက်မာ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်တိ နီထိုင်လာပုံကို သိပ္ပံပညာရှင်တိ လေ့လာကတ်တေ။ == သန္တာကျွန်း == '''သန္တာကျွန်း''' (Coral island) ဆိုစွာ [[သန္တာကျောက်တန်း]]နန့် ဆက်စပ်ရေ သဘာဝပစ္စည်းတိ စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ ကျွန်းဖြစ်တေ။ သန္တာကောင်တိစွာ ရီနွေးဒေသတိမာ ကြီးထွားလေ့ဟိပြီး ကယ်လ်စီယမ်ကာဗွန်နိတ်နန့် ဖွဲ့စည်းထားရေ အခွံမာတိကို တည်ဆောက်ကတ်တေ။ သန္တာကျောက်တန်းထက်မာ သဲ၊ ကျောက်အပိုင်းအစနန့် အခြားအနည်အနှစ်တိ စုပုံလာကေ ရီမျက်နှာပြင်အထက် ကျွန်းငယ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ '''သန္တာဝိုင်းကျွန်း''' (Atoll) ဆိုစွာ ရီတိမ်အိုင်တခုကို ဝန်းရံထားရေ ကွင်းပုံသန္တာကျောက်တန်း သို့မဟုတ် ကျွန်းငယ်တိ၏ ဖွဲ့စည်းပုံဖြစ်တေ။ သန္တာဝိုင်းကျွန်းတိကို ပစိဖိတ်နန့် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာတိမာ အများအပြား တွိနိုင်ရေ။<ref name="NGAtoll">[https://education.nationalgeographic.org/resource/atoll/ National Geographic Society – Atoll.]</ref> == ကမ်းရိုးတန်းအတားအဆီးကျွန်း == '''ကမ်းရိုးတန်းအတားအဆီးကျွန်း''' (Barrier island) ဆိုစွာ ကမ်းရိုးတန်းနန့် အပြိုင်တည်ဟိရေ ရှည်လျားကျဉ်းမြောင်းရေ သဲကျွန်းဖြစ်တေ။ ဒေကျွန်းတိစွာ လှိုင်း၊ ဖြားရီနန့် ရီစီးကြောင်းတိက သဲနန့် အနည်အနှစ်တိကို သယ်ဆောင်စုပုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ကျွန်းနန့် ကုန်းမြီကြီးကြားမာ ရီတိမ်အိုင်၊ ပင်လယ်အော်ငယ် သို့မဟုတ် ရီလမ်းကြောင်းတိ ဟိတတ်တေ။ ဒေကျွန်းတိစွာ ကုန်းမြီကြီး၏ ကမ်းရိုးတန်းကို မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်မှ တစိတ်တပိုင်း ကာကွယ်ပီးနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ လှိုင်းနန့် မုန်တိုင်းတိကြောင့် ဒေကျွန်းတိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် တည်နီရာတိ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="NOAABarrier">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/barrier-islands.html NOAA – What Is a Barrier Island?]</ref> == မြစ်ကျွန်းနန့် ရီကန်ကျွန်း == ကျွန်းတိစွာ သမုဒ္ဒရာနန့် ပင်လယ်တိမာရာ ဟိစွာမဟုတ်ဘဲ မြစ်ချောင်းနန့် ရီကန်တိမာလေ့ ဟိရေ။ '''မြစ်ကျွန်း''' (River island) စွာ မြစ်ရီလမ်းကြောင်းတိက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီဖြစ်တေ။ မြစ်ရီစီးကြောင်းနန့် သယ်ဆောင်လာရေ သဲနုန်းတိ စုပုံလာခြင်းကြောင့် မြစ်ကျွန်းတချို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ အခြားမြစ်ကျွန်းတချို့စွာ မြစ်ရီလမ်းကြောင်း ကွဲထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ။ '''ရီကန်ကျွန်း''' (Lake island) စွာ ရီကန်အတွင်း ရီဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းဖြစ်တေ။ == ကျွန်းစု == '''ကျွန်းစု''' (Archipelago) ဆိုစွာ နီရာတခုမာ ကျွန်းအများအပြား စုဖွဲ့တည်ဟိရေ ပထဝီဝင်ဒေသဖြစ်တေ။ ကျွန်းစုတိစွာ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှု၊ ပလိတ်ပြား(plate)ရှိလျားမှုနန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှုစရေ ဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]နန့် [[ဂျပန်ကျွန်းစု]]ရို့စွာ ထင်ရှားရေ ကျွန်းစုဒေသတိဖြစ်ကတ်တေ။ ကျွန်းတခုချင်းစီစွာ ကုန်းမြီအနေအထားအရ သီးခြားဖြစ်နီကေလေ့ ကျွန်းစုတခုအတွင်းဟိ ကျွန်းတိစွာ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်းနန့် လူမှုယဉ်ကျေးမှုအရ ဆက်စပ်နီနိုင်ရေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ကျွန်းတိ == {| class="wikitable" ! ကျွန်း ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[ဂရင်းလန်းကျွန်း]] | မြောက်အတ္တလန္တိတ်နန့် အာတိတ်ဒေသ | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်း |- | [[နယူးဂီနီကျွန်း]] | ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အနောက်ပိုင်း | ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကြီးဆုံးကျွန်း |- | [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] | အရှိတောင်အာရှ | ကမ္ဘာ့တတိယအကြီးဆုံးကျွန်း |- | [[မဒါဂတ်စကာကျွန်း]] | အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ | ထူးခြားရေ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ ဟိရေ |- | [[ဟွန်ရှူးကျွန်း]] | ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးကျွန်း |} ဒေကျွန်းတိစွာ အရွယ်အစား၊ ရာသီဥတု၊ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်နန့် လူဦးရေဖြန့်ဝီမှုတိ ကွဲပြားကတ်တေ။ == ရခိုင်ဒေသဟိ ကျွန်းတိ == [[ရခိုင်ဒေသ]]စွာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]နန့် ထိစပ်နီပြီး ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ကျွန်းကြီးကျွန်းငယ်တိ ဟိရေ။ ရခိုင်ဒေသ၏ ထင်ရှားရေ ကျွန်းတိမာ [[ရမ်းဗြဲကျွန်း]] (Ramree Island) နန့် [[မာန်အောင်ကျွန်း]] (Cheduba Island) ရို့ ပါဝင်ရေ။ ရမ်းဗြဲကျွန်းစွာ [[ကျောက်ဖြူ]]ဒေသနန့် ဆက်စပ်နီရေ ကြီးမားရေ ကျွန်းတခုဖြစ်တေ။ မာန်အောင်ကျွန်းစွာ ရမ်းဗြဲကျွန်း၏ အနောက်တောင်ဖက်၊ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း တည်ဟိရေ။ ဒေကျွန်းနှစ်ကျွန်း၏ ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံနန့် မြီငလျင်ကြောင့် ကုန်းမြီမြင့်တက်မှုတိကိုလေ့ သိပ္ပံသုတေသနတိမာ လေ့လာထားရေ။<ref name="RakhineGeology">[https://doi.org/10.1002/jgrb.50121 Wang et al. (2013) – Permanent Upper Plate Deformation in Western Myanmar During the Great 1762 Earthquake. Journal of Geophysical Research: Solid Earth.]</ref> [[File:Man Aung (Cheduba) Island seen from Ramree Island's west bank.jpg|thumb|right|250px|ရမ်းဗြဲကျွန်း၏ အနောက်ဖက်ကမ်းမှ မြင်တွိရရေ မာန်အောင်ကျွန်း။]] ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ကျွန်းတိစွာ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ကမ်းရိုးတန်းကုန်သွယ်ရီးနန့် ဒေသခံလူမှုဘဝရို့အတွက် အရေးပါရေ။ == ကျွန်းတိ၏ သက်ဟိလောက == ကျွန်းတိစွာ အခြားကုန်းမြီဒေသတိနန့် ကွဲကွာနီနိုင်စွာကြောင့် ထူးခြားရေ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ နီရာတခုမာရာ သဘာဝအလျောက် တွိရရေ မျိုးစိတ်ကို '''ဒေသရင်းမျိုးစိတ်''' (Endemic species) လို့ ခေါ်ရေ။ ဥပမာ [[မဒါဂတ်စကာကျွန်း]]မာ လီမာမျောက်မျိုးစိတ်အများအပြား ဟိရေ။ ကျွန်းတိ၏ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲစွာ ကျွန်း၏ အကျယ်အဝန်း၊ သဘာဝနီထိုင်ရာနန့် အခြားကုန်းမြီဒေသတိမှ အကွာအဝီးမာ မူတည်နိုင်ရေ။ ကျွန်းတိကို လေ့လာခြင်းစွာ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ ဆင့်ကဲဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် ပထဝီဝင်ဖြန့်ဝီမှုကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။<ref name="NGIsland"/> == ကျွန်းတိနန့် လူသားဘဝ == ကျွန်းတိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး၊ စားနပ်ရိက္ခာနန့် ယဉ်ကျေးမှုဖွံ့ဖြိုးမှုရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ကျွန်းဒေသအများအပြားမာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ ခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် ရီကြောင်းကုန်သွယ်ရီးတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ကျွန်းတချို့မာ ရီချိုအရင်းအမြစ်နန့် စိုက်ပျိုးမြီ အကန့်အသတ်ဟိနိုင်ရေ။ ကျွန်းနန့် ကုန်းမြီကြီးကြား သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးအတွက် လှီ၊ သင်္ဘောနန့် လီယာဉ်တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ == ကျွန်းတိ၏ သဘာဝအန္တရာယ် == ကျွန်းတိစွာ မုန်တိုင်း၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှု၊ ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုနန့် ရီကြီးမှုစရေ သဘာဝအန္တရာယ်တိကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရေ။ အထူးသဖြင့် မြီနိမ့်ကျွန်းတိစွာ မုန်တိုင်းဖြားရီနန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုကို ပိုမိုထိခိုက်လွယ်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းအတားအဆီးကျွန်းတိစွာ လှိုင်းနန့် လီတိုက်ခတ်မှုကြောင့် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲနီနိုင်ရေ။ ယပြီးကေ အခြားဒေသကနီ ဝင်ရောက်လာရေ သက်ဟိမျိုးစိတ်တချို့ကြောင့် ကျွန်းထက်ဟိ ဒေသရင်းမျိုးစိတ်တိ၏ ရှင်သန်မှုကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ။ ကျွန်းတိ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းဖို့ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တောတိကို ကာကွယ်ခြင်း၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းနန့် သဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို တာရှည်တည်တံ့အောင် အသုံးပြုခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == ကျွန်းတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကုန်းမြီနန့် ရီထုဖြန့်ဝီမှုကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ ပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ကျွန်းဖြစ်ပေါ်လာပုံတိစွာ ဘူမိဗေဒ၊ မီးတောင်ပညာနန့် ပလိတ်ပြား(plate)ရွိလျားမှုဆိုင်ရာ သဘောတရားတိကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ ယပြီးကေ ကျွန်းတိစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲ၊ လူသားယဉ်ကျေးမှု၊ ရီကြောင်းလားလာရီးနန့် စီးပွားရီးအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[တိုက်]] * [[ကုန်းမြီ]] * [[ကျွန်းစု]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[ပင်လယ်]] * [[မီးတောင်]] * [[သန္တာကျောက်တန်း]] * [[သန္တာဝိုင်းကျွန်း]] * [[ကမ်းရိုးတန်း]] * [[ရမ်းဗြဲကျွန်း]] * [[မာန်အောင်ကျွန်း]] * [[ဂရင်းလန်းကျွန်း]] * [[မဒါဂတ်စကာကျွန်း]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[ရီကြောင်းလားလာရီး]] * [[သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/island/ National Geographic – Island] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/atoll/ National Geographic – Atoll] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/barrier-islands.html NOAA – Barrier Islands] * [https://whc.unesco.org/en/list/1267/ UNESCO – Surtsey Island] * [https://doi.org/10.1002/jgrb.50121 Journal of Geophysical Research – Western Myanmar Coastal Geology] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Wake_Island_in_July_2014.JPG Wikimedia Commons – Wake Island] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Surtsey_from_air_by_Bruce_McAdam.jpg Wikimedia Commons – Surtsey] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Man_Aung_(Cheduba)_Island_seen_from_Ramree_Island%27s_west_bank.jpg Wikimedia Commons – Manaung Island] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ကျွန်းတိ]] [[ကဏ္ဍ:ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] avbk36l1soa00jslwuc34ryg1nkluoj 0 6450 22247 2026-11-02T03:26:36Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ကျွန်းဆွယ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Peninsula'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ ကုန်းမြီကြီးတခုမှ ရီထုအတွင်းသို့ တိုးထွက်နီပြီး အဖက်အများစုကို ရီက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန..." 22247 wikitext text/x-wiki '''ကျွန်းဆွယ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Peninsula'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ ကုန်းမြီကြီးတခုမှ ရီထုအတွင်းသို့ တိုးထွက်နီပြီး အဖက်အများစုကို ရီက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ ထူးခြားချက်စွာ တဖက်မာ ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နီခြင်းဖြစ်ပြီး [[ကျွန်း]]ပိုင်သျှောင် ရီက လုံးဝ ဝန်းရံထားစွာ မဟုတ်ပါ။ ကျွန်းဆွယ်တိကို [[သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[ပင်လယ်]]နန့် [[ရီကန်]]ကမ်းရိုးတန်းတိမာ တွိနိုင်ရေ။<ref name="NGPeninsula">[https://education.nationalgeographic.org/resource/peninsula/ National Geographic Society – Peninsula.]</ref> [[File:Arabian Peninsula.svg|thumb|right|300px|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ်ဖြစ်ရေ အာရေဗျကျွန်းဆွယ်၏ ပထဝီဝင်မြေပုံ။]] ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ ဟိပြီး အရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံတိ ကွဲပြားကတ်တေ။ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ်အဖြစ် [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]]ကို သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။<ref name="Guinness">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66719-largest-peninsula Guinness World Records – Largest Peninsula.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''ကျွန်းဆွယ်''' ဆိုစွာ ကုန်းမြီကြီးနန့် တဖက်မာ ဆက်နီပြီး ကျန်ဖက်တိကို ရီက ဝန်းရံထားရေ သဘာဝကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ အရွယ်အစားအတွက် တကမ္ဘာလုံးသုံး တိကျရေ အနည်းဆုံးသတ်မှတ်ချက် မဟိပါ။ ကျွန်းဆွယ်တချို့စွာ အလွန်ငယ်ပြီး တချို့စွာ နိုင်ငံအများအပြား ပါဝင်နိုင်လောက်အောင် ကျယ်ပြန့်ရေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နီရေ အပိုင်းစွာ ကျယ်ပြန့်နိုင်ပိုင် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းနီနိုင်ရေ။ ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်၏ အရေးကြီးရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="BGS">[https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/geological-processes/landforms/ British Geological Survey – Landforms.]</ref> == ကျွန်းနန့် ကျွန်းဆွယ် ကွာခြားမှု == [[ကျွန်း]] (Island) ဆိုစွာ အဖက်အားလုံးကို ရီက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်စွာ အဖက်အများစုကို ရီက ဝန်းရံထားကေလေ့ ကုန်းမြီကြီးနန့် သဘာဝအတိုင်း ဆက်စပ်နီရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! ကျွန်း ! ကျွန်းဆွယ် |- | အင်္ဂလိပ် | Island | Peninsula |- | ရီဝန်းရံမှု | အဖက်အားလုံး | အဖက်အများစု |- | ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်မှု | သဘာဝကုန်းမြီလမ်းကြောင်းနန့် မဆက် | ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်နီရေ |- | ဥပမာ | ဂရင်းလန်းကျွန်း | အာရေဗျကျွန်းဆွယ် |} ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုနန့် ကမ်းရိုးတန်းပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် မူလက ကျွန်းဆွယ်ဖြစ်ခရေ ကုန်းမြီတခုစွာ နောင်အချိန်မာ ကျွန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == ကျွန်းဆွယ်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ သဘာဝဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိနန့် ကမ်းရိုးတန်းပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အဓိကအကြောင်းရင်းတိမာ ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာပလိတ်ပြား(plate) ရွိလျားမှု၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှု၊ လှိုင်းတိုက်စားမှုနန့် အနည်အနှစ်စုပုံမှုရို့ ပါဝင်ရေ။ === ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ် === [[ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာပလိတ်ပြား(plate)ရွိလျားမှုသီအိုရီ|ပလိတ်ပြား(plate)ရွိလျားမှု]]ကြောင့် ကုန်းမြီတိ မြင့်တက်ခြင်း၊ နိမ့်ကျခြင်းနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲခြင်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်တိက ကမ်းရိုးတန်းနန့် ကျွန်းဆွယ်တိ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ === ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှု === ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင် မြင့်တက်လာရေအခါ ကုန်းမြီနိမ့်ပိုင်းတိ ရီနစ်မြုပ်ပြီး မြင့်မားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတိ ကျွန်းဆွယ်ပုံစံနန့် ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင် နိမ့်ကျလာရေအခါ မူလက ရီအောက်မာဟိရေ ကုန်းမြီတိ ပေါ်ထွက်လာနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရှီးခေတ်ရီခဲခေတ်တိနန့်လေ့ ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="SeaLevel">[https://education.nationalgeographic.org/resource/sea-level/ National Geographic Society – Sea Level.]</ref> === ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှု === ပင်လယ်လှိုင်း၊ [[ဖြားရီ]]နန့် ရီစီးကြောင်းတိစွာ ကမ်းရိုးတန်းကို တိုက်စားပြီး ကုန်းမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြောင်းလဲစီရေ။ ကျောက်သားမာကျောမှု မတူညီရေ ကမ်းရိုးတန်းတိမာ ပိုမိုပျော့ပျောင်းရေ အပိုင်းတိ လျင်မြန်စွာ တိုက်စားခံရပြီး မာကျောရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတိ ပင်လယ်ဖက်သို့ တိုးထွက်ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ သဲနန့် အနည်အနှစ်တိ စုပုံလာခြင်းကလေ့ ကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တိကို ပြောင်းလဲစီနိုင်ရေ။<ref name="NGCoast">[https://education.nationalgeographic.org/resource/coast/ National Geographic Society – Coast.]</ref> == ကျွန်းဆွယ်နန့် ဆက်စပ်ရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိ == ကျွန်းဆွယ်နန့် ဆင်တူရေ ကမ်းရိုးတန်းပုံသဏ္ဌာန်တိမာ [[ကုန်းမြီငူ]] (Cape)၊ [[ကုန်းမြောင်]] (Isthmus) နန့် [[ကျွန်း]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ '''ကုန်းမြီငူ''' ဆိုစွာ ပင်လယ် သို့မဟုတ် ရီထုဖက်သို့ တိုးထွက်နီရေ ကုန်းမြီစွန်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်နန့် ဆင်တူကေလေ့ ယေဘုယျအားဖြင့် ကုန်းမြီစွန်းထွက်ပုံကို အလေးထားဖော်ပြရေ ဝေါဟာရဖြစ်တေ။ '''ကုန်းမြောင်''' ဆိုစွာ ကြီးမားရေ ကုန်းမြီနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ထားရေ ကျဉ်းမြောင်းရေ ကုန်းမြီလမ်းကြောင်းဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်တချို့စွာ ကျဉ်းမြောင်းရေ ကုန်းမြောင်တခုမှတဆင့် ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နိုင်ရေ။<ref name="Isthmus">[https://education.nationalgeographic.org/resource/isthmus/ National Geographic Society – Isthmus.]</ref> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ကျွန်းဆွယ်တိ == ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအသီးသီးမာ အရွယ်အစားနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ကွဲပြားရေ ကျွန်းဆွယ်တိ ဟိရေ။ {| class="wikitable" ! ကျွန်းဆွယ် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]] | အနောက်အာရှ | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ် |- | [[အိန္ဒိယကျွန်းဆွယ်]] | တောင်အာရှ | အာရေဗျပင်လယ်နန့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကြား |- | [[အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်]] | ဥရောပအနောက်တောင်ပိုင်း | စပိန်နန့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံရို့ ပါဝင်ရေ |- | [[အီတလီကျွန်းဆွယ်]] | ဥရောပတောင်ပိုင်း | မြေထဲပင်လယ်အတွင်း တိုးထွက်နီရေ |- | [[ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်]] | အရှိအာရှ | မြောက်ကိုရီးယားနန့် တောင်ကိုရီးယား ပါဝင်ရေ |- | [[မလေးကျွန်းဆွယ်]] | အရှိတောင်အာရှ | ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းနန့် မလေးရှားဒေသတိ ပါဝင်ရေ |- | [[ဖလော်ရီဒါကျွန်းဆွယ်]] | မြောက်အမေရိက | အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနန့် မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့ကြား |- | [[ဆိုင်နိုင်းကျွန်းဆွယ်]] | အီဂျစ်နိုင်ငံ | မြေထဲပင်လယ်နန့် ပင်လယ်နီကြား |} == အာရေဗျကျွန်းဆွယ် == '''အာရေဗျကျွန်းဆွယ်''' (Arabian Peninsula) စွာ အနောက်အာရှမာ တည်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ်ဖြစ်တေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဖက်မာ [[ပင်လယ်နီ]]၊ တောင်ဖက်မာ [[အာရေဗျပင်လယ်]]နန့် [[အေဒင်ပင်လယ်ကွေ့]]၊ အရှိဖက်မာ [[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့]]ရို့ ဟိရေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်မာ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ယီမင်၊ အိုမန်၊ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနန့် အခြားဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ အာရေဗျကျွန်းဆွယ်၏ အကျယ်အဝန်းစွာ သတ်မှတ်ပုံအလိုက် စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃.၁ မှ ၃.၂၅ သန်းခန့် ဟိရေ။<ref name="Guinness"/> == အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ် == [[File:Iberian Peninsula.png|thumb|right|300px|ဥရောပအနောက်တောင်ပိုင်းဟိ အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်၏ မြေပုံ။]] '''အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်''' (Iberian Peninsula) စွာ ဥရောပတိုက်၏ အနောက်တောင်ဖက်မာ တည်ဟိရေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဖက်နန့် မြောက်ဖက်မာ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ အရှိဖက်နန့် တောင်ဖက်မာ မြေထဲပင်လယ်ရို့ ဟိရေ။ အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို [[စပိန်နိုင်ငံ]]နန့် [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ]]ရို့က ဖွဲ့စည်းထားရေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်စွာ ဥရောပကုန်းမြီကြီးနန့် [[ပီရနီးစ်တောင်တန်း]]ဒေသမှတဆင့် ဆက်စပ်နီရေ။ == အရှိတောင်အာရှဟိ ကျွန်းဆွယ်တိ == [[အရှိတောင်အာရှ]]မာ [[အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်]]နန့် [[မလေးကျွန်းဆွယ်]]ရို့ ဟိရေ။ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်စွာ အာရှကုန်းမြီကြီး၏ အရှိတောင်ဖက်သို့ တိုးထွက်နီရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီဒေသဖြစ်တေ။ ဒေဒေသမာ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရို့၏ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတိ ပါဝင်ရေ။ မလေးကျွန်းဆွယ်စွာ ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းမှ မလေးရှားဒေသသို့ ရှည်လျားစွာ တိုးထွက်နီရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၏ ကုန်းမြီတည်နီရာနန့် အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသ၏ ဆက်နွယ်မှုကိုလေ့ [[မြေပုံ]]နန့် [[ပထဝီဝင်]]ပညာမာ လေ့လာနိုင်ရေ။ == ကျွန်းဆွယ်နန့် ရာသီဥတု == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ရီထုနန့် အဖက်အများစု ထိစပ်နီစွာကြောင့် ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ရာသီဥတုသက်ရောက်မှုကို ခံစားရနိုင်ရေ။ ရီထုစွာ ကုန်းမြီထက် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှု နှေးကွေးတတ်စွာကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတချို့မာ အပူချိန်အတက်အကျကို လျှော့ချပီးနိုင်ရေ။ ပင်လယ်မှ လီတိုက်ခတ်မှုနန့် ရီငွိပျံမှုတိစွာ မိုးရွာသွန်းခြင်းနန့် လီထုစိုထိုင်းဆအပေါ် သက်ရောက်ရေ။ ယေကေလေ့ ကျွန်းဆွယ်တိုင်း၏ ရာသီဥတုစွာ တူညီစွာမဟုတ်ပါ။ [[လတ္တီကျု]]၊ တောင်တန်း၊ ပင်လယ်ရီစီးကြောင်းနန့် လီထုလည်ပတ်မှုတိအပေါ် မူတည်ပြီး ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == ကျွန်းဆွယ်နန့် သက်ဟိလောက == ကျွန်းဆွယ်တိမာ ကုန်းမြီနန့် ရီထုဆိုင်ရာ သဘာဝနီထိုင်ရာတိ တဆက်တည်း ဟိနိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တော၊ သဲသောင်ပြင်၊ [[ဖြားရီတော]]၊ ပင်လယ်မြက်ခင်းနန့် သန္တာကျောက်တန်းတိစွာ ကျွန်းဆွယ်ပတ်ဝန်းကျင်မာ တွိနိုင်ရေ။ ဒေသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တိစွာ ငါး၊ ကဏန်း၊ ပင်လယ်ငှက်နန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစိတ်တိအတွက် နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ ကမ်းရိုးတန်းနီထိုင်ရာတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် ကမ်းရိုးတန်းအခြီအနီကို ကာကွယ်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ == ကျွန်းဆွယ်နန့် လူသားဘဝ == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် လူသားအခြေချနီထိုင်မှုရို့အတွက် အရေးပါရေ။ ကျွန်းဆွယ်တချို့မာ သဘာဝဆိပ်ကမ်းနန့် ပင်လယ်အော်တိ ဟိစွာကြောင့် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နီမှုစွာ ကုန်းလမ်းနန့် ရီကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနှစ်မျိုးစလုံးအတွက် အကျိုးဟိစီနိုင်ရေ။ ယပြီးကေ ပင်လယ်ကမ်းခြီခရီးလားလုပ်ငန်း၊ ရီသတ္တဝါမွေးမြူရီးနန့် ကမ်းရိုးတန်းကုန်သွယ်ရီးတိကိုလေ့ လုပ်ကိုင်နိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းရှည်လျားရေ ဒေသတိဖြစ်စွာကြောင့် မုန်တိုင်း၊ လှိုင်းတိုက်စားမှုနန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုပိုင်သျှောင် သဘာဝအန္တရာယ်တိကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရေ။ မြီနိမ့်ကျွန်းဆွယ်ဒေသတိမာ ပင်လယ်ရီမြင့်တက်မှုကြောင့် ရီနစ်မြုပ်မှုနန့် ကမ်းရိုးတန်းပြောင်းလဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တောတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ သဘာဝအန္တရာယ်ကြိုတင်သတိပီးစနစ်တိ တည်ဆောက်ခြင်းနန့် မြီအသုံးချမှုကို စနစ်တကျ စီမံခြင်းရို့စွာ ကျွန်းဆွယ်ဒေသတိ၏ ရေရှည်ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါရေ။ == အရေးပါမှု == ကျွန်းဆွယ်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကုန်းမြီနန့် ရီထုဆက်နွယ်မှုကို ဖော်ပြရေ အခြီခံပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်တိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် တည်နီရာတိကို လေ့လာခြင်းစွာ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]နန့် [[ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]ရို့ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ ယပြီးကေ ကျွန်းဆွယ်တိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးလုပ်ငန်းတိအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ကျွန်း]] * [[တိုက်]] * [[ကုန်းမြီ]] * [[ကုန်းမြီငူ]] * [[ကုန်းမြောင်]] * [[ကမ်းရိုးတန်း]] * [[ပင်လယ်]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[ပင်လယ်အော်]] * [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]] * [[အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်]] * [[ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်]] * [[မလေးကျွန်းဆွယ်]] * [[အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်]] * [[ဖြားရီ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/peninsula/ National Geographic – Peninsula] * [https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/geological-processes/landforms/ British Geological Survey – Landforms] * [https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66719-largest-peninsula Guinness World Records – Largest Peninsula] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/isthmus/ National Geographic – Isthmus] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/coast/ National Geographic – Coast] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/sea-level/ National Geographic – Sea Level] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Arabian_Peninsula.svg Wikimedia Commons – Arabian Peninsula Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iberian_Peninsula.png Wikimedia Commons – Iberian Peninsula Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ကျွန်းဆွယ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] p4gqhxm0vepxxjwrfhkw0pghjqk1z4j 22248 22247 2026-11-02T03:27:35Z Retkhaberi 224 /* သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး */ 22248 wikitext text/x-wiki '''ကျွန်းဆွယ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Peninsula'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ ကုန်းမြီကြီးတခုမှ ရီထုအတွင်းသို့ တိုးထွက်နီပြီး အဖက်အများစုကို ရီက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ ထူးခြားချက်စွာ တဖက်မာ ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နီခြင်းဖြစ်ပြီး [[ကျွန်း]]ပိုင်သျှောင် ရီက လုံးဝ ဝန်းရံထားစွာ မဟုတ်ပါ။ ကျွန်းဆွယ်တိကို [[သမုဒ္ဒရာ]]၊ [[ပင်လယ်]]နန့် [[ရီကန်]]ကမ်းရိုးတန်းတိမာ တွိနိုင်ရေ။<ref name="NGPeninsula">[https://education.nationalgeographic.org/resource/peninsula/ National Geographic Society – Peninsula.]</ref> [[File:Arabian Peninsula.svg|thumb|right|300px|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ်ဖြစ်ရေ အာရေဗျကျွန်းဆွယ်၏ ပထဝီဝင်မြေပုံ။]] ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ ဟိပြီး အရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံတိ ကွဲပြားကတ်တေ။ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ်အဖြစ် [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]]ကို သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။<ref name="Guinness">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66719-largest-peninsula Guinness World Records – Largest Peninsula.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''ကျွန်းဆွယ်''' ဆိုစွာ ကုန်းမြီကြီးနန့် တဖက်မာ ဆက်နီပြီး ကျန်ဖက်တိကို ရီက ဝန်းရံထားရေ သဘာဝကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ အရွယ်အစားအတွက် တကမ္ဘာလုံးသုံး တိကျရေ အနည်းဆုံးသတ်မှတ်ချက် မဟိပါ။ ကျွန်းဆွယ်တချို့စွာ အလွန်ငယ်ပြီး တချို့စွာ နိုင်ငံအများအပြား ပါဝင်နိုင်လောက်အောင် ကျယ်ပြန့်ရေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နီရေ အပိုင်းစွာ ကျယ်ပြန့်နိုင်ပိုင် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းနီနိုင်ရေ။ ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်၏ အရေးကြီးရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="BGS">[https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/geological-processes/landforms/ British Geological Survey – Landforms.]