ဝီကီးပီးဒီးယား rkiwiki https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွီးနွီးချက် အသုံးပြုလူ အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက် ဝီကီးပီးဒီးယား ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွီးနွီးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွီးနွီးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက် TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6461 22261 2026-11-03T00:16:17Z Retkhaberi 224 Created page with " '''သစ်တော''' (အင်္ဂလိပ်: ''Forest'') ဆိုစွာ [[သစ်ပင်]]တိ အဓိကပေါက်ရောက်နီပြီး အပင်၊ [[တိရစ္ဆာန်]]၊ အဏုဇီဝသက်ဟိ၊ [[မြီဆီလွှာ]]နန့် [[ရီ]]အရင်းအမြစ်တိ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နီရေ သဘာဝ[[ဂေဟစနစ်]]တမျိုး..." 22261 wikitext text/x-wiki '''သစ်တော''' (အင်္ဂလိပ်: ''Forest'') ဆိုစွာ [[သစ်ပင်]]တိ အဓိကပေါက်ရောက်နီပြီး အပင်၊ [[တိရစ္ဆာန်]]၊ အဏုဇီဝသက်ဟိ၊ [[မြီဆီလွှာ]]နန့် [[ရီ]]အရင်းအမြစ်တိ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နီရေ သဘာဝ[[ဂေဟစနစ်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ သစ်တောတိစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ [[ရာသီဥတု]]၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ကာဗွန်သံသရာ]]နန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]တိကို ထိန်းသိမ်းရာမာ အရေးပါရေ။<ref name="FAOForest">[https://www.fao.org/forests/en/ Food and Agriculture Organization – Forests.]</ref> [[File:Tropical rainforest, Koh Chang, Thailand.jpg|thumb|right|300px|ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ကိုချန်းကျွန်းဟိ အပူပိုင်းမိုးသစ်တော။ ဓာတ်ပုံ – Vyacheslav Argenberg။]] သစ်တောတိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ ဟိပြီး အပူပိုင်းမိုးသစ်တော၊ ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော၊ သမပိုင်းသစ်တော၊ အီးရေဒေသသစ်တောနန့် ပြားတောစရေအမျိုးအစားတိ ပါဝင်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂ စားနပ်ရိက္ခာနန့် စိုက်ပျိုးရီးအဖွဲ့ (FAO) ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ''Global Forest Resources Assessment'' အရ ကမ္ဘာ့သစ်တောဧရိယာစွာ ဟက်တာ ၄.၁၄ ဘီလီယံခန့်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်းမြီဧရိယာ၏ ၃၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ။<ref name="FRA2025">[https://www.fao.org/newsroom/detail/global-deforestation-slows--but-forests-remain-under-pressure--fao-report-shows/en FAO – Global Forest Resources Assessment 2025: Global Deforestation Slows.]</ref> == သစ်တော၏ အဓိပ္ပာယ် == FAO ၏ နိုင်ငံတကာသစ်တောစာရင်းအင်းသတ်မှတ်ချက်အရ '''သစ်တော'''ဆိုစွာ ဟက်တာ ၀.၅ ထက် ကျယ်ပြန့်ပြီး အမြင့် ၅ မီတာထက် မြင့်ရေ သစ်ပင်တိ သို့မဟုတ် ယင်းအမြင့်အထိ ကြီးထွားနိုင်ရေ သစ်ပင်တိ ပါဝင်ကာ သစ်ပင်အုပ်မိုးမှု ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုဟိရေ မြီဧရိယာကို ဆိုလိုရေ။ စိုက်ပျိုးရီး သို့မဟုတ် မြို့ပြအသုံးချမှု အဓိကဖြစ်နီရေ မြီဧရိယာတိကို ယင်းသတ်မှတ်ချက်အရ သစ်တောအဖြစ် မထည့်သွင်းပါ။<ref name="FAODef">[https://fra-data.fao.org/definitions/fra/2020/en/tad FAO – Forest Resources Assessment: Terms and Definitions.]</ref> သစ်တောစွာ သစ်ပင်တိရာ စုဝေးပေါက်ရောက်နီရေ နီရာမဟုတ်ဘဲ သက်ဟိနန့် သက်မဲ့အရာတိ ဆက်စပ်နီရေ ဂေဟစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ == သစ်တော၏ ဖွဲ့စည်းပုံ == သစ်တောတခုမာ သစ်ပင်တိ၏ အမြင့်နန့် အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုပုံစံအလိုက် အလွှာအမျိုးမျိုး ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''အပေါ်ဆုံးသစ်ပင်အလွှာ''' (Emergent layer) – အခြားသစ်ပင်တိထက် မြင့်မားစွာ ကြီးထွားနီရေ သစ်ပင်ကြီးတိ။ * '''သစ်ရွက်အုပ်မိုးလွှာ''' (Canopy) – သစ်ပင်တိ၏ အကိုင်းအခက်နန့် အရွက်တိ စုပေါင်းဖုံးလွှမ်းထားရေ အလွှာ။ * '''အလယ်ပိုင်းသစ်ပင်လွှာ''' (Understory) – သစ်ပင်ကြီးတိအောက်မာ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်ပင်ငယ်နန့် ချုံပင်တိ။ * '''သစ်တောအောက်ခြီ''' (Forest floor) – ကြွီကျရေ အရွက်၊ သစ်ကိုင်း၊ ဆွေးမြည့်ပစ္စည်းနန့် မြီဆီလွှာတိ ပါဝင်ရေ အပိုင်း။ ဒေအလွှာတိစွာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတိမာ ပိုမိုထင်ရှားပြီး သစ်တောအမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == သစ်တောအမျိုးအစားတိ == သစ်တောတိကို ရာသီဥတု၊ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်ပင်အမျိုးအစားနန့် တည်နီရာအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | အပူပိုင်းမိုးသစ်တော | Tropical rainforest | မိုးများပြီး သစ်ပင်တိ သိပ်သည်းစွာ ပေါက်ရောက်ရေ |- | အပူပိုင်းရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော | Tropical seasonal forest | ခြောက်သွိရေ ရာသီမာ သစ်ရွက်တိ ကြွီနိုင်ရေ |- | သမပိုင်းသစ်တော | Temperate forest | သမပိုင်းရာသီဥတုဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ |- | အီးရေဒေသသစ်တော | Boreal forest | မြောက်ဖက်အီးရေ ဒေသတိမာ အပ်ရွက်ပင်တိ အများအပြားဟိရေ |- | ဖြားရီတော | Mangrove forest | ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းနန့် ဖြားရီဝင်ထွက်ရေ ဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ |} == အပူပိုင်းမိုးသစ်တော == '''အပူပိုင်းမိုးသစ်တော''' (Tropical rainforest) ဆိုစွာ အပူချိန်မြင့်မားပြီး မိုးရွာသွန်းမှုများရေ အပူပိုင်းဒေသမာ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်တောဖြစ်တေ။ ဒေသစ်တောတိမာ အမြဲစိမ်းသစ်ပင်ကြီးတိ၊ နွယ်ပင်၊ သစ်ခွနန့် အခြားအပင်မျိုးစိတ်တိ ပါဝင်ရေ။ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတိစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲ အလွန်ကြွယ်ဝရေ ဂေဟစနစ်တိဖြစ်ပြီး တောင်အမေရိကတိုက်ဟိ [[အမေဇုန်မိုးသစ်တော]]၊ အာဖရိကတိုက်ဟိ ကွန်ဂိုမြစ်ဝှမ်းနန့် အရှိတောင်အာရှဒေသတိမာ တွိနိုင်ရေ။ == ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော == '''ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော''' (Deciduous forest) ဆိုစွာ တနှစ်၏ အချို့ရာသီတိမာ သစ်ပင်အရွက်တိ ကြွီကျရေ သစ်တောဖြစ်တေ။ အပူပိုင်းဒေသတချို့မာ မိုးရာသီနန့် ခြောက်သွိရေ ရာသီ သိသိသာသာ ကွဲပြားရေ။ ခြောက်သွိရေ ရာသီမာ သစ်ပင်တချို့က ရီဆုံးရှုံးမှုလျှော့ချဖို့ အရွက်တိ ကြွီချရေ။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ဟိ ကျွန်းနန့် အခြားသစ်မာပင်တိ ပါဝင်ရေ ရွက်ကြွီရောနှောတောတိစွာ ဒေသစ်တောအမျိုးအစား၏ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="FAOMyanmar">[https://www.fao.org/4/ac648e/ac648e08.htm FAO – State of Forests and Forest Genetic Resources in Myanmar.]</ref> == အီးရေဒေသသစ်တော == '''အီးရေဒေသသစ်တော''' (Boreal forest) ကို '''တိုင်ဂါသစ်တော''' (Taiga) လို့လေ့ ခေါ်ရေ။ ဒေသစ်တောတိစွာ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နန့် မြောက်ဥရောပဒေသတိမာ ကျယ်ပြန့်စွာ ဟိရေ။ အပ်ရွက်သစ်ပင်အမျိုးအစားတိ အဓိကပါဝင်ပြီး ဆောင်းရာသီမာ အပူချိန်အလွန်နိမ့်ကျနိုင်ရေ။ သစ်ပင်တိ၏ ကြီးထွားမှုစွာ အပူပိုင်းသစ်တောတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ကေ ပိုမိုနှေးကွေးနိုင်ရေ။ == ပြားတော== '''ပြားတော''' (Mangrove forest) ဆိုစွာ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်း၊ မြစ်ဝနန့် ဆားငန်ရီရောနှောနီရေ ဖြားရီဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်တောဖြစ်တေ။ ပြားတောပင်တိစွာ ဆားငန်ဓာတ်ဟိရေ အခြီအနီနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်နိုင်ရေ။ ဒေသစ်တောတိစွာ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုကို လျှော့ချခြင်း၊ မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်မှ ကာကွယ်ခြင်းနန့် ငါး၊ ပုစွန်တိ၏ မွီးဖွားကြီးထွားရာ နီထိုင်ရာကို ထောက်ပံ့ခြင်းတိအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="UNEP">[https://www.unep.org/en/what-we-do/ocean-seas-and-coasts/blue-ecosystems/mangrove-forests United Nations Environment Programme – Mangrove Forests.]</ref> [[File:Mangrove trees, Koh Chang, Thailand.jpg|thumb|right|280px|ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ကိုချန်းကျွန်းကမ်းရိုးတန်းဟိ ဖြားရီတောပင်တိ။ ဓာတ်ပုံ – Vyacheslav Argenberg။]] == သစ်တောနန့် ကာဗွန်သံသရာ == သစ်ပင်တိစွာ [[အလင်းဖြင့်အစာချက်လုပ်ခြင်း]] (Photosynthesis) ဖြစ်စဉ်နန့် လီထုအတွင်းဟိ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]ဓာတ်ငွိကို စုပ်ယူရေ။ သစ်ပင်တိက စုပ်ယူထားရေ ကာဗွန်၏ အစိတ်အပိုင်းတချို့စွာ သစ်သား၊ အမြစ်၊ အရွက်နန့် မြီဆီလွှာအတွင်း သိုလှောင်နီရေ။ ယင်းနန့်လို့ သစ်တောတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကာဗွန်သံသရာနန့် ရာသီဥတုထိန်းညှိမှုအတွက် အရေးပါရေ။ ယေကေလေ့ သစ်တောတိ မီးလောင်ခြင်း၊ ခုတ်လှဲခြင်း သို့မဟုတ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့် သိုလှောင်ထားရေ ကာဗွန်တချို့ကို လီထုအတွင်းသို့ ပြန်လည်ထုတ်လွှတ်နိုင်ရေ။<ref name="FAOForest"/> == သစ်တောနန့် ရီသံသရာ == သစ်တောတိစွာ မိုးရီကို သစ်ရွက်နန့် အကိုင်းအခက်တိက ဖမ်းယူခြင်း၊ မြီအတွင်း ရီစိမ့်ဝင်မှုကို အထောက်အကူပြုခြင်းနန့် အပင်တိမှ ရီငွိထုတ်လွှတ်ခြင်းတိမှတဆင့် [[ရီသံသရာ]]အပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ သစ်ပင်အမြစ်တိစွာ မြီဆီလွှာကို ထိန်းထားနိုင်စွာကြောင့် [[မြီတိုက်စားမှု]]ကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ သစ်တောတိစွာ [[မြစ်ဝှမ်း]]နန့် သောက်သုံးရီအရင်းအမြစ်တိကို ထိန်းသိမ်းရာမာလေ့ အရေးပါရေ။ ယေကေလေ့ ရီစီးဆင်းမှုအပေါ် သစ်တော၏ သက်ရောက်မှုစွာ မိုးရေချိန်၊ မြီအမျိုးအစားနန့် ဒေသပထဝီဝင်အခြီအနီတိအပေါ် မူတည်ရေ။<ref name="FAOWater">[https://www.fao.org/forestry/sfm/sfm-for-soil-and-water-conservation/ FAO – Sustainable Forest Management for Soil and Water Conservation.]</ref> == သစ်တောနန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ == သစ်တောတိစွာ ငှက်၊ နို့တိုက်သတ္တဝါ၊ တွားလားသတ္တဝါ၊ ပိုးမွှားနန့် အဏုဇီဝသက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ သစ်ပင်တိ၏ အမြစ်၊ ပင်စည်၊ အကိုင်းအခက်နန့် အရွက်တိစွာ သက်ဟိမျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးအတွက် အစာ၊ ခိုလှုံရာနန့် မျိုးပွားရာနီရာတိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ သစ်တောအတွင်းဟိ မှိုနန့် အဏုဇီဝသက်ဟိတိစွာ ကြွီကျရေ အရွက်နန့် သက်ဟိအကြွင်းအကျန်တိကို ဆွီးမြည့်စီပြီး အာဟာရဓာတ်တိကို မြီဆီလွှာအတွင်း ပြန်လည်လည်ပတ်စီရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံဟိ သစ်တောတိ == မြန်မာနိုင်ငံစွာ အပူပိုင်းနန့် သမပိုင်းဒေသတိ၏ ရာသီဥတုလက္ခဏာတိ ပါဝင်စွာကြောင့် သစ်တောအမျိုးအစား အမျိုးမျိုးဟိရေ။ FAO ၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သစ်တောအရင်းအမြစ်မှတ်တမ်းတိမာ အမြဲစိမ်းတော၊ ရွက်ကြွီရောနှောတော၊ အင်တိုင်းတော၊ ခြောက်သွိတော၊ တောင်ပေါ်အမြဲစိမ်းတောနန့် ကမ်းရိုးတန်းသစ်တောတိကို ဖော်ပြထားရေ။ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]နန့် မိုးရွာသွန်းမှုများရေ တောင်ပိုင်းဒေသတိမာ အမြဲစိမ်းသစ်တောတိ တွိနိုင်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွိဒေသတိမာ ခြောက်သွိတောနန့် အင်တိုင်းတောတိ ဟိရေ။<ref name="FAOMyanmar"/> == ရခိုင်ဒေသဟိ သစ်တောတိ == [[ရခိုင်ပြည်]]မာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းသစ်တောတိနန့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဖြားရီတောတိ ပါဝင်ရေ။ ရခိုင်ရိုးမဒေသ၏ သစ်တောတိစွာ တောင်တန်းမြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ မိုးရာသီရီစီးဆင်းမှုနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဖြားရီတောတိစွာ ငါးနန့် ပုစွန်မွီးဖွားကြီးထွားရာ သဘာဝနီထိုင်ရာတိကို ထောက်ပံ့ပြီး ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ ရခိုင်ပြည်၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]အတွင်းဟိ '''ဝန်ဘိုက်ပြားတော''' (Wunbaik Mangrove Forest) စွာ ဒေသ၏ အရေးပါရေ ဖြားရီတောဒေသတခုဖြစ်တေ။ ဝန်ဘိုက်ပြားတောကို ၁၉၃၁ ခုနှစ်ကတည်းက သစ်တောကြိုးဝိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးမှု၊ ကုန်းမြီအသုံးချမှုနန့် ပြန်လည်ထူထောင်ရီးဆိုင်ရာ သုတေသနတိ ပြုလုပ်ထားရေ။<ref name="Wunbaik">[https://agris.fao.org/search/en/providers/122413/records/687a9324464818917f336d06 FAO AGRIS – The Change Detection of Mangrove Forests: Wunbaik Mangrove Forest in Myanmar (2024).]</ref> [[File:Forest in Myanmar.png|thumb|right|280px|မြန်မာနိုင်ငံ၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဟိ သစ်တောမြင်ကွင်း။ ဓာတ်ပုံ – Leonkhay95 (၂၀၂၅)။]] == သစ်တောပြုန်းတီးမှု == '''သစ်တောပြုန်းတီးမှု''' (Deforestation) ဆိုစွာ သစ်တောမြီဧရိယာတခုကို စိုက်ပျိုးမြီ၊ လူနီအိမ်ခြီ သို့မဟုတ် အခြားသစ်တောမဟုတ်ရေ အသုံးချမှုတခုသို့ ပြောင်းလဲစွာကြောင့် သစ်တောဧရိယာ လျော့နည်းလားရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှု၏ အကြောင်းရင်းတိမာ စိုက်ပျိုးရီးမြီချဲ့ထွင်မှု၊ သစ်ခုတ်လုပ်ငန်း၊ လမ်းဖောက်လုပ်မှု၊ မြို့ပြချဲ့ထွင်မှုနန့် အချို့ဒေသတိမာ မီးလောင်မှုရို့ ပါဝင်နိုင်ရေ။ သစ်တောအတွင်း သစ်ပင်တိ ပျက်စီးကေလေ့ နောက်ပိုင်း ပြန်လည်ကြီးထွားနိုင်ပြီး သစ်တောမြီအသုံးချမှု မပြောင်းလဲကေ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။ FAO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၅ မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာ့နှစ်စဉ် သစ်တောပြုန်းတီးမှုနှုန်းစွာ ဟက်တာ ၁၀.၉ သန်းခန့်ဟိရေ။<ref name="FRA2025"/> == သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး == '''သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး''' (Forest restoration) ဆိုစွာ ပျက်စီးယိုယွင်းလားရေ သစ်တောဂေဟစနစ်ကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစီဖို့ ဆောင်ရွက်ရေ လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်တေ။ ဒေလုပ်ငန်းတိမာ ဒေသရင်းသစ်ပင်မျိုးစိတ်တိ ပြန်လည်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ သဘာဝအလျောက် သစ်ပင်ပြန်လည်ကြီးထွားမှုကို ကူညီခြင်းနန့် မြီဆီလွှာနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ။ သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး၏ ရည်ရွယ်ချက်စွာ သစ်ပင်အရေအတွက်တိုးလာဖို့ရာ မဟုတ်ဘဲ သဘာဝဂေဟစနစ်၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူမှုအကျိုးကျေးဇူးတိကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်စီဖို့ ဖြစ်တေ။<ref name="SOFO2026">[https://www.fao.org/interactive/2026/state-of-the-worlds-forests/en/ FAO – The State of the World's Forests 2026.]</ref> == သစ်တောနန့် လူသားဘဝ == သစ်တောတိစွာ သစ်သား၊ ဝါး၊ ဆေးဖက်ဝင်အပင်၊ အစားအစာနန့် အခြားသဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ သစ်တောအနီး အခြီချနီထိုင်ရေ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတချို့စွာ သစ်တောထွက်ပစ္စည်းတိ၊ သဘာဝရီအရင်းအမြစ်နန့် ရိုးရာအသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတိအပေါ် မှီခိုနီကတ်တေ။ သစ်တောတိစွာ ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်၊ သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် သိပ္ပံသုတေသနအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == သစ်တောထိန်းသိမ်းရီး == သစ်တောတိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ အဓိကလိုအပ်တေ အချက်တိမာ - * သဘာဝသစ်တောတိကို စနစ်တကျ ကာကွယ်ခြင်း။ * သစ်ခုတ်လုပ်ငန်းနန့် ကုန်းမြီအသုံးချမှုကို စနစ်တကျ စီမံခြင်း။ * ဒေသရင်းသစ်ပင်မျိုးစိတ်တိကို ပြန်လည်စိုက်ပျိုးခြင်း။ * သစ်တောမီးလောင်မှုနန့် မြီတိုက်စားမှုအန္တရာယ်ကို လျှော့ချခြင်း။ * ဒေသခံလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတိကို သစ်တောထိန်းသိမ်းရီးမာ ပါဝင်စီခြင်း။ * သစ်တောအခြီအနီကို ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံနန့် မြီပြင်တိုင်းတာချက်တိဖြင့် စောင့်ကြည့်ခြင်း။ သစ်တောထိန်းသိမ်းရီးမာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ လူမှုဘဝနန့် စီးပွားရီးအကျိုးကျေးဇူးတိကို ဟန်ချက်ညီစွာ စီမံဖို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == သစ်တောစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရာသီဥတု၊ ရီသံသရာ၊ ကာဗွန်သံသရာနန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတိကို ထိန်းသိမ်းရာမာ အခြီခံကျရေ သဘာဝဂေဟစနစ်ဖြစ်တေ။ သစ်တောတိကို ကာကွယ်ခြင်းနန့် ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်းစွာ သဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့နန့် လူသားရို့၏ အနာဂတ်ဘဝကို အထောက်အကူပြုဖို့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ဂေဟစနစ်]] * [[သစ်ပင်]] * [[အပူပိုင်းမိုးသစ်တော]] * [[ရွက်ကြွီတော]] * [[တိုင်ဂါသစ်တော]] * [[ဖြားရီတော]] * [[အမေဇုန်မိုးသစ်တော]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ကာဗွန်သံသရာ]] * [[သစ်တောပြုန်းတီးမှု]] * [[သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး]] * [[သစ်တောထိန်းသိမ်းရီး]] * [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.fao.org/forests/en/ FAO – Forests] * [https://fra-data.fao.org/definitions/fra/2020/en/tad FAO – Forest Definition] * [https://www.fao.org/newsroom/detail/global-deforestation-slows--but-forests-remain-under-pressure--fao-report-shows/en FAO – Global Forest Resources Assessment 2025] * [https://www.fao.org/interactive/2026/state-of-the-worlds-forests/en/ FAO – The State of the World's Forests 2026] * [https://www.fao.org/forestry/sfm/sfm-for-soil-and-water-conservation/ FAO – Forests, Soil and Water] * [https://www.fao.org/4/ac648e/ac648e08.htm FAO – Forest Resources in Myanmar] * [https://www.unep.org/en/what-we-do/ocean-seas-and-coasts/blue-ecosystems/mangrove-forests UNEP – Mangrove Forests] * [https://agris.fao.org/search/en/providers/122413/records/687a9324464818917f336d06 FAO AGRIS – Wunbaik Mangrove Forest Study] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tropical_rainforest,_Koh_Chang,_Thailand.jpg Wikimedia Commons – Tropical Rainforest] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mangrove_trees,_Koh_Chang,_Thailand.jpg Wikimedia Commons – Mangrove Forest] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Forest_in_Myanmar.png Wikimedia Commons – Forest in Myanmar] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သစ်တောတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဂေဟစနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] [[ကဏ္ဍ:သစ်တောဗေဒ]] q0qzsspjwwmo5nj3ymkn4kvx1b9ft7a 22262 22261 2026-11-03T00:16:53Z Retkhaberi 224 /* သစ်တောအမျိုးအစားတိ */ 22262 wikitext text/x-wiki '''သစ်တော''' (အင်္ဂလိပ်: ''Forest'') ဆိုစွာ [[သစ်ပင်]]တိ အဓိကပေါက်ရောက်နီပြီး အပင်၊ [[တိရစ္ဆာန်]]၊ အဏုဇီဝသက်ဟိ၊ [[မြီဆီလွှာ]]နန့် [[ရီ]]အရင်းအမြစ်တိ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နီရေ သဘာဝ[[ဂေဟစနစ်]]တမျိုး ဖြစ်တေ။ သစ်တောတိစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ [[ရာသီဥတု]]၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ကာဗွန်သံသရာ]]နန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]တိကို ထိန်းသိမ်းရာမာ အရေးပါရေ။<ref name="FAOForest">[https://www.fao.org/forests/en/ Food and Agriculture Organization – Forests.]</ref> [[File:Tropical rainforest, Koh Chang, Thailand.jpg|thumb|right|300px|ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ကိုချန်းကျွန်းဟိ အပူပိုင်းမိုးသစ်တော။ ဓာတ်ပုံ – Vyacheslav Argenberg။]] သစ်တောတိစွာ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးအားလုံးမာ ဟိပြီး အပူပိုင်းမိုးသစ်တော၊ ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော၊ သမပိုင်းသစ်တော၊ အီးရေဒေသသစ်တောနန့် ပြားတောစရေအမျိုးအစားတိ ပါဝင်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂ စားနပ်ရိက္ခာနန့် စိုက်ပျိုးရီးအဖွဲ့ (FAO) ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ''Global Forest Resources Assessment'' အရ ကမ္ဘာ့သစ်တောဧရိယာစွာ ဟက်တာ ၄.၁၄ ဘီလီယံခန့်ဟိပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်းမြီဧရိယာ၏ ၃၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ဖုံးလွှမ်းထားရေ။<ref name="FRA2025">[https://www.fao.org/newsroom/detail/global-deforestation-slows--but-forests-remain-under-pressure--fao-report-shows/en FAO – Global Forest Resources Assessment 2025: Global Deforestation Slows.]</ref> == သစ်တော၏ အဓိပ္ပာယ် == FAO ၏ နိုင်ငံတကာသစ်တောစာရင်းအင်းသတ်မှတ်ချက်အရ '''သစ်တော'''ဆိုစွာ ဟက်တာ ၀.၅ ထက် ကျယ်ပြန့်ပြီး အမြင့် ၅ မီတာထက် မြင့်ရေ သစ်ပင်တိ သို့မဟုတ် ယင်းအမြင့်အထိ ကြီးထွားနိုင်ရေ သစ်ပင်တိ ပါဝင်ကာ သစ်ပင်အုပ်မိုးမှု ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုဟိရေ မြီဧရိယာကို ဆိုလိုရေ။ စိုက်ပျိုးရီး သို့မဟုတ် မြို့ပြအသုံးချမှု အဓိကဖြစ်နီရေ မြီဧရိယာတိကို ယင်းသတ်မှတ်ချက်အရ သစ်တောအဖြစ် မထည့်သွင်းပါ။<ref name="FAODef">[https://fra-data.fao.org/definitions/fra/2020/en/tad FAO – Forest Resources Assessment: Terms and Definitions.]</ref> သစ်တောစွာ သစ်ပင်တိရာ စုဝေးပေါက်ရောက်နီရေ နီရာမဟုတ်ဘဲ သက်ဟိနန့် သက်မဲ့အရာတိ ဆက်စပ်နီရေ ဂေဟစနစ်တခု ဖြစ်တေ။ == သစ်တော၏ ဖွဲ့စည်းပုံ == သစ်တောတခုမာ သစ်ပင်တိ၏ အမြင့်နန့် အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုပုံစံအလိုက် အလွှာအမျိုးမျိုး ပါဝင်နိုင်ရေ။ * '''အပေါ်ဆုံးသစ်ပင်အလွှာ''' (Emergent layer) – အခြားသစ်ပင်တိထက် မြင့်မားစွာ ကြီးထွားနီရေ သစ်ပင်ကြီးတိ။ * '''သစ်ရွက်အုပ်မိုးလွှာ''' (Canopy) – သစ်ပင်တိ၏ အကိုင်းအခက်နန့် အရွက်တိ စုပေါင်းဖုံးလွှမ်းထားရေ အလွှာ။ * '''အလယ်ပိုင်းသစ်ပင်လွှာ''' (Understory) – သစ်ပင်ကြီးတိအောက်မာ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်ပင်ငယ်နန့် ချုံပင်တိ။ * '''သစ်တောအောက်ခြီ''' (Forest floor) – ကြွီကျရေ အရွက်၊ သစ်ကိုင်း၊ ဆွေးမြည့်ပစ္စည်းနန့် မြီဆီလွှာတိ ပါဝင်ရေ အပိုင်း။ ဒေအလွှာတိစွာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတိမာ ပိုမိုထင်ရှားပြီး သစ်တောအမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == သစ်တောအမျိုးအစားတိ == သစ်တောတိကို ရာသီဥတု၊ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်ပင်အမျိုးအစားနန့် တည်နီရာအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | အပူပိုင်းမိုးသစ်တော | Tropical rainforest | မိုးများပြီး သစ်ပင်တိ သိပ်သည်းစွာ ပေါက်ရောက်ရေ |- | အပူပိုင်းရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော | Tropical seasonal forest | ခြောက်သွိရေ ရာသီမာ သစ်ရွက်တိ ကြွီနိုင်ရေ |- | သမပိုင်းသစ်တော | Temperate forest | သမပိုင်းရာသီဥတုဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ |- | အီးရေဒေသသစ်တော | Boreal forest | မြောက်ဖက်အီးရေ ဒေသတိမာ အပ်ရွက်ပင်တိ အများအပြားဟိရေ |- | ပြားတော | Mangrove forest | ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းနန့် ဖြားရီဝင်ထွက်ရေ ဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ |} == အပူပိုင်းမိုးသစ်တော == '''အပူပိုင်းမိုးသစ်တော''' (Tropical rainforest) ဆိုစွာ အပူချိန်မြင့်မားပြီး မိုးရွာသွန်းမှုများရေ အပူပိုင်းဒေသမာ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်တောဖြစ်တေ။ ဒေသစ်တောတိမာ အမြဲစိမ်းသစ်ပင်ကြီးတိ၊ နွယ်ပင်၊ သစ်ခွနန့် အခြားအပင်မျိုးစိတ်တိ ပါဝင်ရေ။ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတိစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲ အလွန်ကြွယ်ဝရေ ဂေဟစနစ်တိဖြစ်ပြီး တောင်အမေရိကတိုက်ဟိ [[အမေဇုန်မိုးသစ်တော]]၊ အာဖရိကတိုက်ဟိ ကွန်ဂိုမြစ်ဝှမ်းနန့် အရှိတောင်အာရှဒေသတိမာ တွိနိုင်ရေ။ == ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော == '''ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော''' (Deciduous forest) ဆိုစွာ တနှစ်၏ အချို့ရာသီတိမာ သစ်ပင်အရွက်တိ ကြွီကျရေ သစ်တောဖြစ်တေ။ အပူပိုင်းဒေသတချို့မာ မိုးရာသီနန့် ခြောက်သွိရေ ရာသီ သိသိသာသာ ကွဲပြားရေ။ ခြောက်သွိရေ ရာသီမာ သစ်ပင်တချို့က ရီဆုံးရှုံးမှုလျှော့ချဖို့ အရွက်တိ ကြွီချရေ။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ဟိ ကျွန်းနန့် အခြားသစ်မာပင်တိ ပါဝင်ရေ ရွက်ကြွီရောနှောတောတိစွာ ဒေသစ်တောအမျိုးအစား၏ ဥပမာဖြစ်တေ။<ref name="FAOMyanmar">[https://www.fao.org/4/ac648e/ac648e08.htm FAO – State of Forests and Forest Genetic Resources in Myanmar.]</ref> == အီးရေဒေသသစ်တော == '''အီးရေဒေသသစ်တော''' (Boreal forest) ကို '''တိုင်ဂါသစ်တော''' (Taiga) လို့လေ့ ခေါ်ရေ။ ဒေသစ်တောတိစွာ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နန့် မြောက်ဥရောပဒေသတိမာ ကျယ်ပြန့်စွာ ဟိရေ။ အပ်ရွက်သစ်ပင်အမျိုးအစားတိ အဓိကပါဝင်ပြီး ဆောင်းရာသီမာ အပူချိန်အလွန်နိမ့်ကျနိုင်ရေ။ သစ်ပင်တိ၏ ကြီးထွားမှုစွာ အပူပိုင်းသစ်တောတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ကေ ပိုမိုနှေးကွေးနိုင်ရေ။ == ပြားတော== '''ပြားတော''' (Mangrove forest) ဆိုစွာ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်း၊ မြစ်ဝနန့် ဆားငန်ရီရောနှောနီရေ ဖြားရီဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ သစ်တောဖြစ်တေ။ ပြားတောပင်တိစွာ ဆားငန်ဓာတ်ဟိရေ အခြီအနီနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်နိုင်ရေ။ ဒေသစ်တောတိစွာ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုကို လျှော့ချခြင်း၊ မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်မှ ကာကွယ်ခြင်းနန့် ငါး၊ ပုစွန်တိ၏ မွီးဖွားကြီးထွားရာ နီထိုင်ရာကို ထောက်ပံ့ခြင်းတိအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="UNEP">[https://www.unep.org/en/what-we-do/ocean-seas-and-coasts/blue-ecosystems/mangrove-forests United Nations Environment Programme – Mangrove Forests.]</ref> [[File:Mangrove trees, Koh Chang, Thailand.jpg|thumb|right|280px|ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ကိုချန်းကျွန်းကမ်းရိုးတန်းဟိ ဖြားရီတောပင်တိ။ ဓာတ်ပုံ – Vyacheslav Argenberg။]] == သစ်တောနန့် ကာဗွန်သံသရာ == သစ်ပင်တိစွာ [[အလင်းဖြင့်အစာချက်လုပ်ခြင်း]] (Photosynthesis) ဖြစ်စဉ်နန့် လီထုအတွင်းဟိ [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်]]ဓာတ်ငွိကို စုပ်ယူရေ။ သစ်ပင်တိက စုပ်ယူထားရေ ကာဗွန်၏ အစိတ်အပိုင်းတချို့စွာ သစ်သား၊ အမြစ်၊ အရွက်နန့် မြီဆီလွှာအတွင်း သိုလှောင်နီရေ။ ယင်းနန့်လို့ သစ်တောတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ကာဗွန်သံသရာနန့် ရာသီဥတုထိန်းညှိမှုအတွက် အရေးပါရေ။ ယေကေလေ့ သစ်တောတိ မီးလောင်ခြင်း၊ ခုတ်လှဲခြင်း သို့မဟုတ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့် သိုလှောင်ထားရေ ကာဗွန်တချို့ကို လီထုအတွင်းသို့ ပြန်လည်ထုတ်လွှတ်နိုင်ရေ။<ref name="FAOForest"/> == သစ်တောနန့် ရီသံသရာ == သစ်တောတိစွာ မိုးရီကို သစ်ရွက်နန့် အကိုင်းအခက်တိက ဖမ်းယူခြင်း၊ မြီအတွင်း ရီစိမ့်ဝင်မှုကို အထောက်အကူပြုခြင်းနန့် အပင်တိမှ ရီငွိထုတ်လွှတ်ခြင်းတိမှတဆင့် [[ရီသံသရာ]]အပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ သစ်ပင်အမြစ်တိစွာ မြီဆီလွှာကို ထိန်းထားနိုင်စွာကြောင့် [[မြီတိုက်စားမှု]]ကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ သစ်တောတိစွာ [[မြစ်ဝှမ်း]]နန့် သောက်သုံးရီအရင်းအမြစ်တိကို ထိန်းသိမ်းရာမာလေ့ အရေးပါရေ။ ယေကေလေ့ ရီစီးဆင်းမှုအပေါ် သစ်တော၏ သက်ရောက်မှုစွာ မိုးရေချိန်၊ မြီအမျိုးအစားနန့် ဒေသပထဝီဝင်အခြီအနီတိအပေါ် မူတည်ရေ။<ref name="FAOWater">[https://www.fao.org/forestry/sfm/sfm-for-soil-and-water-conservation/ FAO – Sustainable Forest Management for Soil and Water Conservation.]</ref> == သစ်တောနန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ == သစ်တောတိစွာ ငှက်၊ နို့တိုက်သတ္တဝါ၊ တွားလားသတ္တဝါ၊ ပိုးမွှားနန့် အဏုဇီဝသက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ သစ်ပင်တိ၏ အမြစ်၊ ပင်စည်၊ အကိုင်းအခက်နန့် အရွက်တိစွာ သက်ဟိမျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးအတွက် အစာ၊ ခိုလှုံရာနန့် မျိုးပွားရာနီရာတိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ သစ်တောအတွင်းဟိ မှိုနန့် အဏုဇီဝသက်ဟိတိစွာ ကြွီကျရေ အရွက်နန့် သက်ဟိအကြွင်းအကျန်တိကို ဆွီးမြည့်စီပြီး အာဟာရဓာတ်တိကို မြီဆီလွှာအတွင်း ပြန်လည်လည်ပတ်စီရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံဟိ သစ်တောတိ == မြန်မာနိုင်ငံစွာ အပူပိုင်းနန့် သမပိုင်းဒေသတိ၏ ရာသီဥတုလက္ခဏာတိ ပါဝင်စွာကြောင့် သစ်တောအမျိုးအစား အမျိုးမျိုးဟိရေ။ FAO ၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သစ်တောအရင်းအမြစ်မှတ်တမ်းတိမာ အမြဲစိမ်းတော၊ ရွက်ကြွီရောနှောတော၊ အင်တိုင်းတော၊ ခြောက်သွိတော၊ တောင်ပေါ်အမြဲစိမ်းတောနန့် ကမ်းရိုးတန်းသစ်တောတိကို ဖော်ပြထားရေ။ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]နန့် မိုးရွာသွန်းမှုများရေ တောင်ပိုင်းဒေသတိမာ အမြဲစိမ်းသစ်တောတိ တွိနိုင်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွိဒေသတိမာ ခြောက်သွိတောနန့် အင်တိုင်းတောတိ ဟိရေ။<ref name="FAOMyanmar"/> == ရခိုင်ဒေသဟိ သစ်တောတိ == [[ရခိုင်ပြည်]]မာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းသစ်တောတိနန့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဖြားရီတောတိ ပါဝင်ရေ။ ရခိုင်ရိုးမဒေသ၏ သစ်တောတိစွာ တောင်တန်းမြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ မိုးရာသီရီစီးဆင်းမှုနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဖြားရီတောတိစွာ ငါးနန့် ပုစွန်မွီးဖွားကြီးထွားရာ သဘာဝနီထိုင်ရာတိကို ထောက်ပံ့ပြီး ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ ရခိုင်ပြည်၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]အတွင်းဟိ '''ဝန်ဘိုက်ပြားတော''' (Wunbaik Mangrove Forest) စွာ ဒေသ၏ အရေးပါရေ ဖြားရီတောဒေသတခုဖြစ်တေ။ ဝန်ဘိုက်ပြားတောကို ၁၉၃၁ ခုနှစ်ကတည်းက သစ်တောကြိုးဝိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးမှု၊ ကုန်းမြီအသုံးချမှုနန့် ပြန်လည်ထူထောင်ရီးဆိုင်ရာ သုတေသနတိ ပြုလုပ်ထားရေ။<ref name="Wunbaik">[https://agris.fao.org/search/en/providers/122413/records/687a9324464818917f336d06 FAO AGRIS – The Change Detection of Mangrove Forests: Wunbaik Mangrove Forest in Myanmar (2024).]</ref> [[File:Forest in Myanmar.png|thumb|right|280px|မြန်မာနိုင်ငံ၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဟိ သစ်တောမြင်ကွင်း။ ဓာတ်ပုံ – Leonkhay95 (၂၀၂၅)။]] == သစ်တောပြုန်းတီးမှု == '''သစ်တောပြုန်းတီးမှု''' (Deforestation) ဆိုစွာ သစ်တောမြီဧရိယာတခုကို စိုက်ပျိုးမြီ၊ လူနီအိမ်ခြီ သို့မဟုတ် အခြားသစ်တောမဟုတ်ရေ အသုံးချမှုတခုသို့ ပြောင်းလဲစွာကြောင့် သစ်တောဧရိယာ လျော့နည်းလားရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှု၏ အကြောင်းရင်းတိမာ စိုက်ပျိုးရီးမြီချဲ့ထွင်မှု၊ သစ်ခုတ်လုပ်ငန်း၊ လမ်းဖောက်လုပ်မှု၊ မြို့ပြချဲ့ထွင်မှုနန့် အချို့ဒေသတိမာ မီးလောင်မှုရို့ ပါဝင်နိုင်ရေ။ သစ်တောအတွင်း သစ်ပင်တိ ပျက်စီးကေလေ့ နောက်ပိုင်း ပြန်လည်ကြီးထွားနိုင်ပြီး သစ်တောမြီအသုံးချမှု မပြောင်းလဲကေ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။ FAO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၅ မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာ့နှစ်စဉ် သစ်တောပြုန်းတီးမှုနှုန်းစွာ ဟက်တာ ၁၀.၉ သန်းခန့်ဟိရေ။<ref name="FRA2025"/> == သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး == '''သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး''' (Forest restoration) ဆိုစွာ ပျက်စီးယိုယွင်းလားရေ သစ်တောဂေဟစနစ်ကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစီဖို့ ဆောင်ရွက်ရေ လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်တေ။ ဒေလုပ်ငန်းတိမာ ဒေသရင်းသစ်ပင်မျိုးစိတ်တိ ပြန်လည်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ သဘာဝအလျောက် သစ်ပင်ပြန်လည်ကြီးထွားမှုကို ကူညီခြင်းနန့် မြီဆီလွှာနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ။ သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး၏ ရည်ရွယ်ချက်စွာ သစ်ပင်အရေအတွက်တိုးလာဖို့ရာ မဟုတ်ဘဲ သဘာဝဂေဟစနစ်၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲနန့် လူမှုအကျိုးကျေးဇူးတိကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်စီဖို့ ဖြစ်တေ။<ref name="SOFO2026">[https://www.fao.org/interactive/2026/state-of-the-worlds-forests/en/ FAO – The State of the World's Forests 2026.]