Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Lai 0 6681 172315 138292 2026-05-05T12:29:29Z Horgner 1074 172315 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Bariloche-_Argentina2.jpg|thumb|Lai]] [[Datoteca:Saint-Saphorin-Dorf.jpg|thumb]] In '''Lai''' (dal [[Latin]] ''Lacus'') è ina massa d'aua pli gronda e pli bass che in lajet però pli pitschen che ina [[Mar]] u in [[Ocean]]. In Lai è generalmain consister d'aua dultscha e sa lia dal mar cun in [[flum]]. Lai (tudestg: ''Lenzerheide'') è era il num d'ina fracziun da la vischnanca da [[Vaz]]. == Ils pli gronds lais dal mund == tenor kilometers² Mund: [[Mar Caspian]] 371,000 km² [[Africa]]: [[Lai Victoria]] 68,800 km² km [[Antarctica]]: [[Lai Vostok]] 15,690 km² [[America dal sid]]: [[Lai Titicaca]] 8,372 km² [[Asia]]: [[Mar Caspian]] 371,000 km² [[Australia]]: [[Lai Eyre]] 9500 km² [[Europa]]: [[Lai Ladoga]] 17,700 km² [[America dal nord]]: [[Lai Huron]] 59,596 km² [[Svizra]]: [[Lai da Genevra]] 600 km² en Svizra [[Categoria:Lais]] [[Categoria:Object geografic]] sx5n8tw9zu4meql5mrowwasybslrv7j Vladimir Iljitsch Lenin 0 13269 172316 169459 2026-05-05T12:31:15Z Horgner 1074 172316 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|thumb|220px|Vladimir Iljitsch Lenin il 1920]] [[Datoteca:Unterschrift_Lenins.svg|frameless|right|Signatura da Lenin]] '''Lenin''' ([[lingua russa|russ]]: ''Ленин'', atgnamain '''Vladimir Iljitsch Uljanov''', russ: ''Владимир Ильич Ульянов''; naschì ils 10. [giul.]/ 22. [greg.] d’avrigl 1870 a Simbirsk; mort ils 21 da schaner 1924 a Gorki sper Moscau), è stà in politicher e revoluziunar russ communistic sco er teoreticher marxistic, parsura da la partida bolschevica e la partida communistica da la [[Russia]] ch’è resortida da quella (1912–1924), schef da regenza da la SFSR russa (1917–1924) e da l’[[Uniun sovietica]] (1922–1924), da la quala el vala sco fundatur. Suenter ch’il frar da Lenin Alexander Uljanov era vegnì executà pervi d’in attentat planisà cunter il zar, è il giuven um s’associà als socialdemocrats marxistics ed è sa deditgà a la lavur en clandestinitad che serviva a preparar ina revoluziun communistica en Russia. Pliras giadas ha el stuì emigrar en l’exil, dal qual el ha passentà la gronda part en [[Svizra]]. Il 1903 ha el fundà in’atgna fracziun entaifer la partida da lavurants socialdemocratica da la Russia, ils bolschevics, la partida communistica russa da pli tard. L’entschatta da l’onn 1917 è la monarchia en Russia bain vegnida cupitgada tras ina revoluziun burgaisa; la nova regenza vuleva però che l’engaschament da la Russia en l’[[Emprima Guerra mundiala]] cuntinuescha. Sinaquai han ils bolschevics sut Lenin conquistà en rom da la [[Revoluziun d'october]] la pussanza. Els han schlià cun la forza l’assamblea constitutiva ed han restrenschì la libertad d’opiniun. En la guerra civila ch’è suandada èsi reussì als bolschevics da dumagnar la gronda part dal territori da l’anteriur Imperi russ sut lur controlla e da rumper la resistenza da l’armada alva e d’autras partidas burgaisas adversarias. Questa finamira han ils bolschevics cuntanschì cun meds militars e faschond diever dal terrur cotschen, e quai malgrà che diversas pussanzas da l’exteriur han sustegnì materialmain l’armada alva e che divers stadis han occupà per in tschert temp territoris russ. Vers la fin da la guerra civila, il 1922, han ils bolschevics fundà l’uniun da las republicas socialisticas sovieticas. Da quel temp era Lenin gia grev malsaun. Suenter sia mort l’onn 1924 han ins embalsamà ed exponì sia bara en in mausoleum al Mir dal Kreml. Ils stalinists han sinaquai accentuà adina dapli la muntada da Lenin per l’Uniun sovietica e per il communissem tenor il model da Moscau. Entaifer la sanestra politica vegn la rolla da Lenin giuditgada fin oz a moda cuntraversa. Surtut tgi che resguarda las scrittiras da [[Karl Marx]] sco in sistem ideologic serrà, considerescha Lenin sco impurtant teoreticher ch’haja sviluppà vinavant a moda decisiva il marxissem cun il leninissem. Suenter la mort da Lenin, dapi il temp dal stalinissem, han ins construì londeror l’ideologia dal marxissem-stalinissem. Da l’autra vart vegn rendì attent a las violaziuns dals dretgs umans, al dogmatissem ed a las tendenzas antidemocraticas che na sajan betg cumpatiblas cun concepts dal socialissem moderns. In’impurtanta rolla en la valitaziun da la teoria da Lenin gioga la dumonda, schebain il communissem possia er sa sviluppar en in pajais ch’era industrialmain retardà e tge rolla che cumpetia en quest connex ad ina partida dal nov tip. == Vita == === Famiglia === Lenin derivava d’ina famiglia da tenuta liberala, engaschada tant sin il champ social sco er cultural, la quala aveva davos sai in’istorgia d’avanzament social. Il tat da Lenin da vart dal bab era in pur liberà da la sclavitid, il qual era sa stabilì sco cusunz. Il bab da Lenin Ilja Nikolajevitsch Uljanov (1831–1886) aveva absolvì il 1854 l’universitad da [[Kasan]]. Il 1869 ha el terminà si’activitad sco magister da matematica e da fisica a scolas superiuras a [[Pensa]] e [[Nischni Novgorod]] ed è daventà inspectur e pli tard directur da las instituziuns da la scola populara a [[Simbirsk]]. Il zar al ha auzà il 1882 en la noblezza ereditara. Durant ils bunamain 20 onns da si’activitad è il dumber da las scolas en il guvernament Simbirsk creschì considerablamain. Ultra da quai ha el furmà blers magisters da tenuta progressiva che vegnivan numnads ‹Uljanovs›.<ref name="kollektiv">Kollektiv: ''W.I. Lenin – Biographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1964.</ref> La mamma da Lenin, Maria Alexandrovna Blank (1835–1916), aveva ragischs tudestgas, era creschida si en in vitg ed aveva giudì ina furmaziun chasana. Sco autodidacta ha ella emprendì las linguas estras tudestg, englais e franzos. Ella ha maridà il 1863 Ilja Uljanov. Cumbain ch’ella ha fatg il medem onn sco externa l’examen da magistra, sin il qual ella era sa preparada persula, è ella silsuenter sa deditgada a la famiglia e n’ha betg lavurà sco magistra.<ref name="kollektiv">Kollektiv: ''W.I. Lenin – Biographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1964.</ref> === Giuventetgna === [[Datoteca:Lenin-circa-1887.jpg|thumb|160px|Lenin sco giuvenil (ca. 1887)]] Tenor l’urden ierarchic zarisitc era Lenin in dvorjanin, in nobel, er sche pir ses bab era vegnì auzà en la noblezza e cumbain che la famiglia n’ha betg propi chattà l’access a l’auta societad. Ses bab è mort nunspetgadamain il schaner 1886 d’ina hemorragia dal tscharvè.<ref name="cr16">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 16.</ref> Il frar vegl da Lenin, Alexander, era student a la facultad da matematica e fisica a l’universitad da [[Son Petersburg]]; el era s’associà ad ina gruppa revoluziunara che vuleva assassinar zar Alexander III.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;88–89.</ref> Il frar da Lenin è vegnì executà ils 20 da matg 1887. Sinaquai è la societad quasi ida dal tuttafatg ord via a la famiglia; ma malgrà la mort dal bab ed il stigma da l’execuziun ha quella pudì viver vinavant en bainstanza materiala. Sper ina renta respectabla retirava la famiglia entradas or dal possess d’in bain rural, il qual els avevan acquistà anc dal temp da vita dal bab or da la dota da la mamma.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;30–33, p.&nbsp;54s.</ref> Sper la mort tempriva dal bab ha l’execuziun da ses frar marcà decididamain il giuven Lenin. Ses frar è vegnì pendì trais dis suenter il cumenzament dals examens finals da Lenin; tuttina ha lez dumagnà quels cun distincziun.<ref name="cr16">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 16.</ref> El ha studegià ils cudeschs che Alexander aveva laschà enavos, surtut quels dal revoluziunar exilià [[Nikolai Gavrilovitsch Tschernyschevski]], il qual è s’engaschà per ina societad senza classas.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;97–98.</ref> Lenin aveva blers interess intellectuals sco litteratura e filologia classica ed è er daventà in bun giugader da schah.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;96, 107.</ref> Lenin n’ha betg pudì studegiar a Son Petersburg ed è perquai sa rendì per il studi da giurisdicziun a l’universitad da Kasan. Gia durant ses emprim onn da studi è el sa participà ad in protest da students ed è vegnì bandischà ils 6 da december 1887 ensemen cun 38 auters students da l’universitad.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;102/103, 105.</ref> Lenin n’era betg stà a la testa da la protesta; il fatg che las autoritads al han condemnà è plitost d’attribuir al passà da ses frar. Fjodor Kerenski, il bab dal primminister da la regenza provisorica da pli tard [[Alexander Kerenski]], aveva instruì Lenin al gimnasi ed al descriva sco scolar exemplaric; ma el è sa stentà adumbatten da cassar la paina.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;33, 38s.</ref> Sper [[Samara]] ha la famiglia retratg il matg 1889 in bain ch’els avevan acquistà cun lur agen chapital; curt suenter han els però dà quel a fittanza. Lenin era sa mussà sco betg adattà per administrar il bain, ma n’era er betg sa dà fadia da far quai.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;110–112.</ref> Cuntrari a l’opiniun ch’è sa derasada pli tard n’ha Lenin betg gì da quel temp contact cun famiglias da purs; sia savida davart il stan dals purs derivava anzi or da cudeschs sco quel da [[Gleb Uspenski]]. Quel è s’exprimì a moda negativa davart ils purs russ, als stigmatisond sco bavaders segnads da violenza e xenofobia. Lenin ha vivì da la facultad da la famiglia, ha fatg lungas spassegiadas, ha sustegnì ils fragliuns giuvens cun far las lezias, ha legì litteratura politica ed ha cuntinuà ses studi da dretg a moda autodidactica.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;113/114.</ref> El ha dastgà far il 1891 ils examens sco extern, quai ch’al è er reussì en tut ils roms sco meglier da tuts. La propaganda da pli tard ha taschentà ch’er il dretg da baselgia e da polizia avevan tutgà tar ses roms da studi. Ils 30 da schaner 1892 ha Lenin cumenzà a lavurar sco gidanter d’advocat.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;121, 123/124.</ref> En intgins cas è el stà engaschà sco defensur ed en pli è el s’occupà da dus cas persunals: Per l’ina cunter purs ch’avevan laschà pascular lur muvel senza lubientscha sin il bain da sia famiglia; per l’autra cunter in anteriur aristocrat franzos ch’al aveva blessà cun ses auto a chaschun d’ina visita a Paris.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;40.</ref> === Cumenzament da l’activitad politica === Gia en ses giuvens onns è Lenin s’occupà cun differentas teorias politicas. Per l’ina è el sa confruntà a moda critica cun ils «socialists da purs» u «populists» (ils narodniki), ils quals propagavan in’atgna varianta dal socialissem, per l’autra ha el cumenzà ad interpretar a moda teoretica las tesas da [[Karl Marx]]. Lenin considerava la Russia en dumondas economicas e socialas sco pli avanzada che quai ch’ella era per propi, uschia ch’el era da l’avis ch’i vegnia bainbaud a dar ina revoluziun proletaria. Auters revoluziunars percunter eran da l’avis ch’il marxissem tenor l’interpretaziun da Lenin sa fundeschia anc memia fitg sin ils aspects terroristics dals narodniki; uschia ha Lenin per exempel repetì la pretensiun da [[Sergej Netschajev]] che «l’entira chasa Romanov» stoppia vegnir mazzada.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;137–139.</ref> Il 1891 ha Lenin condemnà las acziuns d’agid da las classas furmadas a chaschun da la fomina en la provinza Samara, nua ch’el lavurava sco advocat. Per el furmava la fomina in pass en direcziun dal socialissem, damai che quella destrueschia la cretta en Dieu ed en il zar.<ref>Nicolas Werth: ''Ein Staat gegen sein Volk.'' En: Stépahne Courtois e.a.: ''Das Schwarzbuch des Kommunismus.'' 4. ed., Minca 1998, p.&nbsp;140, 141.</ref> Dal fittadin da ses bain rural ha el pretendì l’entira summa fixada, e quel ha da sia vart, malgrà la fomina, fatg pajar ils purs la summa cumplaina.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;126.</ref> L’onn 1893 è Lenin ì a star a [[Son Petersburg]]. Là ha el studegià las teorias da [[Georgi Plechanov]], il qual el dueva pli tard inscuntrar persunalmain en Svizra. Suenter in viadi da plirs mais tras la [[Germania]], la [[Frantscha]] e la [[Svizra]] ha el fundà la Lia per la liberaziun da la classa da lavurants (Союз борьбы за освобождение рабочего класса). En Germania è Lenin sa trategnì sur pli lung temp a [[Berlin]], nua ch’el è sa deditgà en la biblioteca roiala al studi da la litteratura. Apaina returnà l’atun 1895 en Russia, ha el puspè reprendì si’activitad agitatorica. [[Datoteca:18951200-lenin-karteikarte-ochrana.jpg|thumb|210px|Fischa da la polizia secreta Ochrana davart Lenin (december 1895)]] Durant las lavurs preparatoricas d’edir la gasetta illegala ‹La chaussa dals lavurants› è Lenin vegnì arrestà il december 1895 pervi d’activitad agitatorica.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;151.</ref> En la praschun d’inquisiziun, nua ch’el ha passentà 14 mais, aveva el endrizzà ina biblioteca en sia «stanza da studi». Il 1897 è el vegnì bandischà per trais onns a [[Schuschenskoje]] en la Sibiria dal Sid, nua ch’el ha stuì viver sut surveglianza da la polizia. Ad [[Ufa]] ha el er puspè inscuntrà Nadeschda Krupskaja, la quala el ha maridà il 1898 en l’exil. Immediat suenter ses return il favrer 1900 ha Lenin tschertgà ina pussaivladad da pudair edir ina gasetta che n’era betg suttamessa a la censura statala. En Russia n’era quai betg pussaivel ed uschia è el sa rendì ils 29 da fanadur 1900 per dapli che tschintg onns en l’exteriur. Suenter ina curta fermada a [[Genevra]], nua ch’el è sa cunvegnì cun [[Plechanov]] davart l’ediziun da la gasetta Iskra (‹La sbrinzla›), è Lenin sa domicilià illegalmain a [[Minca]] tar il socialdemocrat [[Rittmeyer]] ch’al ha dà suttetg. Lenin n’è betg s’annunzià uffizialmain e sa numnava ‹Mayer›. Il 1901 ha el midà entaifer il quartier Schwabing da la Kaiserstrasse en la Siegfriedstrasse vischina. Il medem onn è cumparida la gasetta ‹Sarja› (‹Aurora›) edida dad el sez. === Concepziun d’ina partida da cader === Il 1902 ha Lenin publitgà a Minca sut il pseudonim ‹N. Lenin› la scrittira programmatica ‹Tge far?