</ref> == ကျွန်းနန့် ကျွန်းဆွယ် ကွာခြားမှု == [[ကျွန်း]] (Island) ဆိုစွာ အဖက်အားလုံးကို ရီက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်စွာ အဖက်အများစုကို ရီက ဝန်းရံထားကေလေ့ ကုန်းမြီကြီးနန့် သဘာဝအတိုင်း ဆက်စပ်နီရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! ကျွန်း ! ကျွန်းဆွယ် |- | အင်္ဂလိပ် | Island | Peninsula |- | ရီဝန်းရံမှု | အဖက်အားလုံး | အဖက်အများစု |- | ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်မှု | သဘာဝကုန်းမြီလမ်းကြောင်းနန့် မဆက် | ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်နီရေ |- | ဥပမာ | ဂရင်းလန်းကျွန်း | အာရေဗျကျွန်းဆွယ် |} ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုနန့် ကမ်းရိုးတန်းပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် မူလက ကျွန်းဆွယ်ဖြစ်ခရေ ကုန်းမြီတခုစွာ နောင်အချိန်မာ ကျွန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == ကျွန်းဆွယ်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ သဘာဝဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိနန့် ကမ်းရိုးတန်းပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အဓိကအကြောင်းရင်းတိမာ ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာပလိတ်ပြား(plate) ရွိလျားမှု၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှု၊ လှိုင်းတိုက်စားမှုနန့် အနည်အနှစ်စုပုံမှုရို့ ပါဝင်ရေ။ === ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ် === [[ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာပလိတ်ပြား(plate)ရွိလျားမှုသီအိုရီ|ပလိတ်ပြား(plate)ရွိလျားမှု]]ကြောင့် ကုန်းမြီတိ မြင့်တက်ခြင်း၊ နိမ့်ကျခြင်းနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲခြင်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်တိက ကမ်းရိုးတန်းနန့် ကျွန်းဆွယ်တိ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ === ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှု === ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင် မြင့်တက်လာရေအခါ ကုန်းမြီနိမ့်ပိုင်းတိ ရီနစ်မြုပ်ပြီး မြင့်မားရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတိ ကျွန်းဆွယ်ပုံစံနန့် ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင် နိမ့်ကျလာရေအခါ မူလက ရီအောက်မာဟိရေ ကုန်းမြီတိ ပေါ်ထွက်လာနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရှီးခေတ်ရီခဲခေတ်တိနန့်လေ့ ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="SeaLevel">[https://education.nationalgeographic.org/resource/sea-level/ National Geographic Society – Sea Level.]</ref> === ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှု === ပင်လယ်လှိုင်း၊ [[ဖြားရီ]]နန့် ရီစီးကြောင်းတိစွာ ကမ်းရိုးတန်းကို တိုက်စားပြီး ကုန်းမြီ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြောင်းလဲစီရေ။ ကျောက်သားမာကျောမှု မတူညီရေ ကမ်းရိုးတန်းတိမာ ပိုမိုပျော့ပျောင်းရေ အပိုင်းတိ လျင်မြန်စွာ တိုက်စားခံရပြီး မာကျောရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတိ ပင်လယ်ဖက်သို့ တိုးထွက်ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ သဲနန့် အနည်အနှစ်တိ စုပုံလာခြင်းကလေ့ ကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တိကို ပြောင်းလဲစီနိုင်ရေ။<ref name="NGCoast">[https://education.nationalgeographic.org/resource/coast/ National Geographic Society – Coast.]</ref> == ကျွန်းဆွယ်နန့် ဆက်စပ်ရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိ == ကျွန်းဆွယ်နန့် ဆင်တူရေ ကမ်းရိုးတန်းပုံသဏ္ဌာန်တိမာ [[ကုန်းမြီငူ]] (Cape)၊ [[ကုန်းမြောင်]] (Isthmus) နန့် [[ကျွန်း]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ '''ကုန်းမြီငူ''' ဆိုစွာ ပင်လယ် သို့မဟုတ် ရီထုဖက်သို့ တိုးထွက်နီရေ ကုန်းမြီစွန်းတခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်နန့် ဆင်တူကေလေ့ ယေဘုယျအားဖြင့် ကုန်းမြီစွန်းထွက်ပုံကို အလေးထားဖော်ပြရေ ဝေါဟာရဖြစ်တေ။ '''ကုန်းမြောင်''' ဆိုစွာ ကြီးမားရေ ကုန်းမြီနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ထားရေ ကျဉ်းမြောင်းရေ ကုန်းမြီလမ်းကြောင်းဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်တချို့စွာ ကျဉ်းမြောင်းရေ ကုန်းမြောင်တခုမှတဆင့် ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နိုင်ရေ။<ref name="Isthmus">[https://education.nationalgeographic.org/resource/isthmus/ National Geographic Society – Isthmus.]</ref> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ကျွန်းဆွယ်တိ == ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအသီးသီးမာ အရွယ်အစားနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ကွဲပြားရေ ကျွန်းဆွယ်တိ ဟိရေ။ {| class="wikitable" ! ကျွန်းဆွယ် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]] | အနောက်အာရှ | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ် |- | [[အိန္ဒိယကျွန်းဆွယ်]] | တောင်အာရှ | အာရေဗျပင်လယ်နန့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကြား |- | [[အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်]] | ဥရောပအနောက်တောင်ပိုင်း | စပိန်နန့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံရို့ ပါဝင်ရေ |- | [[အီတလီကျွန်းဆွယ်]] | ဥရောပတောင်ပိုင်း | မြေထဲပင်လယ်အတွင်း တိုးထွက်နီရေ |- | [[ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်]] | အရှိအာရှ | မြောက်ကိုရီးယားနန့် တောင်ကိုရီးယား ပါဝင်ရေ |- | [[မလေးကျွန်းဆွယ်]] | အရှိတောင်အာရှ | ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းနန့် မလေးရှားဒေသတိ ပါဝင်ရေ |- | [[ဖလော်ရီဒါကျွန်းဆွယ်]] | မြောက်အမေရိက | အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနန့် မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့ကြား |- | [[ဆိုင်နိုင်းကျွန်းဆွယ်]] | အီဂျစ်နိုင်ငံ | မြေထဲပင်လယ်နန့် ပင်လယ်နီကြား |} == အာရေဗျကျွန်းဆွယ် == '''အာရေဗျကျွန်းဆွယ်''' (Arabian Peninsula) စွာ အနောက်အာရှမာ တည်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကျွန်းဆွယ်ဖြစ်တေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဖက်မာ [[ပင်လယ်နီ]]၊ တောင်ဖက်မာ [[အာရေဗျပင်လယ်]]နန့် [[အေဒင်ပင်လယ်ကွေ့]]၊ အရှိဖက်မာ [[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့]]ရို့ ဟိရေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်မာ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ယီမင်၊ အိုမန်၊ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနန့် အခြားဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ အာရေဗျကျွန်းဆွယ်၏ အကျယ်အဝန်းစွာ သတ်မှတ်ပုံအလိုက် စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃.၁ မှ ၃.၂၅ သန်းခန့် ဟိရေ။<ref name="Guinness"/> == အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ် == [[File:Iberian Peninsula.png|thumb|right|300px|ဥရောပအနောက်တောင်ပိုင်းဟိ အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်၏ မြေပုံ။]] '''အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်''' (Iberian Peninsula) စွာ ဥရောပတိုက်၏ အနောက်တောင်ဖက်မာ တည်ဟိရေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဖက်နန့် မြောက်ဖက်မာ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ အရှိဖက်နန့် တောင်ဖက်မာ မြေထဲပင်လယ်ရို့ ဟိရေ။ အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကို [[စပိန်နိုင်ငံ]]နန့် [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ]]ရို့က ဖွဲ့စည်းထားရေ။ ဒေကျွန်းဆွယ်စွာ ဥရောပကုန်းမြီကြီးနန့် [[ပီရနီးစ်တောင်တန်း]]ဒေသမှတဆင့် ဆက်စပ်နီရေ။ == အရှိတောင်အာရှဟိ ကျွန်းဆွယ်တိ == [[အရှိတောင်အာရှ]]မာ [[အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်]]နန့် [[မလေးကျွန်းဆွယ်]]ရို့ ဟိရေ။ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်စွာ အာရှကုန်းမြီကြီး၏ အရှိတောင်ဖက်သို့ တိုးထွက်နီရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီဒေသဖြစ်တေ။ ဒေဒေသမာ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရို့၏ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတိ ပါဝင်ရေ။ မလေးကျွန်းဆွယ်စွာ ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်းမှ မလေးရှားဒေသသို့ ရှည်လျားစွာ တိုးထွက်နီရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၏ ကုန်းမြီတည်နီရာနန့် အင်ဒိုချိုင်းနားဒေသ၏ ဆက်နွယ်မှုကိုလေ့ [[မြေပုံ]]နန့် [[ပထဝီဝင်]]ပညာမာ လေ့လာနိုင်ရေ။ == ကျွန်းဆွယ်နန့် ရာသီဥတု == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ရီထုနန့် အဖက်အများစု ထိစပ်နီစွာကြောင့် ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ရာသီဥတုသက်ရောက်မှုကို ခံစားရနိုင်ရေ။ ရီထုစွာ ကုန်းမြီထက် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှု နှေးကွေးတတ်စွာကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတချို့မာ အပူချိန်အတက်အကျကို လျှော့ချပီးနိုင်ရေ။ ပင်လယ်မှ လီတိုက်ခတ်မှုနန့် ရီငွိပျံမှုတိစွာ မိုးရွာသွန်းခြင်းနန့် လီထုစိုထိုင်းဆအပေါ် သက်ရောက်ရေ။ ယေကေလေ့ ကျွန်းဆွယ်တိုင်း၏ ရာသီဥတုစွာ တူညီစွာမဟုတ်ပါ။ [[လတ္တီကျု]]၊ တောင်တန်း၊ ပင်လယ်ရီစီးကြောင်းနန့် လီထုလည်ပတ်မှုတိအပေါ် မူတည်ပြီး ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == ကျွန်းဆွယ်နန့် သက်ဟိလောက == ကျွန်းဆွယ်တိမာ ကုန်းမြီနန့် ရီထုဆိုင်ရာ သဘာဝနီထိုင်ရာတိ တဆက်တည်း ဟိနိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တော၊ သဲသောင်ပြင်၊ [[ဖြားရီတော]]၊ ပင်လယ်မြက်ခင်းနန့် သန္တာကျောက်တန်းတိစွာ ကျွန်းဆွယ်ပတ်ဝန်းကျင်မာ တွိနိုင်ရေ။ ဒေသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တိစွာ ငါး၊ ကဏန်း၊ ပင်လယ်ငှက်နန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစိတ်တိအတွက် နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ ကမ်းရိုးတန်းနီထိုင်ရာတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် ကမ်းရိုးတန်းအခြီအနီကို ကာကွယ်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ == ကျွန်းဆွယ်နန့် လူသားဘဝ == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် လူသားအခြေချနီထိုင်မှုရို့အတွက် အရေးပါရေ။ ကျွန်းဆွယ်တချို့မာ သဘာဝဆိပ်ကမ်းနန့် ပင်လယ်အော်တိ ဟိစွာကြောင့် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ ကျွန်းဆွယ်၏ ကုန်းမြီကြီးနန့် ဆက်စပ်နီမှုစွာ ကုန်းလမ်းနန့် ရီကြောင်းပို့ဆောင်ရီးနှစ်မျိုးစလုံးအတွက် အကျိုးဟိစီနိုင်ရေ။ ယပြီးကေ ပင်လယ်ကမ်းခြီခရီးလားလုပ်ငန်း၊ ရီသတ္တဝါမွေးမြူရီးနန့် ကမ်းရိုးတန်းကုန်သွယ်ရီးတိကိုလေ့ လုပ်ကိုင်နိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ကျွန်းဆွယ်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းရှည်လျားရေ ဒေသတိဖြစ်စွာကြောင့် မုန်တိုင်း၊ လှိုင်းတိုက်စားမှုနန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုပိုင်သျှောင် သဘာဝအန္တရာယ်တိကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရေ။ မြီနိမ့်ကျွန်းဆွယ်ဒေသတိမာ ပင်လယ်ရီမြင့်တက်မှုကြောင့် ရီနစ်မြုပ်မှုနန့် ကမ်းရိုးတန်းပြောင်းလဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တောတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ သဘာဝအန္တရာယ်ကြိုတင်သတိပီးစနစ်တိ တည်ဆောက်ခြင်းနန့် မြီအသုံးချမှုကို စနစ်တကျ စီမံခြင်းရို့စွာ ကျွန်းဆွယ်ဒေသတိ၏ တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါရေ။ == အရေးပါမှု == ကျွန်းဆွယ်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကုန်းမြီနန့် ရီထုဆက်နွယ်မှုကို ဖော်ပြရေ အခြီခံပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တခု ဖြစ်တေ။ ကျွန်းဆွယ်တိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် တည်နီရာတိကို လေ့လာခြင်းစွာ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]]နန့် [[ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]ရို့ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ ယပြီးကေ ကျွန်းဆွယ်တိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးလုပ်ငန်းတိအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ကျွန်း]] * [[တိုက်]] * [[ကုန်းမြီ]] * [[ကုန်းမြီငူ]] * [[ကုန်းမြောင်]] * [[ကမ်းရိုးတန်း]] * [[ပင်လယ်]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[ပင်လယ်အော်]] * [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]] * [[အိုင်ဘီးရီးယားကျွန်းဆွယ်]] * [[ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်]] * [[မလေးကျွန်းဆွယ်]] * [[အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်]] * [[ဖြားရီ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/peninsula/ National Geographic – Peninsula] * [https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/geological-processes/landforms/ British Geological Survey – Landforms] * [https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66719-largest-peninsula Guinness World Records – Largest Peninsula] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/isthmus/ National Geographic – Isthmus] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/coast/ National Geographic – Coast] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/sea-level/ National Geographic – Sea Level] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Arabian_Peninsula.svg Wikimedia Commons – Arabian Peninsula Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iberian_Peninsula.png Wikimedia Commons – Iberian Peninsula Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ကျွန်းဆွယ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:ကမ်းရိုးတန်းပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] k7muh8cr78mtr94o4kety4yickv80t6 0 6451 22249 2026-11-02T03:37:19Z Retkhaberi 224 Created page with " '''တောင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Mountain'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီထက် သိသိသာသာ မြင့်တက်နီပြီး တောင်စောင်း၊ တောင်ထိပ်နန့် တောင်ခြီရို့ပါဝင်ရေ သဘာဝမြီမျက်နှ..." 22249 wikitext text/x-wiki '''တောင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Mountain'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီထက် သိသိသာသာ မြင့်တက်နီပြီး တောင်စောင်း၊ တောင်ထိပ်နန့် တောင်ခြီရို့ပါဝင်ရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ တောင်တိစွာ [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]]တိ ရွိလျားမှု၊ ကျောက်လွှာခေါက်တွန့်မှု၊ ပြတ်ရွိဖြစ်ပေါ်မှုနန့် [[မီးတောင်]]လှုပ်ရှားမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="NPSMountain">[https://home.nps.gov/subjects/geology/tectonic-landforms.htm U.S. National Park Service – Tectonic Landforms and Mountain Building.]</ref> [[File:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|thumb|right|300px|ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်ရေ ဧဝရတ်တောင်နန့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းကို ဝေဟင်မှ မြင်တွိရပုံ။]] တောင်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ [[ရာသီဥတု]]၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]နန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ တောင်အများအပြား ဆက်စပ်တည်ဟိရေ ဒေသကို '''တောင်တန်း''' (Mountain range) လို့ ခေါ်ရေ။<ref name="NGLandform">[https://education.nationalgeographic.org/resource/landform/ National Geographic Society – Landform.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''တောင်''' ဆိုစွာ ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီထက် မြင့်မားစွာ ထင်ရှားနီရေ သဘာဝကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တခု ဖြစ်တေ။ တောင်တခုမာ ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်ခြီ၊ တောင်စောင်း၊ တောင်ကြောနန့် တောင်ထိပ်ရို့ ပါဝင်ရေ။ တောင်တချို့စွာ ထိပ်ချွန်ပြီး တောင်စောင်းမတ်စောက်ရေ။ အခြားတောင်တချို့စွာ ထိပ်ဝိုင်းပြီး တောင်စောင်းပြီပြစ်ရေ။ တောင်နန့် ကုန်းမြင့်ငယ် သို့မဟုတ် တောင်ကုန်း (Hill) ရို့ကို ခွဲခြားဖို့ ကမ္ဘာတဝန်း တညီတညွတ်တည်း သတ်မှတ်ထားရေ အမြင့်ကန့်သတ်ချက် မဟိပါ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထက် ပိုမိုမြင့်မားပြီး တောင်စောင်းပိုမိုမတ်စောက်ရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိကို တောင်လို့ သတ်မှတ်လေ့ဟိရေ။ == တောင်၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == တောင်တခု၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းတိမာ - * '''တောင်ခြီ''' (Foot) – တောင်စောင်းနန့် ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီ ဆက်စပ်ရာ အောက်ခြီပိုင်း။ * '''တောင်စောင်း''' (Slope) – တောင်ခြီမှ တောင်ထိပ်သို့ မြင့်တက်လားရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်။ * '''တောင်ထိပ်''' (Summit) – တောင်တခု၏ အမြင့်ဆုံးနီရာ။ * '''တောင်ကြော''' (Ridge) – တောင်ထိပ်တိ သို့မဟုတ် မြင့်မားရေ ကုန်းမြီတိကို ဆက်သွယ်ထားရေ ရှည်လျားရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်။ * '''တောင်ကြား''' (Valley) – တောင်နှစ်ခု သို့မဟုတ် တောင်ကြောနှစ်ခုကြားဟိ နိမ့်ကျရေ နီရာ။ * '''တောင်လည်ကြား''' (Saddle) – တောင်ထိပ်နှစ်ခုကြားဟိ နိမ့်ကျရေ ဆက်သွယ်နီရာ။ ဒေအစိတ်အပိုင်းတိကို [[မြေပုံ]]နန့် [[မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ]]တိမာ လေ့လာနိုင်ရေ။ == တောင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == တောင်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိကြောင့် နှစ်သန်းပေါင်းများစွာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]]တိ ရှိလျားပြီး တခုနန့်တခု တိုက်မိခြင်း၊ ခွာထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘေးတိုက်ရှိလျားခြင်းတိကြောင့် ကျောက်လွှာတိ ပုံပျက်ခြင်းနန့် မြင့်တက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ချော်ရည်နန့် မီးတောင်ထွက်ပစ္စည်းတိ စုပုံလာခြင်းကလေ့ တောင်တိကို ဖွဲ့စည်းနိုင်ရေ။ ယပြီးကေ မိုးရီ၊ မြစ်ရီ၊ လီနန့် ရီခဲမြစ်တိ၏ တိုက်စားမှုကြောင့် တောင်တိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="USGSVolcano">[https://www.usgs.gov/programs/VHP/about-volcanoes U.S. Geological Survey – About Volcanoes.]</ref> == တောင်အမျိုးအစားတိ == တောင်တိကို ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်အလိုက် အမျိုးအစားအမျိုးမျိုး ခွဲခြားနိုင်ရေ။ === ခေါက်တွန့်တောင် === '''ခေါက်တွန့်တောင်''' (Fold mountain) ဆိုစွာ ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြားတိ တိုက်မိပြီး ကျောက်လွှာတိ ဖိအားခံရလို့ ခေါက်တွန့်မြင့်တက်လာရာကနီ ဖြစ်ပေါ်ရေ တောင်ဖြစ်တေ။ [[File:Continental-continental destructive plate boundary.svg|thumb|center|600px|တိုက်ကြီးဘူမိဗေဒပလိတ်ပြားနှစ်ခု တိုက်မိရာကနီ ကျောက်လွှာတိ ခေါက်တွန့်မြင့်တက်လာပုံ။]] [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]နန့် [[အဲလ်ပ်တောင်တန်း]]ရို့စွာ ခေါက်တွန့်တောင်တန်းတိ၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းစွာ အိန္ဒိယပလိတ်ပြားနန့် ယူရေးရှားပလိတ်ပြားရို့ တိုက်မိမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။<ref name="USGSHimalaya">[https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/himalaya.html U.S. Geological Survey – The Himalayas: Two Continents Collide.]</ref> === ပြတ်ရွိတောင် === '''ပြတ်ရွိတောင်''' (Fault-block mountain) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာမာ ပြတ်ရွိတိ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ကျောက်လွှာအပိုင်းတိ မြင့်တက်ခြင်း သို့မဟုတ် နိမ့်ကျခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ တောင်ဖြစ်တေ။ ဒေတောင်အမျိုးအစားမာ တောင်စောင်းတဖက်စွာ မတ်စောက်ပြီး အခြားဖက်စွာ ပြီပြစ်နီနိုင်ရေ။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအနောက်ပိုင်းဟိ Basin and Range ဒေသမာ ပြတ်ရွိတောင်တိကို တွိနိုင်ရေ။<ref name="NPSMountain"/> === မီးတောင် === '''မီးတောင်''' (Volcanic mountain) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းမှ ချော်ရည်၊ ပြာနန့် အခြားမီးတောင်ထွက်ပစ္စည်းတိ စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ တောင်ဖြစ်တေ။ [[ဖူဂျီတောင်]] (Mount Fuji) နန့် [[ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်]] (Mount Kilimanjaro) ရို့စွာ မီးတောင်ဆိုင်ရာ ထင်ရှားရေ ဥပမာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ မီးတောင်တချို့စွာ လှုပ်ရှားနီဆဲဖြစ်ပြီး တချို့စွာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ပေါက်ကွဲမှုမဟိဘဲ တည်ဟိနီရေ။<ref name="USGSVolcano"/> == တောင်၏ အမြင့်တိုင်းတာခြင်း == တောင်တခု၏ အမြင့်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့် (Elevation) နန့် ဖော်ပြကတ်တေ။ အမြင့်တိုင်းတာရာမာ မီတာ (m) သို့မဟုတ် ပေ (ft) ကို အသုံးပြုကတ်တေ။ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်နန့် တောင်ခြီမှ တောင်ထိပ်အထိ အမြင့်ကွာခြားမှုရို့စွာ အဓိပ္ပာယ်မတူပါ။ '''တောင်ထိပ်ထင်ရှားမြင့်မားမှု''' (Topographic prominence) ဆိုစွာ တောင်ထိပ်တခုနန့် ပိုမြင့်ရေ တောင်ထိပ်သို့ ဆက်သွယ်လားဖို့ ဖြတ်ကျော်ရမည့် အမြင့်ဆုံးနိမ့်ကြားမှတ်ရို့ကြား အမြင့်ကွာခြားမှုဖြစ်တေ။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံမာ တူညီရေ အမြင့်ဟိရေ နီရာတိကို ဆက်သွယ်ထားရေ အမြင့်တူမျဉ်း (Contour line) တိနန့် တောင်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။<ref name="NGElevation">[https://education.nationalgeographic.org/resource/elevation/ National Geographic Society – Elevation.]</ref> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ တောင်တိ == ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအသီးသီးမာ အမြင့်နန့် ပုံသဏ္ဌာန်ကွဲပြားရေ တောင်တိ ဟိရေ။ {| class="wikitable" ! တောင် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[ဧဝရတ်တောင်]] | နီပေါနန့် တရုတ်နိုင်ငံနယ်စပ် | ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ် |- | [[ကေတူးတောင်]] | ပါကစ္စတန်နန့် တရုတ်နိုင်ငံနယ်စပ် | ကမ္ဘာ့ဒုတိယအမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ် |- | [[အကွန်ကာဂွါတောင်]] | အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ | တောင်အမေရိကတိုက်၏ အမြင့်ဆုံးတောင် |- | [[ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်]] | တန်ဇန်းနီးယားနိုင်ငံ | အာဖရိကတိုက်၏ အမြင့်ဆုံးတောင် |- | [[ဖူဂျီတောင်]] | ဂျပန်နိုင်ငံ | ထင်ရှားရေ မီးတောင် |} [[ဧဝရတ်တောင်]] (Mount Everest) စွာ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် ၈,၈၄၈.၈၆ မီတာ မြင့်ရေ။ ဒေတန်ဖိုးကို နီပေါနန့် တရုတ်နိုင်ငံရို့က ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်မာ ပူးတွဲကြေညာခရေ။<ref name="EverestHeight">[https://www.abc.net.au/news/2020-12-08/mount-everest-official-new-height-china-nepal-agree/12962924 ABC News – Mount Everest's Official Height Agreed by Nepal and China, 8 December 2020.]</ref> == တောင်တန်းနန့် တောင်ကြော == '''တောင်တန်း''' (Mountain range) ဆိုစွာ ဘူမိဗေဒနန့် ပထဝီဝင်အရ ဆက်စပ်နီရေ တောင်အများအပြား စုဖွဲ့တည်ဟိရေ ဒေသဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ တောင်တန်းတိမာ [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]၊ [[အင်ဒီးစ်တောင်တန်း]]၊ [[ရော့ကီးတောင်တန်း]]နန့် [[အဲလ်ပ်တောင်တန်း]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ တောင်တန်းတိစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ရီဝီရီလဲဒေသတိကို ခွဲခြားပီးနိုင်ပြီး မြစ်ချောင်းတိ၏ စီးဆင်းရာဦးတည်ချက်ကိုလေ့ သက်ရောက်စီရေ။ == ရခိုင်ရိုးမနန့် မြန်မာနိုင်ငံဟိ တောင်တိ == [[ရခိုင်ရိုးမ]] (Rakhine Yoma သို့မဟုတ် Arakan Mountains) စွာ မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းမာ တောင်မြောက်သွယ်တန်းနီရေ တောင်တန်းဖြစ်တေ။ ရခိုင်ရိုးမစွာ [[ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း]]နန့် [[ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း]]ရို့ကြား သဘာဝမြီမျက်နှာသွင်ပြင်နယ်နိမိတ်တခုအဖြစ် တည်ဟိရေ။ ဒေတောင်တန်းစွာ ရခိုင်ဒေသ၏ မိုးရွာသွန်းမှု၊ မြစ်ချောင်းဖွဲ့စည်းမှုနန့် ရီဝီရီလဲဒေသတိအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။<ref name="ArakanRange">[https://en.wikipedia.org/wiki/Arakan_Mountains Arakan Mountains – Geographic Overview.]</ref> [[File:Nat Ma Taung, Mount Victoria between the trees.JPG|thumb|right|240px|ချင်းပြည်နယ်ဟိ နတ်မတောင် (Mount Victoria) ကို သစ်ပင်တိကြားမှ မြင်တွိရပုံ။]] [[နတ်မတောင်]] (Nat Ma Taung သို့မဟုတ် Mount Victoria) စွာ မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]မာ တည်ဟိရေ တောင်ဖြစ်တေ။ နတ်မတောင်အမျိုးသားဥယျာဉ်မာ အမြင့်အလိုက် ပြောင်းလဲရေ သစ်တောနန့် သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ ဟိရေ။ ဒေဒေသစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲလေ့လာရီးအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="UNESCONat">[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5873/ UNESCO World Heritage Centre – Natma Taung National Park.]</ref> == တောင်နန့် ရာသီဥတု == တောင်တိစွာ ဒေသတခု၏ [[ရာသီဥတု]]နန့် [[မိုးလီဝသ]]အပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် အမြင့်မြင့်လာစွာနန့်အမျှ လီထုအပူချိန် ကျဆင်းလာရေ။ ယေကေလေ့ လီထုအခြီအနီအလိုက် ခြွင်းချက်တိလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ စိုစွတ်ရေ လီစီးကြောင်းတိစွာ တောင်စောင်းကို ဖြတ်ကျော်ရာမာ မြင့်တက်ပြီး အီးလာစွာကြောင့် တိမ်ဖွဲ့စည်းခြင်းနန့် မိုးရွာသွန်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ တောင်၏ လီအကွယ်ဖက်မာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းရေ ဒေသတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး ယင်းဖြစ်စဉ်ကို '''မိုးရိပ်အာနိသင်''' (Rain shadow effect) လို့ ခေါ်ရေ။<ref name="NPSRain">[https://www.nps.gov/olym/learn/nature/mountains.htm U.S. National Park Service – Mountains, Olympic National Park.]</ref> == တောင်နန့် ရီအရင်းအမြစ် == တောင်ဒေသတိစွာ မြစ်ချောင်းအများအပြား၏ ရီမြစ်ဖျားခံရာနီရာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ မိုးရီနန့် နှင်းရီအရည်ပျော်မှုတိစွာ တောင်စောင်းတလျှောက် စီးဆင်းပြီး ချောင်းငယ်တိမှတဆင့် မြစ်ကြီးတိအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ရေ။ တောင်သစ်တောတိစွာ မြီဆီလွှာကို ထိန်းသိမ်းခြင်းနန့် ရီစီးဆင်းမှုကို ထိန်းညှိခြင်းမာ အထောက်အကူပြုရေ။ ယပြီးကေ တောင်တန်းတိစွာ အချို့ဒေသတိ၏ ရီအရင်းအမြစ်နန့် စိုက်ပျိုးရီးအတွက် အရေးပါရေ။ == တောင်ဒေသ၏ သက်ဟိလောက == တောင်တိမာ အမြင့်၊ အပူချိန်နန့် မိုးရေချိန်အလိုက် သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ကွဲပြားနိုင်ရေ။ တောင်ခြီဒေသမာ အပူပိုင်းသစ်တောဟိနိုင်ပြီး တောင်မြင့်ဒေသမာ အီးမြရေ သစ်တော၊ မြက်ခင်းပြင်နန့် ကျောက်တောင်ပတ်ဝန်းကျင်တိ ဟိနိုင်ရေ။ တောင်မြင့်ဒေသအချို့မာ သက်ဆိုင်ရာဒေသမာရာ တွိရရေ ဒေသရင်းသက်ဟိမျိုးစိတ်တိလေ့ ဟိရေ။ တောင်တိ၏ သဘာဝနီထိုင်ရာတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]နန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို ကာကွယ်ဖို့ အရေးပါရေ။<ref name="NPSRain"/> == လူသားဘဝနန့် တောင် == တောင်တိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ တောင်ဒေသတချို့မာ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရီး၊ သစ်တောအရင်းအမြစ်အသုံးပြုမှုနန့် မွေးမြူရီးလုပ်ငန်းတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ တောင်တက်အားကစား၊ သဘာဝလေ့လာရီးနန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းတိစွာလေ့ တောင်ဒေသတိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ယေရာလေ့ တောင်စောင်းမတ်စောက်မှု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးအခက်အခဲနန့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုနန့် လားလာရီးမာ အခက်အခဲတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == တောင်ဒေသတိမာ [[မြီပြိုမှု]]၊ ကျောက်ပြိုမှု၊ ရီကြီးမှု၊ နှင်းပြိုမှုနန့် [[မြီငလျင်]]ကဲ့သို့ သဘာဝအန္တရာယ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် စနစ်မကျရေ ကုန်းမြီအသုံးချမှုတိကြောင့် တောင်စောင်းမြီတိုက်စားမှု ပိုမိုဆိုးရွားလာနိုင်ရေ။ တောင်သစ်တောတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ မြီပြိုမှုအန္တရာယ်ဟိရေ နီရာတိကို စစ်ဆေးခြင်းနန့် သဘာဝအန္တရာယ်ကြိုတင်သတိပီးစနစ်တိ တည်ဆောက်ခြင်းရို့စွာ တောင်ဒေသတိ၏ တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == တောင်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဘူမိဗေဒ၊ ရာသီဥတု၊ ရီသံသရာနန့် သက်ဟိလောကရို့အပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ အခြီခံမြီမျက်နှာသွင်ပြင်တမျိုး ဖြစ်တေ။ တောင်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို လေ့လာခြင်းနန့် ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြားတိ၏ ရွိလျားမှု၊ ကျောက်လွှာဖွဲ့စည်းပုံနန့် ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင် ပြောင်းလဲမှုတိကို နားလည်နိုင်ရေ။ ယပြီးကေ တောင်တန်းတိစွာ ရီအရင်းအမြစ်၊ သစ်တော၊ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူသားရို့၏ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[တောင်တန်း]] * [[တောင်ထိပ်]] * [[တောင်ကြော]] * [[တောင်ကြား]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] * [[မီးတောင်]] * [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]] * [[ဧဝရတ်တောင်]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[နတ်မတောင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ရာသီဥတု]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/landform/ National Geographic – Landform] * [https://home.nps.gov/subjects/geology/tectonic-landforms.htm National Park Service – Mountain Building] * [https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/himalaya.html USGS – The Himalayas] * [https://www.usgs.gov/programs/VHP/about-volcanoes USGS – About Volcanoes] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/elevation/ National Geographic – Elevation] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5873/ UNESCO – Natma Taung National Park] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mount_Everest_as_seen_from_Drukair2_PLW_edit.jpg Wikimedia Commons – Mount Everest] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Continental-continental_destructive_plate_boundary.svg Wikimedia Commons – Mountain Formation Diagram] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nat_Ma_Taung,_Mount_Victoria_between_the_trees.JPG Wikimedia Commons – Nat Ma Taung] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:တောင်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] 59xmhz2er067qkbl9lwsppcyvlgemtc 0 6452 22250 2026-11-02T03:43:09Z Retkhaberi 224 Created page with " '''တောင်တန်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Mountain range'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ဘူမိဗေဒနန့် ပထဝီဝင်အရ ဆက်စပ်နီရေ [[တောင်]]အများအပြား ရှည်လျားစွာ စုဖွဲ့တည်ဟိရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တမ..." 22250 wikitext text/x-wiki '''တောင်တန်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Mountain range'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ဘူမိဗေဒနန့် ပထဝီဝင်အရ ဆက်စပ်နီရေ [[တောင်]]အများအပြား ရှည်လျားစွာ စုဖွဲ့တည်ဟိရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ တောင်တန်းတခုမာ တောင်ထိပ်၊ တောင်ကြော၊ တောင်စောင်းနန့် တောင်ကြားတိ ပါဝင်ရေ။ တောင်တန်းအများအပြားစွာ [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]]တိ၏ ရွိလျားမှုနန့် ဆက်စပ်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။<ref name="NGLandform">[https://education.nationalgeographic.org/resource/landform/ National Geographic Society – Landform.]