ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rki">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီးပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>rkiwiki</dbname>
    <base>https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုလူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီးပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6552</id>
    <revision>
      <id>22375</id>
      <timestamp>2026-11-06T14:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု''' (အင်္ဂလိပ်: '''Physical activity''') ဆိုစွာ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ဟိ အရိုးနန့်ဆက်နွှယ်ရေ ကြွက်သားတိ (Skeletal muscles) ၏ လှုပ်ယှားမှုကြောင့် စွမ်းအင်အသုံးပြုရေ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမ...&quot;</comment>
      <origin>22375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45422" sha1="j5dce1jq9hm8t2ldgfns40v6lmmdu64" xml:space="preserve">
'''ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု''' (အင်္ဂလိပ်: '''Physical activity''') ဆိုစွာ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ဟိ အရိုးနန့်ဆက်နွှယ်ရေ ကြွက်သားတိ (Skeletal muscles) ၏ လှုပ်ယှားမှုကြောင့် စွမ်းအင်အသုံးပြုရေ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုအမျိုးမျိုးကို ဆိုလိုပါရေ။ လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ဗြီးခြင်း၊ ကခုန်ခြင်း၊ အားကစပ်ကစားခြင်း၊ အိမ်မှုကိစ္စဆောင်ရွက်ခြင်းနန့် လုပ်ငန်းခွင်လှုပ်ယှားမှုတိ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHO2026&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity World Health Organization (4 November 2026), ''Physical Activity''.]&lt;/ref&gt;

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုက [[ကျမ္မာရီး]]ကောင်းမွန်မှု၊ [[နှလုံးသွီးကြောရောဂါ]]နန့် [[ဆီးချိုရောဂါ]]ပိုင် [[မကူးစက်ရေရောဂါ]]တချို့ကို ကာကွယ်ရီး၊ [[စိတ်ကျမ္မာရီး]]နန့် ကိုယ်ခန္ဓာလုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း မြှင့်တင်ရီးရို့အတွက် အရေးပါပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုနည်းပါးခြင်းက မကူးစက်ရေရောဂါကြောင့် သီဆုံးနိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ရေ အကြောင်းအချက်တခု ဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHO2026&quot;/&gt;

[[File:Walking on a sidewalk.jpg|thumb|right|260px|လမ်းလျှောက်နီရေ လူအုပ်စုတခု။ လမ်းလျှောက်ခြင်းက နိစဉ်ဘဝမာ ပြုလုပ်နိုင်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုတမျိုးဖြစ်ပါရေ။ ဓာတ်ပုံ – Linda Bartlett၊ National Cancer Institute၊ ၁၉၈၀ ခုနှစ်၊ Public Domain။]]

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုနန့် လေ့ကျင့်ခန်း ကွဲပြားမှု ==

'''ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု''' (Physical Activity) နန့် '''ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခန်း''' (Physical Exercise) ရို့စွာ ဆက်နွှယ်ကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်အပြည့်အဝ တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုမာ စွမ်းအင်အသုံးပြုရေ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုအမျိုးမျိုး ပါဝင်ပါရေ။

ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခန်းကမူ ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု၊ ကြွက်သားခွန်အားနန့် ကျမ္မာရီးတိုးတက်စီဖို့ ရည်ရွယ်ချက်ဟိဟိ စနစ်တကျစီစဉ်ပြုလုပ်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုတမျိုး ဖြစ်ပါရေ။

ဥပမာအားဖြင့် အလုပ်သို့ လမ်းလျှောက်လားခြင်းက ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုဖြစ်ပြီး နိစဉ်မိနစ် ၃၀ အယင်လမ်းလျှောက်ဖို့ အစီအစဉ်ချမှတ်ပြီး ပြုလုပ်ခြင်းက ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခန်းဖြစ်ပါရေ။

ဒေအချက်ကြောင့် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခန်းအားလုံးရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုဖြစ်ကေလေ့ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအားလုံးရေ သီးခြားစီစဉ်ထားရေ လေ့ကျင့်ခန်းဖြစ်စွာ မဟုတ်ပါ။

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု အမျိုးအစားတိ ==

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုတိကို လှုပ်ယှားမှု၏ ရည်ရွယ်ချက်နန့် ကိုယ်ခန္ဓာမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ အကျိုးသက်ရောက်မှုအလိုက် ခွဲခြားနိုင်ပါရေ။

=== နှလုံးနန့် အဆုတ်ကြံ့ခိုင်ရီး လှုပ်ယှားမှု ===

'''Aerobic Physical Activity''' ရေ နှလုံး၊ အဆုတ်နန့် သွီးလည်ပတ်မှုစနစ်ကို အသုံးပြုပြီး အချိန်အတိုင်းအတာတခုအထိ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ လှုပ်ယှားမှုအမျိုးအစားဖြစ်ပါရေ။

အယင်လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ရီကူးခြင်း၊ ပြီးခြင်းနန့် ကခုန်ခြင်းရို့ ပါဝင်ပါရေ။

ဒေလှုပ်ယှားမှုတိကို ပုံမှန်ပြုလုပ်ခြင်းက နှလုံးနန့် အဆုတ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း တိုးတက်စီဖို့ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

=== ကြွက်သားခွန်အားတိုးရီး လှုပ်ယှားမှု ===

'''Muscle-strengthening Activity''' ဆိုစွာ ကြွက်သားတိ၏ ခွန်အားနန့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို တိုးတက်စီဖို့ ပြုလုပ်ရေ လှုပ်ယှားမှုဖြစ်ပါရေ။

အလီးမခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာအလီးချိန်အသုံးပြုရေ လေ့ကျင့်ခန်းတိနန့် အခြားခုခံအားအသုံးပြုရေ ကြွက်သားလေ့ကျင့်မှုတိ ပါဝင်ပါရေ။

ကြွက်သားခွန်အားဟိခြင်းက နိစဉ်လုပ်ငန်းတိကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

=== အရိုးကြံ့ခိုင်ရီး လှုပ်ယှားမှု ===

'''Bone-strengthening Activity''' ရေ အရိုးတိမာ သင့်တော်ရေ ဖိအားသက်ရောက်မှုဖြစ်ပေါ်စေပြီး အရိုးကြံ့ခိုင်မှုကို အထောက်အကူပြုရေ လှုပ်ယှားမှုဖြစ်ပါရေ။

ဗြီးခြင်း၊ ခုန်ခြင်းနန့် ကြိုးခုန်ခြင်းပိုင် လှုပ်ယှားမှုတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

အရိုးကြံ့ခိုင်ရီး လှုပ်ယှားမှုတိရေ အသျှေတိနန့် လူငယ်တိ၏ အရိုးဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါပါရေ။

=== ဟန်ချက်ညီမှုနန့် ကိုယ်ခန္ဓာပျော့ပြောင်းမှု ===

ဟန်ချက်ညီမှုလေ့ကျင့်ခန်း (Balance Exercise) ရေ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တည်ငြိမ်မှုနန့် လှုပ်ယှားမှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မြှင့်တင်ဖို့ ရည်ရွယ်ပါရေ။

ကိုယ်ခန္ဓာပျော့ပျောင်းမှုလေ့ကျင့်ခန်း (Flexibility Exercise) ရေ အဆစ်တိ၏ လှုပ်ယှားနိုင်ရေ အတိုင်းအတာကို ထိန်းသိမ်းတိုးတက်စီဖို့ အသုံးပြုပါရေ။

ဟန်ချက်ညီမှုလေ့ကျင့်ခြင်းက အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုတိမာ လဲကျမှုအန္တရာယ်လျှော့ချရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု ပြင်းအား ==

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု၏ ပြင်းအား (Intensity) ဆိုစွာ လှုပ်ယှားမှုတခုကို ဆောင်ရွက်ရာမာ ကိုယ်ခန္ဓာက ဇာလောက်အားစိုက်ရေဆိုစွာကို ဖော်ပြရေ အတိုင်းအတာဖြစ်ပါရေ။

လှုပ်ယှားမှုတိကို အနည်းငယ်၊ အလယ်အလတ်နန့် ပြင်းထန်ရေ လှုပ်ယှားမှုတိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ပြင်းအား !! အင်္ဂလိပ်အသုံးအနှုန်း !! ဥပမာ
|-
| အနည်းငယ် || Light intensity || ဖြည်းညင်းစွာ လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ အိမ်မှုကိစ္စသျှေတချို့
|-
| အလယ်အလတ် || Moderate intensity || အယင်လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးကို အသင့်အတင့်စီးခြင်း
|-
| ပြင်းထန် || Vigorous intensity || အဗြီးလေ့ကျင့်ခြင်း၊ ကြိုးခုန်ခြင်း၊ အယင်ရီကူးခြင်း
|}

အမေရိကန် ရောဂါထိန်းချုပ်ကာကွယ်ရီးဌာန (CDC) ၏ Talk Test နည်းလမ်းအရ အလယ်အလတ်ပြင်းအားလှုပ်ယှားမှု ပြုလုပ်နီချိန်မာ စကားပြောနိုင်ကေလေ့ သီချင်းဆိုဖို့ ခက်ခဲနိုင်ပါရေ။

ပြင်းထန်ရေ လှုပ်ယှားမှု ပြုလုပ်နီချိန်မာ အသက်ရှူဖို့  တချက်ချေနားခြင်းမဟိဘဲ စကားအရှည်ပြောနိုင်ဖို့ ခက်ခဲနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;CDCintensity&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/measuring/ Centers for Disease Control and Prevention (4 December 2025), ''How to Measure Physical Activity Intensity''.]&lt;/ref&gt;

လှုပ်ယှားမှုတမျိုး၏ ပြင်းအားရေ လူတဦးချင်းစီ၏ ကြံ့ခိုင်မှုနန့် ကျမ္မာရီးအခြီအနီအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ပါရေ။

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု၏ ကျမ္မာရီးအကျိုးကျေးဇူးတိ ==

ပုံမှန်ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျမ္မာရီးနှစ်မျိုးစလုံးကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

=== နှလုံးသွီးကြောကျမ္မာရီး ===

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု ပုံမှန်ပြုလုပ်ခြင်းက နှလုံးနန့် သွီးကြောတိ၏ လုပ်ဆောင်မှုကို အထောက်အကူပြုပြီး သွီးတိုးရောဂါ၊ နှလုံးသွီးကြောရောဂါနန့် လီလိုက်ခြင်းပိုင် ကျမ္မာရီးပြဿနာတချို့ ဖြစ်နိုင်ခြီကို လျှော့ချနိုင်ပါရေ။

=== ဆီးချိုနန့် ကိုယ်အလေးချိန် ===

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုက ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း သွီးတွင်းသကြားဓာတ်ထိန်းချုပ်မှုနန့် အင်ဆူလင်အသုံးပြုနိုင်မှုကို တိုးတက်စီနိုင်ပါရေ။

ယင်းအပြင် စွမ်းအင်အသုံးပြုမှုမြင့်တက်စီရေအတွက် ကိုယ်အလေးချိန်ထိန်းသိမ်းရီးကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ ကိုယ်အလေးချိန်ပြောင်းလဲမှုရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုတခုတည်းမာ မူတည်စွာ မဟုတ်ဘဲ အစားအသောက်၊ ကျမ္မာရီးအခြီအနီနန့် အခြားအကြောင်းအချက်တိမာလေ့ မူတည်ပါရေ။

=== စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်မှု ===

ပုံမှန်ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုက စိတ်ဖိစီးမှု၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုနန့် စိတ်ကျရောဂါလက္ခဏာတချို့ကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

ယင်းအပြင် အိပ်စက်မှုအရည်အသွီး၊ မှတ်ဉာဏ်နန့် တွေးခေါ်လုပ်ဆောင်နိုင်မှုတိအတွက်လေ့ အကျိုးဟိနိုင်ပါရေ။

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုရေ စိတ်ကျမ္မာရီးကုသမှုအားလုံးကို အစားထိုးနိုင်ရေ နည်းလမ်းမဟုတ်ကေလေ့ သင့်တော်ရေ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု၏ အစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်နိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHO2026&quot;/&gt;

=== အသျှေတိ၏ ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှု ===

အသျှေတိနန့် လူငယ်တိအတွက် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုက ကြွက်သားနန့် အရိုးဖွံ့ဖြိုးမှု၊ ကိုယ်ခန္ဓာညှိနှိုင်းလှုပ်ယှားနိုင်စွမ်းနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖွံ့ဖြိုးမှုကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

ကစားခြင်းနန့် အားကစပ်လှုပ်ယှားမှုတိက အသျှေတိ၏ လူမှုဆက်ဆံရီးနန့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နိုင်မှုကိုလေ့ မြှင့်တင်နိုင်ပါရေ။

[[File:Children playing football during the weekend.jpg|thumb|right|250px|ဘောလုံးကစားနီရေ အသျှေတိ။ ကစားခြင်းနန့် အားကစပ်က အသျှေတိ၏ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအတွက် အရေးပါရေ နည်းလမ်းတိဖြစ်ပါရေ။ ဓာတ်ပုံ – Samson Ssemakadde၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ CC0 1.0။]]

== WHO ၏ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု လမ်းညွှန်ချက် ==

WHO ရေ ၂၀၂၀ ခုနှစ်မာ အသက်အရွယ်နန့် ကျမ္မာရီးအခြီအနီအလိုက် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုနန့် အထိုင်များမှုဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်တိကို ထုတ်ပြန်ခပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOguideline&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128 World Health Organization (25 November 2020), ''WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour''.]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! အသက်အရွယ် !! အကြံပြုထားရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု
|-
| '''၅–၁၇ နှစ်''' || တပတ်လျှင် နိစဉ်ပျမ်းမျှ မိနစ် ၆၀ အနည်းဆုံး အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်ရေ လှုပ်ယှားမှု။ ကြွက်သားနန့် အရိုးကြံ့ခိုင်ရီးလှုပ်ယှားမှုကို တပတ်မာ အနည်းဆုံး သုံးရက် ပါဝင်စီခြင်း။
|-
| '''၁၈–၆၄ နှစ်''' || တပတ်လျှင် အလယ်အလတ်ပြင်းအား မိနစ် ၁၅၀–၃၀၀ တနည်း ပြင်းထန်ရေ လှုပ်ယှားမှု မိနစ် ၇၅–၁၅၀ တနည်း ယင်းနှစ်မျိုးကို သင့်တော်စွာ ပေါင်းစပ်ခြင်း။
|-
| '''၆၅ နှစ်နန့်အထက်''' || အရွယ်ရောက်သူတိအတွက် သတ်မှတ်ထားရေ လှုပ်ယှားမှုအပြင် ဟန်ချက်ညီမှုနန့် ကြွက်သားခွန်အားကို အထောက်အကူပြုရေ ပေါင်းစပ်လေ့ကျင့်ခန်းကို တပတ်လျှင် အနည်းဆုံး သုံးရက်ပြုလုပ်ခြင်း။
|}

အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိအတွက် အဓိကကြွက်သားအုပ်စုတိ ပါဝင်ရေ ကြွက်သားခွန်အားလေ့ကျင့်မှုကို တပတ်လျှင် အနည်းဆုံး နှစ်ရက် ဆောင်ရွက်ဖို့လေ့ WHO က အကြံပြုထားပါရေ။

ဒေလမ်းညွှန်ချက်တိရေ လူဦးရေအတွက် ယေဘုယျအကြံပြုချက်ဖြစ်ပြီး လူတဦးချင်းစီ၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီအလိုက် လှုပ်ယှားမှုပမာဏနန့် ပြင်းအားကို ပျင်ဆင်ဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

== အသက်ငါးနှစ်အောက် အသျှေတိ ==

WHO ရေ အသက်ငါးနှစ်အောက် အသျှေတိအတွက် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု၊ အိပ်စက်မှုနန့် အထိုင်များမှုဆိုင်ရာ သီးခြားလမ်းညွှန်ချက်တိကို ထုတ်ပြန်ထားပါရေ။

မွီးကင်းစအသျှေတိအတွက် သင့်တော်ရေ ကြီးကြပ်မှုနန့်အတူ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုနန့် ကစားခြင်းကို အားပီးဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အသက် ၁–၂ နှစ်အသျှေတိအတွက် တနိလျှင် စုစုပေါင်း အနည်းဆုံး မိနစ် ၁၈၀ လှုပ်ယှားကစားခြင်းကို အကြံပြုထားပါရေ။

အသက် ၃–၄ နှစ်အသျှေတိအတွက်လေ့ တနိလျှင် အနည်းဆုံး မိနစ် ၁၈၀ လှုပ်ယှားမှုပါဝင်ပြီး ယင်းအထဲက အနည်းဆုံး မိနစ် ၆၀ ရေ အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်ရေ လှုပ်ယှားမှုဖြစ်သင့်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOunder5&quot;&gt;[https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/physical-activity WHO Regional Office for Europe, ''Physical Activity: Recommendations by Age''.]&lt;/ref&gt;

အသျှေတိ၏ လှုပ်ယှားမှုကို လူကြီးတိ၏ အားကစပ်လေ့ကျင့်မှုပုံစံအတိုင်း အတင်းအကျပ်ပြုလုပ်စီခြင်းထက် အသက်အရွယ်နန့် သင့်တော်ရေ ကစားနည်းတိနန့် ဆောင်ရွက်စီဖို့ အရေးပါပါရေ။

== ကိုယ်ဝန်ဆောင်နန့် မီးဖွားပြီးမိခင်တိ ==

WHO ၏ လမ်းညွှန်ချက်အရ ဆီးဘက်ဆိုင်ရာတားမြစ်ချက်မဟိရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နန့် မီးဖွားပြီးမိခင်တိရေ တပတ်လျှင် အလယ်အလတ်ပြင်းအား ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု မိနစ် ၁၅၀ ခန့်ကို ရည်မှန်းနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOguideline&quot;/&gt;

လမ်းလျှောက်ခြင်းနန့် သင့်တော်ရေ ပျော့ပျောင်းရေ လေ့ကျင့်ခန်းတိကို ကျမ္မာရီးအခြီအနီအလိုက် ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ၏ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာတိ၊ နှလုံးရောဂါနန့် အခြားကျမ္မာရီးကန့်သတ်ချက်တိဟိကေ ကျမ္မာရီးပညာသျှင်၏ အကြံပြုချက်အရ လှုပ်ယှားမှုအမျိုးအစားကို ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== မသန်စွမ်းသူတိနန့် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု ==

မသန်စွမ်းသူတိလေ့ မိမိရို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာစွမ်းရည်နန့် သင့်တော်ရေ လှုပ်ယှားမှုတိကနီ ကျမ္မာရီးအကျိုးကျေးဇူး ရဟိနိုင်ပါရေ။

လမ်းလျှောက်နိုင်သူတိအတွက် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ ဘီးတပ်ကုလားထိုင်အသုံးပြုသူတိအတွက် သင့်တော်ရေ လက်နန့် ကိုယ်ခန္ဓာအထက်ပိုင်းလေ့ကျင့်မှုတိပိုင် မတူညီရေ လှုပ်ယှားမှုနည်းလမ်းတိကို အသုံးပြုနိုင်ပါရေ။

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအစီအစဉ်တိကို လူတိုင်းပါဝင်နိုင်ရီးအတွက် စီစဉ်ရာမာ လက်လှမ်းမီနိုင်ရေ အဆောက်အအုံ၊ လမ်းကြောင်း၊ သင်တန်းဆရာနန့် လုံချုံရေ ပတ်ဝန်းကျင်တိ အရေးပါပါရေ။

== အထိုင်များမှုနန့် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုနည်းပါးခြင်း ==

'''အထိုင်များရေ အပြုအမူ''' (Sedentary Behaviour) ဆိုစွာ နိုးထနီချိန်မာ ထိုင်ခြင်း၊ လဲလျောင်းခြင်းပိုင် စွမ်းအင်အသုံးပြုမှု အလွန်နည်းပါးရေ အခြီအနီတိကို ဆိုလိုပါရေ။

တီဗွီကြည့်ခြင်း၊ ကွန်ပျူတာအထက်မာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ အလုပ်လုပ်ခြင်းနန့် မကြာခဏ ထိုင်နီခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

'''ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုမလုံလောက်ခြင်း''' (Physical Inactivity) ကမူ သတ်မှတ်ထားရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုပမာဏကို မပြည့်မီရေ အခြီအနီဖြစ်ပါရေ။

ဒေအသုံးအနှုန်းနှစ်မျိုးရေ အဓိပ္ပာယ်တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။ လူတဦးရေ သတ်မှတ်ထားရေ လေ့ကျင့်ခန်းပမာဏကို ပြည့်မီကေလေ့ တနိတာအတွင်း အချိန်ကြာမြင့်စွာ ထိုင်နီနိုင်ပါရေ။

WHO အရ အထိုင်များမှုလွန်ကဲခြင်းရေ နှလုံးသွီးကြောရောဂါ၊ ဆီးချိုအမျိုးအစား (၂) နန့် အခြားကျမ္မာရီးပြဿနာတချို့နန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHO2026&quot;/&gt;

အထိုင်များရေ အချိန်ကို လျှော့ချခြင်းနန့် နိစဉ်ဘဝမာ လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ ရပ်စောက်လှုပ်ယှားခြင်းပိုင် လှုပ်ယှားမှုတိ တိုးမြှင့်ခြင်းက ကျမ္မာရီးအတွက် အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

== ကမ္ဘာတဝန်း ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအခြီအနီ ==

WHO ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၆ ရက်နိ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၂၂ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာတဝန်း အရွယ်ရောက်ပြီးသူ ၁ ဒသမ ၈ ဘီလီယံခန့်၊ လူကြီးဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၃၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ရေ WHO ၏ အနည်းဆုံး ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုလမ်းညွှန်ချက်ကို မပြည့်မီခပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHO2024&quot;&gt;[https://www.who.int/news/item/26-06-2024-nearly-1.8-billion-adults-at-risk-of-disease-from-not-doing-enough-physical-activity WHO (26 June 2024), ''Nearly 1.8 Billion Adults at Risk of Disease from Not Doing Enough Physical Activity''.]&lt;/ref&gt;

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၄ ရက်နိ ထုတ်ပြန်ထားရေ လူငယ်ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်မာ အသက် ၁၁–၁၇ နှစ်အရွယ် လူငယ်လေးဦးမာ တဦးခန့်ရေ ရှီးတပတ်အတွင်း အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု မိနစ် ၆၀ ပြည့်မီရေ နိတရက်မျှ မဟိကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOadolescents&quot;&gt;[https://www.who.int/westernpacific/publications/i/item/387961 WHO (4 November 2026), ''A Generation Missing Out: Global Trends in Adolescent Physical Activity, 2010–2025''.]&lt;/ref&gt;

ဒေကိန်းဂဏန်းရေ အသက် ၁၁–၁၇ နှစ် လူငယ်တိ၏ စစ်တမ်းအခြီခံအချက်အလက်ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၂ ခုနှစ် အရွယ်ရောက်သူတိ၏ ၃၁ ရာခိုင်နှုန်းနန့် တိုက်ရိုက်တူညီရေ တိုင်းတာချက် မဟုတ်ပါ။

WHO ၏ Global Action Plan on Physical Activity 2018–2030 ရေ ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကို အခြီခံကာ ၂၀၃၀ ခုနှစ်မာ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုမလုံလောက်ခြင်းကို ၁၅ ရာခိုင်နှုန်း ဆက်စပ်လျှော့ချဖို့ ရည်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;GAPPA&quot;&gt;[https://www.who.int/initiatives/gappa/action-plan WHO, ''Global Action Plan on Physical Activity 2018–2030''.]&lt;/ref&gt;

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု မြှင့်တင်ရီး ==

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုတိုးတက်စီရီးအတွက် လူတဦးချင်းစီ၏ လေ့ကျင့်မှုအပြင် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းနန့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အခြီအနီတိကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ကျောင်းတိမာ အသက်အရွယ်နန့် သင့်တော်ရေ ကာယပညာသင်ကြားခြင်း၊ ကစားကွင်းတိ ဖန်တီးခြင်းနန့် အားကစပ်လုပ်ငန်းတိကို ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

မြို့ပြဒေသတိမာ လမ်းလျှောက်ဖို့ ဖီးကင်းရေ လမ်းကြောင်း၊ စက်ဘီးလမ်းနန့် အများပြည်သူအသုံးပြုနိုင်ရေ ပန်းခြံတိ ဖန်တီးခြင်းက ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုတိုးတက်စီဖို့ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

လုပ်ငန်းခွင်တိမာ ထိုင်နီရေ အချိန်ကို လျှော့ချခြင်းနန့် အချိန်အပိုင်းအခြားအလိုက် လှုပ်ယှားခြင်းတို့ကို အားပီးနိုင်ပါရေ။

WHO ၏ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအစီအစဉ်မာ လှုပ်ယှားမှုကို အားပီးရေ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်၊ လုပ်ငန်းအစီအစဉ်နန့် စနစ်တိ ဖန်တီးရီးကို အဓိကမူလေးချက်အဖြစ် ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;GAPPA&quot;/&gt;

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု ပြုလုပ်ရာမာ ဖီးကင်းရီး ==

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ မပြုလုပ်ခသူတိအနီနန့် လှုပ်ယှားမှုပမာဏကို အနည်းငယ်မှစပြီး တဆတ်ဆတ်တိုးမြှင့်ဖို့ သင့်တော်ပါရေ။

လေ့ကျင့်မှု၏ ကြာချိန်၊ အကြိမ်ရေနန့် ပြင်းအားကို မိမိ၏ အသက်အရွယ်နန့် ကိုယ်ခန္ဓာစွမ်းရည်အလိုက် ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

နှလုံးရောဂါ၊ ပြင်းထန်ရေ အသက်ရှူလမ်းကြောင်းရောဂါ၊ လှုပ်ယှားနိုင်စွမ်းကန့်သတ်ချက်တိနန့် အခြားဆီးဘက်ဆိုင်ရာပြဿနာတိဟိကေ ပိုမိုပြင်းထန်ရေ လေ့ကျင့်မှုမစတင်မီ ကျမ္မာရီးပညာသျှင်၏ အကြံပြုချက်ကို ရယူဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

လမ်းလျှောက်ခြင်းနန့် စက်ဘီးစီးခြင်းတို့အတွက် လမ်းလုံချုံရီး၊ ရာသီဥတုနန့် သင့်တော်ရေ လေ့ကျင့်မှုနီရာတိကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

WHO အရ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု အနည်းငယ်ပြုလုပ်ခြင်းက လုံးဝမပြုလုပ်ခြင်းထက် ပိုမိုအကျိုးဟိနိုင်ပြီး တဆတ်ဆတ်တိုးမြှင့်ခြင်းက ကျမ္မာရီးအကျိုးကျေးဇူး ရဟိနိုင်ဖို့ အထောက်အကူပြုပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOguideline&quot;/&gt;

== ရခိုင်ပြည်နန့် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုကို နိစဉ်ဘဝ၊ လုပ်ငန်းခွင်၊ ကျောင်းကာယပညာနန့် အားကစပ်လုပ်ငန်းတိအတွင်း ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းနန့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတချို့မာ ပါဝင်ရေ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုတိရေ Physical Activity ၏ အဓိပ္ပာယ်အတွင်း ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ လုပ်ငန်းခွင်လှုပ်ယှားမှုတိုင်းက ကျမ္မာရီးအတွက် အကျိုးဟိရေ လေ့ကျင့်မှုဖြစ်စွာ မဟုတ်ပါ။ လုပ်ငန်းပြင်းအား၊ ကြာချိန်၊ အနားယူနိုင်မှုနန့် လုပ်ငန်းခွင်ဖီးကင်းရီးတို့မာလေ့ မူတည်ပါရေ။

=== အသျှေတိနန့် အားကစပ်အခွင့်အလမ်း ===

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုမြှင့်တင်ရီးအတွက် အသျှေတိ လုံချုံစွာ ကစားနိုင်ရေ နီရာတိနန့် ကျောင်းကာယပညာအစီအစဉ်တိ အရေးပါပါရေ။

UNICEF ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ ဇူလိုင်လအထိ မြန်မာနိုင်ငံလူသားချင်းစာနာထောက်ထားရီးအစီရင်ခံစာမာ ရခိုင်ပြည်အပါအဝင် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရေ ဒေသတိအတွင်း အသျှေတိအတွက် ဖီးကင်းရေ သင်ယူရီးနီရာတိ လိုအပ်ချက်မြင့်မားနီကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot;&gt;[https://www.unicef.org/media/179141/file/Myanmar-Humanitarian-Situation-Report-No.2-January-July-2025.pdf.pdf UNICEF (2025), ''Myanmar Humanitarian Situation Report No. 2, January–July 2025''.]&lt;/ref&gt;

ဖီးကင်းရေ ကျောင်းနန့် ကစားနီရာတိဟိခြင်းက အသျှေတိအတွက် ကာယပညာ၊ ကစားခြင်းနန့် အားကစပ်လှုပ်ယှားမှုတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ရီးကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

=== ပဋိပက္ခနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ အခြီအနီ ===

ရခိုင်ပြည်၏ ဒေသတချို့မာ စစ်ရီးပဋိပက္ခ၊ နီရပ်စွန့်ခွာရွှိလျားရမှု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိကြောင့် လုံချုံရေ အများပြည်သူသုံးနီရာတိကို အသုံးပြုနိုင်မှု ကန့်သတ်နိုင်ပါရေ။

UNICEF ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံအသျှေသူငယ်ဆိုင်ရာ အခြီအနီသုံးသပ်ချက်မာ ပဋိပက္ခ၊ နီရပ်စွန့်ခွာမှုနန့် ပညာရီးဝန်ဆောင်မှုအနှောင့်အယှက်တိက အသျှေတိ၏ ဘဝနန့် ကျမ္မာရီးကို ထိခိုက်နီကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNICEF2026&quot;&gt;[https://www.unicef.org/myanmar/situation-children-myanmar UNICEF Myanmar, ''Situation of Children in Myanmar''.]&lt;/ref&gt;

ဒေကြောင့် ရခိုင်ဒေသအတွင်း ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုမြှင့်တင်ရီးအစီအစဉ်တိ ဆောင်ရွက်ရာမာ လူထု၏ လုံချုံရီး၊ အသက်အရွယ်၊ မသန်စွမ်းသူတိ ပါဝင်နိုင်မှုနန့် လက်လှမ်းမီရေ နီရာတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ရခိုင်ပြည်အတွက် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုမလုံလောက်ရေ လူဦးရေအချိုးကို အတည်ပြုနိုင်ရေ သီးခြားဒေသဆိုင်ရာ စစ်တမ်းကိန်းဂဏန်းမဟိသိကေ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ WHO ကိန်းဂဏန်းတိကို ရခိုင်ပြည်၏ အခြီအနီအဖြစ် တိုက်ရိုက်မသုံးသင့်ပါ။

== ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု၏ အရေးပါမှု ==

ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျမ္မာရီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု၊ အသျှေတိ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် သက်ကြီးရွယ်အိုတိ၏ နိစဉ်လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းရို့အတွက် အရေးပါပါရေ။

လူတိုင်းအတွက် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုနည်းလမ်းတမျိုးတည်း သင့်တော်စွာ မဟုတ်ပါ။ အသက်အရွယ်၊ ကျမ္မာရီးအခြီအနီ၊ ကိုယ်ခန္ဓာစွမ်းရည်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်အလိုက် သင့်တော်ရေ လှုပ်ယှားမှုကို ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

လှုပ်ယှားမှုတိုးမြှင့်ရီးရေ လူတဦးချင်းစီ၏ အလေ့အကျင့်အပြင် လုံချုံရေ လမ်းတိ၊ ကျောင်း၊ ကစားကွင်းနန့် လူထုကျမ္မာရီးမူဝါဒတိနန့်လေ့ ဆက်နွှယ်ပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[အာဟာရ]]
* [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]
* [[အားကစပ်]]
* [[ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခန်း]]
* [[ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု]]
* [[ရောဂါကာကွယ်ရီး]]
* [[မကူးစက်ရေရောဂါ]]
* [[နှလုံးသွီးကြောရောဂါ]]
* [[ဆီးချိုရောဂါ]]
* [[စိတ်ကျမ္မာရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[ကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ရီး]]
* [[ကာယပညာ]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity WHO – Physical Activity (4 November 2026)]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128 WHO – Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour]
* [https://www.who.int/westernpacific/publications/i/item/387961 WHO – Global Trends in Adolescent Physical Activity, 2010–2025]
* [https://www.who.int/news/item/26-06-2024-nearly-1.8-billion-adults-at-risk-of-disease-from-not-doing-enough-physical-activity WHO – Global Adult Physical Inactivity]
* [https://www.who.int/initiatives/gappa/action-plan WHO – Global Action Plan on Physical Activity]
* [https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/measuring/ CDC – Measuring Physical Activity Intensity]
* [https://www.unicef.org/myanmar/situation-children-myanmar UNICEF – Situation of Children in Myanmar]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Walking_on_a_sidewalk.jpg Wikimedia Commons – Walking on a Sidewalk]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Children_playing_football_during_the_weekend.jpg Wikimedia Commons – Children Playing Football]

[[Category:ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ရောဂါကာကွယ်ရီး]]
[[Category:အားကစပ်]]</text>
      <sha1>j5dce1jq9hm8t2ldgfns40v6lmmdu64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိကျင့်ခန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6553</id>
    <revision>
      <id>22376</id>
      <timestamp>2026-11-06T14:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''လိကျင့်ခန်း''' (အင်္ဂလိပ်: '''Physical exercise''' တနည်း '''Exercise''') ဆိုစွာ ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု၊ ကြွက်သားခွန်အား၊ ခံနိုင်ရည်၊ ဟန်ချက်ညီမှုနန့် ကျမ္မာရီးကို ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ဖို့ ရည်ရွယ...&quot;</comment>
      <origin>22376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41654" sha1="gr5tuwae3kd11dpzaipj1dsr518b614" xml:space="preserve">
'''လိကျင့်ခန်း''' (အင်္ဂလိပ်: '''Physical exercise''' တနည်း '''Exercise''') ဆိုစွာ ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု၊ ကြွက်သားခွန်အား၊ ခံနိုင်ရည်၊ ဟန်ချက်ညီမှုနန့် ကျမ္မာရီးကို ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ဖို့ ရည်ရွယ်ပြီး စနစ်တကျစီစဉ်ထားရေ [[ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု]]တမျိုး ဖြစ်ပါရေ။ လမ်းလျှောက်လိကျင့်ခြင်း၊ ဗြီးခြင်း၊ ရီကူးခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ အလီးမခြင်းနန့် ကြွက်သားဆန့်ထုတ်ခြင်းပိုင် လိကျင့်မှုတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ လိကျင့်ခန်းရေ ရည်ရွယ်ချက်ဟိဟိ စီစဉ်ထားပြီး ထပ်တလဲလဲပြုလုပ်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအမျိုးအစားဖြစ်ပါရေ။ ယင်းကြောင့် လိကျင့်ခန်းရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတခုဖြစ်ကေလေ့ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအားလုံးရေ လိကျင့်ခန်းဖြစ်စွာ မဟုတ်ပါ။&lt;ref name=&quot;WHOdefinition&quot;&gt;[https://www.who.int/southeastasia/health-topics/physical-activity World Health Organization, ''Physical Activity – WHO South-East Asia Region''.]&lt;/ref&gt;