</ref> == သစ်တောနန့် လူသားဘဝ == သစ်တောတိစွာ သစ်သား၊ ဝါး၊ ဆေးဖက်ဝင်အပင်၊ အစားအစာနန့် အခြားသဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ သစ်တောအနီး အခြီချနီထိုင်ရေ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတချို့စွာ သစ်တောထွက်ပစ္စည်းတိ၊ သဘာဝရီအရင်းအမြစ်နန့် ရိုးရာအသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတိအပေါ် မှီခိုနီကတ်တေ။ သစ်တောတိစွာ ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်၊ သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် သိပ္ပံသုတေသနအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == သစ်တောထိန်းသိမ်းရီး == သစ်တောတိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ အဓိကလိုအပ်တေ အချက်တိမာ - * သဘာဝသစ်တောတိကို စနစ်တကျ ကာကွယ်ခြင်း။ * သစ်ခုတ်လုပ်ငန်းနန့် ကုန်းမြီအသုံးချမှုကို စနစ်တကျ စီမံခြင်း။ * ဒေသရင်းသစ်ပင်မျိုးစိတ်တိကို ပြန်လည်စိုက်ပျိုးခြင်း။ * သစ်တောမီးလောင်မှုနန့် မြီတိုက်စားမှုအန္တရာယ်ကို လျှော့ချခြင်း။ * ဒေသခံလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတိကို သစ်တောထိန်းသိမ်းရီးမာ ပါဝင်စီခြင်း။ * သစ်တောအခြီအနီကို ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံနန့် မြီပြင်တိုင်းတာချက်တိဖြင့် စောင့်ကြည့်ခြင်း။ သစ်တောထိန်းသိမ်းရီးမာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ လူမှုဘဝနန့် စီးပွားရီးအကျိုးကျေးဇူးတိကို ဟန်ချက်ညီစွာ စီမံဖို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == သစ်တောစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ရာသီဥတု၊ ရီသံသရာ၊ ကာဗွန်သံသရာနန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတိကို ထိန်းသိမ်းရာမာ အခြီခံကျရေ သဘာဝဂေဟစနစ်ဖြစ်တေ။ သစ်တောတိကို ကာကွယ်ခြင်းနန့် ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်းစွာ သဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့နန့် လူသားရို့၏ အနာဂတ်ဘဝကို အထောက်အကူပြုဖို့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ဂေဟစနစ်]] * [[သစ်ပင်]] * [[အပူပိုင်းမိုးသစ်တော]] * [[ရွက်ကြွီတော]] * [[တိုင်ဂါသစ်တော]] * [[ဖြားရီတော]] * [[အမေဇုန်မိုးသစ်တော]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ကာဗွန်သံသရာ]] * [[သစ်တောပြုန်းတီးမှု]] * [[သစ်တောပြန်လည်ထူထောင်ရီး]] * [[သစ်တောထိန်းသိမ်းရီး]] * [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] * [[မြေပုံ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.fao.org/forests/en/ FAO – Forests] * [https://fra-data.fao.org/definitions/fra/2020/en/tad FAO – Forest Definition] * [https://www.fao.org/newsroom/detail/global-deforestation-slows--but-forests-remain-under-pressure--fao-report-shows/en FAO – Global Forest Resources Assessment 2025] * [https://www.fao.org/interactive/2026/state-of-the-worlds-forests/en/ FAO – The State of the World's Forests 2026] * [https://www.fao.org/forestry/sfm/sfm-for-soil-and-water-conservation/ FAO – Forests, Soil and Water] * [https://www.fao.org/4/ac648e/ac648e08.htm FAO – Forest Resources in Myanmar] * [https://www.unep.org/en/what-we-do/ocean-seas-and-coasts/blue-ecosystems/mangrove-forests UNEP – Mangrove Forests] * [https://agris.fao.org/search/en/providers/122413/records/687a9324464818917f336d06 FAO AGRIS – Wunbaik Mangrove Forest Study] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tropical_rainforest,_Koh_Chang,_Thailand.jpg Wikimedia Commons – Tropical Rainforest] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mangrove_trees,_Koh_Chang,_Thailand.jpg Wikimedia Commons – Mangrove Forest] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Forest_in_Myanmar.png Wikimedia Commons – Forest in Myanmar] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သစ်တောတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဂေဟစနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] [[ကဏ္ဍ:သစ်တောဗေဒ]] 3qyh775likr6cme2ks9uqxjw4c2oqwv 0 6462 22263 2026-11-03T00:25:59Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ဂူ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Cave'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ ကျောက်လွှာအတွင်း၊ ကုန်းမြီအောက် သို့မဟုတ် ရီခဲထုအတွင်း သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နီရေ အခေါင်းပေါက်၊ လိုဏ်ခေါင်း သို့မဟုတ် အတွင်းခန်းဖြစ..." 22263 wikitext text/x-wiki '''ဂူ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Cave'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ ကျောက်လွှာအတွင်း၊ ကုန်းမြီအောက် သို့မဟုတ် ရီခဲထုအတွင်း သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နီရေ အခေါင်းပေါက်၊ လိုဏ်ခေါင်း သို့မဟုတ် အတွင်းခန်းဖြစ်တေ။ ဂူတိစွာ [[မြီအောက်ရီ]]၏ ကျောက်လွှာပျော်ဝင်မှု၊ ပင်လယ်လှိုင်းတိုက်စားမှု၊ [[မီးတောင်]]ချော်ရည်စီးဆင်းမှုနန့် [[ရီခဲမြစ်]]ဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="NPSCaves">[https://www.nps.gov/subjects/caves/park-resources.htm U.S. National Park Service – Caves and Karst: Park Resources.]</ref> [[File:Saddan Cave, Hpa-An, Myanmar.jpg|thumb|right|300px|မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့အနီးဟိ ဆဒ္ဒန်ဂူဝကို မြင်တွိရပုံ။ ဓာတ်ပုံ – Renek78။]] ဂူတိစွာ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ဇလဗေဒ]]၊ [[ဇီဝဗေဒ]]နန့် [[ရှီးဟောင်းသုတေသနပညာ]]ရို့အတွက် အရေးပါရေ သဘာဝနီရာတိဖြစ်ကတ်တေ။ ဂူအတွင်းမာ ကျောက်စက်တိ၊ မြီအောက်ရီလမ်းကြောင်းတိနန့် အမှောင်ပတ်ဝန်းကျင်မာ နီထိုင်နိုင်ရေ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိကို တွိနိုင်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''သဘာဝဂူ''' ဆိုစွာ ကျောက်သား သို့မဟုတ် ရီခဲထုအတွင်း သဘာဝဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ အခေါင်းပေါက်ဖြစ်တေ။ ဂူတချို့စွာ အလွန်ငယ်ပြီး တချို့မာ လိုဏ်ခေါင်း၊ အတွင်းခန်းနန့် မြီအောက်ရီလမ်းကြောင်းတိ ဆက်စပ်နီရေ။ ဂူအများအပြားစွာ မြီမျက်နှာပြင်အောက်မာ တည်ဟိကေလေ့ တောင်စောင်း၊ ကျောက်ကမ်းပါးနန့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတိမာလေ့ ဂူဝတိကို တွိနိုင်ရေ။ လူသားတိ တူးဖော်ဖန်တီးထားရေ ကျောက်ဂူဘုရားနန့် မြီအောက်လိုဏ်ခေါင်းတိစွာ သဘာဝဂူတိနန့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံအရ မတူပါ။ == ဂူဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ဂူတိစွာ ကျောက်အမျိုးအစား၊ ရီစီးဆင်းမှု၊ [[မြီတိုက်စားမှု]]နန့် ဘူမိဗေဒအခြီအနီတိအပေါ် မူတည်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ === ထုံးကျောက်ပျော်ဝင်မှု === သဘာဝဂူအများအပြားစွာ [[ထုံးကျောက်]] (Limestone) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ရေ။ မိုးရီစွာ လီထုနန့် မြီဆီလွှာအတွင်းဟိ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ဓာတ်ငွိကို စုပ်ယူပြီး အားပျော့ရေ ကာဗွန်နစ်အက်ဆစ်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ယင်းရီစွာ ထုံးကျောက်၏ အက်ကြောင်းတိအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်ပြီး ကျောက်ပစ္စည်းတိကို တဆတ်ဆတ် ပျော်ဝင်စီရေ။ အချိန်ကြာလာစွာနန့်အမျှ ကျောက်အက်ကြောင်းတိ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာပြီး ဂူလိုဏ်ခေါင်းနန့် အတွင်းခန်းတိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။<ref name="Solution">[https://www.nps.gov/subjects/caves/solution-caves.htm U.S. National Park Service – Solution Caves.]</ref> === ပင်လယ်လှိုင်းတိုက်စားမှု === [[ပင်လယ်]]ကမ်းရိုးတန်းဟိ ကျောက်ကမ်းပါးတိကို လှိုင်းတိက အကြိမ်ကြိမ် ရိုက်ခတ်တိုက်စားရေအခါ ကျောက်အက်ကြောင်းတိ ကျယ်ပြန့်လာနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်ကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဂူတိ ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ === မီးတောင်ချော်ရည်စီးဆင်းမှု === [[မီးတောင်]]မှ ထွက်လာရေ ချော်ရည်တိ စီးဆင်းရာမာ အပေါ်ယံပိုင်းစွာ အီးပြီး ကျောက်ခဲအလွှာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ အတွင်းပိုင်းချော်ရည်တိ ဆက်လက်စီးဆင်းပြီး ထွက်လားရေအခါ အခေါင်းပေါက်လိုဏ်ခေါင်းတခု ကျန်ဟိနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကြောင့် '''ချော်ရည်လိုဏ်ဂူ''' (Lava tube) ဖြစ်ပေါ်လာရေ။<ref name="Lava">[https://www.nps.gov/subjects/caves/lava-caves-or-tubes.htm U.S. National Park Service – Lava Caves and Tubes.]</ref> == ဂူအမျိုးအစားတိ == ဂူတိကို ဖြစ်ပေါ်လာပုံနန့် ကျောက်ပစ္စည်းအမျိုးအစားအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | ပျော်ဝင်မှုဂူ | Solution cave | ထုံးကျောက်နန့် အခြားပျော်ဝင်နိုင်ရေ ကျောက်တိကို ရီက ပျော်ဝင်စီခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရေ |- | ချော်ရည်လိုဏ်ဂူ | Lava tube | ချော်ရည်စီးဆင်းပြီးနောက် ကျန်ဟိရေ လိုဏ်ခေါင်းဖြစ်တေ |- | ပင်လယ်ဂူ | Sea cave | ပင်လယ်လှိုင်းတိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ရေ |- | ရီခဲမြစ်ဂူ | Glacier cave | ရီခဲမြစ်အတွင်း ရီအရည်ပျော်စီးဆင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ရေ |- | ကျောက်ပုံဂူ | Talus cave | ကျောက်တုံးကြီးတိအကြားဟိ နီရာလွတ်တိကြောင့် ဖြစ်ရေ |} == ထုံးကျောက်ဂူနန့် ကာ့စ်ဒေသ == '''ထုံးကျောက်ဂူ''' (Limestone cave) စွာ ကမ္ဘာပေါ်မာ တွိရများရေ ဂူအမျိုးအစားဖြစ်တေ။ ထုံးကျောက်ပျော်ဝင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကို '''ကာ့စ်မြီမျက်နှာသွင်ပြင်''' (Karst topography) လို့ ခေါ်ရေ။ ကာ့စ်ဒေသတိမာ ဂူ၊ မြီကျွံချိုင့်၊ မြီအောက်မြစ်နန့် ရီထွက်စမ်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ ထုံးကျောက်အပြင် ဒိုလိုမိုက်၊ ဂျစ်ပဆမ်နန့် အခြားပျော်ဝင်နိုင်ရေ ကျောက်တချို့မာလေ့ ဂူတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="Solution"/> == ဂူအတွင်းကျောက်စက်တိ == [[File:Stalactites and stalagmites at the end of Ruakuri Cave.jpg|thumb|right|300px|နယူးဇီလန်နိုင်ငံ၊ Ruakuri ဂူအတွင်းဟိ မျက်နှာကြက်မှ တွဲကျရေ ကျောက်စက်နန့် ကြမ်းပြင်မှ ထောင်တက်ရေ ကျောက်စက်တိ။ ဓာတ်ပုံ – Pseudopanax။]] ထုံးကျောက်ဂူတိအတွင်း ရီစက်တိမှ သတ္တုဓာတ်အနည်ကျစုပုံခြင်းကြောင့် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးဟိရေ ကျောက်စက်ဖွဲ့စည်းပုံတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ '''မျက်နှာကြက်မှ တွဲကျရေ ကျောက်စက်''' (Stalactite) ဆိုစွာ ဂူမျက်နှာကြက်မှ အောက်ဖက်သို့ ရှည်ထွက်လာရေ သတ္တုဓာတ်အနည်အနှစ်ဖြစ်တေ။ '''ကြမ်းပြင်မှ ထောင်တက်ရေ ကျောက်စက်''' (Stalagmite) ဆိုစွာ ဂူကြမ်းပြင်ထက်မာ ရီစက်တိမှ သတ္တုဓာတ်စုပုံပြီး အထက်သို့ ကြီးထွားလာရေ ဖွဲ့စည်းပုံဖြစ်တေ။ ယင်းကျောက်စက်နှစ်ခု ဆက်စပ်လားရေအခါ ကျောက်တိုင် (Column) ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဒေကျောက်စက်တိ၏ အဓိကသတ္တုပစ္စည်းစွာ ကယ်လ်ဆိုက် (Calcite) ဖြစ်လေ့ဟိရေ။<ref name="Speleothems">[https://www.nps.gov/subjects/caves/speleothems.htm U.S. National Park Service – Speleothems.]</ref> == ရီခဲဂူနန့် ရီခဲမြစ်ဂူ == '''ရီခဲမြစ်ဂူ''' (Glacier cave) ဆိုစွာ ရီခဲမြစ်အတွင်း အရည်ပျော်ရီစီးဆင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ အခေါင်းပေါက်ဖြစ်တေ။ '''ရီခဲဂူ''' (Ice cave) ဆိုရေ အသုံးအနှုန်းကို ကျောက်ဂူတခုအတွင်း တနှစ်ပတ်လုံး ရီခဲတည်ဟိနီရေ ဂူအတွက်လေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ ယင်းဂူနှစ်မျိုးစွာ အဓိပ္ပာယ်မတူပါ။ ရီခဲမြစ်ဂူစွာ ရီခဲထုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး ရီခဲဂူစွာ ကျောက်ဂူအတွင်း ရီခဲတည်ဟိနီရေ အခြီအနီကို ရည်ညွှန်းနိုင်ရေ။<ref name="Ice">[https://www.nps.gov/subjects/caves/ice-caves.htm U.S. National Park Service – Ice Caves.]</ref> == ပင်လယ်ဂူ == '''ပင်လယ်ဂူ''' (Sea cave) ဆိုစွာ ကမ်းရိုးတန်းကျောက်ကမ်းပါးတိကို ပင်လယ်လှိုင်းတိုက်စားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဂူဖြစ်တေ။ လှိုင်းတိစွာ ကျောက်သား၏ အက်ကြောင်းနန့် အားနည်းရေ အပိုင်းတိကို ပိုမိုတိုက်စားနိုင်ရေ။ ပင်လယ်ဂူတခု၏ နှစ်ဖက်လုံး ပွင့်ထွက်လာရေအခါ သဘာဝကျောက်တံတား သို့မဟုတ် ကျောက်မုခ်ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="Sea">[https://www.nps.gov/subjects/caves/sea-or-littoral-caves.htm U.S. National Park Service – Sea and Littoral Caves.]</ref> == ဂူအတွင်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် == ဂူအတွင်းပတ်ဝန်းကျင်စွာ ပြင်ပနန့် ကွဲပြားရေ။ နီရောင်ခြည်မရောက်ရေ ဂူအတွင်းပိုင်းတိမာ သဘာဝအလင်းရောင် မဟိပါ။ တချို့ဂူတိမာ အပူချိန်နန့် စိုထိုင်းဆစွာ ပြင်ပထက် ပိုမိုတည်ငြိမ်ရေ။ ဂူအတွင်းကို အလင်းရောင်အခြီအနီအလိုက် ဂူဝအနီးအပိုင်း၊ အလင်းရောင်အားနည်းရေ အပိုင်းနန့် လုံးဝအမှောင်ဟိရေ အပိုင်းတိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ ဂူအတွင်း အပူချိန်၊ စိုထိုင်းဆ၊ အောက်ဆီဂျင်နန့် အစာအရင်းအမြစ်တိစွာ သက်ဟိတိ၏ နီထိုင်နိုင်မှုကို သက်ရောက်စီရေ။ == ဂူအတွင်း သက်ဟိလောက == ဂူတိစွာ လင်းနို့၊ ပိုးမွှား၊ ပင့်ကူ၊ ဂူငါးနန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ နီထိုင်ရာဖြစ်တေ။ ဂူအတွင်းအမှောင်ဒေသမာ နီထိုင်ရေ သက်ဟိတချို့စွာ မျက်စိအမြင်အားနည်းခြင်း၊ အရောင်ခြယ်ပစ္စည်းနည်းပါးခြင်းနန့် ထိတွိမှုအာရုံ ပိုမိုဖွံ့ဖြိုးခြင်းကဲ့သို့ အခြီအနီတိနန့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်နီကတ်တေ။ လင်းနို့တိစွာ အပြင်ဖက်မှ အစာရှာဖွီပြီး ဂူအတွင်း ပြန်လည်ခိုလှုံနိုင်ရေ။ လင်းနို့မစင်နန့် အခြားအော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းတိစွာ ဂူအတွင်းသက်ဟိတချို့အတွက် အာဟာရအရင်းအမြစ်ဖြစ်နိုင်ရေ။<ref name="CaveEcology">[https://home.nps.gov/subjects/nnlandmarks/nnlartwork_caves.htm U.S. National Park Service – Cave Ecology.]</ref> == ဂူနန့် မြီအောက်ရီ == ထုံးကျောက်ဂူတချို့မာ [[မြီအောက်မြစ်]]နန့် ရီစီးလမ်းကြောင်းတိ ဟိရေ။ မိုးရီစွာ မြီမျက်နှာပြင်မှ ကျောက်အက်ကြောင်းတိအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်ပြီး ဂူလိုဏ်ခေါင်းတိအတိုင်း စီးဆင်းနိုင်ရေ။ ယင်းရီတိစွာ နီရာတချို့မာ သဘာဝရီထွက်စမ်းအဖြစ် မြီမျက်နှာပြင်ထက်သို့ ပြန်လည်ထွက်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ ဂူနန့် ကာ့စ်ဒေသတိကို လေ့လာခြင်းစွာ မြီအောက်ရီအရင်းအမြစ်ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ == ကမ္ဘာ့ထင်ရှားရေ ဂူတိ == {| class="wikitable" ! ဂူ ! တည်နီရာ ! ထူးခြားချက် |- | [[မမ်မော့ဂူ]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | ကမ္ဘာ့အရှည်ဆုံး သိဟိထားရေ သဘာဝဂူစနစ် |- | [[ကားလ်စ်ဘက်ဂူ]] | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | ကျောက်စက်ပန်းဆွဲနန့် ဂူအတွင်းခန်းကြီးတိ ထင်ရှားရေ |- | [[ဆဒ္ဒန်ဂူ]] | မြန်မာနိုင်ငံ | ကရင်ပြည်နယ်ဟိ ထုံးကျောက်ဂူ |- | [[ကော့ဂွန်းဂူ]] | မြန်မာနိုင်ငံ | သဘာဝထုံးကျောက်ဂူနန့် ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်တိ ဟိရေ |} == မမ်မော့ဂူ == '''မမ်မော့ဂူ''' (Mammoth Cave) စွာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကင်တပ်ကီပြည်နယ်မာ တည်ဟိရေ။ ဒေဂူစွာ ကမ္ဘာ့အရှည်ဆုံး သိဟိထားရေ သဘာဝဂူစနစ်ဖြစ်ပြီး ရှည်လျားရေ မြီအောက်လိုဏ်ခေါင်းတိနန့် အတွင်းခန်းတိ ပါဝင်ရေ။ [[မမ်မော့ဂူအမျိုးသားဥယျာဉ်]]ကို UNESCO က ၁၉၈၁ ခုနှစ်မာ [[ကမ္ဘာ့အမွီအနှစ်]]စာရင်းသို့ ထည့်သွင်းခရေ။<ref name="Mammoth">[https://whc.unesco.org/en/list/150/ UNESCO World Heritage Centre – Mammoth Cave National Park.]</ref> == မြန်မာနိုင်ငံဟိ ဂူတိ == မြန်မာနိုင်ငံမာ ထုံးကျောက်တောင်တန်းနန့် ဆက်စပ်ရေ သဘာဝဂူအများအပြား ဟိရေ။ အထူးသဖြင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘားအံမြို့]]ပတ်ဝန်းကျင်မာ ထုံးကျောက်တောင်နန့် သဘာဝဂူတိ ထင်ရှားရေ။ === ဆဒ္ဒန်ဂူ === '''ဆဒ္ဒန်ဂူ''' (Saddan Cave သို့မဟုတ် Sadan Cave) စွာ ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့အနီးမာ တည်ဟိရေ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူဖြစ်တေ။ ဒေဂူအတွင်းမာ ကျောက်စက်ပန်းဆွဲ၊ ကျောက်စက်တိုင်နန့် အခြားကျောက်ဖွဲ့စည်းပုံတိ ဟိရေ။ ဆဒ္ဒန်ဂူစွာ သဘာဝပထဝီဝင်အရလေ့ကောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနန့် ဘာသာရီးအရလေ့ကောင်း အရေးပါရေ နီရာဖြစ်တေ။<ref name="Kayin">[https://tourism.gov.mm/en/regions/kayin Myanmar Ministry of Hotels and Tourism – Kayin State.]</ref> === ကော့ဂွန်းဂူ === '''ကော့ဂွန်းဂူ''' (Kawgun Cave) စွာ ဘားအံမြို့တောင်ဖက်၊ [[သံလွင်မြစ်]]၏ အနောက်ဖက်မာ တည်ဟိရေ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူဖြစ်တေ။ ဒေဂူအတွင်းမာ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်တိနန့် ရှီးဟောင်းဘာသာရီးဆိုင်ရာ အနုပညာလက်ရာတိ ဟိရေ။ ယင်းနန့်လို့ ကော့ဂွန်းဂူစွာ သဘာဝဂူအဖြစ်သာမက သမိုင်းနန့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အမွီအနှစ်နီရာတခုအဖြစ်လေ့ အရေးပါရေ။<ref name="Kayin"/> == ဂူနန့် ရှီးဟောင်းသုတေသန == ဂူတချို့စွာ ရှီးခေတ်လူသားတိ၏ အခြီချနီထိုင်မှု၊ ယာယီခိုလှုံမှုနန့် ဘာသာရီးဆိုင်ရာ လှုပ်ယှားမှုတိ၏ အထောက်အထားတိကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရေ။ ဂူအတွင်းမာ ကျောက်ကိရိယာ၊ ရှီးဟောင်းပန်းချီ၊ အရိုးနန့် အခြားရှီးဟောင်းပစ္စည်းတိ တွိနိုင်ရေ။ ဒေအထောက်အထားတိစွာ လူသားသမိုင်းနန့် ယခင်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အခြီအနီတိကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ။ == ဂူထိန်းသိမ်းရီးနန့် လုံချုံရီး == ဂူအတွင်းဟိ ကျောက်စက်တိစွာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာရေ သဘာဝဖွဲ့စည်းပုံတိဖြစ်ပြီး လူသားတိ၏ ထိတွိမှုနန့် ချိုးဖဲ့မှုကြောင့် ပျက်စီးနိုင်ရေ။ ဂူစူးစမ်းလေ့လာရာမာ အမှောင်၊ ချော်ရေ ကျောက်ကြမ်းပြင်၊ ရီကြီးမှုနန့် အချို့ဂူတိမာ လီထုအခြီအနီမကောင်းမှုပိုင်သျှောင်အန္တရာယ်တိ ဟိနိုင်ရေ။ လင်းနို့တိနန့် အခြားဂူသက်ဟိမျိုးစိတ်တိကို မနှောင့်ယှက်ဖို့နန့် ဂူအတွင်းအညှက်မစွန့်ပစ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ သဘာဝထိန်းသိမ်းရီးအတွက် ဂူတချို့ကို ရာသီအလိုက် သို့မဟုတ် အမြဲတမ်း ဝင်ရောက်ခွင့်ကန့်သတ်ထားနိုင်ရေ။<ref name="Bats">[https://www.nps.gov/subjects/bats/protecting-bats-in-parks.htm U.S. National Park Service – Protecting Bats in Parks.]</ref> == အရေးပါမှု == ဂူစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ ဘူမိဗေဒ၊ မြီအောက်ရီစနစ်၊ ကျောက်လွှာပျော်ဝင်မှုနန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ဖြစ်ပေါ်ပုံတိကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘာဝပထဝီဝင်အင်္ဂါရပ်တခု ဖြစ်တေ။ ယပြီးကေ ဂူတိစွာ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲ၊ ရှီးဟောင်းသုတေသန၊ ယဉ်ကျေးမှုအမွီအနှစ်နန့် သဘာဝခရီးလားလုပ်ငန်းအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[ဘူမိဗေဒ]] * [[မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[ထုံးကျောက်]] * [[ကာ့စ်မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] * [[မြီအောက်ရီ]] * [[မြီတိုက်စားမှု]] * [[ချိုင့်ဝှမ်း]] * [[တောင်]] * [[တောင်တန်း]] * [[မီးတောင်]] * [[ချော်ရည်]] * [[ရီခဲမြစ်]] * [[ပင်လယ်ဂူ]] * [[ဆဒ္ဒန်ဂူ]] * [[ကော့ဂွန်းဂူ]] * [[မမ်မော့ဂူ]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[ရှီးဟောင်းသုတေသနပညာ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.nps.gov/subjects/caves/park-resources.htm National Park Service – Caves and Karst] * [https://www.nps.gov/subjects/caves/solution-caves.htm National Park Service – Solution Caves] * [https://www.nps.gov/subjects/caves/lava-caves-or-tubes.htm National Park Service – Lava Caves] * [https://www.nps.gov/subjects/caves/sea-or-littoral-caves.htm National Park Service – Sea Caves] * [https://www.nps.gov/subjects/caves/speleothems.htm National Park Service – Cave Formations] * [https://whc.unesco.org/en/list/150/ UNESCO – Mammoth Cave National Park] * [https://tourism.gov.mm/en/regions/kayin Myanmar Ministry of Hotels and Tourism – Kayin State] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saddan_Cave,_Hpa-An,_Myanmar.jpg Wikimedia Commons – Saddan Cave] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stalactites_and_stalagmites_at_the_end_of_Ruakuri_Cave.jpg Wikimedia Commons – Cave Formations] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mammoth_cave,_Kentucky,_US,_tourists_inside.jpg Wikimedia Commons – Mammoth Cave] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ဂူတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဘူမိဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[ကဏ္ဍ:ကာ့စ်မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] stgil5sy3d9trfd3qewsgiq3uqcqgno 0 6463 22264 2026-11-03T00:32:57Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ရာသီဥတု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Climate'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ ဒေသတခု သို့မဟုတ် ကမ္ဘာတဝန်းမာ နှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ဟိရေ [[အပူချိန်]]၊ [[မိုးရွာသွန်းမှု]]၊ [[လီတိုက်ခတ်မှု]]၊ စိုထို..." 22264 wikitext text/x-wiki '''ရာသီဥတု''' (အင်္ဂလိပ်: ''Climate'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ ဒေသတခု သို့မဟုတ် ကမ္ဘာတဝန်းမာ နှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ဟိရေ [[အပူချိန်]]၊ [[မိုးရွာသွန်းမှု]]၊ [[လီတိုက်ခတ်မှု]]၊ [[စိုထိုင်းဆ]]နန့် အခြားမိုးလီဝသအခြီအနီတိ၏ ပျမ်းမျှပုံစံ၊ ရာသီအလိုက်ကွဲပြားမှုနန့် ပြောင်းလဲနိုင်မှုကို ရည်ညွှန်းရေ။ ရာသီဥတုစွာ ဒေသတခု၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ [[ရီသံသရာ]]၊ [[ဂေဟစနစ်]]၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် လူသားရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။<ref name="NOAAClimate">[https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-vs-weather National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) – Climate vs. Weather.]</ref> [[File:Koppen-Geiger Map v2 World 1991–2020.svg|thumb|right|350px|၁၉၉၁–၂၀၂၀ ကာလအတွက် Köppen–Geiger စနစ်နန့် ခွဲခြားထားရေ ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုမြေပုံ။ Beck et al. (2023) ၏ သုတေသနအချက်အလက်တိကို အခြီခံထားရေ။]] ရာသီဥတုကို လေ့လာရာမာ တနှစ် သို့မဟုတ် နှစ်အနည်းငယ်စာ မိုးလီဝသအခြီအနီတိကိုရာ အသုံးပြုစွာ မဟုတ်ပါ။ ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကာလအတွင်း စုဆောင်းထားရေ မိုးလီဝသအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုပြီး ပျမ်းမျှအခြီအနီနန့် ပြောင်းလဲမှုတိကို လေ့လာကတ်တေ။ [[ကမ္ဘာ့မိုးလီဝသအဖွဲ့]] (World Meteorological Organization – WMO) ၏ လက်ဟိရာသီဥတုပျမ်းမျှစံကာလတခုစွာ ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အထိ ဖြစ်တေ။<ref name="WMO">[https://community.wmo.int/site/knowledge-hub/programmes-and-initiatives/climate-services/wmo-climatological-normals World Meteorological Organization – WMO Climatological Normals.]</ref> == ရာသီဥတု၏ အဓိပ္ပာယ် == ရာသီဥတုဆိုစွာ ဒေသတခုမာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဖြစ်ပေါ်လေ့ဟိရေ မိုးလီဝသအခြီအနီတိ၏ စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ သဘောသဘာဝဖြစ်တေ။ ယင်းမာ ပျမ်းမျှအပူချိန်၊ မိုးရီချိန်၊ လီတိုက်ခတ်နှုန်း၊ စိုထိုင်းဆနန့် မိုးလီဝသလွန်ကဲမှုတိ၏ ဖြစ်ပေါ်နိုင်မှု ပါဝင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသတခုမာ နွေရာသီပူပြင်းပြီး မိုးရာသီမာ မိုးများရေဆိုစွာ ယင်းဒေသ၏ ရာသီဥတုလက္ခဏာဖြစ်တေ။ ယေကေလေ့ နိတနိမာ မိုးရွာခြင်း သို့မဟုတ် အပူချိန်ရုတ်တရက် ကျဆင်းခြင်းစွာ ယင်းနိ၏ မိုးလီဝသအခြီအနီဖြစ်တေ။ == ရာသီဥတုနန့် မိုးလီဝသ ကွာခြားမှု == '''မိုးလီဝသ''' (Weather) ဆိုစွာ နီရာတခုမာ အချိန်တခုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်နီရေ လီထုအခြီအနီကို ရည်ညွှန်းရေ။ '''ရာသီဥတု''' (Climate) ဆိုစွာ ယင်းဒေသ၏ အချိန်ကြာမြင့်ရေ မိုးလီဝသပုံစံနန့် ပြောင်းလဲမှုတိကို ရည်ညွှန်းရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! မိုးလီဝသ ! ရာသီဥတု |- | အင်္ဂလိပ် | Weather | Climate |- | အချိန်ကာလ | နာရီ၊ နိ သို့မဟုတ် အချိန်တို | နှစ်များစွာမှ ဆယ်စုနှစ်များစွာ |- | အဓိကလေ့လာချက် | လက်ဟိအပူချိန်၊ မိုးနန့် လီအခြီအနီ | ရာသီအလိုက် ပျမ်းမျှနန့် ပြောင်းလဲမှု |- | ဥပမာ | ဂနိ မိုးရွာနီရေ | ဒေဒေသမာ မိုးရာသီမိုးများရေ |} နိတနိ၏ မိုးလီဝသအခြီအနီတခုတည်းနန့် ဒေသတခု၏ ရာသီဥတုကို အတိအကျ မသတ်မှတ်နိုင်ပါ။<ref name="NOAAClimate"/> == ရာသီဥတု၏ အခြီခံအချက်တိ == ရာသီဥတုကို လေ့လာရာမာ အောက်ပါအချက်တိကို အဓိကတိုင်းတာကတ်တေ။ * '''အပူချိန်''' (Temperature) – လီထု၏ ပူနွီးမှုနန့် အီးမှု။ * '''မိုးရွာသွန်းမှု''' (Precipitation) – မိုး၊ နှင်းနန့် အခြားရီကျဆင်းမှုတိ။ * '''စိုထိုင်းဆ''' (Humidity) – လီထုအတွင်း ရီငွိပါဝင်မှု။ * '''လီတိုက်ခတ်မှု''' (Wind) – လီ၏ အဟိန်နန့် ဦးတည်ချက်။ * '''လီထုဖိအား''' (Atmospheric pressure) – လီထု၏ ဖိအားအခြီအနီ။ * '''နီရောင်ခြည်''' (Solar radiation) – ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်သို့ ရောက်ဟိရေ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်။ ဒေအချက်အလက်တိ၏ ပျမ်းမျှတန်ဖိုးနန့် အချိန်အလိုက် ကွဲပြားမှုတိကို လေ့လာခြင်းနန့် ဒေသတခု၏ ရာသီဥတုကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။ == ရာသီဥတုကို သက်ရောက်စီရေ အကြောင်းရင်းတိ == ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ဒေသတိ၏ ရာသီဥတုစွာ တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။ [[လတ္တီကျု]]၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက်အမြင့်၊ သမုဒ္ဒရာမှ အကွာအဝီး၊ တောင်တန်းနန့် လီထုလည်ပတ်မှုတိကြောင့် ကွဲပြားရေ။<ref name="NOAAClassification">[https://www.climate.gov/maps-data/climate-data-primer/how-do-scientists-classify-different-types-climate NOAA Climate.gov – How Do Scientists Classify Different Types of Climate?]</ref> === လတ္တီကျု === ကမ္ဘာမြီထက်မာ နီရောင်ခြည်ကျရောက်ရေ ထောင့်စွာ လတ္တီကျုအလိုက် ကွဲပြားရေ။ [[အီကွေတာ]]အနီးဟိ ဒေသတိစွာ တနှစ်ပတ်လုံး နီရောင်ခြည်ပိုမိုရဟိလေ့ဟိပြီး အပူချိန်မြင့်မားရေ။ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းနန့် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းအနီး ဒေသတိမာ နီရောင်ခြည်ရဟိမှုနည်းပါးပြီး အပူချိန်နိမ့်ကျရေ။ === ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်အထက်အမြင့် === [[တောင်]]နန့် [[ကုန်းပြင်မြင့်]]ဒေသတိစွာ အနီးဟိ မြီနိမ့်ဒေသတိထက် ပိုမိုအီးမြလေ့ဟိရေ။ အမြင့်မြင့်လာစွာနန့်အမျှ လီထုအပူချိန် ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာရေ။ ယင်းနန့်လို့ လတ္တီကျုတူညီရေ ဒေသနှစ်ခုမာလေ့ အမြင့်ကွာခြားမှုကြောင့် ရာသီဥတုမတူနိုင်ရေ။ === သမုဒ္ဒရာမှ အကွာအဝီး === [[သမုဒ္ဒရာ]]နန့် [[ပင်လယ်]]တိစွာ ကုန်းမြီထက် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှု နှေးကွေးလေ့ဟိရေ။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ သမုဒ္ဒရာ၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုကို အတိုင်းအတာတခုအထိ လျှော့ချနိုင်ရေ။ ကုန်းတွင်းပိုင်းဟိ ဒေသတချို့မာ နွေရာသီနန့် ဆောင်းရာသီ အပူချိန်ကွာခြားမှု ပိုမိုကြီးမားနိုင်ရေ။ === တောင်တန်းနန့် မိုးရိပ်အာနိသင် === စိုစွတ်ရေ လီထုတိ တောင်တန်းတခုကို ဖြတ်ကျော်ရာမာ လီတိုက်ရာဖက်၌ အထက်သို့ မြင့်တက်ပြီး အီးလာစွာကြောင့် မိုးရွာသွန်းနိုင်ရေ။ တောင်တန်း၏ လီအကွယ်ဖက်မာ လီထုအောက်သို့ ဆင်းလာပြီး ပူနွီးခြောက်သွိလာနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်ကို '''မိုးရိပ်အာနိသင်''' (Rain shadow effect) လို့ ခေါ်ရေ။ == ရာသီဥတုအမျိုးအစားတိ == ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကို အမျိုးအစားခွဲခြားဖို့ နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဟိရေ။ ယင်းတိအနက် '''Köppen–Geiger ရာသီဥတုခွဲခြားစနစ်''' စွာ ထင်ရှားရေ နည်းလမ်းတခုဖြစ်တေ။ ဒေစနစ်စွာ အပူချိန်၊ မိုးရွာသွန်းမှုနန့် ရာသီအလိုက် ကွဲပြားမှုတိကို အခြီခံပြီး ရာသီဥတုကို အဓိကအုပ်စုငါးခု ခွဲခြားထားရေ။ {| class="wikitable" ! အုပ်စု ! ရာသီဥတုအမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | A | အပူပိုင်းရာသီဥတု | Tropical | တနှစ်ပတ်လုံး ပူနွီးရေ |- | B | ခြောက်သွိရာသီဥတု | Arid | မိုးနည်းပြီး ရီရှားပါးရေ |- | C | သမပိုင်းရာသီဥတု | Temperate | ယေဘုယျအားဖြင့် ဆောင်းရာသီမပြင်းထန်လွန်းရေ |- | D | အီးရေ တိုက်ကြီးရာသီဥတု | Continental | ဆောင်းရာသီအလွန်အီးနိုင်ရေ |- | E | ဝင်ရိုးစွန်းရာသီဥတု | Polar | တနှစ်၏ အများစုမာ အပူချိန်နိမ့်ရေ |} ဒေအုပ်စုကြီးတိအတွင်း မိုးရာသီနန့် ခြောက်သွိရာသီတိ၏ ကွာခြားချက်အလိုက် အမျိုးအစားငယ်တိ ထပ်မံခွဲခြားနိုင်ရေ။<ref name="Koppen">[https://doi.org/10.1038/s41597-023-02549-6 Beck et al. (2023) – High-resolution (1 km) Köppen–Geiger Maps for 1901–2099 Based on Constrained CMIP6 Projections. Scientific Data.]</ref> == အပူပိုင်းရာသီဥတု == '''အပူပိုင်းရာသီဥတု''' (Tropical climate) ဆိုစွာ အီကွေတာနန့် နီးကပ်ရေ ဒေသတိမာ အဓိကတွိရပြီး တနှစ်ပတ်လုံး အပူချိန်မြင့်မားရေ ရာသီဥတုဖြစ်တေ။ အပူပိုင်းရာသီဥတုအတွင်း အပူပိုင်းမိုးသစ်တောရာသီဥတု၊ အပူပိုင်းမုတ်သုံရာသီဥတုနန့် မိုးနည်းရာသီပါဝင်ရေ အပူပိုင်းဆာဗားနားရာသီဥတုတိ ပါဝင်ရေ။ ဒေရာသီဥတုတိကို အရှိတောင်အာရှ၊ အာဖရိကနန့် တောင်အမေရိကတိုက်၏ အချို့ဒေသတိမာ တွိနိုင်ရေ။ == ခြောက်သွိရာသီဥတု == '''ခြောက်သွိရာသီဥတု''' (Arid climate) ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး အပင်တိအတွက် ရီရဟိနိုင်မှု အကန့်အသတ်ဟိရေ ရာသီဥတုဖြစ်တေ။ ဒေရာသီဥတုအတွင်း [[သဲကန္တာရ]]နန့် တပိုင်းခြောက်သွိရေ မြက်ခင်းပြင်ဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ ခြောက်သွိရာသီဥတုတိုင်းစွာ အလွန်ပူပြင်းစွာ မဟုတ်ပါ။ အချို့ဒေသတိစွာ ဆောင်းရာသီမာ အလွန်အီးနိုင်ရေ။ == သမပိုင်းနန့် ဝင်ရိုးစွန်းရာသီဥတု == '''သမပိုင်းရာသီဥတု''' (Temperate climate) စွာ အပူပိုင်းရာသီဥတုထက် ရာသီအလိုက် အပူချိန်ကွာခြားမှု ပိုမိုထင်ရှားနိုင်ရေ ဒေသတိမာ တွိနိုင်ရေ။ '''ဝင်ရိုးစွန်းရာသီဥတု''' (Polar climate) စွာ ကမ္ဘာမြီ၏ မြောက်ဖက်နန့် တောင်ဖက်ဝင်ရိုးစွန်းဒေသတိမာ တွိရပြီး အပူချိန်အလွန်နိမ့်ကျရေ။ [[အန္တာတိကတိုက်]]စွာ ဝင်ရိုးစွန်းရာသီဥတု၏ ထင်ရှားရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတု == [[File:Koppen-Geiger Map v2 MMR 1991–2020.svg|thumb|right|300px|၁၉၉၁–၂၀၂၀ ကာလအတွက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ Köppen–Geiger ရာသီဥတုအမျိုးအစားမြေပုံ။]] [[မြန်မာနိုင်ငံ]]စွာ အဓိကအားဖြင့် အပူပိုင်းနန့် အပူလျော့ပိုင်း မုတ်သုံရာသီဥတုဟိရေ နိုင်ငံဖြစ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုစွာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]၊ [[အန္ဒမန်ပင်လယ်]]၊ တောင်တန်းနန့် ပင်လယ်မှ အကွာအဝီးတိကြောင့် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားရေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရာသီသုံးမျိုး ခွဲခြားနိုင်ရေ။ * '''နွေရာသီ''' – မတ်လမှ မေလအတွင်း။ * '''မိုးရာသီ''' – မေလအလယ်ပိုင်းမှ အောက်တိုဘာလအကုန်ခန့်အထိ။ * '''ဆောင်းရာသီ''' – နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလအထိ။ ဒေရက်ကာလတိစွာ ယေဘုယျရာသီခွဲခြားမှုဖြစ်ပြီး နှစ်အလိုက်နန့် ဒေသအလိုက် မုတ်သုံဝင်ရောက်ချိန် ကွဲပြားနိုင်ရေ။<ref name="MyanmarClimate">[https://commerce.gov.mm/en/node/1 Myanmar Ministry of Commerce – About Myanmar: Climate.]</ref> == မုတ်သုံရာသီဥတု == '''မုတ်သုံရာသီဥတု''' (Monsoon climate) ဆိုစွာ ရာသီအလိုက် လီတိုက်ခတ်ရာဦးတည်ချက် ပြောင်းလဲမှုနန့် ဆက်စပ်ရေ ရာသီဥတုဖြစ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာ အနောက်တောင်မုတ်သုံလီစွာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နန့် အန္ဒမန်ပင်လယ်မှ စိုစွတ်ရေ လီထုတိကို ကုန်းမြီဖက်သို့ သယ်ဆောင်လာရေ။ ယင်းလီထုတိကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု ပိုမိုများပြားရေ။ မုတ်သုံဆုတ်ခွာပြီးနောက် ဒေသအများအပြားမာ မိုးရွာသွန်းမှုလျော့နည်းပြီး ခြောက်သွိရေ ရာသီစတင်ရေ။<ref name="MyanmarClimate"/> == ရခိုင်ဒေသ၏ ရာသီဥတု == [[ရခိုင်ပြည်]]စွာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကမ်းရိုးတန်းနန့် [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းကြားမာ တည်ဟိစွာကြောင့် မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကို အထူးခံရရေ။ မိုးရာသီမာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မှ စိုစွတ်ရေ အနောက်တောင်မုတ်သုံလီတိ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ဝင်ရောက်လာရေ။ စိုစွတ်ရေ လီထုတိစွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်စောင်းတိအတိုင်း အထက်သို့ မြင့်တက်လာရေအခါ မိုးတိမ်ဖွဲ့စည်းပြီး မိုးရွာသွန်းမှုများပြားနိုင်ရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း၏ အချို့ဒေသတိမာ နှစ်စဉ်မိုးရီချိန် မီလီမီတာ ၅,၀၀၀ ဝန်းကျင်အထိ ရဟိနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ဒေမိုးရီချိန်စွာ ရခိုင်ပြည်တခုလုံး၏ ပျမ်းမျှတန်ဖိုးမဟုတ်ဘဲ ဒေသနန့် တိုင်းတာကာလအလိုက် ကွဲပြားရေ။<ref name="MyanmarClimate"/> ရခိုင်ဒေသ၏ ရာသီဥတုစွာ စပါးစိုက်ပျိုးရီး၊ [[သစ်တော]]၊ [[မြစ်]]ချောင်းရီစီးဆင်းမှု၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသခံရို့၏ နီထိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွိဒေသ == မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဟိ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]နန့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၏ အချို့အပိုင်းတိမာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးရေ။ ရခိုင်ရိုးမနန့် အခြားတောင်တန်းတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ မိုးရိပ်အာနိသင်စွာ ဒေဒေသ၏ ခြောက်သွိမှုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ဒေဒေသကို '''မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွိဒေသ''' (Central Dry Zone) လို့ ခေါ်ရေ။ ယေကေလေ့ ခြောက်သွိဒေသဆိုစွာ သဲကန္တာရအစစ်အမှန်ဖြစ်တေဟု မဆိုလိုပါ။ == ရာသီဥတုနန့် သက်ဟိလောက == ရာသီဥတုစွာ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိ၏ ဖြန့်ဝီမှုအပေါ် အရေးပါရေ သက်ရောက်မှုဟိရေ။ မိုးများပြီး ပူနွီးရေ ဒေသတိမာ [[အပူပိုင်းမိုးသစ်တော]]တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ မိုးနည်းရေ ဒေသတိမာ [[မြက်ခင်းပြင်]]၊ ခြောက်သွိတောနန့် သဲကန္တာရဂေဟစနစ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ အီးရေ တောင်မြင့်ဒေသတိမာ အအီးဒဏ်ခံနိုင်ရေ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိကို တွိနိုင်ရေ။ == ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု == '''ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု''' (Climate change) ဆိုစွာ အပူချိန်၊ မိုးရွာသွန်းမှုနန့် အခြားရာသီဥတုလက္ခဏာတိ၏ ပျမ်းမျှပုံစံ သို့မဟုတ် ပြောင်းလဲမှုအခြီအနီတိ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ပြောင်းလဲလာခြင်းကို ရည်ညွှန်းရေ။ ရာသီဥတုစွာ သဘာဝအကြောင်းရင်းတိကြောင့်လေ့ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ဂနိကမ္ဘာကြီးပူနွီးလာမှု၏ အဓိကအကြောင်းရင်းစွာ လူသားလုပ်ဆောင်ချက်တိကြောင့် လီထုအတွင်း [[ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွိ]]တိ တိုးပွားလာခြင်းဖြစ်ကြောင်း [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ အစိုးရအချင်းချင်းအဖွဲ့]] (IPCC) က အတည်ပြုထားရေ။ IPCC ၏ ဆဋ္ဌမအကြိမ် အကဲဖြတ်အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၁–၂၀၂၀ ကာလ၏ ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမျက်နှာပြင်အပူချိန်စွာ ၁၈၅၀–၁၉၀၀ ကာလထက် ၁.