</ref> [[File:High Asia Mountain Ranges.jpg|thumb|center|700px|အာရှတိုက်၏ အဓိကတောင်တန်းတိကို ဖော်ပြထားရေ ဂြိုဟ်တုမြေပုံ။ ဟိမဝန္တာ၊ ကာရာကိုရမ်၊ ဟိန္ဒူကွတ်ရှ်နန့် ပါမီးယားတောင်တန်းတိ ပါဝင်ရေ။]] တောင်တန်းတိစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ရာသီဥတု]]၊ [[ရီသံသရာ]]နန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]ရို့အပေါ် အရေးပါရေ သက်ရောက်မှုဟိရေ။ တောင်တန်းတိ၏ အမြင့်၊ အလျား၊ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ဖွဲ့စည်းပုံရို့စွာ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်အလိုက် ကွဲပြားကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == တောင်တန်းဆိုစွာ တောင်တလုံးတည်းကို ရည်ညွှန်းစွာမဟုတ်ဘဲ နီးကပ်စွာ တည်ဟိပြီး တောင်ကြော သို့မဟုတ် ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ ဆက်စပ်နီရေ တောင်အစုအဝီးကို ခေါ်ရေ။ တောင်တန်းတခုစွာ ကီလိုမီတာအနည်းငယ်မှ ထောင်ပေါင်းများစွာအထိ ရှည်လျားနိုင်ရေ။ တောင်တန်းတိကို ခွဲခြားရာမာ တောင်ထိပ်တိ၏ တည်နီရာ၊ တောင်ကြောတိ၏ ဆက်စပ်မှု၊ ကျောက်လွှာဖွဲ့စည်းပုံနန့် ဘူမိဗေဒသမိုင်းရို့ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားကတ်တေ။ တောင်တန်းအများအပြား ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ဆက်စပ်နီရေ ဒေသကို '''တောင်တန်းစနစ်''' (Mountain system) လို့ ခေါ်နိုင်ရေ။ == တောင်တန်း၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == တောင်တန်းတခုမာ အောက်ပါ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''တောင်ထိပ်''' (Summit) – တောင်တလုံး၏ အမြင့်ဆုံးနီရာ။ * '''တောင်ကြော''' (Ridge) – မြင့်မားရေ ကုန်းမြီတိကို ဆက်သွယ်ထားရေ ရှည်လျားရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်။ * '''တောင်ကြား''' (Valley) – တောင်နှစ်ခု သို့မဟုတ် တောင်ကြောနှစ်ခုကြားဟိ နိမ့်ကျရေ နီရာ။ * '''တောင်စောင်း''' (Slope) – တောင်ခြီမှ တောင်ထိပ်သို့ မြင့်တက်လားရေ မျက်နှာပြင်။ * '''တောင်ကြားလမ်း''' (Mountain pass) – တောင်တန်းတခုကို ဖြတ်ကျော်လားဖို့ အသုံးပြုနိုင်ရေ နိမ့်ကျရေ လမ်းကြောင်း။ ဒေမြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိကို [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်မြေပုံ]] (Topographic map) မာ အမြင့်တူမျဉ်းတိနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ == တောင်တန်းဖြစ်ပေါ်လာပုံ == တောင်တန်းတိစွာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းပိုင်းမှ ဖြစ်ပေါ်ရေ ဘူမိဗေဒအင်အားတိနန့် မျက်နှာပြင်တိုက်စားမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ တောင်တန်းတိ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဖြစ်စဉ်ကို '''တောင်ဖြစ်ပေါ်မှုဖြစ်စဉ်''' (Orogeny) လို့ ခေါ်ရေ။ အဓိကဖြစ်စဉ်တိမာ ပလိတ်ပြားတိ တိုက်မိခြင်း၊ ပလိတ်ပြားတခုက အခြားတခုအောက်သို့ ငုပ်ဝင်ခြင်း၊ ကျောက်လွှာပြတ်ရွေ့ခြင်းနန့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုရို့ ပါဝင်ရေ။<ref name="NPSMountains">[https://www.nps.gov/subjects/mountains/geology.htm U.S. National Park Service – Geology and Physical Processes: Mountains.]</ref> === ပလိတ်ပြားတိ တိုက်မိခြင်း === တိုက်ကြီးပလိတ်ပြားနှစ်ခု တခုနန့်တခု တိုက်မိရေအခါ ကျောက်လွှာတိ ဖိအားခံရပြီး ခေါက်တွန့်မြင့်တက်လာနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကြောင့် '''ခေါက်တွန့်တောင်တန်း''' (Fold mountain range) တိ ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]စွာ အိန္ဒိယပလိတ်ပြားနန့် ယူရေးရှားပလိတ်ပြားရို့ တိုက်မိမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ ဒေတိုက်မိမှုစွာ လွန်ခရေ နှစ်သန်းပေါင်း ၄၀ မှ ၅၀ ခန့်က စတင်ဖြစ်ပေါ်ခပြီး ပလိတ်ပြားတိ၏ ရွိလျားမှုစွာ ဂနိထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နီရေ။<ref name="USGSHimalaya">[https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/himalaya.html U.S. Geological Survey – The Himalayas: Two Continents Collide.]</ref> === ပလိတ်ပြားတခု ငုပ်ဝင်ခြင်း === သမုဒ္ဒရာပလိတ်ပြားတခုစွာ တိုက်ကြီးပလိတ်ပြားတခုအောက်သို့ ငုပ်ဝင်ရေအခါ ကျောက်လွှာဖိအား၊ မြီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုနန့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အင်ဒီးစ်တောင်တန်း]]စွာ နက်ဇ်ကာပလိတ်ပြား (Nazca Plate) က တောင်အမေရိကပလိတ်ပြားအောက်သို့ ငုပ်ဝင်နီမှုနန့် ဆက်စပ်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ယင်းတောင်တန်းမာ ခေါက်တွန့်ကျောက်လွှာတိနန့် မီးတောင်တိလေ့ ပါဝင်ရေ။<ref name="NGFold">[https://education.nationalgeographic.org/resource/fold-mountain/ National Geographic Society – Fold Mountain.]</ref> === ပြတ်ရွေ့နန့် မီးတောင်ဖြစ်စဉ် === ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာမာ ပြတ်ရွေ့ဖြစ်ပေါ်ရေအခါ ကျောက်လွှာအစိတ်အပိုင်းတိ မြင့်တက်ခြင်း သို့မဟုတ် နိမ့်ကျခြင်းကြောင့် ပြတ်ရွေ့တောင်တန်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် မီးတောင်အများအပြား ပါဝင်ရေ တောင်တန်းတိလေ့ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ == တောင်တန်းနန့် တောင်တန်းစနစ် == '''တောင်တန်း''' (Mountain range) နန့် '''တောင်တန်းစနစ်''' (Mountain system) ရို့စွာ ဆက်စပ်နီကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်အနည်းငယ် ကွဲပြားရေ။ တောင်တန်းဆိုစွာ တောင်တိ ရှည်လျားစွာ စုဖွဲ့တည်ဟိရေ ဒေသကို ရည်ညွှန်းရေ။ တောင်တန်းစနစ်ဆိုစွာ ဆက်စပ်နီရေ တောင်တန်းအများအပြား ပါဝင်ရေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ ဒေသကို ရည်ညွှန်းနိုင်ရေ။ ဥပမာ ဟိမဝန္တာ၊ ကာရာကိုရမ်နန့် ဟိန္ဒူကွတ်ရှ်တောင်တန်းတိစွာ အာရှတိုက်၏ ကျယ်ပြန့်ရေ တောင်တန်းဒေသတိနန့် ဆက်စပ်နီကတ်တေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ တောင်တန်းတိ == {| class="wikitable" ! တောင်တန်း ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]] | အာရှတိုက် | ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ် ပါဝင်ရေ |- | [[အင်ဒီးစ်တောင်တန်း]] | တောင်အမေရိကတိုက် | ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေထက်ဟိ အရှည်ဆုံးတောင်တန်းစနစ် |- | [[ရော့ကီးတောင်တန်း]] | မြောက်အမေရိကတိုက် | တိုက်၏ အနောက်ပိုင်းတလျှောက် တည်ဟိရေ |- | [[အဲလ်ပ်တောင်တန်း]] | ဥရောပတိုက် | မြင့်မားရေ တောင်ထိပ်နန့် ရီခဲမြစ်တိ ဟိရေ |- | [[အတ္တလပ်တောင်တန်း]] | အာဖရိကတိုက် | အာဖရိကအနောက်မြောက်ပိုင်းမာ တည်ဟိရေ |- | [[ရခိုင်ရိုးမ]] | မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း | ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနန့် အလယ်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းကို ခွဲခြားထားရေ |} == ဟိမဝန္တာတောင်တန်း == '''ဟိမဝန္တာတောင်တန်း''' (Himalayas) စွာ အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမာ တည်ဟိရေ မြင့်မားရေ တောင်တန်းဖြစ်တေ။ ဒေတောင်တန်းစွာ အိန္ဒိယ၊ နီပေါ၊ ဘူတန်၊ တရုတ်နန့် ပါကစ္စတန်ရို့၏ နယ်စပ်ဒေသတိတလျှောက် တည်ဟိရေ။ [[ဧဝရတ်တောင်]] (Mount Everest) စွာ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းမာ ပါဝင်ပြီး ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်တေ။ ဟိမဝန္တာဒေသစွာ ရီခဲမြစ်တိနန့် မြစ်ဖျားခံရာဒေသတိအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="USGSHimalaya"/> == အင်ဒီးစ်တောင်တန်း == [[File:El Valle de Uco y los Andes (4775311449).jpg|thumb|right|280px|အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ မန်ဒိုဇာဒေသမှ မြင်တွိရရေ အင်ဒီးစ်တောင်တန်း။]] '''အင်ဒီးစ်တောင်တန်း''' (Andes) စွာ တောင်အမေရိကတိုက်၏ အနောက်ဖက်တလျှောက် တည်ဟိရေ တောင်တန်းဖြစ်တေ။ ဒေတောင်တန်းစွာ ကီလိုမီတာ ၇,၀၀၀ ကျော် ရှည်လျားပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေထက်ဟိ အရှည်ဆုံးတောင်တန်းစနစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကတ်တေ။ အင်ဒီးစ်တောင်တန်းမာ [[အကွန်ကာဂွါတောင်]] (Aconcagua) ပါဝင်ပြီး ယင်းစွာ အာရှတိုက်ပြင်ပဟိ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်တေ။ အင်ဒီးစ်တောင်တန်းစွာ တောင်အမေရိကတိုက်၏ ရာသီဥတု၊ မြစ်ချောင်းဖွဲ့စည်းမှုနန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။<ref name="NGAndes">[https://education.nationalgeographic.org/resource/south-america-physical-geography/ National Geographic Society – South America: Physical Geography.]</ref> == သမုဒ္ဒရာရီအောက်ဟိ တောင်တန်းတိ == တောင်တန်းတိစွာ ကုန်းမြီထက်မာရာ ဟိစွာမဟုတ်ဘဲ [[သမုဒ္ဒရာ]]ကြမ်းပြင်ထက်မာလေ့ ဟိရေ။ '''သမုဒ္ဒရာအလယ်ခေါင်တောင်တန်း''' (Mid-ocean ridge) ဆိုစွာ သမုဒ္ဒရာပလိတ်ပြားတိ ခွာထွက်နီရေ နီရာတိမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ ရီအောက်တောင်တန်းစနစ်ဖြစ်တေ။ ယင်းနီရာတိမာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းမှ ကျောက်ရည်ပူတိ တက်လာပြီး သမုဒ္ဒရာအပေါ်ယံလွှာအသစ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာအလယ်ခေါင်တောင်တန်းစနစ်စွာ ကုန်းမြီထက်ဟိ တောင်တန်းတိထက် များစွာရှည်လျားရေ။<ref name="NPSMountains"/> == ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်း == '''ရခိုင်ရိုးမ''' (Rakhine Yoma သို့မဟုတ် Arakan Mountains) စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ပိုင်းမာ တောင်မြောက်သွယ်တန်းနီရေ တောင်တန်းဖြစ်တေ။ ရခိုင်ရိုးမစွာ [[ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း]]နန့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း]]ရို့ကြား သဘာဝမြီမျက်နှာသွင်ပြင်နယ်နိမိတ်တခုအဖြစ် တည်ဟိရေ။ ဒေတောင်တန်း၏ အနောက်ဖက်တောင်စောင်းတိစွာ အနောက်တောင်မုတ်သုံလီကြောင့် မိုးရေချိန်များပြားနိုင်ရေ။ ယင်းတောင်တန်းစနစ်စွာ ရခိုင်ဒေသ၏ သစ်တော၊ မြစ်ချောင်း၊ ရာသီဥတုနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းဟိ [[ချင်းတောင်တန်း]]နန့် ရခိုင်ရိုးမရို့စွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ အနောက်ပိုင်းတောင်တန်းဒေသ၏ အစိတ်အပိုင်းတိ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="MyanmarBiodiversity">[https://ckan.biodiversity.thibi.co/dataset/e36048dd-e5b2-4388-85af-0e5bc31bbc97/resource/c5d1e66d-012e-4c4f-9cd6-b8d5398d5f46/download/biodiversity_of_myanmar_an_overview.pdf Myanmar Forest Department (2017) – Biodiversity of Myanmar: An Overview, Table 1.]</ref> == တောင်တန်းနန့် ရာသီဥတု == တောင်တန်းတိစွာ လီထုရှိလျားမှု၊ အပူချိန်နန့် မိုးရွာသွန်းမှုရို့အပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ စိုစွတ်ရေ လီစီးကြောင်းတိစွာ တောင်စောင်းကို ဖြတ်ကျော်ရာမာ မြင့်တက်ပြီး အေးလာစွာကြောင့် တိမ်ဖွဲ့စည်းခြင်းနန့် မိုးရွာသွန်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ တောင်တန်း၏ လီအကွယ်ဖက်မာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းရေ ဒေသတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး ယင်းဖြစ်စဉ်ကို '''မိုးရိပ်အာနိသင်''' (Rain shadow effect) လို့ ခေါ်ရေ။ ယေရာလေ့ တောင်တန်းတိုင်း၏ ရာသီဥတုစွာ တူညီစွာမဟုတ်ပါ။ လတ္တီကျု၊ အမြင့်၊ ပင်လယ်နန့် အကွာအဝီးရို့အပေါ်လေ့ မူတည်ရေ။<ref name="FAOMountain">[https://www.fao.org/sustainable-forest-management-toolbox/modules/mountain-forests/en FAO – Mountain Forests.]</ref> == တောင်တန်းနန့် ရီအရင်းအမြစ် == တောင်တန်းဒေသတိစွာ မြစ်ချောင်းအများအပြား၏ ရီမြစ်ဖျားခံရာနီရာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ တောင်မြင့်ဒေသမာ ကျဆင်းရေ မိုးရီ၊ နှင်းရီနန့် ရီခဲမြစ်အရည်ပျော်ရီတိစွာ မြစ်ချောင်းတိ၏ ရီအရင်းအမြစ် ဖြစ်နိုင်ရေ။ တောင်သစ်တောတိစွာ မိုးရီကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ မြီဆီလွှာတိုက်စားမှုကို လျှော့ချခြင်းနန့် မြစ်ချောင်းရီစီးဆင်းမှုကို ထိန်းညှိခြင်းမာ အထောက်အကူပြုရေ။ တောင်တန်းဒေသတိ၏ ရီအရင်းအမြစ်စွာ တောင်အောက်ပိုင်းဟိ လူနေဒေသတိ၏ သောက်သုံးရီ၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ရီအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှုအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="FAOMountain"/> == တောင်တန်းနန့် သက်ဟိလောက == တောင်တန်းတိမာ အမြင့်နန့် ရာသီဥတုအလိုက် သက်ဟိတိ၏ သဘာဝနီထိုင်ရာ ကွဲပြားနိုင်ရေ။ တောင်ခြီဒေသမာ ပူနွေးရေ သစ်တောတိ ဟိနိုင်ပြီး တောင်မြင့်ဒေသမာ အီးမြရေ သစ်တော၊ မြက်ခင်းပြင်နန့် ကျောက်တောင်ပတ်ဝန်းကျင်တိ ဟိနိုင်ရေ။ တောင်တန်းတိ၏ ပထဝီဝင်အရ သီးခြားတည်ဟိမှုကြောင့် ဒေသရင်းသက်ဟိမျိုးစိတ်တိလေ့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ တောင်သစ်တောတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို ကာကွယ်ဖို့ အရေးပါရေ။<ref name="UNESCOMountain">[https://www.unesco.org/en/articles/mountains-provide-early-warning-climate-change UNESCO – Mountains Provide Early Warning of Climate Change.]</ref> == လူသားဘဝနန့် တောင်တန်း == တောင်တန်းတိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ယဉ်ကျေးမှုဖွံ့ဖြိုးမှုရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ တောင်တန်းတချို့စွာ နိုင်ငံနန့် ဒေသတိကြား သဘာဝနယ်နိမိတ်အဖြစ် တည်ဟိရေ။ တောင်ကြားလမ်းတိကို ကုန်သွယ်ရီးနန့် လားလာရီးလမ်းကြောင်းတိအဖြစ် အသုံးပြုကတ်တေ။ ယပြီးကေ တောင်တန်းတိမာ သစ်တောအရင်းအမြစ်၊ သတ္တုသိုက်နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းတိလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == တောင်တန်းဒေသတိမာ [[မြီပြိုမှု]]၊ ကျောက်ပြိုမှု၊ [[မြီငလျင်]]၊ ရီကြီးမှုနန့် နှင်းပြိုမှုကဲ့သို့ သဘာဝအန္တရာယ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ တောင်စောင်းမတ်စောက်ရေ နီရာတိမာ သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းနန့် စနစ်မကျရေ မြီအသုံးချမှုတိကြောင့် မြီတိုက်စားမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ရေ။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကြောင့် တောင်မြင့်ဒေသဟိ ရီခဲမြစ်တိ အရည်ပျော်ခြင်းနန့် ရီအရင်းအမြစ်ပြောင်းလဲမှုတိလေ့ ဖြစ်ပေါ်နီရေ။<ref name="IPCCMountain">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/ccp5/ IPCC – Climate Change 2022: Mountains.]</ref> တောင်တန်းတိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ သစ်တောကာကွယ်ခြင်း၊ မြီပြိုမှုအန္တရာယ်စောင့်ကြည့်ခြင်းနန့် သဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == တောင်တန်းစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဘူမိဗေဒ၊ ရာသီဥတု၊ ရီသံသရာနန့် သက်ဟိလောကရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝမြီမျက်နှာသွင်ပြင်တမျိုး ဖြစ်တေ။ တောင်တန်းဖြစ်ပေါ်ပုံကို လေ့လာခြင်းနန့် ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြားတိ၏ ရွိလျားမှုနန့် ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင် ပြောင်းလဲမှုတိကို နားလည်နိုင်ရေ။ ယပြီးကေ တောင်တန်းတိစွာ လူသားရို့၏ ရီအရင်းအမြစ်၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တောင်]] * [[တောင်ထိပ်]] * [[တောင်ကြော]] * [[တောင်ကြား]] * [[တောင်တန်းစနစ်]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] * [[ခေါက်တွန့်တောင်]] * [[မီးတောင်]] * [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]] * [[အင်ဒီးစ်တောင်တန်း]] * [[အဲလ်ပ်တောင်တန်း]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ချင်းတောင်တန်း]] * [[နတ်မတောင်]] * [[ရာသီဥတု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[ပထဝီဝင်]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/landform/ National Geographic – Landform] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/fold-mountain/ National Geographic – Fold Mountain] * [https://www.nps.gov/subjects/mountains/geology.htm U.S. National Park Service – Mountain Geology] * [https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/himalaya.html USGS – The Himalayas] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/south-america-physical-geography/ National Geographic – South America: Physical Geography] * [https://www.fao.org/sustainable-forest-management-toolbox/modules/mountain-forests/en FAO – Mountain Forests] * [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/ccp5/ IPCC – Mountains and Climate Change] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:High_Asia_Mountain_Ranges.jpg Wikimedia Commons – High Asia Mountain Ranges] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:El_Valle_de_Uco_y_los_Andes_(4775311449).jpg Wikimedia Commons – Andes Photograph] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:တောင်တန်းတိ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] e9k00rhoahd0zw5a9jcmh10iwx3ucmu 0 6453 22251 2026-11-02T03:55:33Z Retkhaberi 224 Created page with " '''မီးတောင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Volcano'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]အတွင်းဟိ ကျောက်ရည်ပျော် (magma)၊ မီးတောင်ပြာ၊ ကျောက်အပိုင်းအစနန့် [[ဓာတ်ငွိ]]တိ မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ထွက်ပေါ်လာနိုင်ရေ အပေါက် သို့..." 22251 wikitext text/x-wiki '''မီးတောင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Volcano'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]အတွင်းဟိ ကျောက်ရည်ပျော် (magma)၊ မီးတောင်ပြာ၊ ကျောက်အပိုင်းအစနန့် [[ဓာတ်ငွိ]]တိ မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ထွက်ပေါ်လာနိုင်ရေ အပေါက် သို့မဟုတ် အက်ကြောင်းပါဝင်ရေ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံတခု ဖြစ်တေ။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ထွက်လာရေ ပစ္စည်းတိ စုပုံလာစွာနန့် မီးတောင်ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ မီးတောင်တိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ အတွင်းပိုင်းဖြစ်စဉ်၊ [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]]တိ၏ ရွိလျားမှုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="USGS">[https://www.usgs.gov/programs/VHP/about-volcanoes U.S. Geological Survey – About Volcanoes.]</ref> [[File:Structure volcano unlabeled.svg|thumb|right|300px|မီးတောင်၏ အတွင်းဖွဲ့စည်းပုံ၊ ကျောက်ရည်ပျော်သိုလှောင်ရာနီရာ၊ မီးတောင်ပေါက်နန့် ချော်ရည်စီးဆင်းပုံကို ဖော်ပြထားရေ သရုပ်ဖော်ပုံ။]] မီးတောင်တိကို ကုန်းမြီထက်မာသာမက [[သမုဒ္ဒရာ]]ကြမ်းပြင်ထက်မာလေ့ တွိနိုင်ရေ။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုတိစွာ ကုန်းမြီအသစ်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ [[ရာသီဥတု]]ပြောင်းလဲမှုနန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == မီးတောင်ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းမှ ပူပြင်းရေ ကျောက်ရည်ပျော်နန့် ဓာတ်ငွိတိ မြီမျက်နှာပြင်သို့ ထွက်ပေါ်လာနိုင်ရေ သဘာဝဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံဖြစ်တေ။ မီးတောင်တိုင်းစွာ တောင်ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်နီစွာ မဟုတ်ပါ။ တချို့မီးတောင်တိစွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီအက်ကြောင်းတိမှတဆင့် ချော်ရည်ထွက်ပေါ်ရေ ပုံစံမျိုးလေ့ ဟိရေ။ မီးတောင်ကို လေ့လာရေ ပညာရပ်ကို '''မီးတောင်ဗေဒ''' (Volcanology) လို့ ခေါ်ရေ။ == ကျောက်ရည်ပျော်နန့် ချော်ရည် == '''ကျောက်ရည်ပျော်''' (Magma) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းဟိ ပူပြင်းပြီး အရည်ပျော်နီရေ ကျောက်ပစ္စည်းဖြစ်တေ။ ယင်းကျောက်ရည်ပျော်စွာ မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ထွက်ပေါ်လာရေအခါ '''ချော်ရည်''' (Lava) လို့ ခေါ်တေ။ ထို့ကြောင့် ကျောက်ရည်ပျော်နန့် ချော်ရည်ရို့၏ အဓိကကွာခြားချက်စွာ တည်ဟိရေ နီရာဖြစ်တေ။<ref name="MagmaLava">[https://www.usgs.gov/faqs/what-difference-between-magma-and-lava USGS – What Is the Difference Between Magma and Lava?]</ref> ချော်ရည်၏ စီးဆင်းနိုင်မှုစွာ အပူချိန်၊ ဓာတုဖွဲ့စည်းပုံနန့် ကျောက်ရည်ပျော်အတွင်းဟိ ဓာတ်ငွိပမာဏရို့အပေါ် မူတည်ရေ။ ချော်ရည်တိ အီးလာရေအခါ မီးသင့်ကျောက်တိအဖြစ် ခဲမာလာရေ။ == မီးတောင်၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == မီးတောင်တခုမာ အောက်ပါအစိတ်အပိုင်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''ကျောက်ရည်ပျော်သိုလှောင်ရာ''' (Magma reservoir) – ကမ္ဘာမြီအတွင်း ကျောက်ရည်ပျော်တိ စုဝီးတည်ဟိနိုင်ရေ နီရာ။ * '''မီးတောင်ပြွန်''' (Conduit) – ကျောက်ရည်ပျော်တိ မြီမျက်နှာပြင်သို့ တက်လာရေ လမ်းကြောင်း။ * '''မီးတောင်ပေါက်''' (Vent) – ချော်ရည်၊ ပြာနန့် ဓာတ်ငွိတိ ထွက်ပေါ်ရေ အပေါက်။ * '''မီးတောင်ဝ''' (Crater) – မီးတောင်ပေါက်အနီးဟိ ခွက်ပုံသဏ္ဌာန် ချိုင့်ဝှမ်း။ * '''မီးတောင်စောင်း''' (Flank) – မီးတောင်၏ ဘေးဖက်ကုန်းစောင်း။ * '''ချော်ရည်စီးကြောင်း''' (Lava flow) – မီးတောင်မှ ထွက်လာပြီး မြီမျက်နှာပြင်ထက် စီးဆင်းလားရေ ချော်ရည်။ မီးတောင်တချို့မာ အဓိကမီးတောင်ပေါက်အပြင် ဘေးဖက်မီးတောင်ပေါက်တိလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ == မီးတောင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == မီးတောင်တိစွာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းဟိ ကျောက်ပစ္စည်းတချို့ အရည်ပျော်ခြင်းနန့် ယင်းကျောက်ရည်ပျော်တိ အထက်သို့ တက်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ။ မီးတောင်အများအပြားစွာ [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] (Plate tectonics) နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ === ပလိတ်ပြားတိ ငုပ်ဝင်ခြင်း === သမုဒ္ဒရာပလိတ်ပြားတခုက အခြားပလိတ်ပြားတခုအောက်သို့ ငုပ်ဝင်ရေ နီရာတိမာ ကျောက်ရည်ပျော်ဖြစ်ပေါ်မှုကို အထောက်အကူပြုရေ ဖြစ်စဉ်တိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ ယင်းကျောက်ရည်ပျော်တိ အပေါ်သို့ တက်လာပြီး မီးတောင်တန်းတိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာပတ်ဝန်းကျင်ဟိ မီးတောင်အများအပြားစွာ ဒေဖြစ်စဉ်နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ === ပလိတ်ပြားတိ ခွာထွက်ခြင်း === ပလိတ်ပြားနှစ်ခု ခွာထွက်နီရေ နီရာတိမာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းမှ ကျောက်ရည်ပျော်တိ တက်လာနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကို သမုဒ္ဒရာအလယ်ခေါင်တောင်တန်းတိနန့် အိုက်စလန်ဒေသမာ တွိနိုင်ရေ။ === အပူပြင်းနီရာတိ === '''အပူပြင်းနီရာ''' (Hotspot) ဆိုစွာ ပလိတ်ပြားနယ်နိမိတ်မှ ဝီးကွာရေ ဒေသတချို့မာ မီးတောင်ဖြစ်ပေါ်နိုင်စီရေ အပူဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်နန့် ဆက်စပ်နီရေ နီရာဖြစ်တေ။ [[ဟာဝိုင်အီကျွန်းစု]]ဟိ မီးတောင်တိစွာ အပူပြင်းနီရာဆိုင်ရာ မီးတောင်ဖြစ်ပေါ်မှု၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="USGS"/> == မီးတောင်အမျိုးအစားတိ == မီးတောင်တိကို ပုံသဏ္ဌာန်၊ ချော်ရည်၏ သဘောသဘာဝနန့် ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်အလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | ဒိုင်းပုံမီးတောင် | Shield volcano | ကျယ်ပြန့်ပြီး တောင်စောင်းပြီပြစ်ရေ |- | အလွှာပေါင်းစပ်မီးတောင် | Stratovolcano | ချော်ရည်နန့် မီးတောင်ထွက်ပစ္စည်းအလွှာတိ ပါဝင်ရေ |- | မီးတောင်ကျောက်စအစုအပုံ | Cinder cone | မီးတောင်ပေါက်အနီးမာ ကျောက်စတိ စုပုံထားရေ |- | ချော်ရည်ခုံး | Lava dome | ပျစ်ရေ ချော်ရည်တိ စုပုံလာရေ ခုံးပုံဖွဲ့စည်းမှု |} === ဒိုင်းပုံမီးတောင် === '''ဒိုင်းပုံမီးတောင်''' (Shield volcano) ဆိုစွာ အလွယ်တကူ စီးဆင်းနိုင်ရေ ချော်ရည်တိ ကျယ်ပြန့်စွာ စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ မီးတောင်ဖြစ်တေ။ ဒေမီးတောင်တိစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်စောင်းပြီပြစ်ပြီး အောက်ခြီအကျယ်အဝန်း ကြီးမားရေ။ [[မောင်နာလိုအာမီးတောင်]] (Mauna Loa) စွာ ထင်ရှားရေ ဒိုင်းပုံမီးတောင်ဖြစ်တေ။ === အလွှာပေါင်းစပ်မီးတောင် === '''အလွှာပေါင်းစပ်မီးတောင်''' (Stratovolcano) ဆိုစွာ ချော်ရည်၊ မီးတောင်ပြာနန့် ကျောက်အပိုင်းအစတိ အထပ်ထပ်စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ မီးတောင်ဖြစ်တေ။ ဒေမီးတောင်အမျိုးအစားစွာ များသောအားဖြင့် တောင်စောင်းမတ်စောက်ပြီး အင်အားပြင်းထန်ရေ ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[ဖူဂျီတောင်]]နန့် [[စိန့်ဟယ်လင်မီးတောင်]]ရို့စွာ ထင်ရှားရေ ဥပမာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Types">[https://pubs.usgs.gov/gip/volc/types.html USGS – Principal Types of Volcanoes.]</ref> === မီးတောင်ကျောက်စအစုအပုံ === '''မီးတောင်ကျောက်စအစုအပုံ''' (Cinder cone) ဆိုစွာ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် လွင့်ထွက်လာရေ ချော်ရည်ခဲကျောက်စတိ မီးတောင်ပေါက်ပတ်ဝန်းကျင်မာ စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ မီးတောင်ဖြစ်တေ။ ဒေမီးတောင်တိစွာ အခြားမီးတောင်အမျိုးအစားတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ကေ အရွယ်အစားငယ်လေ့ဟိရေ။ == မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု == '''မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု''' (Volcanic eruption) ဆိုစွာ ကျောက်ရည်ပျော်၊ မီးတောင်ပြာနန့် ဓာတ်ငွိတိ မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ထွက်ပေါ်လာရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုတိကို ယေဘုယျအားဖြင့် ချော်ရည်စီးဆင်းမှုအဓိကဖြစ်ရေ ပေါက်ကွဲမှုနန့် ပြင်းထန်စွာ ပေါက်ကွဲထွက်ရေ ပုံစံရို့အဖြစ် ခွဲခြားလေ့ဟိရေ။ ပေါက်ကွဲမှု၏ ပြင်းထန်မှုစွာ ကျောက်ရည်ပျော်၏ ပျစ်နှစ်မှု၊ ဓာတ်ငွိပါဝင်မှုနန့် အခြားဘူမိဗေဒအခြီအနီတိအပေါ် မူတည်ရေ။ ပေါက်ကွဲမှုတချို့စွာ ချော်ရည်တိ တဆတ်ဆတ် ထွက်ပေါ်ရေ ပုံစံဖြစ်ပြီး တချို့စွာ ပြာနန့် ကျောက်အပိုင်းအစတိကို လီထုအမြင့်သို့ လွင့်ထုတ်တေ။ [[File:MSH80 eruption mount st helens 05-18-80.jpg|thumb|right|260px|၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ၁၈ ရက်မာ ပေါက်ကွဲခရေ စိန့်ဟယ်လင်မီးတောင်၏ မီးတောင်ပြာတိုင်ကို ဖော်ပြထားရေ USGS ဓာတ်ပုံ။]] == မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုအန္တရာယ်တိ == မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် လူသားတိ၊ သက်ဟိတိနန့် ပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် အန္တရာယ်အမျိုးမျိုး ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ * '''ချော်ရည်စီးဆင်းမှု''' – ပူပြင်းရေ ချော်ရည်တိက အဆောက်အအုံနန့် လမ်းတိကို ပျက်စီးစီနိုင်ရေ။ * '''မီးတောင်ပြာကျဆင်းမှု''' – လီထုထဲသို့ လွင့်ထွက်ရေ ပြာတိက အသက်ရှူလမ်းကြောင်း၊ စိုက်ပျိုးမြီနန့် လီကြောင်းလားလာရီးကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ။ * '''မီးတောင်ပူပြင်းစီးကြောင်း''' (Pyroclastic flow) – အလွန်ပူပြင်းရေ ဓာတ်ငွိ၊ မီးတောင်ပြာနန့် ကျောက်စတိ အရှိန်ပြင်းစွာ စီးဆင်းရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ * '''မီးတောင်ရွှံ့ရီစီးကြောင်း''' (Lahar) – မီးတောင်ထွက်ပစ္စည်းတိနန့် ရီရောနှောပြီး တောင်ကြားတိအတိုင်း စီးဆင်းရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ * '''မီးတောင်ဓာတ်ငွိ''' – ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုက်နန့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ကဲ့သို့ ဓာတ်ငွိတိကြောင့် ကျန်းမာရီးအန္တရာယ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဒေအန္တရာယ်တိစွာ မီးတောင်ပေါက်ကွဲနီရေ အချိန်မာရာမဟုတ်ဘဲ ပေါက်ကွဲမှုရပ်လားပြီးနောက်မာလေ့ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="Hazards">[https://www.usgs.gov/programs/VHP/pyroclastic-flows-move-fast-and-destroy-everything-their-path USGS – Pyroclastic Flow Hazards.]</ref><ref name="Lahar">[https://www.usgs.gov/programs/VHP/lahars-move-rapidly-down-valleys-rivers-concrete USGS – Lahar Hazards.]</ref> == မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုအခြီအနီ == မီးတောင်တိကို လှုပ်ရှားနီရေ မီးတောင် (Active volcano)၊ ယာယီငြိမ်သက်နီရေ မီးတောင် (Dormant volcano) နန့် ပေါက်ကွဲမှုရပ်ဆိုင်းလားဗျာယ်လို့ သတ်မှတ်ထားရေ မီးတောင် (Extinct volcano) ရို့အဖြစ် ခွဲခြားလေ့ဟိရေ။ ယေကေလေ့ ဒေခွဲခြားမှုတိစွာ အမြဲတမ်း တိကျစွာ မဟုတ်ပါ။ မီးတောင်တချို့စွာ နှစ်ရာပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ ငြိမ်သက်နီပြီးမှ ပြန်လည်ပေါက်ကွဲနိုင်ရေ။ Smithsonian Institution ၏ Global Volcanism Program စွာ မီးတောင်တိ၏ ပေါက်ကွဲမှုသမိုင်းကို လေ့လာရာမာ ဟိုလိုဆင်းခေတ် (Holocene) အတွင်း ပေါက်ကွဲခရေ မီးတောင်တိကို အထူးမှတ်တမ်းတင်ထားရေ။<ref name="GVPActive">[https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes Smithsonian Global Volcanism Program – How Many Active Volcanoes Are There?]</ref> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ မီးတောင်တိ == {| class="wikitable" ! မီးတောင် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[ဖူဂျီတောင်]] | ဂျပန်နိုင်ငံ | အလွှာပေါင်းစပ်မီးတောင် |- | [[မောင်နာလိုအာမီးတောင်]] | ဟာဝိုင်အီ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | ဒိုင်းပုံမီးတောင် |- | [[စိန့်ဟယ်လင်မီးတောင်]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် ပေါက်ကွဲမှုဖြင့် ထင်ရှားရေ |- | [[ပီနာတူဘိုမီးတောင်]] | ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ | ၁၉၉၁ ခုနှစ် ပေါက်ကွဲမှုဖြင့် ထင်ရှားရေ |- | [[ပုပ္ပားမီးတောင်]] | မြန်မာနိုင်ငံ | ဟိုလိုဆင်းခေတ်အတွင်း ပေါက်ကွဲခရေ မီးတောင် |} == မြန်မာနိုင်ငံဟိ ပုပ္ပားမီးတောင် == '''ပုပ္ပားမီးတောင်''' (Mount Popa) စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]မာ တည်ဟိရေ မီးတောင်ဖြစ်တေ။ ပုပ္ပားမီးတောင်စွာ အမြင့် ၁,၅၁၈ မီတာဟိရေ အလွှာပေါင်းစပ်မီးတောင်ဖြစ်ပြီး ချော်ရည်နန့် မီးတောင်ထွက်ကျောက်ပစ္စည်းအလွှာတိ ပါဝင်ရေ။ Smithsonian Institution ၏ Global Volcanism Program မှတ်တမ်းမာ ပုပ္ပားမီးတောင်၏ နောက်ဆုံးအတည်ပြုနိုင်ရေ ပေါက်ကွဲမှုကို ဘီစီ ၆၀၅၀ ခန့်ဟု ဖော်ပြထားရေ။ ယင်းရက်စွဲစွာ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်ဖြစ်တေ။ ဘီစီ ၄၄၂ ခုနှစ်မာ ပေါက်ကွဲခရေဆိုရေ ရိုးရာမှတ်တမ်းတိလေ့ ဟိကေလေ့ ယင်းပေါက်ကွဲမှုအတွက် ခိုင်မာရေ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထား မဟိသိမ်းပါ။ ပုပ္ပားမီးတောင်၏ အနောက်တောင်ဖက်ဟိ [[တောင်ကလပ်]] (Taung Kalat) စွာ ချော်ရည်ကျောက်ခဲအူတိုင် (volcanic plug) နန့် ဆက်စပ်ရေ ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံဖြစ်ပြီး ပုပ္ပားမီးတောင်၏ အဓိကတောင်ထိပ်နန့် မတူပါ။<ref name="Popa">[https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=275080 Smithsonian Global Volcanism Program – Popa.]