လိကျင့်ခန်းကို ပုံမှန်ပြုလုပ်ခြင်းက နှလုံးနန့် အဆုတ်လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း၊ ကြွက်သားခွန်အား၊ အရိုးကျမ္မာရီးနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျမ္မာရီးတိကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;NIHexercise&quot;&gt;[https://medlineplus.gov/exerciseandphysicalfitness.html U.S. National Library of Medicine, ''Exercise and Physical Fitness'', MedlinePlus.]&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine Kyin Wrestling in Mrauk-U.jpg|thumb|right|300px|၂၀၁၇ ခုနှစ် မြောက်ဦးမြို့ ရခိုင်ရိုးရာကျင်အားကစပ်ပြိုင်ပွဲ။ ကျင်အားကစပ်မာ ကြွက်သားခွန်အား၊ ဟန်ချက်ညီမှုနန့် ကိုယ်ခန္ဓာထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းတိ ပါဝင်ပါရေ။ ဓာတ်ပုံ – Lionslayer / OpenMyanmar၊ CC BY-SA 4.0။]]

== လိကျင့်ခန်းနန့် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု ကွဲပြားချက် ==

'''ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု''' (Physical Activity) ဆိုစွာ ကြွက်သားတိ၏ လှုပ်ယှားမှုကြောင့် စွမ်းအင်အသုံးပြုရေ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုအမျိုးမျိုးကို ဆိုလိုပါရေ။

လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ အိမ်မှုကိစ္စဆောင်ရွက်ခြင်း၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းလုပ်ခြင်းနန့် အခြားနိစဉ်လှုပ်ယှားမှုတိလေ့ Physical Activity အတွင်း ပါဝင်ပါရေ။

'''လိကျင့်ခန်း''' ကမူ သတ်မှတ်ထားရေ ရည်ရွယ်ချက်နန့်အညီ စီစဉ်ပြုလုပ်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုဖြစ်ပါရေ။

ဥပမာ အလုပ်လားရာမာ လမ်းလျှောက်ခြင်းက ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုဖြစ်ပါရေ။ ယေကေလေ့ နှလုံးနန့် အဆုတ်ကြံ့ခိုင်မှုတိုးတက်စီဖို့ တနိလျှင် မိနစ် ၃၀ အမြန်လမ်းလျှောက်ရေအစီအစဉ် ချမှတ်ပြီး ပြုလုပ်ခြင်းက လိကျင့်ခန်းဖြစ်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းနန့် [[အားကစပ်]] (Sport) ရို့မာလေ့ ဆက်နွှယ်မှုဟိပါရေ။ အားကစပ်တမျိုးအတွက် ကျွမ်းကျင်မှုတိုးတက်စီဖို့ စနစ်တကျလိကျင့်ခြင်းက လိကျင့်ခန်းဖြစ်နိုင်ကေလေ့ အားကစပ်ပြိုင်ပွဲတိ၏ ရည်ရွယ်ချက်မာ ယှဉ်ပြိုင်မှုနန့် စည်းမျဉ်းသတ်မှတ်ချက်တိလေ့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

== လိကျင့်ခန်း၏ သမိုင်း ==

လူသားတိရေ ရှီးခေတ်ကတည်းက ခန္ဓာကိုယ်ကြံ့ခိုင်မှု၊ စစ်ရီးလိကျင့်မှု၊ အားကစပ်ပြိုင်ပွဲနန့် ကျမ္မာရီးအတွက် ကိုယ်ခန္ဓာလိကျင့်မှုတိကို ပြုလုပ်လာခကတ်ပါရေ။

ရှီးခေတ်ဂရိယဉ်ကျေးမှုမာ ကာယလိကျင့်မှုနန့် အားကစပ်ပြိုင်ပွဲတိရေ ပညာရီးနန့် လူမှုဘဝ၏ အစိတ်အပိုင်းတိဖြစ်ခပါရေ။

အာသျှဒေသယဉ်ကျေးမှုတိမာလေ့ ရိုးရာသိုင်းပညာ၊ လုံးပန်းအားကစပ်နန့် ကိုယ်ခန္ဓာထိန်းချုပ်မှုကို အခြီခံရေ လိကျင့်မှုနည်းလမ်းတိ ဖွံ့ဖြိုးလာခပါရေ။

ခေတ်သစ်ကာလမာ [[ဇီဝကမ္မဗေဒ]]၊ အားကစပ်ဆီးပညာနန့် လူ့ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနတိ ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းကြောင့် လိကျင့်ခန်း၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုတိကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာနိုင်လာပါရေ။

== လိကျင့်ခန်းအမျိုးအစားတိ ==

လိကျင့်ခန်းတိကို ကိုယ်ခန္ဓာမာ ဖြစ်ပေါ်စီရေ အကျိုးသက်ရောက်မှုနန့် လိကျင့်ရေ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် ခွဲခြားနိုင်ပါရေ။

အဓိကအမျိုးအစားတိမာ နှလုံးနန့် အဆုတ်ခံနိုင်ရည်လိကျင့်ခန်း၊ ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်ခန်း၊ ဟန်ချက်ညီမှုလိကျင့်ခန်းနန့် ကိုယ်ခန္ဓာပျော့ပျောင်းမှုလိကျင့်ခန်းတိ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;NIHexercise&quot;/&gt;

=== နှလုံးနန့် အဆုတ်ခံနိုင်ရည်လိကျင့်ခန်း ===

'''Aerobic Exercise''' ဆိုစွာ နှလုံးခုန်နှုန်းနန့် အသက်ရှူနှုန်းကို မြင့်တက်စီပြီး နှလုံးနန့် အဆုတ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ဖို့ ပြုလုပ်ရေ လိကျင့်ခန်းဖြစ်ပါရေ။

အမြန်လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ အဗြီးလိကျင့်ခြင်း၊ ရီကူးခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်းနန့် ကခုန်ခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

Aerobic Exercise ကို ပုံမှန်ပြုလုပ်ခြင်းက နှလုံးနန့် သွီးလည်ပတ်မှုစနစ်၊ ခံနိုင်ရည်နန့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ စွမ်းအင်အသုံးပြုနိုင်စွမ်းတိကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

လိကျင့်ခန်း၏ ပြင်းအားနန့် ကြာချိန်ရေ လူတဦးချင်းစီ၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီနန့် ကြံ့ခိုင်မှုမာ မူတည်ပါရေ။

=== ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်ခန်း ===

'''Strength Training''' တနည်း '''Resistance Exercise''' ဆိုစွာ ကြွက်သားတိ၏ ခွန်အား၊ ခံနိုင်ရည်နန့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို တိုးတက်စီဖို့ ခုခံအားအသုံးပြုပြီး လိကျင့်ရေ နည်းလမ်းဖြစ်ပါရေ။

အလီးမခြင်း၊ အလီးတန်းအသုံးပြုခြင်း၊ ခုခံအားကြိုးအသုံးပြုခြင်းနန့် ကိုယ်ခန္ဓာအလီးချိန်ကို အသုံးပြုရေ လိကျင့်ခန်းတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

Push-up၊ Squat နန့် အခြားကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်ခန်းတိကို လိုအပ်ချက်အလိုက် အသုံးပြုနိုင်ပါရေ။

ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်မှုက နိစဉ်လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းနန့် အရိုးကျမ္မာရီးကိုလေ့ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;NIHtypes&quot;&gt;[https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart/physical-activity/types National Heart, Lung, and Blood Institute, ''Physical Activity and Your Heart: Types''.]&lt;/ref&gt;

=== ကိုယ်ခန္ဓာပျော့ပျောင်းမှုလိကျင့်ခန်း ===

'''Flexibility Exercise''' ဆိုစွာ ကြွက်သားနန့် အဆစ်တိ၏ လှုပ်ယှားနိုင်ရေ အတိုင်းအတာကို ထိန်းသိမ်းတိုးတက်စီဖို့ ပြုလုပ်ရေ လိကျင့်ခန်းဖြစ်ပါရေ။

ကြွက်သားဆန့်ထုတ်ခြင်း၊ ယောဂလိကျင့်မှုတချို့နန့် ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုအတိုင်းအတာ တိုးတက်စီရေ လိကျင့်ခန်းတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ကြွက်သားဆန့်ထုတ်ရာမာ မိမိကိုယ်ခန္ဓာ၏ သဘာဝလှုပ်ယှားနိုင်ရေ အတိုင်းအတာကို ကျော်လွန်ပြီး အတင်းအကျပ်ဆောင်ရွက်ခြင်းကို ယှောင်ကြဉ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

=== ဟန်ချက်ညီမှုလိကျင့်ခန်း ===

'''Balance Exercise''' ဆိုစွာ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တည်ငြိမ်မှုနန့် လှုပ်ယှားမှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မြှင့်တင်ဖို့ ပြုလုပ်ရေ လိကျင့်ခန်းဖြစ်ပါရေ။

ခြီတချောင်းနန့် ရပ်ခြင်း၊ ဟန်ချက်ထိန်းပြီး လမ်းလျှောက်ခြင်းနန့် တိုင်ချီပိုင် လှုပ်ယှားမှုတချို့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ဒေလိကျင့်ခန်းအမျိုးအစားရေ သက်ကြီးရွယ်အိုတိ၏ လဲကျမှုအန္တရာယ်လျှော့ချရီးနန့် ကိုယ်ခန္ဓာညှိနှိုင်းလုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းအတွက် အရေးပါပါရေ။

== လိကျင့်ခန်းအစီအစဉ် ရီးဆွဲခြင်း ==

လိကျင့်ခန်းအစီအစဉ်တခုကို စနစ်တကျရီးဆွဲရာမာ မိမိ၏ လိကျင့်ရေ ရည်ရွယ်ချက်၊ အသက်အရွယ်၊ ကျမ္မာရီးအခြီအနီနန့် ယခင်လိကျင့်မှုအတွိအကြုံတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းအစီအစဉ်ကို အောက်ပါအချက်လေးချက်နန့် ဖွဲ့စည်းစဉ်းစားနိုင်ပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! အချက် !! အင်္ဂလိပ် !! ရည်ရွယ်ချက်
|-
| အကြိမ်ရေ || Frequency || တပတ်မာ ဇာနှစ်ကြိမ်လိကျင့်မည်ဆိုစွာကို သတ်မှတ်ခြင်း။
|-
| ပြင်းအား || Intensity || လိကျင့်ခန်းကို ဇာလောက်ပြင်းအားနန့် ပြုလုပ်မည်ဆိုစွာကို သတ်မှတ်ခြင်း။
|-
| ကြာချိန် || Time || တကြိမ်လိကျင့်ရာမာ ဇာလောက်ကြာမည်ဆိုစွာကို သတ်မှတ်ခြင်း။
|-
| အမျိုးအစား || Type || မိမိလိုအပ်ချက်နန့် သင့်တော်ရေ လိကျင့်ခန်းအမျိုးအစားကို ရွီးချယ်ခြင်း။
|}

ဒေအချက်လေးချက်ကို '''FITT Principle''' လို့ ခေါ်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းအစီအစဉ်ရီးဆွဲရာမာ တပတ်တည်းအတွင်း ပြင်းအား၊ ကြာချိန်နန့် အကြိမ်ရေတိကို အလွန်အကျွံတိုးမြှင့်ခြင်းထက် တဆတ်ဆတ်တိုးမြှင့်ခြင်းက ပိုမိုသင့်တော်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;CDCstart&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/getting-started.html Centers for Disease Control and Prevention (4 December 2025), ''Steps for Getting Started With Physical Activity''.]&lt;/ref&gt;

== လိကျင့်ခန်းမစတင်မီ ပျင်ဆင်ခြင်း ==

လိကျင့်ခန်းမစတင်မီ မိမိလုပ်ဆောင်မည့် လှုပ်ယှားမှုနန့် သင့်တော်ရေ အဝတ်အစား၊ ဖိနပ်နန့် လိကျင့်မှုနီရာကို ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ပြင်းအားဟိရေ လိကျင့်ခန်းမစတင်မီ ကိုယ်ခန္ဓာကို အနည်းငယ်လှုပ်ယှားစီပြီး တဆတ်ဆတ်ပြင်းအားတိုးမြှင့်ရေ '''Warm-up''' လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းပြီးဆုံးချိန်မာ ပြင်းအားကို တဆတ်ဆတ်လျှော့ချရေ '''Cool-down''' လုပ်ငန်းစဉ်ကိုလေ့ ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

ဒေလုပ်ငန်းတိရေ နှလုံးခုန်နှုန်းနန့် အသက်ရှူနှုန်းကို လိကျင့်မှုအခြီအနီနန့် သင့်တော်အောင် တဆတ်ဆတ်ပြောင်းလဲစီဖို့ အထောက်အကူပြုပါရေ။&lt;ref name=&quot;SafetyGuidelines&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/physical-activity/media/pdfs/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf U.S. Department of Health and Human Services (2018), ''Physical Activity Guidelines for Americans'', 2nd edition, Chapter 7: Active and Safe.]&lt;/ref&gt;

== လိကျင့်ခန်းပြင်းအားနန့် ခံနိုင်ရည် ==

လိကျင့်ခန်းတခု၏ ပြင်းအားရေ လူတဦးချင်းစီ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှုအလိုက် ကွဲပြားနိုင်ပါရေ။

အလယ်အလတ်ပြင်းအား (Moderate Intensity) လိကျင့်ခန်းပြုလုပ်ချိန်မာ အသက်ရှူနှုန်းမြင့်တက်ကေလေ့ စကားပြောနိုင်လေ့ဟိပါရေ။

ပြင်းထန်ရေ လိကျင့်ခန်း (Vigorous Intensity) ပြုလုပ်ချိန်မာ အသက်ရှူနှုန်းပိုမြန်လာပြီး စကားအရှည်ပြောနိုင်ဖို့ ခက်ခဲနိုင်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်း၏ ပြင်းအားကို နှလုံးခုန်နှုန်း၊ စကားပြောနိုင်မှုနန့် ကိုယ်တိုင်ခံစားရေ အားစိုက်ရမှုတိနန့် အကဲဖြတ်နိုင်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းပြင်းအားပိုများတိုင်း လူတိုင်းအတွက် ပိုမိုကောင်းမွန်ရေ လိကျင့်မှုဖြစ်စွာ မဟုတ်ပါ။

== WHO ၏ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု လမ်းညွှန်ချက် ==

WHO ရေ ၂၀၂၀ ခုနှစ်မာ အသက်အရွယ်အလိုက် ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုနန့် အထိုင်များမှုဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်ကို ထုတ်ပြန်ခပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOguideline&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128 World Health Organization (25 November 2020), ''WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour''.]&lt;/ref&gt;

ဒေလမ်းညွှန်ချက်တိရေ လိကျင့်ခန်းတမျိုးတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကျမ္မာရီးအတွက် အကျိုးပြုနိုင်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအားလုံးကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်ထားခြင်းဖြစ်ပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! အသက်အရွယ် !! WHO ၏ အဓိကအကြံပြုချက်
|-
| ၅–၁၇ နှစ် || တပတ်လျှင် နိစဉ်ပျမ်းမျှ မိနစ် ၆၀ အနည်းဆုံး အလယ်အလတ်မှ ပြင်းထန်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု။ ကြွက်သားနန့် အရိုးကြံ့ခိုင်ရီးလှုပ်ယှားမှုကို တပတ်မာ အနည်းဆုံး သုံးရက် ပါဝင်စီခြင်း။
|-
| ၁၈–၆၄ နှစ် || တပတ်လျှင် အလယ်အလတ်ပြင်းအား မိနစ် ၁၅၀–၃၀၀ တနည်း ပြင်းထန်ရေ လှုပ်ယှားမှု မိနစ် ၇၅–၁၅၀ တနည်း ယင်းနှစ်မျိုးကို သင့်တော်စွာ ပေါင်းစပ်ခြင်း။
|-
| ၆၅ နှစ်နန့်အထက် || အရွယ်ရောက်သူတိအတွက် သတ်မှတ်ထားရေ လှုပ်ယှားမှုပမာဏအပြင် ဟန်ချက်ညီမှုနန့် ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်မှုပါဝင်ရေ ပေါင်းစပ်လှုပ်ယှားမှုကို တပတ်မာ အနည်းဆုံး သုံးရက် ဆောင်ရွက်ခြင်း။
|}

အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိအတွက် ကြွက်သားအုပ်စုကြီးတိ ပါဝင်ရေ ခွန်အားလိကျင့်မှုကို တပတ်မာ အနည်းဆုံး နှစ်ရက် ပြုလုပ်ဖို့လေ့ WHO က အကြံပြုထားပါရေ။

လိကျင့်ခန်းကို အချိန်တကြိမ်တည်းမာ ပြီးဆုံးအောင် မပြုလုပ်နိုင်ကေလေ့ တပတ်အတွင်း အချိန်အပိုင်းအခြားတိနန့် စုစည်းဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;CDCadult&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/adults.html Centers for Disease Control and Prevention (20 December 2023), ''Adult Activity: An Overview''.]&lt;/ref&gt;

== လိကျင့်ခန်း၏ ကျမ္မာရီးအကျိုးကျေးဇူးတိ ==

=== နှလုံးနန့် အဆုတ်ကျမ္မာရီး ===

Aerobic Exercise ပုံမှန်ပြုလုပ်ခြင်းက နှလုံးနန့် အဆုတ်၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို အထောက်အကူပြုပြီး နှလုံးသွီးကြောရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို လျှော့ချနိုင်ပါရေ။

=== ကြွက်သားနန့် အရိုးကျမ္မာရီး ===

ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်မှုက ကြွက်သားတိ၏ ခွန်အားနန့် ခံနိုင်ရည်ကို တိုးတက်စီနိုင်ပါရေ။

အရိုးမာ သင့်တော်ရေ ဖိအားသက်ရောက်စီရေ လိကျင့်မှုတချို့က အရိုးကြံ့ခိုင်မှုကိုလေ့ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

=== ကိုယ်အလီးချိန်နန့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် ===

လိကျင့်ခန်းက စွမ်းအင်အသုံးပြုမှုကို မြင့်တက်စီပြီး ကိုယ်အလီးချိန်ထိန်းသိမ်းရီးကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

ယင်းအပြင် သွီးတွင်းသကြားဓာတ်ထိန်းချုပ်မှုနန့် အင်ဆူလင်အပေါ် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်းကိုလေ့ တိုးတက်စီနိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ ကိုယ်အလီးချိန်လျော့နည်းမှုရေ လိကျင့်ခန်းတခုတည်းမာ မူတည်စွာ မဟုတ်ဘဲ အစားအသောက်၊ အိပ်စက်မှုနန့် ကျမ္မာရီးအခြီအနီတိမာလေ့ မူတည်ပါရေ။

=== စိတ်ကျမ္မာရီး ===

လိကျင့်ခန်းပုံမှန်ပြုလုပ်ခြင်းက စိုးရိမ်ပူပန်မှုနန့် စိတ်ကျရောဂါလက္ခဏာတချို့ကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

ယင်းအပြင် အိပ်စက်မှုအရည်အသွီးနန့် နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကိုလေ့ တိုးတက်စီနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;NIHexercise&quot;/&gt;

== အသက်အရွယ်နန့် လိကျင့်ခန်း ==

အသျှေတိနန့် လူငယ်တိအတွက် ကစားခြင်း၊ ကျောင်းကာယပညာနန့် အားကစပ်လိကျင့်မှုတိက ကိုယ်ခန္ဓာကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

သက်ကြီးရွယ်အိုတိအတွက် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်ခြင်းနန့် ဟန်ချက်ညီမှုလိကျင့်ခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်သူတိ၊ မသန်စွမ်းသူတိနန့် နာတာရှည်ရောဂါဟိသူတိလေ့ မိမိရို့၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီနန့် သင့်တော်ရေ လိကျင့်မှုတိကနီ အကျိုးရဟိနိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ လိကျင့်ခန်းအမျိုးအစားနန့် ပြင်းအားကို လူတဦးချင်းစီ၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းနန့် ဆီးဘက်ဆိုင်ရာကန့်သတ်ချက်တိအလိုက် ပျင်ဆင်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== လိကျင့်ခန်းနန့် ဖီးကင်းရီး ==

လိကျင့်ခန်းကို ယခင်က ပုံမှန်မပြုလုပ်ခသူတိအနီနန့် အချိန်တိုနန့် ပြင်းအားနည်းရေ လိကျင့်မှုတိကနီ စတင်ခြင်းရေ သင့်တော်ပါရေ။

လိကျင့်မှုကြာချိန်၊ ပြင်းအားနန့် အကြိမ်ရေတိကို တဆတ်ဆတ်တိုးမြှင့်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းပြုလုပ်ရာမာ သင့်တော်ရေ ဖိနပ်၊ အကာအကွယ်ပစ္စည်း၊ လုံချုံရေ လိကျင့်မှုနီရာနန့် သောက်သုံးရီရဟိနိုင်မှုတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အလွန်ပူပြင်းရေ ရာသီဥတုနန့် သဘာဝဖီးအန္တရာယ်ဟိရေ အခြီအနီတိမာ ပြင်းထန်ရေ လိကျင့်မှုကို ကန့်သတ်ဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းပြုလုပ်နီချိန်မာ ရင်ဘတ်နာကျင်မှု၊ မူးမေ့မှုနန့် ပြင်းထန်ရေ အသက်ရှူခက်ခဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကေ လိကျင့်မှုကို ရပ်တန့်ပြီး အရေးပေါ်ဆီးကုသမှု ရယူဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

နာတာရှည်ရောဂါတချို့ဟိသူတိအတွက် လိကျင့်ခန်းအစီအစဉ်ကို ကျမ္မာရီးပညာသျှင်နန့် တိုင်ပင်ပြီး ရွီးချယ်ခြင်းရေ ပိုမိုသင့်တော်နိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;CDCstart&quot;/&gt;

== ရခိုင်ရိုးရာအားကစပ်နန့် လိကျင့်ခန်း ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ ရိုးရာအားကစပ်၊ လူထုအားကစပ်နန့် နိစဉ်လှုပ်ယှားမှုတိကတဆင့် ကိုယ်ခန္ဓာလိကျင့်မှု ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

ရခိုင်ရိုးရာကျင်အားကစပ်၊ ဘောလုံးကစားခြင်း၊ လမ်းလျှောက်ခြင်းနန့် အခြားအားကစပ်တိရေ ကိုယ်ခန္ဓာလှုပ်ယှားမှုနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

ယေကေလေ့ အားကစပ်ပြိုင်ပွဲတခုနန့် ယင်းအားကစပ်အတွက် ပုံမှန်ပြုလုပ်ရေ လိကျင့်ခန်းအစီအစဉ်ရို့စွာ အဓိပ္ပာယ်ကွဲပြားပါရေ။

=== ရခိုင်ရိုးရာကျင်အားကစပ် ===

'''[[ကျင်]]''' (Kyin) ရေ ရခိုင်လူမျိုးတိ၏ ရိုးရာလုံးပန်းအားကစပ်တမျိုးဖြစ်ပါရေ။

ကျင်အားကစပ်မာ ပြိုင်ဘက်၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ဟန်ချက်ပျက်စီခြင်းနန့် သတ်မှတ်ထားရေ စည်းမျဉ်းအတိုင်း အလဲထိုးခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

ကျင်အားကစပ်အတွက် ပုံမှန်လိကျင့်မှုမာ ကြွက်သားခွန်အား၊ ကိုယ်ခန္ဓာဟန်ချက်ညီမှု၊ လျင်မြန်မှုနန့် နည်းစနစ်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုတိကို မြှင့်တင်ရေ လိကျင့်ခန်းတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ရခိုင်ရိုးရာကျင်ပြိုင်ပွဲတိကို ရခိုင်ပြည်နယ်နိနန့် အခြားရိုးရာပွဲတော်တိမာ ကျင်းပလေ့ဟိပါရေ။&lt;ref name=&quot;KyinNews&quot;&gt;[https://burmese.narinjara.com/news/detail/61b8c2d4167691046ce4fa7c Narinjara (14 December 2021), ရခိုင်ပြည်နယ်နိအထိမ်းအမှတ် ရခိုင်ရိုးရာကျင်ပြိုင်ပွဲဆိုင်ရာ သတင်း။]&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်မာ မြောက်ဦးမြို့ ရိုးရာပွဲတော်အတွင်း ကျင်းပခရေ ကျင်အားကစပ်ပြိုင်ပွဲကို မှတ်တမ်းတင်ထားရေ ဓာတ်ပုံတပုံကို Wikimedia Commons မာ လွတ်လပ်ရေ လိုင်စင်နန့် ထုတ်ဝေထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;KyinPhoto&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_Kyin_Wrestling_in_Mrauk-U.jpg Wikimedia Commons, ''Rakhine Kyin Wrestling in Mrauk-U.jpg'', Lionslayer, CC BY-SA 4.0.]&lt;/ref&gt;

=== စစ်တွေကမ်းခြေနန့် လူထုအားကစပ် ===

[[စစ်တွေမြို့]]ကမ်းခြေမာ ဘောလုံးကစားခြင်းပိုင် လူထုအားကစပ်လှုပ်ယှားမှုတိကို ပြုလုပ်လေ့ဟိပါရေ။

၂၀၁၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၂ ရက်နိ ရိုက်ကူးထားရေ Wikimedia Commons ဓာတ်ပုံတပုံမာ စစ်တွေကမ်းခြေသဲသောင်ပြင်အထက် ဘောလုံးကစားနီကတ်ရေ လူငယ်တိကို တွိနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;SittwePhoto&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sunset_in_Sittwe_Beach_2017.jpg Wikimedia Commons, ''Sunset in Sittwe Beach 2017.jpg'', Arezarni, CC BY-SA 4.0.]&lt;/ref&gt;

[[File:Sunset in Sittwe Beach 2017.jpg|thumb|right|280px|၂၀၁၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၂ ရက်နိ စစ်တွေကမ်းခြေမာ ဘောလုံးကစားနီကတ်ရေ လူငယ်တိ။ ဓာတ်ပုံ – Arezarni၊ CC BY-SA 4.0။]]

ဘောလုံးကစားခြင်းမာ ဗြီးခြင်း၊ လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ လျင်မြန်စွာ ဦးတည်ချက်ပြောင်းခြင်းနန့် ကိုယ်ခန္ဓာဟန်ချက်ထိန်းခြင်းတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ဘောလုံးအားကစပ်အတွက် စနစ်တကျလိကျင့်မှုမာ နှလုံးနန့် အဆုတ်ခံနိုင်ရည်လိကျင့်ခန်း၊ ကြွက်သားခွန်အားလိကျင့်ခန်းနန့် အားကစပ်နည်းစနစ်လိကျင့်မှုတိကို ပေါင်းစပ်နိုင်ပါရေ။

=== ရခိုင်ပြည်မာ လိကျင့်ခန်းပြုလုပ်နိုင်ရီး ===

ရခိုင်ပြည်မာ လူထုကျမ္မာရီးအတွက် လိကျင့်ခန်းမြှင့်တင်ရီးကို ဆောင်ရွက်ရာမာ ဒေသခံတိ၏ နိစဉ်ဘဝ၊ အသက်အရွယ်၊ အားကစပ်ဓလိနန့် လုံချုံရီးအခြီအနီတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ကျောင်းတိမာ ကာယပညာသင်ကြားခြင်း၊ လူထုအားကစပ်နီရာတိ ဖန်တီးခြင်းနန့် ဖီးကင်းရေ လမ်းလျှောက်နီရာတိ ဟိခြင်းက လိကျင့်ခန်းပြုလုပ်နိုင်ရီးကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

စစ်ရီးပဋိပက္ခ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် အများပြည်သူသုံးနီရာတိ၏ လုံချုံရီးအခြီအနီတိကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ရခိုင်ပြည်မာ လိကျင့်ခန်းပုံမှန်ပြုလုပ်ရေ လူဦးရေအချိုးကို တိကျစွာအတည်ပြုနိုင်ရေ ဒေသဆိုင်ရာစစ်တမ်းမဟိသိကေ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကိန်းဂဏန်းတိကို ရခိုင်ပြည်၏ အခြီအနီအဖြစ် တိုက်ရိုက်မဖော်ပြသင့်ပါ။

== လိကျင့်ခန်း၏ အရေးပါမှု ==

လိကျင့်ခန်းက ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု၊ ကြွက်သားခွန်အား၊ ခံနိုင်ရည်၊ ဟန်ချက်ညီမှုနန့် စိတ်ကျမ္မာရီးတိကို ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ရာမာ အရေးပါပါရေ။

လိကျင့်ခန်းအမျိုးအစားတခုတည်းရေ လူတိုင်းအတွက် သင့်တော်စွာ မဟုတ်ပါ။ အသက်အရွယ်၊ ကျမ္မာရီးအခြီအနီ၊ ကိုယ်ခန္ဓာစွမ်းရည်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်အခြီအနီတိအလိုက် သင့်တော်ရေ လိကျင့်ခန်းကို ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

လိကျင့်ခန်းတိကို စနစ်တကျ၊ ပုံမှန်နန့် ဖီးကင်းစွာ ပြုလုပ်ခြင်းက လူတဦးချင်းစီ၏ ကျမ္မာရီးနန့် နိစဉ်ဘဝအရည်အသွီးကို မြှင့်တင်ရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု]]
* [[အားကစပ်]]
* [[ကျင်]]
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ကိုယ်ခန္ဓာကြံ့ခိုင်မှု]]
* [[ကာယပညာ]]
* [[အာဟာရ]]
* [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]
* [[ရောဂါကာကွယ်ရီး]]
* [[မကူးစက်ရေရောဂါ]]
* [[နှလုံးသွီးကြောရောဂါ]]
* [[စိတ်ကျမ္မာရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[စစ်တွေမြို့]]
* [[မြောက်ဦးမြို့]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/southeastasia/health-topics/physical-activity WHO – Physical Activity and Exercise]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128 WHO – Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour]
* [https://medlineplus.gov/exerciseandphysicalfitness.html MedlinePlus – Exercise and Physical Fitness]
* [https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart/physical-activity/types NIH – Types of Physical Activity]
* [https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/adults.html CDC – Physical Activity for Adults]
* [https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/getting-started.html CDC – Getting Started with Physical Activity]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rakhine_Kyin_Wrestling_in_Mrauk-U.jpg Wikimedia Commons – မြောက်ဦး ရခိုင်ရိုးရာကျင်အားကစပ်]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sunset_in_Sittwe_Beach_2017.jpg Wikimedia Commons – စစ်တွေကမ်းခြေ ဘောလုံးကစားနီရေပုံ]

[[Category:လိကျင့်ခန်း]]
[[Category:ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:အားကစပ်]]</text>
      <sha1>gr5tuwae3kd11dpzaipj1dsr518b614</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စိတ်ကျမ္မာရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6554</id>
    <revision>
      <id>22377</id>
      <timestamp>2026-11-06T14:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''စိတ်ကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Mental health''') ဆိုစွာ လူတဦး၏ စိတ်ခံစားမှု၊ တွေးခေါ်နိုင်စွမ်း၊ ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်း၊ နိစဉ်ဘဝအခက်အခဲတိကို ရင်ဆိုင်နိုင်စွမ်းနန့် လူမှုဆက်ဆံရီးတိကို သ...&quot;</comment>
      <origin>22377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36015" sha1="48wsktdukulyucdb4oj0xgeycuie8v4" xml:space="preserve">
'''စိတ်ကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Mental health''') ဆိုစွာ လူတဦး၏ စိတ်ခံစားမှု၊ တွေးခေါ်နိုင်စွမ်း၊ ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်း၊ နိစဉ်ဘဝအခက်အခဲတိကို ရင်ဆိုင်နိုင်စွမ်းနန့် လူမှုဆက်ဆံရီးတိကို သင့်တော်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျမ္မာရီးအခြီအနီဖြစ်ပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ စိတ်ကျမ္မာရီးစွာ လူတဦးက ဘဝ၏ ဖိစီးမှုတိကို ရင်ဆိုင်နိုင်ခြင်း၊ မိမိ၏ စွမ်းရည်တိကို အသုံးချနိုင်ခြင်း၊ သင်ယူခြင်းနန့် အလုပ်လုပ်ခြင်းတို့ကို ကောင်းမွန်စွာဆောင်ရွက်နိုင်ပြီး လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအတွက် အကျိုးပြုနိုင်ရေ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအခြီအနီဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOmental&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response World Health Organization (11 September 2026), ''Mental Health''.]&lt;/ref&gt;

စိတ်ကျမ္မာရီးရေ [[ကျမ္မာရီး]]၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး [[ကိုယ်ခန္ဓာကျမ္မာရီး]]၊ [[လူမှုရီး]]၊ [[ပညာရီး]]နန့် [[လူမှုစီးပွားရီး]]တိနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

စိတ်ကျမ္မာရီးကောင်းမွန်ခြင်းဆိုစွာ စိတ်မကောင်းဖြစ်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်းနန့် စိတ်ဖိစီးခြင်းတိ လုံးဝမဟိခြင်းကို ဆိုလိုစွာ မဟုတ်ပါ။ လူတဦး၏ စိတ်ကျမ္မာရီးအခြီအနီရေ ဘဝအခြီအနီနန့် ပတ်ဝန်းကျင်အကြောင်းအချက်တိအလိုက် ပြောင်းလဲနိုင်ပါရေ။

== စိတ်ကျမ္မာရီး၏ သဘောတရား ==

စိတ်ကျမ္မာရီးရေ စိတ်ရောဂါမဟိခြင်းတခုတည်းထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရေ သဘောတရားဖြစ်ပါရေ။

စိတ်ကျမ္မာရီးမာ စိတ်ခံစားမှုကို ထိန်းညှိနိုင်ခြင်း၊ အခက်အခဲကို ရင်ဆိုင်ဖြေသျှင်းနိုင်ခြင်း၊ အခြားသူတိနန့် ဆက်ဆံနိုင်ခြင်းနန့် ဘဝရည်မှန်းချက်တိကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

လူတဦးရေ စိတ်ရောဂါဆိုင်ရာ ရောဂါသတ်မှတ်ချက်မဟိကေလေ့ စိတ်ဖိစီးမှု၊ လူမှုအထီးကျန်မှုနန့် အခြားစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအခက်အခဲတိကို ကြုံတွိနိုင်ပါရေ။

ယင်းပိုင် စိတ်ရောဂါဟိသူတဦးရေလေ့ သင့်တော်ရေ ကုသမှု၊ လူမှုအထောက်အပံ့နန့် လုပ်ငန်းခွင်ပတ်ဝန်းကျင်တိရဟိကေ အဓိပ္ပာယ်ဟိရေ လူမှုဘဝကို နီထိုင်နိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOmental&quot;/&gt;