၁ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ခန့် မြင့်တက်နီရေ။<ref name="IPCC">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/summary-for-policymakers/ IPCC – Climate Change 2023: Synthesis Report, Summary for Policymakers.]</ref> == ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှုတိ == ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုစွာ ဒေသအလိုက် သက်ရောက်မှုမတူပါ။ အပူလှိုင်း၊ မိုးသည်းထန်မှု၊ မိုးခေါင်မှု၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုနန့် အခြားသဘာဝအန္တရာယ်တိ၏ ဖြစ်ပေါ်မှုအပေါ် သက်ရောက်နိုင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုနန့် မုန်တိုင်းလှိုင်းတိကြောင့် ရီလွှမ်းမိုးမှုအန္တရာယ် ပိုမိုမြင့်တက်နိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ မုန်တိုင်းတခု သို့မဟုတ် မိုးကြီးမှုတခုတိုင်းကို ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုတခုတည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တေဟု မသတ်မှတ်နိုင်ပါ။<ref name="IPCC"/> == ရာသီဥတုလေ့လာတိုင်းတာခြင်း == ရာသီဥတုလေ့လာရီးမာ မိုးလီဝသစခန်းတိ၊ ဂြိုဟ်တုတိ၊ ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်တိုင်းတာကိရိယာတိနန့် ကွန်ပျူတာရာသီဥတုမော်ဒယ်တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ သိပ္ပံပညာရှင်တိစွာ နှစ်ပေါင်းများစွာ စုဆောင်းထားရေ အချက်အလက်တိကို စိစစ်ပြီး ရာသီဥတု၏ ပုံမှန်လက္ခဏာနန့် ပြောင်းလဲလာရေ သဘောတရားတိကို လေ့လာကတ်တေ။ ရာသီဥတုဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာကို '''ရာသီဥတုဗေဒ''' (Climatology) လို့ ခေါ်ရေ။ == အရေးပါမှု == ရာသီဥတုစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[စိုက်ပျိုးရီး]]၊ ရီအရင်းအမြစ်စီမံခန့်ခွဲမှု၊ [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]]နန့် လူသားရို့၏ အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရာသီဥတုအခြီအနီတိကို နားလည်ခြင်းနန့် စိုက်ပျိုးချိန်သတ်မှတ်ခြင်း၊ ရီအရင်းအမြစ်စီမံခြင်း၊ သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ကြိုတင်ပျင်ဆင်ခြင်းနန့် တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးရီးလုပ်ငန်းတိကို ပိုမိုစနစ်တကျ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မိုးလီဝသ]] * [[ရာသီဥတုဗေဒ]] * [[လီထု]] * [[အပူချိန်]] * [[မိုးရွာသွန်းမှု]] * [[စိုထိုင်းဆ]] * [[လတ္တီကျု]] * [[မုတ်သုံ]] * [[မိုးရိပ်အာနိသင်]] * [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] * [[ကမ္ဘာကြီးပူနွီးလာမှု]] * [[ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွိ]] * [[သစ်တော]] * [[သဲကန္တာရ]] * [[ရီသံသရာ]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတု]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[မြေပုံ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-vs-weather NOAA – Climate vs. Weather] * [https://community.wmo.int/site/knowledge-hub/programmes-and-initiatives/climate-services/wmo-climatological-normals WMO – Climatological Normals] * [https://www.climate.gov/maps-data/climate-data-primer/how-do-scientists-classify-different-types-climate NOAA – Climate Classification] * [https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/myanmar World Bank – Climate Change Knowledge Portal: Myanmar] * [https://commerce.gov.mm/en/node/1 Myanmar Ministry of Commerce – Climate] * [https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/summary-for-policymakers/ IPCC – Climate Change 2023] * [https://doi.org/10.1038/s41597-023-02549-6 Beck et al. (2023) – Köppen–Geiger Climate Maps] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_v2_World_1991%E2%80%932020.svg Wikimedia Commons – World Climate Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_v2_MMR_1991%E2%80%932020.svg Wikimedia Commons – Myanmar Climate Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု]] [[ကဏ္ဍ:ရာသီဥတုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:မိုးလီဝသဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] gkm2qrzpzli5j0hxknp3ocgm3op3fqt 0 6464 22265 2026-11-03T00:41:13Z Retkhaberi 224 Created page with " '''မိုးလီဝသ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Weather'') ဆိုစွာ အချိန်တခုနန့် နီရာတခုမာ ဖြစ်ပေါ်နီရေ [[လီထု]]၏ အခြီအနီကို ရည်ညွှန်းရေ။ မိုးလီဝသ၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းတိမာ [[အပူချိန်]]၊ [[မိုးရွာသွန်းမှု]]၊ စိုထ..." 22265 wikitext text/x-wiki '''မိုးလီဝသ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Weather'') ဆိုစွာ အချိန်တခုနန့် နီရာတခုမာ ဖြစ်ပေါ်နီရေ [[လီထု]]၏ အခြီအနီကို ရည်ညွှန်းရေ။ မိုးလီဝသ၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းတိမာ [[အပူချိန်]]၊ [[မိုးရွာသွန်းမှု]]၊ [[စိုထိုင်းဆ]]၊ [[လီထုဖိအား]]၊ [[လီတိုက်ခတ်မှု]]နန့် [[တိမ်]]ဖုံးလွှမ်းမှုရို့ ပါဝင်ရေ။ မိုးလီဝသစွာ နာရီအလိုက်၊ နိအလိုက်နန့် နီရာအလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="WMO">[https://public.wmo.int/themes/weather World Meteorological Organization – Weather.]</ref> [[File:Cumulonimbus cloud.jpg|thumb|right|300px|မိုးကြိုးမုန်တိုင်းဖြစ်ပေါ်မှုနန့် ဆက်စပ်ရေ ကူမြူလိုနင်ဘတ်စ် (Cumulonimbus) တိမ်အမျိုးအစား။ ဓာတ်ပုံ – Bidgee။]] မိုးလီဝသစွာ လူသားရို့၏ နိစဉ်ဘဝ၊ [[စိုက်ပျိုးရီး]]၊ [[ရီကြောင်းလားလာရီး]]၊ [[လီကြောင်းလားလာရီး]]နန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ကြိုတင်ကာကွယ်ရီးအတွက် အရေးပါရေ။ မိုးလီဝသကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာရေ ပညာရပ်ကို '''မိုးလီဝသဗေဒ''' (Meteorology) လို့ ခေါ်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == မိုးလီဝသဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ အချိန်နန့် ဒေသတခုမာ လီထု၏ လက်ဟိအခြီအနီဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် နိတနိမာ နီသာခြင်း၊ မိုးရွာခြင်း၊ လီပြင်းတိုက်ခြင်း၊ တိမ်ထူထပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အပူချိန်ကျဆင်းခြင်းတိစွာ မိုးလီဝသဖြစ်စဉ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ မိုးလီဝသစွာ နီရာအနည်းငယ်ကွာခြားရုံနန့်လေ့ မတူညီနိုင်ပါ။ မြို့တမြို့၏ အချို့နီရာတိမာ မိုးရွာနီကေလေ့ အခြားနီရာတိမာ နီသာနီနိုင်ရေ။ မိုးလီဝသဖြစ်စဉ်အများစုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]လီထု၏ အောက်ဆုံးအလွှာဖြစ်ရေ '''ထရိုပိုစဖီးယား''' (Troposphere) အတွင်းမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ။<ref name="NOAAWeather">[https://www.ncei.noaa.gov/news/weather-vs-climate National Oceanic and Atmospheric Administration – Weather vs. Climate.]</ref> == မိုးလီဝသနန့် ရာသီဥတု ကွာခြားမှု == '''မိုးလီဝသ''' (Weather) စွာ အချိန်တိုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်နီရေ လီထုအခြီအနီဖြစ်တေ။ '''[[ရာသီဥတု]]''' (Climate) စွာ ဒေသတခုမာ နှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ဟိရေ မိုးလီဝသအခြီအနီတိ၏ ပျမ်းမျှပုံစံနန့် ပြောင်းလဲမှုကို ရည်ညွှန်းရေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! မိုးလီဝသ ! ရာသီဥတု |- | အင်္ဂလိပ် | Weather | Climate |- | အချိန်ကာလ | မိနစ်၊ နာရီ၊ နိနန့် အချိန်တိုကာလ | နှစ်ပေါင်းများစွာနန့် ဆယ်စုနှစ်များစွာ |- | အဓိကအကြောင်းအရာ | လက်ဟိလီထုအခြီအနီ | ရေရှည်ပျမ်းမျှနန့် ပြောင်းလဲမှု |- | ဥပမာ | ဂနိ မိုးရွာနီရေ | ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းမာ မိုးရာသီမိုးများရေ |} [[ကမ္ဘာ့မိုးလီဝသအဖွဲ့]] (WMO) စွာ ရာသီဥတုပျမ်းမျှစံတန်ဖိုးတိကို တွက်ချက်ရာမာ ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၃၀ စာ မိုးလီဝသအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုရေ။<ref name="NOAAClimate">[https://www.noaa.gov/explainers/what-s-difference-between-climate-and-weather NOAA – What's the Difference Between Climate and Weather?]</ref> == မိုးလီဝသ၏ အခြီခံအစိတ်အပိုင်းတိ == မိုးလီဝသကို ဖော်ပြဖို့ အချက်အလက်အမျိုးမျိုးကို တိုင်းတာရေ။ {| class="wikitable" ! အချက်အလက် ! အင်္ဂလိပ် ! ယေဘုယျတိုင်းတာယူနစ် |- | အပူချိန် | Temperature | ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (°C) |- | လီထုဖိအား | Atmospheric pressure | ဟက်တိုပါစကယ် (hPa) |- | စိုထိုင်းဆ | Relative humidity | ရာခိုင်နှုန်း (%) |- | လီအဟိန် | Wind speed | မီတာ/စက္ကန့် (m/s) သို့မဟုတ် ကီလိုမီတာ/နာရီ (km/h) |- | မိုးရီချိန် | Precipitation | မီလီမီတာ (mm) |- | တိမ်ဖုံးလွှမ်းမှု | Cloud cover | အော့က်တာ (okta) သို့မဟုတ် ရာခိုင်နှုန်း |} ဒေအချက်အလက်တိစွာ တခုနန့်တခု အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="NOAAObservation">[https://www.noaa.gov/education/resource-collections/weather-atmosphere/weather-observations NOAA – Weather Observations.]</ref> == အပူချိန် == '''အပူချိန်''' (Temperature) ဆိုစွာ လီထု၏ ပူနွေးမှု သို့မဟုတ် အီးမှုကို ဖော်ပြရေ ပမာဏဖြစ်တေ။ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်ကြောင့် ကုန်းမြီနန့် ရီမျက်နှာပြင်တိ ပူနွေးလာပြီး အနီးဟိ လီထုကို သက်ရောက်စီရေ။ အပူချိန်စွာ နိနန့်ည၊ ရာသီအလိုက်၊ အမြင့်နန့် တည်နီရာအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ အပူချိန်ကို '''သာမိုမီတာ''' (Thermometer) နန့် တိုင်းတာရေ။ == လီထုဖိအားနန့် လီတိုက်ခတ်မှု == '''လီထုဖိအား''' (Atmospheric pressure) ဆိုစွာ လီထု၏ အလေးချိန်ကြောင့် သတ်မှတ်ထားရေ မျက်နှာပြင်တခုအပေါ် သက်ရောက်နီရေ ဖိအားဖြစ်တေ။ လီထုဖိအားကို '''ဘာရိုမီတာ''' (Barometer) နန့် တိုင်းတာရေ။ နီရာအလိုက် လီထုဖိအားကွာခြားမှုကြောင့် လီထုတိ ရွိလျားလာနိုင်ရေ။ ယင်းလှုပ်ယှားမှုကို လီတိုက်ခတ်မှုလို့ ခေါ်ရေ။ လီတိုက်ခတ်ရာ ဦးတည်ချက်နန့် လီအဟိန်စွာ [[မုန်တိုင်း]]ဖြစ်ပေါ်မှုနန့် ရီကြောင်းလားလာရီးအတွက် အရေးပါရေ။ လီအဟိန်ကို '''အနီမိုမီတာ''' (Anemometer) နန့် တိုင်းတာရေ။ == စိုထိုင်းဆနန့် မိုးတိမ် == '''စိုထိုင်းဆ''' (Humidity) ဆိုစွာ လီထုအတွင်းဟိ [[ရီငွိ]]ပမာဏနန့် ဆက်စပ်ရေ အခြီအနီဖြစ်တေ။ လီထုအတွင်း ရီငွိတိ အီးလာရေအခါ ရီစက်ငယ်တိ သို့မဟုတ် ရီခဲမှုန်တိအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်ကြောင့် [[မိုးတိမ်]]တိ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။ မိုးတိမ်တိ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အမြင့်နန့် ဖွဲ့စည်းပုံတိစွာ မိုးလီဝသအခြီအနီကို လေ့လာရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် ကူမြူလိုနင်ဘတ်စ် (Cumulonimbus) တိမ်တိစွာ မိုးသည်းထန်မှု၊ လျှပ်စီးလက်မှုနန့် မိုးကြိုးမုန်တိုင်းတိနန့် ဆက်စပ်နိုင်ရေ။ == မိုးရွာသွန်းမှု == '''မိုးရွာသွန်းမှု''' (Precipitation) ဆိုစွာ လီထုအတွင်းမှ ရီစက် သို့မဟုတ် ရီခဲအမှုန်တိ ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်သို့ ကျဆင်းလာရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်တေ။ မိုး၊ နှင်းနန့် မိုးသီးတိစွာ မိုးရွာသွန်းမှု၏ ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြစ်ကတ်တေ။ မိုးရီချိန်ကို '''မိုးရီချိန်တိုင်းကိရိယာ''' (Rain gauge) နန့် တိုင်းတာရေ။ မိုးရွာသွန်းမှုစွာ စိုက်ပျိုးရီး၊ ရီကန်၊ မြစ်ချောင်းရီစီးဆင်းမှုနန့် မြီအောက်ရီအရင်းအမြစ်တိအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိရေ။ == မိုးလီဝသဖြစ်ပေါ်လာပုံ == မိုးလီဝသဖြစ်စဉ်တိစွာ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်၊ ကမ္ဘာမြီ၏ လှည့်ပတ်မှု၊ ကုန်းမြီနန့် သမုဒ္ဒရာတိ၏ အပူရဟိမှုကွာခြားချက်နန့် လီထုအတွင်း ရီငွိပါဝင်မှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ ကုန်းမြီနန့် သမုဒ္ဒရာတိစွာ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်ကို တူညီစွာ စုပ်ယူစွာ မဟုတ်ပါ။ ယင်းအတွက်နန့် နီရာအလိုက် အပူချိန်နန့် လီထုဖိအားကွာခြားမှုတိ ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ လီထုတိ ရွိလျားခြင်း၊ ရီငွိတိ အီးလာခြင်းနန့် မိုးတိမ်ဖွဲ့စည်းခြင်းတိကြောင့် မိုးလီဝသအခြီအနီ ပြောင်းလဲလာနိုင်ရေ။<ref name="NOAAWeather"/> == မိုးလီဝသအခြီအနီအမျိုးအစားတိ == မိုးလီဝသကို လီထုအခြီအနီအလိုက် အမျိုးမျိုးဖော်ပြနိုင်ရေ။ * '''နီသာရေ မိုးလီဝသ''' – တိမ်ဖုံးလွှမ်းမှုနည်းပြီး နီရောင်ခြည်ကောင်းမွန်စွာ ရဟိရေ။ * '''တိမ်ထူရေ မိုးလီဝသ''' – လီထုအတွင်း တိမ်တိ အများအပြားဖုံးလွှမ်းနီရေ။ * '''မိုးရွာရေ မိုးလီဝသ''' – မိုးစက်တိ ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်သို့ ကျဆင်းနီရေ။ * '''လီပြင်းရေ မိုးလီဝသ''' – လီအဟိန်မြင့်မားပြီး အရာဝတ္ထုတိအပေါ် သက်ရောက်မှုဟိနိုင်ရေ။ * '''မိုးကြိုးမုန်တိုင်း''' – လျှပ်စီး၊ မိုးကြိုးသံ၊ မိုးသည်းထန်မှုနန့် လီပြင်းတိုက်ခတ်မှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ * '''မြူထူရေ မိုးလီဝသ''' – မြီမျက်နှာပြင်အနီး ရီစက်ငယ်တိကြောင့် အမြင်အကွာအဝီး လျော့နည်းရေ။ ဒေမိုးလီဝသအခြီအနီတိစွာ တပြိုင်နက်တည်းလေ့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == မိုးလီဝသတိုင်းတာခြင်း == [[File:Weather Station.jpg|thumb|right|300px|မိုးလီဝသအချက်အလက်တိ တိုင်းတာရေ မိုးလီဝသစခန်းတခု။]] '''မိုးလီဝသတိုင်းတာခြင်း''' (Weather observation) ဆိုစွာ လီထုအခြီအနီတိကို ကိရိယာတိနန့် စနစ်တကျ တိုင်းတာမှတ်တမ်းတင်ခြင်းဖြစ်တေ။ မိုးလီဝသစခန်းတိမာ အပူချိန်၊ စိုထိုင်းဆ၊ လီထုဖိအား၊ မိုးရီချိန်နန့် လီအဟိန်တိကို တိုင်းတာကတ်တေ။ ယပြီးကေ မိုးလီဝသရေဒါ၊ ဂြိုဟ်တု၊ မိုးလီဝသလီလုံးနန့် သမုဒ္ဒရာရီမျက်နှာပြင်ဟိ တိုင်းတာကိရိယာတိကိုလေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ ယင်းအချက်အလက်တိစွာ မိုးလီဝသအခြီအနီကို နားလည်ဖို့နန့် ကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်တိ ပျင်ဆင်ဖို့ အခြီခံအချက်အလက်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="NOAAObservation"/> == မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းခြင်း == '''မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းခြင်း''' (Weather forecasting) ဆိုစွာ လက်ဟိလီထုအခြီအနီနန့် သိပ္ပံဆိုင်ရာအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုပြီး အနာဂတ်မိုးလီဝသအခြီအနီကို ခန့်မှန်းရေ လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်တေ။ မိုးလီဝသပညာရှင်တိစွာ အောက်ပါအဆင့်တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ # မိုးလီဝသစခန်း၊ ဂြိုဟ်တုနန့် ရေဒါတိမှ အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း။ # အချက်အလက်တိကို စိစစ်ပြီး လက်ဟိလီထုအခြီအနီ သတ်မှတ်ခြင်း။ # ကွန်ပျူတာမော်ဒယ်တိနန့် လီထု၏ အနာဂတ်ပြောင်းလဲမှုကို တွက်ချက်ခြင်း။ # မော်ဒယ်ရလဒ်တိကို နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ခြင်း။ # မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်နန့် သတိပီးချက်တိ ထုတ်ပြန်ခြင်း။ ကွန်ပျူတာနန့် တွက်ချက်ခန့်မှန်းရေ နည်းလမ်းကို '''ကိန်းဂဏန်းအခြီခံ မိုးလီဝသခန့်မှန်းခြင်း''' (Numerical Weather Prediction) လို့ ခေါ်ရေ။ မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်တိစွာ ရာနှုန်းပြည့်တိကျစွာ မဟုတ်ပါ။ ခန့်မှန်းကာလရှည်လာစွာနန့်အမျှ မသေချာမှု ပိုမိုများလာနိုင်ရေ။<ref name="NWSForecast">[https://www.weather.gov/about/forecast-process National Weather Service – Forecast Process.]</ref> == မိုးလီဝသမြေပုံ == '''မိုးလီဝသမြေပုံ''' (Weather map) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ နီရာတိ၏ မိုးလီဝသအချက်အလက်တိကို မြေပုံထက်မာ ဖော်ပြထားရေ ပုံစံဖြစ်တေ။ မိုးလီဝသမြေပုံတိမာ လီထုဖိအားမြင့်ရေ နီရာ၊ လီထုဖိအားနိမ့်ရေ နီရာ၊ မိုးရွာသွန်းမှုနန့် လီတိုက်ခတ်ရာ ဦးတည်ချက်တိကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။ မိုးလီဝသပညာရှင်တိစွာ ဒေမြေပုံတိကို အသုံးပြုပြီး မုန်တိုင်းရွေ့လျားမှုအစား '''မုန်တိုင်းရွိလျားမှု'''၊ မိုးတိမ်တိ၏ ပြောင်းလဲမှုနန့် လီထုဖိအားစနစ်တိကို လေ့လာကတ်တေ။ == ပြင်းထန်ရေ မိုးလီဝသဖြစ်စဉ်တိ == ပြင်းထန်ရေ မိုးလီဝသ (Severe weather) ဆိုစွာ လူသားရို့၏ အသက်အိုးအိမ်နန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ မိုးလီဝသအခြီအနီတိကို ရည်ညွှန်းရေ။ ဒေဖြစ်စဉ်တိမာ - * [[မိုးကြိုးမုန်တိုင်း]] * [[အပူပိုင်းမုန်တိုင်း]] * [[ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း]] * [[မိုးသည်းထန်မှု]] * [[လီပြင်းတိုက်ခတ်မှု]] * [[အပူလှိုင်း]] * [[အအီးလှိုင်း]] ရို့ ပါဝင်နိုင်ရေ။ မိုးသည်းထန်မှုကြောင့် [[ရီကြီးမှု]]နန့် [[မြီပြိုမှု]] ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းတိကြောင့် လီပြင်းတိုက်ခတ်မှု၊ မိုးသည်းထန်မှုနန့် မုန်တိုင်းဒီရီမြင့်တက်မှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ မိုးလီဝသ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]စွာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]၊ [[အန္ဒမန်ပင်လယ်]]နန့် တောင်တန်းတိ၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် ဒေသအလိုက် မိုးလီဝသအခြီအနီ ကွဲပြားရေ နိုင်ငံဖြစ်တေ။ မိုးရာသီမာ အနောက်တောင်မုတ်သုံလီတိကြောင့် မိုးရွာသွန်းမှုများပြားနိုင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဒေသတချို့မာ မိုးရွာသွန်းမှုနည်းပါးပြီး ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ မုတ်သုံကာလအတွင်း မိုးများနိုင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်၊ မုန်တိုင်းသတင်းနန့် သတိပီးချက်တိကို '''မိုးလီဝသနန့် ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန''' (Department of Meteorology and Hydrology – DMH) က ထုတ်ပြန်ရေ။<ref name="DMH">[https://moezala.gov.mm/ Department of Meteorology and Hydrology, Myanmar – Official Website.]</ref> == ရခိုင်ဒေသ၏ မိုးလီဝသ == [[ရခိုင်ပြည်]]စွာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကမ်းရိုးတန်းနန့် [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းကြားမာ တည်ဟိရေ။ မိုးရာသီမာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မှ စိုစွတ်ရေ မုတ်သုံလီတိ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ဝင်ရောက်လာရေ။ စိုစွတ်ရေ လီထုတိ ရခိုင်ရိုးမတောင်စောင်းတိအတိုင်း အထက်သို့ မြင့်တက်လာရေအခါ မိုးတိမ်ဖွဲ့စည်းပြီး မိုးရွာသွန်းမှုများနိုင်ရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိစွာ အပူပိုင်းမုန်တိုင်းနန့် ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းတိ၏ အန္တရာယ်ကိုလေ့ ရင်ဆိုင်နိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ရီကြောင်းလားလာသူတိ၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သူတိနန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသခံတိအတွက် မိုးလီဝသသတိပီးချက်တိကို သိဟိထားဖို့ အရေးပါရေ။ == ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ် == [[File:Cyclone Nargis 2008.jpg|thumb|right|280px|၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၁ ရက်မာ NASA ဂြိုဟ်တုမှ မြင်တွိရရေ ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်မုန်တိုင်း။]] '''ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်''' (Cyclone Nargis) စွာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ မေလအစောပိုင်းမာ မြန်မာနိုင်ငံကို ထိခိုက်စီခရေ အင်အားပြင်းထန်ရေ အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းဖြစ်တေ။ ဒေမုန်တိုင်းစွာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နန့် အခြားဒေသတိကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စီခရေ။ ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်စွာ မုန်တိုင်းကြိုတင်ခန့်မှန်းရီး၊ သတိပီးရီးနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ကြိုတင်ပျင်ဆင်ရီး၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြရေ သမိုင်းဝင်ဥပမာတခု ဖြစ်တေ။<ref name="NASA">[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclone_Nargis_2008.jpg NASA – Cyclone Nargis, 1 May 2008, via Wikimedia Commons.]</ref> == မိုးလီဝသကြိုတင်သတိပီးခြင်း == မိုးလီဝသဆိုင်ရာ ကြိုတင်သတိပီးချက်တိစွာ ပြင်းထန်ရေ မိုးလီဝသဖြစ်စဉ်တိကြောင့် ဖြစ်နိုင်ရေ ထိခိုက်ဆုံးယှုံးမှုကို လျှော့ချဖို့ ရည်ရွယ်ရေ။ မိုးလီဝသသတိပီးချက်တိ ထုတ်ပြန်ရာမာ မုန်တိုင်း၏ တည်နီရာ၊ ခန့်မှန်းလမ်းကြောင်း၊ လီအဟိန်၊ မိုးရွာသွန်းမှုပမာဏနန့် ထိခိုက်နိုင်ရေ ဒေသတိကို ဖော်ပြလေ့ဟိရေ။ မိုးလီဝသခန့်မှန်းချက်တိ ပြောင်းလဲနိုင်စွာကြောင့် နောက်ဆုံးထုတ်ပြန်ထားရေ တရားဝင်သတင်းတိကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။ == မိုးလီဝသနန့် လူသားဘဝ == မိုးလီဝသစွာ လူသားရို့၏ နိစဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာတိနန့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နီရေ။ စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိမာ မိုးရွာသွန်းမှုနန့် အပူချိန်အခြီအနီတိကို အခြီခံပြီး စိုက်ပျိုးချိန်နန့် ရိတ်သိမ်းချိန်တိကို စီစဉ်ကတ်တေ။ လီကြောင်းလားလာရီးနန့် ရီကြောင်းလားလာရီးမာ မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်တိကို အသုံးပြုပြီး လုံချုံရီးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ချမှတ်ကတ်တေ။ ယပြီးကေ မိုးလီဝသအချက်အလက်တိစွာ ကျန်းမာရီး၊ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရီး၊ ခရီးလားလုပ်ငန်းနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲရီးအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။<ref name="WMO"/> == အရေးပါမှု == မိုးလီဝသစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ လီထုနန့် [[ရီသံသရာ]]တိကို လေ့လာရာမာ အခြီခံကျရေ သဘာဝဖြစ်စဉ်တခုဖြစ်တေ။ မိုးလီဝသကို တိကျစွာ တိုင်းတာခြင်းနန့် သိပ္ပံနည်းကျ ကြိုတင်ခန့်မှန်းခြင်းစွာ လူသားရို့၏ အသက်အိုးအိမ်ကာကွယ်ရီး၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သဘာဝအန္တရာယ်လျှော့ချရီးအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မိုးလီဝသဗေဒ]] * [[လီထု]] * [[အပူချိန်]] * [[စိုထိုင်းဆ]] * [[လီထုဖိအား]] * [[လီတိုက်ခတ်မှု]] * [[မိုးရွာသွန်းမှု]] * [[မိုးတိမ်]] * [[မိုးကြိုးမုန်တိုင်း]] * [[မုတ်သုံ]] * [[ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း]] * [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] * [[ရီသံသရာ]] * [[သာမိုမီတာ]] * [[ဘာရိုမီတာ]] * [[မိုးလီဝသမြေပုံ]] * [[မိုးလီဝသကြိုတင်ခန့်မှန်းခြင်း]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[ဆိုင်ကလုန်းနာဂစ်]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://public.wmo.int/themes/weather World Meteorological Organization – Weather] * [https://www.noaa.gov/explainers/what-s-difference-between-climate-and-weather NOAA – Weather and Climate] * [https://www.noaa.gov/education/resource-collections/weather-atmosphere/weather-observations NOAA – Weather Observations] * [https://www.weather.gov/about/forecast-process National Weather Service – Forecast Process] * [https://www.ncei.noaa.gov/news/weather-vs-climate NOAA – Weather vs. Climate] * [https://moezala.gov.mm/ Myanmar Department of Meteorology and Hydrology] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cumulonimbus_cloud.jpg Wikimedia Commons – Cumulonimbus Cloud] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Weather_Station.jpg Wikimedia Commons – Weather Station] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclone_Nargis_2008.jpg Wikimedia Commons – Cyclone Nargis] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မိုးလီဝသ]] [[ကဏ္ဍ:မိုးလီဝသဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:လီထုသိပ္ပံ]] [[ကဏ္ဍ:ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်]] 7jn9fkzfnmo3hf5atb952f19gfmmuxe 0 6465 22266 2026-11-03T00:49:18Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ဇီဝဒေသ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Biome'') ဆိုစွာ [[ရာသီဥတု]]၊ [[မြီဆီလွှာ]]၊ အပင်အမျိုးအစားနန့် တိရစ္ဆာန်တိ၏ သဘာဝနီထိုင်မှုလက္ခဏာတိ တူညီရေ ကျယ်ပြန့်ရေ သဘာဝဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ ဇီဝဒေသတိကို အဓိကအ..." 22266 wikitext text/x-wiki '''ဇီဝဒေသ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Biome'') ဆိုစွာ [[ရာသီဥတု]]၊ [[မြီဆီလွှာ]]၊ အပင်အမျိုးအစားနန့် တိရစ္ဆာန်တိ၏ သဘာဝနီထိုင်မှုလက္ခဏာတိ တူညီရေ ကျယ်ပြန့်ရေ သဘာဝဒေသတမျိုး ဖြစ်တေ။ ဇီဝဒေသတိကို အဓိကအားဖြင့် ရာသီဥတုနန့် အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုအပေါ် အခြီခံပြီး ခွဲခြားလေ့ဟိရေ။ [[သစ်တော]]၊ [[မြက်ခင်းပြင်]]၊ [[သဲကန္တာရ]]၊ တန်ဒြာနန့် ရီပြင်ဇီဝဒေသတိစွာ အဓိကဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="NG">[https://education.nationalgeographic.org/resource/biomes/ National Geographic Society – Biomes.]</ref> [[File:Biomes of the World - Retouched.png|thumb|right|350px|WWF ၏ ကုန်းမြီဇီဝဒေသ ၁၄ မျိုး ခွဲခြားမှုကို အခြီခံပြီး ရီးဆွဲထားရေ ကမ္ဘာ့ဇီဝဒေသမြေပုံ။]] ဇီဝဒေသတိစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]တိ၏ ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှုကို နားလည်ဖို့ အရေးပါရေ။ ဇီဝဒေသတခုအတွင်း [[ဂေဟစနစ်]]အမျိုးမျိုး ပါဝင်နိုင်ပြီး အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိစွာ ဒေသ၏ အပူချိန်၊ မိုးရီချိန်နန့် အခြားပတ်ဝန်းကျင်အခြီအနီတိနန့် လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်ကတ်တေ။<ref name="NASA">[https://science.nasa.gov/kids/earth/mission-biomes/ NASA – Mission: Biomes.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''ဇီဝဒေသ''' ဆိုစွာ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ အစုအဝေးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်လက္ခဏာတိကို အခြီခံပြီး ခွဲခြားထားရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ပထဝီဝင်ဒေသဖြစ်တေ။ ဇီဝဒေသတိ၏ အဓိကလက္ခဏာတိမာ အပူချိန်၊ မိုးရွာသွန်းမှုပမာဏ၊ အပင်ဖုံးလွှမ်းမှု၊ မြီဆီလွှာနန့် သက်ဟိတိ၏ လိုက်လျောညီထွေ နီထိုင်ပုံရို့ ပါဝင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် မိုးများပြီး ပူနွီးရေ ဒေသတိမာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး မိုးနည်းရေ ဒေသတိမာ သဲကန္တာရနန့် ခြောက်သွိမြက်ခင်းပြင်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဇီဝဒေသတိ၏ နယ်နိမိတ်စွာ အမြဲတမ်း တိကျပြတ်သားစွာ မဟုတ်ပါ။ ဇီဝဒေသနှစ်ခုကြားမာ သဘာဝလက္ခဏာတိ ရောနှောနီရေ အသွင်ကူးပြောင်းဒေသတိ ဟိနိုင်ရေ။<ref name="NG"/> == ဇီဝဒေသနန့် ဂေဟစနစ် ကွာခြားမှု == '''ဂေဟစနစ်''' (Ecosystem) ဆိုစွာ သက်ဟိတိနန့် သက်မဲ့ပတ်ဝန်းကျင်တိ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်လှုပ်ယှားနီရေ သဘာဝစနစ်ဖြစ်တေ။ '''ဇီဝဒေသ''' (Biome) စွာ ရာသီဥတုနန့် သက်ဟိအစုအဝေး၏ အဓိကလက္ခဏာတိ တူညီရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ဒေသကို ရည်ညွှန်းရေ။ {| class="wikitable" ! အကြောင်းအရာ ! ဇီဝဒေသ (Biome) ! ဂေဟစနစ် (Ecosystem) |- | အဓိပ္ပာယ် | ဆင်တူရေ သဘာဝလက္ခဏာဟိရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ဒေသ | သက်ဟိနန့် သက်မဲ့တိ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နီရေ စနစ် |- | အဓိကအခြီခံချက် | ရာသီဥတုနန့် အပင်အမျိုးအစား | သက်ဟိတိ၏ ဆက်နွယ်မှုနန့် စွမ်းအင်စီးဆင်းမှု |- | အရွယ်အစား | ယေဘုယျအားဖြင့် ကျယ်ပြန့်ရေ | ငယ်ရေ ဂေဟစနစ်မှ ကြီးမားရေ ဂေဟစနစ်အထိ ဟိနိုင်ရေ |- | ဥပမာ | အပူပိုင်းမိုးသစ်တောဇီဝဒေသ | သစ်တောအတွင်းဟိ ရီကန်ဂေဟစနစ် |} သက်ဟိမျိုးစိတ်တခု နီထိုင်ရေ သီးခြားနီရာကို '''နီထိုင်ရာဒေသ''' (Habitat) လို့ ခေါ်ရေ။<ref name="NGDifference">[https://education.nationalgeographic.org/resource/what-makes-biome/8th-grade/ National Geographic – What Makes a Biome?]</ref> == ဇီဝဒေသဖြစ်ပေါ်စီရေ အကြောင်းရင်းတိ == ဇီဝဒေသတခု ဖြစ်ပေါ်လာမှုကို ရာသီဥတုနန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင်တိက အဓိကသက်ရောက်စီရေ။ === အပူချိန် === [[အပူချိန်]]စွာ အပင်တိ၏ ကြီးထွားမှုနန့် တိရစ္ဆာန်တိ၏ နီထိုင်နိုင်မှုကို သက်ရောက်စီရေ။ အီကွေတာအနီးဟိ ဒေသတိမာ နီရောင်ခြည်ပိုမိုရဟိပြီး အပူပိုင်းဇီဝဒေသတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဝင်ရိုးစွန်းအနီးဟိ ဒေသတိမာ အပူချိန်နိမ့်ကျစွာကြောင့် အအီးဒဏ်ခံနိုင်ရေ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်တိ အဓိကနီထိုင်ကတ်တေ။ === မိုးရွာသွန်းမှု === [[မိုးရွာသွန်းမှု]]စွာ ဇီဝဒေသအမျိုးအစားကို သက်ရောက်စီရေ အရေးပါရေ အချက်တခုဖြစ်တေ။ မိုးများရေ ဒေသတိမာ သစ်ပင်ကြီးတိ ထူထပ်စွာ ပေါက်ရောက်နိုင်ပြီး မိုးနည်းရေ ဒေသတိမာ မြက်ပင်၊ ချုံပင်နန့် ရီရှားပါးမှုကို ခံနိုင်ရေ အပင်တိ ပေါက်ရောက်နိုင်ရေ။ === မြီဆီလွှာနန့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင် === မြီဆီလွှာ၏ အာဟာရဓာတ်၊ ရီထိန်းသိမ်းနိုင်မှုနန့် ကျောက်ပစ္စည်းဖွဲ့စည်းပုံတိစွာ အပင်ပေါက်ရောက်မှုကို သက်ရောက်စီရေ။ [[တောင်တန်း]]တိမာ အမြင့်တိုးလာစွာနန့်အမျှ အပူချိန်ကျဆင်းပြီး အပင်အမျိုးအစားတိ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ တောင်တန်းတခုတည်းမာလေ့ အမြင့်အလိုက် ဇီဝဒေသလက္ခဏာအမျိုးမျိုးကို တွိနိုင်ရေ။<ref name="NASA"/> == ဇီဝဒေသအမျိုးအစားတိ == ဇီဝဒေသတိကို အမျိုးအစားခွဲခြားရေ စနစ်တိစွာ သိပ္ပံပညာရှင်နန့် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် ကွဲပြားရေ။ အခြီခံပညာရီးအတွက် ဇီဝဒေသတိကို ရီပြင်၊ သစ်တော၊ မြက်ခင်းပြင်၊ သဲကန္တာရနန့် တန်ဒြာဟူ၍ အဓိကအုပ်စုငါးခုအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ အခြားခွဲခြားစနစ်တိမာ ပိုမိုအသေးစိတ်ရေ ဇီဝဒေသအမျိုးအစားတိကို အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="NGTypes">[https://education.nationalgeographic.org/resource/five-major-types-biomes/ National Geographic Society – The Five Major Types of Biomes.]</ref> {| class="wikitable" ! ဇီဝဒေသ ! အင်္ဂလိပ် ! အဓိကလက္ခဏာ |- | သစ်တောဇီဝဒေသ | Forest biome | သစ်ပင်တိ အဓိကပေါက်ရောက်ရေ |- | မြက်ခင်းပြင်ဇီဝဒေသ | Grassland biome | မြက်ပင်တိ အများအပြားပေါက်ရောက်ရေ |- | သဲကန္တာရဇီဝဒေသ | Desert biome | မိုးနည်းပြီး ရီရှားပါးရေ |- | တန်ဒြာဇီဝဒေသ | Tundra biome | အလွန်အီးပြီး သစ်ပင်ကြီးတိ နည်းပါးရေ |- | ရီပြင်ဇီဝဒေသ | Aquatic biome | ရီချိုနန့် ပင်လယ်ရီဂေဟစနစ်တိ ပါဝင်ရေ |} == သစ်တောဇီဝဒေသ == '''သစ်တောဇီဝဒေသ''' (Forest biome) ဆိုစွာ သစ်ပင်တိ အဓိကပေါက်ရောက်ရေ သဘာဝဒေသဖြစ်တေ။ ဒေဇီဝဒေသအတွင်း အပူပိုင်းမိုးသစ်တော၊ သမပိုင်းရွက်ကြွီတောနန့် အီးရေဒေသအပ်ရွက်တောတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောတိစွာ မိုးများပြီး ပူနွီးရေ ဒေသမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ။ [[အမေဇုန်မိုးသစ်တော]]၊ ကွန်ဂိုမြစ်ဝှမ်းသစ်တောနန့် အရှိတောင်အာရှဟိ မိုးသစ်တောတိစွာ ထင်ရှားရေ ဥပမာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ အီးရေဒေသဟိ '''တိုင်ဂါသစ်တော''' (Taiga) စွာ ကနေဒါ၊ ရုရှားနန့် မြောက်ဥရောပဒေသတိမာ ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ဟိရေ။ == မြက်ခင်းပြင်ဇီဝဒေသ == '''မြက်ခင်းပြင်ဇီဝဒေသ''' (Grassland biome) ဆိုစွာ မြက်ပင်တိ အဓိကဖုံးလွှမ်းနီရေ ဒေသဖြစ်တေ။ မြက်ခင်းပြင်တိကို အပူပိုင်းဆာဗားနား (Savanna) နန့် သမပိုင်းမြက်ခင်းပြင် (Temperate grassland) တိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ အာဖရိကတိုက်ဟိ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်တိမာ မြက်ပင်တိအကြား သစ်ပင်တချို့ ကျဲပါးစွာ ပေါက်ရောက်ရေ။ မြောက်အမေရိကတိုက်၏ ပရယ်ရီမြက်ခင်းပြင်နန့် အရှိအလယ်ပိုင်းဟိ စတက်ပ်မြက်ခင်းပြင်တိစွာ သမပိုင်းမြက်ခင်းပြင်ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။ ဒေဒေသတိမာ တိရစ္ဆာန်မွီးမြူရီးနန့် စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိလေ့ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။<ref name="NGTypes"/> == သဲကန္တာရဇီဝဒေသ == '''သဲကန္တာရဇီဝဒေသ''' (Desert biome) ဆိုစွာ မိုးရွာသွန်းမှု အလွန်နည်းပါးပြီး ရီရှားပါးရေ ဒေသဖြစ်တေ။ သဲကန္တာရတိုင်းစွာ ပူပြင်းစွာ မဟုတ်ပါ။ ပူပြင်းရေ သဲကန္တာရနန့် အီးရေ သဲကန္တာရတိ ဟိရေ။ အာဖရိကတိုက်ဟိ [[ဆာဟာရသဲကန္တာရ]]နန့် အာရှတိုက်ဟိ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]]ရို့စွာ ထင်ရှားရေ ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။ သဲကန္တာရအပင်တချို့စွာ ရီကို သိုလှောင်နိုင်ပြီး တိရစ္ဆာန်တချို့စွာ ညဖက်အစာရှာဖွီခြင်းနန့် အပူဒဏ်ကို လျှော့ချကတ်တေ။ == တန်ဒြာဇီဝဒေသ == '''တန်ဒြာဇီဝဒေသ''' (Tundra biome) ဆိုစွာ အလွန်အီးရေ ရာသီဥတု၊ ကြီးထွားရာသီတိုတောင်းမှုနန့် သစ်ပင်ကြီးတိ မပေါက်ရောက်နိုင်မှုရို့ကြောင့် ထူးခြားရေ ဒေသဖြစ်တေ။ တန်ဒြာဒေသတိမာ မြက်ပင်ငယ်၊ ရီညှိနန့် လိုင်ကင်ပင်တိ ပေါက်ရောက်နိုင်ရေ။ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းအနီးဟိ အာတိတ်ဒေသတိနန့် တောင်မြင့်ဒေသတချို့မာ တန်ဒြာလက္ခဏာတိကို တွိနိုင်ရေ။ == ရီပြင်ဇီဝဒေသ == '''ရီပြင်ဇီဝဒေသ''' (Aquatic biome) ကို အဓိကအားဖြင့် ရီချိုဇီဝဒေသနန့် ပင်လယ်ရီဇီဝဒေသတိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ '''ရီချိုဇီဝဒေသ''' (Freshwater biome) မာ မြစ်၊ ချောင်း၊ ရီကန်နန့် ရီစိုဒေသတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ '''ပင်လယ်ရီဇီဝဒေသ''' (Marine biome) မာ သမုဒ္ဒရာ၊ ပင်လယ်နန့် သန္တာကျောက်တန်းဂေဟစနစ်တိ ပါဝင်ရေ။ ရီ၏ ဆားငန်ဓာတ်၊ အနက်၊ အလင်းရောင်ရဟိမှုနန့် ရီအဟိန်တိစွာ ရီပြင်သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ နီထိုင်နိုင်မှုကို သက်ရောက်စီရေ။<ref name="NGTypes"/> == ဇီဝဒေသနန့် ဂေဟပထဝီဒေသ == '''ဂေဟပထဝီဒေသ''' (Ecoregion) ဆိုစွာ သဘာဝသက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၊ ပတ်ဝန်းကျင်အခြီအနီနန့် ဂေဟဖြစ်စဉ်တိ ဆင်တူရေ သတ်မှတ်ထားရေ ပထဝီဝင်ဒေသဖြစ်တေ။ ဇီဝဒေသ (Biome) စွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ သဘာဝအမျိုးအစားကို ဖော်ပြပြီး ဂေဟပထဝီဒေသစွာ ယင်းဇီဝဒေသအတွင်းဟိ သီးခြားဒေသတခု၏ သဘာဝလက္ခဏာတိကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် အပူပိုင်းစိုစွတ်သစ်တောဇီဝဒေသအတွင်း ဒေသအလိုက် ဂေဟပထဝီဒေသအမျိုးမျိုး ပါဝင်နိုင်ရေ။ WWF ၏ ကုန်းမြီဂေဟပထဝီဒေသခွဲခြားစနစ်မာ ကမ္ဘာ့ကုန်းမြီဂေဟပထဝီဒေသ ၈၄၆ ခုကို ဇီဝဒေသအုပ်စု ၁၄ မျိုးအတွင်း ခွဲခြားထားရေ။<ref name="UNEP">[https://wesr-search.unep.org/ckan/dataset/wesr-arcgis-wm-ecoregions-and-biomes UNEP – Ecoregions and Biomes.]