</ref> == မီးတောင်နန့် ရာသီဥတု == မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုအချို့စွာ [[ရာသီဥတု]]အပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ အင်အားပြင်းထန်ရေ ပေါက်ကွဲမှုတိကြောင့် ဆာလဖာဒိုင်အောက်ဆိုက်ဓာတ်ငွိတိ လီထု၏ အမြင့်ပိုင်းသို့ ရောက်ဟိနိုင်ရေ။ ယင်းဓာတ်ငွိတိမှ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဆာလဖိတ်အမှုန်တိက နီရောင်ခြည်တချို့ကို အာကာသသို့ ပြန်လည်ရောင်ပြန်စီခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်၏ အပူချိန်ကို ယာယီကျဆင်းစီနိုင်ရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်မာ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံဟိ ပီနာတူဘိုမီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုစွာ ယင်းရာသီဥတုသက်ရောက်မှု၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="Climate">[https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate USGS – Volcanoes Can Affect Climate.]</ref> == မီးတောင်စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်း == မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုအန္တရာယ်ကို လျှော့ချဖို့ သိပ္ပံပညာရှင်တိစွာ မီးတောင်၏ လှုပ်ရှားမှုအခြီအနီကို စောင့်ကြည့်လေ့လာကတ်တေ။ အဓိကလေ့လာရေ အချက်တိမာ - * [[မြီငလျင်]]လှုပ်ရှားမှု။ * မီးတောင်မျက်နှာပြင် မြင့်တက်မှုနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှု။ * မီးတောင်မှ ထွက်လာရေ ဓာတ်ငွိပမာဏ။ * မြီမျက်နှာပြင်အပူချိန်ပြောင်းလဲမှု။ * ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံနန့် အဝီးမှအာရုံခံစနစ်တိ၏ တိုင်းတာချက်။ ယင်းအချက်အလက်တိကို ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်းနန့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှု ပြောင်းလဲလာရေ လက္ခဏာတိကို စောင့်ကြည့်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမည့် အချိန်အတိအကျကို အမြဲတမ်း ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။<ref name="Monitoring">[https://www.usgs.gov/programs/VHP/comprehensive-monitoring-provides-timely-warnings-volcano-reawakening USGS – Comprehensive Volcano Monitoring.]</ref> == မီးတောင်၏ အကျိုးကျေးဇူးတိ == မီးတောင်တိစွာ သဘာဝအန္တရာယ်ဖြစ်နိုင်ကေလေ့ အကျိုးကျေးဇူးတိလေ့ ဟိရေ။ မီးတောင်မှ ထွက်လာရေ ကျောက်ပစ္စည်းတိ တိုက်စားပျက်စီးလာခြင်းကြောင့် အချို့ဒေသတိမာ စိုက်ပျိုးဖို့ သင့်တော်ရေ မြီဆီလွှာတိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ မီးတောင်ဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ကို [[မြီအောက်အပူစွမ်းအင်]] (Geothermal energy) ထုတ်လုပ်ရာမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယပြီးကေ မီးတောင်ဖြစ်စဉ်တိကြောင့် [[ကျွန်း]]အသစ်တိနန့် ကုန်းမြီအသစ်တိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ မီးတောင်ဒေသတချို့စွာ ခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် ဘူမိဗေဒသုတေသနအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == အရေးပါမှု == မီးတောင်စွာ ကမ္ဘာမြီအတွင်းပိုင်း၏ အပူစွမ်းအင်နန့် ကျောက်ရည်ပျော်ဖြစ်စဉ်တိကို ဖော်ပြရေ အရေးကြီးရေ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံဖြစ်တေ။ မီးတောင်တိကို လေ့လာခြင်းနန့် [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]]၊ ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာဖွဲ့စည်းပုံ၊ သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်တိကို ပိုမိုနားလည်နိုင်ရေ။ မီးတောင်ဆိုင်ရာ အသိပညာစွာ လူသားရို့၏ လုံခြုံရီး၊ သဘာဝအန္တရာယ်ကြိုတင်ကာကွယ်ရီးနန့် သဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို တာရှည်အသုံးပြုနိုင်ဖို့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[မီးတောင်ဗေဒ]] * [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] * [[ကျောက်ရည်ပျော်]] * [[ချော်ရည်]] * [[မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု]] * [[မီးတောင်ပြာ]] * [[မီးတောင်ကျွန်း]] * [[မြီငလျင်]] * [[ပုပ္ပားမီးတောင်]] * [[ဖူဂျီတောင်]] * [[စိန့်ဟယ်လင်မီးတောင်]] * [[ဟာဝိုင်အီကျွန်းစု]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[ပထဝီဝင်]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.usgs.gov/programs/VHP/about-volcanoes USGS – About Volcanoes] * [https://pubs.usgs.gov/gip/volc/types.html USGS – Principal Types of Volcanoes] * [https://www.usgs.gov/faqs/what-difference-between-magma-and-lava USGS – Magma and Lava] * [https://volcano.si.edu/ Smithsonian – Global Volcanism Program] * [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=275080 Smithsonian – Mount Popa] * [https://www.usgs.gov/programs/VHP/pyroclastic-flows-move-fast-and-destroy-everything-their-path USGS – Pyroclastic Flow Hazards] * [https://www.usgs.gov/programs/VHP/comprehensive-monitoring-provides-timely-warnings-volcano-reawakening USGS – Volcano Monitoring] * [https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate USGS – Volcanoes and Climate] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Structure_volcano_unlabeled.svg Wikimedia Commons – Volcano Structure] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80.jpg Wikimedia Commons – Mount St. Helens Eruption] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မီးတောင်တိ]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:မီးတောင်ဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တိ]] ckbr2h2lmy0w8lvcfr754wdgsx2c0k4 0 6454 22252 2026-11-02T04:00:36Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ကုန်းပြင်မြင့်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Plateau'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီထက် သိသိသာသာ မြင့်တက်နီပြီး အပေါ်မျက်နှာပြင် အတော်အတန်ညီညာရေ ကျယ်ပြန့်ရေ သဘာဝမြ..." 22252 wikitext text/x-wiki '''ကုန်းပြင်မြင့်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Plateau'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီထက် သိသိသာသာ မြင့်တက်နီပြီး အပေါ်မျက်နှာပြင် အတော်အတန်ညီညာရေ ကျယ်ပြန့်ရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ ကုန်းပြင်မြင့်တိစွာ [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]]တိ၏ ရွိလျားမှု၊ [[မီးတောင်]]ချော်ရည်စုပုံမှုနန့် ကုန်းမြီမြင့်တက်မှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="NGPlateau">[https://education.nationalgeographic.org/resource/plateau/ National Geographic Society – Plateau.]</ref> [[File:The Tibetan Plateau.jpg|thumb|right|300px|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနန့် အမြင့်ဆုံးကုန်းပြင်မြင့်ဒေသဖြစ်ရေ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ကို ဂြိုဟ်တုမှ မြင်တွိရပုံ။ ဓာတ်ပုံ – European Space Agency (ESA)။]] ကုန်းပြင်မြင့်တိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအသီးသီးမာ ဟိရေ။ ကုန်းပြင်မြင့်၏ အမြင့်၊ အကျယ်အဝန်း၊ ကျောက်လွှာဖွဲ့စည်းပုံနန့် ရာသီဥတုစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားရေ။ ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ကုန်းပြင်မြင့်တိမာ [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]၊ [[ဒက္ခိဏကုန်းပြင်မြင့်]]၊ [[ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့်]]နန့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''ကုန်းပြင်မြင့်''' ဆိုစွာ ပတ်ဝန်းကျင်မြီမျက်နှာပြင်ထက် မြင့်မားပြီး အပေါ်ပိုင်း အတော်အတန်ညီညာရေ ကုန်းမြီဒေသကို ရည်ညွှန်းရေ။ ကုန်းပြင်မြင့်၏ အနည်းဆုံးအမြင့်နန့် အကျယ်အဝန်းကို ကမ္ဘာတဝန်း တညီတညွတ်တည်း သတ်မှတ်ထားရေ စံတခု မဟိပါ။ ကုန်းပြင်မြင့်တချို့စွာ မြီမျက်နှာပြင်ပြားညီပြီး တချို့စွာ မြစ်ချောင်းတိ၏ တိုက်စားမှုကြောင့် ချိုင့်ဝှမ်းနန့် တောင်ကြောတိ ပါဝင်နီရေ။ ထို့ကြောင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဟု သတ်မှတ်ထားရေ ဒေသတခု၏ မျက်နှာပြင်စွာ အပိုင်းအားလုံးမာ ညီညာနီဖို့ မလိုအပ်ပါ။<ref name="NGPlateau"/> == ကုန်းပြင်မြင့်၏ လက္ခဏာတိ == ကုန်းပြင်မြင့်တိမာ အောက်ပါအဓိကလက္ခဏာတိကို တွိနိုင်ရေ။ * ပတ်ဝန်းကျင်ကုန်းမြီထက် မြင့်မားနီခြင်း။ * အပေါ်မျက်နှာပြင် အတော်အတန်ညီညာခြင်း။ * အနည်းဆုံး တဖက်မာ မတ်စောက်ရေ ကုန်းစောင်း သို့မဟုတ် ကမ်းပါးဟိနိုင်ခြင်း။ * ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီဧရိယာ ပါဝင်ခြင်း။ * မြစ်ချောင်းနန့် ချိုင့်ဝှမ်းတိက မြီမျက်နှာပြင်ကို ပိုင်းခြားထားနိုင်ခြင်း။ ကုန်းပြင်မြင့်တိ၏ ဘေးဖက်မာ မတ်စောက်ရေ ကုန်းစောင်းတိ ဟိနိုင်ပြီး ယင်းကုန်းစောင်းမျိုးကို '''ကုန်းပြင်မြင့်အစွန်းကမ်းပါး''' (Escarpment) လို့ ခေါ်နိုင်ရေ။ == ကုန်းပြင်မြင့်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ကုန်းပြင်မြင့်တိစွာ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်အမျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အဓိကဖြစ်စဉ်တိမာ ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာမြင့်တက်ခြင်း၊ ပလိတ်ပြားတိ တိုက်မိခြင်း၊ မီးတောင်ချော်ရည်တိ စုပုံခြင်းနန့် မြီမျက်နှာပြင်တိုက်စားမှုရို့ ပါဝင်ရေ။ === ကုန်းမြီမြင့်တက်ခြင်း === ကမ္ဘာမြီအတွင်းဟိ ဘူမိဗေဒအင်အားတိကြောင့် ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု မြင့်တက်လာနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်ကို '''မြီအပေါ်ယံလွှာမြင့်တက်မှု''' (Tectonic uplift) လို့ ခေါ်ရေ။ [[ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့်]]စွာ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ မြင့်တက်မှုကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသတိထက် မြင့်မားလာရေ ကုန်းပြင်မြင့်၏ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="USGSColorado">[https://www.usgs.gov/geology-and-ecology-of-national-parks/geology-canyonlands-national-park U.S. Geological Survey – Geology of Canyonlands National Park.]</ref> === ပလိတ်ပြားတိ တိုက်မိခြင်း === တိုက်ကြီးပလိတ်ပြားနှစ်ခု တိုက်မိရေအခါ ကျောက်လွှာတိ ဖိအားခံရပြီး ထူထပ်လာခြင်းနန့် မြင့်တက်ခြင်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]စွာ အိန္ဒိယပလိတ်ပြားနန့် ယူရေးရှားပလိတ်ပြားရို့၏ တိုက်မိမှုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ယင်းဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်စွာ [[ဟိမဝန္တာတောင်တန်း]]ဖြစ်ပေါ်မှုနန့်လေ့ ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="NASAPlateau">[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/winter-on-the-roof-of-the-world-149356/ NASA Earth Observatory – Winter on the Roof of the World.]</ref> === မီးတောင်ချော်ရည်စုပုံခြင်း === မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုတိကြောင့် ထွက်လာရေ [[ချော်ရည်]]တိစွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ဧရိယာတခုထက်မာ အထပ်ထပ်စုပုံနိုင်ရေ။ ချော်ရည်တိ အီးပြီး ခဲမာလာရေအခါ မြင့်မားပြီး အတော်အတန်ညီညာရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ယင်းပုံစံနန့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ကုန်းပြင်မြင့်ကို '''မီးတောင်ကုန်းပြင်မြင့်''' (Volcanic plateau) လို့ ခေါ်ရေ။ အိန္ဒိယနိုင်ငံဟိ ဒက္ခိဏကုန်းပြင်မြင့်၏ အစိတ်အပိုင်းကြီးတခုမာ ရှီးမီးတောင်ချော်ရည်စုပုံမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ကျောက်လွှာတိ ဟိရေ။<ref name="USGSLava">[https://www.usgs.gov/publications/flood-lavas-earth-io-and-mars U.S. Geological Survey – Flood Lavas on Earth, Io and Mars.]</ref> == ကုန်းပြင်မြင့်အမျိုးအစားတိ == ကုန်းပြင်မြင့်တိကို ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင်အလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | ချိုင့်ဝှမ်းဖြတ်ကုန်းပြင်မြင့် | Dissected plateau | မြစ်ချောင်းတိက နက်ရှိုင်းရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိ ဖော်ထုတ်ထားရေ |- | မီးတောင်ကုန်းပြင်မြင့် | Volcanic plateau | ချော်ရည်အလွှာတိ စုပုံလာရေ |- | တောင်တန်းကြားကုန်းပြင်မြင့် | Intermontane plateau | တောင်တန်းကြီးတိကြားမာ တည်ဟိရေ |- | တိုက်ကြီးကုန်းပြင်မြင့် | Continental plateau | ကျယ်ပြန့်ရေ တိုက်ကြီးကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်း မြင့်တက်နီရေ |} ဒေအမျိုးအစားတိစွာ သတ်မှတ်ချက်မတူရေ ခွဲခြားနည်းတိဖြစ်စွာကြောင့် ကုန်းပြင်မြင့်တခုမာ အမျိုးအစားတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။ == ချိုင့်ဝှမ်းဖြတ်ကုန်းပြင်မြင့် == '''ချိုင့်ဝှမ်းဖြတ်ကုန်းပြင်မြင့်''' (Dissected plateau) ဆိုစွာ မြင့်မားရေ ကုန်းပြင်မြင့်မျက်နှာပြင်ကို မြစ်ချောင်းတိက တိုက်စားပြီး ချိုင့်ဝှမ်းနန့် တောင်ကြောတိ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ကုန်းပြင်မြင့်ဖြစ်တေ။ ကုန်းမြီမြင့်တက်လာရေအခါ မြစ်ချောင်းတိစွာ မူလရီလမ်းကြောင်းအတိုင်း ကျောက်လွှာတိကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ တိုက်စားနိုင်ရေ။ ယင်းတိုက်စားမှုကြောင့် ကုန်းပြင်မြင့်မျက်နှာပြင်စွာ ချိုင့်ဝှမ်းတိနန့် အပိုင်းပိုင်းကွဲပြားလာနိုင်ရေ။ [[ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့်]]စွာ ဒေဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာဖို့ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="USGSColorado"/> == တောင်တန်းကြားကုန်းပြင်မြင့် == '''တောင်တန်းကြားကုန်းပြင်မြင့်''' (Intermontane plateau) ဆိုစွာ တောင်တန်းကြီးတိကြားမာ တည်ဟိရေ ကျယ်ပြန့်ပြီး မြင့်မားရေ ကုန်းမြီဒေသဖြစ်တေ။ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်စွာ ဒေအမျိုးအစား၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ ဒေကုန်းပြင်မြင့်၏ တောင်ဖက်မာ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းနန့် မြောက်ဖက်မာ ကွန်လွန်တောင်တန်းရို့ ဟိရေ။ တောင်တန်းကြီးတိက ဝန်းရံထားစွာကြောင့် ဒေကုန်းပြင်မြင့်၏ ရာသီဥတုနန့် ရီစီးဆင်းမှုတိစွာ ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသတိနန့် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ကုန်းပြင်မြင့်တိ == {| class="wikitable" ! ကုန်းပြင်မြင့် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]] | အာရှတိုက် | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနန့် အမြင့်ဆုံး ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသ |- | [[ဒက္ခိဏကုန်းပြင်မြင့်]] | အိန္ဒိယနိုင်ငံ | ကျယ်ပြန့်ရေ မီးတောင်ချော်ရည်ကျောက်လွှာတိ ဟိရေ |- | [[ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့်]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | ချိုင့်ဝှမ်းနက်တိနန့် ကျောက်လွှာတိုက်စားမှုအတွက် ထင်ရှားရေ |- | [[အယ်လ်တီပလာနိုကုန်းပြင်မြင့်]] | တောင်အမေရိကတိုက် | အင်ဒီးစ်တောင်တန်းဒေသဟိ မြင့်မားရေ ကုန်းပြင်မြင့် |- | [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] | မြန်မာနိုင်ငံအရှိပိုင်း | တောင်ကုန်း၊ ချိုင့်ဝှမ်းနန့် မြင့်မားရေ ပြင်ညီတိ ပါဝင်ရေ |} == တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် == '''တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်''' (Tibetan Plateau) စွာ အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းမာ တည်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနန့် အမြင့်ဆုံး ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသဖြစ်တေ။ ဒေကုန်းပြင်မြင့်၏ အကျယ်အဝန်းစွာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၂.၅ သန်းခန့်ဟိပြီး ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှအမြင့် ၄,၅၀၀ မီတာခန့် ဟိရေ။ ယင်းအတွက်နန့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ကို '''ကမ္ဘာ့ခေါင်မိုး''' (Roof of the World) လို့လေ့ ခေါ်ကတ်တေ။ ဒေကုန်းပြင်မြင့်မာ ရီခဲမြစ်၊ ရီကန်၊ မြက်ခင်းပြင်နန့် ခြောက်သွိရေ ကုန်းမြီဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ အလွန်မြင့်မားရေ ဒေသဖြစ်စွာကြောင့် လီထုပါးပြီး အပူချိန်နိမ့်ရေ အခြီအနီတိကို တွိနိုင်ရေ။ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်စွာ အာရှတိုက်၏ ရာသီဥတုနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ။<ref name="NASAPlateau"/> == ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့် == '''ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့်''' (Colorado Plateau) စွာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အနောက်တောင်ပိုင်းမာ တည်ဟိရေ။ ဒေကုန်းပြင်မြင့်စွာ အရီဇိုးနား၊ ယူတား၊ ကိုလိုရာဒိုနန့် နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်ရို့၏ အစိတ်အပိုင်းတိကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ။ [[ကိုလိုရာဒိုမြစ်]]နန့် အခြားမြစ်ချောင်းတိ၏ တိုက်စားမှုကြောင့် ကျောက်လွှာနက်ရှိုင်းရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိ ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ [[ဂရန်းကင်ညွန်]] (Grand Canyon) စွာ ဒေကုန်းပြင်မြင့်၏ ဘူမိဗေဒနန့် တိုက်စားမှုသမိုင်းကို လေ့လာဖို့ ထင်ရှားရေ နီရာဖြစ်တေ။ ကုန်းပြင်မြင့်၏ ကျောက်လွှာတိမာ လွန်ခရေ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်ခရေ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အထောက်အထားတိ ဟိရေ။<ref name="USGSColorado"/> == မြန်မာနိုင်ငံဟိ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် == [[File:Indein, Shan Plateau, Shan State, Shan Hills, Myanmar.jpg|thumb|right|300px|မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဟိ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ တောင်ကုန်းနန့် ချိုင့်ဝှမ်းဒေသကို မြင်တွိရပုံ။ ဓာတ်ပုံ – Vyacheslav Argenberg။]] '''ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်''' (Shan Plateau) စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အရှိပိုင်း၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အတွင်း အဓိကတည်ဟိရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသဖြစ်တေ။ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်မာ တောင်ကုန်း၊ တောင်တန်း၊ မြစ်ချိုင့်ဝှမ်းနန့် မြင့်မားရေ ပြင်ညီတိ ပါဝင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်အရ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ ပျမ်းမျှအမြင့်စွာ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် မီတာ ၉၁၀ ခန့်ဟိရေ။<ref name="MyanmarGeo">[https://www.myanmar.gov.mm/web/guest/geography Myanmar National Portal – Geography.]</ref> ဒေကုန်းပြင်မြင့်နန့် ဆက်စပ်ရေ ဒေသတိမာ [[အင်းလေးကန်]]၊ [[ဟဲဟိုး]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]နန့် [[ကျိုင်းတုံမြို့]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ တောင်ကုန်းနန့် ချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ မြစ်ချောင်းရီစီးဆင်းမှု၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ == ကုန်းပြင်မြင့်နန့် တောင်တန်း ကွာခြားမှု == [[တောင်တန်း]] (Mountain range) နန့် ကုန်းပြင်မြင့်ရို့စွာ မြင့်မားရေ ကုန်းမြီဒေသတိဖြစ်ကေလေ့ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်နန့် ဖွဲ့စည်းပုံအရ ကွဲပြားရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! ကုန်းပြင်မြင့် ! တောင်တန်း |- | အင်္ဂလိပ် | Plateau | Mountain range |- | အဓိကပုံသဏ္ဌာန် | ကျယ်ပြန့်ပြီး အတော်အတန်ညီညာရေ မြင့်မားရေ ကုန်းမြီ | တောင်ထိပ်နန့် တောင်ကြောတိ ဆက်စပ်နီရေ |- | မြီမျက်နှာပြင် | ပြင်ညီနန့် ချိုင့်ဝှမ်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ | တောင်စောင်းနန့် တောင်ကြားတိ ထင်ရှားရေ |- | ဥပမာ | တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် | ဟိမဝန္တာတောင်တန်း |} တောင်တန်းနန့် ကုန်းပြင်မြင့်ရို့စွာ အမြဲတမ်း သီးခြားကွဲပြားနီစွာ မဟုတ်ပါ။ ကုန်းပြင်မြင့်တခုအတွင်း တောင်တန်းတိလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ == ကုန်းပြင်မြင့်နန့် ရာသီဥတု == ကုန်းပြင်မြင့်တိ၏ [[ရာသီဥတု]]စွာ အမြင့်၊ လတ္တီကျု၊ တောင်တန်းတိ၏ တည်နီရာနန့် ပင်လယ်မှ အကွာအဝီးအပေါ် မူတည်ရေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်မြင့်လာစွာနန့်အမျှ လီထုအပူချိန် ကျဆင်းလာရေ။ တောင်တန်းကြီးတိက ဝန်းရံထားရေ ကုန်းပြင်မြင့်တချို့မာ မိုးရိပ်အာနိသင်ကြောင့် မိုးရေချိန်နည်းပြီး ခြောက်သွိရေ ရာသီဥတု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ကုန်းပြင်မြင့်တိုင်းစွာ အီးပြီး ခြောက်သွိရေ ဒေသဖြစ်စွာ မဟုတ်ပါ။ အပူပိုင်းဒေသဟိ ကုန်းပြင်မြင့်တချို့မာ မိုးရွာသွန်းမှုများပြီး သစ်တောတိလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ == ကုန်းပြင်မြင့်နန့် ရီအရင်းအမြစ် == ကုန်းပြင်မြင့်တိစွာ [[မြစ်]]ချောင်းတိ၏ မြစ်ဖျားခံရာဒေသဖြစ်နိုင်ရေ။ မိုးရီနန့် ရီခဲအရည်ပျော်ရီတိစွာ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသမှ အောက်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းတိသို့ စီးဆင်းလားရေ။ မြစ်ချောင်းတိစွာ ကုန်းပြင်မြင့်၏ ကျောက်လွှာတိကို တိုက်စားပြီး ချိုင့်ဝှမ်းနက်တိ ဖြစ်ပေါ်စီနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်စွာ ကုန်းပြင်မြင့်၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကို အချိန်ကြာလာစွာနန့်အမျှ ပြောင်းလဲစီရေ။ == ကုန်းပြင်မြင့်နန့် သက်ဟိလောက == ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသတိမာ မြက်ခင်းပြင်၊ သစ်တော၊ ကျောက်တောင်နန့် ရီကန်ပတ်ဝန်းကျင်တိ ဟိနိုင်ရေ။ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ ဖြန့်ဝီမှုစွာ အမြင့်၊ အပူချိန်၊ မိုးရီနန့် မြီဆီလွှာအခြီအနီတိအပေါ် မူတည်ရေ။ မြင့်မားပြီး အီးမြရေ ကုန်းပြင်မြင့်တိမာ အအီးဒဏ်ခံနိုင်ရေ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိကို တွိနိုင်ရေ။ ဒေသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]နန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို ကာကွယ်ဖို့ အရေးပါရေ။ == ကုန်းပြင်မြင့်နန့် လူသားဘဝ == ကုန်းပြင်မြင့်တိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် မွေးမြူရီးလုပ်ငန်းတိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ကုန်းပြင်မြင့်တချို့မာ ကျယ်ပြန့်ရေ မြက်ခင်းပြင်တိ ဟိစွာကြောင့် တိရစ္ဆာန်မွေးမြူရီးလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးရေ။ အခြားကုန်းပြင်မြင့်တချို့မာ မြီဆီလွှာနန့် မိုးရီလုံလောက်မှုအပေါ် မူတည်ပြီး စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ယပြီးကေ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသတိမာ သတ္တုသိုက်၊ ရီအားလျှပ်စစ်နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်တိလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ ယေရာလေ့ ကုန်းပြင်မြင့်တချို့မာ အမြင့်ကြောင့် လီထုပါးခြင်း၊ အီးခြင်းနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးခက်ခဲခြင်းတိကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသတိမာ မြီပြိုမှု၊ မြီတိုက်စားမှု၊ ရီကြီးမှုနန့် [[မြီငလျင်]]ကဲ့သို့ သဘာဝအန္တရာယ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ အထူးသဖြင့် ကုန်းပြင်မြင့်အစွန်းဟိ မတ်စောက်ရေ ကုန်းစောင်းတိမာ မြီပြိုမှုအန္တရာယ် ဟိနိုင်ရေ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် စနစ်မကျရေ ကုန်းမြီအသုံးချမှုတိကြောင့် မြီဆီလွှာတိုက်စားမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ရေ။ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသတိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ သစ်တောကာကွယ်ခြင်း၊ မြီအသုံးချမှုကို စနစ်တကျ စီမံခြင်းနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == ကုန်းပြင်မြင့်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဘူမိဗေဒ၊ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ ရာသီဥတုနန့် ရီသံသရာရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တမျိုး ဖြစ်တေ။ ကုန်းပြင်မြင့်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို လေ့လာခြင်းနန့် ပလိတ်ပြားတိ၏ ရွိလျားမှု၊ ကုန်းမြီမြင့်တက်မှုနန့် မြီမျက်နှာပြင်တိုက်စားမှုရို့ကို နားလည်နိုင်ရေ။ ယပြီးကေ ကုန်းပြင်မြင့်တိစွာ လူသားရို့၏ စိုက်ပျိုးရီး၊ မွေးမြူရီး၊ ရီအရင်းအမြစ်နန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[လွင်ပြင်]] * [[တောင်ကြား]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] * [[မီးတောင်]] * [[ချော်ရည်]] * [[ပြတ်ရွိ]] * [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[ဒက္ခိဏကုန်းပြင်မြင့်]] * [[ကိုလိုရာဒိုကုန်းပြင်မြင့်]] * [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] * [[အင်းလေးကန်]] * [[ရာသီဥတု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/plateau/ National Geographic – Plateau] * [https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/winter-on-the-roof-of-the-world-149356/ NASA – Tibetan Plateau] * [https://www.usgs.gov/geology-and-ecology-of-national-parks/geology-canyonlands-national-park USGS – Geology of Canyonlands] * [https://www.usgs.gov/publications/flood-lavas-earth-io-and-mars USGS – Flood Lavas] * [https://www.myanmar.gov.mm/web/guest/geography Myanmar National Portal – Geography] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Tibetan_Plateau.jpg Wikimedia Commons – The Tibetan Plateau] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Indein,_Shan_Plateau,_Shan_State,_Shan_Hills,_Myanmar.jpg Wikimedia Commons – Shan Plateau] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ကုန်းပြင်မြင့်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] mj55r2dvnnxy3vj7yctfx0zgz8r7sdg 0 6455 22253 2026-11-02T04:10:54Z Retkhaberi 224 Created page with " '''လွင်ပြင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Plain'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ကျယ်ပြန့်ပြီး အင်တန်ပြားညီရေ ကုန်းမြီဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ လွင်ပြင်တိမာ တောင်ကုန်းနန့် ချိုင့်ဝှမ်းတိ နည်းပါးလ..." 22253 wikitext text/x-wiki '''လွင်ပြင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Plain'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ ကျယ်ပြန့်ပြီး အင်တန်ပြားညီရေ ကုန်းမြီဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ လွင်ပြင်တိမာ တောင်ကုန်းနန့် ချိုင့်ဝှမ်းတိ နည်းပါးလေ့ဟိပြီး မြီမျက်နှာပြင် အမြင့်ကွာခြားမှုလေ့ ယေဘုယျအားဖြင့် နည်းရေ။ လွင်ပြင်တိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ ဟိပြီး ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်၏ သုံးပုံတပုံကျော်ကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ။<ref name="NGPlain">[https://education.nationalgeographic.org/resource/plain/ National Geographic Society – Plain.]