›. Quella al ha fatg enconuschent tranter ils revoluziunars, ha però er polarisà fitg. Pertge ch’en quella ha el sviluppà il concept d’ina partida da lavurants secreta, agitatorica, disciplinada e centralistica che dueva consister da revoluziunars da professiun. La partida dueva sa preschentar a moda unida en dumondas ideologicas e strategicas e manar la massa da la populaziun sin la via vers la revoluziun.<ref name="rs190192">Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p. 190–192.</ref> La necessitad d’installar ina tala organisaziun conspirativa ha Lenin argumentà cun il fatg che nagin’autra partida vegnia uschiglio da metter ad ir en l’imperi zaristic autocratic cun success ina revoluziun. El è s’orientà a l’exempel dals narodniki ch’avevan applitgà pli baud las medemas metodas en la lavur politica. Lenin è sa drizzà en sia scrittira explicitamain cunter la sanestra liberala che vuleva manar natiers midadas a basa da structuras directdemocraticas e dals sindicats.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;52–59.</ref> L’idea d’ina partida che dueva vegnir manada sco organisaziun secreta e cun maun ferm ha la sanestra en Russia ch’era londervi da s’organisar discutà a moda cuntraversa. Lenin è sa stentà cun citads da Marx e d’auters teoretichers d’argumentar sia pretensiun a moda marxistica. Baininqual marxist russ è stà indignà che Lenin ludava manaders da purs terroristics ed il ‹terrur en massa› da [[Pjotr Tkatschov]]. Las pretensiuns da Lenin sa laschavan tuttavia er interpretar sco appel a la conspiraziun.<ref name="rs190192">Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p. 190–192.</ref> Pli tard è il model d’organisaziun da Lenin vegnì enconuschent sco ‹centralissem democratic›. === Pseudonim === A partir dal december 1900 ha el duvrà il num da cumbat resp. pseudonim ‹Lenin›. Uschia è gia la scrittira ‹Tge far?› cumparida sut il pseudonim N. Lenin (cf. survart). Davart l’origin da quest num na datti nagins fatgs cumprovads, ma duas explicaziuns pussaivlas. L’ina di che quel sa refereschia al flum sibiric Lena (Lenin vul dir en russ: ‹Quel che deriva dal flum Lena›) – d’esser vegnì bandischà en Sibiria muntava da quel temp facticamain ch’ins valeva en l’imperi russ sco cumbattant da l’opposiziun renconuschì. Tenor in’autra explicaziun duai Lenin avair pensà a Lena, la mattatscha ch’al aveva tgirà d’uffant, ed al fatg ch’el duai avair respundì sco giuven mattatsch sin la dumonda «[l’uffant] da tgi es ti?» cun «Lenin!» («[l’uffant] da Lena!»). Lenin è però sa servì da plirs pseudonims, uschia ha el vivì a Minca baud sco Iordan K. Iordanov e baud sut il num Mayer.<ref>[http://www.koinae.de/Lenin.htm ''Lenin in Schwabing.'']</ref> Da quest puntg da vista para la tscherna dal pseudonim plitost d’esser stada casuala.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;189.</ref> === Spartiziun da la partida e furmaziun da la nova partida da cader === Lenin ha mess ad ir ina partida da cader da «revoluziunars da professiun» organisada a moda rigida. Pervi da sia rigurusadad – la quala è vegnida dictada da l’illegalitad, ma è tuttavia er stada inspirada dal terrorissem revoluziunar russ – e pervi da sias posiziuns teoretica radicalas è Lenin avanzà al socialdemocrat sanester ch’ha attratg la pli grond’attenziun. Las ideas e finamiras da Lenin han facticamain manà il 1903 en rom dal segund di da partida a Londra a la spartiziun da la partida da lavurants socialdemocratica da la Russia. Lenin aveva plazzà cun success ses aderents en il comité d’organisaziun.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;205/206.</ref> Sustegnì da [[Plechanov]] e perquai ch’ils ‹economists› orientads a refurmas e la delegaziun gidieua èn sa retratgs da la ‹lia›, èsi reussì a Lenin d’integrar en il program da partida ed en ils statuts sias pretensiuns principalas, tranter auter da metter l’accent principal sin la «dictatura dal proletariat».<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;208/209.</ref> Sia pretensiun d’obligar ils commembers da partida betg be a sustegn material, mabain er a collavuraziun persunala, è però vegnì refusà da la gruppa enturn [[Julius Martov]]. Pervi dal resultat da la votaziun ha Lenin numnà sia gruppa bolschevics (''bolscheviki'' = maioritad) ed ils moderads menschevics (''menscheviki'' = minoritad). Il 1905 è prorutta ina revoluziun russa durant ch’il pajais sa chattava en guerra cunter il [[Giapun]]. Per Lenin na steva betg il cumbat a l’intern cunter la regenza en il center, mabain il cumbat cunter ils menschevics; areguard la politica exteriura ha el prendì partida per il Giapun. En medema moda dueva el er prender pli tard durant l’[[Emprima Guerra mundiala]] posiziun per ils inimis da la Russia zaristica. Questas tenutas da Lenin n’èn betg fruntadas sin chapientscha tar tut ils commembers da partida; intgins dals collavuraturs ils pli stretgs da Lenin vulevan convocar in terz di da partida per cuntanscher la reconciliaziun dals dus champs. Ina nauscha brev als bolschevics, la quala al avess isolà dal tuttafatg, ha Lenin mitigià en in proxim sboz. Tuttina vegnan els ad esser stads surstads, quant nunrealisticas che las ideas da Lenin eran per part, constatescha l’istoriograf Robert Service.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;228/229.</ref> Da quest temp ha Lenin er recepì l’idea dals cussegls, entant che blers bolschevics devan anc la preferenza ad ina conspiraziun clandestina.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;238.</ref> Suenter ch’ils bolschevics avevan empruvà il december 1905 da metter ad ir a Moscau ina sullevaziun, ha Lenin gì ina tenuta sceptica en la dumonda da las sullevaziuns. La partida duaja il cuntrari sa laschar eleger en la Duma, la nova represchentanza dal pievel. Da quel temp proponiva el anc da collavurar cun ils menschevics che duevan furmar in cuntrapais als malpazients entaifer ils bolschevics.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;240/241.</ref> Il schaner 1907 è Lenin fugì da la polizia secreta russa en [[Finlanda]], il november a [[Helsinki]],<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;248.</ref> ed in onn pli tard è el ì a star a [[Genevra]]. [[Datoteca:Lenin_Zuerich_01.jpg|thumb|160px|Spiegelgasse 14 nua che Lenin ha abità durant ses exil a Turitg]] Fin il 1912 èn las differenzas entaifer ils dus champs daventads adina pli gronds. A chaschun da la sisavla conferenza da partida a [[Prag]] han ins perquai exclus ils menschevics da la partida. Quels han sinaquai furmà in’atgna partida, entant ch’il num da partida d’enfin qua ha survegnì l’agiunta ‹bolschevics›. Pir il 1918 han ils bolschevics renumnà lur partida en Partida communistica da la Russia. La spartiziun da la partida era vegnida promovida da vart da la polizia secreta zaristica; [[Roman Malinovski]], in stretg collavuratur da Lenin, spiunava per quella.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;278.</ref> Suenter che commembers da partida eran vegnids mess a ferm, han intgins bolschevics suspectà Malinovski d’esser in spiun. Lenin ha però refusà questas reproschas en rom d’in’examinaziun a l’intern da la partida cun renviar a la provegnientscha da Malinovski or d’ina famiglia da lavurants.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''; Düsseldorf 1994, p. 354f</ref> L’avrigl 1912 ha Lenin edì l’emprima giada la ‹Pravda›. Il proxim temp è el puspè sa deditgà en l’exil svizzer<ref>Bernard Degen: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028375/2008-11-20/ ''Lenin, Wladimir Iljitsch''], en: Lexicon Istoric Svizzer.</ref> a studis marxistics; quels ha el surtut elavurà en la scrittira ‹L’imperialissem sco pli aut stadi dal chapitalissem› (schaner fin zercladur 1916), la quala ha furmà la basa da la teoria marxistica da l’imperialissem sco er da la teoria dal chapitalissem dal monopol statal che sa basa sin quella. Quest’ovra ha el terminà a [[Turitg]], nua ch’el ha dastgà ir a star il favrer 1916, suenter avair argumentà la dumonda respectiva cun il giavisch da pudair far diever là da la Biblioteca centrala.<ref>Willi Gautschi: ''Lenin als Emigrant in der Schweiz''. Benziger, Turitg/Cologna 1973, p. 185.</ref><ref>Adi Kälin: [https://www.nzz.ch/zuerich/wo-lenin-in-zuerich-spuren-hinterlassen-hat-lenin-und-die-friedlichen-spiesser-ld.146969 ''Der russische Revolutionär und die Spiesser''], en: ''Neue Zürcher Zeitung'' dals 22 da favrer 2017.</ref> === Emprima Guerra mundiala e sustegn dal Reich tudestg === Da l’entschatta da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è Lenin vegnì surprendì en la [[Galizia]] austriaca. Là passentava el ils mais da stad a Poronin, in vitg situà sin la lingia da viafier da [[Krakau]] a [[Zakopane]]. Qua sa scuntrava el regularmain cun bolschevics ch’eran activs en Russia sco er cun commembers dal comité central da la partida. Ch’i possia da princip prorumper ina guerra tranter las pussanzas grondas europeicas aveva Lenin gia speculà a partir dal 1907, cura ch’el aveva influenzà a moda decisiva la resoluziun cunter la guerra dal congress da socialists a [[Stuttgart]]. Ina guerra tranter la Russia e l’[[Austria]] al aveva però anc parì il 1913 en ina brev a [[Maxim Gorki]] sco pauc probabla: «Ina guerra tranter l’Austria e la Russia fiss per la revoluziun (en l’entira Europa da l’Ost) da grond niz, ma igl è pauc probabel che [[Franz Joseph]] e noss ami [[Nikolaus]] ans vegnian a far quest plaschair.»<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;305.</ref> Sco «ester adversari» en vischinanza dal champ da guerra principal ha Lenin sveglià il suspect da las autoritads austriacas. Ils 8 d’avust 1914 è el vegnì arrestà e tegnì en fermanza indesch dis en la praschun a Novy Targ. Suenter in’intervenziun da [[Viktor Adler]] è el vegnì liber ed ha pudì emigrar cun sia dunna en [[Svizra]], nua ch’el è arrivà la fin d’avust 1914. Da quel temp aveva Lenin gia elavurà il fundament d’ina nova lingia politica che dueva determinar ses agir fin il 1917. Il fatg che bunamain tuttas partidas socialisticas avevan bandunà il puntg da vista da refusar la guerra, remplazzond quel tras la tenuta naziunalistica da la «defensiun da la patria», ha el considerà sco sconfitta irreparabla da la Segunda Internaziunala. Surtut il fatg che la fracziun da la SPD en il Reichstag aveva dà il consentiment als credits da guerra da la [[Germania]] ha fatg surstar e consternà Lenin, il qual – malgrà intginas resalvas – aveva partì il respect da blers socialists europeics envers la democrazia sociala en Germania. A la «defensiun da la patria» ha el opponì la pretaisa dal «defetissem revoluziunar». Criteri e finamira d’ina politica socialistica saja da manar natiers la sconfitta da l’‹atgna› regenza e da «transfurmar la guerra imperialistica en ina guerra civila» (uschia la famusa formulaziun cuntegnida en la resoluziun dal comité central ‹La guerra e la democrazia sociala russa› da l’october 1914). Schizunt tranter ils represchentants da las minoritads opposiziunalas da las partidas socialisticas europeicas, ils quals èn sa scuntrads il settember 1915 a Zimmerwald e l’avrigl 1916 a Kienthal – dus vitgs situads en il chantun da Berna –, n’ha quest program radical betg pudì sa far valair dal tuttafatg. Suenter avair fatg repetidamain appel als lavurants russ da betg batter cunter ils Tudestgs, mabain cunter l’atgna regenza, èn ils bolschevics en Russia vegnids chatschads l’atun 1914 en l’illegalitad e persequitads ils proxims onns da l’Ochrana senza remischun.<ref>Robert Service: ''Lenin. Eine Biographie''. Minca 2000, p. 311.</ref> Ils 8 d’avust 1914 aveva la fracziun bolschevica en la Duma vuschà cunter ils credits da guerra ed aveva bandunà la sala. Il november 1914 han ins arrestà tschintg deputads ed als manà pauc suenter en Sibiria.<ref>Hugh Seton-Watson: ''The Russian Empire 1801–1917''. Oxford 1967, p. 699.</ref> Cura che la partida ha puspè, suenter la Revoluziun dal favrer, pudì sa preschentar avertamain, era il dumber da ses commembers sa reducì a 24&nbsp;000. ==== Return or da l’exil svizzer en Russia ==== [[Datoteca:Reise Lenins durch Deutschland (Platten).JPG|thumb|170px|Publicaziun dal cunviagiatur Fritz Platten davart il viadi da Lenin da Turitg a Petrograd (1924)]] Da quel temp vivevan en Svizra radund 600 emigrants politics russ. La primavaira 1917 han quels tschertgà ina pussaivladad da returnar en Russia. Da viagiar sur la Frantscha u l’Italia ch’eran alliads cun la Russia è sa mussà sco nunpussaivel. Lenin ha sviluppà plans aventurus per arrivar travestgì u en aviun en Russia. Il menschevic [[Julius Martov]] ha la finala fatg la proposta da dumandar la regenza tudestga per ina dumonda da transit. En contractivas che [[Robert Grimm]] e [[Fritz Platten]] han manà a Berna cun l’ambassadur tudestg [[Gisbert von Romberg]] han els bainspert cuntanschì il consentiment da la regenza tudestga. Questa decisiun è crudada sut l’egida da l’uffizi da l’exteriur e betg – sco ch’i vegn savens supponì – da la direcziun superiura da l’armada. Tranter ils 33 viagiaturs ch’èn partids ils 9 d’avrigl 1917 en dus chars da tren tudestgs al cunfin da [[Gottmandingen]] e ch’èn arrivads la saira dals 11 d’avrigl a [[Sassnitz]], sa chattavan 19 bolschevics – sper Lenin er [[Karl Radek]], [[Grigori Sinovjev]], la dunna da Lenin [[Nadeschda Krupskaja]] e si’amanta [[Inessa Armand]]. Fin il zercladur 1917 han anc gì lieu ulteriurs transports da quest gener. Tut en tut han uschia traversà dapli che 400 emigrants russ da differenta direcziun politica territori tudestg.<ref>Werner Hahlweg: ''Lenins Reise durch Deutschland im April 1917''. En: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte'', ann. 5 (1957), nr. 4, p. 333 ([https://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1957_4.pdf online]).