== စိတ်ကျမ္မာရီးကို သက်ရောက်စီရေ အကြောင်းအချက်တိ ==

စိတ်ကျမ္မာရီးအခြီအနီရေ အကြောင်းအချက်တခုတည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စွာ မဟုတ်ပါ။

ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာအခြီအနီ၊ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာအကြောင်းအချက်တိ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအတွိအကြုံတိနန့် လူမှုဘဝအခြီအနီတိက အပြန်အလှန်သက်ရောက်နိုင်ပါရေ။

=== ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာအကြောင်းအချက်တိ ===

မျိုးရိုးဗီဇ၊ ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်မှုနန့် အချို့ကိုယ်ခန္ဓာကျမ္မာရီးအခြီအနီတိရေ စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် ဆက်နွှယ်နိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ မျိုးရိုးဗီဇအကြောင်းအချက်ဟိခြင်းတခုတည်းနန့် စိတ်ရောဂါဖြစ်ပွားဖို့ အတိအကျသတ်မှတ်နိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။

=== စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြောင်းအချက်တိ ===

အသျှေဘဝအတွိအကြုံ၊ စိတ်ဖိစီးမှု၊ အကြမ်းဖက်မှုကြုံတွိရခြင်း၊ ချစ်ခင်ရသူဆုံးပါးခြင်းနန့် ပြင်းထန်ရေ ဘဝအပြောင်းအလဲတိရေ စိတ်ကျမ္မာရီးကို ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

ယင်းအခြီအနီတိကို လူတဦးချင်းစီက မတူညီစွာ တုံ့ပြန်နိုင်ပါရေ။

=== လူမှုရီးနန့် ပတ်ဝန်းကျင်အကြောင်းအချက်တိ ===

ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှု၊ အလုပ်အကိုင်မဟိမှု၊ မတရားခွဲခြားဆက်ဆံမှု၊ အိုးအိမ်ဆုံးယှုံးမှုနန့် စစ်ရီးပဋိပက္ခတိရေ စိတ်ကျမ္မာရီးကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ အကြောင်းအချက်တိဖြစ်ပါရေ။

မိသားစုနန့် မိတ်ဆွေတိ၏ အထောက်အပံ့၊ ဖီးကင်းရေ နီထိုင်မှု၊ ပညာရီးနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို ရဟိနိုင်ခြင်းက စိတ်ကျမ္မာရီးကို ကာကွယ်မြှင့်တင်ရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

== စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် စိတ်ရောဂါ ကွဲပြားမှု ==

'''စိတ်ရောဂါ''' (Mental Disorder) ဆိုစွာ လူတဦး၏ တွေးခေါ်မှု၊ စိတ်ခံစားမှုထိန်းညှိနိုင်စွမ်း တနည်း အပြုအမူမာ ဆီးပညာအရ အရေးပါရေ ချို့ယွင်းမှုဖြစ်ပေါ်ပြီး နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်မှုကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ အခြီအနီဖြစ်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်နိ အချက်အလက်အရ စိတ်ရောဂါအမျိုးအစားတိမာ စိုးရိမ်ပူပန်မှုဆိုင်ရာရောဂါ၊ စိတ်ကျရောဂါ၊ စိတ်ကြွစိတ်ကျရောဂါနန့် အခြားရောဂါတိ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOdisorders&quot;&gt;[https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders World Health Organization (11 September 2026), ''Mental Disorders''.]&lt;/ref&gt;

စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် စိတ်ရောဂါရို့စွာ ဆက်နွှယ်ကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။

စိတ်ဖိစီးမှု၊ ဝမ်းနည်းမှုတနည်း စိုးရိမ်ပူပန်မှုတခု ကြုံတွိခြင်းတခုတည်းနန့် စိတ်ရောဂါဟိကြောင်း သတ်မှတ်နိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။

ရောဂါသတ်မှတ်မှုအတွက် လက္ခဏာအမျိုးအစား၊ ပြင်းထန်မှု၊ ကြာချိန်နန့် နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်မှုအထက် သက်ရောက်မှုတိကို ကျွမ်းကျင်ရေ ကျမ္မာရီးပညာသျှင်တိက စိစစ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ရောဂါအမျိုးအစားတိ ==

=== စိတ်ကျရောဂါ ===

'''စိတ်ကျရောဂါ''' (Depressive Disorder) ရေ စိတ်ဓာတ်ကျနီခြင်း၊ ယခင်နှစ်သက်ခရေ လုပ်ငန်းတိမာ စိတ်ဝင်စားမှုလျော့နည်းခြင်းနန့် အခြားလက္ခဏာတိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ယင်းရောဂါက အိပ်စက်မှု၊ အစားအသောက်စားသုံးမှု၊ အလုပ်နန့် ပညာသင်ယူမှုတိကို ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

=== စိုးရိမ်ပူပန်မှုဆိုင်ရာ ရောဂါတိ ===

'''Anxiety Disorders''' တိမာ အလွန်အကျွံစိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းနန့် သက်ဆိုင်ရာအပြုအမူပြောင်းလဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

သာမန်စိုးရိမ်ပူပန်မှုနန့် စိတ်ရောဂါအဆင့်ရောက်ရေ စိုးရိမ်ပူပန်မှုရို့ကို လက္ခဏာပြင်းထန်မှုနန့် နိစဉ်ဘဝထိခိုက်မှုအလိုက် ခွဲခြားစိစစ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

=== အခြားစိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ရောဂါတိ ===

စိတ်ကြွစိတ်ကျရောဂါ (Bipolar Disorder)၊ စိတ်ကစဉ့်ကလျားရောဂါ (Schizophrenia) နန့် စိတ်ဒဏ်ရာရရှိပြီးနောက် စိတ်ဖိစီးမှုဆိုင်ရာရောဂါ (Post-traumatic Stress Disorder – PTSD) ရို့လေ့ ပါဝင်ပါရေ။

ဒေရောဂါတိရေ လက္ခဏာ၊ ဖြစ်ပေါ်ပုံနန့် ကုသမှုလိုအပ်ချက်တိ မတူညီပါ။&lt;ref name=&quot;WHOdisorders&quot;/&gt;

== စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် အသက်အရွယ် ==

=== အသျှေတိနန့် လူငယ်တိ ===

အသျှေဘဝနန့် လူငယ်ဘဝရေ စိတ်ခံစားမှု၊ လူမှုဆက်ဆံရီးနန့် ကိုယ်ပိုင်အရည်အခြင်းတိ ဖွံ့ဖြိုးရေ အချိန်ကာလဖြစ်ပါရေ။

ကျောင်းပတ်ဝန်းကျင်၊ မိသားစုဆက်ဆံရီး၊ အနိုင်ကျင့်မှုကြုံတွိရခြင်းနန့် အကြမ်းဖက်မှုတိရေ အသျှေတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအချက်အလက်အရ ကမ္ဘာတဝန်း အသက် ၁၀ နှစ်မှ ၁၉ နှစ်အရွယ် လူငယ်ခုနစ်ဦးမာ တဦးခန့်ရေ စိတ်ရောဂါတမျိုးမျိုးကို ကြုံတွိနီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOadolescent&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health%E2%81%A0 World Health Organization (1 September 2025), ''Mental Health of Adolescents''.]&lt;/ref&gt;

ဒေကိန်းဂဏန်းရေ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာခန့်မှန်းချက်ဖြစ်ပြီး ရခိုင်ပြည်၏ လူငယ်စိတ်ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်းအဖြစ် မယူဆသင့်ပါ။

=== အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိ ===

အလုပ်အကိုင်၊ မိသားစုတာဝန်၊ လူမှုစီးပွားရီးအခြီအနီနန့် ကျမ္မာရီးပြဿနာတိရေ အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

လုပ်ငန်းခွင်မာ အလုပ်တာဝန်လွန်ကဲခြင်း၊ အလုပ်အကိုင်မတည်ငြိမ်ခြင်းနန့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုတိရေ စိတ်ဖိစီးမှုကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

=== သက်ကြီးရွယ်အိုတိ ===

သက်ကြီးရွယ်အိုတိမာ မိသားစုဝင်ဆုံးပါးမှု၊ အထီးကျန်မှု၊ နာတာရှည်ရောဂါနန့် နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းပြောင်းလဲမှုတိကြောင့် စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အခက်အခဲတိ ကြုံတွိနိုင်ပါရေ။

သက်ကြီးရွယ်အိုတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးကို စောင့်ယှောက်ရာမာ လူမှုဆက်ဆံရီးနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး အရေးပါပါရေ။

== စိတ်ကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ရီး ==

'''စိတ်ကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ရီး''' (Mental Health Promotion) ဆိုစွာ လူတဦးချင်းစီနန့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျမ္မာရီး တိုးတက်စီဖို့ အထောက်အကူပြုရေ အခြီအနီတိကို ဖန်တီးခြင်းဖြစ်ပါရေ။

စိတ်ကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ရီးမာ အောက်ပါလုပ်ငန်းတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

* မိသားစုနန့် လူမှုဆက်ဆံရီးကောင်းမွန်စီခြင်း။
* ကျောင်းနန့် လုပ်ငန်းခွင်မာ ဖီးကင်းရေ ပတ်ဝန်းကျင်ဖန်တီးခြင်း။
* စိတ်ဖိစီးမှုကို ရင်ဆိုင်ဖြေသျှင်းနိုင်ရေ စွမ်းရည်မြှင့်တင်ခြင်း။
* စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အသိပညာပီးခြင်း။
* စိတ်ရောဂါဟိသူတိအထက် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုလျှော့ချခြင်း။
* လိုအပ်ရေ စိတ်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို လက်လှမ်းမီစီခြင်း။

လုံလောက်ရေ အိပ်စက်မှု၊ သင့်တော်ရေ [[အာဟာရ]]နန့် ပုံမှန်[[ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု]]တိက စိတ်ကျမ္မာရီးကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ ဒေလူနေမှုအလေ့အကျင့်တိရေ စိတ်ရောဂါအတွက် လိုအပ်ရေ ဆီးကုသမှုအားလုံးကို အစားထိုးနိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။

== စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုနန့် ကုသမှု ==

စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုမာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအခြီအနီကို စစ်ဆေးအကဲဖြတ်ခြင်း၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြံပီးဆွေးနွေးခြင်း၊ စိတ်ကုထုံးနန့် လိုအပ်ကေ ဆီးဝါးအသုံးပြုခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

'''စိတ်ကုထုံး''' (Psychotherapy) ရေ စိတ်ခံစားမှု၊ တွေးခေါ်ပုံနန့် အပြုအမူတိကို ဆီးပညာဆိုင်ရာသက်သေအထောက်အထားအခြီခံ နည်းလမ်းတိနန့် ကူညီကုသရေ လုပ်ငန်းဖြစ်ပါရေ။

အချို့စိတ်ကျမ္မာရီးရောဂါတိအတွက် ဆီးဝါးကုသမှု၊ စိတ်ကုထုံး တနည်း ယင်းနှစ်မျိုးကို ပေါင်းစပ်ရေ ကုသမှုလိုအပ်နိုင်ပါရေ။

ကုသမှုရွီးချယ်ရာမာ ရောဂါအမျိုးအစား၊ ပြင်းထန်မှု၊ သူနာ၏ သဘောတူညီချက်နန့် သက်ဆိုင်ရာ ဆီးပညာစံနှုန်းတိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOdisorders&quot;/&gt;

WHO ၏ Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) ရေ စိတ်ကျမ္မာရီးအထူးကုပညာသျှင်အင်အား မလုံလောက်ရေ ဒေသတိမာ အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိက သင့်တော်ရေ စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုတိကို ပီးနိုင်စီဖို့ ရည်ရွယ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOprogramme&quot;&gt;[https://www.who.int/health-topics/mental-health World Health Organization, ''Mental Health: WHO Response''.]&lt;/ref&gt;

== စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် လူ့အခွင့်အရီး ==

စိတ်ကျမ္မာရီးရေ လူ့ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အခြီခံအခွင့်အရီးတိနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

စိတ်ရောဂါဟိသူတိကို အကြမ်းဖက်ခြင်း၊ မတရားခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း၊ အလုပ်အကိုင်နန့် ပညာရီးအခွင့်အလမ်းတိက ဖယ်ယှားခြင်းတို့ရေ လူ့အခွင့်အရီးဆိုင်ရာ ပြဿနာတိဖြစ်ပါရေ။

စိတ်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိမာ သူနာ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့်၊ ကိုယ်ရီးအချက်အလက်လုံချုံမှုနန့် သဘောတူညီချက်တိကို လေးစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

WHO ၏ QualityRights လုပ်ငန်းအစီအစဉ်ရေ စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုတိကို လူ့အခွင့်အရီးနန့် ပြန်လည်ကောင်းမွန်မှုအခြီခံစနစ်တိဖြစ်လာစီဖို့ အားပီးပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOprogramme&quot;/&gt;

== မိမိကိုယ်ကို ထိခိုက်စီမှုနန့် အရေးပေါ်စောင့်ယှောက်မှု ==

အချို့စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အခြီအနီတိမာ မိမိကိုယ်ကို ထိခိုက်စီလိုမှုတနည်း အသက်အန္တရာယ်ဟိနိုင်ရေ အတွေးအခေါ်တိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

ဒေပိုင်အခြီအနီတိကို စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အရေးပေါ်လိုအပ်ချက်အဖြစ် အလေးထားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အသက်အန္တရာယ်နီးကပ်နီရေ အခြီအနီမာ မိမိကိုယ်ကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ ပစ္စည်းတိကနီ ဖီးကင်းစွာ ဝီးဝီးထားဟိခြင်း၊ ယုံကြည်ရသူတဦးနန့် ဆက်သွယ်ခြင်းနန့် အရေးပေါ်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုကို အချိန်မီရယူခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

WHO ၏ LIVE LIFE အစီအစဉ်ရေ မိမိကိုယ်ကို ထိခိုက်စီမှုအန္တရာယ်ဟိသူတိကို စောစီးစွာသိဟိခြင်း၊ အကဲဖြတ်ခြင်း၊ ကုသခြင်းနန့် ဆက်လက်စောင့်ယှောက်ခြင်းတို့ကို အလေးပီးထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;LIVELIFE&quot;&gt;[https://www.who.int/initiatives/live-life-initiative-for-suicide-prevention World Health Organization, ''LIVE LIFE Initiative for Suicide Prevention''.]&lt;/ref&gt;

== ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စိတ်ကျမ္မာရီးအခြီအနီ ==

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်နိ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၂၃ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ ၁ ဒသမ ၂ ဘီလီယံခန့်၊ လူခုနစ်ဦးမာ တဦးနီးပါးရေ စိတ်ရောဂါတမျိုးမျိုးနန့် နီထိုင်နီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOdisorders&quot;/&gt;

စိတ်ရောဂါတိရေ ကမ္ဘာတဝန်း မသန်စွမ်းမှုနန့် နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကျဆင်းမှုတိကို ဖြစ်စီရေ အရေးပါရေ ကျမ္မာရီးပြဿနာတိဖြစ်ပါရေ။

WHO က စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုတိကို ပိုမိုလက်လှမ်းမီစီဖို့နန့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအခြီပြု စောင့်ယှောက်မှုတိ တိုးမြှင့်ဖို့ အလေးပီးထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOmental&quot;/&gt;

== ရခိုင်ပြည်၏ စိတ်ကျမ္မာရီး ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ စစ်ရီးပဋိပက္ခ၊ သဘာဝဖီးအန္တရာယ်၊ နီရပ်စွန့်ခွာရွှိလျားရမှုနန့် စားဝတ်နီရီးအခက်အခဲတိရေ ဒေသခံပြည်သူတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးကို ထိခိုက်စီနိုင်ရေ အကြောင်းအချက်တိဖြစ်ပါရေ။

ယေကေလေ့ ပဋိပက္ခကြုံတွိသူအားလုံးမာ စိတ်ရောဂါဟိကြောင်း သတ်မှတ်နိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။ ဒေသခံတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးလိုအပ်ချက်ကို တိကျစွာသိဟိဖို့ သင့်တော်ရေ သုတေသနနန့် ကျမ္မာရီးအကဲဖြတ်မှုတိ လိုအပ်ပါရေ။

=== မိုခါမုန်တိုင်းနောက်ပိုင်း စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပံ့ပိုးမှု ===

WHO Myanmar ၏ ''Mind Matters'' မှတ်တမ်းအရ ၂၀၂၃ ခုနှစ် မိုခါမုန်တိုင်းနောက်ပိုင်း ရခိုင်ပြည်ဟိ [[စစ်တွေမြို့နယ်]]၊ [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]နန့် [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]တိမာ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအခြီပြု စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် စိတ်လူမှုရီးပံ့ပိုးမှု (Mental Health and Psychosocial Support – MHPSS) လုပ်ငန်းတိကို WHO က နည်းပညာနန့် ငွီကြေးဆိုင်ရာ အထောက်အပံ့ပီးခပါရေ။

ယင်းအစီအစဉ်မာ ရပ်ရွာစေတနာ့ဝန်ထမ်းတိကို လိကျင့်ပီးခြင်း၊ စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်ဟိသူတိကို သတ်မှတ်ခြင်းနန့် အထူးကုဝန်ဆောင်မှုပါး လွှဲပြောင်းနိုင်စီခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHORakhine&quot;&gt;[https://www.who.int/myanmar/activities/mind-matters--advancing-mental-health-in-myanmar-through-who-s-mhpss-and-school-health-initiatives WHO Myanmar, ''Mind Matters: Advancing Mental Health in Myanmar through WHO's MHPSS and School Health Initiatives''.]&lt;/ref&gt;

=== နယ်စည်းမခြားဆရာဝန်များအဖွဲ့၏ စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု ===

[[နယ်စည်းမခြားဆရာဝန်များအဖွဲ့]] (Médecins Sans Frontières – MSF) ၏ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၄ ရက်နိ မှတ်တမ်းအရ ပေါက်တောမြို့နယ်ဟိ နီရပ်စွန့်ခွာသူတိ နီထိုင်ရေ စခန်းတချို့မာ စိတ်ကျမ္မာရီးအကြံပီးဆွေးနွေးမှု၊ အုပ်စုလိုက်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပံ့ပိုးမှုနန့် အိမ်တိုင်ရာရောက် စောင့်ယှောက်မှုတိကို ပီးခပါရေ။

MSF က ယင်းဝန်ဆောင်မှုတိကို လူမျိုး၊ ဘာသာမရွီး လာရောက်အကူအညီတောင်းခံသူတိအတွက် ပီးခကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;MSF2022&quot;&gt;[https://www.msf.org/after-10-years-camps-myanmar-rohingya-mental-health-continues-suffer Médecins Sans Frontières (14 July 2022), ''After 10 Years in Camps in Myanmar, Rohingya Mental Health Continues to Suffer''.]&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၀ ရက်နိ MSF ၏ မှတ်တမ်းမာလေ့ မိုခါမုန်တိုင်းနောက်ပိုင်း ရခိုင်ပြည်အတွင်း စိတ်ကျမ္မာရီးအကြံပီးဆွေးနွေးမှုနန့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအခြီပြု ပံ့ပိုးမှုလုပ်ငန်းတိကို ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;MSF2023&quot;&gt;[https://www.msf.org/following-cyclone-mocha-mental-health-counsellors-myanmar-are-more-important-ever Médecins Sans Frontières (10 October 2023), ''Following Cyclone Mocha, Mental Health Counsellors in Myanmar Are More Important than Ever''.]&lt;/ref&gt;

=== အသျှေတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီး ===

ရခိုင်ဒေသအတွင်း အသျှေတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးကို မြှင့်တင်ဖို့ ဖီးကင်းရေ နီထိုင်မှု၊ ပညာသင်ယူနိုင်မှု၊ မိသားစုအထောက်အပံ့နန့် လူမှုဆက်ဆံရီးတိ အရေးပါပါရေ။

UNICEF Myanmar ၏ ရခိုင်ပြည်ဆိုင်ရာမှတ်တမ်းမာ အသျှေကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရီးနန့် စိတ်ကျမ္မာရီးပံ့ပိုးမှုဆိုင်ရာ ရပ်ရွာအခြီပြုလုပ်ငန်းတိကို ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNICEFRakhine&quot;&gt;[https://www.unicef.org/myanmar/rakhine-state UNICEF Myanmar, ''Rakhine State''.]&lt;/ref&gt;

[[File:Kids in Mrauk near Htukkanthein temple.jpg|thumb|right|280px|၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နိ မြောက်ဦးမြို့ ထုက္ကန့်သိမ်အနီးက အသျှေတိ။ ဒေပုံရေ ရခိုင်ဒေသ၏ လူမှုဘဝကို သရုပ်ဖော်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး ပုံပါသူတိ၏ စိတ်ကျမ္မာရီးအခြီအနီကို မဖော်ပြပါ။ ဓာတ်ပုံ – Go-Myanmar၊ CC BY-SA 3.0။]]

ယင်းပိုင် ဒေသအခြီပြုလုပ်ငန်းတိအတွက် အရည်အခြင်းဟိရေ စိတ်ကျမ္မာရီးပညာသျှင်တိ၊ လုံချုံရေ ဆက်သွယ်ရီးနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး လိုအပ်ပါရေ။

== စိတ်ကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

စိတ်ကျမ္မာရီးရေ လူတဦး၏ စိတ်ခံစားမှုနန့် တွေးခေါ်နိုင်စွမ်းကိုသာ မကန့်သတ်ဘဲ မိသားစုဘဝ၊ လူမှုဆက်ဆံရီး၊ ပညာရီးနန့် အလုပ်အကိုင်တိကိုလေ့ သက်ရောက်စီပါရေ။

စိတ်ကျမ္မာရီးကောင်းမွန်စီရီးအတွက် လူတဦးချင်းစီ၏ အလေ့အကျင့်တိအပြင် လူမှုအထောက်အပံ့၊ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုလျှော့ချရီးနန့် ဖီးကင်းရေ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုတိ လိုအပ်ပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ဆီးပညာ]]
* [[စိတ်ကျရောဂါ]]
* [[စိုးရိမ်ပူပန်မှုဆိုင်ရာရောဂါ]]
* [[စိတ်ကုထုံး]]
* [[စိတ်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု]]
* [[စိတ်ဖိစီးမှု]]
* [[ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှု]]
* [[လိကျင့်ခန်း]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response WHO – Mental Health]
* [https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders WHO – Mental Disorders]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health%E2%81%A0 WHO – Mental Health of Adolescents]
* [https://www.who.int/initiatives/live-life-initiative-for-suicide-prevention WHO – LIVE LIFE]
* [https://www.who.int/myanmar/activities/mind-matters--advancing-mental-health-in-myanmar-through-who-s-mhpss-and-school-health-initiatives WHO Myanmar – Mind Matters]
* [https://www.msf.org/following-cyclone-mocha-mental-health-counsellors-myanmar-are-more-important-ever MSF – Rakhine Mental Health Support]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kids_in_Mrauk_near_Htukkanthein_temple.jpg Wikimedia Commons – မြောက်ဦးအသျှေတိ]

[[Category:စိတ်ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]</text>
      <sha1>48wsktdukulyucdb4oj0xgeycuie8v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6555</id>
    <revision>
      <id>22378</id>
      <timestamp>2026-11-06T14:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Oral health''') ဆိုစွာ သွား၊ ခံတွင်း၊ လျှာ၊ နှုတ်ခမ်း၊ ပါးစပ်အတွင်းသားနန့် အခြားခံတွင်းအစိတ်အပိုင်းတိ၏ ကျမ္မာရီးကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ယှော...&quot;</comment>
      <origin>22378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38429" sha1="r4c05wp3yesvjf74u2rnewi6yf3a1m9" xml:space="preserve">
'''သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Oral health''') ဆိုစွာ သွား၊ ခံတွင်း၊ လျှာ၊ နှုတ်ခမ်း၊ ပါးစပ်အတွင်းသားနန့် အခြားခံတွင်းအစိတ်အပိုင်းတိ၏ ကျမ္မာရီးကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ယှောက်ခြင်းဖြစ်ပါရေ။

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးရေ အစားအစာကို မွားစားနိုင်ခြင်း၊ စကားပြောနိုင်ခြင်း၊ မျိုချနိုင်ခြင်းနန့် နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်မှုတိအတွက် အရေးပါပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးမာ သွားပိုးစားခြင်း၊ ခံတွင်းရောဂါ၊ သွားဆုံးယှုံးခြင်းနန့် ခံတွင်းကင်ဆာတိကို ကာကွယ်ခြင်းနန့် ကုသခြင်းရို့ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;&gt;[https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/oral-health World Health Organization (17 March 2025), ''Oral Health''.]&lt;/ref&gt;

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးရေ [[ဆီးပညာ]]၊ [[သွားဆီးပညာ]]၊ [[အာဟာရ]]၊ [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]နန့် [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]တိနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံ ==

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးကို နားလည်ဖို့ သွား၏ ဖွဲ့စည်းပုံနန့် ခံတွင်းအတွင်းဟိ အစိတ်အပိုင်းတိကို သိဟိဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

=== သွား၏ ဖွဲ့စည်းပုံ ===

လူ့သွားတချောင်းမာ အဓိကအားဖြင့် သွားခေါင်းပိုင်း (Crown) နန့် သွားအမြစ်ပိုင်း (Root) ပါဝင်ပါရေ။

သွား၏ အပြင်ဆုံးအလွှာကို '''သွားကြွီလွှာ''' (Enamel) လို့ ခေါ်ပါရေ။ ဒေအလွှာရေ သွား၏ အတွင်းအစိတ်အပိုင်းတိကို ကာကွယ်ရာမာ အရေးပါပါရေ။

သွားကြွီလွှာအောက်မာ '''Dentin''' ဟုခေါ်ရေ အလွှာဟိပြီး သွား၏ အတွင်းပိုင်းမာ အာရုံကြောနန့် သွီးကြောတိပါဝင်ရေ '''Dental Pulp''' ဟိပါရေ။

သွားအမြစ်ရေ မေးရိုးအတွင်းမာ တည်ဟိပြီး ပတ်ဝန်းကျင်အရိုးနန့် အရွတ်တိ၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် တည်ငြိမ်နီပါရေ။

[[File:Tooth Anatomy Part 1.png|thumb|right|230px|လူ့သွားတချောင်း၏ အတွင်းဖွဲ့စည်းပုံ။ သွားကြွီလွှာ၊ Dentin နန့် Dental Pulp တိကို ဖော်ပြထားရေ ဆီးပညာသရုပ်ဖော်ပုံ။ BruceBlaus၊ CC BY-SA 4.0။]]

=== ခံတွင်းနန့် သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးတိ ===

'''ခံတွင်း''' (Gingiva) ရေ သွားတိ၏ အမြစ်နန့် မေးရိုးအနီးမာ တည်ဟိရေ ပျော့ပျောင်းရေ တစ်ရှူးဖြစ်တေ။

ခံတွင်းစွာ သွားအမြစ်နန့် မေးရိုးကို ကာကွယ်ရာမာ ပါဝင်ပါရေ။

သွားတိကို ထောက်ပံ့ထားရေ ခံတွင်း၊ အရွတ်နန့် အရိုးတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး '''Periodontium''' လို့ ခေါ်ပါရေ။

ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ၏ ရောဂါအခြီအနီရေ သွားတည်ငြိမ်မှုနန့် သွားဆုံးယှုံးနိုင်ခြီကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

သွားနန့် ခံတွင်းကျမ္မာရီးကောင်းမွန်ခြင်းက အစားအစာကို သင့်တော်စွာဝါးစားနိုင်ခြင်း၊ စကားပြောနိုင်ခြင်းနန့် ခံတွင်းနာကျင်မှုမဟိဘဲ နိစဉ်လုပ်ငန်းတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

သွားပိုးစားခြင်းနန့် ခံတွင်းရောဂါတိကြောင့် နာကျင်ခြင်း၊ အစားအသောက်စားသုံးဖို့ ခက်ခဲခြင်း၊ အိပ်စက်မှုထိခိုက်ခြင်းနန့် အချို့အခြီအနီတိမာ သွားဆုံးယှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

ယင်းအပြင် သွားနန့် ခံတွင်းကျမ္မာရီးအခြီအနီရေ လူတဦး၏ ကိုယ်ပိုင်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုဆက်ဆံရီးနန့် နိစဉ်ဘဝအရည်အသွီးကိုလေ့ သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

== သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါအမျိုးအစားတိ ==

### သွားပိုးစားရောဂါ

'''သွားပိုးစားရောဂါ''' (Dental Caries) ဆိုစွာ သွားမျက်နှာပြင်မာ ဘက်တီးရီးယားတိနန့် အခြားပစ္စည်းတိ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားရေ သွားချီးလွှာ (Dental Plaque) ၌ အက်ဆစ်ဖြစ်ပေါ်ပြီး သွား၏ သတ္တုဓာတ်တိ တဆတ်ဆတ်ဆုံးယှုံးလာရေ ရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ခံတွင်းအတွင်းဟိ ဘက်တီးရီးယားတချို့က အစားအသောက်မှ သကြားဓာတ်ကို အသုံးပြုပြီး အက်ဆစ်ထုတ်လုပ်နိုင်ပါရေ။

ယင်းအက်ဆစ်တိက သွားကြွီလွှာကို တဆတ်ဆတ်ထိခိုက်စီပြီး သွားပိုးစားရောဂါဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

သွားပိုးစားရောဂါကို အချိန်မီမကုသကေ သွားနာခြင်း၊ သွားအတွင်းပိုင်းပိုးဝင်ခြင်းနန့် သွားဆုံးယှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအချက်အလက်အရ သွားပိုးစားရောဂါရေ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ ၂ ဒသမ ၅ ဘီလီယံခန့်ကို ထိခိုက်နီရေ ကျမ္မာရီးပြဿနာဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOcaries&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sugars-and-dental-caries/ World Health Organization (14 August 2025), ''Sugars and Dental Caries''.]&lt;/ref&gt;

### ခံတွင်းရောင်ရောဂါ

'''ခံတွင်းရောင်ရောဂါ''' (Gingivitis) ဆိုစွာ ခံတွင်းတစ်ရှူးတိ ရောင်ရမ်းခြင်းဖြစ်ပါရေ။

ခံတွင်းရောင်ရောဂါဖြစ်ပွားကေ သွားတိုက်ချိန်မာ သွီးထွက်ခြင်း၊ ခံတွင်းနီခြင်းနန့် ခံတွင်းရောင်ခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

သွားချီးလွှာကို မှန်ကန်စွာမဖယ်ယှားခြင်းက ခံတွင်းရောင်ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

### သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးရောဂါ

'''Periodontitis''' ရေ ခံတွင်းနန့် သွားကို ထောက်ပံ့ထားရေ အရွတ်၊ အရိုးတိအထိ ထိခိုက်စီနိုင်ရေ ပြင်းထန်ရေ သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ဒေရောဂါကြောင့် သွားလှုပ်ခြင်း၊ သွားပတ်ဝန်းကျင်အရိုးဆုံးယှုံးခြင်းနန့် နောက်ဆုံးမာ သွားဆုံးယှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

WHO အရ ပြင်းထန်ရေ သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးရောဂါရေ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ တဘီလီယံကျော်ကို ထိခိုက်နီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

### ခံတွင်းကင်ဆာ

'''ခံတွင်းကင်ဆာ''' (Oral Cancer) ဆိုစွာ နှုတ်ခမ်း၊ လျှာ၊ ခံတွင်းနန့် ခံတွင်းအတွင်းဟိ အခြားတစ်ရှူးတိမာ ကင်ဆာဆဲလ်တိ ဖြစ်ပေါ်ပွားများရေ ရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ခံတွင်းအတွင်း အနာမပျောက်ခြင်း၊ အဖြူရောင်တနည်း အနီရောင်အကွက်တိ ဆက်လက်ဟိနီခြင်း၊ အလုံးအဖုဖြစ်ခြင်းနန့် မျိုချရာမာ အခက်အခဲဖြစ်ခြင်းတို့ရေ စစ်ဆေးဖို့လိုအပ်နိုင်ရေ လက္ခဏာတိဖြစ်ပါရေ။

ဒေလက္ခဏာတိဟိခြင်းတခုတည်းနန့် ကင်ဆာဖြစ်ကြောင်း မသတ်မှတ်နိုင်ကေလေ့ မပျောက်ကင်းဘဲ ဆက်လက်ဟိနီကေ သွားဆရာဝန်တနည်း ဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီရေ အကြောင်းအချက်တိ ==

သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါတိရေ အကြောင်းအချက်အမျိုးမျိုးနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

=== သကြားစားသုံးမှု ===

သကြားဓာတ်ပါဝင်မှုမြင့်မားရေ အချိုရည်နန့် အစားအသောက်တိကို မကြာခဏစားသုံးခြင်းက သွားပိုးစားရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

WHO ရေ သွားပိုးစားရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် Free Sugars စားသုံးမှုကို တနိတာစုစုပေါင်း စွမ်းအင်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအောက်ထားဖို့နန့် ဖြစ်နိုင်ကေ ၅ ရာခိုင်နှုန်းအောက်ထားဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOcaries&quot;/&gt;

### ဆီးရွက်ကြီးနန့် ကွမ်းစားသုံးမှု

ဆီးလိပ်သောက်ခြင်း၊ ဆီးရွက်ကြီးပါဝင်ရေ ကွမ်းယာစားခြင်းနန့် ကွမ်းသီး (Areca Nut) အသုံးပြုခြင်းတို့ရေ ခံတွင်းကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

ကွမ်းသီးရေ ဆီးရွက်ကြီးမပါကေလေ့ ကင်ဆာဖြစ်စီနိုင်ရေ အန္တရာယ်ဟိပါရေ။

WHO ၏ ကင်ဆာသုတေသနဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာအေဂျင်စီ (IARC) က ကွမ်းသီးနန့် ကွမ်းယာစားသုံးမှုကို ခံတွင်းကင်ဆာဆိုင်ရာ အရေးပါရေ အန္တရာယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;IARC&quot;&gt;[https://www.who.int/news/item/29-11-2023-comprehensive-assessment-of-evidence-on-oral-cancer-prevention-released-29-november-2023 World Health Organization / IARC (29 November 2023), ''Comprehensive Assessment of Evidence on Oral Cancer Prevention Released''.]&lt;/ref&gt;

### ခံတွင်းသန့်သျှင်းမှုနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု

သွားတိုက်မှုမလုံလောက်ခြင်း၊ သွားကြားသန့်သျှင်းမှုအားနည်းခြင်းနန့် သွားဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးကုသမှုမရဟိခြင်းရို့က သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို တိုးမြှင့်နိုင်ပါရေ။

မိသားစုဝင်ငွီ၊ သွားတိုက်ဆီးနန့် သွားတိုက်ဗြုတ်ရဟိနိုင်မှု၊ သွားကုသမှုစရိတ်နန့် သွားဆရာဝန်အင်အားတိစွာလေ့ ခံတွင်းကျမ္မာရီးကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းမှု ==