</ref> [[File:Great Plains, Nebraska, U.S. 1.jpg|thumb|right|300px|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ နီဘရားစကားပြည်နယ်ဟိ မဟာလွင်ပြင် (Great Plains) ၏ မြင်ကွင်း။ ဓာတ်ပုံ – Blamfoto။]] လွင်ပြင်တိစွာ [[မြစ်]]ချောင်းတိ၏ နုန်းအနည်အနှစ်စုပုံမှု၊ [[မြီတိုက်စားမှု]]၊ [[ရီခဲမြစ်]]လှုပ်ရှားမှုနန့် [[မီးတောင်]]ချော်ရည်စုပုံမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ လွင်ပြင်တိစွာ [[စိုက်ပျိုးရီး]]၊ လူသားအခြီချနီထိုင်မှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]အတွက် အရေးပါရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ လွင်ပြင်ဆိုစွာ ကျယ်ပြန့်ပြီး အမြင့်အနိမ့်ကွာခြားမှုနည်းရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တခု ဖြစ်တေ။ လွင်ပြင်အများစုစွာ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်နည်းရေ ဒေသတိမာ ဟိကေလေ့ လွင်ပြင်အားလုံးစွာ မြီနိမ့်ဒေသတိ မဟုတ်ပါ။ လွင်ပြင်တချို့စွာ မြင့်မားရေ ကုန်းမြီဒေသတိမာလေ့ ဟိနိုင်ရေ။ လွင်ပြင်၏ အဓိကသတ်မှတ်ချက်စွာ မြီမျက်နှာပြင်၏ ညီညာမှုနန့် ကျယ်ပြန့်မှုဖြစ်တေ။ လွင်ပြင်တိစွာ မြစ်ဝှမ်း၊ ကမ်းရိုးတန်း၊ ကုန်းတွင်းဒေသနန့် တောင်ခြီဒေသတိမာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == လွင်ပြင်၏ လက္ခဏာတိ == လွင်ပြင်တိမာ အောက်ပါလက္ခဏာတိကို ယေဘုယျအားဖြင့် တွိနိုင်ရေ။ * ကျယ်ပြန့်ပြီး အင်တန်ညီညာရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်ဟိခြင်း။ * မြီမျက်နှာပြင်အမြင့် ကွာခြားမှုနည်းခြင်း။ * မြစ်ချောင်းနန့် ရီလမ်းကြောင်းတိ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနိုင်ခြင်း။ * နုန်းအနည်အနှစ်စုပုံထားရေ မြီဆီလွှာတိ ပါဝင်နိုင်ခြင်း။ * မြက်ခင်းပြင်၊ သစ်တော၊ စိုက်ခင်း သို့မဟုတ် ခြောက်သွိရေ မြီမျက်နှာပြင်တိ ဖုံးလွှမ်းနီနိုင်ခြင်း။ လွင်ပြင်တိုင်းစွာ ပြားညီရေ မျက်နှာပြင်တခုတည်းမဟုတ်ဘဲ တချို့ဒေသတိမာ တောင်ကုန်းငယ်တိ၊ ရီကန်နန့် ချိုင့်ဝှမ်းတိလေ့ ပါဝင်နိုင်ရေ။ == လွင်ပြင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == လွင်ပြင်တိစွာ ဘူမိဗေဒနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဖြစ်စဉ် အမျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အဓိကဖြစ်စဉ်တိမာ နုန်းအနည်အနှစ်စုပုံခြင်း၊ ကျောက်လွှာတိုက်စားခြင်း၊ ချော်ရည်ပြန့်နှံ့ခြင်းနန့် ကုန်းမြီမြင့်တက်ခြင်း သို့မဟုတ် နိမ့်ကျခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ။<ref name="NGPlain"/> === နုန်းအနည်အနှစ်စုပုံခြင်း === မြစ်ချောင်းတိစွာ တောင်တန်းနန့် ကုန်းမြင့်ဒေသတိမှ သဲ၊ နုန်းနန့် မြီမှုန်တိကို သယ်ဆောင်လာရေ။ မြစ်ရီစီးဆင်းမှု နှေးကွေးလာရေအခါ ယင်းပစ္စည်းတိ အနည်ကျစုပုံနိုင်ရေ။ အချိန်ကြာမြင့်လာစွာနန့်အမျှ အနည်အနှစ်အလွှာတိ စုပုံလာပြီး ကျယ်ပြန့်ရေ လွင်ပြင်တိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ယင်းပုံစံနန့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ လွင်ပြင်ကို '''နုန်းတင်လွင်ပြင်''' (Alluvial plain) လို့ ခေါ်ရေ။ === မြီတိုက်စားမှု === လီ၊ မိုးရီ၊ မြစ်ရီနန့် ရီခဲမြစ်တိစွာ တောင်ကုန်းနန့် ကျောက်လွှာတိကို တိုက်စားနိုင်ရေ။ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာအတွင်း ကုန်းမြီမြင့်မားရေ အပိုင်းတိ တိုက်စားခံရပြီး အင်တန်ညီညာရေ မြီမျက်နှာပြင်တိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်နန့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ လွင်ပြင်တိကို '''တိုက်စားမှုလွင်ပြင်''' (Erosional plain) လို့ ခေါ်နိုင်ရေ။ === ချော်ရည်စုပုံခြင်း === မီးတောင်ပေါက်ကွဲရာမှ ထွက်လာရေ [[ချော်ရည်]]တိစွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီထက်သို့ စီးဆင်းပြန့်နှံ့နိုင်ရေ။ ချော်ရည်တိ အီးပြီး ခဲမာလာရေအခါ အင်တန်ညီညာရေ ကျောက်လွှာမျက်နှာပြင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ယင်းပုံစံဖြစ်ပေါ်လာရေ လွင်ပြင်ကို '''ချော်ရည်လွင်ပြင်''' (Lava plain) လို့ ခေါ်ရေ။<ref name="NGPlain"/> == လွင်ပြင်အမျိုးအစားတိ == လွင်ပြင်တိကို တည်နီရာနန့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | နုန်းတင်လွင်ပြင် | Alluvial plain | မြစ်ရီက သယ်ဆောင်လာရေ အနည်အနှစ်တိ စုပုံထားရေ |- | ရီကြီးလွင်ပြင် | Floodplain | မြစ်ချောင်းနန့် ကပ်လျက်ဟိပြီး ရီကြီးမှုခံရနိုင်ရေ |- | ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင် | Coastal plain | ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းအနီးဟိ ပြားညီရေ ကုန်းမြီ |- | တိုက်စားမှုလွင်ပြင် | Erosional plain | ကုန်းမြီတိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ |- | ချော်ရည်လွင်ပြင် | Lava plain | မီးတောင်ချော်ရည် ပြန့်နှံ့စုပုံလာရေ |} ဒေခွဲခြားမှုတိစွာ တည်နီရာနန့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို အခြီခံထားရေကြောင့် လွင်ပြင်တခုမာ အမျိုးအစားတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။ == နုန်းတင်လွင်ပြင် == '''နုန်းတင်လွင်ပြင်''' (Alluvial plain) ဆိုစွာ မြစ်ချောင်းတိက သယ်ဆောင်လာရေ သဲ၊ နုန်းနန့် မြီမှုန်တိ စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ လွင်ပြင်ဖြစ်တေ။ ဒေလွင်ပြင်တိစွာ မြစ်ဝှမ်းနန့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတိမာ အများအပြားဟိရေ။ မြစ်ရီက သယ်ဆောင်လာရေ အနည်အနှစ်တိမာ အပင်တိအတွက် အာဟာရဓာတ်တိ ပါဝင်နိုင်စွာကြောင့် နုန်းတင်လွင်ပြင်အများအပြားစွာ စိုက်ပျိုးရီးအတွက် သင့်တော်ရေ။ ယေကေလေ့ နုန်းတင်လွင်ပြင်တိုင်း၏ မြီဆီလွှာစွာ တူညီစွာမဟုတ်ဘဲ အနည်အနှစ်ဖွဲ့စည်းပုံနန့် ရီစီးဆင်းမှုအပေါ် မူတည်ရေ။ == ရီကြီးလွင်ပြင် == '''ရီကြီးလွင်ပြင်''' (Floodplain) ဆိုစွာ မြစ်ချောင်းနန့် ကပ်လျက်တည်ဟိပြီး ရီကြီးရေအခါ ရီလွှမ်းမိုးနိုင်ရေ ပြားညီရေ ကုန်းမြီဖြစ်တေ။ မြစ်ရီလျှံထွက်ရေအခါ သဲ၊ နုန်းနန့် မြီမှုန်တိကို လွင်ပြင်ထက်မာ အနည်ချပီးနိုင်ရေ။ မြစ်ရီလမ်းကြောင်း ဘေးဖက်သို့ ပြောင်းလဲမှုနန့် မြစ်ကမ်းပါးတိုက်စားမှုတိကလေ့ ရီကြီးလွင်ပြင်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြောင်းလဲစီရေ။ ရီကြီးလွင်ပြင်တိစွာ စိုက်ပျိုးရီးနန့် သဘာဝရီစိုဒေသတိအတွက် အရေးပါကေလေ့ ရီကြီးမှုအန္တရာယ်လေ့ ဟိရေ။<ref name="USGSFlood">[https://pubs.usgs.gov/of/1998/of98-805/lessons/chpt4/index.htm U.S. Geological Survey – Riverine Systems: Floodplains.]</ref> == ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင် == '''ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်''' (Coastal plain) ဆိုစွာ [[ပင်လယ်]] သို့မဟုတ် [[သမုဒ္ဒရာ]]ကမ်းရိုးတန်းအနီး တည်ဟိရေ မြီနိမ့်ပြီး ပြားညီရေ ကုန်းမြီဒေသဖြစ်တေ။ ဒေလွင်ပြင်တိစွာ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှု၊ မြစ်ရီအနည်အနှစ်စုပုံမှုနန့် ကမ်းရိုးတန်းဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်တချို့မာ သဲသောင်ပြင်၊ ဖြားရီတော၊ ရီစိုမြီနန့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်တိ ပါဝင်ရေ။ ယင်းလွင်ပြင်တိစွာ မုန်တိုင်းလှိုင်း၊ ဖြားရီမြင့်တက်မှုနန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုတိကြောင့် ထိခိုက်နိုင်ရေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ လွင်ပြင်တိ == {| class="wikitable" ! လွင်ပြင် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[မဟာလွင်ပြင်]] | မြောက်အမေရိကတိုက် | ကျယ်ပြန့်ရေ မြက်ခင်းပြင်ဒေသတိ ပါဝင်ရေ |- | [[အိန္ဒု–ဂင်္ဂါလွင်ပြင်]] | တောင်အာရှ | မြစ်ရီအနည်အနှစ်တိ စုပုံထားရေ |- | [[အနောက်ဆိုက်ဘေးရီးယားလွင်ပြင်]] | အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း | ကျယ်ပြန့်ရေ မြီနိမ့်ဒေသ |- | [[အမေဇုန်မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်]] | တောင်အမေရိကတိုက် | အမေဇုန်မြစ်နန့် ဆက်စပ်ရေ လွင်ပြင်ဒေသ |- | [[ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] | မြန်မာနိုင်ငံ | နုန်းတင်စိုက်ပျိုးမြီနန့် ရီလမ်းကြောင်းတိ ဟိရေ |} == မဟာလွင်ပြင် == '''မဟာလွင်ပြင်''' (Great Plains) စွာ မြောက်အမေရိကတိုက်အလယ်ပိုင်းမာ တည်ဟိပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနန့် ကနေဒါနိုင်ငံရို့၏ အစိတ်အပိုင်းတိကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ။ ဒေဒေသစွာ [[ရော့ကီးတောင်တန်း]]၏ အရှိဖက်မာ တည်ဟိပြီး ကျယ်ပြန့်ရေ မြက်ခင်းပြင်တိနန့် ထင်ရှားရေ။ မဟာလွင်ပြင်စွာ နီရာတိုင်း ပြားညီနီစွာမဟုတ်ဘဲ တချို့ဒေသတိမာ တောင်ကုန်းနိမ့်တိနန့် မြစ်ချိုင့်ဝှမ်းတိ ဟိရေ။ ဒေဒေသမာ စိုက်ပျိုးရီးနန့် တိရစ္ဆာန်မွေးမြူရီးလုပ်ငန်းတိ အရေးပါရေ။<ref name="USGSPlains">[https://www.usgs.gov/educational-resources/landforms-map-conterminous-united-states U.S. Geological Survey – Landforms Map of the Conterminous United States.]</ref> == အိန္ဒု–ဂင်္ဂါလွင်ပြင် == [[File:Indo-Gangetic Plain.en.png|thumb|right|300px|အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မြောက်ပိုင်းဟိ အိန္ဒု–ဂင်္ဂါလွင်ပြင်၏ တည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ မြေပုံ။]] '''အိန္ဒု–ဂင်္ဂါလွင်ပြင်''' (Indo-Gangetic Plain) စွာ အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမာ တည်ဟိရေ ကျယ်ပြန့်ရေ နုန်းတင်လွင်ပြင်ဖြစ်တေ။ ဒေလွင်ပြင်စွာ [[အိန္ဒုမြစ်]]၊ [[ဂင်္ဂါမြစ်]]နန့် ဆက်စပ်ရေ မြစ်ဝှမ်းဒေသတိအတွင်း ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ဟိရေ။ မြစ်ရီက သယ်ဆောင်လာရေ နုန်းအနည်အနှစ်တိ စုပုံနီခြင်းကြောင့် ဒေဒေသစွာ စိုက်ပျိုးရီးအတွက် အရေးပါရေ။ လူဦးရေထူထပ်ရေ မြို့ကြီးတိနန့် စိုက်ပျိုးရီးဒေသတိလေ့ ဒေလွင်ပြင်မာ ပါဝင်ရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံဟိ လွင်ပြင်တိ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ တောင်တန်း၊ ကုန်းပြင်မြင့်နန့် လွင်ပြင်တိ ပါဝင်ရေ။ နိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနန့် တောင်ပိုင်းဒေသတိမာ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[စစ်တောင်းမြစ်]]နန့် အခြားမြစ်ချောင်းတိနန့် ဆက်စပ်ရေ မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်တိ ဟိရေ။ '''ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်''' စွာ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ ဆက်သွယ်နီရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ကုန်းမြီနိမ့်ဒေသဖြစ်တေ။ '''ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်လွင်ပြင်''' စွာ မြစ်ရီအနည်အနှစ်တိ စုပုံလာမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ မြီနိမ့်ဒေသဖြစ်ပြီး စပါးစိုက်ပျိုးရီးအတွက် အရေးပါရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်ပထဝီဝင်ဖော်ပြချက်အရ ဧရာဝတီ–စစ်တောင်း မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတိစွာ နိုင်ငံ၏ မြီဆီလွှာကောင်းမွန်ပြီး စီးပွားရီးအရ အရေးပါရေ ဒေသတိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="MyanmarGeo">[https://myanmar.gov.mm/en/geography Myanmar National Portal – Geography.]</ref> [[File:Myanmar’s (Burma) Irrawaddy Delta—an important agricultural region in Southeast Asia (iss073e1197819).jpg|thumb|center|600px|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်လွင်ပြင်ကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အာကာသစခန်းမှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်မာ ရိုက်ကူးထားရေ ဓာတ်ပုံ။ ဓာတ်ပုံ – NASA။]] မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဟိ လွင်ပြင်ဒေသတချို့မာ မိုးရေချိန်နည်းပြီး ခြောက်သွိရေ ရာသီဥတု ဟိရေ။ ယေကေလေ့ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတိမာ မိုးရေချိန်များပြီး ရီစိုမြီနန့် စိုက်ပျိုးမြီတိ ကျယ်ပြန့်ရေ။<ref name="MyanmarGeo"/> == လွင်ပြင်နန့် ကုန်းပြင်မြင့် ကွာခြားမှု == [[လွင်ပြင်]]နန့် [[ကုန်းပြင်မြင့်]]ရို့စွာ အင်တန်ပြားညီရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်ဟိခြင်းမာ ဆင်တူကေလေ့ တည်နီရေ အမြင့်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်မြီမျက်နှာသွင်ပြင်အရ ကွဲပြားရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! လွင်ပြင် ! ကုန်းပြင်မြင့် |- | အင်္ဂလိပ် | Plain | Plateau |- | အဓိကလက္ခဏာ | ကျယ်ပြန့်ပြီး အင်တန်ညီညာရေ ကုန်းမြီ | ပတ်ဝန်းကျင်ထက် မြင့်တက်နီပြီး အပေါ်ပိုင်းညီညာရေ ကုန်းမြီ |- | တည်နီရာ | မြစ်ဝှမ်း၊ ကမ်းရိုးတန်းနန့် ကုန်းတွင်းဒေသတိ | တောင်တန်းကြား သို့မဟုတ် မြင့်မားရေ ကုန်းမြီဒေသတိ |- | ဥပမာ | မဟာလွင်ပြင် | တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် |} လွင်ပြင်စွာ မြီနိမ့်ဒေသမာရာ ဟိရေဆိုစွာ မဟုတ်ပါ။ လွင်ပြင်နန့် ကုန်းပြင်မြင့်ရို့၏ နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်မှုစွာ ဒေသဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်အခြီအနီအပေါ် မူတည်နိုင်ရေ။ == လွင်ပြင်နန့် သက်ဟိလောက == လွင်ပြင်တိမာ ရာသီဥတု၊ မိုးရေချိန်နန့် မြီဆီလွှာအခြီအနီအလိုက် သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ကွဲပြားရေ။ လွင်ပြင်တချို့မာ [[မြက်ခင်းပြင်]]၊ တချို့မာ သစ်တောနန့် [[ရီစိုမြီ]]တိ ဟိရေ။ မြက်ခင်းပြင်ဒေသတိမာ မြက်စားတိရစ္ဆာန်နန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစိတ်တိ နီထိုင်ကတ်တေ။ မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်တိမာ ရီငှက်၊ ငါးနန့် ရီစိုမြီသက်ဟိတိ ဟိနိုင်ရေ။ လွင်ပြင်နန့် မြက်ခင်းပြင်ရို့စွာ အဓိပ္ပာယ်မတူပါ။ လွင်ပြင်စွာ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကို ရည်ညွှန်းပြီး မြက်ခင်းပြင်စွာ မြက်ပင်တိ အဓိကဖုံးလွှမ်းနီရေ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ရည်ညွှန်းရေ။<ref name="NGPlain"/> == လွင်ပြင်နန့် လူသားဘဝ == လွင်ပြင်တိစွာ လူသားရို့၏ အခြီချနီထိုင်မှုနန့် စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါရေ။ အင်တန်ပြားညီရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်စွာ လမ်း၊ ရထားလမ်းနန့် အဆောက်အအုံတိ တည်ဆောက်ရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ရေ။ နုန်းတင်လွင်ပြင်အများအပြားမာ မြီဆီလွှာကောင်းမွန်ခြင်းနန့် ရီအရင်းအမြစ်ဟိခြင်းကြောင့် စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ မြစ်နန့် နီးကပ်ရေ လွင်ပြင်ဒေသတိမာ ရီကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးလုပ်ငန်းတိလေ့ လုပ်ကိုင်နိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == လွင်ပြင်တိစွာ သဘာဝအန္တရာယ်ကင်းရေ ဒေသတိ မဟုတ်ပါ။ မြစ်ဝှမ်းနန့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်လွင်ပြင်တိမာ မိုးများခြင်းနန့် မြစ်ရီလျှံခြင်းကြောင့် ရီကြီးမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ခြောက်သွိရေ လွင်ပြင်တိမာ မိုးခေါင်ခြင်း၊ လီတိုက်စားမှုနန့် မြီဆီလွှာပျက်စီးမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်တိမာ မုန်တိုင်းလှိုင်းနန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုတိကြောင့် ထိခိုက်နိုင်ရေ။ လွင်ပြင်တိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ မြီဆီလွှာကာကွယ်ခြင်း၊ ရီအရင်းအမြစ်စီမံခြင်းနန့် ရီကြီးနိုင်ရေ နီရာတိမာ သင့်တော်ရေ မြီအသုံးချမှုအစီအစဉ်တိ ချမှတ်ခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။<ref name="USGSFlood"/> == အရေးပါမှု == လွင်ပြင်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ မြစ်ချောင်းဖြစ်စဉ်၊ မြီဆီလွှာဖွဲ့စည်းမှုနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ ကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တမျိုး ဖြစ်တေ။ လွင်ပြင်တိ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို လေ့လာခြင်းနန့် နုန်းအနည်အနှစ်စုပုံမှု၊ မြီတိုက်စားမှုနန့် ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်ပြောင်းလဲမှုတိကို နားလည်နိုင်ရေ။ ယပြီးကေ လွင်ပြင်တိစွာ စိုက်ပျိုးရီး၊ လူသားနီထိုင်မှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[တောင်ကြား]] * [[မြစ်]] * [[မြစ်ဝှမ်း]] * [[မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] * [[နုန်းတင်လွင်ပြင်]] * [[ရီကြီးလွင်ပြင်]] * [[ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်]] * [[မြက်ခင်းပြင်]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ဧရာဝတီမြစ်]] * [[ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] * [[အိန္ဒု–ဂင်္ဂါလွင်ပြင်]] * [[မဟာလွင်ပြင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/plain/ National Geographic – Plain] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/landform/ National Geographic – Landform] * [https://pubs.usgs.gov/of/1998/of98-805/lessons/chpt4/index.htm USGS – River Floodplains] * [https://www.usgs.gov/educational-resources/landforms-map-conterminous-united-states USGS – Landforms Map] * [https://myanmar.gov.mm/en/geography Myanmar National Portal – Geography] * [https://www.nps.gov/subjects/wetlands/how.htm U.S. National Park Service – How Are Wetlands Formed?] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_Plains,_Nebraska,_U.S._1.jpg Wikimedia Commons – Great Plains] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Indo-Gangetic_Plain.en.png Wikimedia Commons – Indo-Gangetic Plain Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Myanmar%E2%80%99s_(Burma)_Irrawaddy_Delta%E2%80%94an_important_agricultural_region_in_Southeast_Asia_(iss073e1197819).jpg Wikimedia Commons – Ayeyarwady Delta] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လွင်ပြင်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] 8ik7j43gjan3sj2xg05h5irm8bxddem 0 6456 22254 2026-11-02T04:19:26Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ချိုင့်ဝှမ်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Valley'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ [[တောင်]]၊ [[တောင်တန်း]] သို့မဟုတ် [[ကုန်းပြင်မြင့်]]တိကြား တည်ဟိရေ နိမ့်ကျရေ ကုန်းမြီဒေသတခု ဖြစ်တေ။ ချိုင့်ဝှမ..." 22254 wikitext text/x-wiki '''ချိုင့်ဝှမ်း''' (အင်္ဂလိပ်: ''Valley'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်မာ [[တောင်]]၊ [[တောင်တန်း]] သို့မဟုတ် [[ကုန်းပြင်မြင့်]]တိကြား တည်ဟိရေ နိမ့်ကျရေ ကုန်းမြီဒေသတခု ဖြစ်တေ။ ချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ [[မြစ်]]ရီတိုက်စားမှု၊ [[ရီခဲမြစ်]]တိုက်စားမှုနန့် ဘူမိဗေဒလှုပ်ယှားမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ချိုင့်ဝှမ်းအများအပြားမာ မြစ်ချောင်းတိ စီးဆင်းနီပြီး အရွယ်အစား၊ အနက်နန့် ပုံသဏ္ဌာန်တိ ကွဲပြားကတ်တေ။<ref name="NGValley">[https://www.nationalgeographic.com/science/article/valleys National Geographic – Valleys.]</ref> [[File:V-Shaped Valley.jpg|thumb|right|300px|အိန္ဒိယနိုင်ငံဟိ တိစ္ဆာမြစ် (Teesta River) စီးဆင်းရာ V ပုံချိုင့်ဝှမ်း။]] ချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ ဟိပြီး [[ရီသံသရာ]]၊ [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]၊ [[ရာသီဥတု]]နန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ ချိုင့်ဝှမ်းဆိုစွာ နှစ်ဖက် သို့မဟုတ် အဖက်အများစုမာ မြင့်မားရေ ကုန်းမြီတိ ဝန်းရံထားပြီး အလယ်ပိုင်းနိမ့်ကျနီရေ ရှည်လျားရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ဖြစ်တေ။ ချိုင့်ဝှမ်းတချို့စွာ ကျဉ်းမြောင်းပြီး နက်ရှိုင်းရေ။ အခြားချိုင့်ဝှမ်းတချို့စွာ ကျယ်ပြန့်ပြီး အောက်ခြီပိုင်း ညီညာရေ။ ချိုင့်ဝှမ်းတိုင်းမာ မြစ်ချောင်းဟိဖို့ မလိုအပ်ပါ။ ရှီးခေတ်မြစ်ချောင်း သို့မဟုတ် ရီခဲမြစ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခရေ ချိုင့်ဝှမ်းတချို့မာ ဂနိအချိန် ရီစီးဆင်းမှု မဟိစွာလေ့ ဖြစ်နိုင်ရေ။ == ချိုင့်ဝှမ်း၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == ချိုင့်ဝှမ်းတခုမာ အောက်ပါအစိတ်အပိုင်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''ချိုင့်ဝှမ်းအောက်ခြီ''' (Valley floor) – ချိုင့်ဝှမ်း၏ အနိမ့်ဆုံးကုန်းမြီဒေသ။ * '''ချိုင့်ဝှမ်းဘေးစောင်း''' (Valley side) – ချိုင့်ဝှမ်းအောက်ခြီမှ အပေါ်ဖက်သို့ မြင့်တက်လားရေ ကုန်းစောင်း။ * '''ချိုင့်ဝှမ်းဦးပိုင်း''' (Valley head) – ချိုင့်ဝှမ်းစတင်ရာ အထက်ပိုင်းဒေသ။ * '''ချိုင့်ဝှမ်းအဝ''' (Valley mouth) – ချိုင့်ဝှမ်းတခု အခြားချိုင့်ဝှမ်း သို့မဟုတ် လွင်ပြင်တခုနန့် ဆက်စပ်ရာနီရာ။ * '''မြစ်ရီလမ်းကြောင်း''' (River channel) – မြစ်ရီစီးဆင်းနီရေ လမ်းကြောင်း။ ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်စွာ ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် သက်ဆိုင်ရေ။ == ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ ရီတိုက်စားမှု၊ ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုနန့် [[ဘူမိဗေဒပလိတ်ပြား]]တိ၏ ရွိလျားမှုစရေ သဘာဝဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ === မြစ်ရီတိုက်စားမှု === မြစ်ရီစွာ ကုန်းမြီထက် စီးဆင်းရာမာ ကျောက်လွှာနန့် မြီဆီလွှာတိကို တိုက်စားရေ။ အထူးသဖြင့် တောင်မြင့်ဒေသမာ မြစ်ရီစီးဆင်းမှုကြောင့် အောက်ဖက်သို့ တိုက်စားမှု ပြင်းထန်နိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကြောင့် မြစ်ရီလမ်းကြောင်း တဆတ်ဆတ် နက်ရှိုင်းလာပြီး V ပုံချိုင့်ဝှမ်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ မြစ်၏ အောက်ပိုင်းဒေသတိမာ ဘေးတိုက်တိုက်စားမှုနန့် နုန်းအနည်အနှစ်စုပုံမှုကြောင့် ချိုင့်ဝှမ်းအောက်ခြီ ကျယ်ပြန့်လာနိုင်ရေ။<ref name="NGValley"/> === ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှု === [[ရီခဲမြစ်]] (Glacier) ဆိုစွာ မိမိအလေးချိန်ကြောင့် တဆတ်ဆတ် စီးဆင်းရွိလျားနီရေ ရီခဲထုကြီး ဖြစ်တေ။ ရီခဲမြစ်တိစွာ ချိုင့်ဝှမ်းတလျှောက် ရွိလျားရာမာ အောက်ခြီနန့် ဘေးစောင်းတိကို တိုက်စားနိုင်ရေ။ ယင်းတိုက်စားမှုကြောင့် ချိုင့်ဝှမ်းပိုမိုကျယ်ပြန့်နက်ရှိုင်းလာပြီး U ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ရီခဲမြစ် အရည်ပျော်ဆုတ်ခွာလားပြီးနောက် မတ်စောက်ရေ ဘေးစောင်းနန့် ကျယ်ပြန့်ရေ အောက်ခြီဟိရေ ချိုင့်ဝှမ်း ကျန်ဟိနိုင်ရေ။<ref name="NPSGlacial">[https://www.nps.gov/articles/ushapedvalleysfjordshangingvalleys.htm U.S. National Park Service – U-Shaped Valleys, Fjords, and Hanging Valleys.]</ref> === ဘူမိဗေဒလှုပ်ယှားမှု === ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာဟိ ပလိတ်ပြားတိ ခွာထွက်ခြင်းနန့် ကျောက်လွှာတိ ပြတ်ရွိတလျှောက် ရွိလျားခြင်းကြောင့် ကုန်းမြီအပိုင်းတချို့ နိမ့်ကျနိုင်ရေ။ ယင်းနိမ့်ကျရေ ကုန်းမြီအပိုင်းတိစွာ ရှည်လျားရေ ပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်းတိအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="NGRift">[https://education.nationalgeographic.org/resource/rift-valley/ National Geographic Society – Rift Valley.]</ref> == ချိုင့်ဝှမ်းအမျိုးအစားတိ == ချိုင့်ဝှမ်းတိကို ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် ဖြတ်ပိုင်းပုံသဏ္ဌာန်အလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | V ပုံချိုင့်ဝှမ်း | V-shaped valley | မြစ်ရီတိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး အောက်ခြီကျဉ်းရေ |- | U ပုံချိုင့်ဝှမ်း | U-shaped valley | ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး အောက်ခြီကျယ်ရေ |- | ပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်း | Rift valley | ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာ ဆန့်ထွက်ခြင်းနန့် ပြတ်ရွိဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့် ဖြစ်ရေ |- | မြစ်ဝှမ်းချိုင့်ဝှမ်း | River valley | မြစ်ချောင်းတိ စီးဆင်းရာ နိမ့်ကျရေ ကုန်းမြီ |- | တွဲလောင်းချိုင့်ဝှမ်း | Hanging valley | အဓိကချိုင့်ဝှမ်းအောက်ခြီထက် မြင့်ရေ နီရာမာ အဆုံးသတ်ရေ |} == V ပုံချိုင့်ဝှမ်း == '''V ပုံချိုင့်ဝှမ်း''' (V-shaped valley) ဆိုစွာ ဖြတ်ပိုင်းကြည့်ရေအခါ အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ V ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ဆင်တူရေ ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်တေ။ ဒေချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ မြစ်ရီအောက်ဖက်တိုက်စားမှု ပြင်းထန်ရေ တောင်မြင့်ဒေသတိမာ အများအပြား ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ မြစ်ရီလမ်းကြောင်း၏ နှစ်ဖက်မာ မတ်စောက်ရေ တောင်စောင်းတိ ဟိပြီး အောက်ခြီပိုင်းစွာ ကျဉ်းမြောင်းလေ့ဟိရေ။ ယေကေလေ့ မြစ်တိုက်စားမှု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်လာကေ ချိုင့်ဝှမ်း၏ အောက်ခြီနန့် ဘေးစောင်းတိ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == U ပုံချိုင့်ဝှမ်း == [[File:U-shaped valley no text.jpg|thumb|right|300px|ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ U ပုံချိုင့်ဝှမ်း၏ သရုပ်ဖော်ပုံ။]] '''U ပုံချိုင့်ဝှမ်း''' (U-shaped valley) ဆိုစွာ ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်တေ။ ဒေချိုင့်ဝှမ်း၏ ဖြတ်ပိုင်းပုံသဏ္ဌာန်စွာ U အက္ခရာပိုင် ဖြစ်ပြီး ကျယ်ပြန့်ရေ အောက်ခြီနန့် မတ်စောက်ရေ ဘေးစောင်းတိ ဟိရေ။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်ဟိ [[ယိုဆီးမတီချိုင့်ဝှမ်း]] (Yosemite Valley) စွာ U ပုံချိုင့်ဝှမ်း၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="USGSYosemite">[https://www.usgs.gov/media/images/yosemite-valley-california-example-a-u-shaped-glacial-valley U.S. Geological Survey – Yosemite Valley: A U-Shaped Glacial Valley.]</ref> == ပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်း == '''ပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်း''' (Rift valley) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာ ဆန့်ထွက်ခြင်းနန့် ပြတ်ရွိတိ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကုန်းမြီအစိတ်အပိုင်းတခု နိမ့်ကျလာရာကနီ ဖြစ်ပေါ်ရေ ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်တေ။ ပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ မြစ်ရီ သို့မဟုတ် ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုကို အဓိကအခြီခံပြီး ဖြစ်ပေါ်လာစွာ မဟုတ်ပါ။ '''အရှိအာဖရိကပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်းစနစ်''' (East African Rift System) စွာ ဒေဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ ဒေဒေသမာ အာဖရိကတိုက်၏ အပေါ်ယံလွှာ ဆန့်ထွက်နီပြီး ပြတ်ရွိတိနန့် ဆက်စပ်ရေ ချိုင့်ဝှမ်းနန့် ရီကန်တိ ဖြစ်ပေါ်နီရေ။<ref name="GeolSocRift">[https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/east-african-rift-valley/ Geological Society of London – East African Rift Valley.]</ref> == တွဲလောင်းချိုင့်ဝှမ်း == '''တွဲလောင်းချိုင့်ဝှမ်း''' (Hanging valley) ဆိုစွာ အဓိကချိုင့်ဝှမ်းနန့် ဆက်စပ်နီကေလေ့ ယင်း၏ အောက်ခြီထက် မြင့်ရေ နီရာမာ အဆုံးသတ်ရေ ဘေးချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်တေ။ ရီခဲမြစ်ကြီးတခုက အဓိကချိုင့်ဝှမ်းကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ တိုက်စားပြီး ရီခဲမြစ်ငယ်က ဘေးချိုင့်ဝှမ်းကို တိုက်စားရာမာ အနက်ကွာခြားမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဒေချိုင့်ဝှမ်းတိ၏ အဝမာ ရေတံခွန်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NPSGlacial"/> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိ == {| class="wikitable" ! ချိုင့်ဝှမ်း ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[ယိုဆီးမတီချိုင့်ဝှမ်း]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | U ပုံရီခဲမြစ်ချိုင့်ဝှမ်း |- | [[အရှိအာဖရိကပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်း]] | အာဖရိကတိုက်အရှိပိုင်း | ပလိတ်ပြားခွာထွက်မှုနန့် ဆက်စပ်ရေ |- | [[ကတ်ရှ်မီးယားချိုင့်ဝှမ်း]] | တောင်အာရှ | ဟိမဝန္တာဒေသဟိ ကျယ်ပြန့်ရေ ချိုင့်ဝှမ်း |- | [[ကတ္တမန္ဒူချိုင့်ဝှမ်း]] | နီပေါနိုင်ငံ | လူနေမြို့ပြနန့် သမိုင်းဝင်ယဉ်ကျေးမှုဒေသ |- | [[ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း]] | မြန်မာနိုင်ငံ | မြစ်ရီစီးဆင်းမှုနန့် ဆက်စပ်ရေ ကျယ်ပြန့်ရေ မြစ်ဝှမ်းဒေသ |} == မြန်မာနိုင်ငံနန့် ရခိုင်ဒေသဟိ ချိုင့်ဝှမ်းတိ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းနီရေ တောင်တန်းတိနန့် ယင်းတိကြားဟိ မြစ်ဝှမ်းနိမ့်ဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ [[ဧရာဝတီမြစ်]]နန့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ရို့စွာ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကို ပုံဖော်ရာမာ အရေးပါရေ။ [[ရခိုင်ရိုးမ]]၏ အရှိဖက်နန့် အနောက်ဖက်တောင်စောင်းတိမာ မြစ်ချောင်းတိ တိုက်စားဖော်ထုတ်ထားရေ တောင်ကြားချိုင့်ဝှမ်းတိ ဟိရေ။ ရခိုင်ဒေသဟိ [[ကုလားတန်မြစ်]]နန့် အခြားမြစ်ချောင်းတိစွာ တောင်တန်းကြားမှ ကမ်းရိုးတန်းဖက်သို့ စီးဆင်းပြီး ချိုင့်ဝှမ်းနန့် မြစ်ဝှမ်းဒေသတိကို ပုံဖော်ထားရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကမြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိမာ တောင်တန်းကြီးတိနန့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းစနစ် ပါဝင်ရေ။<ref name="MyanmarGeo">[https://myanmar.gov.mm/en/geography Myanmar National Portal – Geography.]</ref> == ချိုင့်ဝှမ်းနန့် မြစ်ဝှမ်း ကွာခြားမှု == '''ချိုင့်ဝှမ်း''' (Valley) ဆိုစွာ မြီမျက်နှာပြင်နိမ့်ကျနီရေ ပထဝီဝင်ပုံသဏ္ဌာန်ကို အဓိကရည်ညွှန်းရေ။ '''မြစ်ဝှမ်း''' (Drainage basin) ဆိုစွာ မိုးရီနန့် မြီမျက်နှာပြင်ရီတိ မြစ်တစင်း သို့မဟုတ် မြစ်စနစ်တခုအတွင်းသို့ စုပေါင်းစီးဝင်ရာ ကုန်းမြီဧရိယာတခုလုံးကို ရည်ညွှန်းရေ။ ယေဇုနန့် မြစ်ဝှမ်းတခုမာ ချိုင့်ဝှမ်းအပြင် တောင်တန်း၊ ကုန်းပြင်မြင့်နန့် လွင်ပြင်တိလေ့ ပါဝင်နိုင်ရေ။ == ချိုင့်ဝှမ်းနန့် ရာသီဥတု == ချိုင့်ဝှမ်းတိ၏ ရာသီဥတုစွာ အမြင့်၊ တည်နီရာ၊ တောင်တန်းအနေအထားနန့် လီထုလည်ပတ်မှုတိအပေါ် မူတည်ရေ။ တောင်မြင့်ဒေသတချို့မာ အီးရေ လီထုစွာ ချိုင့်ဝှမ်းအောက်ခြီဖက်သို့ ဆင်းလာပြီး စုပုံနီနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကြောင့် အချို့ချိုင့်ဝှမ်းတိမာ အောက်ခြီပိုင်းအပူချိန်စွာ အထက်ပိုင်းထက် နိမ့်ကျနီရေ အပူချိန်ပြောင်းပြန်အခြီအနီ (Temperature inversion) ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ တောင်တန်းတိ၏ တည်နီရာကြောင့် ချိုင့်ဝှမ်းတချို့မာ မိုးရေချိန်များနိုင်ပြီး အချို့မာ ခြောက်သွိရေ ရာသီဥတု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == ချိုင့်ဝှမ်းနန့် လူသားဘဝ == ချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ လူသားရို့၏ အခြီချနီထိုင်မှု၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် လားလာရီးအတွက် အရေးပါရေ။ မြစ်ချိုင့်ဝှမ်းအများအပြားမာ ရီအရင်းအမြစ်နန့် နုန်းတင်မြီဆီလွှာတိ ဟိစွာကြောင့် စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ တောင်တန်းဒေသတိမာ ချိုင့်ဝှမ်းတိကို လမ်းနန့် ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရာ သဘာဝလမ်းကြောင်းအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ကျဉ်းမြောင်းရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိမာ ရီကြီးမှုနန့် [[မြီပြိုမှု]] အန္တရာယ်ဟိနိုင်ရေ။ == သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး == ချိုင့်ဝှမ်းတိမာ သစ်တော၊ မြက်ခင်းပြင်၊ မြစ်ချောင်းနန့် ရီစိုမြီကဲ့သို့ သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ဟိနိုင်ရေ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် စနစ်မကျရေ ကုန်းမြီအသုံးချမှုတိကြောင့် မြီတိုက်စားမှုနန့် အနည်အနှစ်စုပုံမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ရေ။ ချိုင့်ဝှမ်းတိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ သစ်တောကာကွယ်ခြင်း၊ ရီအရင်းအမြစ်စီမံခြင်း၊ ရီကြီးမှုအန္တရာယ်စောင့်ကြည့်ခြင်းနန့် မြီအသုံးချမှုကို စနစ်တကျ စီမံခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == ချိုင့်ဝှမ်းစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ မြစ်ရီတိုက်စားမှု၊ ရီခဲမြစ်လှုပ်ယှားမှုနန့် ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုတိကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်တမျိုး ဖြစ်တေ။ ချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ ရီအရင်းအမြစ်၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူသားရို့၏ အခြီချနီထိုင်မှုအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[လွင်ပြင်]] * [[မြစ်]] * [[မြစ်ဝှမ်း]] * [[ရီခဲမြစ်]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ပြတ်ရွိ]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှုသီအိုရီ]] * [[ရီကြီးမှု]] * [[မြီပြိုမှု]] * [[ယိုဆီးမတီချိုင့်ဝှမ်း]] * [[အရှိအာဖရိကပြတ်ရွိချိုင့်ဝှမ်း]] * [[ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း]] * [[ကုလားတန်မြစ်]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.nationalgeographic.com/science/article/valleys National Geographic – Valleys] * [https://www.nps.gov/articles/ushapedvalleysfjordshangingvalleys.htm National Park Service – U-Shaped Valleys, Fjords, and Hanging Valleys] * [https://www.usgs.gov/media/images/yosemite-valley-california-example-a-u-shaped-glacial-valley USGS – Yosemite Valley] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/rift-valley/ National Geographic – Rift Valley] * [https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/east-african-rift-valley/ Geological Society – East African Rift Valley] * [https://myanmar.gov.mm/en/geography Myanmar National Portal – Geography] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:V-Shaped_Valley.jpg Wikimedia Commons – V-Shaped Valley] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:U-shaped_valley_no_text.jpg Wikimedia Commons – U-Shaped Valley Diagram] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yosemite_USA.JPG Wikimedia Commons – Yosemite Valley] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ချိုင့်ဝှမ်းတိ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] br0l1iylv76y5kca73btjfa87uri5bg 0 6457 22255 2026-11-02T04:28:39Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ရီကန်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Lake'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်ဟိ [[ချိုင့်ဝှမ်း]] သို့မဟုတ် နိမ့်ကျရေ ကုန်းမြီနီရာတခုမာ ရီစုဝေးတည်ဟိပြီး ကုန်းမြီက ဝန်းရံထားရေ ရီထုဖြစ်တေ။ ရီကန်တိ..." 