</ref> Lenin era conscient che las circumstanzas da quest viadi avessan pudì avair in effect compromittend. El ha perquai insista che sulettamain Platten contracteschia avant e durant il viadi directamain cun ils represchentants tudestgs. Er l’idea da declerar ils cumpartiments occupads dals emigrants sco ‹exterritorials› è vegnida da Lenin. Ses um da confidenza Platten n’è betg entrà sin las emprovas da Romberg da vulair sa cunvegnir davart in reglament da pasch futur. Er da sa scuntrar cun in aut funcziunari sindical ch’aveva ascendì il tren a [[Stuttgart]] han ils bolschevics refusà. Envers ils dus uffiziers tudestgs ch’accumpagnavan il transport, han ils viagiaturs mantegnì ina «retegnientscha stinada».<ref>Werner Hahlweg: ''Lenins Reise durch Deutschland im April 1917''. En: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte'', ann. 5 (1957), nr. 4, p. 325 ([https://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1957_4.pdf online]).</ref> Malgrà questas mesiras da precauziun ha la moda e maniera co che Lenin e returnà – ed anc dapli la politica ch’el ha suandà silsuenter – gia sveglià il 1917 il suspect ch’el ageschia per incumbensa e cun sustegn finanzial dals Tudestgs. Gia cura che Lenin è arrivà ils 16 d’avrigl a Petrograd (sco che sa numnava Son Petersburg dal 1914 fin il 1924) ha la pressa conservativa da la chapitala russa tratg a strada quest suspect.<ref>Alexander Rabinowitch: ''The Bolsheviks come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd''. New York 1976, p. 14.</ref> Durant la Crisa dal fanadur è la regenza provisorica sa stentada da derasar il suspect che Lenin vegnia pajà dals Tudestg.<ref>Manfred Hildermeier: ''Geschichte der Sowjetunion 1917–1991. Entstehung und Niedergang des ersten sozialistischen Staates''. Minca 1998, p. 85; Alexander Rabinowitch: ''The Bolsheviks come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd''. New York 1976, p. 15ss.</ref> In’autoritad guvernativa americana ha publitgà il 1918 ils documents da Sisson falsifitgads che duevan cumprovar ina «German-Bolshevik Conspiracy».<ref>Committee on Public Information: ''The German-Bolshevik Conspiracy''. Washington 1918. Tudestg: ''Die deutsch-bolschewistische Verschwörung. 70 Dokumente über die Beziehungen der Bolschewiki zur deutschen Heeresleitung, Großindustrie und Finanz, nebst einer Anzahl photographischer Reproduktionen''. Berna 1919.</ref> Il socialdemocrat tudestg [[Eduard Bernstein]] ha discurrì il schaner 1921 en ina seria d’artitgels en il ‹Vorwärts› sco emprim da «segir dapli che 50 milliuns marcs dad aur» che sajan vegnids pajads il 1917 directamain als bolschevics. Sco funtauna per sia pretensiun ha el numnà ina brev privata «d’ina persuna da renum mundial absolutamain credibla».<ref>Cità tenor Eva Bettina Görtz (ed.): ''Eduard Bernsteins Briefwechsel mit Karl Kautsky (1912–1932)''. Francfurt a.M. 2011, p. 86.</ref> Cumprovà tras funtaunas èsi che la regenza tudestga ha mess a disposiziun durant ils onns da guerra meds per differentas gruppaziuns revoluziunaras e naziunalisticas en l’Europa da l’Ost. Contestà fin oz èsi però, en tge dimensiun ch’ils bolschevics hajan profità da quai. Entant che singuls perscrutaders partan da summas plitost pitschnas, las qualas n’hajan ultra da quai mai cuntanschì la Russia<ref>Semion Lyandres: ''The Bolsheviks’ ‹German Gold› Revisited. An Inquiry into the 1917 Accusations''. Pittsburgh 1995 (''The Carl Beck Papers in Russian & East European Studies''. nr. 1106), p. 102, 104.</ref> u sajan stadas dal tuttafatg irrelevantas per il svilup politic durant la stad e l’atun 1917<ref>Cf. Alexander Rabinowitch: ''The Bolsheviks come to Power. The Revolution of 1917 in Petrograd''. New York 1976, p. 14.</ref>, discurran auters da «milliuns da marcs», cun ils quals ins haja surtut schlargià il 1917 massivamain la pressa da la partida.<ref>Robert Service, Lenin, p. 387s.</ref> La pretensiun pli vasta che instanzas tudestgas hajan gì in’influenza directa sin la lingia politica dals bolschevics u che Lenin sez saja stà in «agent tudestg» refusa la publicistica scientifica gia dapi decennis. L’istoriograf american Rex A. Wade numna questa tesa in «mitus» e manegia che quella saja, tranter las «numerusas teorias da conspiraziun dal 1917», quella che saja sa mantegnida il pli ditg.<ref>Rex A. Wade: ''The Russian Revolution 1917''. Cambridge 2005, p. 194.</ref> === Fasa da revoluziun 1917 fin 1918 === ==== Agitaziun cunter la regenza provisorica ==== [[Datoteca:Lenin_Tauride_Palace.jpg|thumb|200px|Pled da Lenin a Petrograd l’avrigl 1917]] En la segunda mesadad da l’avrigl 1917 ha Lenin cuntanschì cun intgins da ses socis la staziun dal tren finlandaisa a Petrograd ed ha propagà la revoluziun sinaquai ch’ils lavurants, purs e schuldads vegnian a la pussanza. En sias tesas da l’avrigl ha el pretendì che la regenza provisorica, denunziada sco chapitalistica, vegnia cupitgada, confurm a la doctrina marxistica ch’i stoppia avair lieu avant la revoluziun proletara ina revoluziun burgaisa. Il chau da la regenza provisorica, [[Kerenski]], ha Lenin disfamà publicamain sco «tabalori».<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;133.</ref> Questa tenuta radicala n’ha betg be fatg star perplex ils socialists ch’eran restads en Russia e ch’avevan sustegnì fin qua la regenza provisorica, mabain è er stà ina surpraisa per ils aderents da Lenin sez. Quel percunter ha pretendì d’iniziar la revoluziun socialistica uschè svelt sco pussaivel.<ref>Manfred Hildermeier: ''Die Sowjetunion 1917–1991.'' Oldenbourg, Minca 2007, p. 14.</ref> Gia ils 4 da zercladur, en rom da l’emprim congress sovietic, ha Lenin fatg palais las ambiziuns dals bolschevics da surpigliar la pussanza en il pajais. Sia pretensiun d’expropriar la classa sociala pussanta senza indemnisaziun e da reparter il funs sin ils purs è spert daventada populara. Durant l’Offensiva da Kerenski han ils bolschevics agì en l’armada russa cunter la cuntinuaziun da la guerra, er sche Lenin refusava anc ina pasch separada.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;133–141</ref> Cura ch’igl è sa mussà che las operaziuns d’attatga duevan far naufragi, ha Lenin reproschà a la regenza provisorica d’avair tramess millis umans en ina mazzacrada sanguinusa.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror''. Düsseldorf 1994, p.&nbsp;141.</ref> Il fanadur ha Lenin empruvà da trair a niz la sperdita da reputaziun da la regenza per ils intents dals bolschevics. En la chapitala Petrograd ha la partida clamà suenter demonstraziuns en massa. Ma quai n’ha betg manà a la cupitga da la regenza, mabain è ì a finir en cumbats armads vaira caotics e spogliaziuns. Lenin sez ha constatà ch’ina sullevaziun stoppia vegnir organisada meglier per esser effectiva.<ref name="dw140146">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 140–146.</ref> El sez na sa chattava a l’entschatta da las demonstraziuns betg en la chapitala, mabain en Finlanda per sa recrear.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;159.</ref> Cun agid dal militar ha la regenza provisorica procurà che la citad vegnia puspè a ruaus. Ultra da quai han ins mess ad ir ina procedura giudiziala pervi dad auttradiment. La partida dals bolschevics e ses organ da pressa principal, la ‹Pravda›, ha la regenza sut Kerenski laschà scumandar uffizialmain. Cun midar il num da la partida e da la gasetta, èsi però reussì als bolschevics da cuntinuar cun lur activitads.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;161–163.</ref> Lenin ha temì suenter questa sconfitta ch’ins al sentenzieschia a la mort per cas ch’el vegnia accusà ed è perquai sa rendì en la clandestinitad.<ref name="dw140146">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 140–146.</ref> Suenter questas mesiras da vart da la regenza cunter ils bolschevics ha Lenin midà strategia e giustifitgà quai sco suonda: «Tuttas speranzas che la revoluziun russa sa sviluppia a moda paschaivla èn idas ad aua. Quai è la situaziun objectiva: Ubain la victoria cumplaina da la dictatura militara ubain la victoria per la sullevaziun armada dals lavurants.»<ref>Cità tenor Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;163.</ref> ==== Surpigliada e consolidaziun da la pussanza ==== Suenter ulteriuras sconfittas militaras sut la regenza liberal-socialistica da primminister [[Alexander Kerenski]] – che numnava sasezza «regenza revoluziunara provisorica» – èsi reussì als bolschevics ed als soviets ch’ins aveva gist fundà da cupitgar la regenza burgaisa il november 1917 (resp. l’october tenor il chalender giulian ch’era anc en vigur en Russia). [[Leo Trotzki]], il confident da Lenin, ha organisà ils 25 d’october la sullevaziun, la quala è però fruntada be sin pitschna resistenza. Tar quest culp da partenza da la Revoluziun d’october èn vegnidas per la vita sis persunas. Ils 8 da november 1917 è er sa radunà a Petrograd il segund congress sovietic. Ils bolschevics na disponivan a l’entschatta da nagina maioritad en quest cussegl da lavurants e da schuldads central. Ord protest cunter il proceder dals bolschevics han però blers deputads, tranter quels ils menschevics, bandunà la sala ed han uschia surlaschà il champ als bolschevics. Sco parsura dal cussegl dals cumissaris dal pievel è Lenin vegnì sur notg schef da regenza da la Russia. «In’ascensiun andetga dal tschaler a la pussanza», ha el ditg, «a mai gira la testa.» Sin il segund congress dals soviets ha Lenin anc declerà che sia regenza vegnia a respectar l’assamblea constituenta russa e ch’ella vesia sasezza be sco provisori fin las elecziuns. Quellas han ins realisà a moda democratica ed ellas duevan sa splegar senza incaps. Ellas han però muntà per ils bolschevics ina sconfitta dolurusa, avevan quels gea be gudagnà in quart da las vuschs, entant che la maioritad da las vuschs era ida als socialrevoluziunars. A moda legala na sa laschava uschia nunpussaivel surpigliar la pussanza. Sinaquai ha Lenin, il qual aveva gia crititgà avant la legitimaziun da l’assamblea, laschà schliar quella cun la forza. A Petrograd hai sinaquai dà demonstraziuns e confruntaziuns violentas en rom da las qualas èn mortas pliras persunas.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;191–192.</ref> Uss avevi num da terminar la guerra, da reparter il terren sin ils purs e da transferir las fabricas en ils mauns dals lavurants. La partida ha etablì, sut il presidi da Lenin, il cussegl dals cumissars dal pievel sco regenza bolschevica. Il favrer 1918 han ins installà per sustegn da quella l’armada cotschna sut [[Leo Trotzki]] e la polizia secreta Tscheka sut [[Felix Dserschinski]]. Ils 3 da mars 1918 ha il [[Contract da Brest-Litovsk]] terminà la guerra cun la [[Germania]], e quai – ord vista da la Russia – sut sperditas da territori massivas. A l’intern da si’atgna partida ha Lenin gì grondas difficultads da cuntanscher l’approvaziun da quest dictat tudestg. Sia coaliziun guvernamentala cun ils socialrevoluziunars sanesters è dada dapart pervi da quai. La guerra civila è plitost vegnida incitada che franada tras Brest-Litovsk; a la pausa da cumbat suenter la quala il giuven reschim sovietic bramava n’ha quai pia betg manà. L’istoriograf tudestg Gerd Koenen suppona che Lenin intendeva surtut da prolungar la guerra mundiala tranter la Germania e las pussanzas da l’Entente, perquai ch’el sperava che quai mainia a la revoluziun mundiala. En sia scrittira ‹Davart tgutgarias e pedantaria ‹sanestra›› explitgescha el ch’i haja uss num «da spetgar fin ch’il cumbat dals imperialists in cunter l’auter indeblescha quels anc pli fitg».<ref>Gerd Koenen: ''Die Farbe Rot. Ursprünge und Geschichte des Kommunismus''. Beck, Minca 2017, p. 792ss.; Id.: ''Spiel um Weltmacht. Deutschland und die Russische Revolution''. En: ''Aus Politik und Zeitgeschichte'' 67, carnet 34–36 (2017), p. 19.</ref> === Attentat e malsognas === Tar in attentat ils 30 d’avust 1918 è Lenin vegni blessà tras dus sajets. Ils projectils al han tutgà en il givè ed en il culiez. Sco attentadra han ins arrestà suenter curt temp Fanny Kaplan, in’aderenta dals socialrevoluziunars, la quala considerava Lenin sco in «traditur da la revoluziun», perquai ch’el haja schlià l’assamblea constituenta cun la forza. Suenter in’interrogaziun tras la Tscheka è ella vegnida executada senza procedura giudiziala. Da las consequenzas da l’attentat na dueva Lenin mai pli sa revegnir dal tut.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000, p.&nbsp;566, 572.</ref> Pir il 1922 han ins allontanà a moda operativa la balla en il culiez, suenter ch’in medi tudestg era vegnì a la conclusiun ch’il mal il chau dal qual Lenin pativa derivia dal plum che tissientia il tscharvè. Tar las examinaziuns da quel temp han ins constatà ils suandants mals: problems cun ils egls, mal il magun, mal il chau, mancanza da sien, in’infecziun acuta da la pel e disturbis da la circulaziun dal sang en il tscharvè. Ad in neuropatolog aveva Lenin ultra da quai rapportà ch’el pateschia d’obsessiuns. In mais suenter l’operaziun ha Lenin gì ils 25 da matg 1922 in grev culp – suenter avair gì gia avant intgins pli pitschens – e dus ulteriurs grevs culps duevan anc suandar. Il culp ha schirà Lenin da la vart dretga, ha chaschunà difficultads da discurrer, ha turblà il spiert e rendì adina pli pauc probabel che Lenin possia sa revegnir dal tuttafatg. Repetidamain han ins clamà ils frars Georg e Felix Klemperer da Berlin a Moscau per intercurir il pazient.<ref>Victor Klemperer: ''«Ich will Zeugnis ablegen bis zum letzten.»'' Tom 1: ''Tagebücher 1933–1945''. Aufbau-Verlag Berlin 1995, ISBN 3-351-02340-5, p.&nbsp;733.</ref><ref>Robert Service: ''Lenin. A Biography''. Harvard University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-674-00330-6, p.&nbsp;443.</ref><ref>Nina Tumarkin: ''Lenin Lives!: The Lenin Cult in Soviet Russia''. Harvard University Press 1997, ISBN 978-0-674-52431-6, p.&nbsp;112.