### ပုံမှန်သွားတိုက်ခြင်း

WHO ရေ ဖလူအိုရိုက် (Fluoride) ပါဝင်ရေ သွားတိုက်ဆီးနန့် တနိလျှင် အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် သွားတိုက်ဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။

ပုံမှန်အားဖြင့် ဖလူအိုရိုက် ၁,၀၀၀ မှ ၁,၅၀၀ ppm ပါဝင်ရေ သွားတိုက်ဆီးကို သွားပိုးစားရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

သွားတိုက်ရာမာ သွား၏ အပြင်ဘက်မျက်နှာပြင်၊ အတွင်းဘက်မျက်နှာပြင်နန့်မွားစားရေ မျက်နှာပြင်တိကို သင့်တော်စွာ သန့်သျှင်းဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

သွားတိုက်ဗြုတ်ကို ခံတွင်းနန့် သွားကြွီလွှာမထိခိုက်စီဖို့ အလွန်အကျွံဖိအားမပီးဘဲ အသုံးပြုသင့်ပါရေ။

### ဖလူအိုရိုက်၏ အရေးပါမှု

ဖလူအိုရိုက်ရေ သွားကြွီလွှာ၏ သတ္တုဓာတ်ဆုံးယှုံးမှုကို လျှော့ချပြီး အစောပိုင်းသွားပိုးစားဖြစ်စဉ်တချို့ကို နှေးကွေးစီနိုင်ပါရေ။

ဖလူအိုရိုက်သွားတိုက်ဆီးရေ သွားပိုးစားရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် သက်သေအထောက်အထားဟိရေ နည်းလမ်းတခုဖြစ်ပါရေ။

အသျှေတိအတွက် သွားတိုက်ဆီးပမာဏနန့် အသုံးပြုနည်းကို အသက်အရွယ်အလိုက် သတ်မှတ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။ သွားတိုက်ဆီးကို မျိုချခြင်းထက် သွားအပြင်မျက်နှာပြင်မာ အသုံးပြုဖို့ ရည်ရွယ်ထားပါရေ။

### သွားကြားသန့်သျှင်းမှု

သွားတိအကြားမာ အစားအစာအကြွင်းအကျန်နန့် သွားချီးလွှာတိ စုဝေးနိုင်ပါရေ။

သွားကြားကြိုး (Dental Floss) တနည်း သင့်တော်ရေ သွားကြားသန့်သျှင်းရီးပစ္စည်းတိကို အသုံးပြုခြင်းက သွားတိုက်ဗြုတ်နန့် မရောက်နိုင်ရေ နီရာတိကို သန့်သျှင်းစီရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

သွားကြားသန့်သျှင်းမှုနည်းလမ်းကို လူတဦး၏ သွားအခြီအနီနန့် သင့်တော်အောင် ရွီးချယ်သင့်ပါရေ။

### သွားဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးခြင်း

သွားနာခြင်း၊ ခံတွင်းသွီးထွက်ခြင်း၊ သွားလှုပ်ခြင်းနန့် ခံတွင်းအနာမပျောက်ခြင်းတိဟိကေ သွားဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

ရောဂါလက္ခဏာမဟိကေလေ့ သွားပိုးစားနိုင်ခြီ၊ ခံတွင်းရောဂါဟိနိုင်ခြီနန့် ယခင်သွားကုသမှုသမိုင်းတိအလိုက် ပုံမှန်စစ်ဆေးမှုလိုအပ်နိုင်ပါရေ။

သွားစစ်ဆေးရေ အကြိမ်ရေကို လူတိုင်းအတွက် တူညီစွာ မသတ်မှတ်ဘဲ တဦးချင်းစီ၏ ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီအလိုက် ဆောင်ရွက်သင့်ပါရေ။

== အသက်အရွယ်အလိုက် သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ==

### မွီးကင်းစအသျှေနန့် အသျှေငယ်တိ

အသျှေတိ၏ ပထမဆုံးသွားပေါက်လာချိန်ကစပြီး ခံတွင်းသန့်သျှင်းမှုကို ဂရုပြုဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

မိဘနန့် အုပ်ထိန်းသူတိက အသျှေ၏ အသက်အရွယ်နန့် သင့်တော်ရေ သွားတိုက်ဗြုတ်၊ သွားတိုက်ဆီးပမာဏနန့် သွားတိုက်နည်းကို အသုံးပြုဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အသက်သုံးနှစ်အောက် အသျှေတိအတွက် အလွန်သျှေရေ သွားတိုက်ဆီးပမာဏနန့် အသက်သုံးနှစ်မှ ခြောက်နှစ်အရွယ်အတွက် ပဲစေ့အရွယ်ပမာဏကို အသုံးပြုဖို့ ကျမ္မာရီးလမ်းညွှန်ချက်တိမာ အကြံပြုထားပါရေ။

အသျှေက သွားတိုက်ဆီးကို မျိုမချစီဖို့ အုပ်ထိန်းသူ၏ ကြီးကြပ်မှု လိုအပ်ပါရေ။

သွားပိုးစားနိုင်ခြီကို လျှော့ချဖို့ အချိုရည်နန့် သကြားပါဝင်မှုမြင့်မားရေ အစားအသောက်တိကို ကန့်သတ်ဖို့လေ့ အရေးပါပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOcaries&quot;/&gt;

### အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိ

အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိအတွက် ပုံမှန်သွားတိုက်ခြင်း၊ သွားကြားသန့်သျှင်းခြင်းနန့် သွားနန့် ခံတွင်းအခြီအနီကို စောင့်ကြည့်ခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

ဆီးရွက်ကြီးနန့် ကွမ်းသီးအသုံးပြုမှုကို ယှောင်ကြဉ်ခြင်းက ခံတွင်းကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြီလျှော့ချရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

### သက်ကြီးရွယ်အိုတိ

သက်ကြီးရွယ်အိုတိမာ သွားဆုံးယှုံးမှု၊ ခံတွင်းခြောက်သွေ့မှုနန့် ခံတွင်းရောဂါတိ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

သွားတုအသုံးပြုသူတိအတွက် သွားတုသန့်သျှင်းမှုနန့် သွားတု၏ ကိုက်ညီမှုကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

သွားနာခြင်းနန့်မွားစားရီးအခက်အခဲတိကြောင့် အာဟာရပြည့်ဝရေ အစားအသောက်ကို စားသုံးနိုင်မှု ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

== သွားဆီးပညာနန့် ကုသမှုနည်းလမ်းတိ ==

'''သွားဆီးပညာ''' (Dentistry) ရေ သွား၊ ခံတွင်းနန့် အခြားခံတွင်းတစ်ရှူးတိ၏ ရောဂါတိကို ရှာဖွီစစ်ဆေးခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်းနန့် ကုသခြင်းဆိုင်ရာ ဆီးပညာရပ်ဖြစ်ပါရေ။

သွားဆရာဝန်တိရေ သွားပိုးစားမှုအခြီအနီနန့် ခံတွင်းရောဂါပြင်းထန်မှုအလိုက် ကုသမှုရွီးချယ်ပါရေ။

အသုံးပြုရေ ကုသမှုနည်းလမ်းတိမာ -

* '''သွားချီးကျောက်ဖယ်ယှားခြင်း''' (Scaling) — သွားနန့် ခံတွင်းအနီးမာ စုပုံထားရေ သွားချီးကျောက်တိကို သွားကုသရီးပစ္စည်းအသုံးပြုပြီး ဖယ်ယှားခြင်း။
* '''သွားဖာခြင်း''' (Dental Filling) — သွားပိုးစားခြင်းကြောင့် ပျက်စီးနီရေ အစိတ်အပိုင်းကို ကုသပြီး သင့်တော်ရေ ပစ္စည်းနန့် ပြန်လည်ဖာခြင်း။
* '''သွားအမြစ်အတွင်းပိုင်းကုသခြင်း''' (Root Canal Treatment) — သွားအတွင်းပိုင်းတစ်ရှူးကို ထိခိုက်စီရေ ရောဂါတချို့အတွက် အသုံးပြုရေ ကုသမှု။
* '''သွားနှုတ်ခြင်း''' (Tooth Extraction) — သွားကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းဖို့ မသင့်တော်ရေ အခြီအနီတချို့မာ ဖယ်ယှားရေ ကုသမှု။
* '''သွားတုနန့် သွားအစားထိုးကုသမှု''' (Prosthodontic Treatment) — သွားဆုံးယှုံးထားရေ သူနာတိ၏မွားစားနိုင်မှုနန့် ခံတွင်းလုပ်ဆောင်မှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းဖို့ အသုံးပြုရေ ကုသမှုတို့ ပါဝင်ပါရေ။

ကုသမှုအမျိုးအစားကို ရောဂါအခြီအနီနန့် သူနာ၏ လိုအပ်ချက်အလိုက် သွားဆရာဝန်က စိစစ်ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ==

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လအချက်အလက်အရ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ ၃ ဒသမ ၇ ဘီလီယံခန့်ရေ သွားနန့် ခံတွင်းဆိုင်ရာရောဂါတမျိုးမျိုးနန့် နီထိုင်နီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါတိရေ အများအားဖြင့် ကာကွယ်နိုင်ကေလေ့ သွားကုသမှုကုန်ကျစရိတ်၊ သွားဆရာဝန်အင်အားနန့် အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး အခက်အခဲတိကြောင့် ကမ္ဘာတဝန်း ပြည်သူတိ၏ ကျမ္မာရီးကို ထိခိုက်နီပါရေ။

WHO ၏ '''Global Strategy and Action Plan on Oral Health 2023–2030''' ရေ သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါကာကွယ်မှုတိကို အခြီခံကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုအတွင်း ထည့်သွင်းဖို့နန့် ၂၀၃၀ ခုနှစ်အထိ ဆောင်ရွက်ရေ နိုင်ငံတကာကျမ္မာရီးလုပ်ငန်းတိကို လမ်းညွှန်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOaction&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789240090538 World Health Organization (26 May 2024), ''Global Strategy and Action Plan on Oral Health 2023–2030''.]&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်ပြည်၏ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုရဟိနိုင်ရီးအတွက် သွားဆရာဝန်၊ သွားကုသရီးပစ္စည်း၊ သွားတိုက်ဗြုတ်၊ သွားတိုက်ဆီးနန့် ကျမ္မာရီးပညာပီးမှုတိ အရေးပါပါရေ။

ကျေးလက်ဒေသတိနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးအခက်အခဲဟိရေ နယ်မြီတိမာ သွားဆီးကုသမှုရဟိနိုင်ရီးကို ဆီးရုံနန့် ဆီးခန်းတည်ဟိမှု၊ လားလာနိုင်မှုနန့် ကုသမှုစရိတ်တိက သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

ရခိုင်ပြည်အတွက် သွားပိုးစားရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်း၊ ခံတွင်းရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်းနန့် သွားဆရာဝန်စုစုပေါင်းအရွီအတွက်ဆိုင်ရာ လက်ဟိအတည်ပြုနိုင်ရေ ဒေသအလိုက်ကိန်းဂဏန်းတိကို မဟိသိကေ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာခန့်မှန်းချက်တိကို ရခိုင်ပြည်၏ ကိန်းဂဏန်းအဖြစ် တိုက်ရိုက်မဖော်ပြသင့်ပါ။

=== ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး ===

[[နယ်စည်းမခြားဆရာဝန်များအဖွဲ့]] (MSF) ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ရခိုင်ပြည်မာ စစ်ရီးပဋိပက္ခကြောင့် ကျမ္မာရီးဌာနတိ ပျက်စီးမှုနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိ နီရပ်စွန့်ခွာမှု ဖြစ်ပေါ်ခပြီး အခြီခံဆီးကုသမှုရဟိနိုင်ရီးကို ထိခိုက်စီခပါရေ။&lt;ref name=&quot;MSFRakhine&quot;&gt;[https://www.msf.org/deadly-airstrike-hospital-mrauk-u Médecins Sans Frontières (December 2025), ''Deadly Airstrike on a Hospital in Mrauk-U''.]&lt;/ref&gt;

ယင်းအချက်ရေ ရခိုင်ပြည်၏ ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတခုလုံးနန့် ဆက်နွှယ်ရေ အခြီအနီဖြစ်ပြီး သွားကုသရီးဌာနတိ၏ ပျက်စီးမှုအရွီအတွက်ကို သီးခြားအတည်ပြုထားရေ အချက်အလက် မဟုတ်ပါ။

=== ရခိုင်ပြည်အတွက် ကာကွယ်ရီးလုပ်ငန်းတိ ===

ရခိုင်ဒေသမာ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ဖို့ ကျောင်းအခြီပြု သွားတိုက်နည်းပညာပီးခြင်း၊ အာဟာရနန့် သကြားစားသုံးမှုဆိုင်ရာ ပညာပီးခြင်းနန့် သွားကုသရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

ကွမ်းသီးနန့် ဆီးရွက်ကြီးအသုံးပြုမှု၏ ခံတွင်းကင်ဆာအန္တရာယ်ကို သိဟိစီဖို့ ပညာပီးခြင်းရေလေ့ အရေးပါပါရေ။

ဒေလုပ်ငန်းတိကို ရခိုင်ဒေသ၏ လူမှုဘဝ၊ စားသောက်မှုဓလိ၊ ပညာရီးနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုအခြီအနီတိနန့် သင့်တော်အောင် စီစဉ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== မြန်မာနိုင်ငံ၏ သွားဆီးကုသရီးဌာနတိ ==

မြန်မာနိုင်ငံမာ သွားနန့်ခံတွင်းဆိုင်ရာကုသမှုတိကို သွားဆီးခန်း၊ သွားဆီးရုံနန့် အချို့အထွေထွေဆီးရုံတိမာ ဆောင်ရွက်ပါရေ။

[[ရန်ကုန်အထွေထွေဆီးရုံ]]အတွင်းဟိ Dental Outpatient Department ၏ ၂၀၁၆ ခုနှစ် မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံကို Wikimedia Commons မာ လွတ်လပ်ရေ လိုင်စင်နန့် ထုတ်ဝေထားပါရေ။ ဒေပုံရေ မြန်မာနိုင်ငံ၏ သွားဆီးကုသရီးဌာနတခုကို သရုပ်ဖော်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး ရခိုင်ပြည်မာ ရိုက်ကူးထားရေ ပုံမဟုတ်ပါ။

[[File:Yangon General Hospital Dental O.P.D.jpg|thumb|center|310px|မြန်မာနိုင်ငံ ရန်ကုန်အထွေထွေဆီးရုံ၏ သွားဆီးကုသရီး ပြင်ပသူနာဌာန (Dental Outpatient Department)။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်။ ဓာတ်ပုံ – Ladybesttruthful၊ CC BY-SA 4.0။]]

== သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးရေ အစားအစာဝါးစားနိုင်မှု၊ စကားပြောနိုင်မှု၊ အာဟာရရဟိမှုနန့် နိစဉ်ဘဝအရည်အသွီးတိအတွက် အရေးပါပါရေ။

သွားပိုးစားရောဂါ၊ ခံတွင်းရောဂါနန့် ခံတွင်းကင်ဆာတိကို ကာကွယ်နိုင်ရီးအတွက် သင့်တော်ရေ သွားတိုက်နည်း၊ ဖလူအိုရိုက်သွားတိုက်ဆီးအသုံးပြုမှု၊ သကြားစားသုံးမှုကန့်သတ်ခြင်းနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရေးတိ အရေးပါပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ဆီးပညာ]]
* [[သွားဆီးပညာ]]
* [[သွား]]
* [[ခံတွင်း]]
* [[သွားပိုးစားရောဂါ]]
* [[ခံတွင်းရောင်ရောဂါ]]
* [[ခံတွင်းကင်ဆာ]]
* [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]
* [[ရောဂါကာကွယ်ရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/oral-health WHO – Oral Health]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sugars-and-dental-caries/ WHO – Sugars and Dental Caries]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240090538 WHO – Global Strategy and Action Plan on Oral Health 2023–2030]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789290210061 WHO – Action Plan for Oral Health in South-East Asia 2022–2030]
* [https://www.who.int/news/item/29-11-2023-comprehensive-assessment-of-evidence-on-oral-cancer-prevention-released-29-november-2023 WHO/IARC – Oral Cancer Prevention]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yangon_General_Hospital_Dental_O.P.D.jpg Wikimedia Commons – မြန်မာနိုင်ငံ သွားကုသရီးဌာန]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tooth_Anatomy_Part_1.png Wikimedia Commons – သွား၏ ဖွဲ့စည်းပုံ]

[[Category:သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]]
[[Category:သွားဆီးပညာ]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]</text>
      <sha1>r4c05wp3yesvjf74u2rnewi6yf3a1m9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22379</id>
      <parentid>22378</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Retkhaberi moved page [[သွားနန့်ခံမားကျမ္မာရီး]] to [[သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]]</comment>
      <origin>22378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38429" sha1="r4c05wp3yesvjf74u2rnewi6yf3a1m9" xml:space="preserve">
'''သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Oral health''') ဆိုစွာ သွား၊ ခံတွင်း၊ လျှာ၊ နှုတ်ခမ်း၊ ပါးစပ်အတွင်းသားနန့် အခြားခံတွင်းအစိတ်အပိုင်းတိ၏ ကျမ္မာရီးကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ယှောက်ခြင်းဖြစ်ပါရေ။

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးရေ အစားအစာကို မွားစားနိုင်ခြင်း၊ စကားပြောနိုင်ခြင်း၊ မျိုချနိုင်ခြင်းနန့် နိစဉ်ဘဝလုပ်ဆောင်မှုတိအတွက် အရေးပါပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးမာ သွားပိုးစားခြင်း၊ ခံတွင်းရောဂါ၊ သွားဆုံးယှုံးခြင်းနန့် ခံတွင်းကင်ဆာတိကို ကာကွယ်ခြင်းနန့် ကုသခြင်းရို့ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;&gt;[https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/oral-health World Health Organization (17 March 2025), ''Oral Health''.]&lt;/ref&gt;

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးရေ [[ဆီးပညာ]]၊ [[သွားဆီးပညာ]]၊ [[အာဟာရ]]၊ [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]နန့် [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]တိနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံ ==

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးကို နားလည်ဖို့ သွား၏ ဖွဲ့စည်းပုံနန့် ခံတွင်းအတွင်းဟိ အစိတ်အပိုင်းတိကို သိဟိဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

=== သွား၏ ဖွဲ့စည်းပုံ ===

လူ့သွားတချောင်းမာ အဓိကအားဖြင့် သွားခေါင်းပိုင်း (Crown) နန့် သွားအမြစ်ပိုင်း (Root) ပါဝင်ပါရေ။

သွား၏ အပြင်ဆုံးအလွှာကို '''သွားကြွီလွှာ''' (Enamel) လို့ ခေါ်ပါရေ။ ဒေအလွှာရေ သွား၏ အတွင်းအစိတ်အပိုင်းတိကို ကာကွယ်ရာမာ အရေးပါပါရေ။

သွားကြွီလွှာအောက်မာ '''Dentin''' ဟုခေါ်ရေ အလွှာဟိပြီး သွား၏ အတွင်းပိုင်းမာ အာရုံကြောနန့် သွီးကြောတိပါဝင်ရေ '''Dental Pulp''' ဟိပါရေ။

သွားအမြစ်ရေ မေးရိုးအတွင်းမာ တည်ဟိပြီး ပတ်ဝန်းကျင်အရိုးနန့် အရွတ်တိ၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် တည်ငြိမ်နီပါရေ။

[[File:Tooth Anatomy Part 1.png|thumb|right|230px|လူ့သွားတချောင်း၏ အတွင်းဖွဲ့စည်းပုံ။ သွားကြွီလွှာ၊ Dentin နန့် Dental Pulp တိကို ဖော်ပြထားရေ ဆီးပညာသရုပ်ဖော်ပုံ။ BruceBlaus၊ CC BY-SA 4.0။]]

=== ခံတွင်းနန့် သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးတိ ===

'''ခံတွင်း''' (Gingiva) ရေ သွားတိ၏ အမြစ်နန့် မေးရိုးအနီးမာ တည်ဟိရေ ပျော့ပျောင်းရေ တစ်ရှူးဖြစ်တေ။

ခံတွင်းစွာ သွားအမြစ်နန့် မေးရိုးကို ကာကွယ်ရာမာ ပါဝင်ပါရေ။

သွားတိကို ထောက်ပံ့ထားရေ ခံတွင်း၊ အရွတ်နန့် အရိုးတိကို ပေါင်းစပ်ပြီး '''Periodontium''' လို့ ခေါ်ပါရေ။

ဒေအစိတ်အပိုင်းတိ၏ ရောဂါအခြီအနီရေ သွားတည်ငြိမ်မှုနန့် သွားဆုံးယှုံးနိုင်ခြီကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

သွားနန့် ခံတွင်းကျမ္မာရီးကောင်းမွန်ခြင်းက အစားအစာကို သင့်တော်စွာဝါးစားနိုင်ခြင်း၊ စကားပြောနိုင်ခြင်းနန့် ခံတွင်းနာကျင်မှုမဟိဘဲ နိစဉ်လုပ်ငန်းတိ ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

သွားပိုးစားခြင်းနန့် ခံတွင်းရောဂါတိကြောင့် နာကျင်ခြင်း၊ အစားအသောက်စားသုံးဖို့ ခက်ခဲခြင်း၊ အိပ်စက်မှုထိခိုက်ခြင်းနန့် အချို့အခြီအနီတိမာ သွားဆုံးယှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

ယင်းအပြင် သွားနန့် ခံတွင်းကျမ္မာရီးအခြီအနီရေ လူတဦး၏ ကိုယ်ပိုင်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုဆက်ဆံရီးနန့် နိစဉ်ဘဝအရည်အသွီးကိုလေ့ သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

== သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါအမျိုးအစားတိ ==

### သွားပိုးစားရောဂါ

'''သွားပိုးစားရောဂါ''' (Dental Caries) ဆိုစွာ သွားမျက်နှာပြင်မာ ဘက်တီးရီးယားတိနန့် အခြားပစ္စည်းတိ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားရေ သွားချီးလွှာ (Dental Plaque) ၌ အက်ဆစ်ဖြစ်ပေါ်ပြီး သွား၏ သတ္တုဓာတ်တိ တဆတ်ဆတ်ဆုံးယှုံးလာရေ ရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ခံတွင်းအတွင်းဟိ ဘက်တီးရီးယားတချို့က အစားအသောက်မှ သကြားဓာတ်ကို အသုံးပြုပြီး အက်ဆစ်ထုတ်လုပ်နိုင်ပါရေ။

ယင်းအက်ဆစ်တိက သွားကြွီလွှာကို တဆတ်ဆတ်ထိခိုက်စီပြီး သွားပိုးစားရောဂါဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

သွားပိုးစားရောဂါကို အချိန်မီမကုသကေ သွားနာခြင်း၊ သွားအတွင်းပိုင်းပိုးဝင်ခြင်းနန့် သွားဆုံးယှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအချက်အလက်အရ သွားပိုးစားရောဂါရေ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ ၂ ဒသမ ၅ ဘီလီယံခန့်ကို ထိခိုက်နီရေ ကျမ္မာရီးပြဿနာဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOcaries&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sugars-and-dental-caries/ World Health Organization (14 August 2025), ''Sugars and Dental Caries''.]&lt;/ref&gt;

### ခံတွင်းရောင်ရောဂါ

'''ခံတွင်းရောင်ရောဂါ''' (Gingivitis) ဆိုစွာ ခံတွင်းတစ်ရှူးတိ ရောင်ရမ်းခြင်းဖြစ်ပါရေ။

ခံတွင်းရောင်ရောဂါဖြစ်ပွားကေ သွားတိုက်ချိန်မာ သွီးထွက်ခြင်း၊ ခံတွင်းနီခြင်းနန့် ခံတွင်းရောင်ခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

သွားချီးလွှာကို မှန်ကန်စွာမဖယ်ယှားခြင်းက ခံတွင်းရောင်ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

### သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးရောဂါ

'''Periodontitis''' ရေ ခံတွင်းနန့် သွားကို ထောက်ပံ့ထားရေ အရွတ်၊ အရိုးတိအထိ ထိခိုက်စီနိုင်ရေ ပြင်းထန်ရေ သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ဒေရောဂါကြောင့် သွားလှုပ်ခြင်း၊ သွားပတ်ဝန်းကျင်အရိုးဆုံးယှုံးခြင်းနန့် နောက်ဆုံးမာ သွားဆုံးယှုံးခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

WHO အရ ပြင်းထန်ရေ သွားပတ်ဝန်းကျင်တစ်ရှူးရောဂါရေ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ တဘီလီယံကျော်ကို ထိခိုက်နီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

### ခံတွင်းကင်ဆာ

'''ခံတွင်းကင်ဆာ''' (Oral Cancer) ဆိုစွာ နှုတ်ခမ်း၊ လျှာ၊ ခံတွင်းနန့် ခံတွင်းအတွင်းဟိ အခြားတစ်ရှူးတိမာ ကင်ဆာဆဲလ်တိ ဖြစ်ပေါ်ပွားများရေ ရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ခံတွင်းအတွင်း အနာမပျောက်ခြင်း၊ အဖြူရောင်တနည်း အနီရောင်အကွက်တိ ဆက်လက်ဟိနီခြင်း၊ အလုံးအဖုဖြစ်ခြင်းနန့် မျိုချရာမာ အခက်အခဲဖြစ်ခြင်းတို့ရေ စစ်ဆေးဖို့လိုအပ်နိုင်ရေ လက္ခဏာတိဖြစ်ပါရေ။

ဒေလက္ခဏာတိဟိခြင်းတခုတည်းနန့် ကင်ဆာဖြစ်ကြောင်း မသတ်မှတ်နိုင်ကေလေ့ မပျောက်ကင်းဘဲ ဆက်လက်ဟိနီကေ သွားဆရာဝန်တနည်း ဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီရေ အကြောင်းအချက်တိ ==

သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါတိရေ အကြောင်းအချက်အမျိုးမျိုးနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

=== သကြားစားသုံးမှု ===

သကြားဓာတ်ပါဝင်မှုမြင့်မားရေ အချိုရည်နန့် အစားအသောက်တိကို မကြာခဏစားသုံးခြင်းက သွားပိုးစားရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

WHO ရေ သွားပိုးစားရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် Free Sugars စားသုံးမှုကို တနိတာစုစုပေါင်း စွမ်းအင်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအောက်ထားဖို့နန့် ဖြစ်နိုင်ကေ ၅ ရာခိုင်နှုန်းအောက်ထားဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOcaries&quot;/&gt;

### ဆီးရွက်ကြီးနန့် ကွမ်းစားသုံးမှု

ဆီးလိပ်သောက်ခြင်း၊ ဆီးရွက်ကြီးပါဝင်ရေ ကွမ်းယာစားခြင်းနန့် ကွမ်းသီး (Areca Nut) အသုံးပြုခြင်းတို့ရေ ခံတွင်းကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

ကွမ်းသီးရေ ဆီးရွက်ကြီးမပါကေလေ့ ကင်ဆာဖြစ်စီနိုင်ရေ အန္တရာယ်ဟိပါရေ။

WHO ၏ ကင်ဆာသုတေသနဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာအေဂျင်စီ (IARC) က ကွမ်းသီးနန့် ကွမ်းယာစားသုံးမှုကို ခံတွင်းကင်ဆာဆိုင်ရာ အရေးပါရေ အန္တရာယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;IARC&quot;&gt;[https://www.who.int/news/item/29-11-2023-comprehensive-assessment-of-evidence-on-oral-cancer-prevention-released-29-november-2023 World Health Organization / IARC (29 November 2023), ''Comprehensive Assessment of Evidence on Oral Cancer Prevention Released''.]&lt;/ref&gt;

### ခံတွင်းသန့်သျှင်းမှုနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု

သွားတိုက်မှုမလုံလောက်ခြင်း၊ သွားကြားသန့်သျှင်းမှုအားနည်းခြင်းနန့် သွားဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးကုသမှုမရဟိခြင်းရို့က သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီကို တိုးမြှင့်နိုင်ပါရေ။

မိသားစုဝင်ငွီ၊ သွားတိုက်ဆီးနန့် သွားတိုက်ဗြုတ်ရဟိနိုင်မှု၊ သွားကုသမှုစရိတ်နန့် သွားဆရာဝန်အင်အားတိစွာလေ့ ခံတွင်းကျမ္မာရီးကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

== သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းမှု ==

### ပုံမှန်သွားတိုက်ခြင်း

WHO ရေ ဖလူအိုရိုက် (Fluoride) ပါဝင်ရေ သွားတိုက်ဆီးနန့် တနိလျှင် အနည်းဆုံး နှစ်ကြိမ် သွားတိုက်ဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။

ပုံမှန်အားဖြင့် ဖလူအိုရိုက် ၁,၀၀၀ မှ ၁,၅၀၀ ppm ပါဝင်ရေ သွားတိုက်ဆီးကို သွားပိုးစားရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

သွားတိုက်ရာမာ သွား၏ အပြင်ဘက်မျက်နှာပြင်၊ အတွင်းဘက်မျက်နှာပြင်နန့်မွားစားရေ မျက်နှာပြင်တိကို သင့်တော်စွာ သန့်သျှင်းဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

သွားတိုက်ဗြုတ်ကို ခံတွင်းနန့် သွားကြွီလွှာမထိခိုက်စီဖို့ အလွန်အကျွံဖိအားမပီးဘဲ အသုံးပြုသင့်ပါရေ။

### ဖလူအိုရိုက်၏ အရေးပါမှု

ဖလူအိုရိုက်ရေ သွားကြွီလွှာ၏ သတ္တုဓာတ်ဆုံးယှုံးမှုကို လျှော့ချပြီး အစောပိုင်းသွားပိုးစားဖြစ်စဉ်တချို့ကို နှေးကွေးစီနိုင်ပါရေ။

ဖလူအိုရိုက်သွားတိုက်ဆီးရေ သွားပိုးစားရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် သက်သေအထောက်အထားဟိရေ နည်းလမ်းတခုဖြစ်ပါရေ။

အသျှေတိအတွက် သွားတိုက်ဆီးပမာဏနန့် အသုံးပြုနည်းကို အသက်အရွယ်အလိုက် သတ်မှတ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။ သွားတိုက်ဆီးကို မျိုချခြင်းထက် သွားအပြင်မျက်နှာပြင်မာ အသုံးပြုဖို့ ရည်ရွယ်ထားပါရေ။

### သွားကြားသန့်သျှင်းမှု

သွားတိအကြားမာ အစားအစာအကြွင်းအကျန်နန့် သွားချီးလွှာတိ စုဝေးနိုင်ပါရေ။

သွားကြားကြိုး (Dental Floss) တနည်း သင့်တော်ရေ သွားကြားသန့်သျှင်းရီးပစ္စည်းတိကို အသုံးပြုခြင်းက သွားတိုက်ဗြုတ်နန့် မရောက်နိုင်ရေ နီရာတိကို သန့်သျှင်းစီရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

သွားကြားသန့်သျှင်းမှုနည်းလမ်းကို လူတဦး၏ သွားအခြီအနီနန့် သင့်တော်အောင် ရွီးချယ်သင့်ပါရေ။

### သွားဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးခြင်း

သွားနာခြင်း၊ ခံတွင်းသွီးထွက်ခြင်း၊ သွားလှုပ်ခြင်းနန့် ခံတွင်းအနာမပျောက်ခြင်းတိဟိကေ သွားဆရာဝန်ပါး စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

ရောဂါလက္ခဏာမဟိကေလေ့ သွားပိုးစားနိုင်ခြီ၊ ခံတွင်းရောဂါဟိနိုင်ခြီနန့် ယခင်သွားကုသမှုသမိုင်းတိအလိုက် ပုံမှန်စစ်ဆေးမှုလိုအပ်နိုင်ပါရေ။

သွားစစ်ဆေးရေ အကြိမ်ရေကို လူတိုင်းအတွက် တူညီစွာ မသတ်မှတ်ဘဲ တဦးချင်းစီ၏ ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီအလိုက် ဆောင်ရွက်သင့်ပါရေ။

== အသက်အရွယ်အလိုက် သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ==

### မွီးကင်းစအသျှေနန့် အသျှေငယ်တိ

အသျှေတိ၏ ပထမဆုံးသွားပေါက်လာချိန်ကစပြီး ခံတွင်းသန့်သျှင်းမှုကို ဂရုပြုဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

မိဘနန့် အုပ်ထိန်းသူတိက အသျှေ၏ အသက်အရွယ်နန့် သင့်တော်ရေ သွားတိုက်ဗြုတ်၊ သွားတိုက်ဆီးပမာဏနန့် သွားတိုက်နည်းကို အသုံးပြုဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အသက်သုံးနှစ်အောက် အသျှေတိအတွက် အလွန်သျှေရေ သွားတိုက်ဆီးပမာဏနန့် အသက်သုံးနှစ်မှ ခြောက်နှစ်အရွယ်အတွက် ပဲစေ့အရွယ်ပမာဏကို အသုံးပြုဖို့ ကျမ္မာရီးလမ်းညွှန်ချက်တိမာ အကြံပြုထားပါရေ။

အသျှေက သွားတိုက်ဆီးကို မျိုမချစီဖို့ အုပ်ထိန်းသူ၏ ကြီးကြပ်မှု လိုအပ်ပါရေ။

သွားပိုးစားနိုင်ခြီကို လျှော့ချဖို့ အချိုရည်နန့် သကြားပါဝင်မှုမြင့်မားရေ အစားအသောက်တိကို ကန့်သတ်ဖို့လေ့ အရေးပါပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOcaries&quot;/&gt;

### အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိ

အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိအတွက် ပုံမှန်သွားတိုက်ခြင်း၊ သွားကြားသန့်သျှင်းခြင်းနန့် သွားနန့် ခံတွင်းအခြီအနီကို စောင့်ကြည့်ခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

ဆီးရွက်ကြီးနန့် ကွမ်းသီးအသုံးပြုမှုကို ယှောင်ကြဉ်ခြင်းက ခံတွင်းကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြီလျှော့ချရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

### သက်ကြီးရွယ်အိုတိ

သက်ကြီးရွယ်အိုတိမာ သွားဆုံးယှုံးမှု၊ ခံတွင်းခြောက်သွေ့မှုနန့် ခံတွင်းရောဂါတိ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

သွားတုအသုံးပြုသူတိအတွက် သွားတုသန့်သျှင်းမှုနန့် သွားတု၏ ကိုက်ညီမှုကို စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

သွားနာခြင်းနန့်မွားစားရီးအခက်အခဲတိကြောင့် အာဟာရပြည့်ဝရေ အစားအသောက်ကို စားသုံးနိုင်မှု ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