22255 wikitext text/x-wiki '''ရီကန်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Lake'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်ထက်ဟိ [[ချိုင့်ဝှမ်း]] သို့မဟုတ် နိမ့်ကျရေ ကုန်းမြီနီရာတခုမာ ရီစုဝေးတည်ဟိပြီး ကုန်းမြီက ဝန်းရံထားရေ ရီထုဖြစ်တေ။ ရီကန်တိမာ [[ရီချို]]နန့် ဆားငန်ရီ နှစ်မျိုးစလုံး ဟိနိုင်ရေ။ ရီကန်တိစွာ [[မြစ်]]၊ မိုးရီ၊ မြီအောက်ရီနန့် ရီခဲမြစ်အရည်ပျော်ရီတိမှ ရီရဟိနိုင်ရေ။<ref name="NGLake">[https://education.nationalgeographic.org/resource/lake/ National Geographic Society – Lake.]</ref> [[File:Inle Lake Burma floating gardens 2.jpg|thumb|right|300px|မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဟိ အင်းလေးကန်နန့် ရီပေါ်စိုက်ခင်းတိ။ ဓာတ်ပုံ – Thomas Schoch။]] ရီကန်တိစွာ [[ရီသံသရာ]]၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်းတခုဖြစ်ပြီး ရီအရင်းအမြစ်၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]၊ [[ရာသီဥတု]]နန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုကို အထောက်အကူပြုရေ။ သဘာဝရီကန်တိအပြင် လူသားတိ တည်ဆောက်ထားရေ ရီလှောင်ကန်တိလေ့ ဟိရေ။<ref name="USGSLake">[https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs U.S. Geological Survey – Lakes and Reservoirs.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ ရီကန်ဆိုစွာ ကုန်းတွင်းဒေသမာ ရီစုဝေးတည်ဟိနီရေ ရီထုတခုဖြစ်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် [[ပင်လယ်]] သို့မဟုတ် [[သမုဒ္ဒရာ]]နန့် တိုက်ရိုက်မျက်နှာပြင်ဆက်သွယ်မှု မဟိပါ။ ရီကန်တချို့စွာ အရွယ်အစားငယ်ပြီး တချို့စွာ အလွန်ကျယ်ပြန့်ရေ။ ရီကန်၏ အကျယ်အဝန်း၊ အနက်နန့် ရီပမာဏစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားရေ။ ရီကန်နန့် ရီကန်ငယ် (Pond) ရို့ကို ခွဲခြားရာမာ ကမ္ဘာတဝန်း အသုံးပြုရေ တိကျရေ အရွယ်အစားစံတခု မဟိပါ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရီကန်ငယ်တိစွာ ရီကန်ကြီးတိထက် အရွယ်အစားငယ်ပြီး ရီတိမ်ရေ။ == ရီကန်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ရီကန်တိစွာ သဘာဝဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်နန့် ရီတိုက်စားမှုအမျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ အဓိကဖြစ်စဉ်တိမာ ကမ္ဘာမြီအပေါ်ယံလွှာနိမ့်ကျမှု၊ ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှု၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု၊ မြစ်ရီလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲမှုနန့် သဘာဝရီပိတ်ဆို့မှုရို့ ပါဝင်ရေ။<ref name="NGLake"/> === ဘူမိဗေဒရီကန် === '''ဘူမိဗေဒရီကန်''' (Tectonic lake) ဆိုစွာ [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှု]]နန့် ကျောက်လွှာပြတ်ရွိဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့် ကုန်းမြီနိမ့်ကျပြီး ရီစုဝေးလာရာကနီ ဖြစ်ပေါ်ရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ [[ဘိုင်ကယ်ရီကန်]] (Lake Baikal) စွာ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း တည်ဟိရေ ထင်ရှားရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ === ရီခဲမြစ်ရီကန် === '''ရီခဲမြစ်ရီကန်''' (Glacial lake) ဆိုစွာ [[ရီခဲမြစ်]]တိ၏ တိုက်စားမှု သို့မဟုတ် ရီခဲမြစ်က သယ်ဆောင်လာရေ အနည်အနှစ်တိ ရီလမ်းကြောင်းကို ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ ရီခဲမြစ်တိ ကုန်းမြီထက် ရွိလျားရာမာ ချိုင့်ဝှမ်းတိကို တိုက်စားဖော်ထုတ်နိုင်ရေ။ ရီခဲမြစ်အရည်ပျော်လားပြီးနောက် ဒေချိုင့်ဝှမ်းတိမာ ရီစုဝေးလာနိုင်ရေ။ ကနေဒါနိုင်ငံနန့် မြောက်ဥရောပဒေသတိမာ ရီခဲမြစ်ဖြစ်စဉ်နန့် ဆက်စပ်ရေ ရီကန်အများအပြား ဟိရေ။ === မီးတောင်ရီကန် === '''မီးတောင်ရီကန်''' (Volcanic lake) ဆိုစွာ [[မီးတောင်]]ပေါက်ကွဲမှုနန့် ဆက်စပ်ရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိမာ ရီစုဝေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ မီးတောင်ဝ သို့မဟုတ် မီးတောင်ပြိုကျချိုင့်ဝှမ်းအတွင်း မိုးရီနန့် မြီအောက်ရီတိ စုဝေးနိုင်ရေ။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုဟိ [[ကရေတာရီကန်]] (Crater Lake) စွာ ဒေဖြစ်စဉ်၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ === မြစ်ကွိပြတ်ရီကန် === '''မြစ်ကွိပြတ်ရီကန်''' (Oxbow lake) ဆိုစွာ မြစ်ရီလမ်းကြောင်း၏ အကွိအကောက်တခု အဓိကမြစ်လမ်းကြောင်းမှ ကွဲထွက်ကျန်ဟိရာကနီ ဖြစ်ပေါ်ရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ မြစ်ရီစီးဆင်းမှုနန့် ရီကြီးမှုကြောင့် မြစ်အကွေ့တခု၏ လည်ပင်းပိုင်း ဖြတ်တောက်ခံရပြီး အကွေ့ဟောင်းအတွင်း ရီကျန်ဟိနိုင်ရေ။<ref name="NGOxbow">[https://education.nationalgeographic.org/resource/oxbow-lake/ National Geographic Society – Oxbow Lake.]</ref> [[File:An oxbow lake in Hokkaido, Japan.jpg|thumb|center|600px|ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟော့ကိုင်းဒိုးဒေသမာ မြစ်ရီလမ်းကြောင်းမှ ကွဲထွက်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာရေ မြစ်ကွိပြတ်ရီကန်၏ ဝေဟင်ဓာတ်ပုံ။]] == ရီကန်အမျိုးအစားတိ == ရီကန်တိကို ရီ၏ ဆားငန်ဓာတ်၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် ရီစီးဝင်စီးထွက်မှုအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! လက္ခဏာ |- | ရီချိုကန် | Freshwater lake | ဆားငန်ဓာတ်နည်းရေ |- | ဆားငန်ရီကန် | Saline lake | ဆားငန်ဓာတ်မြင့်ရေ |- | ရီထွက်ပေါက်ဟိရေ ရီကန် | Open lake | မြစ် သို့မဟုတ် ရီလမ်းကြောင်းဖြင့် ရီထွက်နိုင်ရေ |- | ရီထွက်ပေါက်မဟိရေ ရီကန် | Closed lake | မျက်နှာပြင်ရီထွက်ပေါက် မဟိရေ |- | ရီလှောင်ကန် | Reservoir | လူသားတိ တည်ဆောက်ထားရေ ရီသိုလှောင်ဒေသ |} ဒေခွဲခြားမှုတိစွာ သတ်မှတ်ချက်မတူရေကြောင့် ရီကန်တခုမာ အမျိုးအစားတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။ == ရီချိုကန်နန့် ဆားငန်ရီကန် == '''ရီချိုကန်''' (Freshwater lake) ဆိုစွာ ဆားငန်ဓာတ်ပါဝင်မှုနည်းရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ ရီချိုကန်တိစွာ သောက်သုံးရီ၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲအတွက် အရေးပါရေ။ '''ဆားငန်ရီကန်''' (Saline lake) ဆိုစွာ ဆားနန့် အခြားပျော်ဝင်ဓာတ်တိ ပါဝင်မှုမြင့်ရေ ရီကန်ဖြစ်တေ။ ရီထွက်ပေါက်မဟိရေ ရီကန်တချို့မာ ရီငွိပျံမှုကြောင့် ရီပမာဏလျော့နည်းကေလေ့ ဆားတိ ကျန်ဟိစုဝေးလာနိုင်ရေ။ [[ကက်စပီယန်ပင်လယ်]]နန့် [[ပင်လယ်သေ]]ရို့စွာ ပင်လယ်လို့ အမည်ပီးထားကေလေ့ သမုဒ္ဒရာနန့် သဘာဝမျက်နှာပြင်ရီကြောင်းဆက်သွယ်မှုမဟိရေ ကုန်းတွင်းရီကန်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Caspian">[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/caspian-sea-44253/ NASA Earth Observatory – Caspian Sea.]</ref> == ရီကန်နန့် ရီသံသရာ == ရီကန်တိစွာ [[ရီသံသရာ]] (Water cycle) ၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်တေ။ မိုးရီ၊ မြစ်ချောင်းရီနန့် မြီအောက်ရီတိစွာ ရီကန်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ရေ။ ရီကန်မှ ရီတိစွာ ရီငွိပျံမှု၊ မြစ်ရီထွက်ပေါက်နန့် မြီအောက်သို့ စိမ့်ဝင်မှုတိကြောင့် လျော့နည်းနိုင်ရေ။ ရီဝင်ရောက်မှုနန့် ရီဆုံးရှုံးမှုအချိုးအစားအလိုက် ရီကန်၏ ရီမျက်နှာပြင်အမြင့် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="USGSLake"/> == ရီကန်၏ အပူချိန်နန့် ရီအလွှာတိ == ရီကန်နက်တချို့မာ အပူချိန်နန့် ရီသိပ်သည်းဆကွာခြားမှုကြောင့် ရီအလွှာတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ အပေါ်ပိုင်းရီစွာ နီရောင်ခြည်ကြောင့် ပိုမိုပူနွေးနိုင်ပြီး အောက်ပိုင်းရီစွာ ပိုမိုအီးနီနိုင်ရေ။ အချို့ရီကန်တိမာ ရာသီအလိုက် ရီအလွှာတိ ပြန်လည်ရောနှောမှု (Lake turnover) ဖြစ်ပေါ်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်စွာ ရီကန်အတွင်း အောက်ဆီဂျင်နန့် အာဟာရဓာတ်ဖြန့်ဝီမှုကို သက်ရောက်စီရေ။ ယေကေလေ့ ရီကန်တိုင်းစွာ တူညီရေ အပူချိန်အလွှာဖွဲ့စည်းမှုနန့် ရောနှောမှုစနစ် မဟိပါ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ရီကန်တိ == {| class="wikitable" ! ရီကန် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[ကက်စပီယန်ပင်လယ်]] | ဥရောပနန့် အာရှကြား | မျက်နှာပြင်ဧရိယာအရ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရီကန် |- | [[ဆူပီးရီးယားရီကန်]] | အမေရိကန်နန့် ကနေဒါ | မျက်နှာပြင်ဧရိယာအရ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ရီချိုကန် |- | [[ဘိုင်ကယ်ရီကန်]] | ရုရှားနိုင်ငံ | ကမ္ဘာ့အနက်ဆုံးရီကန် |- | [[ဗစ်တိုးရီးယားရီကန်]] | အာဖရိကတိုက်အရှိပိုင်း | အာဖရိကတိုက်၏ အကျယ်ပြန့်ဆုံးရီကန် |- | [[တန်ဂန်ယီကာရီကန်]] | အာဖရိကတိုက်အရှိပိုင်း | အလွန်နက်ရှိုင်းရေ ရီချိုကန် |- | [[အင်းတော်ကြီးကန်]] | မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကချင်ပြည်နယ် | မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး သဘာဝရီချိုကန် |} == ဘိုင်ကယ်ရီကန် == '''ဘိုင်ကယ်ရီကန်''' (Lake Baikal) စွာ ရုရှားနိုင်ငံ၊ ဆိုက်ဘေးရီးယားဒေသမာ တည်ဟိရေ။ ဒေရီကန်စွာ ကမ္ဘာ့အနက်ဆုံးနန့် အရှီးအကျဆုံး ရီကန်တိထဲမာ ပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာ့ရေခဲမဖြစ်သေးရေ မျက်နှာပြင်ရီချိုအရင်းအမြစ်၏ အလွန်ကြီးမားရေ အစိတ်အပိုင်းကို သိုလှောင်ထားရေ။ UNESCO ၏ ဖော်ပြချက်အရ ဘိုင်ကယ်ရီကန်၏ သက်တမ်းစွာ နှစ်သန်းပေါင်း ၂၅ သန်းခန့်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့မခဲနီရေ ရီချိုအရင်းအမြစ်၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပါဝင်ရေ။ ဒေရီကန်မာ အခြားနီရာတိမာ မတွိရရေ ဒေသရင်းသက်ဟိမျိုးစိတ်အများအပြား ဟိရေ။<ref name="Baikal">[https://whc.unesco.org/en/list/754/ UNESCO World Heritage Centre – Lake Baikal.]</ref> == မြန်မာနိုင်ငံဟိ ရီကန်တိ == မြန်မာနိုင်ငံမာ သဘာဝရီကန်တိနန့် လူသားတိ တည်ဆောက်ထားရေ ရီလှောင်ကန်တိ ဟိရေ။ ထင်ရှားရေ သဘာဝရီကန်တိမာ [[အင်းလေးကန်]]နန့် [[အင်းတော်ကြီးကန်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ === အင်းလေးကန် === '''အင်းလေးကန်''' (Inle Lake) စွာ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ညောင်ရွှေမြို့နယ်]]မာ တည်ဟိရေ ရီချိုကန်ဖြစ်တေ။ ဒေရီကန်စွာ တောင်တန်းတိ ဝန်းရံထားရေ ချိုင့်ဝှမ်းဒေသမာ တည်ဟိပြီး ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက် ၈၈၄ မီတာခန့် မြင့်ရေ။ အင်းလေးကန်စွာ ရီပေါ်စိုက်ခင်းတိ၊ ရီကြောင်းလားလာရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနန့် ဒေသခံအင်းသားရို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကြောင့် ထင်ရှားရေ။ UNESCO က အင်းလေးကန်ဒေသကို ၂၀၁၅ ခုနှစ်မာ ဇီဝအဝန်းနယ်မြီ (Biosphere Reserve) အဖြစ် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="UNESCOInle">[https://www.unesco.org/en/mab/inlay-lake UNESCO – Inlay Lake Biosphere Reserve.]</ref> === အင်းတော်ကြီးကန် === [[File:Indawgyi.JPG|thumb|right|300px|ကချင်ပြည်နယ်ဟိ အင်းတော်ကြီးကန်၏ သဘာဝမြင်ကွင်း။ ဓာတ်ပုံ – Ericwinny။]] '''အင်းတော်ကြီးကန်''' (Indawgyi Lake) စွာ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]မာ တည်ဟိပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး သဘာဝရီချိုကန်ဖြစ်တေ။ UNESCO ၏ ဖော်ပြချက်အရ အင်းတော်ကြီးကန်၏ ရီပြင်အကျယ်အဝန်းစွာ ဟက်တာ ၁၂,၀၀၀ ခန့်ဟိရေ။ အင်းတော်ကြီးကန်ပတ်ဝန်းကျင်မာ ရီစိုမြီ၊ မြက်ခင်းပြင်၊ သစ်တောနန့် ရီငှက်တိ၏ သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ဟိရေ။ UNESCO က အင်းတော်ကြီးဒေသကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်မာ ဇီဝအဝန်းနယ်မြီအဖြစ် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="UNESCOIndawgyi">[https://www.unesco.org/en/mab/indawgyi UNESCO – Indawgyi Biosphere Reserve.]</ref> == ရီကန်နန့် သက်ဟိလောက == ရီကန်တိစွာ ငါး၊ ပုစွန်၊ ရီငှက်၊ [[ရီညှိ]]၊ ရီပေါ်အပင်နန့် အဏုဇီဝသက်ဟိတိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ ရီကန်၏ အနက်၊ အလင်းရောင်၊ အပူချိန်နန့် ရီအတွင်းဟိ ပျော်ဝင်အောက်ဆီဂျင်ပမာဏတိစွာ သက်ဟိတိ၏ ဖြန့်ဝီမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ ရီကန်ကမ်းစပ်ဟိ ရီစိုမြီနန့် ရီပင်တိစွာ ငါးမျိုးပွားရာ၊ ရီငှက်အစာရှာရာနန့် သက်ဟိတိ ခိုလှုံရာနီရာတိဖြစ်ကတ်တေ။ == ရီကန်နန့် လူသားဘဝ == ရီကန်တိစွာ သောက်သုံးရီ၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ရီကြောင်းလားလာရီးနန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရီကန်အနီးဟိ မြို့ရွာတိစွာ ရီအရင်းအမြစ်ကို အသုံးပြုပြီး စိုက်ပျိုးရီးနန့် မွီးမြူရီးလုပ်ငန်းတိကို လုပ်ကိုင်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ရီကန်ရီတိုင်းစွာ သောက်သုံးဖို့ သင့်တော်စွာ မဟုတ်ပါ။ ဆားငန်ဓာတ်၊ ညစ်ညမ်းမှုနန့် ရောဂါပိုးပါဝင်မှုတိကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။ == ရီကန်ညစ်ညမ်းမှုနန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ရီကန်တိစွာ အမှိုက်၊ စွန့်ပစ်ရီ၊ စိုက်ပျိုးရီးဓာတ်မြေဩဇာနန့် အခြားညစ်ညမ်းပစ္စည်းတိကြောင့် ထိခိုက်နိုင်ရေ။ ရီကန်အတွင်း နိုက်ထရိုဂျင်နန့် ဖော့စဖရပ်အာဟာရဓာတ်တိ အလွန်များလာကေ ရီညှိနန့် အခြားအဏုဇီဝတိ အလွန်အကျွံ ကြီးထွားလာနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်ကြောင့် ရီအတွင်း ပျော်ဝင်အောက်ဆီဂျင် လျော့နည်းပြီး ငါးနန့် အခြားရီသက်ဟိတိ၏ ရှင်သန်မှုကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ။<ref name="EPA">[https://www.epa.gov/nutrientpollution/effects-environment U.S. Environmental Protection Agency – The Effects of Nutrient Pollution.]</ref> ရီကန်တိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ ရီဝင်ရောက်ရာ [[မြစ်ဝှမ်း]]တိကို ကာကွယ်ခြင်း၊ စွန့်ပစ်ရီကို စနစ်တကျ စီမံခြင်းနန့် သဘာဝရီစိုမြီတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == ရီကန်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရီသံသရာ၊ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူသားဘဝရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ ကုန်းတွင်းရီထုတမျိုး ဖြစ်တေ။ ရီကန်ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် ရီအခြီအနီတိကို လေ့လာခြင်းစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ဇလဗေဒ]]နန့် [[ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]ရို့ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ရီ]] * [[ရီချို]] * [[မြစ်]] * [[မြစ်ဝှမ်း]] * [[ရီသံသရာ]] * [[ရီလှောင်ကန်]] * [[ရီခဲမြစ်]] * [[ချိုင့်ဝှမ်း]] * [[မီးတောင်]] * [[ပြတ်ရွိ]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှု]] * [[ပင်လယ်]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[အင်းလေးကန်]] * [[အင်းတော်ကြီးကန်]] * [[ဘိုင်ကယ်ရီကန်]] * [[ကက်စပီယန်ပင်လယ်]] * [[ဇလဗေဒ]] * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/lake/ National Geographic – Lake] * [https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs USGS – Lakes and Reservoirs] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/oxbow-lake/ National Geographic – Oxbow Lake] * [https://whc.unesco.org/en/list/754/ UNESCO – Lake Baikal] * [https://www.unesco.org/en/mab/inlay-lake UNESCO – Inlay Lake] * [https://www.unesco.org/en/mab/indawgyi UNESCO – Indawgyi Lake] * [https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/caspian-sea-44253/ NASA – Caspian Sea] * [https://www.epa.gov/nutrientpollution/effects-environment US EPA – Nutrient Pollution] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Inle_Lake_Burma_floating_gardens_2.jpg Wikimedia Commons – Inle Lake] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Indawgyi.JPG Wikimedia Commons – Indawgyi Lake] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:An_oxbow_lake_in_Hokkaido,_Japan.jpg Wikimedia Commons – Oxbow Lake] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရီကန်တိ]] [[ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းရီ]] [[ကဏ္ဍ:ဇလဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] mtmyzspxq0xixdjkea96w1cf93xj8k3 0 6458 22256 2026-11-02T04:38:28Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ရီတန်းတင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Waterfall'') ဆိုစွာ [[မြစ်]] သို့မဟုတ် ချောင်းတခု၏ ရီတိက ကျောက်ကမ်းပါး၊ မတ်စောက်တေ ကုန်းစောင်း သို့မဟုတ် အမြင့်ကွာခြားရေ နီရာတခုမှ အောက်ဖက်သို့ အရှိန်နန့် က..." 22256 wikitext text/x-wiki '''ရီတန်းတင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Waterfall'') ဆိုစွာ [[မြစ်]] သို့မဟုတ် ချောင်းတခု၏ ရီတိက ကျောက်ကမ်းပါး၊ မတ်စောက်တေ ကုန်းစောင်း သို့မဟုတ် အမြင့်ကွာခြားရေ နီရာတခုမှ အောက်ဖက်သို့ အရှိန်နန့် ကျဆင်းစီးဆင်းရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ ရီတန်းတင်တိစွာ ကျောက်လွှာတိုက်စားမှု၊ [[ဘူမိဗေဒပြတ်ရွိ]]၊ [[ရီခဲမြစ်]]တိုက်စားမှုနန့် အခြားဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="NGWaterfall">[https://education.nationalgeographic.org/resource/waterfall/ National Geographic Society – Waterfall.]</ref> [[File:Aerial view of Victoria Falls, August 2018.jpg|thumb|right|300px|ဇမ်ဘီဇီမြစ်ထက်ဟိ ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်ကို ဝေဟင်မှ မြင်တွိရပုံ။ ဓာတ်ပုံ – Murray Foubister။]] ရီတန်းတင်တိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအသီးသီးမာ ဟိပြီး [[တောင်တန်း]]၊ [[ချိုင့်ဝှမ်း]]၊ [[ကုန်းပြင်မြင့်]]နန့် [[မြစ်ဝှမ်း]]တိ၏ ပထဝီဝင်ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြောင်းလဲစီနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်တိစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ ရီတန်းတင်ဆိုစွာ စီးဆင်းနီရေ ရီထုတခုက မြီမျက်နှာပြင်အမြင့် သိသိသာသာကျဆင်းရေ နီရာတခုကို ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းခြင်းဖြစ်တေ။ ရီတန်းတင်တချို့စွာ အလွန်မြင့်မားပြီး ကျဉ်းမြောင်းရေ။ အခြားရီတန်းတင်တချို့စွာ အမြင့်နည်းကေလေ့ အလွန်ကျယ်ပြန့်ရေ။ ရီတန်းတင်တခု၏ အရွယ်အစားကို တိုင်းတာရာမာ ရီကျဆင်းရေ အမြင့်၊ အကျယ်နန့် တစက္ကန့်အတွင်း စီးဆင်းရေ ရီပမာဏရို့ကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်စွာ တနှစ်ပတ်လုံး ရီစီးဆင်းနိုင်သကဲ့သို့ မိုးရာသီမာရာ ရီစီးဆင်းရေ ရီတန်းတင်လေ့ ဟိနိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == ရီတန်းတင်တခုမာ ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်ပါအစိတ်အပိုင်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''ရီတန်းတင်ထိပ်''' (Brink) – ရီတိ အောက်ဖက်သို့ စတင်ကျဆင်းရေ နီရာ။ * '''ကျောက်ကမ်းပါး''' (Cliff) – ရီကျဆင်းရာ မတ်စောက်ရေ ကျောက်မျက်နှာပြင်။ * '''ရီကျဆင်းကြောင်း''' (Waterfall drop) – ရီတိ အမြင့်မှ အောက်ဖက်သို့ ကျဆင်းရာအပိုင်း။ * '''ရီကျတွင်း''' (Plunge pool) – ရီတန်းတင်အောက်ခြီမာ ရီတိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ချိုင့်ဝှမ်း သို့မဟုတ် ရီအိုင်။ * '''အောက်ပိုင်းရီစီးကြောင်း''' (Downstream channel) – ရီတန်းတင်မှ ကျဆင်းလာရေ ရီတိ ဆက်လက်စီးဆင်းရာ မြစ်ချောင်းလမ်းကြောင်း။ ရီတန်းတင်အားလုံးမာ ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ တူညီစွာ ပါဝင်ဖို့ မလိုအပ်ပါ။ == ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ရီတန်းတင်တိစွာ အဓိကအားဖြင့် မြစ်ချောင်းရီ၏ တိုက်စားမှုနန့် မြီမျက်နှာပြင်အမြင့်ကွာခြားမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ ကျောက်လွှာ၏ မာကျောမှုကွာခြားခြင်း၊ ဘူမိဗေဒလှုပ်ယှားမှုနန့် ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုတိစွာ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်စီရေ အကြောင်းရင်းတိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="NGWaterfall"/> === ကျောက်လွှာတိုက်စားမှု === မြစ်ချောင်းတခုစွာ မာကျောရေ ကျောက်လွှာနန့် ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာတိကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာမာ ကျောက်လွှာတိ၏ တိုက်စားခံရမှု မတူညီပါ။ ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ တိုက်စားခံရပြီး မာကျောရေ ကျောက်လွှာစွာ ကမ်းပါးပုံစံနန့် ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ယင်းကျောက်ကမ်းပါးထက်မှ မြစ်ရီတိ အောက်ဖက်သို့ ကျဆင်းရာကနီ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ရီတန်းတင်အောက်ခြီမာ ကျဆင်းလာရေ ရီနန့် ကျောက်အပိုင်းအစတိ၏ တိုက်စားမှုကြောင့် ရီကျတွင်းတခု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[File:WaterfallCreationDiagram.svg|thumb|center|650px|မာကျောရေ ကျောက်လွှာအောက်ဟိ ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာ တိုက်စားခံရခြင်းကြောင့် ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး အထက်ပိုင်းဖက်သို့ တဆတ်ဆတ် ဆုတ်လားပုံ။]] === ဘူမိဗေဒလှုပ်ယှားမှု === [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှု]]နန့် ကျောက်လွှာပြတ်ရွိဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့် မြီမျက်နှာပြင်အမြင့် ကွာခြားမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ မြစ်ချောင်းတခုစွာ ယင်းအမြင့်ကွာခြားရေ နီရာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရေအခါ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ [[မြီငလျင်]]နန့် [[မြီပြိုမှု]]တိကြောင့် မြစ်ရီလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲပြီး ရီတန်းတင်အသစ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ === ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှု === ရီခဲမြစ်တိစွာ ကုန်းမြီကို တိုက်စားပြီး [[ချိုင့်ဝှမ်း]]တိ ဖြစ်ပေါ်စီနိုင်ရေ။ အဓိကရီခဲမြစ်ကြီးစွာ ဘေးဖက်ရီခဲမြစ်ငယ်တိထက် ချိုင့်ဝှမ်းကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ တိုက်စားနိုင်ရေ။ ရီခဲမြစ်တိ အရည်ပျော်ဆုတ်ခွာလားပြီးနောက် ဘေးချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ အဓိကချိုင့်ဝှမ်းထက် မြင့်ရေ နီရာမာ ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ယင်းနီရာတိမှ ရီတိကျဆင်းလာရေအခါ ရီတန်းတင်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်၏ အထက်ပိုင်းဖက်သို့ ဆုတ်လားမှု == ရီတန်းတင်စွာ အချိန်ကြာမြင့်လာစွာနန့်အမျှ မူလတည်နီရာမှ မြစ်၏ အထက်ပိုင်းဖက်သို့ ဆုတ်လားနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်အောက်ခြီမာ ရီတိုက်စားမှုကြောင့် ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာတိ ပျက်စီးလာပြီး အပေါ်ဟိ မာကျောရေ ကျောက်လွှာ၏ အောက်ခြီထောက်ပံ့မှု လျော့နည်းလာရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ကျောက်ကမ်းပါးအပိုင်းတချို့ ပြိုကျလာနိုင်ရေ။ ကျောက်ကမ်းပါးပြိုကျမှုနန့် ရီတိုက်စားမှုတိ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်လာစွာကြောင့် ရီတန်းတင်၏ တည်နီရာစွာ မြစ်အထက်ပိုင်းဖက်သို့ တဆတ်ဆတ် ရွိလျားနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကြောင့် ရီတန်းတင်၏ အောက်ပိုင်းမာ နက်ရှိုင်းပြီး မတ်စောက်ရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NGWaterfall"/> == ရီတန်းတင်အမျိုးအစားတိ == ရီတန်းတင်တိကို ရီကျဆင်းရေ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ကျောက်မျက်နှာပြင်နန့် ရီစီးဆင်းမှုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | ဒေါင်လိုက်ကျဆင်းရီတန်းတင် | Plunge waterfall | ရီတိ ကျောက်ကမ်းပါးနန့် မထိဘဲ အောက်ဖက်သို့ ကျဆင်းရေ |- | ကျောက်စောင်းလိုက်ရီတန်းတင် | Horsetail waterfall | ရီတိ ကျောက်မျက်နှာပြင်နန့် ထိစပ်ပြီး စီးဆင်းရေ |- | အဆင့်ဆင့်ရီတန်းတင် | Tiered waterfall | အမြင့်အဆင့်အမျိုးမျိုးမှ ရီတိ ဆက်တိုက်ကျဆင်းရေ |- | ကျောက်ဆင့်ရီတန်းတင် | Cascade | ကျောက်ဆင့်တိကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ရီတိ စီးဆင်းရေ |- | ကျယ်ပြန့်ရီတန်းတင် | Block waterfall | ကျယ်ပြန့်ရေ မြစ်ရီအပိုင်းတခုက တပြိုင်နက် ကျဆင်းရေ |- | ရီကြောင်းခွဲရီတန်းတင် | Segmented waterfall | ရီစီးကြောင်းတိ ခွဲထွက်ပြီး သီးခြားကျဆင်းရေ |} ဒေအမျိုးအစားတိစွာ ပုံသဏ္ဌာန်အပေါ် အခြီခံထားရေကြောင့် ရီတန်းတင်တခုမာ အမျိုးအစားတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။<ref name="NGWaterfall"/> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ရီတန်းတင်တိ == {| class="wikitable" ! ရီတန်းတင် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်]] | ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံ | ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးရီတန်းတင်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ |- | [[ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်]] | ဇမ်ဘီယာနန့် ဇင်ဘာဘွေနယ်စပ် | ကျယ်ပြန့်ရေ ရီကျဆင်းမျက်နှာပြင်ဟိရေ |- | [[နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်]] | ကနေဒါနန့် အမေရိကန်နယ်စပ် | ကြီးမားရေ ရီစီးဆင်းပမာဏနန့် ထင်ရှားရေ |- | [[အီဂွါဇူရီတန်းတင်]] | အာဂျင်တီးနားနန့် ဘရာဇီးနယ်စပ် | ရီတန်းတင်အများအပြား စုဖွဲ့တည်ဟိရေ |- | [[ယိုဆီးမတီရီတန်းတင်]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | မြင့်မားရေ အဆင့်ဆင့်ရီတန်းတင်ဖြစ်တေ |} == အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင် == '''အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်''' (Angel Falls သို့မဟုတ် Salto Ángel) စွာ ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံ၏ [[ကာနိုင်မာအမျိုးသားဥယျာဉ်]] (Canaima National Park) အတွင်း တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးရီတန်းတင်အဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သတ်မှတ်ထားပြီး စုစုပေါင်းအမြင့် ၉၇၉ မီတာခန့်ဟိရေ။ ရီတန်းတင်စွာ ပြားညီရေ ထိပ်ပိုင်းနန့် မတ်စောက်ရေ ကျောက်ကမ်းပါးတိဟိရေ တေပွီတောင် (Tepui) မှ ကျဆင်းစီးဆင်းရေ။ ကာနိုင်မာအမျိုးသားဥယျာဉ်ကို UNESCO က ၁၉၉၄ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်ဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="UNESCOAngel">[https://whc.unesco.org/en/list/701/ UNESCO World Heritage Centre – Canaima National Park.]</ref> == ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင် == '''ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်''' (Victoria Falls) စွာ အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း၊ [[ဇမ်ဘီဇီမြစ်]]ထက်မာ တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ [[ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ]]နန့် [[ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံ]]ရို့၏ နယ်စပ်ဒေသမာ တည်ဟိရေ။ UNESCO ၏ ဖော်ပြချက်အရ ရီတန်းတင်၏ အကျယ်စွာ ၁,၇၀၈ မီတာခန့်ဟိပြီး အနက်ဆုံးရီကျဆင်းမှုစွာ ၁၀၈ မီတာခန့်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ရီကျဆင်းမျက်နှာပြင်နန့် ရီမှုန်ရီမွှားတိကြောင့် ထင်ရှားရေ။ ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်ကို UNESCO က ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်ဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="UNESCOVictoria">[https://whc.unesco.org/en/list/509/ UNESCO World Heritage Centre – Mosi-oa-Tunya/Victoria Falls.]</ref> == နိုင်အာဂရာရီတန်းတင် == '''နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်''' (Niagara Falls) စွာ မြောက်အမေရိကတိုက်မာ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နန့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]ရို့၏ နယ်စပ်ထက် တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ [[နိုင်အာဂရာမြစ်]]ထက်မာ တည်ဟိပြီး အီရီရီကန်နန့် အွန်တာရီယိုရီကန်ရို့ကြား ဆက်သွယ်ထားရေ ရီလမ်းကြောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်တေ။ နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်စွာ အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်ပိုင် အလွန်မြင့်မားစွာ မဟုတ်ကေလေ့ ကြီးမားရေ ရီစီးဆင်းပမာဏနန့် ထင်ရှားရေ။ ရီတန်းတင်၏ ဘူမိဗေဒပြောင်းလဲမှုနန့် ရီအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှုကိုလေ့ ဒေဒေသမာ လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="Niagara">[https://www.niagaraparks.com/visit-niagara-parks/plan-your-visit/niagara-falls-geology-facts-figures/ Niagara Parks – Niagara Falls Geology: Facts and Figures.]</ref> == မြန်မာနိုင်ငံဟိ ရီတန်းတင်တိ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ [[တောင်တန်း]]နန့် [[ကုန်းပြင်မြင့်]]ဒေသတိ ဟိစွာကြောင့် မြစ်ချောင်းတိမှ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ရီတန်းတင်အများအပြား ဟိရေ။ ထင်ရှားရေ ရီတန်းတင်တိမာ [[ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်]] (Dat Taw Gyaint Waterfall) နန့် [[ပွဲကောက်ရီတန်းတင်]] (Pwe Kauk Waterfall) ရို့ ပါဝင်ရေ။ === ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင် === [[File:Dat Taw Gyaint Waterfall.jpg|thumb|right|280px|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပြင်ဦးလွင်မြို့အနီးဟိ ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်။ ဓာတ်ပုံ – Civilgyi။]] '''ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်''' (Dat Taw Gyaint Waterfall) စွာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]အနီး၊ အနီးစခန်းဒေသမာ တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်ကို '''အနီးစခန်းရီတန်းတင်''' (Anisakan Falls) လို့လေ့ ခေါ်ကတ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံ ဟိုတယ်နန့် ခရီးလားလာရီးဝန်ကြီးဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ ရီတန်းတင်၏ အမြင့်စွာ ၁၂၂ မီတာခန့်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ ကျောက်ကမ်းပါးနန့် တောင်စောင်းတိကြား အဆင့်ဆင့် ကျဆင်းစီးဆင်းရေ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပြီး သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက် ထင်ရှားရေ။<ref name="MyanmarTourism">[https://tourism.gov.mm/en/regions/mandalay Ministry of Hotels and Tourism, Myanmar – Mandalay Region: Dattawgyaik Waterfall.]