</ref> Ils medis han tematisà pliras pussaivladads sco origin per propi dals mals da Lenin, senza però vegnir perina: sifilis, neurastenia, arteriosclerosa (sco gia tar il bab da Lenin) u er las consequenzas da l’operaziun. Lenin ha pensà a suicidi ed ha supplitgà Stalin d’al procurar tissi.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' C.H. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;573–576.</ref> Tenor in studi ch’è cumparì il 2004 duai Lenin avair patì sur blers onns d’ina neurosifilis.<ref>V. Lerner, Y. Finkelstein und Witztum: ''The enigma of Lenin’s (1870–1924) malady''. En: ''European Journal of Neurology'', 11: p. 371–376.</ref> === Temp da la guerra civila da 1918 fin 1922 === Quant ditg che la guerra civila ch’aveva cumenzà il 1918 ha durà vegn discutà a moda cuntraversa. Las ultimas acziuns da cumbat èn idas a fin il 1922 en la part asiatica da la Russia, entant che quellas èn gia stadas terminadas il 1920 en la part centrala da l’imperi. La guerra è stada segnada dal cumbat tranter ils alvs ed ils cotschens e cun ils uschenumnads verds er da la resistenza da la populaziun rurala cunter truppas cotschnas ed alvas. Sullevaziuns naziunalas e moviments anarchistics han medemamain giugà ina rolla. Per gudagnar la guerra è la partida bolschevica sa servida da mesiras dal communissem da guerra ed è sa messa tras militarmain cun success. Malgrà numerusas divergenzas d’opiniun ch’èn vegnidas discutadas avertamain, è Lenin stà durant quests onns il manader incontestà tant da la partida sco er da la regenza ed è er vegnì considerà sco pli auta autoritad entaifer la Terza Internaziunala communistica (Comintern) ch’è sa furmada il 1919. ==== Decisiuns da princip areguard la politica economica ==== Gia curt suenter la Revoluziun d’october ha Lenin empruvà da transfurmar l’economia russa per decret en in’economia planisada centrala. Sco emprim han ins statalisà fin l’entschatta 1918 las bancas. Tenor il program da partida dals bolschevics duevan ils daners sco med da pajament vegnir abolids dal tuttafatg. Dama ch’ils daners na sa laschavan betg metter or dal mund per decret, ha la regenza laschà stampar daners supplementars, quai ch’ha manà fin il 1922 ad in’iperinflaziun ch’ha svalità tut ils meds finanzials ch’eran en circulaziun. Il 1918 ha Lenin incumbensà il schurnalist [[Jurij Larin]] da stgaffir in’instanza da planisaziun centrala per statalisar l’industria. Da quai è resortì il cussegl economic superiur ch’ha realisà l’expropriaziun da las interpresas privatas. Ils possessurs da quellas – sch’els n’eran betg gia fugids a l’exteriur – stuevan per ordinari ceder lur manaschis senza naginas indemnisaziuns. Las facultads da las firmas ha il stadi incassà. ==== Alfabetisaziun e politica da furmaziun ==== Sper questa transfurmaziun da l’economia ha Lenin realisà refurmas sin il sectur da la furmaziun. El ha fatg avanzar a moda energica l’alfabetisaziun en il pajais. Il december 1919 ha el stgaffì per decret curs d’instrucziun obligants per analfabets. La stad 1920 han ins cumenzà ad endrizzar ina rait da bibliotecas pitschnas che duevan pussibilitar a mintgin l’access a cudeschs. Il stgalim da las scolas autas ha la regenza da Lenin avert a las classas socialas pli povras ed abolì il sistem da scola cun differentas partiziuns. Il 1919 han ins introducì facultads da lavurants, las qualas han avert la furmaziun universitara a creschids che n’avevan betg gì la pussaivladad da studegiar.<ref>Manfred Hildermeier: ''Russische Revolution''. Francfurt a.M. 2004 p.&nbsp;81–83.</ref> ==== Cumenzament da la guerra civila ==== [[Datoteca:19190525-Lenin_and_bolshevik_leaders_on_Red_square.jpg|thumb|220px|Inspecziun da truppas sin la Plazza cotschna a Moscau]] En bleras parts dal pajais è sa furmada resistenza cunter la regenza bolschevica. Per segirar sia pussanza e rumper la resistenza, ha la regenza fatg diever da l’armada cotschna ch’il cumissari per fatgs da guerra [[Leo Trotzki]] aveva furmà il 1918. Uschia è sa sviluppada ina guerra civila, en la quala ils [[Stadis Unids]], la [[Gronda Britannia]] e numerus auters stadis èn intervegnids cun sustegnair las truppas alvas. La guerra civila è stada segnada dad omaduas varts da gronda direzza militara ed ha durà fin la sconfitta da las truppas alvas la fin da l’onn 1921. Lenin sez è sa restrenschì durant la guerra civila a manar las fatschentas politicas dal stadi sovietic. Tenor ses agen parairi eri per el memia tard da sa vulair acquistar enconuschientschas militaras. El è sa restrenschì a determinar la strategia da basa, senza però intervegnir en la planisaziun da las operaziuns militaras. Er la front n’ha el mai visità durant l’entir decurs da la guerra.<ref>Evan Mawdsley: ''The Russian Civil War.'' Edinburgh 2005, p.&nbsp;277.</ref> ==== Cumenzament dal terrur e cuntraterrur ==== En rom da sias cumpetenzas sco schef da stadi ha Lenin però proponì da prender ostagis tranter civilists e commembers da las famiglias d’uffiziers, damai ch’el temeva ch’i pudess dar in auttradiment tranter ils uffiziers ch’eran vegnids furmads dal temp dal vegl reschim.<ref name="cr251">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 251.</ref> Lenin sez ha pretendì e promovì sco schef da stadi il terrur cotschen durant la guerra civila. Uschia ha el ordinà ils 9 d’avust 1918 en in scriver a las autoritads a [[Nischni Novgorod]]: «Organisai immediat terrur en massa, sajettai e deportai las tschientinas da prostituadas che fan dals schuldads bavaders ed er anteriurs uffiziers etc.»<ref>Evan Mawdsley: ''The Russian Civil War.'' Edinburgh 2005, p.&nbsp;81.</ref> Il medem di ha el ordinà envers las autoritads da [[Pensa]] d’eriger in champ da concentraziun.<ref>Evan Mawdsley: ''The Russian Civil War.'' Edinburgh 2005, p.&nbsp;81–82.</ref> Lenin ha legitimà il terrur cotschen sco mesira che saja per il mument necessaria en la guerra civila; quella servia a la defensiun cunter il terrur alv. Il 1920 ha el ditg: «Il terrur ans è vegnì sfurzà si tras il terrorissem da l’Entente, cura che las pli grondas pussanzas dal mund èn sa bittadas sin nus senza cumpassiun. Nus n’ans avessan pudì tegnair gnanc dus dis, sche nus n’avessan betg fatg frunt a questas tentativas dals uffiziers e gardist alvs, e quai ha muntà terrur. (...) Nus avain declerà che la necessitad da far diever da la forza resultia da l’incumbensa da supprimer ils sfruttaders, proprietaris da bains e chapitalists; cura che quai è fatg, desistin nus da tuttas mesiras extraordinarias.»<ref name="wl115">Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p. 115.</ref> Pli tard ha Lenin però precisà ch’el n’haja tuttavia betg l’intenziun d’abolir il terrur: En ina brev dal 1922 areguard la refurma da la giustia ha el exprimì l’intenziun da vulair suttametter il terrur a convenziuns giuridicas; l’idea d’al vulair abolir saja in engion da sasez.<ref>Peter Schreibert: ''Lenin an der Macht – Das russische Volk in der Revolution 1918–1922.'' Weinheim, 1984, p.&nbsp;99.</ref> ==== L’extensiun da la revoluziun en Pologna fa naufragi ==== La stad da l’onn 1920, suenter discussiuns a l’intern da la partida ch’èn vegnidas manadas a moda cuntraversa, è Lenin sa stentà d’etablir il communissem a l’exteriur. L’avrigl avevan unitads polonaisas e naziunalists ucranais empruvà adumbatten d’occupar l’Ucraina e da schliar quella dal stadi federativ sovietic. Sinaquai ha la partida fatg marschar l’armada cotschna en la [[Pologna]]. Ma la speranza ch’i cumenzia là ina revoluziun na dueva betg s’accumplir. Independentamain da lur appartegnientscha a la classa han ils Polonais cumbattì cunter l’invasiun russa. A las truppas polonaisas sut marschal [[Józef Piłsudski]] èsi reussì, cun sustegn da vart da la Frantscha, d’abatter l’armada cotschna. ==== Crisa agrara e sullevaziun dals marinars a Kronstadt ==== [[Datoteca:Kronstadt_attack.JPG|thumb|230px|Schuldads da l’armada cotschna attatgan la fortezza da Kronstadt]] Durant la guerra civila èsi vegnì tar ina crisa da provediment. Il motiv per quella ha furmà la politica agrara dals bolschevics. Tenor la doctrina dal marxissem eran ils purs independents da resguardar sco ina classa da la burgaisia pitschna senza avegnir. En rom da la centralisaziun da l’agricultura duevan ils purs dar giu lur racoltas a las instanzas statalas, e quai per pretschs fixs bass. Cura ch’ils purs èn s’opponids a quest proceder, ha Lenin laschà sequestrar las racoltas tras commandos militars. Ils purs han reagì sin quai cun resistenza armada e cun empitschnir las surfatschas da cultivaziun. Uschia èn las racoltas daventadas anc pli pitschnas, quai ch’ha surtut manà en las citads a fominas. Il 1921 è prorutta a [[Kronstadt]] ina sullevaziun dals marinars («Per soviets senza bolschevics!»). Quest moviment avess pudì daventar privlus per ils bolschevics, damai ch’el derivava da parts da l’atgna basa. Ins al ha però abattì sanguinusamain. Per segirar lur pussanza han ils bolschevics endrizzà champs per ils adversaris dal reschim; en lur funcziun na sa laschavan quels però betg anc cumparegliar cun ils champs da lavur cumplessivs (Gulag) che Stalin ha laschà eriger pli tard. ==== Politica da religiun ==== Durant la guerra civila è Lenin l’emprim passà si cun quità envers la baselgia ortodoxa. A chaschun dal segund congress sovietic il november 1918 ha el proponì da cumbatter la religiun be cun meds nunviolents da l’agitaziun. Curt suenter avair surpiglià la pussanza ha el decretà la separaziun da pussanza e stadi. In onn suenter la fin da la guerra civila ha Lenin dirigì ina gronda campagna dal stadi e da la partida cunter la baselgia. Sco pretext ha servì la fomina che regiva en vastas parts dal pajais e la quala aveva uss cuntanschì entras las requisiziuns sfurzadas da granezzas dimensiuns catastrofalas. Sco agid per ils fomentads avevan manaders da la baselgia dà liber parts da la facultad da la baselgia en furma da donaziuns. Sinaquai ha Lenin ordinà il favrer 1922 da laschar confiscar sche necessari cun la forza tut ils bains ecclesiastics, inclusiv objects consecrads. En parts da la populaziun èn questas mesiras fruntadas sin resistenza.<ref name="dw391401">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 391–401.</ref> En ina brev dals 19 da mars 1922 drizzada al biro politic è Lenin s’exprimì sco suonda davart la dumonda co proceder en la citad [[Schuja]], nua ch’igl aveva dà conflicts violents tranter cartents e schuldads che vulevan sequestrar ils bains ecclesiastics: «Uss, e be uss, en vista a tut la glieud smagrentada che sa nutrescha da charn umana e da las vias cuvertas cun tschients e millis baras pudain (e stuain) nus confiscar cun tutta energia e senza remischun ils bains ecclesiastics. Precis uss, e be uss, è il mument d’abatter ils spirituals che fan resistenza, e quai cun ina franchezza e brutalitad ch’els vegnan anc a sa regurdar sur decennis da quai.»<ref>Gerd Koenen: ''Die Farbe Rot. Ursprünge und Geschichte des Kommunismus''. Beck, Minca 2017, p. 821.</ref> Ed en in auter lieu: «Dapli represchentants dal clerus reacziunar e da la burgaisia reacziunara che vegnan executads e meglier ch’igl è per nus. Nus stuain immediat dar a questa glieud ina tala lecziun ch’els na vegnan sur decennis betg pli a pensar a far resistenza.»<ref>Nicolas Werth: ''Ein Staat gegen sein Volk.'' En: Stéphane Courtois e.a.: ''Das Schwarzbuch des Kommunismus.'' 4. ed., Minca 1998, p.&nbsp;142s.</ref> Quai ha manà en l’entir territori sovietic a pogroms manads dal stadi cunter cartents, spirituals ed instituziuns religiusas. Il dumber da las baselgias ortodoxas ch’eran avertas è crudà da radund 80&nbsp;000 sin 11&nbsp;525. Dapli che 14&nbsp;000 spirituals, mungias e laics ortodoxs èn vegnids sajettads dals organs statals. Er las minoritads dals catolics, gidieus e muslims en il pajais èn stadas pertutgadas da quai. Sin iniziativa da Lenin è [[Tichon]], il patriarc da [[Moscau]] ch’aveva gronda influenza, vegnì mess a ferm per decret dal biro politic.<ref name="dw391401">Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p. 391–401.</ref> Dapi la fundaziun da l’Imperi russ era la baselgia ortodoxa adina stada ina pitga da sustegn dal zarissem. Er per quest motiv è il cumbat dals bolschevics sa drizzà cunter quella. En ina brev secreta dals 19 da mars 1922 ha Lenin fatg palais sia tema d’ina cuntrarevoluziun manada dal clerus ed ha suttastritgà che quel, sco anteriura part da la classa regenta en il zarissem, stoppia vegnir cumbattì.<ref>Brev secreta da Lenin dals 19 da mars 1922, cità tenor Gerd Stricker: ''Religion in Russland.'' Gütersloh 1993, p.&nbsp;84s.</ref> ==== Controlla da la partida e diever d’experts burgais ==== Lenin è er stà participà a la controlla da la vita intellectuala en il senn da la partida. Il zercladur 1922 ha il biro politic sut ses presidi decidì che congress scientifics sajan be pli admess cun consentiment da la polizia secreta. Il medem onn ha Lenin dirigì in’unda da repressiun cunter impurtants scienziads, artists e students en il pajais. Ina part da questas unfrendas è vegnida bandischada en l’exteriur u a l’intern dal stadi sovietic. Intgins han ins er sentenzià a painas da praschun u executà. Lenin ha redigì persunalmain las glistas da las unfrendas che l’aut uffizier dal directori politic statal [[Josef Unschlicht]] aveva preparà.<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;374–377, 385–387.</ref> Suenter ch’il scriptur socialistic [[Maxim Gorki]] aveva protestà cunter quest proceder, è Lenin sa giustifitgà en ina brev sco suonda: «Las forzas intellectualas dals lavurants e purs creschan en il cumbat cunter la burgaisia ed ils gidanters da quella, ils uschenumnads intellectuals, ils lacais dals chapital. Quests ultims crain dad esser il tscharvè da la naziun, en vardad èn els però be il rufid da la naziun.»<ref>Dimitri Wolkogonow: ''Lenin – Utopie und Terror.'' Düsseldorf 1994, p.&nbsp;374–377, 379–380.