== သွားဆီးပညာနန့် ကုသမှုနည်းလမ်းတိ ==

'''သွားဆီးပညာ''' (Dentistry) ရေ သွား၊ ခံတွင်းနန့် အခြားခံတွင်းတစ်ရှူးတိ၏ ရောဂါတိကို ရှာဖွီစစ်ဆေးခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်းနန့် ကုသခြင်းဆိုင်ရာ ဆီးပညာရပ်ဖြစ်ပါရေ။

သွားဆရာဝန်တိရေ သွားပိုးစားမှုအခြီအနီနန့် ခံတွင်းရောဂါပြင်းထန်မှုအလိုက် ကုသမှုရွီးချယ်ပါရေ။

အသုံးပြုရေ ကုသမှုနည်းလမ်းတိမာ -

* '''သွားချီးကျောက်ဖယ်ယှားခြင်း''' (Scaling) — သွားနန့် ခံတွင်းအနီးမာ စုပုံထားရေ သွားချီးကျောက်တိကို သွားကုသရီးပစ္စည်းအသုံးပြုပြီး ဖယ်ယှားခြင်း။
* '''သွားဖာခြင်း''' (Dental Filling) — သွားပိုးစားခြင်းကြောင့် ပျက်စီးနီရေ အစိတ်အပိုင်းကို ကုသပြီး သင့်တော်ရေ ပစ္စည်းနန့် ပြန်လည်ဖာခြင်း။
* '''သွားအမြစ်အတွင်းပိုင်းကုသခြင်း''' (Root Canal Treatment) — သွားအတွင်းပိုင်းတစ်ရှူးကို ထိခိုက်စီရေ ရောဂါတချို့အတွက် အသုံးပြုရေ ကုသမှု။
* '''သွားနှုတ်ခြင်း''' (Tooth Extraction) — သွားကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းဖို့ မသင့်တော်ရေ အခြီအနီတချို့မာ ဖယ်ယှားရေ ကုသမှု။
* '''သွားတုနန့် သွားအစားထိုးကုသမှု''' (Prosthodontic Treatment) — သွားဆုံးယှုံးထားရေ သူနာတိ၏မွားစားနိုင်မှုနန့် ခံတွင်းလုပ်ဆောင်မှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းဖို့ အသုံးပြုရေ ကုသမှုတို့ ပါဝင်ပါရေ။

ကုသမှုအမျိုးအစားကို ရောဂါအခြီအနီနန့် သူနာ၏ လိုအပ်ချက်အလိုက် သွားဆရာဝန်က စိစစ်ရွီးချယ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ==

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လအချက်အလက်အရ ကမ္ဘာတဝန်း လူဦးရေ ၃ ဒသမ ၇ ဘီလီယံခန့်ရေ သွားနန့် ခံတွင်းဆိုင်ရာရောဂါတမျိုးမျိုးနန့် နီထိုင်နီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoral&quot;/&gt;

သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါတိရေ အများအားဖြင့် ကာကွယ်နိုင်ကေလေ့ သွားကုသမှုကုန်ကျစရိတ်၊ သွားဆရာဝန်အင်အားနန့် အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး အခက်အခဲတိကြောင့် ကမ္ဘာတဝန်း ပြည်သူတိ၏ ကျမ္မာရီးကို ထိခိုက်နီပါရေ။

WHO ၏ '''Global Strategy and Action Plan on Oral Health 2023–2030''' ရေ သွားနန့်ခံတွင်းရောဂါကာကွယ်မှုတိကို အခြီခံကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုအတွင်း ထည့်သွင်းဖို့နန့် ၂၀၃၀ ခုနှစ်အထိ ဆောင်ရွက်ရေ နိုင်ငံတကာကျမ္မာရီးလုပ်ငန်းတိကို လမ်းညွှန်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOaction&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789240090538 World Health Organization (26 May 2024), ''Global Strategy and Action Plan on Oral Health 2023–2030''.]&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်ပြည်၏ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုရဟိနိုင်ရီးအတွက် သွားဆရာဝန်၊ သွားကုသရီးပစ္စည်း၊ သွားတိုက်ဗြုတ်၊ သွားတိုက်ဆီးနန့် ကျမ္မာရီးပညာပီးမှုတိ အရေးပါပါရေ။

ကျေးလက်ဒေသတိနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးအခက်အခဲဟိရေ နယ်မြီတိမာ သွားဆီးကုသမှုရဟိနိုင်ရီးကို ဆီးရုံနန့် ဆီးခန်းတည်ဟိမှု၊ လားလာနိုင်မှုနန့် ကုသမှုစရိတ်တိက သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

ရခိုင်ပြည်အတွက် သွားပိုးစားရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်း၊ ခံတွင်းရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်းနန့် သွားဆရာဝန်စုစုပေါင်းအရွီအတွက်ဆိုင်ရာ လက်ဟိအတည်ပြုနိုင်ရေ ဒေသအလိုက်ကိန်းဂဏန်းတိကို မဟိသိကေ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာခန့်မှန်းချက်တိကို ရခိုင်ပြည်၏ ကိန်းဂဏန်းအဖြစ် တိုက်ရိုက်မဖော်ပြသင့်ပါ။

=== ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး ===

[[နယ်စည်းမခြားဆရာဝန်များအဖွဲ့]] (MSF) ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ရခိုင်ပြည်မာ စစ်ရီးပဋိပက္ခကြောင့် ကျမ္မာရီးဌာနတိ ပျက်စီးမှုနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိ နီရပ်စွန့်ခွာမှု ဖြစ်ပေါ်ခပြီး အခြီခံဆီးကုသမှုရဟိနိုင်ရီးကို ထိခိုက်စီခပါရေ။&lt;ref name=&quot;MSFRakhine&quot;&gt;[https://www.msf.org/deadly-airstrike-hospital-mrauk-u Médecins Sans Frontières (December 2025), ''Deadly Airstrike on a Hospital in Mrauk-U''.]&lt;/ref&gt;

ယင်းအချက်ရေ ရခိုင်ပြည်၏ ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတခုလုံးနန့် ဆက်နွှယ်ရေ အခြီအနီဖြစ်ပြီး သွားကုသရီးဌာနတိ၏ ပျက်စီးမှုအရွီအတွက်ကို သီးခြားအတည်ပြုထားရေ အချက်အလက် မဟုတ်ပါ။

=== ရခိုင်ပြည်အတွက် ကာကွယ်ရီးလုပ်ငန်းတိ ===

ရခိုင်ဒေသမာ သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ဖို့ ကျောင်းအခြီပြု သွားတိုက်နည်းပညာပီးခြင်း၊ အာဟာရနန့် သကြားစားသုံးမှုဆိုင်ရာ ပညာပီးခြင်းနန့် သွားကုသရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

ကွမ်းသီးနန့် ဆီးရွက်ကြီးအသုံးပြုမှု၏ ခံတွင်းကင်ဆာအန္တရာယ်ကို သိဟိစီဖို့ ပညာပီးခြင်းရေလေ့ အရေးပါပါရေ။

ဒေလုပ်ငန်းတိကို ရခိုင်ဒေသ၏ လူမှုဘဝ၊ စားသောက်မှုဓလိ၊ ပညာရီးနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုအခြီအနီတိနန့် သင့်တော်အောင် စီစဉ်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== မြန်မာနိုင်ငံ၏ သွားဆီးကုသရီးဌာနတိ ==

မြန်မာနိုင်ငံမာ သွားနန့်ခံတွင်းဆိုင်ရာကုသမှုတိကို သွားဆီးခန်း၊ သွားဆီးရုံနန့် အချို့အထွေထွေဆီးရုံတိမာ ဆောင်ရွက်ပါရေ။

[[ရန်ကုန်အထွေထွေဆီးရုံ]]အတွင်းဟိ Dental Outpatient Department ၏ ၂၀၁၆ ခုနှစ် မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံကို Wikimedia Commons မာ လွတ်လပ်ရေ လိုင်စင်နန့် ထုတ်ဝေထားပါရေ။ ဒေပုံရေ မြန်မာနိုင်ငံ၏ သွားဆီးကုသရီးဌာနတခုကို သရုပ်ဖော်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး ရခိုင်ပြည်မာ ရိုက်ကူးထားရေ ပုံမဟုတ်ပါ။

[[File:Yangon General Hospital Dental O.P.D.jpg|thumb|center|310px|မြန်မာနိုင်ငံ ရန်ကုန်အထွေထွေဆီးရုံ၏ သွားဆီးကုသရီး ပြင်ပသူနာဌာန (Dental Outpatient Department)။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်။ ဓာတ်ပုံ – Ladybesttruthful၊ CC BY-SA 4.0။]]

== သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီးရေ အစားအစာဝါးစားနိုင်မှု၊ စကားပြောနိုင်မှု၊ အာဟာရရဟိမှုနန့် နိစဉ်ဘဝအရည်အသွီးတိအတွက် အရေးပါပါရေ။

သွားပိုးစားရောဂါ၊ ခံတွင်းရောဂါနန့် ခံတွင်းကင်ဆာတိကို ကာကွယ်နိုင်ရီးအတွက် သင့်တော်ရေ သွားတိုက်နည်း၊ ဖလူအိုရိုက်သွားတိုက်ဆီးအသုံးပြုမှု၊ သကြားစားသုံးမှုကန့်သတ်ခြင်းနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရေးတိ အရေးပါပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ဆီးပညာ]]
* [[သွားဆီးပညာ]]
* [[သွား]]
* [[ခံတွင်း]]
* [[သွားပိုးစားရောဂါ]]
* [[ခံတွင်းရောင်ရောဂါ]]
* [[ခံတွင်းကင်ဆာ]]
* [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]
* [[ရောဂါကာကွယ်ရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/oral-health WHO – Oral Health]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sugars-and-dental-caries/ WHO – Sugars and Dental Caries]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240090538 WHO – Global Strategy and Action Plan on Oral Health 2023–2030]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789290210061 WHO – Action Plan for Oral Health in South-East Asia 2022–2030]
* [https://www.who.int/news/item/29-11-2023-comprehensive-assessment-of-evidence-on-oral-cancer-prevention-released-29-november-2023 WHO/IARC – Oral Cancer Prevention]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yangon_General_Hospital_Dental_O.P.D.jpg Wikimedia Commons – မြန်မာနိုင်ငံ သွားကုသရီးဌာန]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tooth_Anatomy_Part_1.png Wikimedia Commons – သွား၏ ဖွဲ့စည်းပုံ]

[[Category:သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]]
[[Category:သွားဆီးပညာ]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]</text>
      <sha1>r4c05wp3yesvjf74u2rnewi6yf3a1m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သွားနန့်ခံမားကျမ္မာရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6556</id>
    <redirect title="သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး" />
    <revision>
      <id>22380</id>
      <timestamp>2026-11-06T14:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Retkhaberi moved page [[သွားနန့်ခံမားကျမ္မာရီး]] to [[သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]]</comment>
      <origin>22380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="3bsufq8htr0x0gd45bxr3g4c4rtmuuh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]]</text>
      <sha1>3bsufq8htr0x0gd45bxr3g4c4rtmuuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6557</id>
    <revision>
      <id>22381</id>
      <timestamp>2026-11-07T01:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Maternal and child health'''; အတိုကောက် '''MCH''') ဆိုစွာ ကိုယ်ဝန်မဆောင်မီကာလ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ၊ မွီးဖွားချိန်၊ မွီးဖွားပြီးနောက်ကာလနန့် အချေ၏ ကြီးထွားဖွံ...&quot;</comment>
      <origin>22381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49713" sha1="19ownzqf51t6w3172ubln5kafrw44to" xml:space="preserve">
'''မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Maternal and child health'''; အတိုကောက် '''MCH''') ဆိုစွာ ကိုယ်ဝန်မဆောင်မီကာလ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ၊ မွီးဖွားချိန်၊ မွီးဖွားပြီးနောက်ကာလနန့် အချေ၏ ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုကာလတိအတွင်း မိခင်နန့်အချေ၏ ကျမ္မာရီးကို ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ခြင်း၊ မြှင့်တင်ခြင်းနန့် လိုအပ်တေ ဆီးကုသမှုပီးခြင်းတို့ ပါဝင်ရေ [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]နန့် [[ဆီးပညာ]]ဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းနယ်ပယ်ဖြစ်ပါရေ။

မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုမာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှု (Antenatal Care)၊ မွီးဖွားချိန်စောင့်ယှောက်မှု (Intrapartum Care)၊ မွီးဖွားပြီးနောက်စောင့်ယှောက်မှု (Postnatal Care)၊ မွီးကင်းစအချေစောင့်ယှောက်မှု (Newborn Care)၊ [[အာဟာရ]]၊ [[ကာကွယ်ဆီး]]ထိုးခြင်းနန့် အချေရောဂါကာကွယ်ကုသမှုတို့ ပါဝင်ပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ချိန်မှ မွီးဖွားပြီးနောက်ကာလအထိ အရည်အသွီးဟိရေ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုရဟိခြင်းက မိခင်နန့် မွီးကင်းစအချေတိ၏ ကာကွယ်နိုင်တေ သီဆုံးမှုတိကို လျှော့ချရာမာ အရေးပါပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOMaternal&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789240080591 World Health Organization (2025), ''WHO Recommendations on Maternal Health'', 2nd edition.]&lt;/ref&gt;

[[File:Mother and Daughter - Mrauk U (Myuhaung) - Arakan State - Myanmar (Burma) (12231800774).jpg|thumb|right|280px|၂၀၁၄ ခုနှစ် မြောက်ဦးမြို့မာ မှတ်တမ်းတင်ထားရေ မိခင်နန့် သမီး။ ရခိုင်ဒေသ၏ မိသားစုဘဝကို သရုပ်ဖော်ထားရေ ဓာတ်ပုံဖြစ်ပါရေ။ ဓာတ်ပုံ – Adam Jones၊ CC BY-SA 2.0။]]

== မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး၏ ရည်ရွယ်ချက် ==

မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီးလုပ်ငန်းတိ၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မာ မိခင်နန့် အချေတိ၏ ကာကွယ်နိုင်တေ ရောဂါဖြစ်ပွားမှု၊ မသန်စွမ်းမှုနန့် သီဆုံးမှုတိကို လျှော့ချဖို့ဖြစ်ပါရေ။

ဒေလုပ်ငန်းနယ်ပယ်မာ မိခင်၏ ကျမ္မာရီးကို ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလတခုတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်ဝန်မဆောင်မီ၊ မွီးဖွားချိန်နန့် မွီးဖွားပြီးနောက်ကာလတိအထိ ဆက်လက်စောင့်ယှောက်ပါရေ။

မွီးကင်းစအချေတိအတွက် အသက်ရှူမှု၊ ကိုယ်အပူချိန်နန့် အာဟာရရဟိမှုတိကို စောင့်ကြည့်ပြီး ရောဂါလက္ခဏာတိကို စောစီးစွာသိဟိဖို့ အရေးပါပါရေ။

အသက်ငါးနှစ်အောက် အချေတိအတွက် ကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်း၊ အာဟာရချို့တဲ့မှုကာကွယ်ခြင်း၊ ပုံမှန်ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုစစ်ဆေးခြင်းနန့် ကူးစက်ရောဂါတိကို အချိန်မီကုသခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

== မိခင်ကျမ္မာရီး ==

'''မိခင်ကျမ္မာရီး''' (Maternal Health) ဆိုစွာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ၊ မွီးဖွားချိန်နန့် မွီးဖွားပြီးနောက်ကာလတိအတွင်း အမျိုးသမီးတိ၏ ကျမ္မာရီးကို ဆိုလိုပါရေ။

မိခင်ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုမာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းနန့် ဆက်နွှယ်ရေ သဘာဝဇီဝဖြစ်စဉ်တိကို စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ ကျမ္မာရီးပြဿနာတိကို စစ်ဆေးခြင်းနန့် အရေးပေါ်အခြီအနီတိကို ကုသခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

=== ကိုယ်ဝန်မဆောင်မီ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု ===

'''Preconception Care''' ဆိုစွာ ကိုယ်ဝန်မဆောင်မီကာလမာ အမျိုးသမီးနန့် အခြားသက်ဆိုင်သူတိ၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီကို စစ်ဆေးပြီး ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းနန့် ဆက်နွှယ်ရေ အန္တရာယ်တိကို လျှော့ချဖို့ ဆောင်ရွက်ရေ စောင့်ယှောက်မှုဖြစ်ပါရေ။

ဒေစောင့်ယှောက်မှုမာ အာဟာရအခြီအနီ၊ နာတာရှည်ရောဂါတိ၊ ကာကွယ်ဆီးထိုးထားမှုနန့် လိုအပ်တေ ကျမ္မာရီးအကြံပီးမှုတို့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ကိုယ်ဝန်မဆောင်မီ ဖောလိတ် (Folate) လုံလောက်စွာရဟိခြင်းရေ သန္ဓေသား၏ အာရုံကြောပြွန်ဖွံ့ဖြိုးမှုဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းချက်တချို့ကို ကာကွယ်ရာမာ အရေးပါပါရေ။

=== ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှု ===

'''ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှု''' (Antenatal Care – ANC) ဆိုစွာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်နန့် သန္ဓေသား၏ ကျမ္မာရီးကို စနစ်တကျစစ်ဆေးစောင့်ယှောက်ရေ ဆီးပညာဝန်ဆောင်မှုဖြစ်ပါရေ။

WHO ရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလတလျှောက် ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းနန့် အနည်းဆုံး '''ရှစ်ကြိမ် ဆက်သွယ်စစ်ဆေးမှု''' (Eight Antenatal Contacts) ရဟိဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOANC&quot;&gt;[https://www.who.int/activities/promoting-healthy-pregnancy World Health Organization, ''Promoting Healthy Pregnancy''.]&lt;/ref&gt;

ဒေဆက်သွယ်စစ်ဆေးမှုတိမာ အောက်ပါလုပ်ငန်းတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

* ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်၏ သွီးဖိအားနန့် ကျမ္မာရီးအခြီအနီကို စစ်ဆေးခြင်း။
* သွီးအားနည်းခြင်းနန့် အခြားရောဂါတိကို စစ်ဆေးခြင်း။
* သန္ဓေသားကြီးထွားမှုနန့် ကိုယ်ဝန်သက်တမ်းကို အကဲဖြတ်ခြင်း။
* လိုအပ်တေ ကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်း။
* အာဟာရနန့် သင့်တော်ရေ ကိုယ်လက်လှုပ်ယှားမှုအကြောင်း အကြံပီးခြင်း။
* မွီးဖွားဖို့နီရာနန့် အရေးပေါ်ဆီးကုသမှုရယူနိုင်ရီးကို ကြိုတင်စီစဉ်ခြင်း။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှုရေ ကျမ္မာရီးပြဿနာတိ ဖြစ်ပေါ်ပြီးမှ ကုသရေ လုပ်ငန်းတခုတည်း မဟုတ်ပါ။ ဖြစ်နိုင်ခြီဟိရေ အန္တရာယ်တိကို စောစီးစွာသိဟိနိုင်ရီးအတွက်လေ့ ရည်ရွယ်ပါရေ။

== ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ အာဟာရ ==

ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလမာ မိခင်နန့် သန္ဓေသား၏ ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် စွမ်းအင်နန့် အာဟာရဓာတ်လိုအပ်ချက်တချို့ တိုးမြင့်လာနိုင်ပါရေ။

ပရိုတင်း၊ သံဓာတ်၊ ဖောလိတ်၊ ကယ်လ်စီယမ်နန့် အခြားလိုအပ်တေ ဗီတာမင်၊ သတ္တုဓာတ်တိကို သင့်တော်စွာရဟိဖို့ အရေးပါပါရေ။

WHO ၏ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှုလမ်းညွှန်ချက်မာ သံဓာတ်နန့် ဖောလစ်အက်ဆစ်ဖြည့်စွက်ပီးခြင်းကို မိခင်သွီးအားနည်းမှုနန့် အချို့ကိုယ်ဝန်ဆောင်ဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာတိ လျှော့ချရီးအတွက် အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOANCguideline&quot;&gt;[https://www.who.int/news/item/07-11-2016-new-guidelines-on-antenatal-care-for-a-positive-pregnancy-experience World Health Organization (7 November 2016), ''New Guidelines on Antenatal Care for a Positive Pregnancy Experience''.]&lt;/ref&gt;

အာဟာရဖြည့်စွက်ဆီးဝါးတိ၏ အမျိုးအစားနန့် ပမာဏကို ကျမ္မာရီးပညာသျှင်၏ လမ်းညွှန်ချက်အတိုင်း အသုံးပြုဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ အန္တရာယ်ဟိရေ အခြီအနီတိ ==

ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်တချို့မာ သွီးတိုးခြင်း၊ သွီးအားနည်းခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ဆီးချိုနန့် အခြားကျမ္မာရီးပြဿနာတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

'''Pre-eclampsia''' ရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလ အများအားဖြင့် ရက်သတ္တပတ် ၂၀ နောက်ပိုင်းမာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ သွီးဖိအားမြင့်တက်မှုဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်ပါရေ။

ဒေရောဂါက မိခင်နန့် သန္ဓေသားနှစ်ဦးစလုံးအတွက် ပြင်းထန်ရေ ကျမ္မာရီးပြဿနာတိကို ဖြစ်စီနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOPE&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/pre-eclampsia World Health Organization (6 October 2026), ''Pre-eclampsia''.]&lt;/ref&gt;

ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလမာ သွီးထွက်ခြင်း၊ ပြင်းထန်ရေ ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ အမြင်အာရုံချို့ယွင်းခြင်း၊ တက်ခြင်း၊ အသက်ရှူခက်ခဲခြင်းနန့် ပြင်းထန်ရေ ဝမ်းဗိုက်နာကျင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ကေ အရေးပေါ်ဆီးကုသမှု လိုအပ်နိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHODanger&quot;&gt;[https://www.who.int/tools/your-life-your-health/life-phase/pregnancy--birth-and-after-childbirth/getting-the-health-services-you-need-during-pregnancy WHO, ''Getting the Health Services You Need during Pregnancy''.]&lt;/ref&gt;

== မွီးဖွားချိန် စောင့်ယှောက်မှု ==

'''မွီးဖွားချိန်စောင့်ယှောက်မှု''' (Intrapartum Care) ဆိုစွာ မိခင်၏ မွီးဖွားမှုစတင်ချိန်မှ အချေမွီးဖွားပြီးဆုံးချိန်အထိ ဆောင်ရွက်ရေ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုဖြစ်ပါရေ။

ဒေစောင့်ယှောက်မှုမာ မိခင်၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီနန့် သန္ဓေသား၏ နှလုံးခုန်နှုန်းကို စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ မွီးဖွားမှုတိုးတက်မှုကို အကဲဖြတ်ခြင်းနန့် လိုအပ်ကေ အရေးပေါ်ဆီးကုသမှုပီးခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

မွီးဖွားချိန်မာ သားဖွားဆရာမ၊ ဆရာဝန်နန့် သင့်တော်ရေ သင်တန်းပီးထားရေ ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိ ပါဝင်စောင့်ယှောက်ခြင်းရေ အန္တရာယ်ဟိရေ အခြီအနီတိကို အချိန်မီသိဟိနိုင်ရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

WHO ရေ မိခင်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို လေးစားခြင်း၊ သတင်းအချက်အလက်ပီးခြင်း၊ သဘောတူညီချက်ရယူခြင်းနန့် မလိုအပ်ရေ ဆီးကုသရီးဝင်ရောက်ဆောင်ရွက်မှုတိကို ယှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့ကို မွီးဖွားချိန်စောင့်ယှောက်မှု၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်းတိအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOMaternal&quot;/&gt;

=== မွီးဖွားချိန် အရေးပေါ်ဆီးကုသမှု ===

အချို့မွီးဖွားမှုတိမာ မိခင်သွီးထွက်လွန်ခြင်း၊ သန္ဓေသားအခြီအနီပြင်းထန်ခြင်းနန့် မွီးဖွားမှုတိုးတက်မှုမဟိခြင်းပိုင် အခြီအနီတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

ဒေပိုင်အခြီအနီတိမာ အရေးပေါ်သားဖွားဆီးကုသမှု (Emergency Obstetric Care) နန့် လိုအပ်ကေ [[ခွဲစိတ်ကုသမှု]]ကို အသုံးပြုနိုင်ပါရေ။

အရေးပေါ်ကုသမှုအတွက် သွီးသွင်းနိုင်မှု၊ မိဆီးဝန်ဆောင်မှု၊ ခွဲစိတ်ခန်းနန့် ကျွမ်းကျင်ရေ ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိကို အချိန်မီရဟိနိုင်ဖို့ အရေးပါပါရေ။

== မွီးဖွားပြီးနောက် မိခင်ကျမ္မာရီး ==

'''မွီးဖွားပြီးနောက်စောင့်ယှောက်မှု''' (Postnatal Care) ဆိုစွာ အချေမွီးဖွားပြီးနောက် မိခင်နန့် မွီးကင်းစအချေ၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီကို ဆက်လက်စောင့်ကြည့်ကုသရေ လုပ်ငန်းဖြစ်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၂ ခုနှစ် လမ်းညွှန်ချက်အရ မွီးဖွားပြီး ပထမ ၂၄ နာရီအတွင်း ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်း၏ စောင့်ယှောက်မှုရဟိဖို့နန့် ပထမခြောက်ပတ်အတွင်း နောက်ထပ်အနည်းဆုံး သုံးကြိမ် စစ်ဆေးမှုရဟိဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOPost&quot;&gt;[https://www.who.int/news/item/30-03-2022-who-urges-quality-care-for-women-and-newborns-in-critical-first-weeks-after-childbirth World Health Organization (30 March 2022), ''WHO Urges Quality Care for Women and Newborns in Critical First Weeks after Childbirth''.]&lt;/ref&gt;

မွီးဖွားပြီးနောက် မိခင်၏ သွီးထွက်မှု၊ သွီးဖိအား၊ အနာကျက်မှု၊ နို့တိုက်နိုင်မှုနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအခြီအနီတိကို စောင့်ကြည့်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

မွီးဖွားပြီးနောက် သွီးထွက်လွန်ခြင်း၊ အဖျားကြီးခြင်း၊ တက်ခြင်းနန့် အသက်ရှူခက်ခဲခြင်းတိစွာ အရေးပေါ်စစ်ဆေးကုသဖို့ လိုအပ်နိုင်ရေ လက္ခဏာတိဖြစ်ပါရေ။

=== မွီးဖွားပြီးနောက် စိတ်ကျမ္မာရီး ===

မွီးဖွားပြီးနောက် မိခင်တချို့မာ စိတ်ခံစားမှုပြောင်းလဲခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်းနန့် စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

စိတ်ခံစားမှုအခက်အခဲတိ ပြင်းထန်လာခြင်းတနည်း ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နီခြင်းက အထူးကုစစ်ဆေးမှုလိုအပ်နိုင်ရေ အခြီအနီဖြစ်ပါရေ။

မွီးဖွားပြီးနောက် စိတ်ကျရောဂါ (Postpartum Depression) က သင့်တော်ရေ ဆီးကုသမှုနန့် လူမှုအထောက်အပံ့ လိုအပ်နိုင်ရေ စိတ်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်တေ။

မိခင်၏ စိတ်ကျမ္မာရီးကို စောင့်ယှောက်ခြင်းရေ မိခင်၏ နိစဉ်ဘဝနန့် အချေစောင့်ယှောက်နိုင်မှုရို့အတွက် အရေးပါပါရေ။

== မွီးကင်းစအချေကျမ္မာရီး ==

'''မွီးကင်းစအချေ''' (Newborn တနည်း Neonate) ဆိုစွာ မွီးဖွားပြီး ပထမ ၂၈ ရက်အတွင်းဟိ အချေကို ဆိုလိုပါရေ။

ဒေကာလရေ အချေ၏ အသက်ရှူမှု၊ ကိုယ်အပူချိန်ထိန်းညှိမှု၊ အာဟာရရဟိမှုနန့် အခြားကိုယ်ခန္ဓာလုပ်ဆောင်မှုတိ အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ရေ အရေးပါရေ ကာလဖြစ်ပါရေ။

WHO အရ မွီးကင်းစအချေစောင့်ယှောက်မှုမာ မွီးဖွားပြီးချက်ချင်း အသက်ရှူမှုစစ်ဆေးခြင်း၊ ကိုယ်အပူချိန်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ အချေနန့် မိခင်အသားချင်းထိတွိစီခြင်းနန့် မိခင်နို့စတင်တိုက်ကျွေးခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHONewborn&quot;&gt;[https://www.who.int/teams/maternal-newborn-child-adolescent-health-and-ageing/handbooks/programme-manager-s-handbook-mncah/recommendations-on-interventions-along-life-course/newborn WHO, ''Recommendations on Interventions along the Life Course: Newborn''.]&lt;/ref&gt;

=== မွီးကင်းစအချေ၏ ကိုယ်အပူချိန်ထိန်းသိမ်းမှု ===

မွီးကင်းစအချေတိရေ ကိုယ်အပူချိန်ကို တည်ငြိမ်စွာထိန်းသိမ်းနိုင်ရေ စွမ်းရည်မပြည့်စုံသိရေအတွက် အအီးဒဏ်ကို ပိုမိုခံစားနိုင်ပါရေ။

မွီးဖွားပြီးနောက် မိခင်နန့် အချေ၏ အသားချင်းထိတွိစီခြင်း (Skin-to-skin Contact) က အချေ၏ ကိုယ်အပူချိန်ထိန်းသိမ်းမှုနန့် မိခင်နို့စတင်တိုက်ကျွေးမှုကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

မွီးကင်းစအချေကို ဖီးကင်းရေ ပတ်ဝန်းကျင်မာ စောင့်ယှောက်ခြင်းနန့် သန့်သျှင်းရေ ချက်ကြိုးစောင့်ယှောက်မှုတိလေ့ အရေးပါပါရေ။

=== လမစိဘဲ မွီးဖွားရေ အချေတိ ===

'''လမစိဘဲ မွီးဖွားခြင်း''' (Preterm Birth) ဆိုစွာ ကိုယ်ဝန်သက်တမ်း ၃၇ ပတ် မပြည့်မီ မွီးဖွားခြင်းဖြစ်ပါရေ။

လမစိဘဲ မွီးဖွားရေ အချေတိနန့် မွီးဖွားချိန်ကိုယ်အလီးချိန်နည်းရေ အချေတိမာ အသက်ရှူခြင်း၊ အစာစားခြင်းနန့် ကိုယ်အပူချိန်ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ အခက်အခဲတိ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

သင့်တော်ရေ အချေတိအတွက် Kangaroo Mother Care ပိုင် မိခင်နန့်အချေ အသားချင်းထိတွိစီရေ စောင့်ယှောက်မှုနည်းလမ်းကို ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်း၏ ကြီးကြပ်မှုနန့် ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHONewborn&quot;/&gt;

== မိခင်နို့တိုက်ကျွေးခြင်း ==

'''မိခင်နို့တိုက်ကျွေးခြင်း''' (Breastfeeding) ရေ မွီးကင်းစအချေနန့် အသျှေငယ်တိအတွက် အရေးပါရေ အာဟာရရဟိနည်းဖြစ်ပါရေ။

WHO နန့် UNICEF ရို့က အချေမွီးဖွားပြီး ပထမတနာရီအတွင်း မိခင်နို့စတင်တိုက်ကျွေးဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။

မွီးဖွားပြီး ပထမခြောက်လအတွင်း မိခင်နို့တမျိုးတည်း တိုက်ကျွေးခြင်း (Exclusive Breastfeeding) ကိုလေ့ အကြံပြုထားပါရေ။

အသက်ခြောက်လပြည့်ချိန်ကစပြီး အာဟာရပြည့်ဝပြီး ဖီးကင်းရေ ဖြည့်စွက်အစားအစာတိ စတင်ပီးယင်း မိခင်နို့ကို အသက်နှစ်နှစ်အထိ တနည်း ယင်းထက်ပိုပြီး ဆက်လက်တိုက်ကျွေးနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOFeeding&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infant-and-young-child-feeding World Health Organization (4 August 2026), ''Infant and Young Child Feeding''.]&lt;/ref&gt;

မိခင်နို့တိုက်ကျွေးမှု အခက်အခဲဟိရေ မိခင်တိအတွက် ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းနန့် နို့တိုက်ကျွေးရီးအကြံပီးသူတိ၏ အထောက်အပံ့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

== အချေကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှု ==

'''အချေကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှု''' (Child Growth and Development) ဆိုစွာ အချေတဦး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအရွယ်အစား၊ လှုပ်ယှားနိုင်စွမ်း၊ ဘာသာစကား၊ တွေးခေါ်နိုင်စွမ်းနန့် လူမှုဆက်ဆံရီးတိ တဆတ်ဆတ်တိုးတက်လာရေ ဖြစ်စဉ်ဖြစ်ပါရေ။

အချေ၏ ကြီးထွားမှုကို အလီးချိန်၊ အရပ်အမြင့်နန့် အသက်အရွယ်တိကို အသုံးပြုပြီး စောင့်ကြည့်နိုင်ပါရေ။

WHO ၏ ကြီးထွားမှုစံနှုန်းတိကို အသုံးပြုပြီး အသက်အရွယ်နန့် နှိုင်းယှဉ်ရေ အရပ်အမြင့်၊ အလီးချိန်နန့် အခြားတိုင်းတာချက်တိကို အကဲဖြတ်နိုင်ပါရေ။

ယေကေလေ့ တိုင်းတာချက်တခုတည်းနန့် အချေ၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီအားလုံးကို သတ်မှတ်နိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။

အချေကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုကို စောင့်ကြည့်ရာမာ အာဟာရ၊ နိစဉ်လှုပ်ယှားမှု၊ မိသားစုအထောက်အပံ့နန့် ပညာသင်ယူနိုင်မှုရို့ကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== အချေကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်း ==

'''ကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်း''' (Vaccination) ရေ ကာကွယ်ဆီးဖြင့် ကာကွယ်နိုင်ရေ ကူးစက်ရောဂါတိ၏ အန္တရာယ်ကို လျှော့ချဖို့ အသုံးပြုရေ ပြည်သူ့ကျမ္မာရီးလုပ်ငန်းဖြစ်ပါရေ။

မွီးကင်းစအချေနန့် အသက်ငါးနှစ်အောက် အချေတိအတွက် သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံ၏ ကာကွယ်ဆီးထိုးအစီအစဉ်အတိုင်း ဆီးထိုးမှုရဟိဖို့ အရေးပါပါရေ။

ကာကွယ်ဆီးအမျိုးအစား၊ ထိုးရေ အသက်အရွယ်နန့် အကြိမ်ရေတိရေ နိုင်ငံအလိုက် အသုံးပြုထားရေ အစီအစဉ်နန့် ကာကွယ်ဆီးအမျိုးအစားမာ မူတည်နိုင်ပါရေ။

ကာကွယ်ဆီးထိုးမှတ်တမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်းက လိုအပ်တေ ဆီးအကြိမ်တိ မကျန်ဟိစီဖို့ အထောက်အကူပြုပါရေ။