</ref> === ပွဲကောက်ရီတန်းတင် === '''ပွဲကောက်ရီတန်းတင်''' (Pwe Kauk Waterfall) စွာ ပြင်ဦးလွင်ဒေသမာ တည်ဟိရေ ရီတန်းတင်တခုဖြစ်တေ။ ဒေရီတန်းတင်ကို B.E. Falls လို့လေ့ ခေါ်ကတ်တေ။ ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်ထက် အမြင့်နည်းပြီး ကျောက်ဆင့်တိထက် ရီစီးဆင်းရေ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ထင်ရှားရေ။<ref name="MDN">[https://mdn.gov.mm/en/maymyo-or-pyin-oo-lwin-part-2 Myanmar Digital News – Maymyo or Pyin Oo Lwin: Part 2.]</ref> == ရီတန်းတင်နန့် ရာသီဥတု == ရီတန်းတင်တိ၏ ရီစီးဆင်းပမာဏစွာ မိုးရွာသွန်းမှု၊ [[ရီသံသရာ]]နန့် ရာသီအလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ မိုးရာသီမာ မြစ်ချောင်းရီပမာဏ မြင့်တက်လာစွာကြောင့် ရီတန်းတင်တချို့မာ ရီစီးဆင်းမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ရေ။ ခြောက်သွိရေ ရာသီမာ မြစ်ချောင်းရီနည်းပါးလာစွာကြောင့် ရီတန်းတင်အချို့၏ ရီစီးဆင်းမှု လျော့နည်းနိုင်ရေ။ နှင်းနန့် ရီခဲအရည်ပျော်မှုမှ ရီရဟိရေ ရီတန်းတင်တိမာ ရာသီအလိုက် ရီစီးဆင်းမှု ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်နန့် သက်ဟိလောက == ရီတန်းတင်ပတ်ဝန်းကျင်မာ ရီမှုန်ရီမွှားတိကြောင့် စိုထိုင်းဆမြင့်မားရေ နီရာတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဒေနီရာတိမာ [[ရေညှိ|ရီညှိ]]၊ ရီစိုဒေသအပင်နန့် စိုထိုင်းဆကို နှစ်သက်ရေ သက်ဟိတိ နီထိုင်နိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်အောက်ပိုင်းဟိ ရီကျတွင်းနန့် မြစ်ချောင်းတိစွာ ငါးနန့် အခြားရီသတ္တဝါတိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ရီတန်းတင်ကြီးတိစွာ အချို့ရီသတ္တဝါတိ၏ အထက်ပိုင်းသို့ ရွိလျားမှုကို ကန့်သတ်ထားရေ သဘာဝအတားအဆီးတခုလေ့ ဖြစ်နိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်နန့် လူသားဘဝ == ရီတန်းတင်တိစွာ ခရီးလားလုပ်ငန်း၊ သဘာဝလေ့လာရီးနန့် ပညာရီးဆိုင်ရာ လေ့လာမှုတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရီတန်းတင်အနီးဟိ မြို့ရွာတိမာ ခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် ဆက်စပ်ရေ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ အချို့မြစ်စနစ်တိမာ ရီစီးဆင်းမှုနန့် အမြင့်ကွာခြားမှုကို အသုံးပြုပြီး [[ရီအားလျှပ်စစ်]]ထုတ်လုပ်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ရီအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်းတိကြောင့် မြစ်ရီစီးဆင်းမှုနန့် သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ရီတန်းတင်တိစွာ သဘာဝအလှအပဟိရေ နီရာတိဖြစ်ကေလေ့ အန္တရာယ်ဟိနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်ထိပ်နန့် အောက်ခြီနီးဟိ ကျောက်တုံးတိစွာ ရီစိုနီစွာကြောင့် ချော်လဲနိုင်ရေ။ ရီကျတွင်းတိမာ ရီစီးကြောင်းပြင်းထန်မှု၊ ရီဝဲနန့် ရီအနက်ကြောင့် ရီကူးသူတိ အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ရေ။ မိုးကြီးရေအခါ ရီတန်းတင်အထက်ပိုင်းဟိ မြစ်ချောင်းတိမှ ရီအရှိန်ပြင်းစွာ ရုတ်တရက် စီးဆင်းလာနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်ပတ်ဝန်းကျင်ကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ သစ်တောကာကွယ်ခြင်း၊ အမှိုက်စနစ်တကျ စီမံခြင်း၊ ရီအရင်းအမြစ်ထိန်းသိမ်းခြင်းနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို မထိခိုက်စီရေ ခရီးလားလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးစီခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == ရီတန်းတင်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]၊ မြစ်ရီတိုက်စားမှု၊ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်နန့် ရီသံသရာရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တခု ဖြစ်တေ။ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို လေ့လာခြင်းနန့် မြစ်ချောင်းတိ၏ တိုက်စားမှု၊ ကျောက်လွှာဖွဲ့စည်းပုံနန့် ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်ပေါ်လာပုံတိကို နားလည်နိုင်ရေ။ ယပြီးကေ ရီတန်းတင်တိစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူသားရို့၏ ခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[မြစ်]] * [[မြစ်ဝှမ်း]] * [[ချိုင့်ဝှမ်း]] * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[ရီခဲမြစ်]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[ဘူမိဗေဒပြတ်ရွိ]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှု]] * [[ရီအားလျှပ်စစ်]] * [[အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်]] * [[ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်]] * [[နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်]] * [[ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်]] * [[ပွဲကောက်ရီတန်းတင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/waterfall/ National Geographic – Waterfall] * [https://whc.unesco.org/en/list/701/ UNESCO – Canaima National Park] * [https://whc.unesco.org/en/list/509/ UNESCO – Victoria Falls] * [https://www.niagaraparks.com/visit-niagara-parks/plan-your-visit/niagara-falls-geology-facts-figures/ Niagara Parks – Geology and Facts] * [https://tourism.gov.mm/en/regions/mandalay Myanmar Ministry of Hotels and Tourism – Mandalay Region] * [https://mdn.gov.mm/en/maymyo-or-pyin-oo-lwin-part-2 Myanmar Digital News – Pyin Oo Lwin Waterfalls] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Victoria_Falls,_August_2018.jpg Wikimedia Commons – Victoria Falls] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WaterfallCreationDiagram.svg Wikimedia Commons – Waterfall Formation Diagram] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dat_Taw_Gyaint_Waterfall.jpg Wikimedia Commons – Dat Taw Gyaint Waterfall] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရီတန်းတင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ဇလဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] ovb2ntlfjuc16tyo2nbtrraibjbo2k8 22257 22256 2026-11-02T04:38:49Z Retkhaberi 224 Retkhaberi moved page [[ရီတံခွန်]] to [[ရီတန်းတင်]] 22256 wikitext text/x-wiki '''ရီတန်းတင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Waterfall'') ဆိုစွာ [[မြစ်]] သို့မဟုတ် ချောင်းတခု၏ ရီတိက ကျောက်ကမ်းပါး၊ မတ်စောက်တေ ကုန်းစောင်း သို့မဟုတ် အမြင့်ကွာခြားရေ နီရာတခုမှ အောက်ဖက်သို့ အရှိန်နန့် ကျဆင်းစီးဆင်းရေ သဘာဝ[[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ ရီတန်းတင်တိစွာ ကျောက်လွှာတိုက်စားမှု၊ [[ဘူမိဗေဒပြတ်ရွိ]]၊ [[ရီခဲမြစ်]]တိုက်စားမှုနန့် အခြားဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="NGWaterfall">[https://education.nationalgeographic.org/resource/waterfall/ National Geographic Society – Waterfall.]</ref> [[File:Aerial view of Victoria Falls, August 2018.jpg|thumb|right|300px|ဇမ်ဘီဇီမြစ်ထက်ဟိ ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်ကို ဝေဟင်မှ မြင်တွိရပုံ။ ဓာတ်ပုံ – Murray Foubister။]] ရီတန်းတင်တိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအသီးသီးမာ ဟိပြီး [[တောင်တန်း]]၊ [[ချိုင့်ဝှမ်း]]၊ [[ကုန်းပြင်မြင့်]]နန့် [[မြစ်ဝှမ်း]]တိ၏ ပထဝီဝင်ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြောင်းလဲစီနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်တိစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ ရီတန်းတင်ဆိုစွာ စီးဆင်းနီရေ ရီထုတခုက မြီမျက်နှာပြင်အမြင့် သိသိသာသာကျဆင်းရေ နီရာတခုကို ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းခြင်းဖြစ်တေ။ ရီတန်းတင်တချို့စွာ အလွန်မြင့်မားပြီး ကျဉ်းမြောင်းရေ။ အခြားရီတန်းတင်တချို့စွာ အမြင့်နည်းကေလေ့ အလွန်ကျယ်ပြန့်ရေ။ ရီတန်းတင်တခု၏ အရွယ်အစားကို တိုင်းတာရာမာ ရီကျဆင်းရေ အမြင့်၊ အကျယ်နန့် တစက္ကန့်အတွင်း စီးဆင်းရေ ရီပမာဏရို့ကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်စွာ တနှစ်ပတ်လုံး ရီစီးဆင်းနိုင်သကဲ့သို့ မိုးရာသီမာရာ ရီစီးဆင်းရေ ရီတန်းတင်လေ့ ဟိနိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == ရီတန်းတင်တခုမာ ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်ပါအစိတ်အပိုင်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''ရီတန်းတင်ထိပ်''' (Brink) – ရီတိ အောက်ဖက်သို့ စတင်ကျဆင်းရေ နီရာ။ * '''ကျောက်ကမ်းပါး''' (Cliff) – ရီကျဆင်းရာ မတ်စောက်ရေ ကျောက်မျက်နှာပြင်။ * '''ရီကျဆင်းကြောင်း''' (Waterfall drop) – ရီတိ အမြင့်မှ အောက်ဖက်သို့ ကျဆင်းရာအပိုင်း။ * '''ရီကျတွင်း''' (Plunge pool) – ရီတန်းတင်အောက်ခြီမာ ရီတိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ချိုင့်ဝှမ်း သို့မဟုတ် ရီအိုင်။ * '''အောက်ပိုင်းရီစီးကြောင်း''' (Downstream channel) – ရီတန်းတင်မှ ကျဆင်းလာရေ ရီတိ ဆက်လက်စီးဆင်းရာ မြစ်ချောင်းလမ်းကြောင်း။ ရီတန်းတင်အားလုံးမာ ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ တူညီစွာ ပါဝင်ဖို့ မလိုအပ်ပါ။ == ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ရီတန်းတင်တိစွာ အဓိကအားဖြင့် မြစ်ချောင်းရီ၏ တိုက်စားမှုနန့် မြီမျက်နှာပြင်အမြင့်ကွာခြားမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ ကျောက်လွှာ၏ မာကျောမှုကွာခြားခြင်း၊ ဘူမိဗေဒလှုပ်ယှားမှုနန့် ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှုတိစွာ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်စီရေ အကြောင်းရင်းတိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="NGWaterfall"/> === ကျောက်လွှာတိုက်စားမှု === မြစ်ချောင်းတခုစွာ မာကျောရေ ကျောက်လွှာနန့် ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာတိကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာမာ ကျောက်လွှာတိ၏ တိုက်စားခံရမှု မတူညီပါ။ ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာစွာ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ တိုက်စားခံရပြီး မာကျောရေ ကျောက်လွှာစွာ ကမ်းပါးပုံစံနန့် ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ယင်းကျောက်ကမ်းပါးထက်မှ မြစ်ရီတိ အောက်ဖက်သို့ ကျဆင်းရာကနီ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ရီတန်းတင်အောက်ခြီမာ ကျဆင်းလာရေ ရီနန့် ကျောက်အပိုင်းအစတိ၏ တိုက်စားမှုကြောင့် ရီကျတွင်းတခု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[File:WaterfallCreationDiagram.svg|thumb|center|650px|မာကျောရေ ကျောက်လွှာအောက်ဟိ ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာ တိုက်စားခံရခြင်းကြောင့် ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး အထက်ပိုင်းဖက်သို့ တဆတ်ဆတ် ဆုတ်လားပုံ။]] === ဘူမိဗေဒလှုပ်ယှားမှု === [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှု]]နန့် ကျောက်လွှာပြတ်ရွိဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့် မြီမျက်နှာပြင်အမြင့် ကွာခြားမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ မြစ်ချောင်းတခုစွာ ယင်းအမြင့်ကွာခြားရေ နီရာကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရေအခါ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ [[မြီငလျင်]]နန့် [[မြီပြိုမှု]]တိကြောင့် မြစ်ရီလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲပြီး ရီတန်းတင်အသစ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ === ရီခဲမြစ်တိုက်စားမှု === ရီခဲမြစ်တိစွာ ကုန်းမြီကို တိုက်စားပြီး [[ချိုင့်ဝှမ်း]]တိ ဖြစ်ပေါ်စီနိုင်ရေ။ အဓိကရီခဲမြစ်ကြီးစွာ ဘေးဖက်ရီခဲမြစ်ငယ်တိထက် ချိုင့်ဝှမ်းကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ တိုက်စားနိုင်ရေ။ ရီခဲမြစ်တိ အရည်ပျော်ဆုတ်ခွာလားပြီးနောက် ဘေးချိုင့်ဝှမ်းတိစွာ အဓိကချိုင့်ဝှမ်းထက် မြင့်ရေ နီရာမာ ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ယင်းနီရာတိမှ ရီတိကျဆင်းလာရေအခါ ရီတန်းတင်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်၏ အထက်ပိုင်းဖက်သို့ ဆုတ်လားမှု == ရီတန်းတင်စွာ အချိန်ကြာမြင့်လာစွာနန့်အမျှ မူလတည်နီရာမှ မြစ်၏ အထက်ပိုင်းဖက်သို့ ဆုတ်လားနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်အောက်ခြီမာ ရီတိုက်စားမှုကြောင့် ပျော့ပျောင်းရေ ကျောက်လွှာတိ ပျက်စီးလာပြီး အပေါ်ဟိ မာကျောရေ ကျောက်လွှာ၏ အောက်ခြီထောက်ပံ့မှု လျော့နည်းလာရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ကျောက်ကမ်းပါးအပိုင်းတချို့ ပြိုကျလာနိုင်ရေ။ ကျောက်ကမ်းပါးပြိုကျမှုနန့် ရီတိုက်စားမှုတိ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်လာစွာကြောင့် ရီတန်းတင်၏ တည်နီရာစွာ မြစ်အထက်ပိုင်းဖက်သို့ တဆတ်ဆတ် ရွိလျားနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကြောင့် ရီတန်းတင်၏ အောက်ပိုင်းမာ နက်ရှိုင်းပြီး မတ်စောက်ရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NGWaterfall"/> == ရီတန်းတင်အမျိုးအစားတိ == ရီတန်းတင်တိကို ရီကျဆင်းရေ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ကျောက်မျက်နှာပြင်နန့် ရီစီးဆင်းမှုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | ဒေါင်လိုက်ကျဆင်းရီတန်းတင် | Plunge waterfall | ရီတိ ကျောက်ကမ်းပါးနန့် မထိဘဲ အောက်ဖက်သို့ ကျဆင်းရေ |- | ကျောက်စောင်းလိုက်ရီတန်းတင် | Horsetail waterfall | ရီတိ ကျောက်မျက်နှာပြင်နန့် ထိစပ်ပြီး စီးဆင်းရေ |- | အဆင့်ဆင့်ရီတန်းတင် | Tiered waterfall | အမြင့်အဆင့်အမျိုးမျိုးမှ ရီတိ ဆက်တိုက်ကျဆင်းရေ |- | ကျောက်ဆင့်ရီတန်းတင် | Cascade | ကျောက်ဆင့်တိကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ရီတိ စီးဆင်းရေ |- | ကျယ်ပြန့်ရီတန်းတင် | Block waterfall | ကျယ်ပြန့်ရေ မြစ်ရီအပိုင်းတခုက တပြိုင်နက် ကျဆင်းရေ |- | ရီကြောင်းခွဲရီတန်းတင် | Segmented waterfall | ရီစီးကြောင်းတိ ခွဲထွက်ပြီး သီးခြားကျဆင်းရေ |} ဒေအမျိုးအစားတိစွာ ပုံသဏ္ဌာန်အပေါ် အခြီခံထားရေကြောင့် ရီတန်းတင်တခုမာ အမျိုးအစားတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။<ref name="NGWaterfall"/> == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ရီတန်းတင်တိ == {| class="wikitable" ! ရီတန်းတင် ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်]] | ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံ | ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးရီတန်းတင်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ |- | [[ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်]] | ဇမ်ဘီယာနန့် ဇင်ဘာဘွေနယ်စပ် | ကျယ်ပြန့်ရေ ရီကျဆင်းမျက်နှာပြင်ဟိရေ |- | [[နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်]] | ကနေဒါနန့် အမေရိကန်နယ်စပ် | ကြီးမားရေ ရီစီးဆင်းပမာဏနန့် ထင်ရှားရေ |- | [[အီဂွါဇူရီတန်းတင်]] | အာဂျင်တီးနားနန့် ဘရာဇီးနယ်စပ် | ရီတန်းတင်အများအပြား စုဖွဲ့တည်ဟိရေ |- | [[ယိုဆီးမတီရီတန်းတင်]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | မြင့်မားရေ အဆင့်ဆင့်ရီတန်းတင်ဖြစ်တေ |} == အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင် == '''အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်''' (Angel Falls သို့မဟုတ် Salto Ángel) စွာ ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံ၏ [[ကာနိုင်မာအမျိုးသားဥယျာဉ်]] (Canaima National Park) အတွင်း တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးရီတန်းတင်အဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သတ်မှတ်ထားပြီး စုစုပေါင်းအမြင့် ၉၇၉ မီတာခန့်ဟိရေ။ ရီတန်းတင်စွာ ပြားညီရေ ထိပ်ပိုင်းနန့် မတ်စောက်ရေ ကျောက်ကမ်းပါးတိဟိရေ တေပွီတောင် (Tepui) မှ ကျဆင်းစီးဆင်းရေ။ ကာနိုင်မာအမျိုးသားဥယျာဉ်ကို UNESCO က ၁၉၉၄ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်ဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="UNESCOAngel">[https://whc.unesco.org/en/list/701/ UNESCO World Heritage Centre – Canaima National Park.]</ref> == ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင် == '''ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်''' (Victoria Falls) စွာ အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း၊ [[ဇမ်ဘီဇီမြစ်]]ထက်မာ တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ [[ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ]]နန့် [[ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံ]]ရို့၏ နယ်စပ်ဒေသမာ တည်ဟိရေ။ UNESCO ၏ ဖော်ပြချက်အရ ရီတန်းတင်၏ အကျယ်စွာ ၁,၇၀၈ မီတာခန့်ဟိပြီး အနက်ဆုံးရီကျဆင်းမှုစွာ ၁၀၈ မီတာခန့်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ရီကျဆင်းမျက်နှာပြင်နန့် ရီမှုန်ရီမွှားတိကြောင့် ထင်ရှားရေ။ ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်ကို UNESCO က ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်ဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ခရေ။<ref name="UNESCOVictoria">[https://whc.unesco.org/en/list/509/ UNESCO World Heritage Centre – Mosi-oa-Tunya/Victoria Falls.]</ref> == နိုင်အာဂရာရီတန်းတင် == '''နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်''' (Niagara Falls) စွာ မြောက်အမေရိကတိုက်မာ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နန့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]ရို့၏ နယ်စပ်ထက် တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ [[နိုင်အာဂရာမြစ်]]ထက်မာ တည်ဟိပြီး အီရီရီကန်နန့် အွန်တာရီယိုရီကန်ရို့ကြား ဆက်သွယ်ထားရေ ရီလမ်းကြောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်တေ။ နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်စွာ အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်ပိုင် အလွန်မြင့်မားစွာ မဟုတ်ကေလေ့ ကြီးမားရေ ရီစီးဆင်းပမာဏနန့် ထင်ရှားရေ။ ရီတန်းတင်၏ ဘူမိဗေဒပြောင်းလဲမှုနန့် ရီအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှုကိုလေ့ ဒေဒေသမာ လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="Niagara">[https://www.niagaraparks.com/visit-niagara-parks/plan-your-visit/niagara-falls-geology-facts-figures/ Niagara Parks – Niagara Falls Geology: Facts and Figures.]</ref> == မြန်မာနိုင်ငံဟိ ရီတန်းတင်တိ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ [[တောင်တန်း]]နန့် [[ကုန်းပြင်မြင့်]]ဒေသတိ ဟိစွာကြောင့် မြစ်ချောင်းတိမှ ဖြစ်ပေါ်လာရေ ရီတန်းတင်အများအပြား ဟိရေ။ ထင်ရှားရေ ရီတန်းတင်တိမာ [[ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်]] (Dat Taw Gyaint Waterfall) နန့် [[ပွဲကောက်ရီတန်းတင်]] (Pwe Kauk Waterfall) ရို့ ပါဝင်ရေ။ === ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင် === [[File:Dat Taw Gyaint Waterfall.jpg|thumb|right|280px|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပြင်ဦးလွင်မြို့အနီးဟိ ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်။ ဓာတ်ပုံ – Civilgyi။]] '''ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်''' (Dat Taw Gyaint Waterfall) စွာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]အနီး၊ အနီးစခန်းဒေသမာ တည်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်ကို '''အနီးစခန်းရီတန်းတင်''' (Anisakan Falls) လို့လေ့ ခေါ်ကတ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံ ဟိုတယ်နန့် ခရီးလားလာရီးဝန်ကြီးဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ ရီတန်းတင်၏ အမြင့်စွာ ၁၂၂ မီတာခန့်ဟိရေ။ ဒေရီတန်းတင်စွာ ကျောက်ကမ်းပါးနန့် တောင်စောင်းတိကြား အဆင့်ဆင့် ကျဆင်းစီးဆင်းရေ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပြီး သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက် ထင်ရှားရေ။<ref name="MyanmarTourism">[https://tourism.gov.mm/en/regions/mandalay Ministry of Hotels and Tourism, Myanmar – Mandalay Region: Dattawgyaik Waterfall.]</ref> === ပွဲကောက်ရီတန်းတင် === '''ပွဲကောက်ရီတန်းတင်''' (Pwe Kauk Waterfall) စွာ ပြင်ဦးလွင်ဒေသမာ တည်ဟိရေ ရီတန်းတင်တခုဖြစ်တေ။ ဒေရီတန်းတင်ကို B.E. Falls လို့လေ့ ခေါ်ကတ်တေ။ ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်ထက် အမြင့်နည်းပြီး ကျောက်ဆင့်တိထက် ရီစီးဆင်းရေ ပုံသဏ္ဌာန်နန့် ထင်ရှားရေ။<ref name="MDN">[https://mdn.gov.mm/en/maymyo-or-pyin-oo-lwin-part-2 Myanmar Digital News – Maymyo or Pyin Oo Lwin: Part 2.]</ref> == ရီတန်းတင်နန့် ရာသီဥတု == ရီတန်းတင်တိ၏ ရီစီးဆင်းပမာဏစွာ မိုးရွာသွန်းမှု၊ [[ရီသံသရာ]]နန့် ရာသီအလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ မိုးရာသီမာ မြစ်ချောင်းရီပမာဏ မြင့်တက်လာစွာကြောင့် ရီတန်းတင်တချို့မာ ရီစီးဆင်းမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ရေ။ ခြောက်သွိရေ ရာသီမာ မြစ်ချောင်းရီနည်းပါးလာစွာကြောင့် ရီတန်းတင်အချို့၏ ရီစီးဆင်းမှု လျော့နည်းနိုင်ရေ။ နှင်းနန့် ရီခဲအရည်ပျော်မှုမှ ရီရဟိရေ ရီတန်းတင်တိမာ ရာသီအလိုက် ရီစီးဆင်းမှု ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်နန့် သက်ဟိလောက == ရီတန်းတင်ပတ်ဝန်းကျင်မာ ရီမှုန်ရီမွှားတိကြောင့် စိုထိုင်းဆမြင့်မားရေ နီရာတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဒေနီရာတိမာ [[ရေညှိ|ရီညှိ]]၊ ရီစိုဒေသအပင်နန့် စိုထိုင်းဆကို နှစ်သက်ရေ သက်ဟိတိ နီထိုင်နိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်အောက်ပိုင်းဟိ ရီကျတွင်းနန့် မြစ်ချောင်းတိစွာ ငါးနန့် အခြားရီသတ္တဝါတိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ရီတန်းတင်ကြီးတိစွာ အချို့ရီသတ္တဝါတိ၏ အထက်ပိုင်းသို့ ရွိလျားမှုကို ကန့်သတ်ထားရေ သဘာဝအတားအဆီးတခုလေ့ ဖြစ်နိုင်ရေ။ == ရီတန်းတင်နန့် လူသားဘဝ == ရီတန်းတင်တိစွာ ခရီးလားလုပ်ငန်း၊ သဘာဝလေ့လာရီးနန့် ပညာရီးဆိုင်ရာ လေ့လာမှုတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရီတန်းတင်အနီးဟိ မြို့ရွာတိမာ ခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် ဆက်စပ်ရေ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ အချို့မြစ်စနစ်တိမာ ရီစီးဆင်းမှုနန့် အမြင့်ကွာခြားမှုကို အသုံးပြုပြီး [[ရီအားလျှပ်စစ်]]ထုတ်လုပ်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ရီအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်းတိကြောင့် မြစ်ရီစီးဆင်းမှုနန့် သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ == သဘာဝအန္တရာယ်နန့် ထိန်းသိမ်းရီး == ရီတန်းတင်တိစွာ သဘာဝအလှအပဟိရေ နီရာတိဖြစ်ကေလေ့ အန္တရာယ်ဟိနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်ထိပ်နန့် အောက်ခြီနီးဟိ ကျောက်တုံးတိစွာ ရီစိုနီစွာကြောင့် ချော်လဲနိုင်ရေ။ ရီကျတွင်းတိမာ ရီစီးကြောင်းပြင်းထန်မှု၊ ရီဝဲနန့် ရီအနက်ကြောင့် ရီကူးသူတိ အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ရေ။ မိုးကြီးရေအခါ ရီတန်းတင်အထက်ပိုင်းဟိ မြစ်ချောင်းတိမှ ရီအရှိန်ပြင်းစွာ ရုတ်တရက် စီးဆင်းလာနိုင်ရေ။ ရီတန်းတင်ပတ်ဝန်းကျင်ကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ သစ်တောကာကွယ်ခြင်း၊ အမှိုက်စနစ်တကျ စီမံခြင်း၊ ရီအရင်းအမြစ်ထိန်းသိမ်းခြင်းနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို မထိခိုက်စီရေ ခရီးလားလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးစီခြင်းရို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == ရီတန်းတင်စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]၊ မြစ်ရီတိုက်စားမှု၊ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်နန့် ရီသံသရာရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တခု ဖြစ်တေ။ ရီတန်းတင်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို လေ့လာခြင်းနန့် မြစ်ချောင်းတိ၏ တိုက်စားမှု၊ ကျောက်လွှာဖွဲ့စည်းပုံနန့် ချိုင့်ဝှမ်းဖြစ်ပေါ်လာပုံတိကို နားလည်နိုင်ရေ။ ယပြီးကေ ရီတန်းတင်တိစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူသားရို့၏ ခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[မြစ်]] * [[မြစ်ဝှမ်း]] * [[ချိုင့်ဝှမ်း]] * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[ရီခဲမြစ်]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[ဘူမိဗေဒပြတ်ရွိ]] * [[ပလိတ်ပြားရွိလျားမှု]] * [[ရီအားလျှပ်စစ်]] * [[အိန်ဂျယ်ရီတန်းတင်]] * [[ဗစ်တိုးရီးယားရီတန်းတင်]] * [[နိုင်အာဂရာရီတန်းတင်]] * [[ဓာတ်တော်ချိုင့်ရီတန်းတင်]] * [[ပွဲကောက်ရီတန်းတင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံရီးဆွဲပညာ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/waterfall/ National Geographic – Waterfall] * [https://whc.unesco.org/en/list/701/ UNESCO – Canaima National Park] * [https://whc.unesco.org/en/list/509/ UNESCO – Victoria Falls] * [https://www.niagaraparks.com/visit-niagara-parks/plan-your-visit/niagara-falls-geology-facts-figures/ Niagara Parks – Geology and Facts] * [https://tourism.gov.mm/en/regions/mandalay Myanmar Ministry of Hotels and Tourism – Mandalay Region] * [https://mdn.gov.mm/en/maymyo-or-pyin-oo-lwin-part-2 Myanmar Digital News – Pyin Oo Lwin Waterfalls] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Victoria_Falls,_August_2018.jpg Wikimedia Commons – Victoria Falls] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WaterfallCreationDiagram.svg Wikimedia Commons – Waterfall Formation Diagram] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dat_Taw_Gyaint_Waterfall.jpg Wikimedia Commons – Dat Taw Gyaint Waterfall] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရီတန်းတင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ဇလဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] ovb2ntlfjuc16tyo2nbtrraibjbo2k8 0 6459 22258 2026-11-02T04:38:49Z Retkhaberi 224 Retkhaberi moved page [[ရီတံခွန်]] to [[ရီတန်းတင်]] 22258 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ရီတန်းတင်]] met99w3ubl3ptivzkc46q10awutn21l 0 6460 22259 2026-11-02T04:45:44Z Retkhaberi 224 Created page with " '''သဲကန္တာရ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Desert'') ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး ရီရှားပါးရေ သဘာဝကုန်းမြီဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် တနှစ်မာ မိုးရွာသွန်းမှုပမာဏ ၂၅၀ မီလ..." 22259 wikitext text/x-wiki '''သဲကန္တာရ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Desert'') ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး ရီရှားပါးရေ သဘာဝကုန်းမြီဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် တနှစ်မာ မိုးရွာသွန်းမှုပမာဏ ၂၅၀ မီလီမီတာထက် မပိုရေ ဒေသတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ သဲကန္တာရ၏ အဓိကလက္ခဏာစွာ [[ရီ]]ရှားပါးခြင်းဖြစ်ပြီး အပူချိန်မြင့်မားခြင်း သို့မဟုတ် သဲဖုံးလွှမ်းနီခြင်းတခုတည်း မဟုတ်ပါ။<ref name="NGDesert">[https://education.nationalgeographic.org/resource/desert/ National Geographic Society – Desert.]</ref> [[File:Erg Chebbi Maroc.jpg|thumb|right|300px|အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်း၊ မော်ရိုကိုနိုင်ငံဟိ ဆာဟာရသဲကန္တာရ၏ သဲခုံတိ။ ဓာတ်ပုံ – Rosino။]] သဲကန္တာရတိကို ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ တွိနိုင်ရေ။ အချို့သဲကန္တာရတိစွာ ပူပြင်းပြီး အချို့စွာ အလွန်အီးရေ။ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးသဲကန္တာရစွာ [[အန္တာတိကတိုက်]]ဟိ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရဖြစ်ပြီး အကြီးဆုံးပူပြင်းရေ သဲကန္တာရစွာ [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]]ဖြစ်တေ။<ref name="NGDesert"/> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်နန့် [[ရာသီဥတုဗေဒ]]အရ သဲကန္တာရဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှု အလွန်နည်းပါးပြီး [[ရီငွိ]]ပျံမှုနန့် အပင်တိ၏ ရီဆုံးရှုံးမှုတို့ကြောင့် ရီရဟိနိုင်မှု အကန့်အသတ်ဟိရေ ဒေသဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိမာ မြီဆီလွှာခြောက်သွိခြင်း၊ အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကျဲပါးခြင်းနန့် မြစ်ချောင်းရီစီးဆင်းမှု အကန့်အသတ်ဟိခြင်းတိကို တွိနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ သဲကန္တာရတိုင်းမာ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန် မဟိစွာ မဟုတ်ပါ။ ရီနည်းပါးရေ အခြီအနီနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်နိုင်ရေ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ ဟိရေ။ == သဲကန္တာရ၏ လက္ခဏာတိ == သဲကန္တာရတိမာ အောက်ပါလက္ခဏာတိကို တွိနိုင်ရေ။ * တနှစ်ပတ်လုံး မိုးရွာသွန်းမှု အလွန်နည်းပါးခြင်း။ * မြီမျက်နှာပြင်နန့် လီထုအတွင်း စိုထိုင်းဆနည်းပါးခြင်း။ * အပင်ဖုံးလွှမ်းမှု ကျဲပါးခြင်း။ * သဲ၊ ကျောက်စရစ်၊ ကျောက်တောင် သို့မဟုတ် ဆားပြင်တိ ပါဝင်နိုင်ခြင်း။ * နိနန့် ညအပူချိန်ကွာခြားမှု ကြီးမားနိုင်ခြင်း။ * အမြဲစီးဆင်းရေ မြစ်ချောင်းတိ နည်းပါးခြင်း။ ဒေလက္ခဏာတိစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ပြီး အီးရေ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရတိမာ ရီခဲနန့် နှင်းဖုံးလွှမ်းမှုတိလေ့ ဟိရေ။ == သဲကန္တာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ == သဲကန္တာရတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ လီထုလည်ပတ်မှု၊ တောင်တန်းတိ၊ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းနန့် ကုန်းတွင်းတည်နီရာတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ === လီထုလည်ပတ်မှု === အီကွေတာအနီးမာ ပူနွေးပြီး စိုစွတ်ရေ လီထုတိ မြင့်တက်လာပြီး အီးလာစွာကြောင့် မိုးရွာသွန်းမှု ဖြစ်ပေါ်ရေ။ ယင်းလီထုတိက အပူပိုင်းဒေသဖက်သို့ ရွိလျားပြီး အောက်ဖက်သို့ ပြန်ဆင်းလာရေအခါ ပူနွေးခြောက်သွိလာရေ။ ယင်းနန့်လို့ မြောက်လတ္တီကျုနန့် တောင်လတ္တီကျု ၃၀ ဒီဂရီဝန်းကျင်ဟိ ဒေသတိမာ မိုးနည်းရေ ကန္တာရတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NGDesert"/> === မိုးရိပ်အာနိသင် === စိုစွတ်ရေ လီထုတိက [[တောင်တန်း]]တခုကို ဖြတ်ကျော်ရာမာ တောင်၏ လီတိုက်ရာဖက်၌ မိုးရွာသွန်းနိုင်ရေ။ တောင်တန်းကို ကျော်ပြီး လီအကွယ်ဖက်သို့ ဆင်းလာရေအခါ လီထုစွာ ပိုမိုခြောက်သွိလာရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကို '''မိုးရိပ်အာနိသင်''' (Rain shadow effect) လို့ ခေါ်ပြီး ကန္တာရဖြစ်ပေါ်မှု၏ အကြောင်းရင်းတခုဖြစ်တေ။<ref name="NGRain">[https://education.nationalgeographic.org/resource/rain-shadow/ National Geographic Society – Rain Shadow.]