</ref> Lenin è però er sa stentà da gudagnar l’uschenumnada «intelligenza burgaisa» per la revoluziun. Uschia ha el manegià il november 1919: «La nova societad na po betg vegnir erigida senza scienza, tecnica e cultura, ma quests champs èn en possess dals spezialists burgais. La gronda part dad els na simpatiseschan betg cun la pussanza sovietica, però senza els na pudain nus betg eriger il communissem. Ins sto crear in’atmosfera collegiala enturn els.» Ils spezialists stoppian pia vegnir transfurmads da «servients dal chapitalissem en servients da la massa lavuranta e daventar ils cussegliaders da quella». Il schaner 1922 ha Lenin schizunt pretendì davant la partida communistica «che nus protegian sco la poppa da noss egl mintga spezialist che lavura a moda conscienziusa, cumpetenta e passiunada, e quai er sche si’ideologia è cumplettamain estra al communissem».<ref>Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p.&nbsp;108.</ref> ==== Politica envers ils lavurants e purs ==== [[Datoteca:Lenin_1919-03-18.jpg|220px|thumb|Pled da Lenin il 1919]] Là nua ch’ils lavurants na vulevan betg suandar las ideas dals bolschevics, han quests ultims mussà paucas retegnientschas d’er proceder cun la forza cunter aderents da la classa da lavurants. En las ovras da Putilov a [[Petrograd]] avevan plirs milli lavurants lantschà il 1919 ina chauma ed eran sa drizzads en lur pretensiuns cunter il domini dictatoric dals bolschevics. Lenin aveva l’emprim empruvà d’als disciplinar persunalmain, ma durant ses pled è el vegnì surtunà dals cloms da protesta dals preschents. Sinaquai han ins tramess chars armads en direcziun da las ovras e clamà natiers unitads da la Tscheka ch’han arrestà ed executà ils 200 manaders da chauma.<ref>Jörg Baberowski: ''Der rote Terror.'' Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2007, p.&nbsp;45.</ref> Envers la populaziun rurala ha Lenin fatg ina politica variabla. Il fanadur 1918 ha el laschà endrizzar in comité cunter la povradad en ils vitgs. Lenin parteva da quel temp ils vitgs en purs pli povers e lavurers agriculs d’ina vart e purs da la classa mesauna e ‹kulaks› bainstants da l’autra. Cun agid dal comité vuleva el liar l’emprima gruppa als bolschevics.<ref name="cr217219">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 217–219.</ref> A medem temp dueva quel servir a las sequestraziuns sfurzadas en ils vitgs. Per motivar ils commembers dal comité, dastgavan quels salvar per sai ina part da la granezza ch’els avevan requirì en lur vitgs. Ils comités han però manchentà l’intent giavischà, perquai ch’en ils blers cas era la colliaziun dals purs pli povers envers la cuminanza dal vitg pli gronda che la loialitad envers il reschim communistic.<ref>Manfred Hildermeier: ''Russische Revolution.'' Francfurt a.M. 2004, p.&nbsp;69.</ref> En la publicitad ha Lenin valità ils comités sco grond success, facticamain als ha el però gia puspè dismess il december 1918. Durant l’onn 1919 ha Lenin midà sia politica ed è sa stentà da gudagnar la maioritad dal stan puril per sai. Damai ch’i vegniva a medem temp sequestrà sfurzadamain granezza, è però sa mantegnì, malgrà questa vieuta, in foss profund tranter il reschim da Lenin ed ils purs.<ref name="cr217219">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 217–219.</ref> ==== Cumenzaments d’in cult da la persunalitad ==== Emprims indizis d’in cult da persunalitad enturn Lenin èn gia sa fatgs valair curt suenter la fundaziun da l’Uniun sovietica. Suenter sia mort dueva quel anc s’extender massivamain. Lenin sez percunter è s’exprimì a moda spretschanta davart questa glorificaziun da sia persuna ed è sa lamentà da quai en brevs privatas. En il medem senn ha el effectuà ch’ina burgaisa sovietica ch’aveva disfigurà in da ses purtrets vegnia laschada libra.<ref name="cr251">Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p. 251.</ref> === Nova politica economica === Per meglierar la nauscha situaziun da provediment suenter la fin da la guerra civila, han Lenin e Trotzki chatschà tras il 1921 la nova politica economica, e quai cunter atgnas resalvas e gronda resistenza en la partida. Quella ha remplazzà las requisiziuns dal communissem da guerra tras ina taglia en natiralias ed ha lubì als purs, almain a moda limitada, da far cun il surpli commerzi. Per Lenin sez n’èsi betg stà simpel da far quest pass enavos, ma el al ha fatg per motivs tactics e pragmatics che servivan a la fin a mantegnair la pussanza.<ref>Uschia Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', nr. 119 (1999), p.&nbsp;338–240, qua p.&nbsp;252.</ref> Il 1922 ha el constatà en quest connex: «Igl è in grond sbagl da manegiar che la nova politica economica muntia la fin dal terrur.» E: «Nus vegnin a returnar tar il terrur, er tar il terrur economic.»<ref>Cità tenor Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', nr. 119 (1999), p.&nbsp;232–264, qua p.&nbsp;252.</ref> === Scumond da fracziuns e fundaziun da l’URSS === Parallel als svilups descrits han ins scumandà a chaschun dal 10avel di da partida tutta furmaziun da fracziun a l’intern da partida. De facto ha quai muntà la fin da la libertad da s’exprimer libramain en rom dal process da la furmaziun d’opiniun da la partida.<ref name="mh293">Manfred Hildermeier: ''Die russische Revolution 1905–1921.'' Francfurt a.M. 1989, p. 293.</ref> Suenter il grev culp da Lenin dal matg 1922 al ha il biro politic protegì da la publicitad per promover sia reconvalescenza. Lenin ha però refusà da chalar da lavurar ed ha sa laschà tegnair vinavant al current davart la politica. El è sa revegnì in pau ed è puspè sa participà a discussiuns, sco per exempel davart la dumonda da la constituziun u davart il monopol en il commerzi cun l’exteriur. En la dumonda d’ina uniun da las republicas socialisticas sovieticas è el sa mess tras cunter Stalin, il qual vuleva che las ulteriuras republicas s’associeschian a la Russia. Il november e december 1922 ha Lenin gì en tut set culps.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;584, 592.</ref> Suenter in ulteriur culp il mars 1923 è ses stadi da sanadad anc pegiurà ed ì n’al era strusch pli pussaivel da sa far chapir.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;611–612.</ref> === Mort, testament politic e tema da la birocratisaziun === [[Datoteca:Lenin-last-photo.jpg|160px|thumb|Lenin il 1923 a Gorki, segnà da plirs culps]] Lenin è mort ils 21 da schaner 1924 a las 4:23 uras en la vegliadetgna da 53 onns. La raschun da la mort per propi è restada zuppada a la publicitad sur decennis. La biografia autorisada da la partida sco er Dmitri Volkogonov discurran da grevs disturbis da la circulaziun dal sang u d’in ulteriur culp. Suenter la mort da Lenin è prorut entaifer la partida in cumbat da pussanza tranter il champ da [[Josef Stalin]] e l’opposiziun sanestra enturn [[Leo Trotzki]]. En ina brev dals 25 da december 1922 drizzada al di da partida, la quala vegn considerada sco ses testament politic, valitescha Lenin ses successurs potenzials sco suonda: «Tras quai ch’el è daventà secretari general, ha Stalin concentrà in’immensa pussanza en ses mauns, ed jau na sun betg persvas ch’el vegn adina a chapir da far diever da questa pussanza a moda precauta. Trotzki da l’autra vart na sa distingua betg be tras abilitads excellentas, sco ch’ha mussà ses cumbat cunter il comité central en la dumonda dal cumissariat dal pievel per dumondas da traffic. Sco persuna è el bain l’um il pli abel entaifer il comité central actual; ma el è er in uman ch’è memia segir da sasez e ch’è segnà d’ina passiun stravaganta per mesiras puramain administrativas.» En in’agiunta dals 4 da schaner 1923 è el vegnì pli concis areguard Stalin: «Stalin è memia grop. En noss mez ed en il contact tranter ils communists è quest sbagl anc supportabel; ma en la funcziun dal secretari general na po quai betg vegnir tolerà. Perquai propon jau als socis da ponderar co ch’ins pudess substituir Stalin e tschentar insatgi auter sin quest post che sa differenziescha en tuts reguards be en quai da Stalin ch’el è pli tolerant, loial, curtaschaivel ed envers ils socis pli attent, main lunatic etc. I pudess far l’impressiun ch’i sa tractia tar quai d’ina piculezza. Sut l’aspect d’evitar ina spartiziun e sut l’aspect da la relaziun tranter Stalin e Trotzki che jau hai descrit survart crai jau però che quai na saja betg ina piculezza u alura ina piculezza che po daventar cun ina giada decisiva.»<ref>Citats tenor ''Werke'', tom 36, p.&nbsp;579s.: [http://www.vulture-bookz.de/marx/archive/quellen/Lenin~Testament.html online].</ref> Malgrà l’emprova da Lenin d’impedir che Stalin vegnia a la pussanza – uschia giuditgescha Edgar Hösch – saja «Stalin tuttavia er da considerar sco ‹uffant› legitim da Lenin. El ha be tratg a niz a moda pli consequenta che auters e senza scrupels las pussaivladads che sa purschevan en la Russia communistica ad in uman da la pussanza entaifer l’apparat da partida tutpussant, il qual Lenin sez aveva stgaffì.»<ref>Edgar Hösch: ''Geschichte Rußlands. Vom Kiewer Reich bis zum Zerfall des Sowjetimperiums.'' Kohlhammer, Stuttgart/Berlin/Cologna 1996, p.&nbsp;366.</ref> Wolfgang Leonhard constatescha che Lenin haja persequità cun preoccupaziun il svilup da la partida ad in «apparat da pussanza birocratic». Tranter il 1920 ed il 1922 haja el crititgà repetidamain «la realisaziun manglusa dal democratissem» ed ils «excess birocratics» a l’intern da la partida. Al lieu da revoluziunars intellectuals da tenuta internaziunala, penetrads dal marxissem revoluziunar e da finamiras socialisticas, sajan passads pli e pli ‹apparatschiks› bornads cun in orizont provinzial che hajan vis en la pussanza sco tala l’accumpliment da lur desideris. Quels sajan sa reunids enturn il biro d’organisaziun ed il secretariat da la partida, nua che residiava Stalin ch’era dapi il mars secretari general da quella. Il mars 1922 sa lamenta Lenin ch’il svilup sovietic possia be «vegnir dirigì da la stresa fitg fina ch’ins po numnar la veglia garda da partida». In pitschen cumbat a l’intern possia avair per consequenza ch’il svilup sovietic «na vegn gia betg pli a depender da quella». Suenter la mort da Lenin, uschia cuntinuescha Leonhard, n’hajan ins betg fatg stim da sias resalvas envers Stalin e betg suandà sia proposta da remplazzar quel. Sco che Lenin haja preditg, saja il svilup en l’Uniun sovietica betg pli vegnì dirigì da la veglia garda dals bolschevics, mabain da la nova dals apparatschiks sut Stalin.<ref>Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p.&nbsp;135.</ref> == Recepziun == === Cult da Lenin === Cun la sepultura da Lenin ils 27 da schaner 1924 sin la [[Plazza cotschna]] a [[Moscau]] ha cumenzà a sa sviluppar in veritabel cult da Lenin. Il biro politic ha ordinà da laschar embalsamar ed exponer la bara. In edifizi da lain situà al mir dal [[Kreml]] han ins transfurmà il 1930 en il Mausoleum da Lenin odiern. Er sche sia dunna [[Nadeschda Krupskaja]] ha gì ina tenuta negativa envers quai, ha ella tuttina «propagà cun tutta premura il maletg da Lenin sco revoluziunar, pensader e consort perfetg» (Robert Service). Er Stalin ed auters han attribuì a preschentar Lenin sin in stgalim cun [[Marx]] ed [[Engels]] e sco la persunalitad che saja la finala stada decisiva per metter en la pratica il marxissem.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;619–622.</ref> Ins ha zuppentà che Lenin aveva perdavants betg russ, ch’el era stà pli baud aristocrat d’ierta e bainstant e ch’el aveva simpatisà cun il terrur dals socialists da purs; medemamain na dastgava sia relaziun tar [[Inessa Armand]] betg vegnir menziunada.<ref>Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie''. Beck, Minca 2000, p.&nbsp;626.</ref> [[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_102-01169,_Moskau,_Lenin-Mausoleum.jpg|230px|thumb|Colonna davant il Mausoleum da Lenin (1925)]] Damai ch’ins era da l’avis ch’i saja stà in scheni extraordinari e che eventuals indizis persuenter stoppian sa laschar chattar vi da ses tscharvè, han persunas dal fatg sco il perscrutader dal tscharvè tudestg Oskar Vogt intercurì ses tscharvè e taglià quel en 30 983 tagls satigls fixads en parafin.<ref>[https://www.nzz.ch/feuilleton/wie-ein-deutscher-hirnforscher-lenins-genialitaet-belegte-ld.1330017 ''Wie ein deutscher Hirnforscher Lenins Genialität belegte''], en: ''Neue Zürcher Zeitung'' dals 20 da november 2017.</ref> Pervi da la [[Segunda Guerra mundiala]] che s’avischinava han ins manà il zercladur/fanadur 1941 en in’acziun secreta la mumia da Lenin a Tjumen. Il Mausoleum a Moscau è vegnì serrà durant quest temp, ma la midada da guardia ha cuntinuà fin che la mumia è returnada la primavaira 1945. Dapi lura è la bara da Lenin exponida là a la publicitad senza interrupziun ed i sa furman regularmain lungas colonnas da visitaders. Dal temp dal realsocialissem han ins attribuì a Lenin la rolla d’ina persuna directiva politica; perquai han blers stadis dal mund erigì monuments en si’onur. Tenor Lenin è er vegnida numnada la doctrina dal leninissem; suenter la mort da Lenin il 1924 han teoretichers da la societad en l’Uniun sovietica sviluppà da quella l’uschenumnà marxissem-leninissem sco nova concepziun dal mund. Nums sco Vilenas resp. Wladilena per persunas u Leningrad (il num da [[Son Petersburg]] dal 1924 fin il 1991), Leninakan resp. Leninabad per lieus eran derasads dal temp sovietic. Sin Lenin va er enavos il num da l’asteroid Wladilena. === Lenin ed il terrur === Entaifer stgars set onns ha Lenin installà suenter la Revoluziun d’october l’emprim stadi da lavurants e da purs ed introducì uschia il socialissem en Russia. Per transfurmar la societad russa durant la guerra civila han ins fatg diever, sa referind a la revoluziun burgaisa franzosa, dal med dal terrur (terrur cotschen). Durant ils onns da guerra ha Lenin sustegnì quel senza restricziuns e schizunt pretendì d’al intensivar er cunter las resalvas ch’èn vegnidas fatgas valair a l’intern da la partida.<ref>Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', nr. 119 (1999), p.&nbsp;338–240.</ref> Surtut durant la guerra civila ha il terrur cotschen ed alv dumandà milliuns d’unfrendas. Per blers istoriografs è quai stà motiv avunda da suttametter la persuna da Lenin ad ina critica cumplessiva, e quai tant pli ch’ins na chattia nagins indizis che Lenin avess insacura deplorà las unfrendas dal terrur cotschen.