== အချေတိ၏ အဖြစ်များရေ ရောဂါတိ ==

အသက်ငါးနှစ်အောက် အချေတိမာ အသက်ရှူလမ်းကြောင်းပိုးဝင်ရောဂါ၊ ဝမ်းလျှောရောဂါ၊ အာဟာရချို့တဲ့မှုနန့် အခြားကူးစက်ရောဂါတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

WHO ၏ Integrated Management of Childhood Illness (IMCI) အစီအစဉ်ရေ အချေတိ၏ အဖြစ်များရေ ရောဂါတိကို အခြီခံကျမ္မာရီးဌာနတိမာ စနစ်တကျစစ်ဆေးကုသနိုင်ရီးအတွက် ရည်ရွယ်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOIMCI&quot;&gt;[https://www.who.int/teams/maternal-newborn-child-adolescent-health-and-ageing/child-health/integrated-management-of-childhood-illness World Health Organization, ''Integrated Management of Childhood Illness''.]&lt;/ref&gt;

အချေတဦးမာ အသက်ရှူခက်ခဲခြင်း၊ အလွန်အမင်းမှိန်းခြင်း၊ တက်ခြင်း၊ နို့ တနည်း အစာမစားနိုင်ခြင်းနန့် ပြင်းထန်ရေ ရီဓာတ်ခန်းခြောက်မှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကေ အရေးပေါ်ကျမ္မာရီးစစ်ဆေးကုသမှု လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

== မိခင်နန့်အချေသီဆုံးမှု ==

'''မိခင်သီဆုံးမှု''' (Maternal Mortality) ရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းတနည်း မွီးဖွားခြင်းနန့် ဆက်နွှယ်ရေ အကြောင်းအချက်တိကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နီချိန်တနည်း ကိုယ်ဝန်ပြီးဆုံးပြီး ၄၂ ရက်အတွင်း သီဆုံးခြင်းကို ဆိုလိုပါရေ။ မတော်တဆဖြစ်ရပ်ပိုင် ကိုယ်ဝန်နန့် မဆက်နွှယ်ရေ အကြောင်းအချက်တိကို ဒေသတ်မှတ်ချက်မာ မထည့်သွင်းပါ။

မိခင်သီဆုံးမှုအချိုး (Maternal Mortality Ratio – MMR) ကို အသက်ရှင်မွီးဖွားမှု ၁၀၀,၀၀၀ အတွက် မိခင်သီဆုံးမှုအရွီအတွက်နန့် ဖော်ပြပါရေ။

WHO နန့် ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့အစည်းတိ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၂၃ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာတဝန်း မိခင် ၂၆၀,၀၀၀ ခန့်ရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းနန့် မွီးဖွားခြင်းဆိုင်ရာ အကြောင်းအချက်တိကြောင့် သီဆုံးခကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOMortality&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality World Health Organization (7 April 2025), ''Maternal Mortality''.]&lt;/ref&gt;

'''မွီးကင်းစအချေသီဆုံးမှု''' (Neonatal Mortality) ရေ အသက်ရှင်မွီးဖွားပြီး ပထမ ၂၈ ရက်အတွင်း သီဆုံးခြင်းကို ဆိုလိုပါရေ။

'''အသက်ငါးနှစ်အောက် အချေသီဆုံးမှု''' (Under-five Mortality) ကမူ အသက်ရှင်မွီးဖွားပြီး ငါးနှစ်မပြည့်မီ သီဆုံးခြင်းကို ဆိုလိုပါရေ။

ဒေသုံးမျိုး၏ သတ်မှတ်ချက်နန့် တိုင်းတာရေ အခြီခံကိန်းဂဏန်းတိ မတူညီရေအတွက် တခုနန့်တခု မရောထွီးစီဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီးနန့် လူ့အခွင့်အရီး ==

မိခင်နန့် အချေတိအတွက် အရည်အသွီးဟိရေ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုရဟိခြင်းရေ အခြီခံကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အခွင့်အရီးနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်တိ၏ သဘောတူညီချက်ရယူခြင်း၊ ကိုယ်ရီးအချက်အလက်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ မတရားခွဲခြားဆက်ဆံမှုမဟိစီခြင်းနန့် ကျမ္မာရီးအချက်အလက်တိကို နားလည်နိုင်စွာ ယှင်းပြခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

အချေတိအတွက်လေ့ အသက်အရွယ်နန့် သင့်တော်ရေ ကာကွယ်ဆီး၊ အာဟာရ၊ ရောဂါကုသမှုနန့် ဖီးကင်းရေ နီထိုင်မှုတိကို ရဟိနိုင်ဖို့ အရေးပါပါရေ။

== ရခိုင်ပြည်၏ မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုရဟိနိုင်ရီးရေ ဆီးရုံ၊ ကျမ္မာရီးဌာန၊ သားဖွားဆရာမ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် အရေးပေါ်ဆီးကုသမှုရဟိနိုင်မှုတိမာ မူတည်ပါရေ။

ကျေးလက်ဒေသ၊ တောင်တန်းနန့် ကျွန်းဒေသတချို့မာ ကျမ္မာရီးဌာနသို့ အချိန်မီလားလာနိုင်ရီးရေ အရေးပါရေ စိန်ခေါ်မှုတခု ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

=== စစ်ရီးပဋိပက္ခနန့် မိခင်ကျမ္မာရီး ===

[[ကုလသမဂ္ဂလူဦးရေရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] (UNFPA) ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၉ ရက်နိ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ရခိုင်ပြည်အတွင်း စစ်ရီးပဋိပက္ခနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးကန့်သတ်မှုတိကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်တိအတွက် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုရယူရီး အခက်အခဲတိ ဖြစ်ပေါ်ခပါရေ။

UNFPA ၏ အထောက်အပံ့နန့် မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်အသင်း (MMA) နန့် Relief International (RI) ရို့က ဆီးခန်းတည်မြဲဝန်ဆောင်မှုနန့် ရွှိလျားဆီးခန်းတိမှတဆင့် မိခင်ကျမ္မာရီးနန့် မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုတိကို ပီးခပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNFPARakhine&quot;&gt;[https://myanmar.unfpa.org/en/news/%E2%80%9Cmy-only-wish-bring-my-child-safe-world-safe-delivery-against-all-odds-unfpas-support UNFPA Myanmar (19 September 2024), ''A Safe Delivery against All Odds: Maternal Care in Conflict-affected Rakhine''.]&lt;/ref&gt;

UNFPA ၏ ယင်းမှတ်တမ်းအရ ၂၀၂၃ ခုနှစ်မာ MMA က စစ်တွေမြို့နယ်အတွင်း အမျိုးသမီး ၂၅,၀၀၀ ကို မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုတိ ပီးခပြီး ယင်းအထဲက ၁၄,၀၀၀ ရေ မိခင်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု ရဟိခပါရေ။

Relief International ကလေ့ ရခိုင်ပြည်မြို့နယ်လေးခုမာ အမျိုးသမီး ၅,၀၀၀ ကို မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိ ပီးခပြီး ယင်းအထဲမာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီး ၃,၀၀၀ က မိခင်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု ရဟိခပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNFPARakhine&quot;/&gt;

ဒေကိန်းဂဏန်းတိရေ ၂၀၂၃ ခုနှစ် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုမှတ်တမ်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် လက်ဟိဝန်ဆောင်မှုရဟိသူအရွီအတွက်အဖြစ် မမှတ်ယူသင့်ပါ။

=== အချေကာကွယ်ဆီးနန့် အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု ===

UNICEF ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ ဇွန်လအထိ မြန်မာနိုင်ငံလူသားချင်းစာနာထောက်ထားရီး အစီရင်ခံစာအရ ရခိုင်ပြည်အပါအဝင် ဒေသအချို့မာ အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုရယူနိုင်ရီး အခက်အခဲပြင်းထန်နီပါရေ။

ယင်းအစီရင်ခံစာမာ ၂၀၁၈ ခုနှစ်ကစပြီး မြန်မာနိုင်ငံတဝန်း အသက်ငါးနှစ်အောက် အချေ ၁ ဒသမ ၅ သန်းခန့်က အခြီခံကာကွယ်ဆီးတိ မရဟိခကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNICEF2026&quot;&gt;[https://myanmar.un.org/en/322720-unicef-myanmar-humanitarian-situation-report-no-1-mid-year-january-june-2026 UNICEF Myanmar (16 September 2026), ''Humanitarian Situation Report No. 1, January–June 2026''.]&lt;/ref&gt;

ဒေအရွီအတွက်ရေ မြန်မာနိုင်ငံတဝန်းဆိုင်ရာ ကိန်းဂဏန်းဖြစ်ပြီး ရခိုင်ပြည်အတွက် သီးခြားကိန်းဂဏန်း မဟုတ်ပါ။

၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ မြန်မာနိုင်ငံ Health Cluster Bulletin မာလေ့ ရခိုင်ပြည်အတွင်း ရေကြီးမှုနန့် ဆီးဝါးပစ္စည်းပြတ်လပ်မှုတိကို ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;HealthCluster&quot;&gt;[https://myanmar.un.org/en/320554-myanmar-health-cluster-bulletin-july-2026 Myanmar Health Cluster (31 July 2026), ''Health Cluster Bulletin, July 2026''.]&lt;/ref&gt;

ဒေပိုင် အခြီအနီတိရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စစ်ဆေးမှု၊ မွီးဖွားမှုဆိုင်ရာ အရေးပေါ်လွှဲပြောင်းရီးနန့် အချေကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်းတိ ဆောင်ရွက်ရာမာ အခက်အခဲဖြစ်စီနိုင်ပါရေ။

=== မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး မြှင့်တင်ရီး ===

ရခိုင်ပြည်မာ မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီးတိုးတက်စီဖို့ အခြီခံကျမ္မာရီးဌာနတိ၊ သားဖွားဆရာမတိ၊ အရေးပေါ်လူနာပို့ဆောင်ရီးစနစ်နန့် အာဟာရစောင့်ယှောက်မှုတိကို ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်ဖို့ အရေးပါပါရေ။

ရပ်ရွာအခြီပြု ကျမ္မာရီးပညာပီးခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စစ်ဆေးမှုရဟိစီခြင်း၊ ဖီးကင်းရေ မွီးဖွားမှုနန့် ကာကွယ်ဆီးထိုးအစီအစဉ်တိကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ရီးလေ့ အရေးပါပါရေ။

ဒေလုပ်ငန်းတိကို ဆောင်ရွက်ရာမာ ဒေသခံပြည်သူတိ၏ လုံချုံရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီးကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

[[File:A Mother and Her Child (BOND 0122).jpeg|thumb|right|270px|၁၉၄၅ ခုနှစ် စစ်တွေဒေသ (အာကျပ်ကျွန်း) က မိခင်နန့် အချေ။ ရခိုင်ဒေသ၏ သမိုင်းဝင်လူမှုဘဝကို ဖော်ပြရေ ဓာတ်ပုံဖြစ်ပါရေ။ ဓာတ်ပုံ – Frank Bond၊ Public Domain။]]

== မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီးရေ လူ့ဘဝ၏ အစောပိုင်းအဆင့်တိမာ ကျမ္မာရီးကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းဖို့ အရေးပါရေ ပြည်သူ့ကျမ္မာရီးလုပ်ငန်းနယ်ပယ်ဖြစ်ပါရေ။

အရည်အသွီးဟိရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှု၊ ဖီးကင်းရေ မွီးဖွားမှု၊ မွီးကင်းစအချေစောင့်ယှောက်မှုနန့် အချေကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုတိက ကာကွယ်နိုင်တေ ရောဂါနန့် သီဆုံးမှုတိကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုပါရေ။

မိခင်နန့် အချေတိ၏ ကျမ္မာရီးကို မြှင့်တင်ဖို့ ဆီးပညာဝန်ဆောင်မှုတခုတည်းမက အာဟာရ၊ ပညာရီး၊ သန့်သျှင်းရေ သောက်သုံးရီ၊ လူမှုအထောက်အပံ့နန့် ဖီးကင်းရေ နီထိုင်မှုတို့ကိုလေ့ ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[အာဟာရ]]
* [[အာဟာရချို့တဲ့မှု]]
* [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း]]
* [[မွီးဖွားခြင်း]]
* [[သားဖွားဆရာမ]]
* [[မိခင်နို့တိုက်ကျွေးခြင်း]]
* [[မွီးကင်းစအချေ]]
* [[အချေကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှု]]
* [[ကာကွယ်ဆီး]]
* [[အရေးပေါ်ဆီးကုသမှု]]
* [[ခွဲစိတ်ကုသမှု]]
* [[ဆီးရုံ]]
* [[စိတ်ကျမ္မာရီး]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]
* [[ကုလသမဂ္ဂကလေးများရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240080591 WHO – Recommendations on Maternal Health, 2025]
* [https://www.who.int/activities/promoting-healthy-pregnancy WHO – Promoting Healthy Pregnancy]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality WHO – Maternal Mortality]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infant-and-young-child-feeding WHO – Infant and Young Child Feeding]
* [https://www.who.int/news/item/30-03-2022-who-urges-quality-care-for-women-and-newborns-in-critical-first-weeks-after-childbirth WHO – Postnatal Care]
* [https://www.who.int/teams/maternal-newborn-child-adolescent-health-and-ageing/child-health/integrated-management-of-childhood-illness WHO – Integrated Management of Childhood Illness]
* [https://myanmar.unfpa.org/en/news/%E2%80%9Cmy-only-wish-bring-my-child-safe-world-safe-delivery-against-all-odds-unfpas-support UNFPA – Maternal Health in Rakhine, 2024]
* [https://myanmar.un.org/en/322720-unicef-myanmar-humanitarian-situation-report-no-1-mid-year-january-june-2026 UNICEF – Myanmar Situation Report, 2026]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mother_and_Daughter_-_Mrauk_U_(Myuhaung)_-_Arakan_State_-_Myanmar_(Burma)_(12231800774).jpg Wikimedia Commons – မြောက်ဦး မိခင်နန့်သမီး]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Mother_and_Her_Child_(BOND_0122).jpeg Wikimedia Commons – စစ်တွေ မိခင်နန့်အချေ]

[[Category:မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
[[Category:မိခင်ကျမ္မာရီး]]
[[Category:အချေကျမ္မာရီး]]</text>
      <sha1>19ownzqf51t6w3172ubln5kafrw44to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6558</id>
    <revision>
      <id>22382</id>
      <timestamp>2026-11-07T01:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Reproductive health''') ဆိုစွာ လူ့မျိုးဆက်ပွားစနစ်နန့် ယင်းစနစ်၏ လုပ်ဆောင်မှုတိကို အခြီခံပြီး ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနန့် လူမှုရီးဆ...&quot;</comment>
      <origin>22382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56929" sha1="9d5fm8vqnsn28sbnskuf3g1y1tl3nwl" xml:space="preserve">
'''မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Reproductive health''') ဆိုစွာ လူ့မျိုးဆက်ပွားစနစ်နန့် ယင်းစနစ်၏ လုပ်ဆောင်မှုတိကို အခြီခံပြီး ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနန့် လူမှုရီးဆိုင်ရာ ကျမ္မာရီးကောင်းမွန်မှုကို ဆိုလိုပါရေ။

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးရေ မျိုးဆက်ပွားအင်္ဂါတိမာ ရောဂါမဟိခြင်းတခုတည်းကို ဆိုလိုစွာ မဟုတ်ပါ။ မိမိ၏ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အချက်အလက်တိကို သိဟိနိုင်ခြင်း၊ သင့်တော်ရေ ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို ရဟိနိုင်ခြင်း၊ မျိုးဆက်ပွားရီးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်တိကို လွတ်လပ်စွာချမှတ်နိုင်ခြင်းရို့လေ့ ပါဝင်ပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) အရ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးနန့် လိင်မှုဆိုင်ရာကျမ္မာရီး (Sexual and Reproductive Health) မာ မိသားစုစီမံကိန်း၊ သန္ဓေတားနည်းလမ်းတိ၊ မျိုးအောင်နိုင်မှုနန့် မျိုးမအောင်ခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နန့် မွီးဖွားရီး၊ လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါကာကွယ်ကုသရီး၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်မှုကနီ ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရီးတိ ပါဝင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoverview&quot;&gt;[https://www.who.int/health-topics/sexual-and-reproductive-health-and-rights World Health Organization, ''Sexual and Reproductive Health and Rights''.]&lt;/ref&gt;

ဒေပညာရပ်ရေ [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]၊ [[ဆီးပညာ]]၊ [[မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး]]၊ [[လူ့အခွင့်အရီး]]နန့် [[လူဦးရေပညာ]]တိနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

== မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး၏ အဓိပ္ပာယ်နန့် အကျယ်အဝန်း ==

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးကို အမျိုးသမီးတိ၏ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နန့် မွီးဖွားရီးဆိုင်ရာ ကျမ္မာရီးတခုတည်းအဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။

အမျိုးသားတိ၏ မျိုးဆက်ပွားအင်္ဂါကျမ္မာရီး၊ မျိုးမအောင်နိုင်မှု၊ လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါတိနန့် မိသားစုစီမံကိန်းမာ ပါဝင်ဆုံးဖြတ်မှုတို့လေ့ ဒေပညာရပ်မာ ပါဝင်ပါရေ။

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိရေ အပျိုဖော်၊ လူပျိုဖော်ဝင်ချိန်မှစပြီး အရွယ်ရောက်ပြီးကာလနန့် မျိုးဆက်ပွားနိုင်စွမ်းပြောင်းလဲရေ နောက်ပိုင်းအသက်အရွယ်တိအထိ သက်ဆိုင်နိုင်ပါရေ။

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး၏ အခြီခံရည်ရွယ်ချက်တိမာ -

* မျိုးဆက်ပွားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါတိကို ကာကွယ်ခြင်းနန့် ကုသခြင်း။
* မိမိလိုချင်ရေ အချေအရွီအတွက်နန့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်မည့်အချိန်ကို လွတ်လပ်စွာဆုံးဖြတ်နိုင်စီခြင်း။
* မိခင်နန့် မွီးကင်းစအချေတိ၏ ဖီးကင်းရီးကို မြှင့်တင်ခြင်း။
* မျိုးမအောင်ခြင်းဆိုင်ရာ စစ်ဆေးကုသမှုကို ရဟိနိုင်စီခြင်း။
* မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အသိပညာနန့် ဝန်ဆောင်မှုတိကို လက်လှမ်းမီစီခြင်း။
* လူတဦးချင်းစီ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့်နန့် ကိုယ်ရီးအချက်အလက်လုံချုံမှုကို ကာကွယ်ခြင်းရို့ ဖြစ်ပါရေ။

== လူ့မျိုးဆက်ပွားစနစ် ==

'''မျိုးဆက်ပွားစနစ်''' (Reproductive System) ဆိုစွာ လူ့မျိုးဆက်ပွားမှုမာ ပါဝင်ရေ အင်္ဂါတိနန့် ယင်းရို့၏ လုပ်ဆောင်မှုတိကို ပေါင်းစပ်ထားရေ ကိုယ်ခန္ဓာစနစ်ဖြစ်ပါရေ။

မျိုးဆက်ပွားစနစ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံနန့် လုပ်ဆောင်မှုတိရေ အမျိုးသမီးနန့် အမျိုးသားရို့မာ ကွဲပြားပါရေ။

=== အမျိုးသမီးမျိုးဆက်ပွားစနစ် ===

အမျိုးသမီးမျိုးဆက်ပွားစနစ်မာ သားဥအိမ် (Ovary)၊ သားဥပြွန် (Fallopian Tube)၊ သားအိမ် (Uterus)၊ သားအိမ်ခေါင်း (Cervix) နန့် မိန်းမကိုယ် (Vagina) ရို့ ပါဝင်ပါရေ။

သားဥအိမ်ရေ သားဥဆဲလ်တိနန့် အီစထရိုဂျင်၊ ပရိုဂျက်စတီရုန်းပိုင် ဟော်မုန်းတိ ထုတ်လုပ်ရာမာ ပါဝင်ပါရေ။

မျိုးအောင်ခြင်းက ပုံမှန်အားဖြင့် သားဥပြွန်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး မျိုးအောင်ထားရေ သားဥက သားအိမ်အတွင်းနံရံမာ တွယ်ကပ်ဖွံ့ဖြိုးလာနိုင်ပါရေ။

သားအိမ်ရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလမာ သန္ဓေသားဖွံ့ဖြိုးရာ အဓိကအင်္ဂါဖြစ်ပါရေ။

[[File:Scheme female reproductive system-en.svg|thumb|right|280px|အမျိုးသမီးမျိုးဆက်ပွားစနစ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ဖော်ပြထားရေ ဆီးပညာသရုပ်ဖော်ပုံ။ CDC / Mysid၊ Wikimedia Commons၊ Public Domain။]]

=== အမျိုးသားမျိုးဆက်ပွားစနစ် ===

အမျိုးသားမျိုးဆက်ပွားစနစ်မာ ဝှေးစေ့ (Testis)၊ သုက်ပိုးသယ်ပြွန်တိ၊ ဆီးကျိတ် (Prostate) နန့် လိင်တံ (Penis) ရို့ ပါဝင်ပါရေ။

ဝှေးစိရေ သုက်ပိုး (Sperm) နန့် တက်စတိုစတီရုန်းဟော်မုန်း ထုတ်လုပ်ရာမာ အရေးပါပါရေ။

သုက်ပိုးတိရေ မျိုးအောင်ခြင်းဖြစ်စဉ်မာ ပါဝင်နိုင်ရေ မျိုးဆက်ပွားဆဲလ်တိဖြစ်ပါရေ။

အမျိုးသားမျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးမာ သုက်ပိုးထုတ်လုပ်နိုင်မှု၊ မျိုးဆက်ပွားအင်္ဂါတိ၏ ကျမ္မာရီးနန့် မျိုးမအောင်ခြင်းဆိုင်ရာ စစ်ဆေးကုသမှုတိ ပါဝင်ပါရေ။

[[File:Human male reproductive system en.svg|thumb|right|280px|အမျိုးသားမျိုးဆက်ပွားစနစ်၏ အင်္ဂါတိနန့် ဖွဲ့စည်းပုံ။ Wumingbai၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ Wikimedia Commons၊ CC BY-SA 4.0။]]

== မျိုးဆက်ပွားလုပ်ဆောင်မှုနန့် ဟော်မုန်းတိ ==

မျိုးဆက်ပွားစနစ်၏ လုပ်ဆောင်မှုတိကို ဦးနှောက်နန့် ဟော်မုန်းထုတ်လုပ်ရေ အင်္ဂါတိက ထိန်းညှိပါရေ။

ဟော်မုန်း (Hormone) ဆိုစွာ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း အင်္ဂါတခုမှ အခြားအင်္ဂါတခုပါး သတင်းအချက်အလက်သယ်ဆောင်ပြီး လုပ်ဆောင်မှုတိကို ထိန်းညှိရေ ဓာတုပစ္စည်းဖြစ်ပါရေ။

အမျိုးသမီးတိမာ အီစထရိုဂျင်နန့် ပရိုဂျက်စတီရုန်းဟော်မုန်းတိက ရာသီစက်ဝန်းနန့် မျိုးဆက်ပွားလုပ်ဆောင်မှုတိကို ထိန်းညှိရာမာ ပါဝင်ပါရေ။

အမျိုးသားတိမာ တက်စတိုစတီရုန်းဟော်မုန်းက မျိုးဆက်ပွားအင်္ဂါဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် သုက်ပိုးထုတ်လုပ်မှုတိမာ ပါဝင်ပါရေ။

ဟော်မုန်းဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှုတချို့က မျိုးဆက်ပွားလုပ်ဆောင်မှုနန့် မျိုးအောင်နိုင်စွမ်းကို ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

== မိသားစုစီမံကိန်း ==

'''မိသားစုစီမံကိန်း''' (Family Planning) ဆိုစွာ လူတဦး တနည်း စုံတွဲတတွဲက မိမိရို့လိုချင်ရေ အချေအရွီအတွက်၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မည့်အချိန်နန့် ကိုယ်ဝန်တခုနန့်တခုကြား ကာလအပိုင်းအခြားကို စီမံဆုံးဖြတ်နိုင်ရီးအတွက် အသိပညာနန့် ဝန်ဆောင်မှုတိ ရဟိစီခြင်းဖြစ်ပါရေ။

WHO အရ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုတိကို လက်လှမ်းမီခြင်းက မရည်ရွယ်ထားရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုတိကို လျှော့ချနိုင်ပြီး မိခင်ကျမ္မာရီးနန့် မိသားစုဘဝစီမံမှုကို အထောက်အကူပြုပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOFP&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/family-planning-contraception World Health Organization (3 July 2025), ''Family Planning/Contraception Methods''.]&lt;/ref&gt;

မိသားစုစီမံကိန်းရေ အချေမယူဖို့ ဆုံးဖြတ်ခြင်းတခုတည်း မဟုတ်ပါ။ မိမိအလိုဟိရေ အချိန်မာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နိုင်ရီးနန့် မျိုးမအောင်ခြင်းဆိုင်ရာ ကူညီကုသမှုရယူနိုင်ရီးတို့လေ့ ပါဝင်ပါရေ။

မိသားစုစီမံကိန်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်တိကို မတရားဖိအားပီးခြင်းမဟိဘဲ လွတ်လပ်စွာချမှတ်နိုင်ဖို့ အရေးပါပါရေ။

== သန္ဓေတားနည်းလမ်းတိ ==

'''သန္ဓေတားခြင်း''' (Contraception) ဆိုစွာ မရည်ရွယ်ထားရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုကို ကာကွယ်ဖို့ အသုံးပြုရေ နည်းလမ်းတိဖြစ်ပါရေ။

သန္ဓေတားနည်းလမ်းတိကို ယာယီအသုံးပြုနိုင်ရေ နည်းလမ်းတိနန့် အမြဲတမ်းသန္ဓေတားနည်းလမ်းတိအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်ပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! သန္ဓေတားနည်းလမ်း !! အင်္ဂလိပ်အသုံးအနှုန်း !! အခြီခံအချက်အလက်
|-
| သန္ဓေတားဆီးလုံး || Oral Contraceptive Pill || ဟော်မုန်းအသုံးပြုပြီး ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုကို ကာကွယ်ရေ နည်းလမ်း။
|-
| သန္ဓေတားဆီးထိုးခြင်း || Contraceptive Injection || သတ်မှတ်ထားရေ အချိန်အပိုင်းအခြားအလိုက် အသုံးပြုရေ ဟော်မုန်းအခြီခံနည်းလမ်း။
|-
| လက်မောင်းအောက် သန္ဓေတားပစ္စည်းထည့်ခြင်း || Contraceptive Implant || အချိန်ကြာမြင့်စွာ အသုံးပြုနိုင်ပြီး ပြန်လည်ဖယ်ယှားနိုင်ရေ နည်းလမ်း။
|-
| သားအိမ်အတွင်း သန္ဓေတားပစ္စည်း || Intrauterine Device (IUD) || သားအိမ်အတွင်း ထည့်သွင်းအသုံးပြုရေ ပြန်လည်ဖယ်ယှားနိုင်ရေ နည်းလမ်း။
|-
| ကွန်ဒုံး || Condom || သုက်ပိုးဝင်ရောက်မှုကို တားဆီးရေ အတားအဆီးအခြီခံနည်းလမ်း။
|-
| အမြဲတမ်းသန္ဓေတားခြင်း || Permanent Contraception || သက်ဆိုင်ရာ ဆီးကုသမှုနည်းလမ်းဖြင့် အမြဲတမ်းသန္ဓေတားဖို့ ရည်ရွယ်ရေ နည်းလမ်း။
|}

သန္ဓေတားနည်းလမ်းတမျိုးချင်းစီ၏ ထိရောက်မှု၊ အသုံးပြုနိုင်ရေ ကာလ၊ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးနန့် သင့်တော်မှုတိ မတူညီပါ။

နည်းလမ်းရွီးချယ်ရာမာ အသက်အရွယ်၊ ကျမ္မာရီးအခြီအနီ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်လိုရေ အစီအစဉ်နန့် မိမိ၏ သဘောတူညီချက်တိကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ လမ်းညွှန်ချက်အရ သားအိမ်အတွင်း သန္ဓေတားပစ္စည်း (IUD) တိမာ ကြေးနီပါဝင်ရေ နည်းလမ်းနန့် ဟော်မုန်းထုတ်လွှတ်ရေ နည်းလမ်းတို့ ပါဝင်ပြီး နှစ်မျိုးစလုံးရေ ထိရောက်မှုမြင့်မားရေ ပြန်လည်ဖယ်ယှားနိုင်ရေ သန္ဓေတားနည်းလမ်းတိဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOIUD&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/intrauterine-devices World Health Organization (22 January 2026), ''Intrauterine Devices (IUDs)''.]&lt;/ref&gt;

သန္ဓေတားဆီးလုံး၊ သန္ဓေတားဆီးထိုးခြင်းနန့် IUD တို့က ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုကို ကာကွယ်နိုင်ကေလေ့ လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါတိကို မကာကွယ်နိုင်ပါ။

ကွန်ဒုံးကို မှန်ကန်စွာနန့် အကြိမ်တိုင်းအသုံးပြုခြင်းက ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုနန့် HIV အပါအဝင် လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါအများအပြား ဖြစ်နိုင်ခြီကို လျှော့ချနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOCondom&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/condoms World Health Organization (14 February 2025), ''Condoms''.]&lt;/ref&gt;

=== အရေးပေါ်သန္ဓေတားနည်းလမ်း ===

'''အရေးပေါ်သန္ဓေတားနည်းလမ်း''' (Emergency Contraception) ဆိုစွာ သန္ဓေတားနည်းလမ်းမသုံးဘဲ လိင်ဆက်ဆံပြီးနောက် တနည်း သန္ဓေတားနည်းလမ်းအသုံးပြုမှု မအောင်မြင်နိုင်ရေ အခြီအနီမာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုကို ကာကွယ်ဖို့ အသုံးပြုရေ နည်းလမ်းဖြစ်ပါရေ။

WHO အရ အရေးပေါ်သန္ဓေတားဆီးဝါးတိနန့် ကြေးနီပါဝင်ရေ IUD ကို သတ်မှတ်ထားရေ အချိန်အတွင်း အသုံးပြုနိုင်ပါရေ။

အရေးပေါ်သန္ဓေတားဆီးလုံးတိက အဓိကအားဖြင့် သားဥကြွေခြင်းကို တားဆီးခြင်း တနည်း နောက်ကျစီခြင်းဖြင့် အလုပ်လုပ်ပြီး ရဟိပြီးသားကိုယ်ဝန်ကို ရပ်တန့်စေရေ ဆီးဝါးတိ မဟုတ်ပါ။&lt;ref name=&quot;WHOEC&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/emergency-contraception World Health Organization (9 November 2021), ''Emergency Contraception''.]&lt;/ref&gt;

အရေးပေါ်သန္ဓေတားနည်းလမ်းကို ရွီးချယ်ရာမာ အချိန်၊ ဆီးဘက်ဆိုင်ရာသင့်တော်မှုနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီးတိ အရေးပါပါရေ။

== မျိုးအောင်နိုင်မှုနန့် မျိုးမအောင်ခြင်း ==

'''မျိုးအောင်နိုင်မှု''' (Fertility) ဆိုစွာ မျိုးဆက်ပွားနိုင်စွမ်းကို ဆိုလိုပါရေ။

'''မျိုးမအောင်ခြင်း''' (Infertility) ဆိုစွာ သန္ဓေတားနည်းလမ်းမသုံးဘဲ ပုံမှန်လိင်ဆက်ဆံမှုဟိပါလျက် ၁၂ လတနည်း ယင်းထက်ပိုကြာပြီး ကိုယ်ဝန်မရဟိနိုင်ရေ မျိုးဆက်ပွားစနစ်ဆိုင်ရာ အခြီအနီဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOinfertility&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infertility World Health Organization (28 November 2025), ''Infertility''.]&lt;/ref&gt;

မျိုးမအောင်ခြင်းက အမျိုးသမီးတိနန့် အမျိုးသားတိ နှစ်မျိုးစလုံးမာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

အမျိုးသမီးတိမာ သားဥကြွေမှုချို့ယွင်းခြင်း၊ သားဥပြွန်ပိတ်ခြင်း၊ သားအိမ်ဆိုင်ရာပြဿနာတိနန့် ဟော်မုန်းချို့ယွင်းမှုတိကြောင့် မျိုးမအောင်နိုင်ပါရေ။

အမျိုးသားတိမာ သုက်ပိုးအရွီအတွက်နည်းခြင်း၊ သုက်ပိုးလှုပ်ယှားနိုင်စွမ်းချို့ယွင်းခြင်းနန့် မျိုးဆက်ပွားလမ်းကြောင်းပိတ်ဆို့ခြင်းတို့ကြောင့် မျိုးမအောင်နိုင်ပါရေ။

တချို့အခြီအနီတိမာ မျိုးမအောင်ရေ အကြောင်းရင်းကို တိကျစွာမသိဟိနိုင်ပါ။

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အချက်အလက်အရ ကမ္ဘာတဝန်း မျိုးဆက်ပွားနိုင်ရေ အသက်အရွယ်ဟိသူ ခြောက်ဦးမာ တဦးခန့်က ဘဝတလျှောက် အချိန်တခုခုမာ မျိုးမအောင်ခြင်းကို ကြုံတွိနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOinfertility&quot;/&gt;

မျိုးမအောင်ခြင်းကို ကုသရာမာ အကြောင်းရင်းအလိုက် ဆီးဝါးကုသမှု၊ ခွဲစိတ်ကုသမှုနန့် ဆီးပညာအကူအညီဖြင့် မျိုးအောင်စီရေ နည်းလမ်းတိ (Assisted Reproductive Technology – ART) ကို အသုံးပြုနိုင်ပါရေ။

'''In Vitro Fertilization''' (IVF) ရေ ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပဓာတ်ခွဲခန်းအခြီအနီမာ သားဥနန့် သုက်ပိုးကို မျိုးအောင်စီပြီး သင့်တော်ရေ သန္ဓေသားကို သားအိမ်အတွင်း ထည့်သွင်းရေ မျိုးအောင်ရီးအထောက်အကူပြုနည်းလမ်းဖြစ်ပါရေ။

မျိုးမအောင်ခြင်းရေ လူတဦးတည်း၏ တာဝန်တနည်း အပြစ်ဖြစ်စွာ မဟုတ်ပါ။ အကြောင်းရင်းရှာဖွီရာမာ သက်ဆိုင်သူနှစ်ဦးစလုံး၏ ကျမ္မာရီးအခြီအနီကို စိစစ်ဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