</ref> == မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဇီဝဒေသတိ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]စွာ တောင်တန်း၊ ကုန်းပြင်မြင့်၊ [[လွင်ပြင်]]၊ ကမ်းရိုးတန်းနန့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတိ ပါဝင်ရေ နိုင်ငံဖြစ်တေ။ ဒေသအလိုက် ရာသီဥတုနန့် မိုးရွာသွန်းမှု ကွဲပြားစွာကြောင့် သဘာဝအပင်အမျိုးအစားနန့် ဂေဟစနစ်တိလေ့ ကွဲပြားရေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာ အပူပိုင်းစိုစွတ်သစ်တော၊ ရာသီအလိုက် ရွက်ကြွီတော၊ ခြောက်သွိတော၊ မြက်ခင်းပြင်နန့် [[ပြားတော]]ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်တိ ပါဝင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမာ မိုးရိပ်အာနိသင်ကြောင့် ခြောက်သွိဒေသတိ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ကမ်းရိုးတန်းနန့် တောင်တန်းဒေသတချို့မာ စိုစွတ်ရေ သစ်တောတိ ပေါက်ရောက်ရေ။ == ရခိုင်ဒေသဟိ ဇီဝဒေသတိ == [[ရခိုင်ပြည်]]မာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်း၊ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကမ်းရိုးတန်းနန့် မြစ်ဝဒေသတိ ပါဝင်စွာကြောင့် ဇီဝဒေသလက္ခဏာ အမျိုးမျိုးကို တွိနိုင်ရေ။ === ရခိုင်ရိုးမတောင်ပေါ်သစ်တော === ရခိုင်ရိုးမနန့် ချင်းတောင်တန်းတိ၏ တောင်ပေါ်စိုစွတ်သစ်တောဒေသကို WWF ၏ '''Chin Hills–Arakan Yoma Montane Forests''' ဂေဟပထဝီဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ။ ဒေဒေသစွာ အပူပိုင်းနန့် အပူလျော့ပိုင်းစိုစွတ်သစ်တောဇီဝဒေသအတွင်း ပါဝင်ပြီး ငှက်မျိုးစိတ်နန့် အခြားသက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="Arakan">[https://www.burmalibrary.org/en/chin-hills-arakan-yoma-montane-forests-im0109 WWF – Chin Hills-Arakan Yoma Montane Forests, via Online Burma/Myanmar Library.]</ref> === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသစ်တော === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း၏ အချို့ဒေသတိစွာ '''Myanmar Coastal Rain Forests''' ဂေဟပထဝီဒေသအတွင်း ပါဝင်ရေ။ ဒေဒေသမာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောနန့် တပိုင်းအမြဲစိမ်းသစ်တောတိ ပေါက်ရောက်ပြီး စိုစွတ်ရေ ကမ်းရိုးတန်းရာသီဥတုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="Coastal">[https://www.burmalibrary.org/en/myanmar-coastal-rain-forests-im0132 WWF – Myanmar Coastal Rain Forests, via Online Burma/Myanmar Library.]</ref> === ရခိုင်ပြားတော === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ပြားတောတိစွာ ဖြားရီဝင်ထွက်တေ မြစ်ဝနန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ ပေါက်ရောက်ရေ။ ဒေပြားတောတိစွာ ငါး၊ ပုစွန်နန့် အခြားရီသက်ဟိတိ၏ နီထိုင်ရာနန့် မွီးဖွားကြီးထွားရာဒေသတိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ရွှံ့နွံမြီပြင်ထက် ပေါက်ရောက်ရေ ပြားတောဂေဟစနစ်တိကို မြန်မာနိုင်ငံဂေဟစနစ်လေ့လာချက်တိမာ သီးခြားဖော်ပြထားရေ။<ref name="RakhineMangrove">[https://www.myanmar-ecosystems.org/myanmar-ecosystems/mft1-2-4-rakhine-mangrove-forest-on-mud Myanmar Ecosystems – Rakhine Mangrove Forest on Mud.]</ref> == ဇီဝဒေသနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲ == ဇီဝဒေသတိစွာ အပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိ၏ ကမ္ဘာ့ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှုကို နားလည်ဖို့ အရေးပါရေ။ ဇီဝဒေသတခုစီမာ ယင်းပတ်ဝန်းကျင်နန့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်နီရေ သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ ပါဝင်ရေ။ သဲကန္တာရဒေသဟိ သက်ဟိတိစွာ ရီရှားပါးမှုကို ခံနိုင်ရေ လက္ခဏာတိဟိပြီး တန်ဒြာဒေသဟိ သက်ဟိတိစွာ အအီးဒဏ်ကို ခံနိုင်ရေ လက္ခဏာတိဟိရေ။ ယေကေလေ့ ဇီဝဒေသတမျိုးတည်းအတွင်းဟိ ဒေသတိမာ သက်ဟိမျိုးစိတ်အတိအကျ တူညီဖို့ မလိုအပ်ပါ။ == ဇီဝဒေသတိ၏ ပြောင်းလဲမှု == ဇီဝဒေသတိစွာ တည်ငြိမ်နီရေ သဘာဝအမျိုးအစားတိ မဟုတ်ပါ။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ မီးလောင်မှု၊ မိုးခေါင်မှု၊ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် လူသားရို့၏ ကုန်းမြီအသုံးချမှုတိကြောင့် ဇီဝဒေသအခြီအနီ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ အပူချိန်နန့် မိုးရွာသွန်းမှုပုံစံ ပြောင်းလဲလာရေအခါ အပင်မျိုးစိတ်တိ၏ ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှုနန့် ဇီဝဒေသနယ်နိမိတ်တိ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ ဇီဝဒေသတချို့မာ သဘာဝနီထိုင်ရာတိ ပျက်စီးလာစွာကြောင့် သက်ဟိမျိုးစိတ်တိ၏ ရှင်သန်မှုကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ။<ref name="NG"/> == ဇီဝဒေသထိန်းသိမ်းရီး == ဇီဝဒေသတိကို တာရှည်ထိန်းသိမ်းဖို့ သဘာဝနီထိုင်ရာတိနန့် ဂေဟစနစ်တိကို ကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ အဓိကလုပ်ငန်းတိမာ - * သဘာဝ[[သစ်တော]]နန့် ရီစိုဒေသတိကို ကာကွယ်ခြင်း။ * သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် မြီယာပျက်စီးမှုကို လျှော့ချခြင်း။ * ဒေသရင်းအပင်နန့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း။ * ပျက်စီးနီရေ ဂေဟစနစ်တိကို ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်း။ * ဇီဝဒေသနယ်နိမိတ်နန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုတိကို သိပ္ပံနည်းကျ စောင့်ကြည့်ခြင်း။ * ဒေသခံလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတိ ပါဝင်ရေ သဘာဝထိန်းသိမ်းရီးလုပ်ငန်းတိကို အားပီးခြင်း။ ဇီဝဒေသတိ၏ အခြီအနီကို လေ့လာခြင်းစွာ သဘာဝထိန်းသိမ်းရီးနန့် ကုန်းမြီအသုံးချမှုစီမံကိန်းတိအတွက် အခြီခံအချက်အလက်တိ ပီးနိုင်ရေ။<ref name="IUCN">[https://iucn.org/resources/conservation-tool/iucn-global-ecosystem-typology IUCN – Global Ecosystem Typology.]</ref> == အရေးပါမှု == ဇီဝဒေသစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[ဂေဟဗေဒ]]၊ [[ဇီဝဗေဒ]]နန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံတိကို လေ့လာရာမာ အရေးပါရေ သဘောတရားတခု ဖြစ်တေ။ ဇီဝဒေသအကြောင်း လေ့လာခြင်းနန့် ရာသီဥတုနန့် သက်ဟိလောကဆက်နွယ်မှု၊ သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိ၏ ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှုနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုတိကို ပိုမိုနားလည်နိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ ဇီဝဒေသတိစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ သဘာဝအမွီအနှစ်တိကို ထိန်းသိမ်းရာမာ အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ဇီဝဗေဒ]] * [[ဂေဟဗေဒ]] * [[ဂေဟစနစ်]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[ဇီဝအဝန်းအဝိုင်း]] * [[ဂေဟပထဝီဒေသ]] * [[သဘာဝနီထိုင်ရာ]] * [[ရာသီဥတု]] * [[သစ်တော]] * [[အပူပိုင်းမိုးသစ်တော]] * [[မြက်ခင်းပြင်]] * [[သဲကန္တာရ]] * [[တန်ဒြာ]] * [[တိုင်ဂါ]] * [[ရီချို]] * [[သမုဒ္ဒရာ]] * [[ပြားတော]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]] * [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] * [[မြေပုံ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/biomes/ National Geographic – Biomes] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/five-major-types-biomes/ National Geographic – Five Major Types of Biomes] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/what-makes-biome/8th-grade/ National Geographic – What Makes a Biome?] * [https://science.nasa.gov/kids/earth/mission-biomes/ NASA – Mission: Biomes] * [https://wesr-search.unep.org/ckan/dataset/wesr-arcgis-wm-ecoregions-and-biomes UNEP – Ecoregions and Biomes] * [https://iucn.org/resources/conservation-tool/iucn-global-ecosystem-typology IUCN – Global Ecosystem Typology] * [https://www.burmalibrary.org/en/chin-hills-arakan-yoma-montane-forests-im0109 WWF – Chin Hills-Arakan Yoma Montane Forests] * [https://www.burmalibrary.org/en/myanmar-coastal-rain-forests-im0132 WWF – Myanmar Coastal Rain Forests] * [https://www.myanmar-ecosystems.org/myanmar-ecosystems/mft1-2-4-rakhine-mangrove-forest-on-mud Myanmar Ecosystems – Rakhine Mangrove Forest] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Biomes_of_the_World_-_Retouched.png Wikimedia Commons – World Biomes Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ဇီဝဒေသတိ]] [[ကဏ္ဍ:ဂေဟဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ဇီဝပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] s1aot5oy39oty0bhspptxfmmi2kbv2u 0 6466 22267 2026-11-03T00:56:32Z Retkhaberi 224 Created page with " '''သဘာဝသယံဇာတ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Natural resource'') ဆိုစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အတွင်း မူလအလျောက် တည်ဟိပြီး လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ စားဝတ်နီရီး၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုနန့် စီးပွားရီ..." 22267 wikitext text/x-wiki '''သဘာဝသယံဇာတ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Natural resource'') ဆိုစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အတွင်း မူလအလျောက် တည်ဟိပြီး လူသားရို့၏ နီထိုင်မှု၊ စားဝတ်နီရီး၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုနန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိအတွက် အသုံးပြုနိုင်ရေ ပစ္စည်း၊ အရင်းအမြစ်နန့် သဘာဝစွမ်းအင်တိကို ရည်ညွှန်းရေ။ [[ရီ]]၊ [[လီ]]၊ [[မြီဆီလွှာ]]၊ [[သစ်တော]]၊ ငါး၊ [[သတ္တု]]၊ [[ရေနံ]]၊ [[သဘာဝဓာတ်ငွိ]]နန့် [[နီရောင်ခြည်]]ရို့စွာ သဘာဝသယံဇာတ၏ ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="UNESCO">[https://www.unesco.org/en/query-list/n/natural-resources UNESCO – Natural Resources.]</ref> [[File:Forest river.jpg|thumb|right|300px|သစ်တောနန့် မြစ်ရီစွာ သဘာဝသယံဇာတ၏ ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။ ဓာတ်ပုံ – Vishwamitra Manav။]] သဘာဝသယံဇာတတိစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]၏ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[ဇလဗေဒ]]၊ [[ရာသီဥတု]]နန့် [[ဂေဟစနစ်]]တိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ လူသားရို့စွာ သဘာဝသယံဇာတတိကို သမိုင်းတလျှောက် အသုံးပြုလာကတ်ပြီး စိုက်ပျိုးရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး၊ အိမ်ဆောက်လုပ်ရီးနန့် စက်မှုလုပ်ငန်းတိ၏ အခြီခံအရင်းအမြစ်တိအဖြစ် အသုံးချလာကတ်တေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == ပထဝီဝင်အရ သဘာဝသယံဇာတဆိုစွာ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်တည်ဟိပြီး လူသားတိအတွက် အသုံးဝင်ရေ သဘာဝပစ္စည်းနန့် စွမ်းအင်အရင်းအမြစ်တိဖြစ်တေ။ သဘာဝပစ္စည်းတခု၏ သယံဇာတအဖြစ် အရေးပါမှုစွာ လူသားရို့၏ လိုအပ်ချက်၊ နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် စီးပွားရီးအခြီအနီတိအပေါ် မူတည်ပြီး ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြီအောက်ဟိ သတ္တုရိုင်းတခုစွာ ယင်းသတ္တုကို ထုတ်ယူအသုံးပြုနိုင်ရေ နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးလာရေအခါ စီးပွားရီးအရ ပိုမိုအရေးပါလာနိုင်ရေ။<ref name="NCGE">[https://ncge.org/teacher-resources/national-geography-standards/geography-standard-16/ National Council for Geographic Education – Geography Standard 16.]</ref> == သဘာဝသယံဇာတအမျိုးအစားတိ == သဘာဝသယံဇာတတိကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်မှု၊ သက်ဟိနန့် ဆက်နွယ်မှု၊ အသုံးချရေ ရည်ရွယ်ချက်တိအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ အများဆုံးအသုံးပြုရေ ခွဲခြားနည်းစွာ '''ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ သယံဇာတ''' (Renewable resource) နန့် '''ပြန်လည်ဖြည့်တင်းမရနိုင်ရေ သယံဇာတ''' (Non-renewable resource) ဆိုပနာ ခွဲခြားခြင်းဖြစ်တေ။<ref name="NatGeo">[https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-types/ National Geographic Society – Resource Types.]</ref> {| class="wikitable" ! အမျိုးအစား ! အင်္ဂလိပ် ! ဥပမာ |- | ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ သယံဇာတ | Renewable resource | သစ်တော၊ ငါး၊ ရီချို |- | ပြန်လည်ဖြည့်တင်းမရနိုင်ရေ သယံဇာတ | Non-renewable resource | ကျောက်မီးသွီး၊ ရေနံ၊ သဘာဝဓာတ်ငွိ၊ သတ္တုရိုင်း |- | သဘာဝစွမ်းအင်စီးဆင်းမှု | Flow resource | နီရောင်ခြည်၊ လီ၊ ရီစီးဆင်းမှု |} == ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ သယံဇာတ == '''ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ သယံဇာတ''' ဆိုစွာ သဘာဝဖြစ်စဉ်တိကြောင့် သင့်လျော်ရေ အချိန်ကာလအတွင်း ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ သယံဇာတဖြစ်တေ။ သစ်တောတိစွာ သစ်ပင်အသစ်တိ ပေါက်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ။ ငါးသယံဇာတစွာ သဘာဝမျိုးပွားမှုကြောင့် ပြန်လည်တိုးပွားနိုင်ရေ။ ရီအရင်းအမြစ်တိစွာ [[ရီသံသရာ]]ကြောင့် ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ဒေသယံဇာတတိကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေ နှုန်းထက် ပိုမိုလျင်မြန်စွာ အသုံးပြုကေ သယံဇာတပမာဏ လျော့နည်းပြီး ဆုံးယှုံးနိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် သစ်ပင်ပေါက်ရောက်နှုန်းထက် သစ်ခုတ်နှုန်းများကေ သစ်တောပြုန်းတီးမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။<ref name="NatGeo"/> == ပြန်လည်ဖြည့်တင်းမရနိုင်ရေ သယံဇာတ == '''ပြန်လည်ဖြည့်တင်းမရနိုင်ရေ သယံဇာတ''' ဆိုစွာ လူသားအသုံးပြုရေ အချိန်ကာလအတွင်း သဘာဝအလျောက် ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်ရန် အလွန်ကြာမြင့်ရေ သယံဇာတဖြစ်တေ။ [[ရေနံ]]၊ [[သဘာဝဓာတ်ငွိ]]နန့် [[ကျောက်မီးသွီး]]ရို့စွာ ရှီးခေတ်သက်ဟိအကြွင်းအကျန်တိမှ ဘူမိဗေဒဖြစ်စဉ်တိကြောင့် နှစ်သန်းပေါင်းများစွာအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာရေ လောင်စာသယံဇာတတိဖြစ်ကတ်တေ။ သံ၊ ကြီးနီ၊ ရွှီနန့် အခြားသတ္တုရိုင်းတိစွာလေ့ မြီအောက်ဟိ အကန့်အသတ်နန့် သတ္တုသိုက်တိမှ ထုတ်ယူရရေ။ သတ္တုတချို့ကို ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ကေလေ့ ယင်းအချက်စွာ သတ္တုရိုင်းသိုက်တိကို သဘာဝအလျောက် လျင်မြန်စွာ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ရေဟု မဆိုလိုပါ။<ref name="Fossil">[https://education.nationalgeographic.org/resource/distribution-fossil-fuels/ National Geographic Society – Distribution of Fossil Fuels.]</ref> == နီရောင်ခြည်နန့် လီစွမ်းအင် == [[နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်]]နန့် [[လီစွမ်းအင်]]ရို့စွာ သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နီရေ စွမ်းအင်စီးဆင်းမှုတိဖြစ်ကတ်တေ။ နီရောင်ခြည်ကို ဆိုလာပြားတိနန့် လျှပ်စစ်စွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး လီတိုက်ခတ်မှုကို လီတာဘိုင်တိနန့် လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရာမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ဒေစွမ်းအင်အရင်းအမြစ်တိစွာ လောင်စာထုတ်ယူသုံးစွဲခြင်းနန့် မတူဘဲ သဘာဝစွမ်းအင်စီးဆင်းမှုကို အသုံးချခြင်းဖြစ်တေ။ ယေကေလေ့ ယင်းစွမ်းအင်တိကို အသုံးပြုဖို့ ထုတ်လုပ်ထားရေ စက်ကိရိယာတိမာ သတ္တုနန့် အခြားပစ္စည်းအရင်းအမြစ်တိ လိုအပ်တေ။<ref name="NCGE"/> == သက်ဟိနန့် သက်မဲ့သယံဇာတ == သဘာဝသယံဇာတတိကို သက်ဟိနန့် ဆက်နွယ်မှုအရလေ့ ခွဲခြားနိုင်ရေ။ '''ဇီဝသယံဇာတ''' (Biotic resource) မာ သစ်ပင်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ငါးနန့် အခြားသက်ဟိအရင်းအမြစ်တိ ပါဝင်ရေ။ '''သက်မဲ့သယံဇာတ''' (Abiotic resource) မာ ရီ၊ လီ၊ ကျောက်၊ သတ္တုနန့် နီရောင်ခြည်တိ ပါဝင်ရေ။ ရေနံနန့် ကျောက်မီးသွီးတိစွာ သက်ဟိအကြွင်းအကျန်တိမှ ဖြစ်ပေါ်လာကေလေ့ လက်ဟိမာ သက်ဟိအရင်းအမြစ်တိ မဟုတ်ပါ။ ယင်းသယံဇာတတိကို ခွဲခြားရာမာ မူလဖြစ်ပေါ်ပုံနန့် လက်ဟိပစ္စည်းအခြီအနီကို ခွဲခြားစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။ == ရီသယံဇာတ == '''ရီသယံဇာတ''' (Water resource) ဆိုစွာ လူသားနန့် သဘာဝဂေဟစနစ်တိအတွက် အသုံးဝင်ရေ မြစ်၊ ရီကန်၊ မြီအောက်ရီနန့် အခြားရီအရင်းအမြစ်တိကို ရည်ညွှန်းရေ။ ရီစွာ သောက်သုံးရီး၊ [[စိုက်ပျိုးရီး]]၊ စက်မှုလုပ်ငန်းနန့် လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရီးအတွက် အရေးပါရေ။ ရီသံသရာကြောင့် ရီပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်ကေလေ့ ဒေသတခု၏ ရီချိုပမာဏစွာ အကန့်အသတ်ဟိနိုင်ရေ။ မြီအောက်ရီကို သဘာဝပြန်လည်ဖြည့်တင်းမှုထက် ပိုမိုထုတ်ယူကေ ရီအရင်းအမြစ် လျော့နည်းလာနိုင်ရေ။ == သစ်တောသယံဇာတ == [[သစ်တော]]တိစွာ သစ်သား၊ ဝါး၊ ဆေးဖက်ဝင်အပင်နန့် အခြားသစ်တောထွက်ပစ္စည်းတိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ ယင်းအပြင် သစ်တောတိစွာ ကာဗွန်သိုလှောင်ခြင်း၊ မြီတိုက်စားမှုလျှော့ချခြင်း၊ ရီသံသရာထိန်းညှိခြင်းနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိ၏ နီထိုင်ရာကို ထောက်ပံ့ခြင်းတိအတွက် အရေးပါရေ။ သစ်တောသယံဇာတကို အသုံးပြုရာမာ သစ်ထုတ်ယူမှုပမာဏနန့် သဘာဝပြန်လည်ကြီးထွားမှုကို ဟန်ချက်ညီစွာ စီမံဖို့ လိုအပ်တေ။ == သတ္တုနန့် စွမ်းအင်သယံဇာတ == သတ္တုသယံဇာတတိစွာ ဆောက်လုပ်ရီး၊ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် နည်းပညာပစ္စည်းတိ ထုတ်လုပ်ရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ သဘာဝဓာတ်ငွိ၊ ရေနံနန့် ကျောက်မီးသွီးတိစွာ စွမ်းအင်အရင်းအမြစ်တိဖြစ်ကတ်တေ။ [[File:Aerial view of sand and gravel mine at edge of river.jpg|thumb|right|300px|မြစ်ကမ်းအနီးဟိ သဲနန့် ကျောက်စရစ်တူးဖော်မှုကို ဝေဟင်မှ မြင်တွိရပုံ။ ပုံ – U.S. Fish and Wildlife Service။]] သယံဇာတတူးဖော်မှုတိကြောင့် မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ပြောင်းလဲမှု၊ ရီညစ်ညမ်းမှုနန့် သဘာဝနီထိုင်ရာပျက်စီးမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ သယံဇာတတူးဖော်ရီးလုပ်ငန်းတိမာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိခိုက်မှုကို ကြိုတင်ဆန်းစစ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ သဘာဝသယံဇာတ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ သစ်တော၊ မြစ်ချောင်း၊ မြီဆီလွှာ၊ ငါး၊ သတ္တုနန့် စွမ်းအင်သယံဇာတအမျိုးမျိုး ဟိရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တောင်တန်းနန့် သစ်တောဒေသတိစွာ သစ်တောသယံဇာတနန့် သက်ဟိမျိုးစုံမျိုးကွဲတိအတွက် အရေးပါရေ။ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[ချင်းတွင်းမြစ်]]နန့် အခြားမြစ်ချောင်းတိစွာ စိုက်ပျိုးရီးနန့် လူမှုဘဝအတွက် ရီအရင်းအမြစ်တိဖြစ်ကတ်တေ။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နန့် အန္ဒမန်ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတိမာ ပင်လယ်ငါးသယံဇာတဟိပြီး ကုန်းတွင်းနန့် ကမ်းလွန်ဒေသတချို့မာ စွမ်းအင်သယံဇာတတိ ဟိရေ။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ၂၀၁၉ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဆန်းစစ်ချက်မာ သစ်တောပြုန်းတီးမှုနန့် ငါးသယံဇာတလွန်ကဲစွာ ထုတ်ယူမှုတိကို အရေးပါရေ စိန်ခေါ်မှုတိအဖြစ် ဖော်ပြထားရေ။<ref name="WorldBank">[https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-country-environmental-analysis World Bank (2019) – Myanmar Country Environmental Analysis.]</ref> == ရခိုင်ဒေသ၏ သဘာဝသယံဇာတ == [[ရခိုင်ပြည်]]စွာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းနန့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်းကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဒေဒေသမာ သစ်တော၊ မြစ်ချောင်း၊ ပင်လယ်ငါး၊ ပုစွန်၊ ပြားတောနန့် အခြားသဘာဝသယံဇာတတိ ဟိရေ။ ရခိုင်ရိုးမ၏ သစ်တောတိစွာ ရီအရင်းအမြစ်နန့် သဘာဝနီထိုင်ရာတိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ '''ပြားတော''' (Mangrove forest) တိစွာ ငါးနန့် ပုစွန်တိ မွီးဖွားကြီးထွားရာ နီရာတိကို ထောက်ပံ့ပြီး ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုနန့် မုန်တိုင်းဖီးအန္တရာယ်တိကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုရေ။ ရခိုင်ပြည်ဟိ [[ဝန်ဘိုက်ပြားတော]]စွာ ဒေသ၏ အရေးပါရေ ကမ်းရိုးတန်းသဘာဝအရင်းအမြစ်တခုဖြစ်တေ။ ရခိုင်ဒေသမာ သဘာဝသယံဇာတကို ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ကမ်းရိုးတန်းလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတိ၏ အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="Rakhine">[https://mdn.gov.mm/en/over-380000-acres-mangrove-forests-conserved-rakhine-state Myanmar Digital News (2021) – Mangrove Forests Conserved in Rakhine State.]</ref> == သဘာဝသယံဇာတနန့် စီးပွားရီး == သဘာဝသယံဇာတတိစွာ အစားအစာထုတ်လုပ်မှု၊ စက်မှုကုန်ကြမ်း၊ စွမ်းအင်နန့် အလုပ်အကိုင်တိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ သယံဇာတပေါကြွယ်ဝမှုစွာ နိုင်ငံတခု၏ စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အခွင့်အလမ်းတခုဖြစ်ကေလေ့ ယင်းသယံဇာတကို စနစ်တကျ စီမံနိုင်မှုကလေ့ အရေးပါရေ။ သယံဇာတထုတ်ယူမှုမှ ရဟိရေ အကျိုးအမြတ်တိကို လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း မျှတစွာ ခွဲဝီခြင်းနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိခိုက်မှုကို လျှော့ချခြင်းတိစွာ တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးရီးအတွက် လိုအပ်တေ။ == သဘာဝသယံဇာတဆုံးယှုံးမှု == သဘာဝသယံဇာတတိစွာ အလွန်အကျွံထုတ်ယူမှု၊ သစ်တောပြုန်းတီးမှု၊ ညစ်ညမ်းမှုနန့် မသင့်တော်ရေ ကုန်းမြီအသုံးချမှုတိကြောင့် လျော့နည်းနိုင်ရေ။ ငါးသယံဇာတကို မျိုးပွားနိုင်ရေ နှုန်းထက် ပိုမိုဖမ်းဆီးကေ ငါးအရေအတွက် လျော့နည်းလာနိုင်ရေ။ သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် မြီတိုက်စားမှု၊ သက်ဟိနီထိုင်ရာဆုံးယှုံးမှုနန့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲလျော့နည်းမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂပတ်ဝန်းကျင်အစီအစဉ် (UNEP) ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာ့သဘာဝပစ္စည်းထုတ်ယူမှုပမာဏစွာ ယခင်နှစ်ပေါင်း ၅၀ အတွင်း သုံးဆခန့်တိုးလာခရေ။<ref name="UNEP">[https://www.unep.org/en/publications/report/global-resources-outlook-2024 United Nations Environment Programme – Global Resources Outlook 2024.]</ref> == သဘာဝသယံဇာတထိန်းသိမ်းရီး == '''သဘာဝသယံဇာတထိန်းသိမ်းရီး''' (Natural resource conservation) ဆိုစွာ သဘာဝအရင်းအမြစ်တိကို အလွန်အကျွံမသုံးစွဲဘဲ တာရှည်အသုံးပြုနိုင်စီဖို့ ကာကွယ်စီမံရေ လုပ်ငန်းတိကို ရည်ညွှန်းရေ။ အဓိကဆောင်ရွက်နိုင်ရေ နည်းလမ်းတိမာ - * သစ်တောတိကို ကာကွယ်ပြီး ပြန်လည်စိုက်ပျိုးခြင်း။ * မြစ်ချောင်းနန့် မြီအောက်ရီအရင်းအမြစ်တိကို ထိန်းသိမ်းခြင်း။ * ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတိကို မျိုးပွားနှုန်းနန့် ကိုက်ညီအောင် စီမံခြင်း။ * သတ္တုနန့် စွမ်းအင်သယံဇာတကို အကျိုးဟိစွာ အသုံးပြုခြင်း။ * အသုံးပြုပြီးပစ္စည်းတိကို ပြန်လည်အသုံးချခြင်း။ * သဘာဝနီထိုင်ရာနန့် [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]]တိကို ကာကွယ်ခြင်း။ * ဒေသခံတိ ပါဝင်ရေ သယံဇာတစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်တိကို အားပီးခြင်း။ သယံဇာတတိကို အသုံးပြုမှုနန့် ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်မှုအကြား ဟန်ချက်ညီအောင် စီမံခြင်းစွာ တာရှည်တည်တံ့ရေ ဖွံ့ဖြိုးရီးအတွက် အရေးပါရေ။<ref name="UNEP"/> == သဘာဝအရင်းအနှီးနန့် ဂေဟစနစ်ဝန်ဆောင်မှု == '''သဘာဝအရင်းအနှီး''' (Natural capital) ဆိုစွာ သဘာဝသယံဇာတနန့် ဂေဟစနစ်တိမှ လူသားတိအတွက် အကျိုးကျေးဇူးတိ ထောက်ပံ့ပီးနိုင်ရေ သဘာဝအခြီခံအရင်းအမြစ်စုကို ရည်ညွှန်းရေ။ သစ်တောတခုစွာ သစ်သားကို ထောက်ပံ့ပီးရေ သယံဇာတအရင်းအမြစ်ဖြစ်ပြီး ယင်းသစ်တောက ရီထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ကာဗွန်သိုလှောင်ခြင်းနန့် သဘာဝနီထိုင်ရာပံ့ပိုးခြင်းတိကိုလေ့ ဆောင်ရွက်ရေ။ ယင်းအကျိုးကျေးဇူးတိကို '''ဂေဟစနစ်ဝန်ဆောင်မှု''' (Ecosystem services) လို့ ခေါ်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့် စီးပွားရီးစာရင်းအင်းစနစ် (SEEA) မာ သဘာဝသယံဇာတ၊ ဂေဟစနစ်နန့် ယင်းတိ၏ စီးပွားရီးဆိုင်ရာ အကျိုးသက်ရောက်မှုတိကို ဆက်စပ်လေ့လာရေ။<ref name="SEEA">[https://seea.un.org/en/about-seea/frequently-asked-questions United Nations – System of Environmental-Economic Accounting: Frequently Asked Questions.]</ref> == အရေးပါမှု == သဘာဝသယံဇာတစွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]]၊ [[ဂေဟဗေဒ]]နန့် [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]တိကို လေ့လာရာမာ အခြီခံကျရေ အကြောင်းအရာတခု ဖြစ်တေ။ သဘာဝသယံဇာတတိကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခြင်းနန့် ထိန်းသိမ်းခြင်းစွာ လူသားရို့၏ စားဝတ်နီရီး၊ စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်လုံချုံရီးနန့် အနာဂတ်မျိုးဆက်တိ၏ အကျိုးအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ကမ္ဘာမြီ]] * [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] * [[သဘာဝအရင်းအနှီး]] * [[ဂေဟစနစ်]] * [[ဇီဝဒေသ]] * [[ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ]] * [[သစ်တော]] * [[ပြားတော]] * [[ရီ]] * [[မြီအောက်ရီ]] * [[မြစ်]] * [[မြီဆီလွှာ]] * [[သတ္တု]] * [[ကျောက်မီးသွီး]] * [[ရေနံ]] * [[သဘာဝဓာတ်ငွိ]] * [[နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်]] * [[လီစွမ်းအင်]] * [[ရီအားလျှပ်စစ်]] * [[သဘာဝသယံဇာတထိန်းသိမ်းရီး]] * [[တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးရီး]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.unesco.org/en/query-list/n/natural-resources UNESCO – Natural Resources] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-types/ National Geographic – Resource Types] * [https://ncge.org/teacher-resources/national-geography-standards/geography-standard-16/ National Council for Geographic Education – Geography Standard 16] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/distribution-fossil-fuels/ National Geographic – Distribution of Fossil Fuels] * [https://www.unep.org/en/publications/report/global-resources-outlook-2024 UNEP – Global Resources Outlook 2024] * [https://seea.un.org/en/about-seea/frequently-asked-questions United Nations – Environmental-Economic Accounting] * [https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-country-environmental-analysis World Bank – Myanmar Country Environmental Analysis] * [https://mdn.gov.mm/en/over-380000-acres-mangrove-forests-conserved-rakhine-state Myanmar Digital News – Rakhine Mangrove Conservation] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Forest_river.jpg Wikimedia Commons – Forest River] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_sand_and_gravel_mine_at_edge_of_river.jpg Wikimedia Commons – Sand and Gravel Mine] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝသယံဇာတတိ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်]] [[ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:သယံဇာတထိန်းသိမ်းရီး]] r8pgurwtrbmruziov98quhcb0yho62w 0 6467 22268 2026-11-03T01:04:45Z Retkhaberi 224 Created page with " '''လူဦးရွီပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Population Geography'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ လူဦးရွီဖြန့်ဝီတည်ဟိမှု၊ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ၊ လူဦးရွီဖွဲ့စည်းပုံ၊ မွီးဖွားမှု၊ သီဆုံးမှုနန့် လူဦးရွီရွှိပြောင..." 22268 wikitext text/x-wiki '''လူဦးရွီပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Population Geography'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ လူဦးရွီဖြန့်ဝီတည်ဟိမှု၊ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ၊ လူဦးရွီဖွဲ့စည်းပုံ၊ မွီးဖွားမှု၊ သီဆုံးမှုနန့် လူဦးရွီရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုတိကို ပထဝီဝင်နီရာအလိုက် လေ့လာရေ [[လူမှုပထဝီဝင်]]ပညာရပ်ခွဲတခု ဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်စွာ လူတိ ဇာနီရာမာ နီထိုင်ကတ်တေ၊ ဇာကြောင့် ယင်းနီရာမာ နီထိုင်ကတ်တေ၊ လူဦးရွီစွာ အချိန်အလိုက် ဇာပိုင်ပြောင်းလဲနီရေ ဆိုရေ မေးခွန်းတိကို လေ့လာရေ။<ref name="Oxford">[https://doi.org/10.1093/obo/9780199874002-0065 Rachel S. Franklin (2013). Population Geography. Oxford Bibliographies in Geography.]</ref> [[File:UN WPP-Adjusted Population Density, v4.11, 2020 (48009145056).jpg|thumb|right|350px|၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွက် ကမ္ဘာ့လူဦးရွီသိပ်သည်းဆမြေပုံ။ NASA SEDAC နန့် CIESIN ၏ အချက်အလက်တိကို အခြီခံထားရေ။]] လူဦးရွီပထဝီဝင်စွာ [[လူဦးရွီဗေဒ]] (Demography)၊ [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]]၊ [[မြို့ပြပထဝီဝင်]]နန့် [[လူမှုဗေဒ]]ရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ လူဦးရွီဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို အသုံးပြုပြီး နီထိုင်ရာဒေသ၊ လူမှုစီးပွားရီးအခြီအနီနန့် ပတ်ဝန်းကျင်အကြား ဆက်နွယ်မှုတိကို လေ့လာရေ။<ref name="Dartmouth">[https://researchguides.dartmouth.edu/human_geography/population Dartmouth College – Human Geography: Population Studies.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == လူဦးရွီပထဝီဝင်၏ အဓိကအကြောင်းအရာစွာ လူဦးရွီနန့် ပထဝီဝင်နီရာအကြား ဆက်နွယ်မှုဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်မာ နိုင်ငံတခု၏ လူဦးရွီစုစုပေါင်းကိုရာ လေ့လာစွာ မဟုတ်ဘဲ မြို့၊ ရွာ၊ လွင်ပြင်၊ တောင်တန်းနန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ လူဦးရွီ ဇာပိုင်ဖြန့်ဝီနီရေဆိုစွာကိုလေ့ လေ့လာရေ။ လူဦးရွီပြောင်းလဲမှုတိ၏ အကြောင်းရင်းနန့် ယင်းပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေ လူမှုစီးပွားရီးသက်ရောက်မှုတိကိုလေ့ ဆန်းစစ်ရေ။ == လူဦးရွီပထဝီဝင်နန့် လူဦးရွီဗေဒ == '''လူဦးရွီဗေဒ''' (Demography) ဆိုစွာ လူဦးရွီအရွယ်အစား၊ အသက်အရွယ်ဖွဲ့စည်းပုံ၊ မွီးဖွားမှု၊ သီဆုံးမှုနန့် ရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုတိကို စာရင်းအင်းနည်းလမ်းတိနန့် လေ့လာရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။ '''လူဦးရွီပထဝီဝင်''' စွာ ယင်းအချက်အလက်တိ၏ ပထဝီဝင်နီရာအလိုက် ကွာခြားမှုကို အဓိကထား လေ့လာရေ။ ဥပမာအားဖြင့် လူဦးရွီဗေဒက နိုင်ငံတခု၏ မွီးဖွားနှုန်းကို လေ့လာနိုင်ပြီး လူဦးရွီပထဝီဝင်က မြို့ပြနန့် ကျေးလက်ဒေသတိအကြား မွီးဖွားနှုန်းကွာခြားမှုကို လေ့လာနိုင်ရေ။ ဒေပညာရပ်နှစ်ခုစွာ သီးခြားကွဲပြားနီကေလေ့ သုတေသနနည်းလမ်းနန့် အချက်အလက်တိကို အပြန်အလှန်အသုံးပြုကတ်တေ။<ref name="Oxford"/> == လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှု == '''လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှု''' (Population distribution) ဆိုစွာ လူတိ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ နီရာအသီးသီးမာ ဇာပိုင်တည်ဟိနီကတ်တေဆိုစွာကို ရည်ညွှန်းရေ။ ကမ္ဘာ့လူဦးရွီစွာ ဒေသအားလုံးမာ တူညီစွာ ဖြန့်ဝီနီစွာ မဟုတ်ပါ။ မြစ်ဝှမ်း၊ လွင်ပြင်၊ စိုက်ပျိုးရီးကောင်းမွန်ရေ ဒေသနန့် မြို့ကြီးတိမာ လူဦးရွီများပြားလေ့ဟိရေ။ အလွန်အီးရေ ဝင်ရိုးစွန်းဒေသ၊ ခြောက်သွိရေ [[သဲကန္တာရ]]နန့် မတ်စောက်ရေ တောင်တန်းဒေသတချို့မာ လူဦးရွီနည်းပါးရေ။ == လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို သက်ရောက်စီရေ အကြောင်းရင်းတိ == လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့် လူမှုစီးပွားရီးအကြောင်းရင်းတိက သက်ရောက်စီရေ။ === သဘာဝပထဝီဝင်အကြောင်းရင်းတိ === * '''ရာသီဥတု''' – အလွန်ပူပြင်းရေ တနည်း အလွန်အီးရေ ဒေသတိမာ နီထိုင်မှုအခက်အခဲ ဟိနိုင်ရေ။ * '''မြီမျက်နှာသွင်ပြင်''' – လွင်ပြင်ဒေသတိမာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် လူနီအိမ်ခြီတည်ဆောက်မှု ပိုမိုလွယ်ကူနိုင်ရေ။ * '''ရီအရင်းအမြစ်''' – မြစ်၊ ရီကန်နန့် မြီအောက်ရီဟိမှုစွာ လူသားအခြီချနီထိုင်မှုအတွက် အရေးပါရေ။ * '''မြီဆီလွှာ''' – မြီဆီလွှာကောင်းမွန်ရေ ဒေသတိမာ စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ === လူမှုစီးပွားရီးအကြောင်းရင်းတိ === အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်း၊ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ ပညာရီး၊ ကျန်းမာရီးနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးတိစွာ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို သက်ရောက်စီရေ။ မြို့ကြီးတိမာ အလုပ်အကိုင်နန့် ဝန်ဆောင်မှုတိ စုဝေးနီစွာကြောင့် လူဦးရွီပိုမိုများပြားလာနိုင်ရေ။ နိုင်ငံရီးအခြီအနီ၊ စစ်ပွဲနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိကြောင့်လေ့ လူတိ မူလနီထိုင်ရာမှ ပြောင်းလားရနိုင်ရေ။ == လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ == '''လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ''' (Population density) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ ကုန်းမြီဧရိယာတခုအတွင်း နီထိုင်ရေ လူဦးရွီပမာဏကို ဖော်ပြရေ တိုင်းတာချက်ဖြစ်တေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် တစတုရန်းကီလိုမီတာအတွင်း နီထိုင်ရေ လူဦးရွီနန့် ဖော်ပြရေ။ '''လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ = လူဦးရွီစုစုပေါင်း ÷ ကုန်းမြီဧရိယာ''' ဥပမာအားဖြင့် ဒေသတခုမာ လူဦးရွီ ၁၀,၀၀၀ ဟိပြီး ကုန်းမြီဧရိယာ ၁၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာဟိက လူဦးရွီသိပ်သည်းဆစွာ တစတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် လူ ၁၀၀ ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆညွှန်းကိန်းမာ ကုန်းမြီဧရိယာတစတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် လူဦးရွီကို အသုံးပြုရေ။<ref name="WorldBank">[https://databank.worldbank.org/metadataglossary/world-development-indicators/series/EN.POP.DNST World Bank – Population Density: Metadata Glossary.]