<ref>Dmitri Wolkogonow: ''Lenin. Utopie und Terror''. Econ, Düsseldorf e.a. 1994, ISBN 3-430-19828-3; Martin Amis: ''Koba der Schreckliche. Die zwanzig Millionen und das Gelächter.'' Hanser, Minca 2007, ISBN 978-3-446-20821-6.</ref> Lenin ha scrit il 1918: {{citat|La burgaisia englaisa ha emblidà ses 1649, ils Franzos lur 1793. Il terrur è stà gist e legitim cura che la burgaisia al ha applitgà a sia favur cunter ils signurs feudals. Il terrur è però daventà monstrus e criminal en quel mument ch’ils lavurants e purs pitschens han gì la giagliardia d’al duvrar cunter la burgaisia. Il terrur è stà gist e legitim cura ch’el è vegnì applitgà per remplazzar ina minoritad sfruttanta tras in’autra minoritad sfruttanta. Il terrur è però daventà monstrus e criminal cura ch’ins al ha duvrà per cupitgar mintga minoritad sfruttanta. (...) La burgaisia imperialistica internaziunala ha mazzà en ‹sia› guerra 10 milliuns umans e struptgà ulteriurs 20 milliuns, e quai en ina guerra ch’è vegnida manada per decider schebain ils rubadurs englais u tudestgs duain dominar l’entir mund. Sche nossa guerra, la guerra dals supprimids e sfruttads cunter ils supprimiders e sfruttaders custa en tut ils pajais in mez u in entir milliun unfrendas, sche vegn la burgaisia a dir che las unfrendas da sia guerra sajan giustifitgadas, quellas da la nossa percunter in act criminal. (...) Ils represchentants da la burgaisia chapeschan bain che (...) la fin da la sclavaria [remartga: en ils Stadis Unids] haja valì la paina che l’entir pajais haja prendì sin sai lungs onns da guerra civila, accumpagnads – sco mintga guerra – da destrucziun, devastaziun e terrur. Uss però (...) na pon e vulan ils represchentants ed advocats da la burgaisia ed er betg ils socialists da refurma, ch’èn vegnids intimidads da la burgaisia e ch’han tema da la revoluziun, betg chapir che la guerra civila è necessaria e gista.|W.I. Lenin|''Brief an die amerikanischen Arbeiter'', 20 d’avust 1918.}} === Lingias da cuntinuitad da Lenin tar Stalin? === Ina dumonda ch’ha adina puspè interessà è quella, schebain i dettia ina cuntinuitad directa da Lenin al terrur dal stalinissem da pli tard. Suenter la mort da Lenin il 1924 ed ina tscherta perioda da ruaus dapi l’introducziun da la nova politica economica ha Stalin cumenzà a recurrer pli ferm a mesiras da forza. En las undas da purificaziun dals onns 1930 ha Stalin laschà umiliar ed executar l’entira garda revoluziunara dal 1918 sco per exempel [[Bucharin]], [[Radek]], [[Kamenev]] e [[Sinovjev]]. Almain areguard la moda e maniera da tractar l’atgna partida sa lascha quai interpretar sco ruptura da Stalin cun la tradiziun da la Revoluziun d’october e da Lenin. Ultra da quai sa lascha allegar che Lenin ha remplazzà la politica da l’autodeterminaziun dals pievels tras la politica da naziunalitads restrictiva dal stalinissem e ch’el ha per part revocà progress socials da la Revoluziun d’october. Da quest puntg da vista na fissan leninissem e stalinissem betg da metter a pèr. Da l’autra vart sa fan però valair numerusas vuschs che constateschan che blers impurtants elements dal model da la societad totalitar da Stalin eran gia avant maun dal temp da Lenin, e quai senza ch’i sa mussas in cuntrasts fundamental tranter ils dus manaders areguard l’applicaziun dal terrur sco med per midar la societad.<ref>Leonid Luks: ''Die Utopie an der Macht. Zum bolschewistischem Terror unter Lenin und Stalin.'' En: ''Historisches Jahrbuch'', 119 (1999). Cf. er Norman Naimark: ''Revolution, Stalinismus und Genozid.'' En: ''Aus Politik und Zeitgeschichte'', p.&nbsp;14–20.</ref> Numerus auturs, tranter quels [[Hannah Arendt]], [[Karl Popper]], [[Friedrich August von Hayek]] e [[Zbigniev Brzeziński]], fan a Lenin la reproscha d’avair almain levgià gia avant la revoluziun la via dal sistem sovietic en il totalitarissem tras ses concept da la partida da cader elitara.<ref>Christopher Read: ''Lenin.'' Abingdon 2005, p.&nbsp;292s.</ref> Per Heinrich August Winkler è resortì da las midadas che Lenin ha mess ad ir durant e suenter la Revoluziun d’october «l’emprim reschim totalitar dal 20avel tschientaner».<ref>Heinrich August Winkler: ''Die Revolution als Gegenrevolution. Von Marx zu Lenin oder Warum 1917 kein neues 1789 wurde.'' En: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' dals 7 da november 1997, nr.&nbsp;259, p.&nbsp;44.</ref> Er Wolfgang Leonhard conceda tuttavia che Lenin haja sustegnì e promovì durant la guerra civila il terrur sco med per tegnair a la pussanza ils bolschevics e ch’el haja agravà la terminologia marxistica cun metter en il center da la ‹dictatura dal proletariat› la suppressiun dals inimis e l’applicaziun da meds da violenza dictatorics. En l’ultima fasa da la guerra civila – pia gia avant la fin da quella – sa laschia però percorscher tar Lenin «ina clera vieuta» cun l’intenziun «da restrenscher il terrur ed ils organs da suppressiun». Quai haja culminà il mars 1922 en l’idea da vulair remplazzar la Tscheka tras tribunals politics statals. Tut en tut haja Lenin cumenzà ils onns 1920 e 1921 a considerar la Tscheka, il terrur e la paina da mort sco mesiras da cumbat ed instituziuns temporaras dal temp da la guerra civila, las qualas sajan d’abolir suenter la fin da quella.<ref>Wolfgang Leonhard: ''Die Dreispaltung des Marxismus. Ursprung und Entwicklung des Sowjetmarxismus, Maoismus & Reformkommunismus.'' Düsseldorf/Vienna 1979, p.&nbsp;116.</ref> Che Lenin saja però propi sa stentà suenter la fin da la guerra civila la primavaira 1921 da metter ad ir cun tutta energia las correcturas necessarias metta Manfred Hildermeier en dumonda. Entaifer la societad e la partida eran sa fatgas valair da quel temp adina dapli vuschs cunter il curs da la violenza politica. En rom da la sullevaziun da marinars a [[Kronstadt]] il 1921, la quala ins ha immediat abattì, han parts da l’atgna basa pretendì «da returnar tar la democrazia da cussegls». Ma a quai n’han ils manaders politics betg dà suatientscha: «Lenin e Trotzki n’han betg tratg en consideraziun da ristgar dapli democrazia, sco che quai era atgnamain vegnì mess en vista en rom da la Revoluziun d’october». Enstagl è la Tscheka – suenter ch’ins l’aveva schlià be per curt temp – vegnida reintroducida sut il num GPU ed ha survegnì enavos sias pli impurtantas plenipotenzas, numnadamain las depurtaziuns e la paina da mort. Uschia è la «defurmaziun fundamentala sco ierta da la Revoluziun d’october e da la guerra civila» sa mantegnida ed è vegnida transferida permanentamain en il nov urden statal.<ref>Manfred Hildermeier: ''Die russische Revolution 1905–1921.'' Francfurt a.M. 1989, p.&nbsp;292.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Angelica Balabanova: ''Lenin, oder: Der Zweck heiligt die Mittel''. Dietz Verlag, Berlin 2013 (ediziun revedida da la translaziun dal 1961). * Michael Brie: ''Lenin neu entdecken. Das hellblaue Bändchen zur Dialektik der Revolution & Metaphysik der Herrschaft''. Hamburg 2017, ISBN 978-3-89965-734-0. * Hélène Carrère d’Encausse: ''Lenin.'' Piper, Minca 2000. * Louis Fischer: ''Das Leben Lenins''. Transl. da l’american dad Irmgard Kutscher. Verlag Kiepenheuer & Witsch, Cologna/Berlin 1965. * Anton Pannekoek: ''Lenin als Philosoph.'' En: Anton Pannekoek, Paul Mattick e.a.: ''Marxistischer Antileninismus.'' ça ira, Freiburg 1991, p. 59–153. * Christopher Read: ''Lenin.'' New York/Abingdon 2005. * Wolfgang Ruge: ''Lenin: Vorgänger Stalins; eine politische Biografie.'' Ed. da Wladislaw Hedeler. 1. ed., Matthes & Seitz, Berlin 2010, ISBN 978-3-88221-541-0. * Victor Sebestyen: ''Lenin. Ein Leben.'' Rowohlt Berlin, Berlin 2017, ISBN 978-3-87134-165-6. * Robert Service: ''Lenin: Eine Biographie.'' Beck, Minca 2000. * David Shub: ''Lenin''. USA 1948. (Germania: Limes Verlag Wiesbaden, 1957). * Ruth Stoljarowa e Peter Schmalfuß (ed.): ''Briefe Deutscher an Lenin: 1917–1923.'' Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01320-3. * Maria Uhlmann, Helga Neusser: ''Lenins Werk in deutscher Sprache. Bibliographie''. Elav. da Maria Uhlmann e Helga Neusser. Editur: Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED, Berlin 1967. * Hermann Weber: ''Lenin in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' Rowohlt, Reinbek 1970, ISBN 3-499-50168-6. (18. ed: 2004, ISBN 3-499-50168-6). * Dmitri Wolkogonow: ''Lenin. Utopie und Terror.'' Econ, Düsseldorf e.a. 1994, ISBN 3-430-19828-3. == Colliaziuns == {{Commonscat|Владимир Ильич Ленин|Lenin}} * [https://web.archive.org/web/20160304234742/http://www.kalle-der-rote.de/bandi.pdf L’emprim tom da las ovras da Lenin en format pdf] (tudestg) (2,80&nbsp;MB) * [http://www.mlwerke.de/le/default.htm ''Reden, Schriften, Briefe und wissenschaftliche Studien Lenins''], sin: mlwerke.de * Marxists Internet Archive: [https://www.marxists.org/deutsch/archiv/lenin/index.htm Texts e cudeschs da Lenin] en lingua tudestga * [http://www.vulture-bookz.de/marx/archive/portraits/Wladimir_I_Lenin.html Archiv da Lenin] cun numerusas fotografias * Lenin, V.I.: [https://web.archive.org/web/20210622131134/https://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0013_tes&l=de, ''Brief an den Parteitag''], sin: 1000dokumente.de {{DEFAULTSORT:Lenin, Wladimir Iljitsch}} [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Politichers]] [[Categoria:Persunas russas]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] rg1kf0z1dd67nmnzkle6ezqbw5o463i Danubi 0 13324 172314 161816 2026-05-05T12:27:32Z Horgner 1074 172314 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Donau_Einzugsgebiet.png|thumb|320px|Intschess idrografic dal Danubi]] [[Datoteca:Дунайський_біосферний_заповідник.jpg|thumb|240px|En il reservat da biosfera Delta dal Danubi]] Il '''Danubi''' è cun ina quantitad d’aua d’en media 6855&nbsp;m³/s ed ina lunghezza totala da 2857 kilometers il segund grond e segund lung flum da l’[[Europa]] (suenter la [[Volga]]). Il flum maina davent l’aua da vastas parts da l’[[Europa Centrala]] ed [[Europa dal Sidost]]. El percurra u tanghescha en tut diesch pajais ([[Germania]], [[Austria]], [[Slovachia]], [[Ungaria]], [[Croazia]], [[Serbia]], [[Bulgaria]], [[Rumenia]], [[Moldavia]] ed [[Ucraina]]) – uschè blers sco nagin auter flum en tut il mund. Il num ‹Danubi› porta il flum a partir da quel mument che s’uneschan ils dus flums da funtauna Brigach e Breg che naschan omadus en la part centrala dal Guaud Nair. Il Danubi traversa trais gronds batschigls: La regiun prealpina settentriunala ed il Batschigl da Vienna (curs superiur), la Planira Pannonica (curs central) e la Planira da la Valachia (curs inferiur). Las muntognas che spartan quellas traversa il flum en chavorgias, da las qualas las pli enconuschentas èn la Ruptura dal Danubi sper Beuron, la Vachau, la Porta da Hainburg (er Porta da Pressburg) e la Porta da Fier. Il flum sbucca sur il vast Delta dal Danubi en la [[Mar Naira]]. Tar il Danubi sa tracti d’ina da las pli veglias ed impurtantas rutas da commerzi europeicas, la quala collia a medem temp divers tschertgels culturals. Tensiuns politicas e guerras han adina puspè impedì la via navigabla u gì per consequenza ch’ins ha serrà quella. Dapi ch’è crudada la tenda da fier ha il Danubi puspè reacquistà sia muntada economica d’antruras. Il flum collia blers spazis natirals libers da surfabricaziuns e segnads d’ina gronda ritgezza da las spezias e cumpiglia a medem temp impurtantas ovras idraulicas. == Muntada == Il Danubi è da grond’impurtanza geografica, istorica e culturala per l’Europa, cumparegliabel en l’Europa Centrala a la muntada dal Rain. Areguard l’intschess idrografic sa chatta il flum cun radund 796&nbsp;000&nbsp;km² (8&nbsp;% da la surfatscha da l’Europa) davos la Volga (1&nbsp;360&nbsp;000&nbsp;km²) e davant il [[Dnepr]] (531&nbsp;817&nbsp;km²) sin il segund plaz. == Num ed etimologia == [[Datoteca:Vindobona_Hoher_Markt-97.JPG|thumb|180px|Fivla a rudella cun illustraziun dal dieu dal flum Dānuvius, 150–250 s.C.]] Tut ils nums moderns dal flum – tranter quels tudestg ''Donau'', rumen ''Dunărea'', bulgar, serb e croat ''Dunav'', sloven ''Donava'', ungarais ''Duna'' sco er tschec, slovac, polonais, ucranais e russ ''Dunaj'' – derivan dal num dal temp roman Dānuvius (cun il dieu dal flum da medem num). Da la medema furma (cun transfurmaziun dal ''v'' en ''b'') derivan er rumantsch Danubi ed autras furmas neolatinas. Las ragischs dal term èn però pli veglias; ils nums dals flums Donau, Dnepr, Dnister, Donez e Don sa laschan eventualmain manar enavos sin in origin iranais u celtic. Ils nums pon derivar tant dals Scits e Sarmats che discurrivan iranais sco er dals [[Celts]] da l’Europa da l’Ost. In’attribuziun linguistica precisa na sa lascha strusch far, damai che omadus pievels èn penetrads fin a Don e Danubi e perquai che tant il celtic sco er l’iranais furman linguas indogermanas, uschia ch’il pled per ‹flum› sa lascha manar enavos tant en l’iranais vegl (cf. avestic ''dānu'', ossetic ''don'') sco er en il celtic (cf. valisic ''Donwy'') sin la medema ragisch indogermana *dʰenh₂- ‹cular, currer›. En l’antica ha il Danubi purtà sur lung temp dus nums: Il curs superiur sa numnava Danubi, il curs inferiur Ister u Hister, dal grec vegl Ístros (Ἴστρος). Intginas citads romanas situadas al curs inferiur purtavan l’agiunta ‹ad Istrum›, per exempel Nicopolis ad Istrum. Quest pled stat en connex cun in idronim indogerman general ''*heisr-'' ‹svelt, furius› ed ''ura'' ‹aua, flum›. En il territori da colonisaziun celtic da pli baud datti er ina retscha d’ulteriurs nums da flums che sa laschan manar enavos sin la medema ragisch: Eisack (Tirol dal Sid, Italia), IJssel (Pajais Bass), Isar (Germania), Isel (Austria), Isère (Frantscha), Iskar (Bulgaria), Jizera (Tschechia) ed Yser (Belgia).<ref>Hans Bahlow: ''Deutschlands geographische Namenwelt. Etymologisches Lexikon der Fluß- und Ortsnamen alteuropäischer Herkunft''. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1985, p. 239s.