== မိခင်နန့် မွီးကင်းစအချေကျမ္မာရီး ==

ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းနန့် မွီးဖွားခြင်းရေ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်းတိဖြစ်ပါရေ။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်စောင့်ယှောက်မှု (Antenatal Care)၊ မွီးဖွားချိန်စောင့်ယှောက်မှု (Intrapartum Care) နန့် မွီးဖွားပြီးနောက်စောင့်ယှောက်မှု (Postnatal Care) တိရေ မိခင်နန့် အချေ၏ ကျမ္မာရီးကို ကာကွယ်မြှင့်တင်ရာမာ အရေးပါပါရေ။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလမာ သွီးဖိအား၊ သွီးအားနည်းမှု၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ဆီးချိုနန့် သန္ဓေသားကြီးထွားမှုတို့ကို စစ်ဆေးစောင့်ကြည့်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

မွီးဖွားချိန်မာ ကျွမ်းကျင်ရေ သားဖွားကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိ၏ စောင့်ယှောက်မှုရဟိခြင်းက အရေးပေါ်အခြီအနီတိကို အချိန်မီသိဟိကုသနိုင်ရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

မွီးဖွားပြီးနောက် မိခင်၏ သွီးထွက်မှု၊ အနာကျက်မှု၊ စိတ်ကျမ္မာရီးနန့် မွီးကင်းစအချေ၏ အာဟာရ၊ အသက်ရှူမှုနန့် ကိုယ်အပူချိန်တိကို စောင့်ကြည့်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ဒေအကြောင်းအရာတိကို [[မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး]] ဆောင်းပါးမာ ချရားစိတွင်းကျ ဖော်ပြထားပါရေ။

== လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါတိ ==

'''လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါတိ''' (Sexually Transmitted Infections – STIs) ဆိုစွာ လိင်ဆက်ဆံမှုမှတဆင့် ကူးစက်နိုင်ရေ ရောဂါပိုးတိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ ကူးစက်မှုတိဖြစ်ပါရေ။

ယင်းရောဂါတိမာ -

* ကလမ်မီးဒီးယားပိုးဝင်ခြင်း (Chlamydia)။
* ဆီးပူညောင်းကျရောဂါ (Gonorrhoea)။
* ဆစ်ဖလစ်ရောဂါ (Syphilis)။
* တရိုင်ကိုမိုနီယေးစစ် (Trichomoniasis)။
* HIV ပိုးကူးစက်မှု။
* လူ့ပက်ပီလိုမာဗိုင်းရပ်စ် (Human Papillomavirus – HPV) ကူးစက်မှုတို့ ပါဝင်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအချက်အလက်အရ ကမ္ဘာတဝန်း အသက် ၁၅–၄၉ နှစ်အရွယ်သူတိမာ ကုသပျောက်ကင်းနိုင်ရေ STI အသစ်ကူးစက်မှု တနိလျှင် တသန်းကျော် ဖြစ်ပေါ်နီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOSTI&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis) World Health Organization (10 September 2025), ''Sexually Transmitted Infections (STIs)''.]&lt;/ref&gt;

အချို့ STI တိရေ ရောဂါလက္ခဏာမပြဘဲ ကူးစက်နီနိုင်ပါရေ။

မကုသဘဲထားဟိရေ STI တချို့က မျိုးမအောင်ခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကာလပြဿနာတိနန့် အခြားကျမ္မာရီးဆိုးကျိုးတိကို ဖြစ်စီနိုင်ပါရေ။

STI ကာကွယ်ရီးမာ သင့်တော်ရေ ကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်း၊ ကွန်ဒုံးကို မှန်ကန်စွာအသုံးပြုခြင်း၊ ရောဂါစစ်ဆေးခြင်းနန့် ရောဂါဟိကေ အချိန်မီကုသခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

== သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာနန့် HPV ကာကွယ်ဆီး ==

'''သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာ''' (Cervical Cancer) ရေ သားအိမ်ခေါင်းမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ ကင်ဆာရောဂါဖြစ်ပါရေ။

သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာအများစုရေ အန္တရာယ်မြင့်မားရေ HPV အမျိုးအစားတချို့ ရေရှည်ကူးစက်နီခြင်းနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ လမ်းညွှန်ချက်အရ HPV ကာကွယ်ဆီးထိုးခြင်းနန့် သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာ စောစီးစွာစစ်ဆေးခြင်းတို့က ကင်ဆာကာကွယ်ရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOCervical&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer World Health Organization (3 July 2026), ''Cervical Cancer''.]&lt;/ref&gt;

WHO ၏ ၂၀၃၀ ခုနှစ် သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာတိုက်ဖျက်ရီးရည်မှန်းချက်မာ HPV ကာကွယ်ဆီးလွှမ်းချုံမှု၊ သားအိမ်ခေါင်းစစ်ဆေးမှုနန့် ရောဂါဟိသူတိ၏ ကုသမှုလွှမ်းချုံမှုတို့ကို တိုးမြှင့်ဖို့ သတ်မှတ်ထားပါရေ။

== ရာသီလာခြင်းနန့် မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး ==

'''ရာသီလာခြင်း''' (Menstruation) ရေ အမျိုးသမီးမျိုးဆက်ပွားစနစ်၏ သဘာဝဇီဝဖြစ်စဉ်တခုဖြစ်ပါရေ။

ရာသီစက်ဝန်းကို ဟော်မုန်းတိက ထိန်းညှိပြီး သားအိမ်အတွင်းနံရံ၏ ပြောင်းလဲမှုတိ ပါဝင်ပါရေ။

ရာသီလာချိန်မာ ဝမ်းဗိုက်နာကျင်ခြင်း၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းနန့် စိတ်ခံစားမှုအပြောင်းအလဲတချို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

ရာသီလာခြင်းဆိုင်ရာ ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှုမာ သန့်သျှင်းရေ ရီရဟိနိုင်ခြင်း၊ သန့်သျှင်းရီးပစ္စည်းအသုံးပြုနိုင်ခြင်း၊ ကိုယ်ရီးကိုယ်တာလုံချုံမှုနန့် မှန်ကန်ရေ ကျမ္မာရီးအသိပညာရဟိမှုတို့ ပါဝင်ပါရေ။

ရာသီစက်ဝန်းအလွန်မမှန်ခြင်း၊ သွီးထွက်မှုအလွန်များခြင်းနန့် ပြင်းထန်ရေ နာကျင်မှုတိကို ဆီးပညာအရ စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

== လူငယ်တိ၏ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး ==

လူငယ်ဘဝရေ ကိုယ်ခန္ဓာ၊ ဟော်မုန်းနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအပြောင်းအလဲတိ ဖြစ်ပေါ်ရေ အရေးပါရေ ကာလဖြစ်ပါရေ။

လူငယ်တိအတွက် မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးအသိပညာမာ အပျိုဖော်၊ လူပျိုဖော်ဝင်ခြင်း၊ ရာသီစက်ဝန်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာဖွံ့ဖြိုးမှု၊ သဘောတူညီချက်နန့် လုံချုံရေ လူမှုဆက်ဆံရီးတို့ ပါဝင်ပါရေ။

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လလမ်းညွှန်ချက်အရ '''Comprehensive Sexuality Education''' ဆိုစွာ လူငယ်တိ၏ အသက်အရွယ်နန့် သင့်တော်ပြီး သိပ္ပံအထောက်အထားအခြီခံထားရေ ကိုယ်ခန္ဓာဖွံ့ဖြိုးမှု၊ လူမှုဆက်ဆံရီး၊ ကျမ္မာရီးနန့် အခွင့်အရီးဆိုင်ရာ ပညာပီးရီးဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOCSE&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/comprehensive-sexuality-education World Health Organization (11 March 2026), ''Comprehensive Sexuality Education''.]&lt;/ref&gt;

WHO အရ အရည်အသွီးဟိရေ ဒေပညာပီးရီးက မှန်ကန်ရေ အသိပညာတိုးတက်စီပြီး အန္တရာယ်ဟိရေ အပြုအမူတိကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးပညာပီးရာမာ အသက်အရွယ်၊ ဒေသ၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုအခြီအနီနန့် သိပ္ပံအချက်အလက်မှန်ကန်မှုတို့ကို မျှတစွာထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးနန့် လူ့အခွင့်အရီး ==

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အခွင့်အရီး (Reproductive Rights) ဆိုစွာ လူတဦးချင်းစီက မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်နန့် ဝန်ဆောင်မှုတိကို ခွဲခြားဆက်ဆံမှုမဟိဘဲ ရဟိနိုင်ခြင်း၊ မိမိ၏ ကိုယ်ခန္ဓာနန့် မျိုးဆက်ပွားရီးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်တိကို လွတ်လပ်စွာချမှတ်နိုင်ခြင်းတို့နန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

WHO ရေ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုရဟိခြင်းကို ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရီး၏ အစိတ်အပိုင်းတခုအဖြစ် ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOoverview&quot;/&gt;

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိမာ -

* ကျမ္မာရီးအချက်အလက်တိကို နားလည်နိုင်စွာ ယှင်းပြခြင်း။
* ဝန်ဆောင်မှုရယူသူ၏ လွတ်လပ်ပြီး သိရှိနားလည်မှုအခြီခံ သဘောတူညီချက်ရယူခြင်း။
* ကိုယ်ရီးကိုယ်တာအချက်အလက်လုံချုံမှုကို ကာကွယ်ခြင်း။
* မတရားဖိအားပီးမှုနန့် အကြမ်းဖက်မှုမဟိစီခြင်း။
* ဝန်ဆောင်မှုတိကို တတ်နိုင်ရေ ကုန်ကျစရိတ်နန့် လက်လှမ်းမီစီခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

== လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်မှုနန့် ကျမ္မာရီးစောင့်ယှောက်မှု ==

လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်မှုက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဒဏ်ရာ၊ စိတ်ကျမ္မာရီးပြဿနာ၊ မရည်ရွယ်ထားရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုနန့် လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါတိ ဖြစ်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

အကြမ်းဖက်မှုကြုံတွိသူတိအတွက် အရေးပေါ်ဆီးကုသမှု၊ STI နန့် HIV ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးကာကွယ်ကုသမှု၊ အရေးပေါ်သန္ဓေတားဝန်ဆောင်မှုနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပံ့ပိုးမှုတိ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

ဒေစောင့်ယှောက်မှုတိကို ဝန်ဆောင်မှုရယူသူ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ သဘောတူညီချက်နန့် ကိုယ်ရီးအချက်အလက်လုံချုံမှုကို လေးစားပြီး ဆောင်ရွက်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးအခြီအနီ ==

WHO ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မိသားစုစီမံကိန်းအချက်အလက်မာ ၂၀၂၁ ခုနှစ်က ကမ္ဘာတဝန်း အသက် ၁၅–၄၉ နှစ်အရွယ် အမျိုးသမီး ၁ ဒသမ ၉ ဘီလီယံအနက် ၁ ဒသမ ၁ ဘီလီယံခန့်မာ မိသားစုစီမံကိန်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်ဟိခကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။

ယင်းအထဲက အမျိုးသမီး ၈၇၄ သန်းခန့်ရေ ခေတ်သစ်သန္ဓေတားနည်းလမ်းတိကို အသုံးပြုနီပြီး ၁၆၄ သန်းခန့်မာ သန္ဓေတားနည်းလမ်းဆိုင်ရာ မဖြည့်ဆည်းနိုင်သိရေ လိုအပ်ချက်ဟိခကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOFP&quot;/&gt;

ဒေကိန်းဂဏန်းတိရေ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အခြီခံ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာခန့်မှန်းချက်ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် လက်ဟိကိန်းဂဏန်းတိ မဟုတ်ပါ။

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုမလုံလောက်ခြင်းရေ အမျိုးသမီးတိ၏ ကျမ္မာရီး၊ မိသားစုစီမံကိန်း၊ ပညာရီးနန့် လူမှုစီးပွားရီးတိကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

== ရခိုင်ပြည်၏ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုရဟိနိုင်ရီးရေ ဆီးရုံ၊ ကျမ္မာရီးဌာန၊ သားဖွားဆရာမ၊ ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းနန့် ဆီးဝါးပစ္စည်းရဟိနိုင်မှုတိမာ မူတည်ပါရေ။

ကျေးလက်ဒေသ၊ ကျွန်းဒေသနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးအခက်အခဲဟိရေ နီရာတိမာ ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုပါး လားလာနိုင်ရီးရေ အရေးပါရေ အကြောင်းအချက်ဖြစ်ပါရေ။

=== မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းတိ ===

[[ကုလသမဂ္ဂလူဦးရေရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] (UNFPA) ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၉ ရက်နိ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ရခိုင်ပြည်အတွင်း စစ်ရီးပဋိပက္ခနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးကန့်သတ်မှုတိကြားမာ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိ ပီးနိုင်ဖို့ ရွှိလျားဆီးခန်းနန့် အခြီစိုက်ကျမ္မာရီးဌာနတိကို အသုံးပြုခပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNFPARakhine&quot;&gt;[https://myanmar.unfpa.org/en/news/%E2%80%9Cmy-only-wish-bring-my-child-safe-world-safe-delivery-against-all-odds-unfpas-support UNFPA Myanmar (19 September 2024), ''A Safe Delivery against All Odds: UNFPA's Support in Collaboration with Partners for Maternal Care in Conflict-affected Rakhine''.]&lt;/ref&gt;

ယင်းမှတ်တမ်းအရ ၂၀၂၃ ခုနှစ်မာ မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်အသင်း (MMA) က [[စစ်တွေမြို့နယ်]]အတွင်း အမျိုးသမီး ၂၅,၀၀၀ ကို မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုတိ ပီးခပြီး ယင်းအထဲက ၁၄,၀၀၀ ရေ မိခင်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု ရဟိခပါရေ။

Relief International (RI) ၏ ရွှိလျားဆီးခန်းတိကလေ့ ရခိုင်ပြည်မြို့နယ်လေးခုမာ အမျိုးသမီး ၅,၀၀၀ ကို မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု ပီးခပါရေ။ ယင်းအထဲက ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီး ၃,၀၀၀ ရေ မိခင်ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုနန့် အမျိုးသမီး ၂,၀၀၀ ရေ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှု ရဟိခပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNFPARakhine&quot;/&gt;

ဒေကိန်းဂဏန်းတိရေ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဆောင်ရွက်ခရေ ဝန်ဆောင်မှုမှတ်တမ်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်အခြီအနီအဖြစ် မမှတ်ယူသင့်ပါ။

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး အထောက်အပံ့ ===

UNFPA ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၁ ရက်နိ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ဥရောပသမဂ္ဂ၏ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရီးရန်ပုံငွီ ယူရို ၁ ဒသမ ၃ သန်း အထောက်အပံ့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံဒေသငါးခုမာ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး၊ လိင်အခြီပြုအကြမ်းဖက်မှုတုံ့ပြန်ရီးနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပံ့ပိုးမှုဝန်ဆောင်မှုတိကို ဆောင်ရွက်ဖို့ စီစဉ်ထားပါရေ။

ဒေဒေသငါးခုမာ စစ်ကိုင်း၊ ချင်း၊ ရခိုင်၊ ကချင်နန့် ပဲခူးအရှိပိုင်းရို့ ပါဝင်ပါရေ။

အစီအစဉ်၏ ရည်မှန်းချက်ရေ ယင်းဒေသငါးခုစုစုပေါင်းမာ အကျပ်အတည်းကြုံတွိနီရေ လူဦးရေ ၈၄,၄၇၁ ဦးအထိ ကျမ္မာရီးနန့် ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရီးဝန်ဆောင်မှုတိ ပီးနိုင်ဖို့ ဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNFPA2026&quot;&gt;[https://myanmar.un.org/en/316024-unfpa-launches-eu-humanitarian-aid-funded-lifesaving-support-women-and-girls-crisis-affected United Nations in Myanmar (21 May 2026), ''UNFPA Launches EU Humanitarian Aid-Funded Lifesaving Support for Women and Girls in Crisis-Affected Myanmar''.]&lt;/ref&gt;

ဒေအရွီအတွက်ရေ ရခိုင်ပြည်တခုတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ဒေသငါးခု၏ စီမံကိန်းရည်မှန်းချက်ဖြစ်ပါရေ။ ယင်းအပြင် ရည်မှန်းထားရေ အရွီအတွက်ဖြစ်ပြီး ဝန်ဆောင်မှုအမှန်တကယ်ရဟိပြီးသူ အရွီအတွက်မဟုတ်ပါ။

=== ရခိုင်ဒေသအတွက် စိန်ခေါ်မှုတိ ===

ရခိုင်ပြည်အတွင်း စစ်ရီးပဋိပက္ခ၊ နီရပ်စွန့်ခွာရွှိလျားရမှု၊ ဆီးဝါးပစ္စည်းပြတ်လပ်မှုနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးကန့်သတ်မှုတိရေ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုရယူနိုင်ရီးကို ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

အရေးပေါ်မွီးဖွားရီးဝန်ဆောင်မှု၊ သန္ဓေတားဆီးဝါးနန့် ပစ္စည်းတိ၊ STI စစ်ဆေးကုသမှုနန့် မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ အသိပညာတိကို အချိန်မီရဟိနိုင်ဖို့ အရေးပါပါရေ။

UNFPA ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူသားချင်းစာနာထောက်ထားရီး အခြီအနီသုံးသပ်ချက်မာ လမ်းတံတားပျက်စီးမှု၊ စစ်ဆေးရီးဂိတ်တိ၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပြတ်တောက်မှုနန့် ကျမ္မာရီးဌာနတိ၏ အကန့်အသတ်တိကြောင့် မိခင်ကျမ္မာရီးနန့် သန္ဓေတားဝန်ဆောင်မှုရယူနိုင်ရီး အခက်အခဲဖြစ်ပေါ်နီကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNFPAemergency&quot;&gt;[https://www.unfpa.org/data/emergencies/myanmar-humanitarian-emergency United Nations Population Fund, ''Myanmar Humanitarian Emergency'', updated September 2026.]&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်၏ မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ လက်ဟိဝန်ဆောင်မှုလွှမ်းချုံမှုကို တိကျစွာသိဟိဖို့ ဒေသအလိုက် အတည်ပြုနိုင်ရေ သုတေသနနန့် ဝန်ဆောင်မှုမှတ်တမ်းတိ လိုအပ်ပါရေ။

== မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ရီး ==

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးမြှင့်တင်ရီးအတွက် အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှု၊ မိသားစုစီမံကိန်းအကြံပီးမှု၊ STI ကာကွယ်ကုသမှု၊ မျိုးမအောင်ခြင်းဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုနန့် လူငယ်ကျမ္မာရီးပညာပီးရီးတို့ကို ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ဒေဝန်ဆောင်မှုတိကို ဆောင်ရွက်ရာမာ လူတဦးချင်းစီ၏ အသက်အရွယ်၊ ကျမ္မာရီးအခြီအနီ၊ လူမှုယဉ်ကျေးမှုအခြီအနီနန့် ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့်တို့ကို လေးစားဖို့ အရေးပါပါရေ။

ရခိုင်ပြည်ပိုင် ကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီး အခက်အခဲဟိရေ ဒေသတိမာ ရပ်ရွာအခြီပြု ကျမ္မာရီးပညာပီးရီး၊ သားဖွားဆရာမနန့် ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိ၏ စွမ်းရည်မြှင့်တင်ရီး၊ ရွှိလျားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုနန့် အရေးပေါ်လွှဲပြောင်းကုသရီးစနစ်တိ အရေးပါပါရေ။

== မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး၏ အရေးပါမှု ==

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးရေ လူ့ဘဝ၏ အခြီခံကျမ္မာရီးလိုအပ်ချက်တခုဖြစ်ပြီး မျိုးဆက်ပွားစနစ်ရောဂါကာကွယ်မှု၊ ဖီးကင်းရေ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နန့် မွီးဖွားမှု၊ မိသားစုစီမံကိန်းနန့် လူတဦးချင်းစီ၏ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့်တို့နန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို အရည်အသွီးဟိဟိနန့် လက်လှမ်းမီစွာ ပီးနိုင်ခြင်းက မိခင်ကျမ္မာရီးနန့် လူမှုကျမ္မာရီးတိုးတက်စီရီးကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[ဆီးပညာ]]
* [[မိခင်နန့်အချေကျမ္မာရီး]]
* [[မိသားစုစီမံကိန်း]]
* [[သန္ဓေတားခြင်း]]
* [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း]]
* [[မွီးဖွားခြင်း]]
* [[မျိုးမအောင်ခြင်း]]
* [[ရာသီလာခြင်း]]
* [[လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ကူးစက်ရောဂါ]]
* [[HIV]]
* [[သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာ]]
* [[လူ့အခွင့်အရီး]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]
* [[ကုလသမဂ္ဂလူဦးရေရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/health-topics/sexual-and-reproductive-health-and-rights WHO – Sexual and Reproductive Health and Rights]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/family-planning-contraception WHO – Family Planning/Contraception Methods]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infertility WHO – Infertility]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis) WHO – Sexually Transmitted Infections]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer WHO – Cervical Cancer]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/comprehensive-sexuality-education WHO – Comprehensive Sexuality Education]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/emergency-contraception WHO – Emergency Contraception]
* [https://myanmar.unfpa.org/en/news/%E2%80%9Cmy-only-wish-bring-my-child-safe-world-safe-delivery-against-all-odds-unfpas-support UNFPA – မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုတိ၊ ရခိုင်ပြည်၊ ၂၀၂၄]
* [https://myanmar.un.org/en/316024-unfpa-launches-eu-humanitarian-aid-funded-lifesaving-support-women-and-girls-crisis-affected UNFPA – မြန်မာနိုင်ငံစီမံကိန်း၊ ၂၀၂၆]
* [https://www.unfpa.org/data/emergencies/myanmar-humanitarian-emergency UNFPA – Myanmar Humanitarian Emergency]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scheme_female_reproductive_system-en.svg Wikimedia Commons – အမျိုးသမီးမျိုးဆက်ပွားစနစ်]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Human_male_reproductive_system_en.svg Wikimedia Commons – အမျိုးသားမျိုးဆက်ပွားစနစ်]

[[Category:မျိုးဆက်ပွားကျမ္မာရီး]]
[[Category:ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ဆီးပညာ]]</text>
      <sha1>9d5fm8vqnsn28sbnskuf3g1y1tl3nwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သန့်ယှင်းရီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6559</id>
    <revision>
      <id>22383</id>
      <timestamp>2026-11-07T02:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retkhaberi</username>
        <id>224</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot; '''သန့်ယှင်းရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Hygiene''') ဆိုစွာ လူတဦးချင်းစီနန့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ [[ကျမ္မာရီး]]ကို ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ဖို့နန့် [[ကူးစက်ရောဂါ]]တိ ပြန့်ပွားမှုကို ကာကွယ်ဖို့ ပြုလ...&quot;</comment>
      <origin>22383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56529" sha1="8qk5qeemw28spdvq32cw69iof6v6irn" xml:space="preserve">
'''သန့်ယှင်းရီး''' (အင်္ဂလိပ်: '''Hygiene''') ဆိုစွာ လူတဦးချင်းစီနန့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ [[ကျမ္မာရီး]]ကို ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ဖို့နန့် [[ကူးစက်ရောဂါ]]တိ ပြန့်ပွားမှုကို ကာကွယ်ဖို့ ပြုလုပ်ရေ အပြုအမူနန့် အလေ့အကျင့်တိကို ဆိုလိုပါရေ။ လက်ဆီးခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာသန့်ယှင်းမှုထိန်းသိမ်းခြင်း၊ အစားအစာကို သန့်ယှင်းစွာပြုပျင်ခြင်း၊ အိမ်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သန့်ယှင်းစွာထားဟိခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

သန့်ယှင်းရီးရေ သန့်ယှင်းရေ သောက်သုံးရီ၊ မိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှုနန့် ပတ်ဝန်းကျင်ကျမ္မာရီးတို့နန့် နီးကပ်စွာ ဆက်နွှယ်ပါရေ။

[[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]] (WHO) နန့် [[ကုလသမဂ္ဂကလေးများရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] (UNICEF) ရို့၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် လမ်းညွှန်ချက်အရ သန့်ယှင်းရီးဆိုင်ရာ အပြုအမူတိကို တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းမှု (Personal Hygiene)၊ ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ယှင်းမှု (Environmental Hygiene) နန့် အစားအစာသန့်ယှင်းမှု (Food Hygiene) တို့အဖြစ် ခွဲခြားလေ့လာနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOHand2025&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789240116559 World Health Organization and UNICEF (15 October 2025), ''Guidelines on Hand Hygiene in Community Settings''.]&lt;/ref&gt;

သန့်ယှင်းရီးရေ [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]၊ [[ရောဂါကာကွယ်ရီး]]၊ [[အစားအစာဖီးကင်းရီး]]နန့် [[ပတ်ဝန်းကျင်ကျမ္မာရီး]]တို့၏ အရေးပါရေ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပါရေ။

== သန့်ယှင်းရီး၏ အဓိပ္ပာယ်နန့် အကျယ်အဝန်း ==

သန့်ယှင်းရီးကို အညစ်အကြေးမြင်ရခြင်းမဟိအောင် ဆောင်ရွက်ခြင်းတခုတည်းအဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။

မျက်စိနန့် မမြင်နိုင်ရေ ဘက်တီးရီးယား၊ ဗိုင်းရပ်စ်နန့် အခြားရောဂါပိုးတိကို ကာကွယ်ဖို့ ဆောင်ရွက်ရေ အလေ့အကျင့်တိလေ့ ပါဝင်ပါရေ။

အိမ်တအိမ်ရေ အပြင်ပန်းကြည့်ကေ သန့်ယှင်းနီနိုင်ကေလေ့ သောက်သုံးရီညစ်ညမ်းခြင်း၊ အစားအစာသိမ်းဆည်းမှုမသင့်တော်ခြင်းနန့် အိမ်သာမိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှုအားနည်းခြင်းတိ ဟိနိုင်ပါရေ။

ယင်းကြောင့် သန့်ယှင်းရီးကို လူတဦးချင်းစီ၏ အလေ့အကျင့်နန့် အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုနှစ်မျိုးစလုံးနန့် ဆက်စပ်စဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== သန့်ယှင်းရီးနန့် မိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှု ကွဲပြားချက် ==

'''သန့်ယှင်းရီး''' (Hygiene) နန့် '''မိလ္လာသန့်ယှင်းရီး''' (Sanitation) ရို့စွာ ဆက်နွှယ်ကေလေ့ အဓိပ္ပာယ်အပြည့်အဝ တူညီစွာ မဟုတ်ပါ။

Hygiene ရေ လက်ဆီးခြင်း၊ တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းမှုနန့် အစားအစာကို ဖီးကင်းစွာကိုင်တွယ်ခြင်းပိုင် ရောဂါကာကွယ်ရီးအပြုအမူတိကို အဓိကရည်ညွှန်းပါရေ။

Sanitation ရေ လူ့မစင်နန့် မိလ္လာတိကို လူ့ကျမ္မာရီးမထိခိုက်စီဖို့ ဖီးကင်းစွာ စုဆောင်းခြင်း၊ သယ်ယူခြင်း၊ သန့်စင်ခြင်းနန့် စွန့်ပစ်ခြင်းဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံနန့် ဝန်ဆောင်မှုတိကို အဓိကရည်ညွှန်းပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOSanitation2026&quot;&gt;[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation World Health Organization (5 November 2026), ''Sanitation''.]&lt;/ref&gt;

ယင်းနှစ်မျိုးရေ သန့်ယှင်းရေ သောက်သုံးရီရဟိမှုနန့် ပေါင်းစပ်ပြီး '''WASH''' (Water, Sanitation and Hygiene) လို့ ခေါ်ရေ ပြည်သူ့ကျမ္မာရီးလုပ်ငန်းနယ်ပယ်ကို ဖွဲ့စည်းပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! နယ်ပယ် !! အင်္ဂလိပ် !! အဓိကလုပ်ငန်း
|-
| သောက်သုံးရီ || Water || ဖီးကင်းရေ ရီကို လုံလောက်စွာရဟိခြင်းနန့် သိုလှောင်ခြင်း။
|-
| မိလ္လာသန့်ယှင်းရီး || Sanitation || အိမ်သာ၊ မိလ္လာနန့် အညစ်အကြေးတိကို ဖီးကင်းစွာစီမံခန့်ခွဲခြင်း။
|-
| သန့်ယှင်းရီး || Hygiene || လက်ဆီးခြင်း၊ တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းမှုနန့် အခြားရောဂါကာကွယ်ရီးအလေ့အကျင့်တိ။
|}

== သန့်ယှင်းရီး အမျိုးအစားတိ ==

သန့်ယှင်းရီးကို ဆောင်ရွက်ရေ နီရာနန့် လုပ်ငန်းအမျိုးအစားအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားနိုင်ပါရေ။

=== တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းရီး ===

'''တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းရီး''' (Personal Hygiene) ဆိုစွာ ကိုယ်ခန္ဓာကို သန့်ယှင်းစွာထိန်းသိမ်းပြီး ကျမ္မာရီးကို ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရေ အလေ့အကျင့်တိဖြစ်ပါရေ။

ယင်းအလေ့အကျင့်တိမာ လက်ဆီးခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာကို သန့်ယှင်းစွာထားဟိခြင်း၊ လက်သည်းသန့်ယှင်းခြင်း၊ အဝတ်အစားသန့်ယှင်းခြင်းနန့် [[သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]] ထိန်းသိမ်းခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းမှုထိန်းသိမ်းခြင်းက ရောဂါပိုးကူးစက်မှုတချို့ကို လျှော့ချနိုင်ကေလေ့ သန့်ယှင်းမှုမကောင်းခြင်းတခုတည်းနန့် ရောဂါအားလုံးဖြစ်ပေါ်စွာ မဟုတ်ပါ။

တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းမှုအတွက် ဖီးကင်းရေ ရီ၊ သပုံနန့် သန့်ယှင်းရီးပစ္စည်းတိကို လက်လှမ်းမီရဟိနိုင်ခြင်း အရေးပါပါရေ။

=== အိမ်နန့် ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ယှင်းရီး ===

'''ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ယှင်းရီး''' (Environmental Hygiene) ဆိုစွာ အိမ်၊ ကျောင်း၊ လုပ်ငန်းခွင်၊ အများပြည်သူအသုံးပြုရေ နီရာနန့် ပတ်ဝန်းကျင်တိကို ကျမ္မာရီးအတွက် ဖီးကင်းစွာထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်ပါရေ။

ဒေလုပ်ငန်းမာ အမှိုက်စနစ်တကျစွန့်ပစ်ခြင်း၊ ရီဆိုးစီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ အိမ်သာသန့်ယှင်းခြင်း၊ မိလ္လာညစ်ညမ်းမှုကို ကာကွယ်ခြင်းနန့် ရောဂါပိုးသယ်ဆောင်နိုင်ရေ အင်းဆက်ပိုးမွှားတိကို ထိန်းချုပ်ခြင်းရို့ ပါဝင်ပါရေ။

=== အစားအစာသန့်ယှင်းရီး ===

'''အစားအစာသန့်ယှင်းရီး''' (Food Hygiene) ဆိုစွာ အစားအစာပြုပျင်ခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ သိမ်းဆည်းခြင်းနန့် ဖြန့်ဝီခြင်းတိကို ရောဂါပိုးညစ်ညမ်းမှုအန္တရာယ်နည်းပါးစီဖို့ ဆောင်ရွက်ရေ လုပ်ငန်းတိဖြစ်ပါရေ။

အစားအစာကိုင်တွယ်ရာမာ လက်နန့် အသုံးအဆောင်တိကို သန့်ယှင်းစွာထားဟိခြင်း၊ အစိမ်းနန့် အကျက်ခွဲခြားထားဟိခြင်းနန့် အစားအစာကို လုံလောက်စွာချက်ပြုတ်ခြင်းတိ ပါဝင်ပါရေ။

== လက်သန့်ယှင်းရီး ==

'''လက်သန့်ယှင်းရီး''' (Hand Hygiene) ဆိုစွာ လက်အထက်မာ ဟိနိုင်ရေ အညစ်အကြေးနန့် ရောဂါပိုးတိကို ဖယ်ယှားခြင်း တနည်း လျှော့ချခြင်းဖြင့် ကူးစက်ရောဂါပြန့်ပွားမှုကို ကာကွယ်ရေ လုပ်ငန်းဖြစ်ပါရေ။

WHO နန့် UNICEF ရို့၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် လမ်းညွှန်ချက်အရ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း လက်သန့်ယှင်းရီးအတွက် သပုံနန့် ရီကို အသုံးပြုပြီး လက်နှစ်ဖက်လုံး၏ မျက်နှာပြင်တိကို လုံလောက်စွာပွတ်တိုက်ဆီးကြောဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOHand2025&quot;/&gt;

လက်မာ အညစ်အကြေးကို မျက်စိနန့်မမြင်ရရေ အခြီအနီမာ အယ်လ်ကိုဟော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းနန့်အထက် ပါဝင်ရေ လက်သန့်စင်ဆီးရည် (Alcohol-based Hand Rub) ကို သပုံနန့် ရီအစား အသုံးပြုနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOHandNews&quot;&gt;[https://www.who.int/news/item/15-10-2025-new-guidelines-on-community-hand-hygiene-to-help-governments-reduce-the-spread-of-infectious-diseases WHO and UNICEF (15 October 2025), ''New Guidelines on Community Hand Hygiene''.]&lt;/ref&gt;

=== လက်ဆီးဖို့ အရေးပါရေ အချိန်တိ ===

WHO နန့် UNICEF ရို့က အောက်ပါအချိန်ငါးမျိုးမာ လက်သန့်ယှင်းရီးကို အထူးဂရုပြုဖို့ အကြံပြုထားပါရေ။

# အစားအစာမပြုပျင်မီ။
# မိမိအစာမစားမီ၊ အခြားသူကို အစာမကျွေးမီနန့် နို့မတိုက်မီ။
# အိမ်သာအသုံးပြုပြီးနောက် တနည်း မစင်ကို ကိုင်တွယ်ပြီးနောက်။
# ခြောင်းဆိုးခြင်း၊ နှာချေခြင်းနန့် နှာမှုတ်ခြင်းပြီးနောက်။
# လက်မာ အညစ်အကြေးမြင်ရရေ အချိန်တိမာ။

လက်ဆီးရာမာ လက်ဖဝါး၊ လက်နောက်ဘက်၊ လက်ချောင်းကြား၊ လက်မနန့် လက်သည်းအနီးတိကို သန့်ယှင်းစွာ ဆီးကြောဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

လက်ဆီးရန် ရီနန့် သပုံမလုံလောက်ရေ အခြီအနီမာ လက်သန့်ယှင်းရီးကို ပုံမှန်ထိန်းသိမ်းနိုင်ဖို့ အခက်အခဲဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါရေ။