</ref> ယေကေလေ့ ဒေသတခု၏ ပျမ်းမျှသိပ်သည်းဆစွာ ယင်းဒေသအတွင်း လူတိ တူညီစွာ ဖြန့်ဝီနီတေဟု မဆိုလိုပါ။ == လူဦးရွီပြောင်းလဲမှု == '''လူဦးရွီပြောင်းလဲမှု''' (Population change) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ အချိန်ကာလတခုအတွင်း လူဦးရွီ တိုးလာခြင်း တနည်း လျော့နည်းလာခြင်းဖြစ်တေ။ ဒေပြောင်းလဲမှုကို အဓိကအားဖြင့် မွီးဖွားမှု၊ သီဆုံးမှုနန့် ရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုတိက သက်ရောက်စီရေ။ * '''မွီးဖွားမှု''' (Births) – လူဦးရွီတိုးလာစီရေ အကြောင်းရင်းဖြစ်တေ။ * '''သီဆုံးမှု''' (Deaths) – လူဦးရွီလျော့နည်းစီရေ အကြောင်းရင်းဖြစ်တေ။ * '''ဝင်ရောက်ပြောင်းလားမှု''' (In-migration) – ဒေသတခုသို့ ပြင်ပမှ လူတိ ဝင်ရောက်လာခြင်းဖြစ်တေ။ * '''ထွက်ခွာပြောင်းလားမှု''' (Out-migration) – ဒေသတခုမှ အခြားဒေသသို့ လူတိ ပြောင်းလားခြင်းဖြစ်တေ။ '''လူဦးရွီအသစ် = မူလလူဦးရွီ + မွီးဖွားမှု − သီဆုံးမှု + အသားတင်ဝင်ရောက်ပြောင်းလားမှု''' ဒေတွက်ချက်နည်းကို လူဦးရွီပြောင်းလဲမှု၏ အခြီခံညီမျှခြင်းအဖြစ် အသုံးပြုရေ။<ref name="Census">[https://www.census.gov/programs-surveys/popest/about/glossary.html United States Census Bureau – Population Estimates Glossary.]</ref> == လူဦးရွီရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှု == '''လူဦးရွီရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှု''' (Migration) ဆိုစွာ လူတိ မူလနီထိုင်ရာဒေသမှ အခြားနီရာတခုသို့ နီထိုင်ရာပြောင်းလားခြင်းဖြစ်တေ။ ရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုကို နိုင်ငံအတွင်းနန့် နိုင်ငံတကာ ရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုတိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ရေ။ အလုပ်အကိုင်ရှာဖွီမှု၊ ပညာသင်ကြားမှု၊ မိသားစုနန့် ပြန်လည်စုဝေးမှုတိကြောင့် လူတိ ပြောင်းလားနိုင်ရေ။ စစ်ပွဲ၊ ဖိနှိပ်မှုနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိကြောင့် မိမိဆန္ဒမပါဘဲ နီရာပြောင်းလားရရေ လူတိလေ့ ဟိရေ။ ရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုစွာ လူဦးရွီအရွယ်အစားနန့် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြောင်းလဲစီနိုင်ရေ။ == လူဦးရွီဖွဲ့စည်းပုံ == '''လူဦးရွီဖွဲ့စည်းပုံ''' (Population composition) ဆိုစွာ လူဦးရွီအတွင်းဟိ အသက်အရွယ်၊ ကျားမ၊ ပညာရီးနန့် အခြားလူမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာတိ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ရည်ညွှန်းရေ။ အသက်အရွယ်ဖွဲ့စည်းပုံကို လေ့လာရာမာ ကလေးအရွယ်၊ အလုပ်လုပ်နိုင်ရေ အရွယ်နန့် သက်ကြီးရွယ်အိုအုပ်စုတိကို ခွဲခြားနိုင်ရေ။ ယင်းအချက်အလက်တိစွာ ကျောင်း၊ ဆေးရုံနန့် လူမှုစောင့်ရှောက်ရီးလုပ်ငန်းတိကို စီမံရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ လူဦးရွီ၏ အသက်အရွယ်နန့် ကျားမဖွဲ့စည်းပုံကို '''လူဦးရွီပိရမစ်''' (Population pyramid) နန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။<ref name="UNPyramid">[https://population.un.org/dataportal/about/userguide United Nations Population Division – Data Portal User Guide.]</ref> == မြို့ပြနန့် ကျေးလက်လူဦးရွီ == လူဦးရွီပထဝီဝင်မာ [[မြို့ပြ]]နန့် [[ကျေးလက်ဒေသ]]တိ၏ လူဦးရွီကွာခြားမှုကိုလေ့ လေ့လာရေ။ မြို့ပြဒေသတိမာ စီးပွားရီး၊ ပညာရီးနန့် ကျန်းမာရီးဝန်ဆောင်မှုတိ စုဝေးနီနိုင်ရေ။ ကျေးလက်ဒေသတိမာ စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနန့် သဘာဝသယံဇာတအခြီခံ အသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ ကျေးလက်မှ မြို့ပြသို့ လူတိ ပြောင်းလားလာခြင်းစွာ မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှု (Urbanization) ကို သက်ရောက်စီရေ။ == လူဦးရွီအချက်အလက် စုဆောင်းခြင်း == လူဦးရွီပထဝီဝင်ကို လေ့လာရာမာ [[သန်းခေါင်စာရင်း]]၊ လူဦးရွီစစ်တမ်း၊ မွီးဖွားသီဆုံးမှတ်တမ်းနန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ စာရင်းတိကို အသုံးပြုရေ။ '''သန်းခေါင်စာရင်း''' (Population census) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ အချိန်တခုမာ ဒေသတခုအတွင်းဟိ လူဦးရွီနန့် အိမ်ထောင်စုအခြီအနီတိကို စနစ်တကျ စာရင်းကောက်ယူခြင်းဖြစ်တေ။ လူဦးရွီမြေပုံတိကို ပျင်ဆင်ရာမာ [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] (GIS) နန့် ဂြိုဟ်တုအချက်အလက်တိကိုလေ့ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ NASA ၏ ''Gridded Population of the World'' (GPW) စနစ်စွာ လူဦးရွီအချက်အလက်တိကို မြေပုံကွက်ငယ်တိအလိုက် ဖော်ပြရေ နည်းလမ်းတခုဖြစ်တေ။<ref name="NASA">[https://data.nasa.gov/dataset/gridded-population-of-the-world-version-4-gpwv4-population-density-revision-11 NASA – Gridded Population of the World: Population Density.]</ref> == မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီပထဝီဝင် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားရေ။ [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်း၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]နန့် [[မန္တလေးမြို့]]ပတ်ဝန်းကျင်တိစွာ လူဦးရွီစုဝေးနီရေ အရေးပါရေ ဒေသတိဖြစ်ကတ်တေ။ တောင်တန်းဒေသတချို့မာ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်နန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးအခြီအနီတိကြောင့် လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှု ကွဲပြားနိုင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာ ၂၀၁၄ ခုနှစ်နန့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် လူဦးရွီနန့် အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်းတိကို ဆောင်ရွက်ထားရေ။ လူဦးရွီဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို နှိုင်းယှဉ်ရာမာ စာရင်းကောက်ယူရေ နည်းလမ်းနန့် လွှမ်းခြုံမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="MyanmarCensus">[https://www.dop.gov.mm/en/population-censuses-myanmar Myanmar Department of Population – Population Censuses in Myanmar.]</ref> == ရခိုင်ဒေသ၏ လူဦးရွီပထဝီဝင် == [[ရခိုင်ပြည်]]စွာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်းနန့် [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းကြားမာ တည်ဟိရေ။ ရခိုင်ဒေသ၏ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုစွာ ကမ်းရိုးတန်း၊ မြစ်ဝှမ်း၊ လွင်ပြင်၊ ကျွန်းနန့် တောင်တန်းဒေသတိအလိုက် ကွဲပြားရေ။ [[စစ်တွေမြို့]]၊ [[ကျောက်ဖြူမြို့]]၊ [[သံတွဲမြို့]]နန့် အခြားမြို့နယ်တိ၏ လူဦးရွီအခြီအနီတိကို လေ့လာခြင်းနန့် မြို့ပြနန့် ကျေးလက်လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို နားလည်နိုင်ရေ။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းဆိုင်ရာ UNFPA မှတ်တမ်းအရ ရခိုင်ပြည်၏ လူဦးရွီကို ၃,၁၈၈,၈၀၇ ဦးလို့ ဖော်ပြထားရေ။ ယေကေလေ့ ယင်းကိန်းဂဏန်းအတွင်း တိုက်ရိုက်စာရင်းမကောက်ယူနိုင်ခရေ လူဦးရွီ ၁,၀၉၀,၀၀၀ ခန့်၏ ခန့်မှန်းတန်ဖိုးပါဝင်နီရေ။<ref name="Rakhine2014">[https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/3K_Rakhine_Figures_ENG.pdf Department of Population and UNFPA (2015) – 2014 Myanmar Census: Rakhine State Figures at a Glance.]</ref> ယင်းနန့်လို့ လူဦးရွီကိန်းဂဏန်းတိကို အသုံးပြုရာမာ သက်ဆိုင်ရာနှစ်၊ အချက်အလက်အရင်းအမြစ်နန့် ခန့်မှန်းချက်ပါဝင်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြဖို့ လိုအပ်တေ။ == လူဦးရွီပထဝီဝင်၏ အသုံးဝင်မှု == လူဦးရွီပထဝီဝင်စွာ လူမှုစီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီးစီမံကိန်းတိအတွက် အရေးပါရေ။ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို လေ့လာခြင်းနန့် ကျောင်း၊ ဆေးရုံ၊ လမ်း၊ သောက်သုံးရီနန့် လျှပ်စစ်ဝန်ဆောင်မှုတိ လိုအပ်ရေ နီရာတိကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ရေ ဒေသတိမာ လူဦးရွီအရေအတွက်နန့် အသက်အရွယ်ဖွဲ့စည်းပုံကို သိဟိခြင်းစွာ ကြိုတင်ကာကွယ်ရီးနန့် ကယ်ဆယ်ရီးအတွက်လေ့ အရေးပါရေ။ == အရေးပါမှု == လူဦးရွီပထဝီဝင်စွာ လူသားတိ၏ နီထိုင်ရာနီရာ၊ လူဦးရွီပြောင်းလဲမှုနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆက်နွယ်မှုတိကို နားလည်ဖို့ အခြီခံကျရေ လူမှုပထဝီဝင်ပညာရပ်ခွဲတခု ဖြစ်တေ။ လူဦးရွီဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာခြင်းစွာ ပညာရီး၊ ကျန်းမာရီး၊ စီးပွားရီးနန့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီးစီမံခန့်ခွဲမှုတိအတွက် အရေးပါရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[လူမှုပထဝီဝင်]] * [[လူဦးရွီဗေဒ]] * [[လူဦးရွီ]] * [[လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ]] * [[လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှု]] * [[လူဦးရွီတိုးနှုန်း]] * [[မွီးဖွားနှုန်း]] * [[သီဆုံးနှုန်း]] * [[လူဦးရွီရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှု]] * [[သန်းခေါင်စာရင်း]] * [[လူဦးရွီပိရမစ်]] * [[မြို့ပြပထဝီဝင်]] * [[ကျေးလက်ဒေသ]] * [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ]] * [[ရခိုင်ပြည်]] * [[မြေပုံ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://doi.org/10.1093/obo/9780199874002-0065 Oxford Bibliographies – Population Geography] * [https://researchguides.dartmouth.edu/human_geography/population Dartmouth College – Population Studies] * [https://databank.worldbank.org/metadataglossary/world-development-indicators/series/EN.POP.DNST World Bank – Population Density] * [https://population.un.org/dataportal/ United Nations – Population Data Portal] * [https://www.census.gov/programs-surveys/popest/about/glossary.html U.S. Census Bureau – Population Estimates Glossary] * [https://data.nasa.gov/dataset/gridded-population-of-the-world-version-4-gpwv4-population-density-revision-11 NASA – Gridded Population of the World] * [https://www.dop.gov.mm/en/population-censuses-myanmar Myanmar Department of Population – Population Censuses] * [https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/3K_Rakhine_Figures_ENG.pdf UNFPA – Rakhine State Census Figures] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UN_WPP-Adjusted_Population_Density,_v4.11,_2020_(48009145056).jpg Wikimedia Commons – World Population Density Map] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လူဦးရွီပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လူမှုပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လူဦးရွီဗေဒ]] sw51t4ia6vh8d6qbvz3pinytl0w0tl1 0 6468 22269 2026-11-03T01:28:58Z Retkhaberi 224 Created page with " '''မြို့ပြပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Urban Geography'') ဆိုစွာ [[မြို့]]နန့် [[မြို့ပြဒေသ]]တိ၏ တည်နီရာ၊ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ [[လူဦးရွီ]]ဖြန့်ဝီမှု၊ ကုန်းမြီအသုံးချမှု၊ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းနန့် မြို့ပြဖြစ်..." 22269 wikitext text/x-wiki '''မြို့ပြပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Urban Geography'') ဆိုစွာ [[မြို့]]နန့် [[မြို့ပြဒေသ]]တိ၏ တည်နီရာ၊ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ [[လူဦးရွီ]]ဖြန့်ဝီမှု၊ ကုန်းမြီအသုံးချမှု၊ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းနန့် မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှုတိကို ပထဝီဝင်ရှုထောင့်ကနီ လေ့လာရေ [[လူမှုပထဝီဝင်]]ပညာရပ်ခွဲတခု ဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်စွာ မြို့တိ ဇာနီရာမာ တည်ဟိကတ်တေ၊ ဇာကြောင့် ဖွံ့ဖြိုးလာကတ်တေ၊ မြို့အတွင်းဟိ လူမှုနန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ ဇာပိုင်ဖြန့်ဝီနီကတ်တေဆိုရေ မီးခွန်းတိကို လေ့လာရေ။<ref name="Springer">[https://doi.org/10.1007/978-3-031-92524-5_273 Lauermann, John (2026). Urban Geography. The Encyclopedia of Human Geography. Springer.]</ref> [[File:Street scene, Sittwe, Myanmar.jpg|thumb|right|320px|ရခိုင်ပြည်၊ စစ်တွေမြို့၏ မြို့ပြလမ်းနန့် အဆောက်အအုံတိကို မြင်တွိရပုံ (၂၀၁၈)။ ဓာတ်ပုံ – Vaccarium။]] မြို့ပြပထဝီဝင်စွာ [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]]၊ [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]]၊ [[မြို့ပြစီမံကိန်း]]၊ [[လူမှုဗေဒ]]နန့် [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ]]ရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == မြို့ပြပထဝီဝင်၏ အဓိကလေ့လာချက်စွာ မြို့ပြဒေသတိ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံနန့် လူသားလုပ်ဆောင်ချက်တိအကြား ဆက်နွယ်မှုဖြစ်တေ။ မြို့တမြို့အတွင်း လူနီအိမ်ရာ၊ ဈီး၊ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ ကျောင်း၊ ဆေးရုံနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးတိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာရေ။ ယပြီးကေ မြို့တမြို့နန့် အခြားမြို့တိအကြား ကုန်သွယ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် လူဦးရွီရွှိပြောင်းဝင်ရောက်မှုတိကိုလေ့ လေ့လာရေ။ မြို့ပြပထဝီဝင်စွာ မြို့တခု၏ အတွင်းပိုင်းဖွဲ့စည်းပုံနန့် မြို့တိအကြား ဆက်နွယ်မှုကို အဓိကထား လေ့လာရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။<ref name="Esri">[https://support.esri.com/en-us/gis-dictionary/urban-geography Esri – GIS Dictionary: Urban Geography.]</ref> == မြို့ပြဒေသ၏ သတ်မှတ်ချက် == '''မြို့ပြဒေသ''' (Urban area) ဆိုစွာ လူဦးရွီနန့် အဆောက်အအုံတိ စုဝေးတည်ဟိပြီး စီးပွားရီး၊ အုပ်ချုပ်ရီးနန့် ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းတိ အဓိကတည်ဟိရေ လူနီထိုင်ရာဒေသဖြစ်တေ။ မြို့ပြဒေသကို သတ်မှတ်ရေ စံနှုန်းတိစွာ နိုင်ငံအလိုက် မတူညီပါ။ အချို့နိုင်ငံတိမာ လူဦးရွီအရေအတွက်ကို အခြီခံပြီး အချို့နိုင်ငံတိမာ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ၊ အဆောက်အအုံတိ၏ စုဝေးမှုနန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ''World Urbanization Prospects'' အစီရင်ခံစာမာ နိုင်ငံတကာနှိုင်းယှဉ်မှုအတွက် လူဦးရွီသိပ်သည်းဆနန့် အခြားအချက်အလက်တိကို အခြီခံရေ ''Degree of Urbanization'' စနစ်ကို အသုံးပြုထားရေ။<ref name="UN2025">[https://desapublications.un.org/publications/world-urbanization-prospects-2025-summary-results United Nations (2025). World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results.]</ref> == မြို့ပြပထဝီဝင်၏ လေ့လာရေ နယ်ပယ်တိ == မြို့ပြပထဝီဝင်မာ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအကြောင်းအရာတိ ပါဝင်ရေ။ * မြို့တိ၏ တည်နီရာနန့် ဖြန့်ဝီမှု။ * မြို့ပြလူဦးရွီနန့် လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ။ * မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု။ * မြို့အတွင်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးစနစ်။ * စီးပွားရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးဗဟိုဌာနတိ။ * မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှုနန့် မြို့နယ်နိမိတ်ချဲ့ထွင်မှု။ * မြို့ပြသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့် ဖီးအန္တရာယ်တိ။ ဒေအကြောင်းအရာတိစွာ မြို့ပြ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနန့် လုပ်ဆောင်ချက်တိကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုရေ။ == မြို့ပြတည်နီရာနန့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == မြို့တိစွာ သဘာဝပထဝီဝင်အခြီအနီနန့် လူသားလုပ်ဆောင်ချက်တိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ဖွံ့ဖြိုးလာကတ်တေ။ ရှီးခေတ်မြို့အများအပြားစွာ မြစ်ကမ်း၊ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်း၊ ကုန်သွယ်ရီးလမ်းကြောင်းနန့် စိုက်ပျိုးရီးကောင်းမွန်ရေ ဒေသတိမာ ဖြစ်ပေါ်လာကတ်တေ။ မြစ်ကမ်းနန့် ဆိပ်ကမ်းတိစွာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးအတွက် အရေးပါရေ။ မြို့ပြတည်နီရာကို လေ့လာရာမာ မြို့၏ မူလတည်ဟိရာနီရာ (Site) နန့် အခြားဒေသတိနန့် ဆက်နွယ်ရေ ပထဝီဝင်အခြီအနီ (Situation) ရို့ကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်ရေ။ == မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှု == '''မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှု''' (Urbanization) ဆိုစွာ လူဦးရွီ၊ ကုန်းမြီအသုံးချမှုနန့် စီးပွားရီးလုပ်ဆောင်ချက်တိ မြို့ပြဒေသဖက်သို့ ပိုမိုစုဝေးလာရေ ပြောင်းလဲမှုဖြစ်စိုင်ဖြစ်တေ။ ကျေးလက်မှ မြို့သို့ လူဦးရွီပြောင်းလားလာမှု၊ မြို့ပြအလုပ်အကိုင်တိုးပွားမှုနန့် မြို့ပြအဆောက်အအုံတိုးချဲ့မှုတိစွာ ဒေဖြစ်စိုင်နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှုစွာ မြို့ပြဒေသနန့် [[ကျေးလက်ဒေသ]]တိအကြား စီးပွားရီးနန့် လူမှုဆက်နွယ်မှုတိကို ပြောင်းလဲစီနိုင်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာ့မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှုစွာ ဒေသအလိုက် မတူညီရေ နှုန်းတိနန့် ဆက်လက်ပြောင်းလဲနီရေ။<ref name="UN2025"/> == မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု == '''မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု''' (Urban land use) ဆိုစွာ မြို့အတွင်း ကုန်းမြီဧရိယာတိကို နီထိုင်ရီး၊ ကုန်သွယ်ရီး၊ စက်မှုလုပ်ငန်းနန့် အခြားရည်ရွယ်ချက်တိအတွက် အသုံးပြုပုံဖြစ်တေ။ {| class="wikitable" ! ကုန်းမြီအသုံးချမှု ! အင်္ဂလိပ် ! လုပ်ဆောင်ချက် |- | လူနီအိမ်ရာဒေသ | Residential area | အိမ်ရာနန့် လူနီထိုင်မှု |- | စီးပွားရီးဒေသ | Commercial area | ဈီး၊ ဆိုင်နန့် ကုန်သွယ်ရီး |- | စက်မှုလုပ်ငန်းဒေသ | Industrial area | စက်ရုံနန့် ထုတ်လုပ်မှု |- | အုပ်ချုပ်ရီးဒေသ | Administrative area | အစိုးရရုံးနန့် အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှု |- | အပန်းဖြီဒေသ | Recreational area | ပန်းခြံ၊ အားကစပ်နန့် အပန်းဖြီမှု |- | သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးဒေသ | Transport area | လမ်း၊ ဘူတာနန့် ဆိပ်ကမ်း |} မြို့အတွင်း ဒေကုန်းမြီအသုံးချမှုတိစွာ တသီးတခြားတည်ဟိနိုင်ရေပိုင် နီရာတခုတည်းမာ ရောနှောတည်ဟိနိုင်ရေ။ == မြို့ပြဖွဲ့စည်းပုံ == '''မြို့ပြဖွဲ့စည်းပုံ''' (Urban structure) ဆိုစွာ မြို့အတွင်း အဆောက်အအုံ၊ လမ်းနန့် လုပ်ငန်းဧရိယာတိ၏ တည်ဟိပုံဖြစ်တေ။ မြို့တချို့မာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိစွာ မြို့လယ်ဗဟိုတခုမာ စုဝေးနီရေ။ ယင်းနီရာကို '''ဗဟိုစီးပွားရီးဒေသ''' (Central Business District – CBD) လို့ ခေါ်ရေ။ အခြားမြို့တချို့မာ စီးပွားရီးနန့် ဝန်ဆောင်မှုဗဟိုဌာနတိ အများအပြားဟိနိုင်ရေ။ မြို့ပြဖွဲ့စည်းပုံကို လေ့လာရာမာ ဗဟိုတခုတည်းဟိရေ မြို့ပုံစံ၊ ကဏ္ဍအလိုက် ဖြန့်ဝီရေ မြို့ပုံစံနန့် ဗဟိုအများအပြားဟိရေ မြို့ပုံစံတိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ == မြို့ပြလူဦးရွီ == မြို့ပြလူဦးရွီစွာ မြို့အတွင်းဟိ လူတိ၏ အရေအတွက်နန့် ဖြန့်ဝီမှုကို ရည်ညွှန်းရေ။ မြို့ပြလူဦးရွီသိပ်သည်းဆကို လူဦးရွီအရေအတွက်နန့် သတ်မှတ်ထားရေ ကုန်းမြီဧရိယာကို အသုံးပြုပြီး တွက်ချက်နိုင်ရေ။ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆမြင့်ရေ မြို့တိမာ အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရီး၊ အိမ်ရာနန့် ရီဝန်ဆောင်မှုတိကို စနစ်တကျ စီမံဖို့ လိုအပ်တေ။ ယေကေလေ့ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆမြင့်ခြင်းတခုတည်းကြောင့် မြို့ပြပြဿနာဖြစ်ပေါ်တေလို့ မဆိုနိုင်ပါ။ မြို့ပြဝန်ဆောင်မှုနန့် စီမံခန့်ခွဲမှုအရည်အသွီးတိကလေ့ အရေးပါရေ။ == မြို့ပြလမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး == မြို့ပြပထဝီဝင်မာ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးစနစ်စွာ အရေးပါရေ လေ့လာရေ အကြောင်းအရာတခုဖြစ်တေ။ လမ်း၊ တံတား၊ ဘူတာ၊ ဆိပ်ကမ်းနန့် အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစနစ်တိစွာ မြို့၏ အလုပ်အကိုင်နန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိကို ဆက်သွယ်ပီးရေ။ မြို့တခု၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးကောင်းမွန်မှုစွာ လူတိ၏ အလုပ်လားလာချိန်၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် အခြီခံဝန်ဆောင်မှုတိသို့ ရောက်ဟိနိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်ရေ။ == မြို့ပြစီးပွားရီး == မြို့ပြဒေသတိစွာ ကုန်သွယ်ရီး၊ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ ပညာရီး၊ ကျန်းမာရီးနန့် အခြားဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းတိ၏ ဗဟိုဌာနတိဖြစ်ကတ်တေ။ မြို့တချို့စွာ ဆိပ်ကမ်းကုန်သွယ်ရီးနန့် ထင်ရှားပြီး အခြားမြို့တချို့စွာ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ အုပ်ချုပ်ရီး တနည်း ပညာရီးလုပ်ငန်းတိနန့် ထင်ရှားရေ။ မြို့ပြစီးပွားရီး၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုစွာ အနီးဟိ ကျေးလက်ဒေသတိ၏ ကုန်ထုတ်လုပ်မှုနန့်လေ့ ဆက်စပ်နီရေ။ == မြို့ပြနန့် ကျေးလက်ဆက်နွယ်မှု == မြို့ပြဒေသနန့် ကျေးလက်ဒေသတိစွာ သီးခြားတည်ဟိနီရေ ဒေသတိ မဟုတ်ပါ။ ကျေးလက်ဒေသတိစွာ မြို့ပြဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရီးထွက်ကုန်၊ ငါးနန့် အခြားသယံဇာတပစ္စည်းတိကို ထောက်ပံ့ပီးရေ။ မြို့ပြဒေသတိစွာ ကျေးလက်ဒေသတိသို့ ဈီးကွက်၊ ပညာရီး၊ ကျန်းမာရီးနန့် စီးပွားရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို ထောက်ပံ့နိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ မြို့ပြနန့် ကျေးလက်ဒေသတိအကြား ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာခြင်းစွာ ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီးအတွက် အရေးပါရေ။ == မြို့ပြသဘာဝပတ်ဝန်းကျင် == မြို့ပြဒေသတိမာ အဆောက်အအုံ၊ ကွန်ကရစ်လမ်းနန့် အခြားလူလုပ်မျက်နှာပြင်တိ များပြားရေ။ အဆောက်အအုံနန့် လမ်းမျက်နှာပြင်တိစွာ နီရောင်ခြည်အပူကို စုပ်ယူပြီး ထိန်းသိမ်းထားနိုင်စွာကြောင့် မြို့ပြဒေသတချို့စွာ ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးလက်ဒေသထက် ပိုမိုပူနွီးနိုင်ရေ။ ဒေဖြစ်စိုင်ကို '''မြို့ပြအပူကျွန်းအာနိသင်''' (Urban Heat Island Effect) လို့ ခေါ်ရေ။ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးမှုကြောင့် ရီစိမ့်ဝင်နိုင်ရေ မြီမျက်နှာပြင် လျော့နည်းလာကေ မိုးရီစီးဆင်းမှုနန့် ရီလွှမ်းမိုးမှုအခြီအနီ ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="IPCC">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/annex-ii/ IPCC – Climate Change 2022: Glossary, Urban Heat Island.]</ref> == မြို့ပြပြဿနာတိ == မြို့ပြဒေသတိစွာ စီးပွားရီးအခွင့်အလမ်းတိ ဖန်တီးပီးနိုင်ကေလေ့ စီမံခန့်ခွဲမှုအားနည်းကေ ပြဿနာအမျိုးမျိုး ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ဒေပြဿနာတိမာ အိမ်ရာရှားပါးမှု၊ ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှု၊ လီထုညစ်ညမ်းမှု၊ ရီအရင်းအမြစ်မလုံလောက်မှုနန့် အမှိုက်စီမံခန့်ခွဲမှုအခက်အခဲတိ ပါဝင်ရေ။ ကမ်းရိုးတန်းမြို့တိမာ [[မုန်တိုင်း]]၊ [[ရီကြီးမှု]]နန့် ပင်လယ်ရီမျက်နှာပြင်မြင့်တက်မှုကြောင့် ဖီးအန္တရာယ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ''World Cities Report 2024'' အစီရင်ခံစာမာ မြို့ပြစီမံကိန်းနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ခံနိုင်ရည်တိုးမြှင့်မှု၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြထားရေ။<ref name="UNHabitat">[https://unhabitat.org/world-cities-report-2024-cities-and-climate-action UN-Habitat (2024). World Cities Report: Cities and Climate Action.]</ref> == မြို့ပြပထဝီဝင်လေ့လာရီးနည်းလမ်းတိ == မြို့ပြပထဝီဝင်ပညာရှင်တိစွာ မြို့ပြအခြီအနီကို လေ့လာရာမာ [[မြေပုံ]]၊ [[သန်းခေါင်စာရင်း]]၊ မြီပြင်စစ်တမ်းနန့် ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] (GIS) စွာ မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု၊ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးတိကို မြေပုံထက်မာ လေ့လာရာ၌ အသုံးဝင်ရေ။ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတိကို အချိန်ကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းနန့် မြို့ပြဧရိယာချဲ့ထွင်မှုနန့် စိမ်းလန်းမြီလျော့နည်းမှုတိကို လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="Esri"/> == မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့ပြပထဝီဝင် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]နန့် အခြားမြို့ကြီးတိစွာ မြို့ပြပထဝီဝင်လေ့လာမှုအတွက် ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။ ရန်ကုန်မြို့စွာ ကုန်သွယ်ရီးနန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ စုဝေးရေ မြို့ကြီးဖြစ်ပြီး မန္တလေးမြို့စွာ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း၏ အရေးပါရေ ကုန်သွယ်ရီးနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးဗဟိုဌာနတခုဖြစ်တေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့ပြဒေသတိမာ မြစ်ကမ်း၊ လွင်ပြင်၊ ကုန်းတွင်းနန့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတည်နီရာအလိုက် ဖွံ့ဖြိုးလာပုံတိ ကွဲပြားရေ။ == ရခိုင်ပြည်၏ မြို့ပြပထဝီဝင် == [[ရခိုင်ပြည်]]မာ [[စစ်တွေမြို့]]၊ [[ကျောက်ဖြူမြို့]]၊ [[သံတွဲမြို့]]နန့် [[မြောက်ဦးမြို့]]ရို့စွာ မြို့ပြပထဝီဝင်လေ့လာမှုအတွက် အသုံးဝင်ရေ မြို့တိဖြစ်ကတ်တေ။ ရခိုင်ပြည်၏ မြို့တိစွာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းနန့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်းကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဒေသ၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ မြစ်ချောင်း၊ ဆိပ်ကမ်းနန့် ကမ်းရိုးတန်းလမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးတိစွာ မြို့တိ၏ တည်နီရာနန့် ဖွံ့ဖြိုးမှုကို သက်ရောက်စီရေ။ === စစ်တွေမြို့ — မြို့ပြပထဝီဝင်နမူနာ === '''[[စစ်တွေမြို့]]''' (Sittwe) စွာ ရခိုင်ပြည်၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး [[ကုလားတန်မြစ်]]ဝနန့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]အနီးမာ တည်ဟိရေ ကမ်းရိုးတန်းမြို့ဖြစ်တေ။ စစ်တွေမြို့၏ တည်နီရာစွာ ပင်လယ်ရီကြောင်းနန့် မြစ်ကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးအတွက် အရေးပါရေ။ ယင်းမြို့ကို လေ့လာရာမာ မြစ်ဝဆိပ်ကမ်းတည်နီရာ၊ မြို့လယ်ဈီး၊ အိမ်ရာရပ်ကွက်၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် အုပ်ချုပ်ရီးလုပ်ငန်းတိ၏ ဆက်နွယ်မှုကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ စစ်တွေမြို့၏ ပထဝီဝင်တည်နီရာကြောင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် ကမ်းရိုးတန်းသဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိအကြား ဆက်နွယ်မှုကိုလေ့ လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="Getty">[https://www.getty.edu/vow/TGNFullDisplay?english=Y&subjectid=1066282 Getty Research Institute – Thesaurus of Geographic Names: Sittwe.]</ref> [[File:Clock tower, main road and central market 01.jpg|thumb|right|300px|စစ်တွေမြို့၏ နာရီစင်၊ အဓိကလမ်းနန့် မြို့လယ်ဈီးပတ်ဝန်းကျင် (၂၀၁၃)။ ဓာတ်ပုံ – Go-Myanmar။]] စစ်တွေမြို့၏ မြို့ပြပုံသဏ္ဌာန်ကို လေ့လာရာမာ အောက်ပါအချက်တိကို အဓိကထားနိုင်ရေ။ * မြို့လယ်ဈီးနန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ တည်နီရာ။ * မြို့လယ်မှ အိမ်ရာရပ်ကွက်တိသို့ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး။ * ဆိပ်ကမ်းနန့် မြစ်ရီကြောင်းကုန်သွယ်ရီးဆက်နွယ်မှု။ * ကမ်းရိုးတန်းမြီမျက်နှာသွင်ပြင်နန့် မြို့ပြတည်ဆောက်မှု။ * မိုးရာသီရီကြီးမှုနန့် မုန်တိုင်းဖီးအန္တရာယ်တိ။ ဒေအချက်တိစွာ မြို့ပြပထဝီဝင်၏ သဘောတရားတိကို ရခိုင်ပြည်၏ မြို့တမြို့နန့် ဆက်စပ်နားလည်နိုင်စီရေ။ == တာရှည်တည်တံ့ရေ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးရီး == '''တာရှည်တည်တံ့ရေ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးရီး''' (Sustainable urban development) ဆိုစွာ လက်ဟိမြို့ပြလူဦးရွီ၏ လိုအပ်ချက်တိကို ဖြည့်ဆည်းပီးရင်း အနာဂတ်မျိုးဆက်တိ၏ နီထိုင်ရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းရေ ဖွံ့ဖြိုးရီးဖြစ်တေ။ ဒေဖွံ့ဖြိုးရီးမာ လုံချုံရေ အိမ်ရာ၊ သောက်သုံးရီ၊ အမှိုက်စီမံခန့်ခွဲမှု၊ အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် စိမ်းလန်းမြီတိ ပါဝင်ရေ။ ကုလသမဂ္ဂ၏ [[တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးရီးရည်မှန်းချက်များ|တာရှည်ဖွံ့ဖြိုးရီးရည်မှန်းချက်]] အမှတ် ၁၁ (SDG 11) စွာ မြို့တိနန့် လူနီထိုင်ရာဒေသတိကို လူတိုင်းပါဝင်နိုင်ရေ၊ လုံချုံရေ၊ ဖီးအန္တရာယ်ခံနိုင်ရည်ဟိရေ၊ တာရှည်တည်တံ့ရေ နီရာတိဖြစ်လာစီဖို့ ရည်ရွယ်ရေ။<ref name="SDG11">[https://sdgs.un.org/goals/goal11 United Nations – Sustainable Development Goal 11.]</ref> == အရေးပါမှု == မြို့ပြပထဝီဝင်စွာ လူသားရို့၏ နီထိုင်ရာ၊ စီးပွားရီးလုပ်ငန်း၊ ကုန်းမြီအသုံးချမှုနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အကြား ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။ မြို့ပြပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို အသုံးပြုခြင်းနန့် အိမ်ရာစီမံကိန်း၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး၊ သဘာဝဖီးအန္တရာယ်လျှော့ချရီးနန့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီးလုပ်ငန်းတိကို ပိုမိုစနစ်တကျ ပျင်ဆင်နိုင်ရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[လူမှုပထဝီဝင်]] * [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]] * [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] * [[မြို့]] * [[မြို့ပြဒေသ]] * [[မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှု]] * [[မြို့ပြစီမံကိန်း]] * [[မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု]] * [[လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ]] * [[ကျေးလက်ဒေသ]] * [[သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]] * [[မြို့ပြအပူကျွန်းအာနိသင်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[စစ်တွေမြို့]] * [[ကျောက်ဖြူမြို့]] * [[မြောက်ဦးမြို့]] * [[ရခိုင်ပြည်]] * [[ကုလားတန်မြစ်]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[မြေပုံ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://doi.org/10.1007/978-3-031-92524-5_273 Springer – Urban Geography] * [https://support.esri.com/en-us/gis-dictionary/urban-geography Esri – Urban Geography] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/geop09/chapter/chapter-1/ INFLIBNET – Definition, Nature and Scope of Urban Geography] * [https://desapublications.un.org/publications/world-urbanization-prospects-2025-summary-results United Nations – World Urbanization Prospects 2025] * [https://unhabitat.org/world-cities-report-2024-cities-and-climate-action UN-Habitat – World Cities Report 2024] * [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/annex-ii/ IPCC – Urban Heat Island] * [https://sdgs.un.org/goals/goal11 United Nations – Sustainable Cities and Communities] * [https://www.getty.edu/vow/TGNFullDisplay?english=Y&subjectid=1066282 Getty Research Institute – Sittwe] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Street_scene,_Sittwe,_Myanmar.jpg Wikimedia Commons – Sittwe Street Scene] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Clock_tower,_main_road_and_central_market_01.jpg Wikimedia Commons – Sittwe Clock Tower and Central Market] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မြို့ပြပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လူမှုပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မြို့ပြလေ့လာရီး]] [[ကဏ္ဍ:မြို့ပြစီမံကိန်း]] m7g793sp822iyfsrxxa7wj1f00fcfax 0 6469 22270 2026-11-03T01:34:03Z Retkhaberi 224 Created page with " '''စီးပွားရီးပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Economic Geography'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု၊ ကုန်ပစ္စည်းဖြန့်ဝီမှု၊ [[ကုန်သွယ်ရီး]]၊ [[သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]]နန့် စားသုံးမှုတိ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင..." 22270 wikitext text/x-wiki '''စီးပွားရီးပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Economic Geography'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု၊ ကုန်ပစ္စည်းဖြန့်ဝီမှု၊ [[ကုန်သွယ်ရီး]]၊ [[သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]]နန့် စားသုံးမှုတိ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဖြန့်ဝီတည်ဟိပုံကို လေ့လာရေ [[လူမှုပထဝီဝင်]]ပညာရပ်ခွဲတခု ဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်စွာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ ဇာနီရာမာ တည်ဟိကတ်တေ၊ ဇာကြောင့် ယင်းနီရာတိမာ စုဝေးလာကတ်တေ၊ ဒေသတိအကြား ကုန်ပစ္စည်းနန့် ဝန်ဆောင်မှုတိ ဇာပိုင်စီးဆင်းနီကတ်တေဆိုစွာကို လေ့လာရေ။<ref name="Dartmouth">[https://researchguides.dartmouth.edu/human_geography/economic Dartmouth College – Human Geography: Economic Geography.]</ref> [[File:IMG3688 Burma Sittwé city (Akyab) Arakan State Fishers harbour (7313689214).jpg|thumb|right|320px|ရခိုင်ပြည်၊ စစ်တွေမြို့ဟိ ငါးဖမ်းဆိပ်ကမ်းနန့် ရီကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးလုပ်ငန်းတိ (၂၀၁၂)။ ဓာတ်ပုံ – DANIEL JULIE။]] စီးပွားရီးပထဝီဝင်စွာ [[စီးပွားရီးပညာ]]၊ [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]]၊ [[မြို့ပြပထဝီဝင်]]၊ [[သဘာဝသယံဇာတ]]နန့် [[ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီး]]ရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာခြင်းနန့် ဒေသတခု၏ စီးပွားရီးအခွင့်အလမ်းနန့် အခက်အခဲတိကို နားလည်နိုင်ရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == စီးပွားရီးပထဝီဝင်၏ အဓိကလေ့လာရေ အကြောင်းအရာစွာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိနန့် ပထဝီဝင်နီရာအကြား ဆက်နွယ်မှုဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြစ်ဝနန့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ပြီး မြီဆီလွှာကောင်းမွန်ရေ လွင်ပြင်တိမာ စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ ဖြစ်ထွန်းနိုင်ရေ။ မြို့ကြီးတိမာ ဈီးကွက်၊ အလုပ်သမားနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးဝန်ဆောင်မှုတိ စုဝေးနီစွာကြောင့် စက်မှုလုပ်ငန်းနန့် ကုန်သွယ်ရီးတိ ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ရေ။ ဒေသတိ၏ သဘာဝပထဝီဝင်အခြီအနီအပြင် နည်းပညာ၊ လူ့အရင်းအမြစ်၊ မူဝါဒနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးတိကလေ့ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ တည်နီရာကို သက်ရောက်စီရေ။<ref name="EIONET">[https://www.eionet.europa.eu/gemet/concept/13170 European Environment Agency – GEMET: Economic Geography.]