</ref> Pir avant radund 2000 onns, cur che l’[[Imperi roman]] era s’extendì sur l’entir curs superiur dal Danubi e ch’ins aveva eruì ils connexs cartografics, è vegnida renconuschida l’unitad da las duas parts dal flum. Anc fin la fin da l’antica è il num Ister stà in num usità per il flum, entant che Dānuvius sa referiva plitost al curs superiur. == Intschess idrografic == === Geografia e quantitad d’aua === L’intschess idrografic dal Danubi cumpiglia radund 817&nbsp;000 kilometers quadrat.<ref name="hydatl">Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit: ''Hydrologischer Atlas von Deutschland'', Freiburg i.Br. 2003.</ref> Da quai sa chattan radund 56&nbsp;% a sanestra (en il nord) e 44&nbsp;% a dretga (en il sid) dal flum. Tuttina derivan radund dus terzs da tut l’aua da la vart sanestra, damai che sa chattan là las pli grondas surfatschas muntagnardas, las qualas tschiffan ultra da quai la gronda part da l’umiditad che vegn manada natiers dals vents dal vest e dal sidvest. Il meglier sa mussa quai en la Planira Pannonica: da dretga sbucca qua la Save en il Danubi, il flum lateral che maina per lunschor il pli bler aua; da sanestra arriva la Tisza che na maina betg mez tant’aua, ma che furma per lunschor il pli lung flum lateral dal Danubi. La gronda part dals flums laterals naschan en las [[Alps Orientalas]] ed en las [[Carpatas]] sco er en las muntognas situadas sin il [[Balcan]]. Las Carpatas spartan la part inferiura da la part mesauna dal Danubi, las Alps dal Nordost la part mesauna da la part superiura. === Funtaunas === En vischinanza da Donaueschingen s’uneschan ils dus flums Brigach e Breg al Danubi. Da quests dus flums è la Breg, che nascha in pau pli en il sid e pli ad aut, tenor tut ils criteris da l’idrologia il flum in pau pli grond. Daspera vala simbolicamain la funtauna dal dutg dal Danubi, ch’è situada en vischinanza dal lieu nua che s’uneschan Brigach e Breg, tradiziunalmain sco funtauna dal Danubi. Da qua davent ha il Danubi ina lunghezza da bundant 2810 kilometers. === Flums laterals === [[Datoteca:Bassin-du-Danube-blank-map.png|thumb|250px|Curs dal flum cun ils flums laterals ed ils stadis cumpigliads]] Ils flums Tisza, Prut, Save, Drava, Olt, Siret ed En han tuts ina lunghezza da varga 500 kilometers. Flums che mainan dapli che 500&nbsp;m³/s aua èn Save, Theiss, En e Drau. === Inslas === Il Danubi dumbra numerusas inslas pli grondas e pli pitschnas. Tar las pli enconuschentas tutgan l’Oberer ed Unterer Wöhrd a Regensburg, il Jochenstein, l’Insla dal Danubi a Vienna, l’insla Žitný Ostrov en la Slovachia, l’Insla Margreta a Budapest e la Gronda Insla da la Guerra sper Belgrad. == Stadis cunfinants == Diesch stadis cunfineschan directamain cun il Danubi, en direcziun dal flum èn quai (mintgamai cun la cumpart procentuala da l’intschess idrografic dal flum): [[Germania]] 7,3&nbsp;%, [[Austria]] 9,9&nbsp;%, [[Slovachia]] 5,9&nbsp;%, [[Ungaria]] 11,4&nbsp;%, [[Serbia]] 9,5&nbsp;%, [[Rumenia]] 28,4&nbsp;% (= ils stadis situads dad omaduas varts dal flum), [[Croazia]] 4,3&nbsp;%, [[Bulgaria]] 5,9&nbsp;%, [[Republica Moldavia]] 1,5&nbsp;% ed [[Ucraina]] 4,0&nbsp;% (= ils stadis situads be dad ina vart dal flum). Tut en tut furman 1071 kilometers (37&nbsp;%) dal curs dal Danubi cunfins statals. Ils ulteriurs pajais che fan part da l’intschess idrologic èn (tenor la grondezza da lur cumpart): [[Bosnia ed Erzegovina]] 4,7&nbsp;%, [[Tschechia]] 3,0&nbsp;%, [[Slovenia]] 2,2&nbsp;%, [[Montenegro]] 0,9&nbsp;%, [[Cosovo]] 0,7&nbsp;%, [[Svizra]] 0,2&nbsp;% sco er, mintgamai cun ina cumpart sut 0,1&nbsp;%, [[Italia]], [[Macedonia]], [[Pologna]] ed [[Albania]]. Sur numerus chanals è il Danubi collià cun auters flums; ils impurtants èn il Chanal Main-Danubi sco er ils chanals che mainan tar il Dnjestr, il flum vischin situà en il nordost. Uschia che er ulteriurs pajais sco la Frantscha ed ils Stadis dal Benelux ubain la Russia, la Bielorussia ed il Balticum han indirectamain, sur la navigaziun interna, access al Danubi. == Citads situadas al Danubi == Al Danubi èn situadas las suandantas citads (* = chapitala): * En [[Germania]]: Donaueschingen, Geisingen, Tuttlingen, Fridingen, Sigmaringen, Mengen, Riedlingen, Ehingen an der Donau, Ulm, Neu-Ulm, Günzburg, Dillingen an der Donau, Donauwörth, Neuburg an der Donau, Ingolstadt, Kelheim, Regensburg, Straubing, Deggendorf, Vilshofen an der Donau e Passau. * En l’[[Austria]]: Linz, Steyregg, Grein, Ybbs an der Donau, Melk, Dürnstein, Mautern an der Donau, Krems an der Donau, Tulln, Stockerau, Korneuburg, Klosterneuburg, Vienna* e Hainburg an der Donau. * En la [[Slovachia]]: Bratislava*. * En l’[[Ungaria]]: Győr, Komárom, Esztergom, Visegrád, Vác, Budapest*, Dunaújváros, Paks, Kalocsa, Baja e Mohács * En [[Croazia]]: Batina, Vukovar ed Ilok * En [[Serbia]]: Apatin, Bačka Palanka, Novi Sad, Belgrad*, Pančevo e Smederevo * En [[Rumenia]]: Drobeta Turnu Severin, Brăila, Galați e Tulcea * En l’[[Ucraina]]: Ismajil * En la [[Bulgaria]]: Widin e Russe == Decurs == === Germania === [[Datoteca:Donaueschingen_Donauzusammenfluss_20080714.jpg|thumb|200px|Confluenza da Brigach e Breg sper Donaueschingen]] Da la funtauna da la Breg fin al cunfin austriac maina il Danubi sur ses emprims 618 kilometers tras la [[Germania]]. Radund 75 kilometers suenter la funtauna perda il Danubi però la gronda part da si’aua en la Donauversinkung, la gronda part da l’onn schizunt tut l’aua. En la Aachquelle vegn quest’aua puspè a la glisch e cula da là sur il Lai da Constanza en il Rain.<ref>[http://www.aachquelle.de/skizze-versick1.htm aachquelle.de], consultà ils 8 d’avrigl 2013.</ref> Las pli grondas citads per lung da questa part superiura dal flum èn Tuttlingen, Ulm, Neu-Ulm, Neuburg an der Donau, Ingolstadt, Regensburg, Straubing e Passau. A Passau culan l’Ilz e l’En en il Danubi. Impurtants edifizis situads per lung dal flum èn l’abazia da Beuron, il chastè dals prinzis da Hohenzollern a Sigmaringen, il münster gotic ad Ulm cun il pli aut clutger dal mund (161,53&nbsp;m), l’abazia da Weltenburg e la halla da la liberaziun sper Kelheim a la fin da la stretga da Weltenburg. I suondan la punt-crap ed il dom da s. Peder a Regensburg sco er la Walhalla sper Donaustauf. Il maletg da la citad da Passau dominescha il dom da s. Stefan, en il qual sa chatta la pli gronda orgla da catedrala dal mund. === Austria === La Val dal Danubi e sias cuntradas lateralas furman il spazi central da l’[[Austria]]: Quel cumpiglia bain be radund 15&nbsp;% dal territori statal, ma radund la mesadad dals otg milliuns abitants vivan qua, da quai bundant dus milliuns en la regiun metropolitana da [[Vienna]]. En quest spazi sa concentrescha la prestaziun economica dal pajais, cun zonas principalas en l’Austria Auta ed en la regiun da Vienna. La Val dal Danubi furma cun las rutas da transit alpinas (Brenner, Tauern e Pyhrn) in’impurtanta axa da transit da l’Austria. Dal cunfin tudestg fin al cunfin slovac percurra il Danubi l’Austria sin radund 349 kilometers. Il flum rumpa pliras giadas tras collinas da granit e gnais (Massa Boemiana) e cula tranteren per lung da l’ur settentriunal da la regiun prealpina. Intginas da questas chavorgias suondan gist suenter Passau, avant e suenter la citad da Linz. Alura passa il flum sper Melk vi cun si’immensa claustra barocca ed arriva en ina da las pli bellas cuntradas dal Danubi insumma, la Vachau. Sinaquai sa storta el enturn ils ultims bratschs al nordost da las Alps e cuntanscha il vast Batschigl da Vienna. La chapitala austriaca è stada sur tschientaners la pli impurtanta citad situada al Danubi e cun 1,8 milliuns furma ella fin oz er la pli gronda citad per lung dal flum (suandà da Budapest cun 1,7 milliuns e da Belgrad cun 1,4 milliuns; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2016). Fin curt suenter Vienna ha il Danubi plitost il caracter d’in flum da muntogna, pir da qua davent sa transfurma el in pau a la giada en in flum da la bassa. Il flum s’avischina alura al territori statal vers la Slovachia e cuntanscha il Batschigl Pannonic; qua finescha il curs superiur dal flum. Sper Bratislava banduna il Danubi l’Austria. Quasi l’entir territori statal da l’Austria maina l’aua sur il Danubi en direcziun da la Mar Naira. Sin territori statal austriac sa chattan per lung dal Danubi indesch implants electrics; quels furman la basa dal provediment d’electricitad da l’Austria. === Slovachia === [[Datoteca:River_Explorer_(ship,_2001)_002.jpg|thumb|220px|Il Danubi a Bratislava]] En ina distanza da be stgars 45 kilometers da Vienna, gist suenter il cunfin statal, percurra il Danubi la chapitala slovaca [[Bratislava]]. Suenter la chapitala furma il flum il cunfin cun l’Ungaria. En vischinanza da Bratislava sa sparta in bratsch dal Danubi, il Pitschen Danubi, e maina en blers meanders – e cumpigliond la pli grond’insla da flum en l’Europa – en la Váh che furma il pli grond flum lateral dal Danubi en la Slovachia. Sper Komárno sbucca la Váh sezza puspè en il Danubi. === Ungaria === Gia en il sid da Bratislava, a Čunovo al cunfin ungarais, sa sparta il Danubi danovamain. Be il bratsch settentriunal furma alura il cunfin statal tranter la [[Slovachia]] e l’[[Ungaria]], entant ch’il bratsch meridiunal percurra qua gia territori ungarais. A l’ur da la riva da quest bratsch sa chatta la citad universitara e d’industria e commerzi Győr. En l’ost da la citad maina quest bratsch lateral puspè enavos en il bratsch principal dal Danubi. Sin l’ulteriur decurs communabel dal Danubi per lung dal cunfin slovac-ungarais furma l’anteriura chapitala Esztergom bain la citad ungaraisa ch’ha gì en l’istorgia la muntada la pli impurtanta. Sper Szob banduna il Danubi il cunfin statal e sa chatta uss dad omaduas varts sin territori ungarais. A partir dal Schanugl dal Danubi sper Visegrád, nua ch’il flum fa ina midada da direcziun impressiunanta da quasi 90 grads, maina il flum per quasi 500 kilometers consequentamain vers sid. Suenter radund 40 kilometers percurra il Danubi [[Budapest]], la chapitala da l’Ungaria, che furma cun radund 1,7 milliuns abitants (situaziun dal 2016) la segund gronda citad al Danubi. Qua cuntanscha il flum ina ladezza da 400 fin 500 meters. Budapest è dal flum giu l’ultima citad situada dad omaduas varts dal Danubi. A medem temp banduna il Danubi en quest lieu las Muntognas Mesaunas Ungaraisas e marchescha da qua davent il cunfin occidental da la Gronda Planira Ungaraisa. Suenter avair passà numerusas citads pli pitschnas sco Dunaújváros, Paks, Kalocsa e Baja, banduna il flum suenter Mohács il territori statal ungarais. === Croazia === Cun 137 kilometers ha la [[Croazia]] suenter la Moldavia e l’Ucraina la pli curta cumpart al curs dal Dunav, sco ch’il flum sa cloma qua. Il flum arriva en il pajais a Batina en la regiun da cunfin tranter l’Ungaria, la Serbia e la Croazia. Il Danubi furma il cunfin natiral tranter la Croazia e la Serbia. La pli impurtanta citad croata situada a la riva dal flum è Vukovar, ma er Osijek sa chatta en vischinanza dal Danubi, be 20 kilometers davent da la sbuccada da la Drau en il Danubi. === Serbia === [[Datoteca:Golubac.JPG|thumb|220px|Fortezza Golubac en Serbia]] A l’entschatta furma il Danubi il cunfin tranter la Croazia (riva dretga) e la [[Serbia]] (riva sanestra). En vischinanza da Batina sa sparta a sanestra il grond chanal da Batschka, il qual fa oz part dal sistem da chanals dals flums Danubi e Tisza. Sper Bačka Palanka fa il Danubi ina storta e percurra alura la Serbia en direcziun sidost, dal cunfin croat vers il cunfin rumen. 25 kilometers suenter ch’il flum ha passà il cunfin nà da l’Ungaria è situada la citad da port Apatin, l’emprima citad pli gronda al Danubi. Qua abitavan fin la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] quasi be uschenumnads Svabais dal Danubi. Pli lunsch dal flum giu percurra il flum la citad Novi Sad e suenter ulteriurs 75 kilometers cuntanscha il Danubi [[Belgrad]], la chapitala serba e cun 1,4 milliuns abitants (situaziun dal 2016) la terz gronda citad al flum. Cun in’istorgia da colonisaziun che tanscha enavos radund 7000 onns sa tracti d’in dals abitadis al Danubi cun ina da las pli veglias istorgias da colonisaziun. La colonia è sa sviluppada per lung da la sbuccada da la Save; il center da quella furma la fortezza Kalemegdan, situada sin in’autezza sur la sbuccada. Sin ses ulteriur viadi tras la Serbia percurra il Danubi las citads d’industria Pančevo e Smederevo. Sper Stari Slankamen sbucca nà da sanestra la Theiss en il Danubi, il pli grond flum lateral da quel insumma. Sutvart la ruina da la fortezza serba Golubac entra il flum en la Chavorgia dal Danubi a l’uschenumnada Porta da Fier. Sin quest tschancun impressiunant, fin als dus mirs da fermada Đerdap 1 e 2, furma il Danubi il cunfin tranter la Serbia e la Rumenia. === Rumenia === Sur 1075 kilometers, pia dapli ch’in terz da sia lunghezza totala, maina il Danubi (rumen: Dunărea) tras la [[Rumenia]]. Igl è quai il pli lung tschancun da tut ils stadis che cunfineschan cun il flum. A l’entschatta furma il Danubi per la Rumenia il flum da cunfin vers la Serbia, alura vers la Bulgaria. Suenter ina midada da direcziun vers nord maina il Danubi a l’intern dal pajais tras las regiuns rumenas Bărăgan e Dobrudscha; a la fin furma il flum puspè il cunfin tar la Moldavia e l’Ucraina e sbucca la finala en la Mar Naira. Sin terren rumen è il Danubi collià a moda pli directa cun la Mar Naira sur in chanal. Anc avant la Porta da Fier spectaculara, che furmava fin l’entschatta dals onns 1970 il traject il pli privlus dal Danubi, entra il flum en il sidvest da las Muntognas dal Banat sin territori rumen. Suenter avair passà en vischinanza dad Orșova il tschancun il pli stretg, cuntanscha il flum Drobeta Turnu Severin. Alura fa il Danubi ina vieuta vers sid e furma sur ils proxims 400 kilometers vers ost il cunfin cun la Bulgaria. A la riva dal flum èn situadas las citads rumenas Dăbuleni, Corabia, Turnu Măgurele, Zimnicea, Giurgiu (visavi la citad bulgara Russe), Oltenița e Călărași. Qua al cunfineschan vers vest las autezzas da la Dobrudscha; il flum cuntinuescha sperasvi Cernavodă, Topalu, Hârșova, Giurgeni