</ref> === သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်း === ကမ်းရိုးတန်းအနီးဟိ အီးရေ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းတိစွာ အောက်ပိုင်းလီထုကို အီးစီပြီး လီထုတည်ငြိမ်မှုကို အားပီးနိုင်ရေ။ ဒေအခြီအနီစွာ မိုးတိမ်ကြီးတိ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ကန့်သတ်နိုင်စွာကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းကန္တာရတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အာတာကာမာသဲကန္တာရ]] (Atacama Desert) စွာ ဒေဖြစ်စဉ်နန့် ဆက်စပ်ရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ == သဲကန္တာရအမျိုးအစားတိ == သဲကန္တာရတိကို ခြောက်သွိရေ အကြောင်းရင်းနန့် ရာသီဥတုအခြီအနီအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! ဥပမာ |- | အပူပိုင်းသဲကန္တာရ | Subtropical desert | ဆာဟာရသဲကန္တာရ |- | ကမ်းရိုးတန်းသဲကန္တာရ | Coastal desert | အာတာကာမာသဲကန္တာရ |- | မိုးရိပ်သဲကန္တာရ | Rain-shadow desert | ဂရိတ်ဘေစင်သဲကန္တာရ |- | ကုန်းတွင်းသဲကန္တာရ | Interior desert | ဂိုဘီသဲကန္တာရ |- | ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရ | Polar desert | အန္တာတိကကန္တာရ |} ဒေအမျိုးအစားတိစွာ သဲကန္တာရဖြစ်ပေါ်ရေ အကြောင်းရင်းတိကို အခြီခံထားစွာကြောင့် ကန္တာရတခုမာ အကြောင်းရင်းတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။<ref name="NGDesert"/> == ပူပြင်းရေ သဲကန္တာရ == '''ပူပြင်းရေ သဲကန္တာရ''' (Hot desert) ဆိုစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် အပူချိန်မြင့်မားပြီး မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ ကန္တာရဖြစ်တေ။ ဒေကန္တာရတိမာ နိခင်းဖက် အလွန်ပူပြင်းနိုင်ပြီး ညဖက်အပူချိန် သိသိသာသာ ကျဆင်းနိုင်ရေ။ ဆာဟာရသဲကန္တာရ၊ အာရေဗျသဲကန္တာရနန့် ဩစတြေးလျနိုင်ငံဟိ ကန္တာရအချို့စွာ ဒေအမျိုးအစားထဲမာ ပါဝင်ရေ။ == အီးရေ သဲကန္တာရ == '''အီးရေ သဲကန္တာရ''' (Cold desert) ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး ဆောင်းရာသီအလွန်အီးရေ သို့မဟုတ် တနှစ်ပတ်လုံး အီးရေ ကန္တာရဖြစ်တေ။ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]]မာ ဆောင်းရာသီအပူချိန် အလွန်နိမ့်ကျနိုင်ပြီး သဲပြင်နန့် ကျောက်စရစ်ပြင်တိ ပါဝင်ရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရတိမာ မိုးနန့် နှင်းကျဆင်းမှု အလွန်နည်းပါးရေ။ အန္တာတိကတိုက်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုစွာ ရီခဲဖုံးလွှမ်းနီကေလေ့ ရာသီဥတုအရ ကန္တာရဖြစ်တေ။ [[File:Dry Valleys, Antarctica.jpg|thumb|right|260px|အန္တာတိကတိုက်ဟိ McMurdo Dry Valleys ၏ ဂြိုဟ်တုမြင်ကွင်း။ ဒေဒေသစွာ အလွန်ခြောက်သွိရေ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရဖြစ်တေ။]] == သဲကန္တာရ၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင် == သဲကန္တာရတိစွာ သဲခုံတိနန့်ရာ ဖွဲ့စည်းထားစွာ မဟုတ်ပါ။ သဲကန္တာရအတွင်း သဲပြင်၊ ကျောက်စရစ်ပြင်၊ ကျောက်သားပြင်၊ တောင်တန်းနန့် ခြောက်သွိရေ ရီကန်ဟောင်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ '''သဲခုံ''' (Sand dune) ဆိုစွာ [[လီ]]တိုက်ခတ်မှုကြောင့် သဲမှုန်တိ စုဝေးလာပြီး ဖြစ်ပေါ်ရေ ကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်တေ။ သဲခုံတိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်စွာ လီတိုက်ရာဦးတည်ချက်၊ လီအင်အားနန့် သဲပမာဏအပေါ် မူတည်ရေ။ သဲကန္တာရတချို့မာ သဲခုံတိ တဆတ်ဆတ် ရွိလျားနီနိုင်ရေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ သဲကန္တာရတိ == {| class="wikitable" ! သဲကန္တာရ ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[အန္တာတိကကန္တာရ]] | အန္တာတိကတိုက် | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကန္တာရ |- | [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]] | အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်း | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးပူပြင်းရေ ကန္တာရ |- | [[အာရေဗျသဲကန္တာရ]] | အာရေဗျကျွန်းဆွယ် | ပူပြင်းခြောက်သွိရေ ကန္တာရ |- | [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] | မွန်ဂိုလီးယားနန့် တရုတ်နိုင်ငံ | အီးရေ ကုန်းတွင်းကန္တာရ |- | [[အာတာကာမာသဲကန္တာရ]] | ချီလီနိုင်ငံ | ကမ္ဘာ့အခြောက်သွိဆုံး ဝင်ရိုးစွန်းပြင်ပဒေသတိထဲမာ ပါဝင်ရေ |- | [[ကာလာဟာရီသဲကန္တာရ]] | အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း | ကန္တာရနန့် ခြောက်သွိမြက်ခင်းပြင်ဒေသတိ ပါဝင်ရေ |} == ဆာဟာရသဲကန္တာရ == '''ဆာဟာရသဲကန္တာရ''' (Sahara Desert) စွာ [[အာဖရိကတိုက်]]မြောက်ပိုင်းမာ တည်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးပူပြင်းရေ သဲကန္တာရဖြစ်တေ။ ဒေကန္တာရ၏ အကျယ်အဝန်းစွာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၉ သန်းကျော်ဟိရေ။ ဆာဟာရမာ သဲခုံတိအပြင် ကျောက်တောင်၊ ကျောက်သားပြင်နန့် ခြောက်သွိရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိလေ့ ပါဝင်ရေ။ ဒေဒေသ၏ အချို့အပိုင်းတိမာ နိခင်းအပူချိန် ၅၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ဝန်းကျင်အထိ မြင့်တက်နိုင်ရေ။<ref name="NGDesertsExplained">[https://education.nationalgeographic.org/resource/deserts-explained/ National Geographic Society – Deserts Explained.]</ref> == ဂိုဘီသဲကန္တာရ == [[File:Gobi Desert.jpg|thumb|right|280px|တရုတ်နိုင်ငံ၊ အတွင်းမွန်ဂိုလီးယားဒေသဟိ ဂိုဘီသဲကန္တာရ၏ ကျောက်စရစ်နန့် ခြောက်သွိရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်။]] '''ဂိုဘီသဲကန္တာရ''' (Gobi Desert) စွာ [[အာရှတိုက်]]အလယ်ပိုင်းဟိ မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံနန့် တရုတ်နိုင်ငံရို့မာ တည်ဟိရေ။ ဒေကန္တာရစွာ ကုန်းတွင်းဒေသမာ တည်ဟိပြီး ပင်လယ်မှ အကွာအဝီးကြီးမားရေ။ ဂိုဘီကန္တာရ၏ အချို့အပိုင်းတိစွာ ကျောက်စရစ်နန့် ကျောက်သားပြင်တိဖြစ်ပြီး သဲခုံတိရာ ဖုံးလွှမ်းထားစွာ မဟုတ်ပါ။ ဒေဒေသမာ ဆောင်းရာသီ အလွန်အီးပြီး နွေရာသီမာ ပူပြင်းနိုင်ရေ။ == သဲကန္တာရနန့် သက်ဟိလောက == သဲကန္တာရတိမာ ရီရှားပါးမှုနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်နိုင်ရေ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိ ဟိရေ။ အပင်တချို့စွာ ရီကို ပင်စည် သို့မဟုတ် အရွက်အတွင်း သိုလှောင်နိုင်ပြီး အချို့စွာ ရီရှာဖွီဖို့ အမြစ်ရှည်တိ ဖွံ့ဖြိုးထားရေ။ ကန္တာရတိမာ ရီဆုံးရှုံးမှုလျှော့ချနိုင်ရေ အရွက်ငယ်တိ၊ ဆူးတိနန့် ထူထဲရေ အပင်မျက်နှာပြင်တိကို တွိနိုင်ရေ။ တိရစ္ဆာန်တချို့စွာ နိခင်းပူပြင်းချိန်မာ မြီတွင်းထဲ နီထိုင်ပြီး ညဖက်အစာရှာထွက်ကတ်တေ။ ကုလားအုတ်၊ ကန္တာရမြေခွေး၊ ပုတ်သင်ညိုနန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစိတ်တိစွာ ဒေဒေသတိ၏ သဘာဝနီထိုင်ရာနန့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်နီကတ်တေ။ == အိုအေစစ် == '''အိုအေစစ်''' (Oasis) ဆိုစွာ သဲကန္တာရအတွင်း [[ရီချို]]ရဟိနိုင်ပြီး အပင်တိ ပေါက်ရောက်နီရေ နီရာဖြစ်တေ။ အိုအေစစ်တချို့မာ မြီအောက်ရီတိ သဘာဝအလျောက် မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ထွက်ပေါ်လာရေ။ ဒေနီရာတိစွာ လူသားရို့၏ အခြီချနီထိုင်မှု၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းတိအတွက် သမိုင်းတလျှောက် အရေးပါခရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်းဟိ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]နန့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၏ အချို့အပိုင်းတိကို '''အလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသ''' (Central Dry Zone) လို့ ခေါ်ရေ။ ဒေဒေသစွာ အခြားမြန်မာနိုင်ငံဒေသတိထက် မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ။ ကုလသမဂ္ဂနန့် မြန်မာနိုင်ငံသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာတခုအရ အလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသ၏ ပျမ်းမျှနှစ်စဉ်မိုးရေချိန်စွာ ၅၀၀ မှ ၁,၀၀၀ မီလီမီတာခန့် ဟိရေ။<ref name="MyanmarDry">[https://myanmar.un.org/sites/default/files/2019-11/Handbook_ENG_resized_0.pdf Myanmar Climate Change Alliance – Local Climate Resilience Planning: A Handbook for Practitioners, p. 5.]</ref> ယင်းနန့်လို့ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသကို ဆာဟာရပိုင် သဲကန္တာရအစစ်အမှန်တခုအဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။ ယေကေလေ့ မိုးခေါင်မှု၊ မြီတိုက်စားမှုနန့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုတိကြောင့် ဒေဒေသမာ [[မြီယာပျက်စီးမှု]]အန္တရာယ် ဟိရေ။ == သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှု == '''သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှု''' (Desertification) ဆိုစွာ ခြောက်သွိ၊ တပိုင်းခြောက်သွိနန့် ခြောက်သွိမှုဟိရေ ဒေသတိမာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနန့် လူသားရို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တိကြောင့် မြီယာပျက်စီးလာရေ ဖြစ်စဉ်ကို ရည်ညွှန်းရေ။ ဒေဝေါဟာရစွာ သဘာဝသဲကန္တာရတိ၏ နယ်နိမိတ် ရိုးရိုးတိုးချဲ့လာမှုကိုရာ ဆိုလိုစွာ မဟုတ်ပါ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှု၊ အလွန်အကျွံစားကျက်အသုံးပြုမှု၊ မသင့်တော်ရေ စိုက်ပျိုးရီးနန့် မိုးခေါင်မှုတိစွာ မြီယာပျက်စီးမှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစီနိုင်ရေ။<ref name="UNCCD">[https://www.unccd.int/unccd-faq United Nations Convention to Combat Desertification – Frequently Asked Questions.]</ref> == သဲကန္တာရနန့် လူသားဘဝ == သဲကန္တာရတိစွာ ရီအရင်းအမြစ်နည်းပါးကေလေ့ လူသားတိ အခြီချနီထိုင်ရေ ဒေသတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ လူသားတိစွာ အိုအေစစ်နန့် မြီအောက်ရီအရင်းအမြစ်တိကို အသုံးပြုပြီး စိုက်ပျိုးရီး၊ တိရစ္ဆာန်မွီးမြူရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးလုပ်ငန်းတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ကန္တာရဒေသတချို့မာ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်၊ သတ္တုအရင်းအမြစ်နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းတိလေ့ ဟိရေ။ ယေကေလေ့ ရီရှားပါးမှု၊ အပူချိန်လွန်ကဲမှုနန့် သဲမုန်တိုင်းတိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအတွက် အခက်အခဲ ဖြစ်စီနိုင်ရေ။ == သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး == သဲကန္တာရတိစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် ရီရှားပါးရေ ပတ်ဝန်းကျင်အတွက် အထူးလိုက်လျောညီထွေဖြစ်နီရေ သဘာဝစနစ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ခြောက်သွိဒေသတိမာ မြီဆီလွှာတိုက်စားမှု၊ မြီယာပျက်စီးမှုနန့် ရီအရင်းအမြစ်ဆုံးရှုံးမှုကို ကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ ရီကို စနစ်တကျအသုံးပြုခြင်း၊ သဘာဝအပင်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ စားကျက်မွီးမြူရီးကို စီမံခြင်းနန့် မြီယာပြန်လည်ထူထောင်ခြင်းရို့စွာ ခြောက်သွိဒေသတိ၏ တာရှည်တည်တံ့မှုအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="UNCCD"/> == အရေးပါမှု == သဲကန္တာရစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ [[ရာသီဥတု]]၊ [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]၊ [[ရီသံသရာ]]နန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]ရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တမျိုး ဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိကို လေ့လာခြင်းနန့် မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ အကြောင်းရင်း၊ လီထုလည်ပတ်မှု၊ သက်ဟိတိ၏ လိုက်လျောညီထွေမှုနန့် မြီယာပျက်စီးမှုဖြစ်စဉ်တိကို နားလည်နိုင်ရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[လွင်ပြင်]] * [[ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[တောင်တန်း]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မိုးခေါင်မှု]] * [[လီ]] * [[လီထု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မိုးရိပ်အာနိသင်]] * [[သဲခုံ]] * [[အိုအေစစ်]] * [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]] * [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] * [[အာတာကာမာသဲကန္တာရ]] * [[အန္တာတိကတိုက်]] * [[မြီယာပျက်စီးမှု]] * [[သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှု]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/desert/ National Geographic – Desert] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/deserts-explained/ National Geographic – Deserts Explained] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/rain-shadow/ National Geographic – Rain Shadow] * [https://www.unccd.int/unccd-faq UNCCD – Desertification FAQ] * [https://www.ipcc.ch/srccl/chapter/chapter-3/ IPCC – Desertification] * [https://myanmar.un.org/sites/default/files/2019-11/Handbook_ENG_resized_0.pdf UN Myanmar – Local Climate Resilience Planning] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Erg_Chebbi_Maroc.jpg Wikimedia Commons – Sahara Desert] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gobi_Desert.jpg Wikimedia Commons – Gobi Desert] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dry_Valleys,_Antarctica.jpg Wikimedia Commons – Antarctic Dry Valleys] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သဲကန္တာရတိ]] [[ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] 8is2wv720mjyiwgos9nsw7kks1wfh4r 22260 22259 2026-11-02T04:47:19Z Retkhaberi 224 /* သဲကန္တာရနန့် သက်ဟိလောက */ 22260 wikitext text/x-wiki '''သဲကန္တာရ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Desert'') ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး ရီရှားပါးရေ သဘာဝကုန်းမြီဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် တနှစ်မာ မိုးရွာသွန်းမှုပမာဏ ၂၅၀ မီလီမီတာထက် မပိုရေ ဒေသတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ သဲကန္တာရ၏ အဓိကလက္ခဏာစွာ [[ရီ]]ရှားပါးခြင်းဖြစ်ပြီး အပူချိန်မြင့်မားခြင်း သို့မဟုတ် သဲဖုံးလွှမ်းနီခြင်းတခုတည်း မဟုတ်ပါ။<ref name="NGDesert">[https://education.nationalgeographic.org/resource/desert/ National Geographic Society – Desert.]</ref> [[File:Erg Chebbi Maroc.jpg|thumb|right|300px|အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်း၊ မော်ရိုကိုနိုင်ငံဟိ ဆာဟာရသဲကန္တာရ၏ သဲခုံတိ။ ဓာတ်ပုံ – Rosino။]] သဲကန္တာရတိကို ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ တွိနိုင်ရေ။ အချို့သဲကန္တာရတိစွာ ပူပြင်းပြီး အချို့စွာ အလွန်အီးရေ။ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးသဲကန္တာရစွာ [[အန္တာတိကတိုက်]]ဟိ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရဖြစ်ပြီး အကြီးဆုံးပူပြင်းရေ သဲကန္တာရစွာ [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]]ဖြစ်တေ။<ref name="NGDesert"/> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်နန့် [[ရာသီဥတုဗေဒ]]အရ သဲကန္တာရဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှု အလွန်နည်းပါးပြီး [[ရီငွိ]]ပျံမှုနန့် အပင်တိ၏ ရီဆုံးရှုံးမှုတို့ကြောင့် ရီရဟိနိုင်မှု အကန့်အသတ်ဟိရေ ဒေသဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိမာ မြီဆီလွှာခြောက်သွိခြင်း၊ အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကျဲပါးခြင်းနန့် မြစ်ချောင်းရီစီးဆင်းမှု အကန့်အသတ်ဟိခြင်းတိကို တွိနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ သဲကန္တာရတိုင်းမာ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန် မဟိစွာ မဟုတ်ပါ။ ရီနည်းပါးရေ အခြီအနီနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်နိုင်ရေ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ ဟိရေ။ == သဲကန္တာရ၏ လက္ခဏာတိ == သဲကန္တာရတိမာ အောက်ပါလက္ခဏာတိကို တွိနိုင်ရေ။ * တနှစ်ပတ်လုံး မိုးရွာသွန်းမှု အလွန်နည်းပါးခြင်း။ * မြီမျက်နှာပြင်နန့် လီထုအတွင်း စိုထိုင်းဆနည်းပါးခြင်း။ * အပင်ဖုံးလွှမ်းမှု ကျဲပါးခြင်း။ * သဲ၊ ကျောက်စရစ်၊ ကျောက်တောင် သို့မဟုတ် ဆားပြင်တိ ပါဝင်နိုင်ခြင်း။ * နိနန့် ညအပူချိန်ကွာခြားမှု ကြီးမားနိုင်ခြင်း။ * အမြဲစီးဆင်းရေ မြစ်ချောင်းတိ နည်းပါးခြင်း။ ဒေလက္ခဏာတိစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ပြီး အီးရေ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရတိမာ ရီခဲနန့် နှင်းဖုံးလွှမ်းမှုတိလေ့ ဟိရေ။ == သဲကန္တာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ == သဲကန္တာရတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ လီထုလည်ပတ်မှု၊ တောင်တန်းတိ၊ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းနန့် ကုန်းတွင်းတည်နီရာတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ === လီထုလည်ပတ်မှု === အီကွေတာအနီးမာ ပူနွေးပြီး စိုစွတ်ရေ လီထုတိ မြင့်တက်လာပြီး အီးလာစွာကြောင့် မိုးရွာသွန်းမှု ဖြစ်ပေါ်ရေ။ ယင်းလီထုတိက အပူပိုင်းဒေသဖက်သို့ ရွိလျားပြီး အောက်ဖက်သို့ ပြန်ဆင်းလာရေအခါ ပူနွေးခြောက်သွိလာရေ။ ယင်းနန့်လို့ မြောက်လတ္တီကျုနန့် တောင်လတ္တီကျု ၃၀ ဒီဂရီဝန်းကျင်ဟိ ဒေသတိမာ မိုးနည်းရေ ကန္တာရတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NGDesert"/> === မိုးရိပ်အာနိသင် === စိုစွတ်ရေ လီထုတိက [[တောင်တန်း]]တခုကို ဖြတ်ကျော်ရာမာ တောင်၏ လီတိုက်ရာဖက်၌ မိုးရွာသွန်းနိုင်ရေ။ တောင်တန်းကို ကျော်ပြီး လီအကွယ်ဖက်သို့ ဆင်းလာရေအခါ လီထုစွာ ပိုမိုခြောက်သွိလာရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကို '''မိုးရိပ်အာနိသင်''' (Rain shadow effect) လို့ ခေါ်ပြီး ကန္တာရဖြစ်ပေါ်မှု၏ အကြောင်းရင်းတခုဖြစ်တေ။<ref name="NGRain">[https://education.nationalgeographic.org/resource/rain-shadow/ National Geographic Society – Rain Shadow.]</ref> === သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်း === ကမ်းရိုးတန်းအနီးဟိ အီးရေ သမုဒ္ဒရာရီစီးကြောင်းတိစွာ အောက်ပိုင်းလီထုကို အီးစီပြီး လီထုတည်ငြိမ်မှုကို အားပီးနိုင်ရေ။ ဒေအခြီအနီစွာ မိုးတိမ်ကြီးတိ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ကန့်သတ်နိုင်စွာကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းကန္တာရတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အာတာကာမာသဲကန္တာရ]] (Atacama Desert) စွာ ဒေဖြစ်စဉ်နန့် ဆက်စပ်ရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ == သဲကန္တာရအမျိုးအစားတိ == သဲကန္တာရတိကို ခြောက်သွိရေ အကြောင်းရင်းနန့် ရာသီဥတုအခြီအနီအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! ဥပမာ |- | အပူပိုင်းသဲကန္တာရ | Subtropical desert | ဆာဟာရသဲကန္တာရ |- | ကမ်းရိုးတန်းသဲကန္တာရ | Coastal desert | အာတာကာမာသဲကန္တာရ |- | မိုးရိပ်သဲကန္တာရ | Rain-shadow desert | ဂရိတ်ဘေစင်သဲကန္တာရ |- | ကုန်းတွင်းသဲကန္တာရ | Interior desert | ဂိုဘီသဲကန္တာရ |- | ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရ | Polar desert | အန္တာတိကကန္တာရ |} ဒေအမျိုးအစားတိစွာ သဲကန္တာရဖြစ်ပေါ်ရေ အကြောင်းရင်းတိကို အခြီခံထားစွာကြောင့် ကန္တာရတခုမာ အကြောင်းရင်းတမျိုးထက် ပိုမိုသက်ဆိုင်နိုင်ရေ။<ref name="NGDesert"/> == ပူပြင်းရေ သဲကန္တာရ == '''ပူပြင်းရေ သဲကန္တာရ''' (Hot desert) ဆိုစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် အပူချိန်မြင့်မားပြီး မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ ကန္တာရဖြစ်တေ။ ဒေကန္တာရတိမာ နိခင်းဖက် အလွန်ပူပြင်းနိုင်ပြီး ညဖက်အပူချိန် သိသိသာသာ ကျဆင်းနိုင်ရေ။ ဆာဟာရသဲကန္တာရ၊ အာရေဗျသဲကန္တာရနန့် ဩစတြေးလျနိုင်ငံဟိ ကန္တာရအချို့စွာ ဒေအမျိုးအစားထဲမာ ပါဝင်ရေ။ == အီးရေ သဲကန္တာရ == '''အီးရေ သဲကန္တာရ''' (Cold desert) ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး ဆောင်းရာသီအလွန်အီးရေ သို့မဟုတ် တနှစ်ပတ်လုံး အီးရေ ကန္တာရဖြစ်တေ။ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]]မာ ဆောင်းရာသီအပူချိန် အလွန်နိမ့်ကျနိုင်ပြီး သဲပြင်နန့် ကျောက်စရစ်ပြင်တိ ပါဝင်ရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရတိမာ မိုးနန့် နှင်းကျဆင်းမှု အလွန်နည်းပါးရေ။ အန္တာတိကတိုက်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုစွာ ရီခဲဖုံးလွှမ်းနီကေလေ့ ရာသီဥတုအရ ကန္တာရဖြစ်တေ။ [[File:Dry Valleys, Antarctica.jpg|thumb|right|260px|အန္တာတိကတိုက်ဟိ McMurdo Dry Valleys ၏ ဂြိုဟ်တုမြင်ကွင်း။ ဒေဒေသစွာ အလွန်ခြောက်သွိရေ ဝင်ရိုးစွန်းကန္တာရဖြစ်တေ။]] == သဲကန္တာရ၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင် == သဲကန္တာရတိစွာ သဲခုံတိနန့်ရာ ဖွဲ့စည်းထားစွာ မဟုတ်ပါ။ သဲကန္တာရအတွင်း သဲပြင်၊ ကျောက်စရစ်ပြင်၊ ကျောက်သားပြင်၊ တောင်တန်းနန့် ခြောက်သွိရေ ရီကန်ဟောင်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ '''သဲခုံ''' (Sand dune) ဆိုစွာ [[လီ]]တိုက်ခတ်မှုကြောင့် သဲမှုန်တိ စုဝေးလာပြီး ဖြစ်ပေါ်ရေ ကုန်းမြီပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်တေ။ သဲခုံတိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်စွာ လီတိုက်ရာဦးတည်ချက်၊ လီအင်အားနန့် သဲပမာဏအပေါ် မူတည်ရေ။ သဲကန္တာရတချို့မာ သဲခုံတိ တဆတ်ဆတ် ရွိလျားနီနိုင်ရေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ သဲကန္တာရတိ == {| class="wikitable" ! သဲကန္တာရ ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[အန္တာတိကကန္တာရ]] | အန္တာတိကတိုက် | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးကန္တာရ |- | [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]] | အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်း | ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးပူပြင်းရေ ကန္တာရ |- | [[အာရေဗျသဲကန္တာရ]] | အာရေဗျကျွန်းဆွယ် | ပူပြင်းခြောက်သွိရေ ကန္တာရ |- | [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] | မွန်ဂိုလီးယားနန့် တရုတ်နိုင်ငံ | အီးရေ ကုန်းတွင်းကန္တာရ |- | [[အာတာကာမာသဲကန္တာရ]] | ချီလီနိုင်ငံ | ကမ္ဘာ့အခြောက်သွိဆုံး ဝင်ရိုးစွန်းပြင်ပဒေသတိထဲမာ ပါဝင်ရေ |- | [[ကာလာဟာရီသဲကန္တာရ]] | အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း | ကန္တာရနန့် ခြောက်သွိမြက်ခင်းပြင်ဒေသတိ ပါဝင်ရေ |} == ဆာဟာရသဲကန္တာရ == '''ဆာဟာရသဲကန္တာရ''' (Sahara Desert) စွာ [[အာဖရိကတိုက်]]မြောက်ပိုင်းမာ တည်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးပူပြင်းရေ သဲကန္တာရဖြစ်တေ။ ဒေကန္တာရ၏ အကျယ်အဝန်းစွာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၉ သန်းကျော်ဟိရေ။ ဆာဟာရမာ သဲခုံတိအပြင် ကျောက်တောင်၊ ကျောက်သားပြင်နန့် ခြောက်သွိရေ ချိုင့်ဝှမ်းတိလေ့ ပါဝင်ရေ။ ဒေဒေသ၏ အချို့အပိုင်းတိမာ နိခင်းအပူချိန် ၅၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ဝန်းကျင်အထိ မြင့်တက်နိုင်ရေ။<ref name="NGDesertsExplained">[https://education.nationalgeographic.org/resource/deserts-explained/ National Geographic Society – Deserts Explained.]</ref> == ဂိုဘီသဲကန္တာရ == [[File:Gobi Desert.jpg|thumb|right|280px|တရုတ်နိုင်ငံ၊ အတွင်းမွန်ဂိုလီးယားဒေသဟိ ဂိုဘီသဲကန္တာရ၏ ကျောက်စရစ်နန့် ခြောက်သွိရေ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်။]] '''ဂိုဘီသဲကန္တာရ''' (Gobi Desert) စွာ [[အာရှတိုက်]]အလယ်ပိုင်းဟိ မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံနန့် တရုတ်နိုင်ငံရို့မာ တည်ဟိရေ။ ဒေကန္တာရစွာ ကုန်းတွင်းဒေသမာ တည်ဟိပြီး ပင်လယ်မှ အကွာအဝီးကြီးမားရေ။ ဂိုဘီကန္တာရ၏ အချို့အပိုင်းတိစွာ ကျောက်စရစ်နန့် ကျောက်သားပြင်တိဖြစ်ပြီး သဲခုံတိရာ ဖုံးလွှမ်းထားစွာ မဟုတ်ပါ။ ဒေဒေသမာ ဆောင်းရာသီ အလွန်အီးပြီး နွေရာသီမာ ပူပြင်းနိုင်ရေ။ == သဲကန္တာရနန့် သက်ဟိလောက == သဲကန္တာရတိမာ ရီရှားပါးမှုနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်နိုင်ရေ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိ ဟိရေ။ အပင်တချို့စွာ ရီကို ပင်စည် သို့မဟုတ် အရွက်အတွင်း သိုလှောင်နိုင်ပြီး အချို့စွာ ရီရှာဖွီဖို့ အမြစ်ရှည်တိ ဖွံ့ဖြိုးထားရေ။ ကန္တာရတိမာ ရီဆုံးရှုံးမှုလျှော့ချနိုင်ရေ အရွက်ငယ်တိ၊ ဆူးတိနန့် ထူထဲရေ အပင်မျက်နှာပြင်တိကို တွိနိုင်ရေ။ တိရစ္ဆာန်တချို့စွာ နိခင်းပူပြင်းချိန်မာ မြီတွင်းထဲ နီထိုင်ပြီး ညဖက်အစာရှာထွက်ကတ်တေ။ ကုလားအုတ်၊ ကန္တာရတောခွီး၊ ပုတ်သင်ညိုနန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစိတ်တိစွာ ဒေဒေသတိ၏ သဘာဝနီထိုင်ရာနန့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်နီကတ်တေ။ == အိုအေစစ် == '''အိုအေစစ်''' (Oasis) ဆိုစွာ သဲကန္တာရအတွင်း [[ရီချို]]ရဟိနိုင်ပြီး အပင်တိ ပေါက်ရောက်နီရေ နီရာဖြစ်တေ။ အိုအေစစ်တချို့မာ မြီအောက်ရီတိ သဘာဝအလျောက် မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ထွက်ပေါ်လာရေ။ ဒေနီရာတိစွာ လူသားရို့၏ အခြီချနီထိုင်မှု၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ကုန်သွယ်လမ်းကြောင်းတိအတွက် သမိုင်းတလျှောက် အရေးပါခရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်းဟိ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]နန့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၏ အချို့အပိုင်းတိကို '''အလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသ''' (Central Dry Zone) လို့ ခေါ်ရေ။ ဒေဒေသစွာ အခြားမြန်မာနိုင်ငံဒေသတိထက် မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ။ ကုလသမဂ္ဂနန့် မြန်မာနိုင်ငံသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာတခုအရ အလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသ၏ ပျမ်းမျှနှစ်စဉ်မိုးရေချိန်စွာ ၅၀၀ မှ ၁,၀၀၀ မီလီမီတာခန့် ဟိရေ။<ref name="MyanmarDry">[https://myanmar.un.org/sites/default/files/2019-11/Handbook_ENG_resized_0.pdf Myanmar Climate Change Alliance – Local Climate Resilience Planning: A Handbook for Practitioners, p. 5.]</ref> ယင်းနန့်လို့ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းခြောက်သွိဒေသကို ဆာဟာရပိုင် သဲကန္တာရအစစ်အမှန်တခုအဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။ ယေကေလေ့ မိုးခေါင်မှု၊ မြီတိုက်စားမှုနန့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုတိကြောင့် ဒေဒေသမာ [[မြီယာပျက်စီးမှု]]အန္တရာယ် ဟိရေ။ == သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှု == '''သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှု''' (Desertification) ဆိုစွာ ခြောက်သွိ၊ တပိုင်းခြောက်သွိနန့် ခြောက်သွိမှုဟိရေ ဒေသတိမာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနန့် လူသားရို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တိကြောင့် မြီယာပျက်စီးလာရေ ဖြစ်စဉ်ကို ရည်ညွှန်းရေ။ ဒေဝေါဟာရစွာ သဘာဝသဲကန္တာရတိ၏ နယ်နိမိတ် ရိုးရိုးတိုးချဲ့လာမှုကိုရာ ဆိုလိုစွာ မဟုတ်ပါ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှု၊ အလွန်အကျွံစားကျက်အသုံးပြုမှု၊ မသင့်တော်ရေ စိုက်ပျိုးရီးနန့် မိုးခေါင်မှုတိစွာ မြီယာပျက်စီးမှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစီနိုင်ရေ။<ref name="UNCCD">[https://www.unccd.int/unccd-faq United Nations Convention to Combat Desertification – Frequently Asked Questions.]</ref> == သဲကန္တာရနန့် လူသားဘဝ == သဲကန္တာရတိစွာ ရီအရင်းအမြစ်နည်းပါးကေလေ့ လူသားတိ အခြီချနီထိုင်ရေ ဒေသတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ လူသားတိစွာ အိုအေစစ်နန့် မြီအောက်ရီအရင်းအမြစ်တိကို အသုံးပြုပြီး စိုက်ပျိုးရီး၊ တိရစ္ဆာန်မွီးမြူရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးလုပ်ငန်းတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ကန္တာရဒေသတချို့မာ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်၊ သတ္တုအရင်းအမြစ်နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းတိလေ့ ဟိရေ။ ယေကေလေ့ ရီရှားပါးမှု၊ အပူချိန်လွန်ကဲမှုနန့် သဲမုန်တိုင်းတိစွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအတွက် အခက်အခဲ ဖြစ်စီနိုင်ရေ။ == သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီး == သဲကန္တာရတိစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် ရီရှားပါးရေ ပတ်ဝန်းကျင်အတွက် အထူးလိုက်လျောညီထွေဖြစ်နီရေ သဘာဝစနစ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ခြောက်သွိဒေသတိမာ မြီဆီလွှာတိုက်စားမှု၊ မြီယာပျက်စီးမှုနန့် ရီအရင်းအမြစ်ဆုံးရှုံးမှုကို ကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ ရီကို စနစ်တကျအသုံးပြုခြင်း၊ သဘာဝအပင်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ စားကျက်မွီးမြူရီးကို စီမံခြင်းနန့် မြီယာပြန်လည်ထူထောင်ခြင်းရို့စွာ ခြောက်သွိဒေသတိ၏ တာရှည်တည်တံ့မှုအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="UNCCD"/> == အရေးပါမှု == သဲကန္တာရစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ [[ရာသီဥတု]]၊ [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]]၊ [[ရီသံသရာ]]နန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]ရို့ကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တမျိုး ဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိကို လေ့လာခြင်းနန့် မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ အကြောင်းရင်း၊ လီထုလည်ပတ်မှု၊ သက်ဟိတိ၏ လိုက်လျောညီထွေမှုနန့် မြီယာပျက်စီးမှုဖြစ်စဉ်တိကို နားလည်နိုင်ရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[လွင်ပြင်]] * [[ကုန်းပြင်မြင့်]] * [[တောင်တန်း]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မိုးခေါင်မှု]] * [[လီ]] * [[လီထု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မိုးရိပ်အာနိသင်]] * [[သဲခုံ]] * [[အိုအေစစ်]] * [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]] * [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] * [[အာတာကာမာသဲကန္တာရ]] * [[အန္တာတိကတိုက်]] * [[မြီယာပျက်စီးမှု]] * [[သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှု]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/desert/ National Geographic – Desert] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/deserts-explained/ National Geographic – Deserts Explained] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/rain-shadow/ National Geographic – Rain Shadow] * [https://www.unccd.int/unccd-faq UNCCD – Desertification FAQ] * [https://www.ipcc.ch/srccl/chapter/chapter-3/ IPCC – Desertification] * [https://myanmar.un.org/sites/default/files/2019-11/Handbook_ENG_resized_0.pdf UN Myanmar – Local Climate Resilience Planning] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Erg_Chebbi_Maroc.jpg Wikimedia Commons – Sahara Desert] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gobi_Desert.jpg Wikimedia Commons – Gobi Desert] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dry_Valleys,_Antarctica.jpg Wikimedia Commons – Antarctic Dry Valleys] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သဲကန္တာရတိ]] [[ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] rgamia1tqycanqhc8vah6bucec48pmz