</ref> == စီးပွားရီးပညာနန့် ကွာခြားမှု == '''စီးပွားရီးပညာ''' (Economics) စွာ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု၊ အရင်းအမြစ်ခွဲဝီမှု၊ ဈီးနှုန်းနန့် စားသုံးမှုဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်တိကို လေ့လာရေ။ '''စီးပွားရီးပထဝီဝင်''' စွာ ယင်းစီးပွားရီးလုပ်ဆောင်ချက်တိ၏ ပထဝီဝင်နီရာအလိုက် ကွာခြားမှုကို အဓိကထား လေ့လာရေ။ ဥပမာအားဖြင့် စီးပွားရီးပညာက ဆန်ဈီးနှုန်းပြောင်းလဲမှုကို လေ့လာနိုင်ပြီး စီးပွားရီးပထဝီဝင်က ဆန်ထုတ်လုပ်ရာဒေသမှ မြို့ပြဈီးကွက်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစရိတ်နန့် ဈီးနှုန်းဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာနိုင်ရေ။ ဒေပညာရပ်နှစ်ခုစွာ သီးခြားအလေးထားချက်ဟိကေလေ့ တခုနန့်တခု ဆက်စပ်နီရေ။ == စီးပွားရီးပထဝီဝင်၏ လေ့လာရေ နယ်ပယ်တိ == စီးပွားရီးပထဝီဝင်မာ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအကြောင်းအရာတိ ပါဝင်ရေ။ * [[စိုက်ပျိုးရီး]]နန့် [[ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း]]တိ၏ ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှု။ * သတ္တုနန့် စွမ်းအင်သယံဇာတတိ ထုတ်ယူမှု။ * စက်မှုလုပ်ငန်းနန့် စက်ရုံတိ၏ တည်နီရာ။ * ကုန်သွယ်ရီးနန့် ဈီးကွက်စနစ်တိ။ * လမ်း၊ ရီကြောင်းနန့် လီကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီး။ * လူဦးရွီနန့် အလုပ်အကိုင်ဖြန့်ဝီမှု။ * ဒေသတိအကြား စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုကွာခြားချက်။ * နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရီးနန့် စီးပွားရီးဆက်နွယ်မှု။ == စီးပွားရီးလုပ်ငန်းအမျိုးအစားတိ == စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိကို ထုတ်လုပ်မှုနန့် ဝန်ဆောင်မှုလက္ခဏာအလိုက် အုပ်စုခွဲခြားနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! ကဏ္ဍ ! အင်္ဂလိပ် ! လုပ်ငန်းနမူနာ |- | ပထမအဆင့်ကဏ္ဍ | Primary sector | စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ သစ်တောနန့် သတ္တုတူးဖော်ရီး |- | ဒုတိယအဆင့်ကဏ္ဍ | Secondary sector | ကုန်ကြမ်းပြုပြင်ထုတ်လုပ်ရီး၊ စက်မှုလုပ်ငန်းနန့် ဆောက်လုပ်ရီး |- | တတိယအဆင့်ကဏ္ဍ | Tertiary sector | ကုန်သွယ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး၊ ဘဏ်နန့် ခရီးလားဝန်ဆောင်မှု |- | စတုတ္ထအဆင့်ကဏ္ဍ | Quaternary sector | သုတေသန၊ သတင်းအချက်အလက်နန့် နည်းပညာဝန်ဆောင်မှု |} ဒေခွဲခြားမှုစွာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်အပေါ် အခြီခံထားစွာ ဖြစ်တေ။ == စိုက်ပျိုးရီးပထဝီဝင် == '''စိုက်ပျိုးရီးပထဝီဝင်''' (Agricultural Geography) ဆိုစွာ စိုက်ပျိုးမြီ၊ သီးနှံအမျိုးအစား၊ ထုတ်လုပ်မှုပမာဏနန့် စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ၏ ပထဝီဝင်ဖြန့်ဝီမှုကို လေ့လာရေ။ [[ရာသီဥတု]]၊ မိုးရွာသွန်းမှု၊ မြီဆီလွှာနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိစွာ စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ၏ တည်နီရာကို သက်ရောက်စီရေ။ စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရာနီရာမှ ဈီးကွက်သို့ အကွာအဝီးနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစရိတ်တိစွာလေ့ စိုက်ပျိုးရီးထုတ်ကုန်ဈီးနှုန်းကို သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရခိုင်ပြည်ဟိ စပါးစိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိကို လေ့လာရာမာ မိုးရာသီ၊ မြီနိမ့်လွင်ပြင်၊ ရီကြီးမှုနန့် ဈီးကွက်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးအခြီအနီတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ရေ။ == စက်မှုလုပ်ငန်းပထဝီဝင် == '''စက်မှုလုပ်ငန်းပထဝီဝင်''' (Industrial Geography) စွာ စက်ရုံ၊ ထုတ်လုပ်ရီးဌာနနန့် စက်မှုဇုန်တိ၏ တည်နီရာကို လေ့လာရေ။ စက်ရုံတခု တည်ဆောက်ရာမာ ကုန်ကြမ်းရဟိနိုင်မှု၊ လျှပ်စစ်စွမ်းအင်၊ အလုပ်သမား၊ မြီဈီးနှုန်းနန့် ဈီးကွက်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်နိုင်မှုတိစွာ အရေးပါရေ။ ကုန်ကြမ်းပမာဏကြီးမားရေ လုပ်ငန်းတချို့စွာ ကုန်ကြမ်းထွက်ဟိရာဒေသနန့် နီးကပ်စွာ တည်ဟိနိုင်ရေ။ အခြားလုပ်ငန်းတချို့စွာ စားသုံးသူဈီးကွက်နန့် နီးကပ်ရေ မြို့ပြဒေသတိမာ တည်ဟိနိုင်ရေ။ == တည်နီရာသီအိုရီတိ == စီးပွားရီးပထဝီဝင်မာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ ဇာကြောင့် နီရာတခုကို ရွီးချယ်တေဆိုစွာကို ရှင်းလင်းဖို့ '''တည်နီရာသီအိုရီ''' (Location Theory) တိကို အသုံးပြုရေ။ '''ဗွန်သျူနင်''' (Johann Heinrich von Thünen) ၏ စိုက်ပျိုးရီးတည်နီရာသီအိုရီစွာ ဈီးကွက်မှ အကွာအဝီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစရိတ်နန့် စိုက်ပျိုးမြီအသုံးချမှုအကြား ဆက်နွယ်မှုကို ရှင်းလင်းရေ။ '''အဲလ်ဖရက် ဝက်ဘာ''' (Alfred Weber) ၏ စက်မှုလုပ်ငန်းတည်နီရာသီအိုရီစွာ ကုန်ကြမ်း၊ ဈီးကွက်နန့် ထုတ်လုပ်မှုစရိတ်တိကို အလေးထားရေ။ ဒေသီအိုရီတိစွာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ တည်နီရာကို နားလည်ဖို့ အခြီခံပုံစံတိ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Location">[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-26626-4_7 Springer – Economic Geography: Location Theories.]</ref> == စီးပွားရီးလုပ်ငန်းစုဝေးမှု == '''စီးပွားရီးလုပ်ငန်းစုဝေးမှု''' (Agglomeration) ဆိုစွာ ဆက်စပ်ရေ လုပ်ငန်းတိနန့် အလုပ်သမားတိ နီရာတခုအနီးမာ စုဝေးတည်ဟိလာခြင်းဖြစ်တေ။ လုပ်ငန်းတိ နီးကပ်စွာ တည်ဟိကေ ကုန်ကြမ်းရဟိမှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သတင်းအချက်အလက်ဖလှယ်မှုတိ ပိုမိုလွယ်ကူနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ လုပ်ငန်းတိ အလွန်စုဝေးလာရေအခါ မြီဈီးနှုန်းမြင့်တက်မှု၊ ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှုနန့် အခြားစရိတ်တိ တိုးလာနိုင်ရေ။<ref name="Agglomeration">[https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190625979.013.152 Thisse, Jacques-François (2019). Economics of Agglomeration. Oxford Research Encyclopedia of Economics and Finance.]</ref> == သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီး == သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစွာ စီးပွားရီးပထဝီဝင်၏ အရေးပါရေ အကြောင်းအရာတခုဖြစ်တေ။ ကုန်ပစ္စည်းတိကို ထုတ်လုပ်ရာဒေသမှ ဈီးကွက်သို့ ပို့ဆောင်ရာမာ လမ်း၊ ရထား၊ မြစ်ချောင်း၊ ဆိပ်ကမ်းနန့် လီကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစနစ်တိကို အသုံးပြုရေ။ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစရိတ်မြင့်မားကေ ကုန်ပစ္စည်းဈီးနှုန်းနန့် ဈီးကွက်ရောက်ဟိနိုင်မှုကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ။ ဆိပ်ကမ်းမြို့တိစွာ ကုန်းတွင်းဒေသနန့် နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရီးအကြား ဆက်သွယ်ပီးရေ အရေးပါရေ နီရာတိဖြစ်ကတ်တေ။ == ကုန်ပစ္စည်းထောက်ပံ့ရီးကွင်းဆက် == '''ကုန်ပစ္စည်းထောက်ပံ့ရီးကွင်းဆက်''' (Supply Chain) ဆိုစွာ ကုန်ကြမ်းရဟိရာမှ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်း၊ သိုလှောင်ခြင်း၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ခြင်းနန့် စားသုံးသူထံ ရောက်ဟိခြင်းအထိ ဆက်စပ်နီရေ လုပ်ငန်းစိုင်ဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတခုမာ ငါးဖမ်းခြင်း၊ ဆိပ်ကမ်းသို့ သယ်ဆောင်ခြင်း၊ ငါးခြောက်ပြုပြင်ခြင်း၊ ဈီးကွက်သို့ ပို့ဆောင်ခြင်းနန့် ရောင်းဝယ်ခြင်းရို့ ပါဝင်နိုင်ရေ။ ကုန်ပစ္စည်းထောက်ပံ့ရီးကွင်းဆက်၏ အဆင့်တခုမာ အခက်အခဲဖြစ်ပေါ်ကေ အခြားအဆင့်တိကိုလေ့ သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ [[File:Vendor Surrounded by Dried Fish - Fish Market - Sittwe - Rakhaing (Arakan) State - Myanmar (Burma) - 02 (12232072414).jpg|thumb|right|300px|စစ်တွေမြို့ ငါးခြောက်ဈီးမာ ငါးခြောက်ရောင်းဝယ်နီပုံ (၂၀၁၄)။ ဒေပုံစွာ ထုတ်လုပ်မှုနန့် ဈီးကွက်ဆက်နွယ်မှု၏ နမူနာဖြစ်တေ။ ဓာတ်ပုံ – Adam Jones။]] == ဒေသအလိုက် စီးပွားရီးကွာခြားမှု == ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ ဒေသတိစွာ စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုအခြီအနီ တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။ သဘာဝသယံဇာတ၊ လူ့အရင်းအမြစ်၊ နည်းပညာ၊ ငွီကြေးအရင်းအနှီးနန့် အခြီခံအဆောက်အအုံတိ ရဟိနိုင်မှုအလိုက် ဒေသတိ၏ စီးပွားရီးအခွင့်အလမ်း ကွဲပြားနိုင်ရေ။ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးကောင်းမွန်ရေ မြို့ပြဒေသတိမာ ဈီးကွက်နန့် ဝန်ဆောင်မှုတိ ပိုမိုစုဝေးနိုင်ရေ။ ဒေသတိအကြား ဝင်ငွီနန့် အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်း ကွာခြားမှုကို '''ဒေသဆိုင်ရာ စီးပွားရီးမညီမျှမှု''' (Regional economic inequality) အဖြစ် လေ့လာနိုင်ရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးပထဝီဝင် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ သတ္တုထုတ်ယူရီး၊ ကုန်သွယ်ရီးနန့် ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းတိ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနီရေ။ [[ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်]]နန့် အခြားလွင်ပြင်ဒေသတိမာ စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိ အရေးပါရေ။ [[ရန်ကုန်မြို့]]နန့် [[မန္တလေးမြို့]]ရို့စွာ ကုန်သွယ်ရီး၊ ဝန်ဆောင်မှုနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးဆိုင်ရာ အရေးပါရေ မြို့ပြဒေသတိဖြစ်ကတ်တေ။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ရီကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းတိ ဆက်စပ်နီရေ။ ယေကေလေ့ စီးပွားရီးအခြီအနီစွာ ပဋိပက္ခ၊ ကုန်ဈီးနှုန်းနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး အနှောင့်အယှက်တိကြောင့် အချိန်အလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ရေ။<ref name="WorldBank">[https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-economic-monitor-reports World Bank – Myanmar Economic Monitor Reports.]</ref> == ရခိုင်ပြည်၏ စီးပွားရီးပထဝီဝင် == [[ရခိုင်ပြည်]]စွာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်းနန့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်းကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဒေသ၏ တောင်တန်း၊ ကမ်းရိုးတန်း၊ မြစ်ဝနန့် လွင်ပြင်တိစွာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ ဖြန့်ဝီမှုကို သက်ရောက်စီရေ။ ရခိုင်ပြည်မာ သမိုင်းအစိုင်အလာအရ စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ ငါးမွီးမြူရီး၊ ဒေသဈီးကွက်နန့် ရီကြောင်းကုန်သွယ်ရီးတိ အရေးပါခရေ။ FAO ၏ ၂၀၂၁ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာမာ ရခိုင်ပြည်၏ ကျေးလက်နီထိုင်သူတိအတွက် စိုက်ပျိုးရီး၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနန့် ငါးမွီးမြူရီးစွာ အဓိကအသက်မွီးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတိဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားရေ။<ref name="FAORakhine">[https://www.fao.org/myanmar/news/detail-events/en/c/1418505/ FAO (2021). Small-scale Inland Aquaculture and Livelihoods in Rakhine State.]</ref> === စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်း === ရခိုင်ပြည်၏ လွင်ပြင်နန့် မြီနိမ့်ဒေသတိမာ စပါးစိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိကို ဆောင်ရွက်ကတ်တေ။ မုတ်သုံမိုးရွာသွန်းမှု၊ ရီအရင်းအမြစ်နန့် မြီဆီလွှာအခြီအနီတိစွာ စပါးစိုက်ပျိုးမှုကို သက်ရောက်စီရေ။ မိုးသည်းထန်မှုနန့် ရီကြီးမှုတိစွာ မြီနိမ့်လွင်ပြင်ဟိ စိုက်ပျိုးမြီတိကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ။ === ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနန့် ငါးမွီးမြူရီး === ရခိုင်ပြည်၏ ကမ်းရိုးတန်းနန့် မြစ်ဝဒေသတိမာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတိ ဟိရေ။ [[စစ်တွေမြို့]]နန့် အခြားကမ်းရိုးတန်းမြို့တိ၏ ငါးဈီးကွက်တိစွာ ငါးဖမ်းသူ၊ ကုန်သည်နန့် စားသုံးသူတိအကြား ဆက်စပ်မှုကို လေ့လာနိုင်ရေ နမူနာတိဖြစ်ကတ်တေ။ ငါးခြောက်ပြုလုပ်ခြင်းနန့် ငါးထွက်ပစ္စည်းရောင်းဝယ်ခြင်းတိစွာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းမှ ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်လာရေ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိဖြစ်ကတ်တေ။ === ဆိပ်ကမ်းနန့် ကုန်သွယ်ရီး === [[စစ်တွေမြို့]]နန့် [[ကျောက်ဖြူမြို့]]ရို့စွာ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဆိပ်ကမ်းတည်နီရာတိဖြစ်ကတ်တေ။ စစ်တွေမြို့စွာ [[ကုလားတန်မြစ်]]ဝအနီးမာ တည်ဟိစွာကြောင့် မြစ်ရီကြောင်းနန့် ပင်လယ်ရီကြောင်းဆက်သွယ်မှုကို လေ့လာနိုင်ရေ။ ကျောက်ဖြူမြို့စွာ ရခိုင်ပြည်၏ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဆိပ်ကမ်းမြို့တခုဖြစ်ပြီး ဆိပ်ကမ်းတည်နီရာနန့် ကုန်သွယ်ရီးဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာနိုင်ရေ။ [[File:Kyaukpyu Port 001.jpg|thumb|right|300px|ရခိုင်ပြည်၊ ကျောက်ဖြူမြို့ဟိ ဆိပ်ကမ်းမြင်ကွင်း (၂၀၁၈)။ ဓာတ်ပုံ – Tetsuya Kitahata။]] ဒေဆိပ်ကမ်းတည်နီရာတိစွာ ပထဝီဝင်အရ ကုန်သွယ်ရီးအခွင့်အလမ်းတိကို ပီးနိုင်ကေလေ့ ဆိပ်ကမ်းတခု၏ လက်ဟိလုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစွာ လုံချုံရီး၊ ကုန်သွယ်ရီးအခြီအနီနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးဆက်သွယ်မှုတိအပေါ် မူတည်ရေ။ === စီးပွားရီးအနှောင့်အယှက်တိ === ရခိုင်ပြည်၏ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိစွာ ပဋိပက္ခနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးကန့်သတ်မှုတိကြောင့် ထိခိုက်ခရေ။ ကုလသမဂ္ဂဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ အစီရင်ခံစာမာ ရခိုင်ပြည်သို့ ကုန်ပစ္စည်းဝင်ရောက်မှုကန့်သတ်ချက်တိကြောင့် ကုန်ဈီးနှုန်းမြင့်တက်ခြင်း၊ ဝင်ငွီလျော့နည်းခြင်းနန့် ဒေသတွင်း စားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှုကျဆင်းခြင်းတိ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း ဖော်ပြထားရေ။<ref name="UNDP">[https://www.undp.org/asia-pacific/publications/rakhine-a-famine-in-the-making UNDP (2024). Rakhine: A Famine in the Making.]</ref> ဒေအခြီအနီစွာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ကုန်သွယ်ရီးဆက်သွယ်မှုတိက ဒေသစီးပွားရီးအပေါ် ဇာပိုင်သက်ရောက်စီနိုင်ရေဆိုစွာကို ဖော်ပြရေ နမူနာဖြစ်တေ။ == စီးပွားရီးပထဝီဝင်လေ့လာရီးနည်းလမ်းတိ == စီးပွားရီးပထဝီဝင်ပညာရှင်တိစွာ [[မြေပုံ]]၊ [[သန်းခေါင်စာရင်း]]၊ စီးပွားရီးစာရင်းအင်း၊ ကုန်သွယ်ရီးမှတ်တမ်းနန့် မြီပြင်စစ်တမ်းတိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] (GIS) ကို အသုံးပြုပြီး စက်ရုံ၊ ဈီးကွက်၊ ဆိပ်ကမ်း၊ လမ်းနန့် လူဦးရွီတိ၏ ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှုကို မြေပုံထက်မာ ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရခိုင်ပြည်၏ ငါးဖမ်းဆိပ်ကမ်းမှ ငါးဈီးကွက်သို့ ကုန်ပစ္စည်းပို့ဆောင်ရေ လမ်းကြောင်းနန့် ခရီးစရိတ်ကို GIS နန့် ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ ယင်းလေ့လာမှုတိစွာ စီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးရီးစီမံကိန်းတိနန့် ဒေသအလိုက် အခြီခံဝန်ဆောင်မှုတိကို စီမံရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ == စီးပွားရီးပထဝီဝင်၏ အရေးပါမှု == စီးပွားရီးပထဝီဝင်စွာ စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိ၏ တည်နီရာ၊ ဒေသအလိုက် ဖွံ့ဖြိုးမှုကွာခြားချက်နန့် ကုန်သွယ်ရီးဆက်နွယ်မှုတိကို နားလည်ဖို့ အခြီခံကျရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်ကို လေ့လာခြင်းနန့် စီးပွားရီးလုပ်ငန်းတိအတွက် သင့်လျော်ရေ နီရာရွီးချယ်ခြင်း၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးစရိတ်လျှော့ချခြင်း၊ ဒေသတွင်း အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်းတိုးမြှင့်ခြင်းနန့် သဘာဝသယံဇာတတိကို တာရှည်အသုံးပြုနိုင်ဖို့ စီမံခြင်းရို့အတွက် အထောက်အကူပြုရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[လူမှုပထဝီဝင်]] * [[စီးပွားရီးပညာ]] * [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]] * [[မြို့ပြပထဝီဝင်]] * [[စိုက်ပျိုးရီးပထဝီဝင်]] * [[စက်မှုလုပ်ငန်းပထဝီဝင်]] * [[ကုန်သွယ်ရီး]] * [[သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]] * [[သဘာဝသယံဇာတ]] * [[ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီး]] * [[ဈီးကွက်]] * [[ကုန်ပစ္စည်းထောက်ပံ့ရီးကွင်းဆက်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[ရခိုင်ပြည်]] * [[စစ်တွေမြို့]] * [[ကျောက်ဖြူမြို့]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[မြေပုံ]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://researchguides.dartmouth.edu/human_geography/economic Dartmouth College – Economic Geography] * [https://www.eionet.europa.eu/gemet/concept/13170 European Environment Agency – Economic Geography] * [https://support.esri.com/en-us/gis-dictionary/economic-geography Esri – GIS Dictionary: Economic Geography] * [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-26626-4_7 Springer – Economic Geography and Location Theories] * [https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190625979.013.152 Oxford – Economics of Agglomeration] * [https://www.fao.org/myanmar/news/detail-events/en/c/1418505/ FAO – Agriculture and Aquaculture in Rakhine State] * [https://www.undp.org/asia-pacific/publications/rakhine-a-famine-in-the-making UNDP – Rakhine: A Famine in the Making] * [https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-economic-monitor-reports World Bank – Myanmar Economic Monitor] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:IMG3688_Burma_Sittwé_city_(Akyab)_Arakan_State_Fishers_harbour_(7313689214).jpg Wikimedia Commons – Sittwe Fishing Harbour] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vendor_Surrounded_by_Dried_Fish_-_Fish_Market_-_Sittwe_-_Rakhaing_(Arakan)_State_-_Myanmar_(Burma)_-_02_(12232072414).jpg Wikimedia Commons – Sittwe Fish Market] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kyaukpyu_Port_001.jpg Wikimedia Commons – Kyaukpyu Port] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လူမှုပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:စီးပွားရီးပညာ]] [[ကဏ္ဍ:ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီး]] lt6klc15mcb0xrynfv2wsshy6ofafu1 0 6470 22271 2026-11-03T01:38:38Z Retkhaberi 224 Created page with " '''နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Political Geography'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ နိုင်ငံတိ၏ နယ်မြီ၊ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်၊ အချုပ်အခြာအာဏာ၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီနန့် နိုင်ငံရီးအာဏာ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင..." 22271 wikitext text/x-wiki '''နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Political Geography'') ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ နိုင်ငံတိ၏ နယ်မြီ၊ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်၊ အချုပ်အခြာအာဏာ၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီနန့် နိုင်ငံရီးအာဏာ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ဖြန့်ဝီတည်ဟိမှုကို လေ့လာရေ [[လူမှုပထဝီဝင်]]ပညာရပ်ခွဲတခု ဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်စွာ နိုင်ငံတိ ဇာပိုင်ဖွဲ့စည်းတည်ဟိကတ်တေ၊ နယ်နိမိတ်တိ ဇာပိုင်သတ်မှတ်ကတ်တေ၊ နိုင်ငံရီးအာဏာနန့် ပထဝီဝင်နီရာတိ ဇာပိုင်ဆက်စပ်နီကတ်တေဆိုရေ မီးခွန်းတိကို လေ့လာရေ။<ref name="Dartmouth">[https://researchguides.dartmouth.edu/human_geography/political Dartmouth College – Human Geography: Political Geography.]</ref> [[File:Rakhine State in Myanmar.svg|thumb|right|290px|မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရခိုင်ပြည်၏ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီတည်နီရာကို ဖော်ပြထားရေ မြေပုံ။ ရီးဆွဲသူ – TUBS (၂၀၁၁)။]] နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်စွာ [[နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ]]၊ [[သမိုင်းပထဝီဝင်]]၊ [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]]၊ [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]]နန့် [[နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီး]]ရို့နန့် ဆက်စပ်နီရေ။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်၏ အဓိကလေ့လာချက်စွာ နိုင်ငံရီးအာဏာနန့် ပထဝီဝင်နယ်မြီအကြား ဆက်နွယ်မှုဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတခု၏ နယ်မြီအကျယ်အဝန်း၊ နယ်နိမိတ်၊ လူဦးရွီ၊ အုပ်ချုပ်ရီးစနစ်နန့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတိနန့် ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာရေ။ ယပြီးကေ နိုင်ငံတခုအတွင်းဟိ ပြည်နယ်၊ တိုင်းဒေသကြီး၊ ခရိုင်နန့် မြို့နယ်တိ၏ နယ်မြီဖွဲ့စည်းပုံကိုလေ့ လေ့လာရေ။ ဒေပညာရပ်စွာ နိုင်ငံတိအကြား နယ်နိမိတ်ဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုကိုရာ မဟုတ်ဘဲ မြို့၊ ရွာနန့် ဒေသခံလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတိ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတိကိုလေ့ လေ့လာရေ။<ref name="OxfordTerritory">[https://doi.org/10.1093/obo/9780199874002-0076 David Storey (2013). Territory and Territoriality. Oxford Bibliographies in Geography.]</ref> == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်၏ လေ့လာရေ နယ်ပယ်တိ == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်မာ အောက်ပါအကြောင်းအရာတိ ပါဝင်ရေ။ * နိုင်ငံတိ၏ တည်နီရာနန့် နယ်မြီအကျယ်အဝန်း။ * နိုင်ငံနယ်နိမိတ်နန့် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်မှု။ * အချုပ်အခြာအာဏာနန့် နယ်မြီအုပ်ချုပ်မှု။ * ပြည်နယ်၊ ခရိုင်နန့် မြို့နယ်နယ်မြီခွဲခြားမှု။ * နိုင်ငံတိအကြား ဆက်ဆံရီးနန့် နယ်မြီဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှု။ * သဘာဝသယံဇာတနန့် နိုင်ငံရီးအာဏာ။ * လူဦးရွီနန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီဆက်နွယ်မှု။ * နိုင်ငံရီးမြေပုံနန့် နယ်မြီပြောင်းလဲမှု။ == နိုင်ငံနန့် နယ်မြီ == '''နိုင်ငံ''' (State) ဆိုစွာ သတ်မှတ်နိုင်ရေ နယ်မြီ၊ လူဦးရွီနန့် အုပ်ချုပ်ရီးအဖွဲ့အစည်းတိ ပါဝင်ရေ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတခု၏ နယ်မြီမာ ကုန်းမြီ၊ သက်ဆိုင်ရာရီနယ်မြီနန့် လီပိုင်နက်ဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ '''နယ်မြီ''' (Territory) ဆိုစွာ အုပ်ချုပ်မှု၊ တရားစီရင်မှု တနည်း နယ်မြီဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာနန့် ဆက်စပ်နီရေ ပထဝီဝင်နီရာတခုဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်မာ နယ်မြီစွာ ကုန်းမြီဧရိယာတခုတည်းကို ရည်ညွှန်းစွာ မဟုတ်ဘဲ အုပ်ချုပ်မှုနန့် အာဏာအသုံးချမှုတိနန့် ဆက်စပ်နီရေ။<ref name="OxfordTerritory"/> == နိုင်ငံနယ်နိမိတ် == '''နိုင်ငံနယ်နိမိတ်''' (International Boundary) ဆိုစွာ နိုင်ငံနှစ်ခု တနည်း ယင်းထက်ပိုရေ နိုင်ငံတိ၏ နယ်မြီအကြား ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားရေ မျဉ်းကြောင်းဖြစ်တေ။ နယ်နိမိတ်တချို့စွာ မြစ်၊ တောင်တန်းနန့် အခြားသဘာဝပထဝီဝင်လက္ခဏာတိကို အခြီခံထားရေ။ အခြားနယ်နိမိတ်တချို့စွာ သဘောတူစာချုပ်၊ သမိုင်းဆိုင်ရာသတ်မှတ်ချက်နန့် မြေပုံတိုင်းတာချက်တိကို အခြီခံထားရေ။ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်တိစွာ ကုန်သွယ်ရီး၊ လူဦးရွီနီရာပြောင်းလားလာမှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သဘာဝသယံဇာတစီမံခန့်ခွဲမှုတိအပေါ် သက်ရောက်နိုင်ရေ။ နယ်နိမိတ်အကြောင်း လေ့လာရာမာ ယင်း၏ သမိုင်းနောက်ခံ၊ သက်ဆိုင်ရာဥပဒေနန့် ဒေသခံလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတိ၏ ဆက်နွယ်မှုကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရေ။<ref name="Borders">[https://academic.oup.com/reference/62356/reference-article-abstract/561716547 Oxford Bibliographies – Borders and Boundaries.]</ref> == အချုပ်အခြာအာဏာ == '''အချုပ်အခြာအာဏာ''' (Sovereignty) ဆိုစွာ နိုင်ငံတခု၏ အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အမြင့်ဆုံးအာဏာနန့် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီးအတွင်း သီးခြားတည်ဟိမှုဆိုင်ရာ သဘောတရားဖြစ်တေ။ [[ကုလသမဂ္ဂပဋိညာဉ်စာတမ်း]] အပိုဒ် ၂ မာ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ၏ အချုပ်အခြာအာဏာတန်းတူရီးမူကို ဖော်ပြထားရေ။ ယင်းအပိုဒ်မာ နိုင်ငံတကာအငြင်းပွားမှုတိကို ငြိမ်းချမ်းရေ နည်းလမ်းနန့် ဖြီယှင်းဖို့နန့် နိုင်ငံတခု၏ နယ်မြီတည်တံ့မှုကို ဆန့်ကျင်ပြီး အင်အားသုံးခြိမ်းခြောက်ခြင်း တနည်း အင်အားအသုံးပြုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ဖို့ အခြီခံမူတိကိုလေ့ ဖော်ပြထားရေ။<ref name="UNCharter">[https://www.un.org/en/about-us/un-charter/chapter-1 United Nations Charter – Chapter I, Articles 1–2.]</ref> == အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီခွဲခြားမှု == '''အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီ''' (Administrative Division) ဆိုစွာ နိုင်ငံတခုအတွင်း အုပ်ချုပ်ရီးလုပ်ငန်းတိကို ဆောင်ရွက်ဖို့ သတ်မှတ်ထားရေ နယ်မြီအပိုင်းဖြစ်တေ။ နိုင်ငံအလိုက် ပြည်နယ်၊ တိုင်းဒေသကြီး၊ ခရိုင်၊ မြို့နယ်နန့် ကျေးရွာအုပ်စုအစဟိရေ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီအဆင့်တိ ကွဲပြားနိုင်ရေ။ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီခွဲခြားမှုစွာ အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှု၊ အခြီခံအဆောက်အအုံနန့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီးလုပ်ငန်းတိကို စီမံရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီ၏ ဥပဒေဆိုင်ရာသတ်မှတ်ချက်နန့် လက်တွေ့နယ်မြီထိန်းချုပ်မှုအခြီအနီစွာ အမြဲတမ်း တူညီဖို့ မလိုအပ်ပါ။ == တပြည်ထောင်စနစ်နန့် ဖက်ဒရယ်စနစ် == နိုင်ငံတိ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဖွဲ့စည်းပုံကို လေ့လာရာမာ '''တပြည်ထောင်စနစ်''' (Unitary System) နန့် '''ဖက်ဒရယ်စနစ်''' (Federal System) ရို့၏ ကွာခြားမှုကို ထည့်သွင်းလေ့လာရေ။ တပြည်ထောင်စနစ်မာ အခြီခံနိုင်ငံရီးအာဏာစွာ ဗဟိုအဆင့်မာ စုစည်းထားပြီး ဒေသအဆင့်သို့ အာဏာလွှဲအပ်နိုင်ရေ။ ဖက်ဒရယ်စနစ်မာ ဗဟိုအစိုးရနန့် ဖက်ဒရယ်အစိတ်အပိုင်းတိအကြား အာဏာခွဲဝီမှုကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြီခံဥပဒေနန့် သတ်မှတ်ထားရေ။ ယေကေလေ့ နိုင်ငံတခုစီ၏ အုပ်ချုပ်ရီးဖွဲ့စည်းပုံနန့် အာဏာခွဲဝီမှုအတိုင်းအတာစွာ ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်နန့် ပထဝီနိုင်ငံရီး == '''ပထဝီနိုင်ငံရီး''' (Geopolitics) ဆိုစွာ ပထဝီဝင်အခြီအနီနန့် နိုင်ငံတိ၏ နိုင်ငံရီးအာဏာ၊ နိုင်ငံခြားရီးမူဝါဒ၊ မဟာဗျူဟာနန့် နိုင်ငံတကာဆက်နွယ်မှုတိကို လေ့လာရေ နယ်ပယ်ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်စွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး နယ်မြီ၊ နယ်နိမိတ်၊ ဒေသတွင်းအုပ်ချုပ်မှုနန့် နိုင်ငံရီးလုပ်ဆောင်ချက်တိ၏ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုကို လေ့လာရေ။ ပထဝီနိုင်ငံရီးစွာ နိုင်ငံတိ၏ မဟာဗျူဟာဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုကို အထူးအလေးထားနိုင်ရေ။ ဒေပညာရပ်နှစ်ခုစွာ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နီကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်အတိအကျ တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။<ref name="Geopolitics">[https://doi.org/10.1093/obo/9780199874002-0017 Leonhardt van Efferink (2013). Geopolitics. Oxford Bibliographies in Geography.]</ref> == ပင်လယ်နယ်မြီနန့် နိုင်ငံရီးပထဝီဝင် == ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဟိ နိုင်ငံတိအတွက် ပင်လယ်နယ်မြီနန့် ရီသယံဇာတဆိုင်ရာ အခွင့်အရီးတိစွာ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်၏ အရေးပါရေ အကြောင်းအရာတခုဖြစ်တေ။ [[ကုလသမဂ္ဂ ပင်လယ်ဥပဒေကွန်ဗင်းရှင်း]] (UNCLOS) အရ နိုင်ငံတခုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ အခြီခံမျဉ်းမှ ရီမိုင် ၁၂ မိုင်အထိ ပိုင်နက်ပင်လယ် (Territorial Sea) သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ '''သီးသန့်စီးပွားရီးဇုန်''' (Exclusive Economic Zone – EEZ) စွာ သက်ဆိုင်ရာ အခြီခံမျဉ်းမှ ရီမိုင် ၂၀၀ ထက် မကျော်လွန်ရေ နယ်မြီအထိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ သီးသန့်စီးပွားရီးဇုန်မာ ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံစွာ သဘာဝသယံဇာတတိကို ရှာဖွီထုတ်ယူခြင်းနန့် စီမံခန့်ခွဲခြင်းဆိုင်ရာ အချုပ်အခြာအခွင့်အရီးအချို့ဟိကေလေ့ ယင်းဇုန်တခုလုံးစွာ ကုန်းမြီနယ်မြီနန့် တူညီရေ အချုပ်အခြာအာဏာအောက်မာ ဟိစွာ မဟုတ်ပါ။<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/closindx.htm United Nations – United Nations Convention on the Law of the Sea, Parts II and V.]</ref> == သဘာဝသယံဇာတနန့် နိုင်ငံရီးအာဏာ == [[သဘာဝသယံဇာတ]]တိ၏ တည်နီရာနန့် ဖြန့်ဝီမှုစွာ ဒေသတခု၏ စီးပွားရီးနန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတိကို သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ ရေနံ၊ သဘာဝဓာတ်ငွိ၊ သတ္တုနန့် ရီအရင်းအမြစ်တိကို စီမံခန့်ခွဲရာမာ နိုင်ငံတိ၏ ဥပဒေ၊ မူဝါဒနန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာတိ ပါဝင်ရေ။ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းရေ မြစ်တိနန့် ပင်လယ်သယံဇာတတိကို လေ့လာရာမာ နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနန့် သဘောတူညီချက်တိ၏ အရေးပါမှုကိုလေ့ တွိနိုင်ရေ။ == လူဦးရွီနန့် နိုင်ငံရီးပထဝီဝင် == [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]]နန့် နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်စွာ နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နီရေ။ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှု၊ နီရာပြောင်းလားလာမှု၊ မြို့ပြဖြစ်ထွန်းမှုနန့် ဒေသအလိုက် လူမှုအခြီအနီတိစွာ အုပ်ချုပ်ရီးစီမံခန့်ခွဲမှုကို သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ နိုင်ငံတချို့မာ လူဦးရွီအချက်အလက်တိကို အခြီခံပြီး ရွီးကောက်ပွဲမဲဆန္ဒနယ်မြီတိ သတ်မှတ်ကတ်တေ။ ယေကေလေ့ မဲဆန္ဒနယ်မြီသတ်မှတ်ချက်နန့် သက်ဆိုင်ရာဥပဒေတိစွာ နိုင်ငံအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == နိုင်ငံရီးမြေပုံ == '''နိုင်ငံရီးမြေပုံ''' (Political Map) ဆိုစွာ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီ၊ မြို့တော်နန့် အခြားနိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ တည်နီရာတိကို ဖော်ပြထားရေ မြေပုံဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးမြေပုံတိမာ အရောင်နန့် မျဉ်းကြောင်းတိကို အသုံးပြုပြီး နယ်မြီတိကို ခွဲခြားဖော်ပြလေ့ဟိရေ။ မြေပုံတခုစွာ ပြုလုပ်ထားရေ ကာလ၏ နယ်မြီအချက်အလက်တိကို ဖော်ပြထားနိုင်စွာကြောင့် မြေပုံ၏ ရက်စွဲနန့် အချက်အလက်အရင်းအမြစ်ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။ နယ်မြီနယ်နိမိတ်ကို မြေပုံထက်မာ ဖော်ပြထားခြင်းတခုတည်းနန့် ယင်းနယ်မြီ၏ နိုင်ငံတကာဥပဒေဆိုင်ရာ အခြီအနီ တနည်း လက်တွေ့အုပ်ချုပ်မှုကို အတည်မပြုနိုင်ပါ။ == မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]စွာ အရှိတောင်အာရှမာ တည်ဟိပြီး [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နန့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]ရို့နန့် ကုန်းမြီနယ်နိမိတ်ချင်း ဆက်စပ်နီရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဖက်နန့် တောင်ဖက်မာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]နန့် [[အန္ဒမန်ပင်လယ်]]ရို့ တည်ဟိရေ။ နိုင်ငံအတွင်း ပြည်နယ်၊ တိုင်းဒေသကြီးနန့် အခြားအုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီတိ ပါဝင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်ကို လေ့လာရာမာ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီခွဲခြားမှု၊ တောင်တန်းနန့် ကမ်းရိုးတန်းတည်နီရာတိ၏ ဆက်နွယ်မှုကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။<ref name="MyanmarGeography">[https://myanmar.gov.mm/en/geography Myanmar National Portal – Geography.]</ref> == ရခိုင်ဒေသ၏ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင် == [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်ပြည်]]စွာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဖက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသမာ တည်ဟိရေ။ ရခိုင်ပြည်၏ အနောက်ဖက်မာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ မြောက်ဖက်နန့် အနောက်မြောက်ဖက်မာ ချင်းပြည်နယ်နန့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ်ဒေသတိ၊ အရှိဖက်မာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]နန့် ဆက်စပ်ရေ ကုန်းတွင်းဒေသတိ တည်ဟိရေ။ ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းစွာ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသနန့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဒေသတိအကြား အရေးပါရေ သဘာဝမြီမျက်နှာသွင်ပြင်တခုဖြစ်တေ။<ref name="RakhineGeography">[https://tourism.gov.mm/en/regions/rakhine Myanmar Ministry of Hotels and Tourism – Rakhine State.]