== အစားအစာသန့်ယှင်းရီးနန့် ရောဂါကာကွယ်မှု ==

WHO ၏ ''Five Keys to Safer Food'' လမ်းညွှန်ချက်မာ အစားအစာဖီးကင်းရီးအတွက် အခြီခံမူငါးချက်ကို ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOfood&quot;&gt;[https://www.who.int/publications/i/item/9789241594639 World Health Organization (15 May 2006), ''Five Keys to Safer Food Manual''.]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! အခြီခံမူ !! ဆောင်ရွက်ရမည့် အချက်
|-
| သန့်ယှင်းမှုထိန်းသိမ်းခြင်း || လက်၊ အစားအစာပြုပျင်ရေ နီရာနန့် အသုံးအဆောင်တိကို သန့်ယှင်းစွာထားဟိခြင်း။
|-
| အစိမ်းနန့် အကျက်ခွဲထားခြင်း || အသားစိမ်း၊ ငါးစိမ်းနန့် ချက်ပြုတ်ပြီးသား အစားအစာတိကို သီးခြားထားဟိခြင်း။
|-
| လုံလောက်စွာချက်ပြုတ်ခြင်း || အစားအစာအတွင်း ရောဂါပိုးအန္တရာယ်လျော့နည်းစီဖို့ သင့်တော်ရေ အပူချိန်နန့် ချက်ပြုတ်ခြင်း။
|-
| သင့်တော်ရေ အပူချိန်မာ သိမ်းဆည်းခြင်း || ပုပ်သိုးလွယ်ရေ အစားအစာတိကို ဖီးကင်းရေ အပူချိန်အခြီအနီမာ သိမ်းဆည်းခြင်း။
|-
| ဖီးကင်းရေ ရီနန့် ကုန်ကြမ်းအသုံးပြုခြင်း || အစားအစာပြုပျင်ရာမာ သန့်ယှင်းရေ ရီနန့် သင့်တော်ရေ ကုန်ကြမ်းတိကို အသုံးပြုခြင်း။
|}

အစားအစာ၏ အပြင်ပန်းအရောင်နန့် အနံ့ကောင်းမွန်ခြင်းတခုတည်းနန့် ရောဂါပိုးမဟိကြောင်း အတည်ပြုနိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။

အစားအစာပြုပျင်သူတိအတွက် လက်သန့်ယှင်းရီး၊ အသုံးအဆောင်သန့်ယှင်းရီးနန့် ရီဖီးကင်းမှုတို့ အရေးပါပါရေ။

== သောက်သုံးရီနန့် သန့်ယှင်းရီး ==

ဖီးကင်းရေ သောက်သုံးရီရဟိခြင်းရေ လူ့ကျမ္မာရီးနန့် သန့်ယှင်းရီးအတွက် အခြီခံလိုအပ်ချက်ဖြစ်ပါရေ။

သောက်သုံးရီရေ ဘက်တီးရီးယား၊ ဗိုင်းရပ်စ်၊ ကပ်ပါးပိုးနန့် ကျမ္မာရီးအတွက် အန္တရာယ်ဟိရေ ဓာတုပစ္စည်းတချို့ကြောင့် ညစ်ညမ်းနိုင်ပါရေ။

ရီကြည်လင်နီခြင်းတခုတည်းနန့် သောက်သုံးဖို့ ဖီးကင်းကြောင်း အတည်မပြုနိုင်ပါ။

WHO/UNICEF ၏ JMP စံနှုန်းအရ '''Safely Managed Drinking Water''' ဆိုစွာ သင့်တော်ရေ ရီရင်းမြစ်မှ ရဟိပြီး အိမ်တနည်း နီထိုင်ရေနီရာမာ လက်လှမ်းမီခြင်း၊ လိုအပ်ချိန်မာ ရဟိနိုင်ခြင်းနန့် အဓိကမစင်ညစ်ညမ်းမှု၊ သက်ဆိုင်ရာ ဓာတုညစ်ညမ်းမှုတိကင်းလွတ်ခြင်းတို့ ပြည့်မီရေ ဝန်ဆောင်မှုဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;JMP2025&quot;&gt;[https://data.unicef.org/resources/jmp-report-2025/ WHO/UNICEF Joint Monitoring Programme (2025), ''Progress on Household Drinking Water, Sanitation and Hygiene 2000–2024''.]&lt;/ref&gt;

=== အိမ်သုံးရီသန့်စင်ခြင်း ===

သောက်သုံးရီရင်းမြစ်၏ ဖီးကင်းမှုကို အတည်မပြုနိုင်ရေ အခြီအနီမာ သင့်တော်ရေ ရီသန့်စင်နည်းလမ်းတိကို အသုံးပြုဖို့ လိုအပ်နိုင်ပါရေ။

အိမ်သုံးရီသန့်စင်နည်းလမ်းတိမာ ရီကျိုချက်ခြင်း၊ သင့်တော်ရေ ရီစစ်ပစ္စည်းအသုံးပြုခြင်းနန့် သတ်မှတ်ထားရေ နည်းလမ်းအတိုင်း ပိုးသတ်ဆီးအသုံးပြုခြင်းတို့ ပါဝင်ပါရေ။

အမေရိကန် ရောဂါထိန်းချုပ်ကာကွယ်ရီးဌာန (CDC) အရ ရီကို ကျိုချက်ခြင်းက ရောဂါဖြစ်စီနိုင်ရေ ပိုးမွှားအများအပြားကို သီစီနိုင်ကေလေ့ အန္တရာယ်ဟိရေ ဓာတုပစ္စည်းတိကို မဖယ်ယှားနိုင်ပါ။&lt;ref name=&quot;CDCwater&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/global-water-sanitation-hygiene/about/about-household-water-treatment.html Centers for Disease Control and Prevention (22 April 2024), ''Household Water Treatment''.]&lt;/ref&gt;

သန့်စင်ပြီးရေ ရီကို ပြန်လည်ညစ်ညမ်းမှုမဖြစ်စီဖို့ သန့်ယှင်းပြီး အဖုံးလုံရေ ပုံးတိမာ သိမ်းဆည်းဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== အိမ်သာနန့် မိလ္လာသန့်ယှင်းရီး ==

'''မိလ္လာသန့်ယှင်းရီး''' (Sanitation) ဆိုစွာ လူ့မစင်နန့် မိလ္လာတိကို လူတိနန့် ပတ်ဝန်းကျင်အတွက် အန္တရာယ်မဖြစ်စီဖို့ ဖီးကင်းစွာစီမံခန့်ခွဲရေ စနစ်ဖြစ်ပါရေ။

ဖီးကင်းရေ အိမ်သာတိရေ လူ့မစင်ကို လူတိနန့် တိုက်ရိုက်မထိတွိစီဖို့ ခွဲခြားထားနိုင်ရေ ဖွဲ့စည်းပုံဟိဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အိမ်သာတည်ဆောက်ထားခြင်းတခုတည်းနန့် မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးစနစ်ပြည့်စုံကြောင်း မဆိုနိုင်ပါ။

အိမ်သာမှ ထွက်ပေါ်ရေ မိလ္လာတိကို သန့်စင်ခြင်း၊ သိုလှောင်ခြင်းနန့် စွန့်ပစ်ခြင်းတို့ကိုလေ့ ဖီးကင်းစွာစီမံခန့်ခွဲဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

=== မိလ္လာဝန်ဆောင်မှု အဆင့်တိ ===

WHO/UNICEF ၏ JMP စံနှုန်းမာ မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုကို အဆင့်အလိုက် ခွဲခြားထားပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! အဆင့် !! အဓိပ္ပာယ်
|-
| '''Safely Managed''' || သင့်တော်ရေ အိမ်သာကို အခြားအိမ်ထောင်စုနန့် မမျှဝီဘဲ အသုံးပြုနိုင်ပြီး မိလ္လာကို နီရာမာပင် ဖီးကင်းစွာစီမံခြင်းတနည်း သယ်ယူပြီး သန့်စင်ခြင်း။
|-
| '''Basic''' || သင့်တော်ရေ အိမ်သာကို အခြားအိမ်ထောင်စုနန့် မမျှဝီဘဲ အသုံးပြုနိုင်ခြင်း။
|-
| '''Limited''' || သင့်တော်ရေ အိမ်သာဟိကေလေ့ အခြားအိမ်ထောင်စုတိနန့် မျှဝီအသုံးပြုရခြင်း။
|-
| '''Unimproved''' || လူ့မစင်ကို ဖီးကင်းစွာ ခွဲခြားမထားနိုင်ရေ အိမ်သာအမျိုးအစားတိ အသုံးပြုခြင်း။
|-
| '''Open Defecation''' || အိမ်သာမသုံးဘဲ အပြင်ပတ်ဝန်းကျင်မာ မစင်စွန့်ပစ်ခြင်း။
|}

ဖီးကင်းရေ မိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှုမဟိခြင်းက [[ဝမ်းလျှောရောဂါ]]၊ [[ကာလဝမ်းရောဂါ]]၊ [[အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါ]]နန့် အူလမ်းကြောင်းကပ်ပါးပိုးရောဂါတိ ပြန့်ပွားနိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOSanitation2026&quot;/&gt;

== အမှိုက်နန့် ရီဆိုးစီမံခန့်ခွဲမှု ==

အိမ်ထောင်စု၊ ဈီးနန့် အများပြည်သူအသုံးပြုရေ နီရာတိမာ အမှိုက်နန့် ရီဆိုးစွန့်ပစ်မှုကို သင့်တော်စွာစီမံဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

အမှိုက်တိကို စနစ်မဟိဘဲ စုပုံထားခြင်းက ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းမှုနန့် ရောဂါပိုးသယ်ဆောင်နိုင်ရေ တိရစ္ဆာန်၊ အင်းဆက်ပိုးမွှားတိ၏ ပေါက်ပွားမှုကို အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

ရီဆိုးနန့် မိလ္လာတိကို သောက်သုံးရီရင်းမြစ်တိထဲသို့ တိုက်ရိုက်စွန့်ပစ်ခြင်းရေ ရီညစ်ညမ်းမှုအန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

အမှိုက်စုဆောင်းရီး၊ စွန့်ပစ်ရီးနန့် ရီဆိုးသန့်စင်ရီးလုပ်ငန်းတိကို ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရီးနန့် လူထုအခြီပြုအစီအစဉ်တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်နိုင်ပါရေ။

== ရာသီလာချိန် သန့်ယှင်းရီး ==

'''ရာသီလာချိန် သန့်ယှင်းရီး''' (Menstrual Hygiene) ဆိုစွာ ရာသီလာရေ အမျိုးသမီးနန့် လူငယ်မိန်းကလေးတိအတွက် သန့်ယှင်းရေ ရီ၊ သင့်တော်ရေ ရာသီလာချိန်အသုံးအဆောင်ပစ္စည်း၊ ကိုယ်ရီးကိုယ်တာလုံချုံမှုနန့် ဖီးကင်းရေ အမှိုက်စွန့်ပစ်နီရာတိ ရဟိစီခြင်းဖြစ်ပါရေ။

ရာသီလာခြင်းရေ သဘာဝဇီဝဖြစ်စဉ်တခုဖြစ်ပြီး မသန့်ယှင်းရေ အခြီအနီတခုအဖြစ် မသတ်မှတ်သင့်ပါ။

ရာသီလာချိန် သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုမာ သန့်ယှင်းရေ သောက်သုံးရီနန့် အသုံးပြုရီ၊ သင့်တော်ရေ အိမ်သာ၊ လက်ဆီးနီရာနန့် ရာသီလာချိန်ပစ္စည်းတိ စွန့်ပစ်နိုင်ရေ နီရာတိ အရေးပါပါရေ။

WHO/UNICEF ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် JMP အစီရင်ခံစာရေ ရာသီလာချိန်ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုနန့် အသိပညာတိကိုလေ့ စောင့်ကြည့်လေ့လာထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;JMP2025&quot;/&gt;

== ကျောင်းသန့်ယှင်းရီး ==

ကျောင်းတိမာ သန့်ယှင်းရေ သောက်သုံးရီ၊ အသုံးပြုနိုင်ရေ အိမ်သာနန့် သပုံပါဝင်ရေ လက်ဆီးနီရာတိဟိခြင်းက ကျောင်းသားတိ၏ ကျမ္မာရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုမလုံလောက်ခြင်းက ကျောင်းသားတိ၏ ရောဂါဖြစ်ပွားမှု၊ ပညာသင်ယူနိုင်မှုနန့် ကျောင်းတက်နိုင်မှုတို့ကို ထိခိုက်စီနိုင်ပါရေ။

ကျောင်းသန့်ယှင်းရီးပညာပီးမှုမာ အိမ်သာအသုံးပြုပြီး လက်ဆီးခြင်း၊ အစားအစာမစားမီ လက်ဆီးခြင်း၊ အိမ်သာသန့်ယှင်းစွာအသုံးပြုခြင်းနန့် ပတ်ဝန်းကျင်အမှိုက်စနစ်တကျစွန့်ပစ်ခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

ရာသီလာရေ ကျောင်းသူတိနန့် မသန်စွမ်းကျောင်းသားတိအတွက်လေ့ လက်လှမ်းမီပြီး ကိုယ်ရေးကိုယ်တာလုံချုံမှုဟိရေ အိမ်သာတိကို စီစဉ်ပီးဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== ဆီးရုံနန့် ကျမ္မာရီးဌာနသန့်ယှင်းရီး ==

ဆီးရုံနန့် ကျမ္မာရီးဌာနတိမာ သန့်ယှင်းရီးရေ [[သူနာ]]နန့် ကျမ္မာရီးဝန်ထမ်းတိ၏ ဖီးကင်းရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

ကျမ္မာရီးဌာနသန့်ယှင်းရီးမာ လက်သန့်ယှင်းရီး၊ သင့်တော်ရေ ရီရဟိမှု၊ အိမ်သာသန့်ယှင်းရီး၊ ဆီးကုသရီးအသုံးအဆောင်သန့်စင်မှုနန့် ဆီးဘက်ဆိုင်ရာအမှိုက်စီမံခန့်ခွဲမှုတို့ ပါဝင်ပါရေ။

WHO/UNICEF ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအစီရင်ခံစာအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာတဝန်း ကျမ္မာရီးဌာန ၇၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မာ အခြီခံလက်သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုဟိပြီး ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မာသာ အခြီခံမိလ္လာသန့်ယှင်းရီးစံနှုန်း ပြည့်မီပါရေ။&lt;ref name=&quot;JMPHealth2026&quot;&gt;[https://data.unicef.org/resources/jmp-wash-in-health-care-facilities-2026/ WHO/UNICEF JMP (August 2026), ''Progress on Water, Sanitation, Hygiene, Environmental Cleaning and Waste Management in Health Care Facilities 2015–2025''.]&lt;/ref&gt;

အခြီခံမိလ္လာသန့်ယှင်းရီးစံနှုန်းမပြည့်မီရေ ဆီးရုံအားလုံးမာ အိမ်သာလုံးဝမဟိကြောင်း မဆိုလိုပါ။ စံနှုန်းပြည့်မီဖို့ အိမ်သာအရည်အသွီး၊ လက်လှမ်းမီမှုနန့် အသုံးပြုသူအုပ်စုအမျိုးမျိုး၏ လိုအပ်ချက်တိကိုလေ့ ထည့်သွင်းစစ်ဆေးပါရေ။

== သန့်ယှင်းရီးနန့် ကူးစက်ရောဂါတိ ==

သန့်ယှင်းရီးမလုံလောက်ခြင်းက ရောဂါပိုးတိ လူတဦးမှ အခြားတဦးပါး တနည်း အစားအစာနန့် ရီမှတဆင့် ကူးစက်နိုင်ခြီကို မြင့်တက်စီနိုင်ပါရေ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ရောဂါ !! သန့်ယှင်းရီးနန့် ဆက်နွှယ်မှု
|-
| ဝမ်းလျှောရောဂါ || မစင်နန့် ညစ်ညမ်းရေ ရီ၊ အစားအစာတိမှတဆင့် ကူးစက်နိုင်ခြင်း။
|-
| ကာလဝမ်းရောဂါ || ကာလဝမ်းပိုးနန့် ညစ်ညမ်းရေ ရီတနည်း အစားအစာမှတဆင့် ကူးစက်နိုင်ခြင်း။
|-
| အူရောင်ငန်းဖျားရောဂါ || ညစ်ညမ်းရေ ရီနန့် အစားအစာတိမှတဆင့် ကူးစက်နိုင်ခြင်း။
|-
| အသက်ရှူလမ်းကြောင်းပိုးဝင်ရောဂါတချို့ || လက်အထက်ဟိ ရောဂါပိုးတိကတဆင့် ကူးစက်ပြန့်ပွားနိုင်ခြင်း။
|-
| အူလမ်းကြောင်းကပ်ပါးပိုးရောဂါတိ || မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးမလုံလောက်ခြင်းနန့် ဆက်နွှယ်နိုင်ခြင်း။
|}

WHO အရ ဖီးကင်းရေ ရီ၊ မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးနန့် လက်သန့်ယှင်းရီးတိကို တိုးတက်စီခြင်းက ဝမ်းလျှောရောဂါနန့် အခြားကာကွယ်နိုင်တေ ကူးစက်ရောဂါတိကို လျှော့ချရာမာ အထောက်အကူပြုပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOHandNews&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WHOSanitation2026&quot;/&gt;

ယေကေလေ့ သန့်ယှင်းရီးတခုတည်းနန့် ရောဂါအားလုံးကို ကာကွယ်နိုင်စွာ မဟုတ်ပါ။ [[ကာကွယ်ဆီး]]ထိုးခြင်း၊ ရောဂါစောစီးစွာသိဟိခြင်းနန့် အချိန်မီကုသခြင်းတို့လေ့ အရေးပါပါရေ။

== ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သန့်ယှင်းရီးအခြီအနီ ==

WHO/UNICEF ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် JMP အစီရင်ခံစာမာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ရီ၊ မိလ္လာနန့် သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုတိ၏ အခြီအနီကို ဖော်ပြထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;JMP2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! အခြီအနီ (၂၀၂၄) !! ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်
|-
| ဖီးကင်းစွာစီမံထားရေ သောက်သုံးရီဝန်ဆောင်မှု မရဟိသူ || လူဦးရေ ၂ ဒသမ ၁ ဘီလီယံခန့်
|-
| ဖီးကင်းစွာစီမံထားရေ မိလ္လာဝန်ဆောင်မှု မရဟိသူ || လူဦးရေ ၃ ဒသမ ၄ ဘီလီယံခန့်
|-
| အခြီခံလက်သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှု မရဟိသူ || လူဦးရေ ၁ ဒသမ ၇ ဘီလီယံခန့်
|-
| အပြင်ပတ်ဝန်းကျင်မာ မစင်စွန့်ပစ်နီသူ || လူဦးရေ ၃၅၄ သန်းခန့်
|}

ဒေကိန်းဂဏန်းတိရေ ဝန်ဆောင်မှုအမျိုးအစားမတူရေအတွက် တခုနန့်တခု ပေါင်းပြီး လူဦးရေစုစုပေါင်းအဖြစ် မတွက်ချက်သင့်ပါ။

WHO ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နိ အချက်အလက်အရ ဖီးကင်းရေ ရီ၊ မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးနန့် လက်သန့်ယှင်းရီးမလုံလောက်မှုတိကြောင့် ကမ္ဘာတဝန်း တနှစ်လျှင် လူဦးရေ ၁ ဒသမ ၄ သန်းခန့် သီဆုံးနီကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOSanitation2026&quot;/&gt;

ယင်းကိန်းဂဏန်းရေ ရီ၊ မိလ္လာနန့် သန့်ယှင်းရီးပြဿနာတိ ပေါင်းစပ်သက်ရောက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ သီဆုံးမှုခန့်မှန်းချက်ဖြစ်ပြီး လက်မဆီးခြင်းတခုတည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရေ သီဆုံးမှုအရွီအတွက် မဟုတ်ပါ။

== သန့်ယှင်းရီးနန့် ရေရှည်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရီး ==

သန့်ယှင်းရီးတိုးတက်စီခြင်းက ကျမ္မာရီးအကျိုးကျေးဇူးအပြင် ပညာရီး၊ အလုပ်အကိုင်နန့် လူမှုစီးပွားရီးတိကိုလေ့ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါရေ။

အိမ်နန့် ကျောင်းတိမာ ဖီးကင်းရေ ရီနန့် အိမ်သာတိဟိခြင်းက ရီခပ်ယူဖို့ အချိန်ကုန်ရမှုနန့် သန့်ယှင်းရီးဆိုင်ရာ အခက်အခဲတိကို လျှော့ချနိုင်ပါရေ။

ကုလသမဂ္ဂ၏ '''Sustainable Development Goal 6''' (SDG 6) ရေ ၂၀၃၀ ခုနှစ်အထိ လူတိုင်းအတွက် သန့်ယှင်းရေ ရီနန့် မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှု ရဟိစီဖို့ ရည်မှန်းထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;SDG6&quot;&gt;[https://unstats.un.org/sdgs/report/2025/Goal-06/ United Nations Statistics Division (2025), ''The Sustainable Development Goals Report: Goal 6''.]&lt;/ref&gt;

သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုတိရေ အမျိုးသမီးနန့် လူငယ်မိန်းကလေးတိ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ကိုယ်ရီးလုံချုံမှုနန့် မသန်စွမ်းသူတိ၏ လက်လှမ်းမီနိုင်မှုတို့နန့်လေ့ ဆက်နွှယ်ပါရေ။

== သဘာဝဖီးအန္တရာယ်နန့် သန့်ယှင်းရီး ==

ရီကြီးမှု၊ မုန်တိုင်းနန့် အခြားသဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိကြောင့် သောက်သုံးရီရင်းမြစ်ညစ်ညမ်းခြင်း၊ အိမ်သာပျက်စီးခြင်းနန့် မိလ္လာတိ ရီထဲသို့ ရောက်ဟိခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ပါရေ။

ဖီးအန္တရာယ်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ရီဖီးကင်းမှုစစ်ဆေးခြင်း၊ အရေးပေါ်သောက်သုံးရီဖြန့်ဝီခြင်း၊ ယာယီအိမ်သာတည်ဆောက်ခြင်းနန့် လက်ဆီးနိုင်ရေ နီရာတိ ဖန်တီးခြင်းတို့ အရေးပါပါရေ။

ရီကြီးပြီးနောက် အိမ်နန့် အိမ်သာတိကို သန့်ယှင်းပြုပျင်ရာမာ ညစ်ညမ်းရေ ရီ၊ လျှပ်စစ်အန္တရာယ်နန့် အခြားဖီးအန္တရာယ်တိကိုလေ့ ဂရုပြုဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

WHO နန့် UNICEF ရို့ရေ ကျမ္မာရီးအရေးပေါ်အခြီအနီတိမာ WASH ဝန်ဆောင်မှုကို အရေးပါရေ ရောဂါကာကွယ်ရီးလုပ်ငန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;WHOHand2025&quot;/&gt;

== ရခိုင်ပြည်၏ သန့်ယှင်းရီး ==

[[ရခိုင်ပြည်]]မာ သန့်ယှင်းရေ ရီရဟိနိုင်မှု၊ အိမ်သာနန့် မိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှု၊ အမှိုက်စွန့်ပစ်ရီးနန့် လူထုကျမ္မာရီးပညာပီးရီးတိရေ ဒေသခံတိ၏ ကျမ္မာရီးနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၊ ကျွန်းဒေသနန့် ရီကြီးလွယ်ရေ နယ်မြီတိမာ ရာသီဥတုနန့် ရီရင်းမြစ်အခြီအနီတိက သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုရဟိနိုင်မှုကို သက်ရောက်စီနိုင်ပါရေ။

=== မြောက်ဦးနန့် ပုဏ္ဏားကျွန်းဒေသ၏ ရီအသုံးပြုမှု ===

၂၀၁၂ ခုနှစ် မတ်လ ၁၆ ရက်နိ [[မြောက်ဦးမြို့]]မာ ရီတွင်းမှ ရီခပ်ယူပြီး ပြန်လာရေ မြင်ကွင်းကို ဓာတ်ပုံဆရာ DANIEL JULIE က မှတ်တမ်းတင်ထားပါရေ။&lt;ref name=&quot;MraukWater&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DSC00065_Burma_Arakan_State_Mrauk_U_Coming_from_Well_(7479949166).jpg Wikimedia Commons, ''DSC00065 Burma Arakan State Mrauk U Coming from Well'', DANIEL JULIE, 16 March 2012, CC BY 2.0.]&lt;/ref&gt;

[[File:DSC00065 Burma Arakan State Mrauk U Coming from Well (7479949166).jpg|thumb|right|280px|၂၀၁၂ ခုနှစ် မြောက်ဦးမြို့မာ ရီတွင်းမှ ရီခပ်ယူပြီး ပြန်လာရေ မြင်ကွင်း။ ဒေဓာတ်ပုံရေ ဒေသခံတိ၏ ရီအသုံးပြုမှုနန့် လူမှုဘဝကို သရုပ်ဖော်ထားပါရေ။ ဓာတ်ပုံ – DANIEL JULIE၊ CC BY 2.0။]]

[[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]မာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၀ ရက်နိ ရိုက်ကူးထားရေ ရီကန်ဓာတ်ပုံတပုံကိုလေ့ Wikimedia Commons မာ တွိနိုင်ပါရေ။

Commons ဖိုင်အချက်အလက်အရ ယင်းရီကန်ရေ ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့မြောက်ဘက် မြို့အဝင်အနီးမာ တည်ဟိပြီး အနီးနားကျေးရွာနန့် စေတီအတွက် အသုံးပြုရေ ရီကန်ဖြစ်ပါရေ။&lt;ref name=&quot;PonnagyunWater&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Usable_water_tank.jpg Wikimedia Commons, ''Usable Water Tank'', ခွန်နိုင်ကို၊ 10 October 2017, CC BY-SA 4.0.]&lt;/ref&gt;

[[File:Usable water tank.jpg|thumb|right|280px|၂၀၁၇ ခုနှစ် ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့မြောက်ဘက်အနီးက ရီကန်။ ရီဖီးကင်းမှုကို ဓာတ်ပုံတခုတည်းနန့် အတည်မပြုနိုင်ပါ။ ဓာတ်ပုံ – ခွန်နိုင်ကို၊ CC BY-SA 4.0။]]

ဒေပုံနှစ်ပုံရေ သမိုင်းဆိုင်ရာ ရီရင်းမြစ်နန့် ဒေသခံလူမှုဘဝကို သရုပ်ဖော်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် လက်ဟိရီဝန်ဆောင်မှုအခြီအနီကို အတည်ပြုထားရေ အချက်အလက်တိ မဟုတ်ပါ။

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် ရီကြီးမှုနန့် သန့်ယှင်းရီးလိုအပ်ချက် ===

ကုလသမဂ္ဂလူသားချင်းစာနာထောက်ထားရီးဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းရီးရုံး (OCHA) ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်နိ အစီရင်ခံစာအရ ရခိုင်ပြည်အတွင်း ဇူလိုင်လရီကြီးမှုကြောင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် ၁၈ ခုနန့် ကျေးရွာ ၂၀၁ ရွာမာ အိမ်ထောင်စု ၂၂,၁၉၅ စု၊ လူဦးရေ ၉၈,၂၈၂ ဦးခန့် ထိခိုက်ခပါရေ။&lt;ref name=&quot;OCHARakhine2026&quot;&gt;[https://myanmar.un.org/en/319760-rakhine-state-western-myanmar-flood-situation-update-no1 United Nations OCHA (21 July 2026), ''Rakhine State, Western Myanmar: Flood Situation Update No. 1''.]&lt;/ref&gt;

ထိခိုက်မှုအများဆုံး ဒေသတိမာ [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]]၊ [[မင်းပြားမြို့နယ်]]၊ [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]]နန့် [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]တို့ ပါဝင်ပါရေ။

ယင်းအစီရင်ခံစာမာ သောက်သုံးရီရင်းမြစ်နန့် အိမ်သာအဆောက်အအုံတချို့ ညစ်ညမ်းပျက်စီးမှုဟိရေအတွက် ဖီးကင်းရေ သောက်သုံးရီနန့် မိလ္လာသန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုတိကို အရေးတကြီးလိုအပ်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။

ဒေထိခိုက်သူအရွီအတွက်ရေ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လရီကြီးမှုဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်ဖြစ်ပြီး ရခိုင်ပြည်တခုလုံး၏ WASH ဝန်ဆောင်မှုမရဟိသူအရွီအတွက် မဟုတ်ပါ။

=== UNICEF ၏ WASH အထောက်အပံ့ ===

UNICEF Myanmar ၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ ဇွန်လအထိ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရီး အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရီ၊ မိလ္လာနန့် သန့်ယှင်းရီးဆိုင်ရာ အရေးပေါ်ပစ္စည်းတိကို လူဦးရေ ၃၁၅,၁၆၉ ဦးပါး ပီးနိုင်ခပါရေ။&lt;ref name=&quot;UNICEF2026WASH&quot;&gt;[https://myanmar.un.org/en/322720-unicef-myanmar-humanitarian-situation-report-no-1-mid-year-january-june-2026 UNICEF Myanmar (16 September 2026), ''Humanitarian Situation Report No. 1, January–June 2026''.]&lt;/ref&gt;

ဒေအရွီအတွက်ရေ မြန်မာနိုင်ငံတဝန်းဆိုင်ရာဖြစ်ပြီး ရခိုင်ပြည်တခုတည်းအတွက် မဟုတ်ပါ။

ယင်းအစီရင်ခံစာမာ ရခိုင်ပြည်အပါအဝင် ဒေသတချို့၌ WASH ဝန်ဆောင်မှုမလုံလောက်ခြင်း၊ နီရပ်စွန့်ခွာရွှိလျားရမှုနန့် အခြီခံကျမ္မာရီးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီရီးအခက်အခဲတိကြောင့် ရီနန့် ဆက်နွှယ်ရေ ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြီ မြင့်တက်နီကြောင်း ဖော်ပြထားပါရေ။

=== ရခိုင်ဒေသအတွက် သန့်ယှင်းရီးမြှင့်တင်ရီး ===

ရခိုင်ဒေသမာ သန့်ယှင်းရီးမြှင့်တင်ဖို့ ဖီးကင်းရေ ရီရင်းမြစ်တိကို ကာကွယ်ခြင်း၊ သင့်တော်ရေ အိမ်သာတိ တည်ဆောက်ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ လက်ဆီးနီရာတိဖန်တီးခြင်းနန့် အမှိုက်စနစ်တကျစီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်ဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

ကျောင်းနန့် ကျမ္မာရီးဌာနတိမာ သပုံပါဝင်ရေ လက်ဆီးနီရာ၊ သန့်ယှင်းရေ ရီနန့် လက်လှမ်းမီနိုင်ရေ အိမ်သာတိဟိခြင်းက ကူးစက်ရောဂါကာကွယ်ရီးအတွက် အရေးပါပါရေ။

သဘာဝဖီးအန္တရာယ်နန့် စစ်ရီးပဋိပက္ခထိခိုက်ရေ နီရာတိမာ သန့်ယှင်းရီးလုပ်ငန်းတိကို ဆောင်ရွက်ရာမာ လူထု၏ လုံချုံရီးနန့် လားလာနိုင်မှုကိုလေ့ ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

== သန့်ယှင်းရီး၏ အရေးပါမှု ==

သန့်ယှင်းရီးရေ လူတဦးချင်းစီ၏ ကျမ္မာရီးကိုသာ မကန့်သတ်ဘဲ မိသားစု၊ ကျောင်း၊ လုပ်ငန်းခွင်နန့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတခုလုံး၏ ကျမ္မာရီးနန့် ဆက်နွှယ်ပါရေ။

သန့်ယှင်းရီးတိုးတက်စီဖို့ လူတဦးချင်းစီ၏ အလေ့အကျင့်ကောင်းတိအပြင် ဖီးကင်းရေ ရီ၊ အိမ်သာ၊ မိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှုနန့် ကျမ္မာရီးပညာပီးရီးတိကိုလေ့ လက်လှမ်းမီစီဖို့ လိုအပ်ပါရေ။

သန့်ယှင်းရီးဝန်ဆောင်မှုကို အရည်အသွီးဟိဟိနန့် တာရှည်ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းက ကူးစက်ရောဂါကာကွယ်ရီး၊ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ပညာရီးနန့် လူမှုစီးပွားရီးဖွံ့ဖြိုးမှုတို့ကို အထောက်အကူပြုပါရေ။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ကျမ္မာရီး]]
* [[ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
* [[ရောဂါကာကွယ်ရီး]]
* [[ကူးစက်ရောဂါ]]
* [[သောက်သုံးရီ]]
* [[မိလ္လာစီမံခန့်ခွဲမှု]]
* [[တကိုယ်ရေသန့်ယှင်းရီး]]
* [[လက်ဆီးခြင်း]]
* [[အစားအစာဖီးကင်းရီး]]
* [[အစားအစာနန့်အာဟာရ]]
* [[သွားနန့်ခံတွင်းကျမ္မာရီး]]
* [[ပတ်ဝန်းကျင်ကျမ္မာရီး]]
* [[ရာသီလာချိန်သန့်ယှင်းရီး]]
* [[ဝမ်းလျှောရောဂါ]]
* [[ကာလဝမ်းရောဂါ]]
* [[ဆီးရုံ]]
* [[ရခိုင်ပြည်]]
* [[ကမ္ဘာ့ကျမ္မာရီးအဖွဲ့]]
* [[ကုလသမဂ္ဂကလေးများရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]

== ကိုးကားချက်တိ ==
&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့်ခ်တိ ==
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789240116559 WHO/UNICEF – Guidelines on Hand Hygiene in Community Settings, 2025]
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation WHO – Sanitation, 2026]
* [https://data.unicef.org/resources/jmp-report-2025/ WHO/UNICEF – Progress on Household WASH 2000–2024]
* [https://www.who.int/publications/i/item/9789241594639 WHO – Five Keys to Safer Food]
* [https://www.cdc.gov/global-water-sanitation-hygiene/about/about-household-water-treatment.html CDC – Household Water Treatment]
* [https://data.unicef.org/resources/jmp-wash-in-health-care-facilities-2026/ WHO/UNICEF – WASH in Health Care Facilities, 2026]
* [https://www.unicef.org/myanmar/water-sanitation-and-hygiene-wash UNICEF Myanmar – Water, Sanitation and Hygiene]
* [https://myanmar.un.org/en/319760-rakhine-state-western-myanmar-flood-situation-update-no1 OCHA – Rakhine Flood Situation Update, July 2026]
* [https://myanmar.un.org/en/322720-unicef-myanmar-humanitarian-situation-report-no-1-mid-year-january-june-2026 UNICEF – Myanmar Humanitarian Situation Report, 2026]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DSC00065_Burma_Arakan_State_Mrauk_U_Coming_from_Well_(7479949166).jpg Wikimedia Commons – မြောက်ဦး ရီတွင်းမှ ရီခပ်ယူရေပုံ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Usable_water_tank.jpg Wikimedia Commons – ပုဏ္ဏားကျွန်း ရီကန်ပုံ]

[[Category:သန့်ယှင်းရီး]]
[[Category:ပြည်သူ့ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ပတ်ဝန်းကျင်ကျမ္မာရီး]]
[[Category:ရောဂါကာကွယ်ရီး]]</text>
      <sha1>8qk5qeemw28spdvq32cw69iof6v6irn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>