</ref> === အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီခွဲခြားမှု === ရခိုင်ပြည်၏ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်ကို လေ့လာရာမာ ခရိုင်၊ မြို့နယ်နန့် ကျေးရွာအုပ်စုတိ၏ နယ်မြီခွဲခြားမှုကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ [[File:Rakhine state districts map 2022.svg|thumb|right|300px|၂၀၂၂ ခုနှစ်အတွက် ရခိုင်ပြည်၏ ခရိုင်နယ်မြီခွဲခြားမှုမြေပုံ။ ရီးဆွဲသူ – Kantabon။ ဒေမြေပုံစွာ ၂၀၂၂ ခုနှစ် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီပုံစံကို ဖော်ပြစွာဖြစ်တေ။]] အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီခွဲခြားမှုမြေပုံတိစွာ ဒေသဖွံ့ဖြိုးရီး၊ လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုနန့် ဝန်ဆောင်မှုစီမံခန့်ခွဲရီးတိကို လေ့လာရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ ယေကေလေ့ နယ်မြီခွဲခြားမှုစွာ အချိန်အလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး အုပ်ချုပ်ရီးအရ သတ်မှတ်ထားရေ နယ်မြီနန့် လက်တွေ့ထိန်းချုပ်ထားရေ နယ်မြီတိစွာ ကွာခြားနိုင်ရေ။ === နိုင်ငံနယ်နိမိတ်နန့် ကမ်းရိုးတန်း === ရခိုင်ပြည်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတချို့စွာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံနန့် နယ်နိမိတ်ဆက်စပ်နီရေ။ ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဆိပ်ကမ်း၊ မြစ်ဝနန့် ကျွန်းတိစွာ ရီကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ပင်လယ်သယံဇာတစီမံခန့်ခွဲရီးတိအတွက် အရေးပါရေ။ [[စစ်တွေမြို့]]နန့် [[ကျောက်ဖြူမြို့]]ရို့စွာ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း၏ ပထဝီဝင်တည်နီရာနန့် ရီကြောင်းဆက်သွယ်မှုကို လေ့လာနိုင်ရေ မြို့တိဖြစ်ကတ်တေ။ === သမိုင်းနန့် နယ်မြီပြောင်းလဲမှု === ရခိုင်ဒေသ၏ နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်ကို လေ့လာရာမာ ရှီးခေတ်နိုင်ငံတိ၊ [[မြောက်ဦးခေတ်]]၊ ကိုလိုနီခေတ်နန့် ခေတ်သစ်အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီခွဲခြားမှုတိကို သမိုင်းကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်နိုင်ရေ။ သမိုင်းခေတ်တခု၏ နယ်မြီနယ်နိမိတ်ကို ဖော်ပြရာမာ ယင်းခေတ်နန့် သက်ဆိုင်ရေ မြေပုံ၊ မှတ်တမ်းနန့် သုတေသနအထောက်အထားတိကို အသုံးပြုဖို့ လိုအပ်တေ။ ရှီးခေတ်နိုင်ငံနယ်မြီနန့် ဂနိအုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီနယ်နိမိတ်တိကို တူညီရေ နယ်နိမိတ်အဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။ == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်လေ့လာရီးနည်းလမ်းတိ == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်ပညာရှင်တိစွာ မြေပုံ၊ သမိုင်းမှတ်တမ်း၊ သန်းခေါင်စာရင်း၊ နိုင်ငံတကာသဘောတူစာချုပ်နန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို အသုံးပြုကတ်တေ။ [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] (GIS) ကို အသုံးပြုပြီး နယ်နိမိတ်၊ လူဦးရွီ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီတိကို မြေပုံထက်မာ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်ရေ။ အချက်အလက်တိကို အသုံးပြုရာမာ မှတ်တမ်း၏ ရက်စွဲ၊ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုနန့် မတူညီရေ အရင်းအမြစ်တိ၏ ဖော်ပြချက်ကို စိစစ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်စွာ နိုင်ငံတိ၏ နယ်မြီဖွဲ့စည်းပုံ၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီ၊ နယ်နိမိတ်နန့် နိုင်ငံရီးအာဏာဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတိကို နားလည်ဖို့ အရေးပါရေ ပညာရပ်ဖြစ်တေ။ ဒေပညာရပ်ကို လေ့လာခြင်းနန့် နိုင်ငံတိအကြား ဆက်ဆံရီး၊ ဒေသအုပ်ချုပ်ရီး၊ နယ်မြီဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုနန့် သဘာဝသယံဇာတစီမံခန့်ခွဲရီးတိကို ပထဝီဝင်ရှုထောင့်ကနီ စနစ်တကျ ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[လူမှုပထဝီဝင်]] * [[သမိုင်းပထဝီဝင်]] * [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]] * [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] * [[နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ]] * [[ပထဝီနိုင်ငံရီး]] * [[နိုင်ငံ]] * [[နယ်မြီ]] * [[နိုင်ငံနယ်နိမိတ်]] * [[အချုပ်အခြာအာဏာ]] * [[အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီ]] * [[ဖက်ဒရယ်စနစ်]] * [[နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီး]] * [[နိုင်ငံရီးမြေပုံ]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[သဘာဝသယံဇာတ]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[မြောက်ဦးခေတ်]] * [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://researchguides.dartmouth.edu/human_geography/political Dartmouth College – Political Geography] * [https://doi.org/10.1093/obo/9780199874002-0076 Oxford Bibliographies – Territory and Territoriality] * [https://academic.oup.com/reference/62356/reference-article-abstract/561716547 Oxford Bibliographies – Borders and Boundaries] * [https://doi.org/10.1093/obo/9780199874002-0017 Oxford Bibliographies – Geopolitics] * [https://www.un.org/en/about-us/un-charter/chapter-1 United Nations – UN Charter, Chapter I] * [https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/closindx.htm United Nations – Convention on the Law of the Sea] * [https://myanmar.gov.mm/en/geography Myanmar National Portal – Geography] * [https://tourism.gov.mm/en/regions/rakhine Myanmar Ministry of Hotels and Tourism – Rakhine State] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_State_in_Myanmar.svg Wikimedia Commons – Rakhine State in Myanmar] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_state_districts_map_2022.svg Wikimedia Commons – Rakhine Districts Map 2022] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:လူမှုပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ]] mnpoksgmdftlqd69ktvsvcjlhyajzgw 0 6471 22272 2026-11-03T01:43:35Z Retkhaberi 224 Created page with " '''ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Geographic Information System'' – GIS) ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ နီရာတိနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ ခွဲခြ..." 22272 wikitext text/x-wiki '''ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Geographic Information System'' – GIS) ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ နီရာတိနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနန့် [[မြေပုံ]]အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ ကွန်ပျူတာအခြီခံ သတင်းအချက်အလက်စနစ်ဖြစ်တေ။ GIS စွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံပညာ]]၊ [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]နန့် [[စာရင်းအင်းပညာ]]ရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရေ နည်းပညာဖြစ်တေ။<ref name="USGS">[https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis United States Geological Survey (USGS) – What is a Geographic Information System?]</ref> [[File:Rakhine State Base Map.png|thumb|right|320px|ရခိုင်ပြည်၏ အခြီခံမြေပုံ (၂၀၁၃)။ GIS နန့် မြို့ရွာ၊ လမ်းကြောင်း၊ မြစ်ချောင်းနန့် အခြားပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို ပေါင်းစပ်လေ့လာနိုင်ရေ။ မူရင်း – European Commission JRC/ECHO။]] GIS ၏ ထူးခြားချက်စွာ နီရာအချက်အလက် (Location data) နန့် ယင်းနီရာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်အချက်အလက် (Attribute data) တိကို ဆက်စပ်အသုံးပြုနိုင်ခြင်းဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြို့တမြို့၏ တည်နီရာကိုရာ မဟုတ်ဘဲ ယင်းမြို့၏ လူဦးရွီ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး၊ ရီအရင်းအမြစ်နန့် အခြားအချက်အလက်တိကို မြေပုံတခုအတွင်း ပေါင်းစပ်လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="Esri">[https://www.esri.com/en-us/what-is-gis/overview Esri – What is GIS?]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == GIS ဆိုစွာ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို စနစ်တကျ စီမံပြီး နီရာအလိုက် ဆက်နွယ်မှုတိကို ရှာဖွီလေ့လာနိုင်စီရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသတခုမာ ဆေးရုံအသစ်တခု တည်ဆောက်ဖို့ သင့်လျော်ရေ နီရာကို ရွီးချယ်ရာမာ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ၊ လမ်းတိ၏ တည်နီရာ၊ လက်ဟိဆေးရုံတိမှ အကွာအဝီးနန့် [[ရီကြီးမှု]]အန္တရာယ်တိကို ပေါင်းစပ်ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ ယင်းပိုင် ဆန်းစစ်ခြင်းကြောင့် GIS စွာ မြေပုံရီးဆွဲရေ နည်းပညာတခုထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ အသုံးချမှုဟိရေ။<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/gis.html National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) – What is a Geographic Information System?]</ref> == GIS ၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == GIS စနစ်တခုမာ အဓိကအစိတ်အပိုင်း ငါးခု ပါဝင်ရေ။ # '''ဟာ့ဒ်ဝဲ''' (Hardware) – ကွန်ပျူတာ၊ ဆာဗာ၊ GPS စက်နန့် ဒေတာစုဆောင်းရေ ကိရိယာတိ။ # '''ဆော့ဖ်ဝဲ''' (Software) – မြေပုံရီးဆွဲခြင်း၊ ဒေတာစီမံခြင်းနန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ ပရိုဂရမ်တိ။ # '''အချက်အလက်''' (Data) – နီရာ၊ နယ်နိမိတ်၊ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ လူဦးရွီနန့် အခြားအကြောင်းအရာဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းတိ။ # '''အသုံးပြုသူတိ''' (People) – သုတေသနပညာရှင်၊ မြေပုံပညာရှင်၊ စီမံကိန်းရီးဆွဲသူနန့် GIS နည်းပညာရှင်တိ။ # '''နည်းလမ်းနန့် လုပ်ငန်းစိုင်''' (Methods and procedures) – အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း၊ စစ်ဆေးခြင်း၊ ဆန်းစစ်ခြင်းနန့် ရလဒ်ဖော်ပြခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတိ။ ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ အပြန်အလှန်ပေါင်းစပ်အလုပ်လုပ်ခြင်းနန့် GIS စနစ်တခု ဖြစ်ပေါ်လာရေ။<ref name="MassGIS">[https://www.mass.gov/info-details/what-is-gis Massachusetts Government – What is GIS?]</ref> == ပထဝီဝင်အချက်အလက် == '''ပထဝီဝင်အချက်အလက်''' (Geospatial data) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ နီရာတခုနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်ဖြစ်တေ။ GIS မာ အချက်အလက်တိကို အခြီခံအားဖြင့် အမျိုးအစားနှစ်ခု ခွဲခြားနိုင်ရေ။ * '''နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်''' (Spatial data) – အရာဝတ္ထုတခု၏ တည်နီရာနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဖော်ပြရေ။ * '''ဖော်ပြချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်''' (Attribute data) – ယင်းအရာဝတ္ထု၏ အမည်၊ အမျိုးအစား၊ အရေအတွက်နန့် အခြားလက္ခဏာတိကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာအားဖြင့် [[စစ်တွေမြို့]]ကို မြေပုံထက်မာ အမှတ်တခုနန့် ဖော်ပြထားစွာစွာ နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်ဖြစ်ပြီး ယင်းအမှတ်နန့် ဆက်စပ်ထားရေ မြို့အမည်စွာ ဖော်ပြချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်ဖြစ်တေ။ == Vector ဒေတာ == '''ဗက်တာဒေတာ''' (Vector data) ဆိုစွာ နီရာတိကို အမှတ်၊ မျဉ်းကြောင်းနန့် ဧရိယာပုံသဏ္ဌာန်တိနန့် ဖော်ပြရေ GIS အချက်အလက်ပုံစံဖြစ်တေ။ Vector ဒေတာ၏ အဓိကပုံစံသုံးမျိုးမာ - * '''Point''' – မြို့၊ ကျောင်း၊ ဆေးရုံ တနည်း ရီတွင်းတခု၏ တည်နီရာကို အမှတ်နန့် ဖော်ပြရေ။ * '''Line''' – လမ်း၊ မြစ်၊ ရထားလမ်းနန့် အခြားမျဉ်းပုံစံအရာတိကို ဖော်ပြရေ။ * '''Polygon''' – မြို့နယ်၊ သစ်တော၊ ရီကန်နန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီတိ၏ အကျယ်အဝန်းနန့် နယ်နိမိတ်ကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရခိုင်ပြည်၏ မြို့နယ်နယ်နိမိတ်တိကို Polygon ဒေတာနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။<ref name="QGISVector">[https://documentation.qgis.org/3.10/en/docs/gentle_gis_introduction/vector_data.html QGIS Documentation – Vector Data.]</ref> == Raster ဒေတာ == '''ရက်စတာဒေတာ''' (Raster data) ဆိုစွာ မြေပုံနန့် ပုံရိပ်တိကို အကွက်ငယ် (Cell တနည်း Pixel) တိနန့် ဖွဲ့စည်းထားရေ ဒေတာပုံစံဖြစ်တေ။ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ၊ ဝေဟင်ဓာတ်ပုံ၊ မြီပြင်အမြင့်ဒေတာ၊ အပူချိန်နန့် မိုးရွာသွန်းမှုဖြန့်ဝီမြေပုံတိမာ Raster ဒေတာကို အသုံးပြုလေ့ဟိရေ။ Raster ဒေတာ၏ အကွက်ငယ်တခုစီမာ သတ်မှတ်ထားရေ တန်ဖိုးတခု ပါဝင်နိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြီပြင်အမြင့်မြေပုံမာ Pixel တခုစီ၏ တန်ဖိုးစွာ ယင်းနီရာ၏ အမြင့်ကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။<ref name="QGISRaster">[https://doc.qgis.org/3.44/en/docs/user_manual/managing_data_source/supported_data.html QGIS Documentation – Exploring Data Formats and Fields.]</ref> == Vector နန့် Raster ကွာခြားမှု == {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! Vector ! Raster |- | ဖွဲ့စည်းပုံ | Point, Line, Polygon | Pixel တိပါဝင်ရေ Grid |- | အဓိကအသုံးပြုမှု | လမ်း၊ မြို့၊ နယ်နိမိတ် | ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ၊ အမြင့်၊ အပူချိန် |- | နမူနာ | ရခိုင်ပြည် မြို့နယ်နယ်နိမိတ် | ရခိုင်ရိုးမ အမြင့်ဒေတာ |- | အားသာချက် | သီးခြားအရာဝတ္ထုတိကို တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်ရေ | ဆက်တိုက်ပြောင်းလဲရေ အချက်အလက်တိကို ဖော်ပြနိုင်ရေ |} GIS စနစ်တခုမာ Vector နန့် Raster ဒေတာနှစ်မျိုးလုံးကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုနိုင်ရေ။ == GIS မြေပုံအလွှာတိ == [[File:Map overlays.svg|thumb|right|290px|GIS မာ သီးခြားအချက်အလက်အလွှာတိကို ထပ်တင်ဖော်ပြရေ သရုပ်ပြပုံ။ ရီးဆွဲသူ – Emilio Gómez Fernández။]] '''မြေပုံအလွှာ''' (Map layer) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ အကြောင်းအရာတမျိုးကို သီးခြားဖော်ပြထားရေ GIS အချက်အလက်အစုဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသတခု၏ GIS မြေပုံမာ အောက်ပါအလွှာတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * မြို့ရွာတည်နီရာအလွှာ။ * လမ်းနန့် တံတားအလွှာ။ * မြစ်ချောင်းနန့် ရီကန်အလွှာ။ * သစ်တောနန့် မြီအသုံးချမှုအလွှာ။ * လူဦးရွီသိပ်သည်းဆအလွှာ။ * အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ်အလွှာ။ ဒေအလွှာတိကို ပေါင်းစပ်ကြည့်ရှုခြင်းနန့် သီးခြားမြေပုံတခုစီမာ မမြင်နိုင်ရေ ဆက်နွယ်မှုတိကို ရှာဖွီနိုင်ရေ။<ref name="Esri"/> == GIS အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း == GIS အတွက် အချက်အလက်တိကို နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးနန့် စုဆောင်းနိုင်ရေ။ [[ဂြိုဟ်တု]]ဓာတ်ပုံ၊ ဝေဟင်ဓာတ်ပုံ၊ GPS တိုင်းတာချက်၊ မြီပြင်စစ်တမ်း၊ [[သန်းခေါင်စာရင်း]]နန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းတိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ စာရွက်မြေပုံဟောင်းတိကို ဒစ်ဂျစ်တယ်ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲပြီး GIS ဒေတာအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ အချက်အလက်တိ၏ ရက်စွဲ၊ တိကျမှုနန့် အရင်းအမြစ်ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။ == GIS နန့် GPS ကွာခြားမှု == '''GPS''' (Global Positioning System) ဆိုစွာ ဂြိုဟ်တုအချက်ပြစနစ်ကို အသုံးပြုပြီး တည်နီရာကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ '''GIS''' စွာ ယင်းတည်နီရာအပါအဝင် ပထဝီဝင်အချက်အလက်အမျိုးမျိုးကို သိမ်းဆည်း၊ စီမံနန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ GPS နန့် ရဟိထားရေ လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျုအချက်အလက်တိကို GIS အတွင်း ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ GPS စွာ တည်နီရာသတ်မှတ်ဖို့ အသုံးပြုရေ နည်းပညာဖြစ်ပြီး GIS စွာ နီရာနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်တိကို လေ့လာဖို့ အသုံးပြုရေ စနစ်ဖြစ်တေ။<ref name="GPS">[https://earthquake.usgs.gov/monitoring/gps/about.php USGS – About GPS.]</ref> == GIS ၏ လုပ်ငန်းစိုင် == GIS လုပ်ငန်းတခုကို ဆောင်ရွက်ရာမာ အောက်ပါအဆင့်တိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ # လေ့လာဖို့ ရည်ရွယ်ချက်နန့် မီးခွန်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ # သက်ဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိ စုဆောင်းခြင်း။ # အချက်အလက်တိ၏ တိကျမှုနန့် ပြည့်စုံမှုကို စစ်ဆေးခြင်း။ # GIS ဆော့ဖ်ဝဲအတွင်း ဒေတာတိ ထည့်သွင်းခြင်း။ # မြေပုံအလွှာတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း။ # ရလဒ်တိကို မြေပုံ၊ ဇယားနန့် အစီရင်ခံစာအဖြစ် ဖော်ပြခြင်း။ # ရလဒ်တိကို အသုံးပြုပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း။ ဒေလုပ်ငန်းစိုင်စွာ သုတေသနနန့် စီမံကိန်းအမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု == '''ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု''' (Spatial Analysis) ဆိုစွာ နီရာအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုပြီး အကွာအဝီး၊ ဖြန့်ဝီမှု၊ နီးကပ်မှုနန့် အခြားဆက်နွယ်မှုတိကို ဆန်းစစ်ခြင်းဖြစ်တေ။ GIS မာ အများဆုံးအသုံးပြုရေ နည်းလမ်းတိမာ - * '''Buffer Analysis''' – သတ်မှတ်ထားရေ နီရာတခု၏ ပတ်ဝန်းကျင်အကွာအဝီးအတွင်းဟိ အရာတိကို ရှာဖွီခြင်း။ * '''Overlay Analysis''' – မြေပုံအလွှာတိကို ထပ်တင်ပြီး ဆက်နွယ်မှုကို ဆန်းစစ်ခြင်း။ * '''Network Analysis''' – လမ်းကြောင်းနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးဆက်သွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ * '''Suitability Analysis''' – သတ်မှတ်ထားရေ လိုအပ်ချက်တိနန့် ကိုက်ညီရေ နီရာကို ရွီးချယ်ခြင်း။ ဥပမာအားဖြင့် ဆေးရုံမှ အကွာအဝီးနန့် လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို ပေါင်းစပ်ပြီး ကျန်းမာရီးဝန်ဆောင်မှု လိုအပ်ရေ နီရာတိကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။<ref name="Spatial">[https://developers.arcgis.com/documentation/spatial-analysis-services/introduction/ Esri – Introduction to Spatial Analysis.]</ref> == GIS ဆော့ဖ်ဝဲတိ == GIS အတွက် အသုံးပြုရေ ဆော့ဖ်ဝဲအမျိုးမျိုး ဟိရေ။ '''QGIS''' စွာ အခမဲ့အသုံးပြုနိုင်ရေ Open-source GIS ဆော့ဖ်ဝဲဖြစ်ပြီး မြေပုံရီးဆွဲခြင်း၊ ဒေတာပြုပြင်ခြင်းနန့် Spatial Analysis ဆောင်ရွက်ခြင်းတိ ပြုလုပ်နိုင်ရေ။ '''ArcGIS''' စွာ Esri က ဖွံ့ဖြိုးတည်ဆောက်ထားရေ GIS ဆော့ဖ်ဝဲနန့် ဝန်ဆောင်မှုစနစ်တိ၏ အစုဖြစ်တေ။ ဒေဆော့ဖ်ဝဲတိကို သုတေသန၊ အုပ်ချုပ်ရီး၊ စီးပွားရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်စီမံခန့်ခွဲရီးလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။<ref name="QGIS">[https://www.qgis.org/project/overview/ QGIS – Project Overview.]</ref> == GIS အသုံးချရေ နယ်ပယ်တိ == GIS ကို ပညာရပ်နန့် လုပ်ငန်းအမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! နယ်ပယ် ! GIS အသုံးချမှု |- | [[စိုက်ပျိုးရီး]] | စိုက်ပျိုးမြီနန့် ရီအရင်းအမြစ်မြေပုံရီးဆွဲခြင်း |- | [[သစ်တော]] | သစ်တောဖုံးလွှမ်းမှု ပြောင်းလဲခြင်းကို လေ့လာခြင်း |- | [[မြို့ပြပထဝီဝင်]] | လူဦးရွီနန့် မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု ဆန်းစစ်ခြင်း |- | [[ကျန်းမာရီး]] | ဆေးရုံနန့် လူနီထိုင်ရာအကြား အကွာအဝီး ဆန်းစစ်ခြင်း |- | [[သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]] | လမ်းကြောင်းနန့် ခရီးအကွာအဝီး လေ့လာခြင်း |- | [[သဘာဝဖီးအန္တရာယ်]] | ရီကြီးမှု၊ မြီပြိုမှုနန့် အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ရေ နီရာတိ ဖော်ပြခြင်း |- | [[သဘာဝသယံဇာတ]] | ရီ၊ သတ္တုနန့် သစ်တောအရင်းအမြစ်တိ စီမံခန့်ခွဲခြင်း |} == မြန်မာနိုင်ငံမာ GIS အသုံးချမှု == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ GIS ကို မြို့ရွာတည်နီရာ၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ်၊ သစ်တောဖုံးလွှမ်းမှု၊ မြစ်ချောင်းနန့် စိုက်ပျိုးမြီတိကို လေ့လာရာမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တောင်တန်း၊ လွင်ပြင်နန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိစွာ သဘာဝပထဝီဝင်လက္ခဏာ ကွဲပြားစွာကြောင့် GIS ဒေတာအမျိုးမျိုးကို ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်းစွာ အသုံးဝင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြစ်ချောင်းဒေတာ၊ မိုးရွာသွန်းမှုဒေတာနန့် မြီပြင်အမြင့်ဒေတာတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး ရီကြီးနိုင်ရေ ဒေသတိကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ == ရခိုင်ဒေသမာ GIS အသုံးချနိုင်မှု == [[ရခိုင်ပြည်]]မာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]၊ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ကုလားတန်မြစ်]]နန့် အခြားမြစ်ချောင်းတိ တည်ဟိရေ။ ဒေသ၏ တောင်တန်း၊ ကမ်းရိုးတန်း၊ ကျွန်းနန့် မြစ်ဝဒေသတိစွာ GIS လေ့လာမှုအတွက် အသုံးဝင်ရေ ပထဝီဝင်နမူနာတိဖြစ်ကတ်တေ။ === အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီမြေပုံ === [[File:Rakhine state districts map 2022.svg|thumb|right|290px|၂၀၂၂ ခုနှစ်အတွက် ရခိုင်ပြည် ခရိုင်နယ်မြီခွဲခြားမှုမြေပုံ။ GIS ၏ Polygon အချက်အလက်ပုံစံနန့် ဆင်တူရေ နယ်နိမိတ်ဖော်ပြမှုနမူနာဖြစ်တေ။ ရီးဆွဲသူ – Kantabon။]] ရခိုင်ပြည်၏ ခရိုင်၊ မြို့နယ်နန့် ကျေးရွာအုပ်စုတိကို GIS အတွင်း နယ်မြီအလွှာတိအဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ယင်းနယ်မြီဒေတာတိနန့် လူဦးရွီနန့် ကျောင်း၊ ဆေးရုံတည်နီရာတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး အခြီခံဝန်ဆောင်မှုဖြန့်ဝီမှုကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ ဒေမြေပုံစွာ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၏ နယ်မြီခွဲခြားမှုကို ဖော်ပြရေ သမိုင်းမှတ်တမ်းပုံဖြစ်ပြီး ဂနိအုပ်ချုပ်ရီးအခြီအနီကို အတည်ပြုထားရေ မြေပုံမဟုတ်ပါ။ === ကမ်းရိုးတန်းနန့် ပြားတောထိန်းသိမ်းရီး === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ [[ပြားတော]]တိ၏ ဖုံးလွှမ်းမှုကို ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတိနန့် အချိန်ကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်ရေ။ မြစ်ဝနန့် ကမ်းရိုးတန်းအခြီအနီပြောင်းလဲမှုတိကို GIS နန့် ဆန်းစစ်ခြင်းစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးအတွက် အသုံးဝင်နိုင်ရေ။ === သဘာဝဖီးအန္တရာယ်လေ့လာရီး === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ မုန်တိုင်း၊ မိုးသည်းထန်မှုနန့် ရီကြီးမှုတိ၏ အန္တရာယ်ကို လေ့လာရာမာ GIS အသုံးပြုနိုင်ရေ။ မြီပြင်အမြင့်၊ လူဦးရွီနန့် မုန်တိုင်းသက်ရောက်နိုင်ရေ နီရာတိကို ပေါင်းစပ်ဆန်းစစ်ပြီး ကြိုတင်ပျင်ဆင်ရီးအတွက် အထောက်အကူပြုရေ မြေပုံတိ ရီးဆွဲနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ GIS မြေပုံတခုတည်းနန့် ဖီးအန္တရာယ်ကို အတိအကျ မခန့်မှန်းနိုင်ပါ။ သက်ဆိုင်ရာ သိပ္ပံအချက်အလက်နန့် မြီပြင်စစ်ဆေးချက်တိလေ့ လိုအပ်တေ။ == GIS ၏ အားသာချက်တိ == GIS စနစ်၏ အားသာချက်တိမာ - * မတူညီရေ အချက်အလက်အမျိုးအစားတိကို ပေါင်းစပ်နိုင်ခြင်း။ * ပထဝီဝင်နီရာအလိုက် ဆက်နွယ်မှုတိကို ရှာဖွီနိုင်ခြင်း။ * မြေပုံနန့် ဇယားတိကို ပေါင်းစပ်ဖော်ပြနိုင်ခြင်း။ * အချိန်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲမှုတိကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်ခြင်း။ * စီမံကိန်းနန့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်မှုတိအတွက် အထောက်အကူပြုနိုင်ခြင်း။ GIS စွာ နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို မြင်သာစွာ ဖော်ပြနိုင်ရေကြောင့် ရှုပ်ထွီးရေ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာတိကို ပိုမိုနားလည်နိုင်စီရေ။ == GIS ၏ ကန့်သတ်ချက်တိ == GIS စနစ်စွာ အသုံးဝင်ကေလေ့ အချက်အလက်တိ၏ အရည်အသွီးအပေါ် မူတည်ရေ။ အချက်အလက်တိ ခေတ်နောက်ကျနီခြင်း၊ နီရာသတ်မှတ်ချက်မှားယွင်းခြင်း တနည်း မပြည့်စုံခြင်းတိကြောင့် ဆန်းစစ်ချက်ရလဒ်တိ မမှန်ကန်နိုင်ရေ။ မြေပုံအမျိုးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ရာမာ ကိုဩဒိနိတ်စနစ် (Coordinate Reference System) တိကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ ယပြီးကေ လူတဦးချင်းစီ၏ တည်နီရာနန့် ကိုယ်ရီးအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုရာမာ ကိုယ်ရီးလုံချုံမှုနန့် အချက်အလက်ကာကွယ်ရီးကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == GIS စွာ ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းခြင်းမှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းအထိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ အရေးပါရေ နည်းပညာဖြစ်တေ။ မြို့ပြစီမံကိန်း၊ သဘာဝသယံဇာတထိန်းသိမ်းရီး၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်လျှော့ချရီးလုပ်ငန်းတိမာ GIS ကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ရခိုင်ဒေသ၏ သဘာဝပထဝီဝင်နန့် လူမှုစီးပွားရီးအချက်အလက်တိကို စနစ်တကျ စုဆောင်းလေ့လာရာမာလေ့ GIS စွာ အသုံးဝင်ရေ နည်းပညာတခုဖြစ်တေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံပညာ]] * [[ဒစ်ဂျစ်တယ်မြေပုံ]] * [[ဂြိုဟ်တု]] * [[ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ]] * [[GPS]] * [[လတ္တီကျု]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[ရီမုတ်ဆင်ဆင်း]] * [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]] * [[မြို့ပြပထဝီဝင်]] * [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] * [[နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်]] * [[သဘာဝသယံဇာတ]] * [[သဘာဝဖီးအန္တရာယ်]] * [[ရခိုင်ပြည်]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ပြားတော]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis USGS – What is a Geographic Information System?] * [https://www.esri.com/en-us/what-is-gis/overview Esri – What is GIS?] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/gis.html NOAA – What is GIS?] * [https://www.mass.gov/info-details/what-is-gis Massachusetts Government – GIS Components] * [https://www.qgis.org/project/overview/ QGIS – Official Website] * [https://doc.qgis.org/3.44/en/docs/user_manual/managing_data_source/supported_data.html QGIS – Raster and Vector Data] * [https://developers.arcgis.com/documentation/spatial-analysis-services/introduction/ Esri – Spatial Analysis] * [https://earthquake.usgs.gov/monitoring/gps/about.php USGS – About GPS] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_State_Base_Map.png Wikimedia Commons – Rakhine State Base Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_state_districts_map_2022.svg Wikimedia Commons – Rakhine Districts Map 2022] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_overlays.svg Wikimedia Commons – GIS Map Overlays] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံပညာ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်နည်းပညာ]] [[ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက်စနစ်တိ]] 42w0np66gxh85zbbrmhzsj8gfiyrz25 22273 22272 2026-11-03T01:57:15Z Retkhaberi 224 22273 wikitext text/x-wiki '''ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်''' (အင်္ဂလိပ်: ''Geographic Information System'' – GIS) ဆိုစွာ [[ကမ္ဘာမြီ]]ထက်ဟိ နီရာတိနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနန့် [[မြေပုံ]]အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ ကွန်ပျူတာအခြီခံ သတင်းအချက်အလက်စနစ်ဖြစ်တေ။ GIS စွာ [[ပထဝီဝင်]]၊ [[မြေပုံပညာ]]၊ [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]နန့် [[စာရင်းအင်းပညာ]]ရို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရေ နည်းပညာဖြစ်တေ။<ref name="USGS">[https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis United States Geological Survey (USGS) – What is a Geographic Information System?]</ref> [[File:Rakhine State Base Map.png|thumb|right|320px|ရခိုင်ပြည်၏ အခြီခံမြေပုံ (၂၀၁၃)။ GIS နန့် မြို့ရွာ၊ လမ်းကြောင်း၊ မြစ်ချောင်းနန့် အခြားပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို ပေါင်းစပ်လေ့လာနိုင်ရေ။ မူရင်း – European Commission JRC/ECHO။]] GIS ၏ ထူးခြားချက်စွာ နီရာအချက်အလက် (Location data) နန့် ယင်းနီရာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်အချက်အလက် (Attribute data) တိကို ဆက်စပ်အသုံးပြုနိုင်ခြင်းဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြို့တမြို့၏ တည်နီရာကိုရာ မဟုတ်ဘဲ ယင်းမြို့၏ လူဦးရွီ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး၊ ရီအရင်းအမြစ်နန့် အခြားအချက်အလက်တိကို မြေပုံတခုအတွင်း ပေါင်းစပ်လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="Esri">[https://www.esri.com/en-us/what-is-gis/overview Esri – What is GIS?]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == GIS ဆိုစွာ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို စနစ်တကျ စီမံပြီး နီရာအလိုက် ဆက်နွယ်မှုတိကို ရှာဖွီလေ့လာနိုင်စီရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသတခုမာ ဆေးရုံအသစ်တခု တည်ဆောက်ဖို့ သင့်လျော်ရေ နီရာကို ရွီးချယ်ရာမာ လူဦးရွီသိပ်သည်းဆ၊ လမ်းတိ၏ တည်နီရာ၊ လက်ဟိဆေးရုံတိမှ အကွာအဝီးနန့် [[ရီကြီးမှု]]အန္တရာယ်တိကို ပေါင်းစပ်ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ ယင်းပိုင် ဆန်းစစ်ခြင်းကြောင့် GIS စွာ မြေပုံရီးဆွဲရေ နည်းပညာတခုထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ အသုံးချမှုဟိရေ။<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/gis.html National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) – What is a Geographic Information System?]</ref> == GIS ၏ အစိတ်အပိုင်းတိ == GIS စနစ်တခုမာ အဓိကအစိတ်အပိုင်း ငါးခု ပါဝင်ရေ။ # '''ဟာ့ဒ်ဝဲ''' (Hardware) – ကွန်ပျူတာ၊ ဆာဗာ၊ GPS စက်နန့် ဒေတာစုဆောင်းရေ ကိရိယာတိ။ # '''ဆော့ဖ်ဝဲ''' (Software) – မြေပုံရီးဆွဲခြင်း၊ ဒေတာစီမံခြင်းနန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ ပရိုဂရမ်တိ။ # '''အချက်အလက်''' (Data) – နီရာ၊ နယ်နိမိတ်၊ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်၊ လူဦးရွီနန့် အခြားအကြောင်းအရာဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းတိ။ # '''အသုံးပြုသူတိ''' (People) – သုတေသနပညာရှင်၊ မြေပုံပညာရှင်၊ စီမံကိန်းရီးဆွဲသူနန့် GIS နည်းပညာရှင်တိ။ # '''နည်းလမ်းနန့် လုပ်ငန်းစိုင်''' (Methods and procedures) – အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း၊ စစ်ဆေးခြင်း၊ ဆန်းစစ်ခြင်းနန့် ရလဒ်ဖော်ပြခြင်းဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတိ။ ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ အပြန်အလှန်ပေါင်းစပ်အလုပ်လုပ်ခြင်းနန့် GIS စနစ်တခု ဖြစ်ပေါ်လာရေ။<ref name="MassGIS">[https://www.mass.gov/info-details/what-is-gis Massachusetts Government – What is GIS?]</ref> == ပထဝီဝင်အချက်အလက် == '''ပထဝီဝင်အချက်အလက်''' (Geospatial data) ဆိုစွာ ကမ္ဘာမြီထက်ဟိ နီရာတခုနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်ဖြစ်တေ။ GIS မာ အချက်အလက်တိကို အခြီခံအားဖြင့် အမျိုးအစားနှစ်ခု ခွဲခြားနိုင်ရေ။ * '''နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်''' (Spatial data) – အရာဝတ္ထုတခု၏ တည်နီရာနန့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဖော်ပြရေ။ * '''ဖော်ပြချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်''' (Attribute data) – ယင်းအရာဝတ္ထု၏ အမည်၊ အမျိုးအစား၊ အရေအတွက်နန့် အခြားလက္ခဏာတိကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာအားဖြင့် [[စစ်တွေမြို့]]ကို မြေပုံထက်မာ အမှတ်တခုနန့် ဖော်ပြထားစွာစွာ နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်ဖြစ်ပြီး ယင်းအမှတ်နန့် ဆက်စပ်ထားရေ မြို့အမည်စွာ ဖော်ပြချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်ဖြစ်တေ။ == Vector ဒေတာ == '''ဗက်တာဒေတာ''' (Vector data) ဆိုစွာ နီရာတိကို အမှတ်၊ မျဉ်းကြောင်းနန့် ဧရိယာပုံသဏ္ဌာန်တိနန့် ဖော်ပြရေ GIS အချက်အလက်ပုံစံဖြစ်တေ။ Vector ဒေတာ၏ အဓိကပုံစံသုံးမျိုးမာ - * '''Point''' – မြို့၊ ကျောင်း၊ ဆေးရုံ တနည်း ရီတွင်းတခု၏ တည်နီရာကို အမှတ်နန့် ဖော်ပြရေ။ * '''Line''' – လမ်း၊ မြစ်၊ ရထားလမ်းနန့် အခြားမျဉ်းပုံစံအရာတိကို ဖော်ပြရေ။ * '''Polygon''' – မြို့နယ်၊ သစ်တော၊ ရီကန်နန့် အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီတိ၏ အကျယ်အဝန်းနန့် နယ်နိမိတ်ကို ဖော်ပြရေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရခိုင်ပြည်၏ မြို့နယ်နယ်နိမိတ်တိကို Polygon ဒေတာနန့် ဖော်ပြနိုင်ရေ။<ref name="QGISVector">[https://documentation.qgis.org/3.10/en/docs/gentle_gis_introduction/vector_data.html QGIS Documentation – Vector Data.]</ref> == Raster ဒေတာ == '''ရက်စတာဒေတာ''' (Raster data) ဆိုစွာ မြေပုံနန့် ပုံရိပ်တိကို အကွက်ငယ် (Cell တနည်း Pixel) တိနန့် ဖွဲ့စည်းထားရေ ဒေတာပုံစံဖြစ်တေ။ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ၊ ဝေဟင်ဓာတ်ပုံ၊ မြီပြင်အမြင့်ဒေတာ၊ အပူချိန်နန့် မိုးရွာသွန်းမှုဖြန့်ဝီမြေပုံတိမာ Raster ဒေတာကို အသုံးပြုလေ့ဟိရေ။ Raster ဒေတာ၏ အကွက်ငယ်တခုစီမာ သတ်မှတ်ထားရေ တန်ဖိုးတခု ပါဝင်နိုင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြီပြင်အမြင့်မြေပုံမာ Pixel တခုစီ၏ တန်ဖိုးစွာ ယင်းနီရာ၏ အမြင့်ကို ဖော်ပြနိုင်ရေ။<ref name="QGISRaster">[https://doc.qgis.org/3.44/en/docs/user_manual/managing_data_source/supported_data.html QGIS Documentation – Exploring Data Formats and Fields.]</ref> == Vector နန့် Raster ကွာခြားမှု == {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! Vector ! Raster |- | ဖွဲ့စည်းပုံ | Point, Line, Polygon | Pixel တိပါဝင်ရေ Grid |- | အဓိကအသုံးပြုမှု | လမ်း၊ မြို့၊ နယ်နိမိတ် | ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ၊ အမြင့်၊ အပူချိန် |- | နမူနာ | ရခိုင်ပြည် မြို့နယ်နယ်နိမိတ် | ရခိုင်ရိုးမ အမြင့်ဒေတာ |- | အားသာချက် | သီးခြားအရာဝတ္ထုတိကို တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်ရေ | ဆက်တိုက်ပြောင်းလဲရေ အချက်အလက်တိကို ဖော်ပြနိုင်ရေ |} GIS စနစ်တခုမာ Vector နန့် Raster ဒေတာနှစ်မျိုးလုံးကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုနိုင်ရေ။ == GIS မြေပုံအလွှာတိ == [[File:Map overlays.svg|thumb|right|290px|GIS မာ သီးခြားအချက်အလက်အလွှာတိကို ထပ်တင်ဖော်ပြရေ သရုပ်ပြပုံ။ ရီးဆွဲသူ – Emilio Gómez Fernández။]] '''မြေပုံအလွှာ''' (Map layer) ဆိုစွာ သတ်မှတ်ထားရေ အကြောင်းအရာတမျိုးကို သီးခြားဖော်ပြထားရေ GIS အချက်အလက်အစုဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသတခု၏ GIS မြေပုံမာ အောက်ပါအလွှာတိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ * မြို့ရွာတည်နီရာအလွှာ။ * လမ်းနန့် တံတားအလွှာ။ * မြစ်ချောင်းနန့် ရီကန်အလွှာ။ * သစ်တောနန့် မြီအသုံးချမှုအလွှာ။ * လူဦးရွီသိပ်သည်းဆအလွှာ။ * အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ်အလွှာ။ ဒေအလွှာတိကို ပေါင်းစပ်ကြည့်ရှုခြင်းနန့် သီးခြားမြေပုံတခုစီမာ မမြင်နိုင်ရေ ဆက်နွယ်မှုတိကို ရှာဖွီနိုင်ရေ။<ref name="Esri"/> == GIS အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း == GIS အတွက် အချက်အလက်တိကို နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးနန့် စုဆောင်းနိုင်ရေ။ [[ဂြိုဟ်တု]]ဓာတ်ပုံ၊ ဝေဟင်ဓာတ်ပုံ၊ GPS တိုင်းတာချက်၊ မြီပြင်စစ်တမ်း၊ [[သန်းခေါင်စာရင်း]]နန့် အုပ်ချုပ်ရီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းတိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ စာရွက်မြေပုံဟောင်းတိကို ဒစ်ဂျစ်တယ်ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲပြီး GIS ဒေတာအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ အချက်အလက်တိ၏ ရက်စွဲ၊ တိကျမှုနန့် အရင်းအမြစ်ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။ == GIS နန့် GPS ကွာခြားမှု == '''GPS''' (Global Positioning System) ဆိုစွာ ဂြိုဟ်တုအချက်ပြစနစ်ကို အသုံးပြုပြီး တည်နီရာကို သတ်မှတ်နိုင်ရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ '''GIS''' စွာ ယင်းတည်နီရာအပါအဝင် ပထဝီဝင်အချက်အလက်အမျိုးမျိုးကို သိမ်းဆည်း၊ စီမံနန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ GPS နန့် ရဟိထားရေ လတ္တီကျု၊ လောင်ဂျီကျုအချက်အလက်တိကို GIS အတွင်း ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ GPS စွာ တည်နီရာသတ်မှတ်ဖို့ အသုံးပြုရေ နည်းပညာဖြစ်ပြီး GIS စွာ နီရာနန့် ဆက်စပ်ရေ အချက်အလက်တိကို လေ့လာဖို့ အသုံးပြုရေ စနစ်ဖြစ်တေ။<ref name="GPS">[https://earthquake.usgs.gov/monitoring/gps/about.php USGS – About GPS.]</ref> == GIS ၏ လုပ်ငန်းစိုင် == GIS လုပ်ငန်းတခုကို ဆောင်ရွက်ရာမာ အောက်ပါအဆင့်တိ ပါဝင်နိုင်ရေ။ # လေ့လာဖို့ ရည်ရွယ်ချက်နန့် မီးခွန်းကို သတ်မှတ်ခြင်း။ # သက်ဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိ စုဆောင်းခြင်း။ # အချက်အလက်တိ၏ တိကျမှုနန့် ပြည့်စုံမှုကို စစ်ဆေးခြင်း။ # GIS ဆော့ဖ်ဝဲအတွင်း ဒေတာတိ ထည့်သွင်းခြင်း။ # မြေပုံအလွှာတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း။ # ရလဒ်တိကို မြေပုံ၊ ဇယားနန့် အစီရင်ခံစာအဖြစ် ဖော်ပြခြင်း။ # ရလဒ်တိကို အသုံးပြုပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း။ ဒေလုပ်ငန်းစိုင်စွာ သုတေသနနန့် စီမံကိန်းအမျိုးအစားအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ရေ။ == ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု == '''ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု''' (Spatial Analysis) ဆိုစွာ နီရာအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုပြီး အကွာအဝီး၊ ဖြန့်ဝီမှု၊ နီးကပ်မှုနန့် အခြားဆက်နွယ်မှုတိကို ဆန်းစစ်ခြင်းဖြစ်တေ။ GIS မာ အများဆုံးအသုံးပြုရေ နည်းလမ်းတိမာ - * '''Buffer Analysis''' – သတ်မှတ်ထားရေ နီရာတခု၏ ပတ်ဝန်းကျင်အကွာအဝီးအတွင်းဟိ အရာတိကို ရှာဖွီခြင်း။ * '''Overlay Analysis''' – မြေပုံအလွှာတိကို ထပ်တင်ပြီး ဆက်နွယ်မှုကို ဆန်းစစ်ခြင်း။ * '''Network Analysis''' – လမ်းကြောင်းနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးဆက်သွယ်မှုကို လေ့လာခြင်း။ * '''Suitability Analysis''' – သတ်မှတ်ထားရေ လိုအပ်ချက်တိနန့် ကိုက်ညီရေ နီရာကို ရွီးချယ်ခြင်း။ ဥပမာအားဖြင့် ဆေးရုံမှ အကွာအဝီးနန့် လူဦးရွီဖြန့်ဝီမှုကို ပေါင်းစပ်ပြီး ကျန်းမာရီးဝန်ဆောင်မှု လိုအပ်ရေ နီရာတိကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။<ref name="Spatial">[https://developers.arcgis.com/documentation/spatial-analysis-services/introduction/ Esri – Introduction to Spatial Analysis.]</ref> == GIS ဆော့ဖ်ဝဲတိ == GIS အတွက် အသုံးပြုရေ ဆော့ဖ်ဝဲအမျိုးမျိုး ဟိရေ။ '''QGIS''' စွာ အခမဲ့အသုံးပြုနိုင်ရေ Open-source GIS ဆော့ဖ်ဝဲဖြစ်ပြီး မြေပုံရီးဆွဲခြင်း၊ ဒေတာပြုပြင်ခြင်းနန့် Spatial Analysis ဆောင်ရွက်ခြင်းတိ ပြုလုပ်နိုင်ရေ။ '''ArcGIS''' စွာ Esri က ဖွံ့ဖြိုးတည်ဆောက်ထားရေ GIS ဆော့ဖ်ဝဲနန့် ဝန်ဆောင်မှုစနစ်တိ၏ အစုဖြစ်တေ။ ဒေဆော့ဖ်ဝဲတိကို သုတေသန၊ အုပ်ချုပ်ရီး၊ စီးပွားရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်စီမံခန့်ခွဲရီးလုပ်ငန်းတိမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။<ref name="QGIS">[https://www.qgis.org/project/overview/ QGIS – Project Overview.]</ref> == GIS အသုံးချရေ နယ်ပယ်တိ == GIS ကို ပညာရပ်နန့် လုပ်ငန်းအမျိုးမျိုးမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ {| class="wikitable" ! နယ်ပယ် ! GIS အသုံးချမှု |- | [[စိုက်ပျိုးရီး]] | စိုက်ပျိုးမြီနန့် ရီအရင်းအမြစ်မြေပုံရီးဆွဲခြင်း |- | [[သစ်တော]] | သစ်တောဖုံးလွှမ်းမှု ပြောင်းလဲခြင်းကို လေ့လာခြင်း |- | [[မြို့ပြပထဝီဝင်]] | လူဦးရွီနန့် မြို့ပြကုန်းမြီအသုံးချမှု ဆန်းစစ်ခြင်း |- | [[ကျန်းမာရီး]] | ဆေးရုံနန့် လူနီထိုင်ရာအကြား အကွာအဝီး ဆန်းစစ်ခြင်း |- | [[သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး]] | လမ်းကြောင်းနန့် ခရီးအကွာအဝီး လေ့လာခြင်း |- | [[သဘာဝဖီးအန္တရာယ်]] | ရီကြီးမှု၊ မြီပြိုမှုနန့် အန္တရာယ်ကျရောက်နိုင်ရေ နီရာတိ ဖော်ပြခြင်း |- | [[သဘာဝသယံဇာတ]] | ရီ၊ သတ္တုနန့် သစ်တောအရင်းအမြစ်တိ စီမံခန့်ခွဲခြင်း |} == မြန်မာနိုင်ငံမာ GIS အသုံးချမှု == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ GIS ကို မြို့ရွာတည်နီရာ၊ အုပ်ချုပ်ရီးနယ်နိမိတ်၊ သစ်တောဖုံးလွှမ်းမှု၊ မြစ်ချောင်းနန့် စိုက်ပျိုးမြီတိကို လေ့လာရာမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တောင်တန်း၊ လွင်ပြင်နန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိစွာ သဘာဝပထဝီဝင်လက္ခဏာ ကွဲပြားစွာကြောင့် GIS ဒေတာအမျိုးမျိုးကို ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်းစွာ အသုံးဝင်ရေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြစ်ချောင်းဒေတာ၊ မိုးရွာသွန်းမှုဒေတာနန့် မြီပြင်အမြင့်ဒေတာတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး ရီကြီးနိုင်ရေ ဒေသတိကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ == ရခိုင်ဒေသမာ GIS အသုံးချနိုင်မှု == [[ရခိုင်ပြည်]]မာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]၊ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ကုလားတန်မြစ်]]နန့် အခြားမြစ်ချောင်းတိ တည်ဟိရေ။ ဒေသ၏ တောင်တန်း၊ ကမ်းရိုးတန်း၊ ကျွန်းနန့် မြစ်ဝဒေသတိစွာ GIS လေ့လာမှုအတွက် အသုံးဝင်ရေ ပထဝီဝင်နမူနာတိဖြစ်ကတ်တေ။ === အုပ်ချုပ်ရီးနယ်မြီမြေပုံ === [[File:Rakhine state districts map 2022.svg|thumb|right|290px|၂၀၂၂ ခုနှစ်အတွက် ရခိုင်ပြည် ခရိုင်နယ်မြီခွဲခြားမှုမြေပုံ။ GIS ၏ Polygon အချက်အလက်ပုံစံနန့် ဆင်တူရေ နယ်နိမိတ်ဖော်ပြမှုနမူနာဖြစ်တေ။ ရီးဆွဲသူ – Kantabon။]] ရခိုင်ပြည်၏ ခရိုင်၊ မြို့နယ်နန့် ကျေးရွာအုပ်စုတိကို GIS အတွင်း နယ်မြီအလွှာတိအဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ရေ။ ယင်းနယ်မြီဒေတာတိနန့် လူဦးရွီနန့် ကျောင်း၊ ဆေးရုံတည်နီရာတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး အခြီခံဝန်ဆောင်မှုဖြန့်ဝီမှုကို ဆန်းစစ်နိုင်ရေ။ ဒေမြေပုံစွာ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၏ နယ်မြီခွဲခြားမှုကို ဖော်ပြရေ သမိုင်းမှတ်တမ်းပုံဖြစ်ပြီး ဂနိအုပ်ချုပ်ရီးအခြီအနီကို အတည်ပြုထားရေ မြေပုံမဟုတ်ပါ။ === ကမ်းရိုးတန်းနန့် ပြားတောထိန်းသိမ်းရီး === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ [[ပြားတော]]တိ၏ ဖုံးလွှမ်းမှုကို ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတိနန့် အချိန်ကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်ရေ။ မြစ်ဝနန့် ကမ်းရိုးတန်းအခြီအနီပြောင်းလဲမှုတိကို GIS နန့် ဆန်းစစ်ခြင်းစွာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးအတွက် အသုံးဝင်နိုင်ရေ။ === သဘာဝဖီးအန္တရာယ်လေ့လာရီး === ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိမာ မုန်တိုင်း၊ မိုးသည်းထန်မှုနန့် ရီကြီးမှုတိ၏ အန္တရာယ်ကို လေ့လာရာမာ GIS အသုံးပြုနိုင်ရေ။ မြီပြင်အမြင့်၊ လူဦးရွီနန့် မုန်တိုင်းသက်ရောက်နိုင်ရေ နီရာတိကို ပေါင်းစပ်ဆန်းစစ်ပြီး ကြိုတင်ပျင်ဆင်ရီးအတွက် အထောက်အကူပြုရေ မြေပုံတိ ရီးဆွဲနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ GIS မြေပုံတခုတည်းနန့် ဖီးအန္တရာယ်ကို အတိအကျ မခန့်မှန်းနိုင်ပါ။ သက်ဆိုင်ရာ သိပ္ပံအချက်အလက်နန့် မြီပြင်စစ်ဆေးချက်တိလေ့ လိုအပ်တေ။ == GIS ၏ အားသာချက်တိ == GIS စနစ်၏ အားသာချက်တိမာ - * မတူညီရေ အချက်အလက်အမျိုးအစားတိကို ပေါင်းစပ်နိုင်ခြင်း။ * ပထဝီဝင်နီရာအလိုက် ဆက်နွယ်မှုတိကို ရှာဖွီနိုင်ခြင်း။ * မြေပုံနန့် ဇယားတိကို ပေါင်းစပ်ဖော်ပြနိုင်ခြင်း။ * အချိန်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲမှုတိကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်ခြင်း။ * စီမံကိန်းနန့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်မှုတိအတွက် အထောက်အကူပြုနိုင်ခြင်း။ GIS စွာ နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို မြင်သာစွာ ဖော်ပြနိုင်ရေကြောင့် ရှုပ်ထွီးရေ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာတိကို ပိုမိုနားလည်နိုင်စီရေ။ == GIS ၏ ကန့်သတ်ချက်တိ == GIS စနစ်စွာ အသုံးဝင်ကေလေ့ အချက်အလက်တိ၏ အရည်အသွီးအပေါ် မူတည်ရေ။ အချက်အလက်တိ ခေတ်နောက်ကျနီခြင်း၊ နီရာသတ်မှတ်ချက်မှားယွင်းခြင်း တနည်း မပြည့်စုံခြင်းတိကြောင့် ဆန်းစစ်ချက်ရလဒ်တိ မမှန်ကန်နိုင်ရေ။ မြေပုံအမျိုးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ရာမာ ကိုဩဒိနိတ်စနစ် (Coordinate Reference System) တိကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ဖို့ လိုအပ်တေ။ ယပြီးကေ လူတဦးချင်းစီ၏ တည်နီရာနန့် ကိုယ်ရီးအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုရာမာ ကိုယ်ရီးလုံချုံမှုနန့် အချက်အလက်ကာကွယ်ရီးကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == GIS စွာ ပထဝီဝင်အချက်အလက်တိကို စုဆောင်းခြင်းမှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းအထိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ အရေးပါရေ နည်းပညာဖြစ်တေ။ မြို့ပြစီမံကိန်း၊ သဘာဝသယံဇာတထိန်းသိမ်းရီး၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်လျှော့ချရီးလုပ်ငန်းတိမာ GIS ကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ရခိုင်ဒေသ၏ သဘာဝပထဝီဝင်နန့် လူမှုစီးပွားရီးအချက်အလက်တိကို စနစ်တကျ စုဆောင်းလေ့လာရာမာလေ့ GIS စွာ အသုံးဝင်ရေ နည်းပညာတခုဖြစ်တေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံပညာ]] * [[ဒစ်ဂျစ်တယ်မြေပုံ]] * [[ဂြိုဟ်တု]] * [[ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ]] * [[GPS]] * [[လတ္တီကျု]] * [[လောင်ဂျီကျု]] * [[အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ]] * [[လူဦးရွီပထဝီဝင်]] * [[မြို့ပြပထဝီဝင်]] * [[စီးပွားရီးပထဝီဝင်]] * [[နိုင်ငံရီးပထဝီဝင်]] * [[သဘာဝသယံဇာတ]] * [[သဘာဝဖီးအန္တရာယ်]] * [[ရခိုင်ပြည်]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ပြားတော]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis USGS – What is a Geographic Information System?] * [https://www.esri.com/en-us/what-is-gis/overview Esri – What is GIS?] * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/gis.html NOAA – What is GIS?] * [https://www.mass.gov/info-details/what-is-gis Massachusetts Government – GIS Components] * [https://www.qgis.org/project/overview/ QGIS – Official Website] * [https://doc.qgis.org/3.44/en/docs/user_manual/managing_data_source/supported_data.html QGIS – Raster and Vector Data] * [https://developers.arcgis.com/documentation/spatial-analysis-services/introduction/ Esri – Spatial Analysis] * [https://earthquake.usgs.gov/monitoring/gps/about.php USGS – About GPS] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_State_Base_Map.png Wikimedia Commons – Rakhine State Base Map] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_state_districts_map_2022.svg Wikimedia Commons – Rakhine Districts Map 2022] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_overlays.svg Wikimedia Commons – GIS Map Overlays] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်တိ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံပညာ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်နည်းပညာ]] [[ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက်စနစ်တိ]] er4fa9olq1qrvfrqyjwtksi15hinrtm 0 6472 22274 2026-11-03T02:00:32Z Retkhaberi 224 Created page with " '''အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Remote Sensing'') ဆိုစွာ အရာဝတ္ထုတခု တနည်း ဒေသတခုကို တိုက်ရိုက်ထိတွိစရာမလိုဘဲ အဝီးကနီ အချက်အလက်စုဆောင်းတိုင်းတာရေ သိပ္ပံနန့် နည်းပညာဖြစ်တေ။ ဂြိ..." 22274 wikitext text/x-wiki '''အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ''' (အင်္ဂလိပ်: ''Remote Sensing'') ဆိုစွာ အရာဝတ္ထုတခု တနည်း ဒေသတခုကို တိုက်ရိုက်ထိတွိစရာမလိုဘဲ အဝီးကနီ အချက်အလက်စုဆောင်းတိုင်းတာရေ သိပ္ပံနန့် နည်းပညာဖြစ်တေ။ [[ဂြိုဟ်တု]]၊ လီယာဉ်၊ ဒရုန်းနန့် အာရုံခံကိရိယာတိကို အသုံးပြုပြီး [[ကမ္ဘာမြီ]]မျက်နှာပြင်၊ [[သစ်တော]]၊ မြစ်ချောင်း၊ ပင်လယ်၊ မိုးတိမ်နန့် မြို့ပြအခြီအနီတိကို လေ့လာနိုင်ရေ။<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/remotesensing.html NOAA – What is Remote Sensing?]</ref> [[File:Ponnagyun Township, Sittwe District, Rakhine, Myanmar (CAPELLA C10 SP GEO HH 20240905185446 20240905185509).png|thumb|right|300px|ရခိုင်ပြည်၊ ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်၏ SAR ရေဒါဂြိုဟ်တုပုံ။ Capella-10 ဂြိုဟ်တုမှ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၅ ရက်မာ ရိုက်ယူထားရေ။ မူရင်း – Capella Space။]] အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာကို [[ပထဝီဝင်]]၊ [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[မိုးလီဝသဗေဒ]]၊ [[ဇလဗေဒ]]၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရီးတိမာ အသုံးပြုကတ်တေ။ ယင်းနည်းပညာစွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ဒေသတိ၏ ပြောင်းလဲမှုကို အချိန်ကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်စီရေ။<ref name="USGS">[https://eros.usgs.gov/earthshots/introduction-remote-sensing USGS – Introduction to Remote Sensing.]</ref> == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == '''အဝီးကအာရုံခံခြင်း''' ဆိုစွာ အရာဝတ္ထုတခု၏ သဘာဝလက္ခဏာတိကို ယင်းအရာဝတ္ထုနန့် တိုက်ရိုက်မထိတွိဘဲ တိုင်းတာလေ့လာခြင်းဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာမြီကို လေ့လာရေ အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာမာ အများအားဖြင့် [[လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း]]တိ၏ ရောင်ပြန်ဟပ်မှုနန့် ထုတ်လွှတ်မှုကို တိုင်းတာရေ။ ဥပမာအားဖြင့် သစ်တောတခု၏ အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို သိဟိဖို့ သစ်ပင်တပင်ချင်းစီကို မြီပြင်မှ တိုင်းတာစရာမလိုဘဲ ဂြိုဟ်တုအချက်အလက်တိကို အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ဂြိုဟ်တုအချက်အလက်တိ၏ တိကျမှုကို စစ်ဆေးဖို့ မြီပြင်လေ့လာချက်တိလေ့ အသုံးပြုဖို့ လိုအပ်နိုင်ရေ။ == နည်းပညာ၏ အခြီခံသဘောတရား == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာစွာ စွမ်းအင်နန့် အရာဝတ္ထုတိအကြား အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှုကို အခြီခံထားရေ။ နီရောင်ခြည်စွမ်းအင်စွာ ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်သို့ ကျရောက်ရေအခါ အချို့ကို စုပ်ယူပြီး အချို့ကို ပြန်လည်ရောင်ပြန်ဟပ်ရေ။ ရီ၊ မြီ၊ ကျောက်နန့် အပင်တိစွာ လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းတိကို စုပ်ယူမှုနန့် ရောင်ပြန်ဟပ်မှု မတူညီကတ်ပါ။ အာရုံခံကိရိယာတိစွာ ယင်းကွာခြားချက်တိကို တိုင်းတာပြီး ဒစ်ဂျစ်တယ်အချက်အလက်တိအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ရေ။ [[File:Schematic Drawing of Remote Sensing.png|thumb|right|290px|Passive နန့် Active အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာတိ၏ အခြီခံလုပ်ဆောင်ပုံ။ ရီးဆွဲသူ – Wcpatrick6572။]] == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာအမျိုးအစားတိ == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစားနှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်ရေ။ === Passive Remote Sensing === '''သဘာဝစွမ်းအင်ကို လက်ခံရေ အာရုံခံနည်းပညာ''' (Passive Remote Sensing) ဆိုစွာ အရာဝတ္ထုမှ ရောင်ပြန်ဟပ်လာရေ တနည်း သဘာဝအလျောက် ထုတ်လွှတ်လာရေ စွမ်းအင်တိကို တိုင်းတာရေ နည်းလမ်းဖြစ်တေ။ နီရောင်ခြည်၏ ရောင်ပြန်ဟပ်မှုကို အသုံးပြုရေ ဂြိုဟ်တုကင်မရာတိစွာ ယင်းနည်းလမ်း၏ ဥပမာဖြစ်ကတ်တေ။ အပူလှိုင်းအာရုံခံကိရိယာတိစွာလေ့ ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်မှ ထုတ်လွှတ်တေ အပူရောင်ခြည်ကို တိုင်းတာနိုင်ရေ။ နီရောင်ခြည်ကို အခြီခံရေ Optical Sensor တိစွာ ညဖက်နန့် မိုးတိမ်ထူထပ်ရေ အခြီအနီတိမာ မြီမျက်နှာပြင်ကို ကြည်လင်စွာ မမြင်နိုင်ပါ။<ref name="NASA">[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/remote-sensing/ NASA – Remote Sensing.]</ref> === Active Remote Sensing === '''ကိုယ်ပိုင်စွမ်းအင်ထုတ်လွှတ်ရေ အာရုံခံနည်းပညာ''' (Active Remote Sensing) ဆိုစွာ အာရုံခံကိရိယာမှ စွမ်းအင်လှိုင်းတိ ထုတ်လွှတ်ပြီး အရာဝတ္ထုမှ ပြန်လာရေ အချက်ပြလှိုင်းတိကို တိုင်းတာရေ နည်းလမ်းဖြစ်တေ။ [[ရေဒါ]] (Radar) နန့် [[လိုင်ဒါ]] (LiDAR) ရို့စွာ ထင်ရှားရေ ဥပမာတိဖြစ်ကတ်တေ။ ရေဒါစနစ်တိစွာ ရေဒီယိုလှိုင်း တနည်း မိုက်ခရိုဝေ့လှိုင်းတိကို အသုံးပြုပြီး အရာဝတ္ထု၏ တည်နီရာနန့် အခြားလက္ခဏာတိကို လေ့လာနိုင်ရေ။ လိုင်ဒါစနစ်စွာ လေဆာအလင်းလှိုင်းကို အသုံးပြုပြီး အကွာအဝီးနန့် မြီမျက်နှာပြင်ပုံသဏ္ဌာန်တိကို တိုင်းတာနိုင်ရေ။<ref name="NOAA"/> == Passive နန့် Active ကွာခြားမှု == {| class="wikitable" ! အကြောင်းအရာ ! Passive ! Active |- | စွမ်းအင်အရင်းအမြစ် | သဘာဝရောင်ခြည် | အာရုံခံကိရိယာမှ ထုတ်လွှတ်ရေ စွမ်းအင် |- | နမူနာ | Optical နန့် Thermal Sensor | Radar နန့် LiDAR |- | ညဖက်တိုင်းတာမှု | အပူထုတ်လွှတ်မှုကို တိုင်းတာနိုင်ကေလေ့ နီရောင်ခြည်ပြန်ဟပ်မှုကို မတိုင်းတာနိုင် | ကိရိယာအမျိုးအစားအလိုက် ညဖက်လေ့ တိုင်းတာနိုင် |- | မိုးတိမ်၏ သက်ရောက်မှု | Optical ပုံရိပ်တိ မိုးတိမ်ဖုံးကွယ်မှု ခံရနိုင် | SAR ရေဒါစနစ်တိစွာ မိုးတိမ်ကို ဖြတ်ကျော်တိုင်းတာနိုင် |} == အဝီးကအာရုံခံကိရိယာတင်ဆောင်ရာတိ == အာရုံခံကိရိယာတိကို တင်ဆောင်ရေ ယာဉ် တနည်း အခြီခံပစ္စည်းကို '''Platform''' လို့ ခေါ်ရေ။ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအမျိုးအစားတိ ပါဝင်ရေ။ * '''မြီပြင်အခြီခံ''' – တာဝါ၊ စခန်းနန့် မြီပြင်တိုင်းတာကိရိယာတိ။ * '''လီကြောင်းအခြီခံ''' – လီယာဉ်နန့် ဒရုန်းတိ။ * '''အာကာသအခြီခံ''' – ကမ္ဘာမြီကို လှည့်ပတ်နီရေ ဂြိုဟ်တုတိ။ ဂြိုဟ်တုတိစွာ ကျယ်ပြန့်ရေ ဒေသတိကို ပုံမှန်အချိန်အလိုက် ထပ်မံလေ့လာနိုင်ရေ အားသာချက်ဟိရေ။ ဒရုန်းတိစွာ ဧရိယာငယ်တိကို အသေးစိတ်လေ့လာရာမာ အသုံးဝင်နိုင်ရေ။ == လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းနန့် Spectral Band == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာမာ လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း၏ လှိုင်းအလျားအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုရေ။ လူ့မျက်စိနန့် မြင်နိုင်ရေ အလင်းရောင်ကို '''Visible Light''' လို့ ခေါ်ရေ။ လူ့မျက်စိနန့် မမြင်နိုင်ရေ အနီအောက်ရောင်ခြည် (Infrared) နန့် မိုက်ခရိုဝေ့ (Microwave) လှိုင်းတိကိုလေ့ အာရုံခံကိရိယာတိနန့် တိုင်းတာနိုင်ရေ။ သတ်မှတ်ထားရေ လှိုင်းအလျားအပိုင်းတခုကို '''Spectral Band''' လို့ ခေါ်ရေ။ အပင်တိစွာ အနီရောင်အလင်းကို စုပ်ယူပြီး အနီအောက်ရောင်ခြည်အနီးပိုင်း (Near-infrared) ကို အများအပြား ရောင်ပြန်ဟပ်တတ်စွာကြောင့် ယင်း Band တိကို အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုလေ့လာရာမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။<ref name="Spectral">[https://science.nasa.gov/mission/landsat/spectral-bands-and-applications/ NASA – Landsat Spectral Bands and Applications.]</ref> == ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံနန့် False Color == အဝီးကအာရုံခံဒေတာတိကို လူတိမြင်နိုင်ရေ ပုံရိပ်အဖြစ် ပြောင်းလဲဖော်ပြနိုင်ရေ။ '''Natural Color Image''' ဆိုစွာ လူ့မျက်စိနန့် မြင်ရရေ အရောင်ပုံစံနန့် ဆင်တူအောင် ဖော်ပြထားရေ ပုံဖြစ်တေ။ '''False Color Image''' ဆိုစွာ လူ့မျက်စိနန့် မမြင်နိုင်ရေ လှိုင်းအလျားတိကို မြင်နိုင်ရေ အရောင်တိနန့် အစားထိုးဖော်ပြထားရေ ပုံဖြစ်တေ။ ဥပမာအားဖြင့် အနီအောက်ရောင်ခြည်ကို အနီရောင်အဖြစ် ဖော်ပြထားရေ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတချို့မာ အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကောင်းမွန်ရေ ဒေသတိကို အနီရောင်နန့် မြင်တွိနိုင်ရေ။ ယေကေလေ့ ဂြိုဟ်တုပုံတခု၏ အရောင်အဓိပ္ပာယ်ကို သိဖို့ အသုံးပြုထားရေ Band အမျိုးအစားနန့် အရောင်သတ်မှတ်ချက်ကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တေ။<ref name="NASA"/> == ပုံရိပ်သျှင်းလင်းမှုအမျိုးအစားတိ == အဝီးကအာရုံခံဒေတာ၏ အသေးစိတ်ဖော်ပြနိုင်မှုကို '''Resolution''' လို့ ခေါ်ရေ။ အဓိကအမျိုးအစား လေးမျိုးဟိရေ။ {| class="wikitable" ! Resolution ! အဓိပ္ပာယ် |- | Spatial Resolution | မြီပြင်ထက်ဟိ ဧရိယာကို Pixel တခုစီက ဇာလောက်အသေးစိတ် ကိုယ်စားပြုတေဆိုစွာ |- | Spectral Resolution | လှိုင်းအလျားအပိုင်းတိကို ဇာလောက်အသေးစိတ် ခွဲခြားတိုင်းတာနိုင်တေဆိုစွာ |- | Temporal Resolution | ဒေသတခုကို ဇာလောက်အကြိမ်ရေ ထပ်မံတိုင်းတာနိုင်တေဆိုစွာ |- | Radiometric Resolution | ရောင်ခြည်စွမ်းအင်ပမာဏကွာခြားမှုတိကို ဇာလောက်အသေးစိတ် ခွဲခြားနိုင်တေဆိုစွာ |} ဥပမာအားဖြင့် Spatial Resolution ၁၀ မီတာဟိရေ Raster ပုံတခုမာ Pixel တခုစွာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြီပြင်ထက်ဟိ ၁၀ မီတာ × ၁၀ မီတာ အကွက်တခုကို ကိုယ်စားပြုရေ။ ယေကေလေ့ Pixel အရွယ်အစားနန့် အရာဝတ္ထုတခုကို အတိအကျ ခွဲခြားသိနိုင်မှုစွာ အမြဲတမ်း တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။<ref name="NASAResolution">[https://www.earthdata.nasa.gov/learn/earth-observation-data-basics/remote-sensing-resolution NASA Earthdata – Remote Sensing Resolution.]</ref> == Landsat ဂြိုဟ်တုအစီအစိုင် == '''Landsat''' စွာ အမေရိကန် အမျိုးသားလီကြောင်းနန့် အာကာသအုပ်ချုပ်ရီးအဖွဲ့ (NASA) နန့် အမေရိကန် ဘူမိဗေဒစစ်တမ်းဌာန (USGS) ရို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေ ကမ္ဘာမြီလေ့လာရီးဂြိုဟ်တုအစီအစိုင်ဖြစ်တေ။ Landsat အစီအစိုင်စွာ ၁၉၇၂ ခုနှစ်ကပင် ကမ္ဘာမြီ၏ ကုန်းမြီမျက်နှာပြင်ကို ထပ်တလဲလဲ လေ့လာမှတ်တမ်းတင်လာရေ။ ယင်းဒေတာတိကို အသုံးပြုပြီး သစ်တောဖုံးလွှမ်းမှု၊ စိုက်ပျိုးမြီ၊ မြို့ပြချဲ့ထွင်မှုနန့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုတိကို အချိန်ကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်နိုင်ရေ။<ref name="Landsat">[https://www.usgs.gov/landsat-missions/about USGS – Landsat Missions.]</ref> == Sentinel ဂြိုဟ်တုတိ == '''Sentinel''' ဂြိုဟ်တုတိစွာ ဥရောပ၏ Copernicus ကမ္ဘာမြီလေ့လာရီးအစီအစိုင်အတွင်း ပါဝင်ရေ။ '''Sentinel-1''' စွာ Synthetic Aperture Radar (SAR) ကို အသုံးပြုပြီး နိနန့်ည၊ မိုးတိမ်ဟိရေ အခြီအနီတိမာလေ့ ကမ္ဘာမြီမျက်နှာပြင်ကို လေ့လာနိုင်ရေ။ '''Sentinel-2''' စွာ MultiSpectral Instrument (MSI) ကို အသုံးပြုပြီး Spectral Band ၁၃ ခုနန့် ကုန်းမြီ၊ သစ်တော၊ စိုက်ပျိုးမြီနန့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိကို လေ့လာနိုင်ရေ။ Sentinel-2 ၏ Band အမျိုးအစားအလိုက် Spatial Resolution စွာ ၁၀ မီတာ၊ ၂၀ မီတာနန့် ၆၀ မီတာ ဟိရေ။<ref name="S1">[https://dataspace.copernicus.eu/data-collections/copernicus-sentinel-missions/sentinel-1 Copernicus – Sentinel-1.]</ref><ref name="S2">[https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Copernicus/Sentinel-2 ESA – Sentinel-2.]</ref> == အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုလေ့လာခြင်း == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာကို အသုံးပြုပြီး [[သစ်တော]]၊ မြက်ခင်းပြင်နန့် [[စိုက်ပျိုးရီး]]ဒေသတိ၏ အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို လေ့လာနိုင်ရေ။ '''Normalized Difference Vegetation Index''' (NDVI) ဆိုစွာ အနီရောင်အလင်းနန့် အနီအောက်ရောင်ခြည်အနီးပိုင်း၏ ရောင်ပြန်ဟပ်မှုကွာခြားချက်ကို အသုံးပြုပြီး အပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို လေ့လာရေ ညွှန်းကိန်းဖြစ်တေ။ NDVI ကို အောက်ပါပုံသေနည်းနန့် တွက်ချက်ရေ။ : '''NDVI = (NIR − Red) / (NIR + Red)''' NDVI တန်ဖိုးစွာ −၁ မှ +၁ အထိ ဟိနိုင်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် အပင်စိမ်းလန်းမှုကောင်းမွန်ရေ ဒေသတိမာ တန်ဖိုးမြင့်မားလေ့ဟိရေ။ ယေကေလေ့ NDVI တခုတည်းနန့် သစ်တောကျန်းမာမှုကို အပြည့်အစုံ မဆုံးဖြတ်နိုင်ပါ။<ref name="NDVI">[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/measuring-vegetation-ndvi-evi/ NASA – Measuring Vegetation: NDVI and EVI.]</ref> == GIS နန့် အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ ကွာခြားမှု == '''[[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]]''' (GIS) ဆိုစွာ နီရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနန့် မြေပုံအဖြစ် ဖော်ပြခြင်းတိ ပြုလုပ်နိုင်ရေ စနစ်ဖြစ်တေ။ '''Remote Sensing''' စွာ အဝီးကနီ အချက်အလက်စုဆောင်းတိုင်းတာရေ နည်းပညာဖြစ်တေ။ {| class="wikitable" ! နှိုင်းယှဉ်ချက် ! Remote Sensing ! GIS |- | အဓိကလုပ်ဆောင်ချက် | အဝီးကနီ အချက်အလက်စုဆောင်းခြင်း | နီရာဒေတာတိကို စီမံနန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း |- | အသုံးပြုရေ နည်းပညာ | ဂြိုဟ်တု၊ လီယာဉ်၊ အာရုံခံကိရိယာ | ဆော့ဖ်ဝဲ၊ ဒေတာဘေ့စ်၊ မြေပုံအလွှာ |- | အဓိကရလဒ် | တိုင်းတာဒေတာနန့် ပုံရိပ် | မြေပုံ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်နန့် စီမံကိန်းရလဒ် |} Remote Sensing မှ ရဟိရေ ဒေတာတိကို GIS စနစ်အတွင်း ထည့်သွင်းပြီး ဆက်လက်လေ့လာနိုင်ရေ။ == မြန်မာနိုင်ငံမာ အသုံးချနိုင်မှု == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]မာ အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာကို သစ်တောပြောင်းလဲမှု၊ စိုက်ပျိုးမြီ၊ ရီကြီးမှု၊ မိုးလီဝသနန့် မြို့ပြဧရိယာချဲ့ထွင်မှုတိကို လေ့လာရာမာ အသုံးပြုနိုင်ရေ။ ဂြိုဟ်တုပုံတိကို အချိန်ကာလအလိုက် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကုန်းမြီအသုံးချမှု ပြောင်းလဲလာပုံကို လေ့လာနိုင်ရေ။ မိုးလီဝသဂြိုဟ်တုတိစွာ မုန်တိုင်းတည်နီရာ၊ မိုးတိမ်ဖွဲ့စည်းပုံနန့် မုန်တိုင်းရွေ့လျားမှုအစား '''မုန်တိုင်းရွိလျားမှု''' ကို စောင့်ကြည့်ရာမာ အသုံးဝင်ရေ။ == ရခိုင်ဒေသမာ အသုံးချနိုင်မှု == [[ရခိုင်ပြည်]]စွာ [[ရခိုင်ရိုးမ]]တောင်တန်း၊ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]ကမ်းရိုးတန်း၊ ကျွန်းနန့် မြစ်ဝဒေသတိ ပါဝင်ရေ။ ဒေဒေသမာ အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာကို အောက်ပါလုပ်ငန်းတိအတွက် အသုံးပြုနိုင်ရေ။ * ရခိုင်ရိုးမ၏ သစ်တောဖုံးလွှမ်းမှု ပြောင်းလဲခြင်းကို လေ့လာခြင်း။ * ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟိ [[ပြားတော]]တိ၏ ပြောင်းလဲမှုကို စောင့်ကြည့်ခြင်း။ * စပါးစိုက်ပျိုးမြီနန့် ရီကြီးမှုသက်ရောက်မှုကို လေ့လာခြင်း။ * ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုနန့် မြစ်ဝပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှုကို ဆန်းစစ်ခြင်း။ * မုန်တိုင်းနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိကို ကြိုတင်စောင့်ကြည့်ခြင်း။ === ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်၏ ရေဒါဂြိုဟ်တုပုံ === ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၅ ရက်မာ Capella-10 ဂြိုဟ်တုစွာ ရခိုင်ပြည်၊ [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]၏ အချို့နီရာတိကို Synthetic Aperture Radar (SAR) နည်းပညာနန့် ရိုက်ယူထားရေ။ ယင်းပုံစွာ ရခိုင်ဒေသမာ Active Remote Sensing နည်းပညာကို အသုံးပြုထားရေ အမှန်တကယ်နမူနာဖြစ်တေ။ ရေဒါပုံရိပ်မာ မြင်တွိရရေ အလင်းအမှောင်ကွာခြားမှုတိစွာ မြီမျက်နှာပြင်၏ ရေဒါလှိုင်းပြန်လည်တုံ့ပြန်မှုနန့် ဆက်စပ်နီရေ။ ဒေပုံတခုတည်းနန့် အဆောက်အအုံပျက်စီးမှု တနည်း နယ်မြီထိန်းချုပ်မှုအခြီအနီကို အတည်မပြုနိုင်ပါ။<ref name="Capella">[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ponnagyun_Township,_Sittwe_District,_Rakhine,_Myanmar_(CAPELLA_C10_SP_GEO_HH_20240905185446_20240905185509).png Wikimedia Commons – Capella SAR Image of Ponnagyun Township, 5 September 2024.]</ref> === မိုခါမုန်တိုင်း၏ ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ === [[File:Mocha 2023-05-14 0715Z.png|thumb|right|320px|၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၄ ရက်မာ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ချဉ်းကပ်လာရေ မိုခါမုန်တိုင်းကို NASA Aqua ဂြိုဟ်တု၏ MODIS အာရုံခံကိရိယာမှ ရိုက်ယူထားရေ ပုံ။]] ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၄ ရက်မာ [[မိုခါမုန်တိုင်း]]စွာ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ချဉ်းကပ်လာခရေ။ အမေရိကန်အာကာသအဖွဲ့ NASA ၏ Aqua ဂြိုဟ်တုထက်ဟိ MODIS အာရုံခံကိရိယာစွာ ယင်းနိ နိုင်ငံတကာစံတော်ချိန် ၀၇:၁၅ မာ မုန်တိုင်း၏ ပုံရိပ်ကို ရိုက်ယူထားရေ။ ယင်းပုံစွာ မိုးလီဝသဆိုင်ရာ အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ၏ ရခိုင်ဒေသနန့် ဆက်စပ်ရေ ဥပမာဖြစ်တေ။ မုန်တိုင်းအခြီအနီကို စောင့်ကြည့်ရာမာ ဂြိုဟ်တုပုံတိစွာ အသုံးဝင်ကေလေ့ မုန်တိုင်းဖီးအန္တရာယ်ကို တိကျစွာ ခန့်မှန်းဖို့ အခြားမိုးလီဝသအချက်အလက်နန့် ခန့်မှန်းမော်ဒယ်တိလေ့ လိုအပ်တေ။<ref name="Mocha">[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/cyclone-mocha-strikes-myanmar-151343/ NASA Earth Observatory (2023) – Cyclone Mocha Strikes Myanmar.]</ref> == အားသာချက်တိ == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ၏ အဓိကအားသာချက်တိမာ - * ကျယ်ပြန့်ရေ ဒေသတိကို တပြိုင်နက်တည်း လေ့လာနိုင်ခြင်း။ * လူသားတိ ဝင်ရောက်ဖို့ ခက်ခဲရေ နီရာတိကို လေ့လာနိုင်ခြင်း။ * အချိန်ကာလအလိုက် ပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်ခြင်း။ * မိုးလီဝသနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိကို စောင့်ကြည့်နိုင်ခြင်း။ * GIS နန့် ပေါင်းစပ်ပြီး မြေပုံနန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်တိ ပျင်ဆင်နိုင်ခြင်း။ == ကန့်သတ်ချက်တိ == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာစွာ အရေးပါကေလေ့ ကန့်သတ်ချက်တိ ဟိရေ။ Optical ဂြိုဟ်တုပုံတိစွာ မိုးတိမ်နန့် မြူကြောင့် မြီမျက်နှာပြင်ကို မမြင်နိုင်ရေ အခြီအနီတိဟိနိုင်ရေ။ Spatial Resolution နိမ့်ရေ ပုံရိပ်တိမာ အရာဝတ္ထုငယ်တိကို ခွဲခြားဖော်ထုတ်ဖို့ ခက်ခဲနိုင်ရေ။ ဂြိုဟ်တုပုံ၏ ရက်စွဲ၊ အရည်အသွီး၊ ကိရိယာအမျိုးအစားနန့် ဒေတာပြုပြင်ထားပုံတိစွာ ဆန်းစစ်ချက်ရလဒ်ကို သက်ရောက်စီနိုင်ရေ။ ယင်းနန့်လို့ ရလဒ်တိကို မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖော်ပြဖို့ မြီပြင်အထောက်အထား၊ အခြားဒေတာနန့် သိပ္ပံနည်းကျ စိစစ်မှုတိ လိုအပ်တေ။ == အရေးပါမှု == အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာစွာ ကမ္ဘာမြီ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့် လူသားလုပ်ဆောင်ချက်တိကို အချိန်ကာလအလိုက် လေ့လာနိုင်စီရေ နည်းပညာဖြစ်တေ။ သစ်တောထိန်းသိမ်းရီး၊ စိုက်ပျိုးရီး၊ ရီအရင်းအမြစ်စီမံခန့်ခွဲရီး၊ မြို့ပြစီမံကိန်းနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်လျှော့ချရီးတိအတွက် အရေးပါရေ။ ရခိုင်ဒေသ၏ တောင်တန်း၊ ပြားတော၊ ကမ်းရိုးတန်းနန့် မြစ်ဝဒေသတိကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာရာမာလေ့ အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာစွာ အသုံးဝင်ရေ နည်းပညာတခုဖြစ်တေ။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ပထဝီဝင်]] * [[ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်စနစ်]] * [[ဂြိုဟ်တု]] * [[ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံ]] * [[မြေပုံ]] * [[မြေပုံပညာ]] * [[လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း]] * [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]] * [[ရေဒါ]] * [[လိုင်ဒါ]] * [[Landsat]] * [[Sentinel-1]] * [[Sentinel-2]] * [[NDVI]] * [[သစ်တော]] * [[ပြားတော]] * [[ရာသီဥတု]] * [[မိုးလီဝသ]] * [[သဘာဝဖီးအန္တရာယ်]] * [[ရခိုင်ရိုးမ]] * [[ရခိုင်ပြည်]] * [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] * [[မိုခါမုန်တိုင်း]] * [[Portal:ပထဝီဝင်|ပထဝီဝင် မုခ်ဝ]] == ကိုးကားချက်တိ == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်တိ == * [https://oceanservice.noaa.gov/facts/remotesensing.html NOAA – What is Remote Sensing?] * [https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/remote-sensing/ NASA – Remote Sensing] * [https://eros.usgs.gov/earthshots/introduction-remote-sensing USGS – Introduction to Remote Sensing] * [https://www.usgs.gov/landsat-missions/about USGS – Landsat Missions] * [https://www.earthdata.nasa.gov/learn/earth-observation-data-basics/remote-sensing-resolution NASA Earthdata – Remote Sensing Resolution] * [https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/measuring-vegetation-ndvi-evi/ NASA – NDVI and EVI] * [https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Copernicus/Sentinel-2 ESA – Sentinel-2] * [https://dataspace.copernicus.eu/data-collections/copernicus-sentinel-missions/sentinel-1 Copernicus – Sentinel-1] * [https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/cyclone-mocha-strikes-myanmar-151343/ NASA – Cyclone Mocha Strikes Myanmar] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Schematic_Drawing_of_Remote_Sensing.png Wikimedia Commons – Remote Sensing Diagram] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mocha_2023-05-14_0715Z.png Wikimedia Commons – Cyclone Mocha Satellite Image] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ponnagyun_Township,_Sittwe_District,_Rakhine,_Myanmar_(CAPELLA_C10_SP_GEO_HH_20240905185446_20240905185509).png Wikimedia Commons – Ponnagyun SAR Satellite Image] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:အဝီးကအာရုံခံနည်းပညာ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်နည်းပညာ]] [[ကဏ္ဍ:ဂြိုဟ်တုနည်းပညာ]] [[ကဏ္ဍ:မြေပုံပညာ]] p5vyaq56qh2doiwo3yjlad5m91scyib