e Gropeni e cuntanscha las duas pli grondas citads, Brăila e Galați. Gist suenter daventa il Danubi flum da cunfin vers l’Ucraina e cuntanscha vers ost, suenter avair passà Tulcea e Pardina, bainprest il Delta dal Danubi. === Bulgaria === [[Datoteca:2013-06_Donaubruecke_Vidin.jpg|thumb|220px|Punt dal Danubi che collia la Bulgaria cun la Rumenia]] En il nord da la [[Bulgaria]] furma il Danubi quasi sur l’entira lunghezza il cunfin dal pajais vers la Rumenia. Il Danubi è bain il sulet flum navigabel da la Bulgaria; ma per questa part dal pajais pauc populada è il flum quasi be da muntada regiunala. Per lung dals bunamain 500 kilometers ch’il Danubi cunfinescha cun la Bulgaria existan be duas punts. La punt pli veglia collia dapi il 1954 Russe, la pli gronda citad bulgara situada al Danubi, cun Giurgiu en la Rumenia. La segunda punt è vegnida averta il 2013 e collia Widin cun Calafat en Rumenia. Igl existan en tut dudesch ports dal Danubi sin territori bulgar cun ina pitschna flotta da commerzi. En la citad Swischtow cuntanscha il Danubi il punct il pli meridiunal, silsuenter curra il flum plaunsieu puspè vers nord e banduna suenter Silistra il territori bulgar. === Republica Moldavia === Da tut ils stadis cunfinants ha la [[Moldavia]] la pli pitschna cumpart al curs dal Danubi. Be sin ina lunghezza da 340 meters tutgava oriundamain il piz il pli al sid dal pajais il Danubi tranter la Rumenia e l’Ucraina. L’onn 1999, en rom d’in stgomi da territori, ha l’Ucraina surlaschà a la Moldavia ulteriurs 230 meters, uschia che la riva moldava ha oz ina lunghezza totala da 570 meters. La Moldavia ha l’intenziun da far diever da l’access al Danubi per construir il port da Giurgiulești; per motivs da la protecziun da l’ambient è quel però fitg contestà. === Ucraina === Curt suenter ch’il Pruth è sbuccà en il Danubi, furma quest ultim il cunfin tranter la Rumenia en il vest e l’[[Ucraina]] en l’ost. Las pli impurtantas citads ucranaisas situadas al Danubi èn Ismajil, Kilija e Wylkowe. Suenter il traject ucranais mainan ils dus bratschs da sbuccada meridiunals puspè sur territori rumen, entant ch’il bratsch settentriunal furma vinavant il cunfin vers l’Ucraina. En ses territori da sbuccada en la [[Mar Naira]] s’extenda il flum al Delta dal Danubi che cumpiglia ina surfatscha da radund 800&nbsp;000 hectaras (da quai radund 680&nbsp;000 hectaras sin territori rumen). == Svilup geologic == [[Datoteca:Karte_Obere_Donau.png|thumb|190px|Situaziun idrologica en la part superiura dal flum]] Geologicamain marchescha il Danubi la lingia per lung da la quala è sa serrada en il miocen (a partir da ca. 12 milliuns onns avant oz) la Paratethys. Questa mar da cunfin graschla è sa serrada pli e pli dal vest vers l’ost en rom da la collisiun cuntinuanta da la platta continentala africana cun la platta continentala eurasiana ed è la finala siada or dal tuttafatg. La furmaziun da las [[Alps]] e da las [[Carpatas]] eran da quel temp gia en cumplain svilup ed han per part er cumpiglià gronds lais, dals quals las vastas planiras en l’Ungaria e Valachia dattan perditga. En il decurs da l’ulteriura furmaziun da muntognas èn ils lais en il curs mesaun ed inferiur dal Danubi vegnids sedimentads ed il curs superiur – che s’extendeva antruras bundant pli lunsch vers vest – ha stuì succumber al [[Rodan]] e surtut al [[Rain]]. Uschia è il sistem dal Danubi sa spustà vers ost en sia posiziun odierna. Quest process cuntinuescha, uschia ch’adina dapli flums laterals en il curs superiur vegnan a manar en l’avegnir lur aua en direcziun dal Rain. Cun la Donauversinkung è gia mess ad ir en noss temp in process en il decurs dal qual l’entir intschess idrologic dal Guaud Nair vegn ad ir a perder en direcziun dal Rain. == Istorgia da l’utilisaziun dal flum == En il decurs dal settavel tschientaner a.C. èn Grecs, ch’eran vegnids nà da la [[Mar Naira]] sur la citad Tomis, oz Constanța, navigads dal flum siadora. Lur viadi da scuverta è ì a fin a la Porta da Fier cun ses cataracts grippus. Il curs inferiur han ils Grecs numnà Istros, il curs superiur als era nunenconuschent. Quest num per il curs inferiur han l’emprim er surpiglià ils Romans; il curs superiur han quels numnà tenor il num celtic Danuvius, il qual vegniva venerà en l’antica sco dieu. Dal temp dals Romans furmava il Danubi quasi da la funtauna fin a la sbuccada il cunfin tar ils pievels situads en il nord. A medem temp ha il flum furmà la ruta per transports da truppas e per il provediment da las colonias situadas giu per il flum. Da l’onn 37 fin il temp da da regenza da l’imperatur [[Valentinian I]] (364–375) ha il Limes dal Danubi furmà, cun intginas interrupziuns, il cunfin da l’Imperi roman vers nordost. Da penetrar sur il Danubi en la Dacia è reussì a l’imperi pir suenter duas battaglias ils onns 102 e 106 e suenter avair construì l’onn 101 ina punt sper la citad da garnischun Drobeta a la Porta da Fier. Da questa victoria sur ils Dacs sut Decebalus è resortida la provinza Dacia; l’onn 271 è quella puspè ida a perder. En il 9avel tschientaner ha il Danubi furmà la ruta da migraziun dal pievel da pasturs dals Magiars. Quels èn arrivads nà da l’Europa da l’Ost sur l’Imperi da Cazars sco staziun intermediara fin en il territori da l’Ungaria odierna. Là han els, ensemen cun la populaziun slava indigena, mess ils proxims 150 fin 200 onns, surtut sut Steffan I, il fundament da la naziun ungaraisa odierna. Er la ruta Charlemagne che l’armada da [[Godefroy de Bouillon]] ha prendì tranter il 1096 ed il 1099 a chaschun da l’Emprima Cruschada, ha manà da Regensburg fin a Belgrad per lung dal Danubi. Radund 340 onns pli tard è la direcziun sa vieuta: per l’armada osmanica ha il Danubi furmà per sia campagna militara tras l’Europa dal Sidost la ruta centrala per transportar las truppas ed il provediment. Il flum ha pussibilità d’avanzar svelt: gia l’onn 1440 han gì lieu las emprimas Battaglias sper Belgrad; la conquista da la citad è reussida il 1521. L’onn 1526 ha l’armada osmanica fatg ir en muschna il Reginavel ungarais en l’Emprima Battaglia sper Mohács. Damai che [[Ludwig II]] è vegnì per la vita, è l’Ungaria crudada a l’Austria habsburgaisa. Quai vala sco origin da la Monarchia dal Danubi. [[Datoteca:Danube_near_Iron_Gate_2006_3.JPG|thumb|170px|La Porta da Fier cun la claustra Mraconia]] L’onn 1529 han ils Tircs cuntanschì la citad da [[Vienna]] che furmava da quel temp il center da l’Europa Centrala. Els han assaglì quella, ma èn vegnids abattids. Uschia è l’expansiun dals Osmans per lung dal Danubi stada franada ed a partir da la Segunda Battaglia sper Mohács (1687) han quels pers ina part dals territoris ch’els avevan conquistà e da lur pussanza. Ch’igl è reussì da chatschar enavos successivamain ils Tircs è d’attribuir per gronda part a l’iniziativa da l’Austria-Ungaria ch’è vegnida tras quai adina pli ferma. Sper l’Austria è l’Imperi roman però restà il pli impurtant factur politic en l’Europa dal Sidost, e quai fin la sperdita definitiva dal Balcan en rom da las guerras tranter la Russia e la Tirchia (1768–1774) e las guerras dal Balcan 1912/13. Il Danubi n’è betg be stà da quel temp da grond’impurtanza militara e commerziala, mabain ha er furmà il cunfin politic, cultural e religius tranter Occident ed Orient. En rom dal Contract da pasch da Versailles suenter l’[[Emprima Guerra mundiala]] è il Danubi vegnì declerà il 1919 ensemen cun Elbe, Memel ed Oder sco flum internaziunal. Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] (l’Uniun sovietica aveva tranter auter occupà l’Ungaria e parts da l’Austria), han ins prendì en egl il 1946 in nov urden areguard la navigaziun sin il Danubi che dueva remplazzar la cunvegna da Paris dal 1921. Quest contract han ins segnà a chaschun da la Conferenza da Belgrad l’onn 1948; la Germania ha però – pervi da resalvas da l’Uniun sovietica resp. Russia areguard in dretg da cundecisiun da vart tudestga – pir pudì aderir a quella il 1998. Fin la crudada da la tenda da fier l’onn 1989 percurriva il Danubi en l’ost da Hainburg, al cunfin tranter l’Austria e la Tschecoslovachia, la lingia da cunfin da la guerra fraida. Tras quai è quest’impurtanta axa da traffic che collia a travers il continent divers spazis economics, stada pli u main bloccada. Pervi da la politica autonoma da Tito è er il cunfin jugoslav dal Danubi vers l’Ungaria e la Rumenia vegnì surveglià fitg ferm. Pir cun la fin da la [[Guerra fraida]] e la dissoluziun dal bloc da l’ost en il decurs dals onns 1990 è puspè daventà pussaivel in traffic da persunas e da rauba ordinari tranter vest ed ost.<ref> diepresse.com: [http://diepresse.com/home/panorama/donautour/1342993/Die-Donau-war-ein-Sehnsuchtsort ''Die Donau war ein Sehnsuchtsort''].</ref> Il 1977 avevan l’Ungaria e la Tschecoslovachia fatg in contract internaziunal areguard l’utilisaziun communabla da l’energia dal Danubi. En la regiun dal Schanugl dal Danubi, tranter la Slovachia e l’Ungaria, dueva s’extender sur 200 kilometers in sistem da stgalims da fermada. Per motivs finanzials ed er pervi da protestas da vart da protecturs da l’ambient a l’intern dal pajais, ha l’Ungaria tratg a la lunga il project a partir dals onns 1983/84; questas protestas èn sa repetidas il 1989, cur ch’èn vegnidas preschentadas al parlament ungarais 140&nbsp;000 suttascripziuns cunter il project. La finala èn las lavurs vegnidas sistidas dal tuttafatg. Per avair visà il contract a moda unilaterala è però prorut tranter ils dus pajais in conflict avert ch’ha manà il 1993 fin avant il Tribunal internaziunal a Den Haag. En l’Ungaria (Paks), Bulgaria (Kosloduj) e Rumenia (Cernavodă) existan a la riva dal Danubi ovras atomaras che retiran dal flum aua da sfradentar. == Recepziun culturala == Sco segund grond flum europeic ha il Danubi laschà blers fastizs en las culturas dals stadis cunfinants e sur quels ora. Cun ses num grec vegn il Danubi menziunà tar [[Hesiod]] sco figl dad Okeanos e Tethys (Teogonia 339). Ultra da numerusas ditgas e legendas èn er scripturs s’occupads dal flum, dad [[Ovid]] che descriva l’impressiun dal flum schelà (Tristia, cudesch 3, poesia 10) fin a [[Claudio Magris]] e [[Péter Esterházy]] ch’èn s’occupads a la fin dal 20avel tschientaner da la tematica. En l’Europa da l’Ost vala il Danubi dapi il temp medieval sco archetip d’in flum. En cronicas ed epos vegn quel mess a pèr cun objects biblics (in dals quatter flums dal paradis, portal a la Terra empermessa e.a.). Ed en Russia vegnan tut ils gronds flums sco Don, Dnepr u Moskwa denominads simbolicamain sco Danubi. In vast resun cultural ha il Danubi er chattà en la musica, per exempel en il Donauwalzer da [[Johann Strauss]] (ch’era oriundamain vegnì scrit e represchentà cun in auter text). Insumma è l’image da l’Austria collià spezialmain ferm cun il Danubi, quai sa referind a la monarchia dal Danubi d’antruras cun ses radund 1300 kilometers per lung dal flum (dapi il 1945 ca. 350&nbsp;km). Uschia cuntegna l’imni naziunal austriac la frasa «Land am Strome», ed er en ils imnis naziunals da la Bulgaria (Mila Rodino), Croazia (Lijepa naša domovino) ed Ungaria (Himnusz) vegn fatg allusiun al flum. == Il Danubi sco spazi da viver == Il Danubi percurra bleras differentas cuntradas e zonas climaticas; correspundentamain sa preschenta er la flora e fauna a moda fitg multifara. Malgrà numerusas intervenziuns da l’uman, per part cun consequenzas gravantas, è sa mantegnida sin blers tschancuns ina cuntrada fluviala ordvart ritga. Intgins dals spazis da viver ils pli sensibels furman en il fratemp territoris natirals protegids. === Fauna === [[Datoteca:Баклан_-_дунайський_біосферний_заповідник.jpg|thumb|220px|Cormoran en il Delta dal Danubi]] Tut en tut vivan per lung dal flum dapli che 300 spezias d’utschels. Il Danubi furma ina da las pli impurtantas vias da la migraziun dals utschels; ils territoris natirals en sia vischinanza furman savens impurtants areals d’envernada, da cuada e da paus; quai vala oravant tut per il Delta dal Danubi. Be en il Delta dal Danubi vivan dapli che 150 spezias da peschs. Er en il curs mesaun e superiur dal flum è la varietad gronda. Intginas spezias èn schizunt endemicas en il Danubi u ses flums laterals, uschia per exempel la lampedra dal Danubi. L’umber da Kramer, dal qual ins aveva pensà ch’el saja mort ora il 1975, han ins rescuvert il 1992 e pudì recolonisar en rom da programs d’allevament secundar.<ref>''[http://www.fishbase.org/trophiceco/FishEcoList.php?ve_code=40 Species in Danube]'', fishbase.org, consultà ils 8 d’avrigl 2013.</ref> Er a bleras spezias da reptils ed amfibis porscha il Danubi cundiziuns idealas, uschia per exempel a diversas natras, luschards e tartarugas. Ina spezia endemica furma la piutscha crestada dal Danubi. Ma medemamain mammals sco fiergna alva, fiergna nobla, mustaila, tais u schizunt giat selvadi, castur e ludra èn qua da chasa. En il delta vivan tranter auter er il visun ed il telpi. === Flora === Impurtantas spezias da plantas da las zonas alluvialas da lain lom èn il trembel alv, en il curs superiurs er l’ogn grisch ed il salesch alv. Per las zonas alluvialas da lain dir è da menziunar il fraissen stretg, che cumpara da Vienna engiu, en pli differentas spezias dad ulms. En il Danubi sez vivan plantas da l’aua sco per exempel diversas spezias d’uderettas. === Parcs naziunals e reservats === Al Danubi èn situads numerus reservats da la natira, parcs regiunals e parcs naziunals. Quels sa chattan tant per lung dal curs superiur en Germania ed en l’Austria, dal curs mesaun – tranter auter en la regiun nua ch’il Drau s’unescha cun il Danubi – e tanschan per lung dal curs inferiur fin al Delta dal Danubi a la Mar Naira. Il [[Delta dal Danubi]] furma gia dapi l’onn 1991 in Patrimoni natiral mundial da l’Unesco. Sper il delta da la Volga sa tracti dal segund grond delta da l’Europa. Quest ecosistem d’ina grondezza da 5000&nbsp;km² è unic en il mund, furma la pli gronda regiun umida en l’entira Euorpa ed il pli grond territori da channa dal mund. Il Delta dal Danubi è il spazi da viver da bundant 4000 spezias d’animals e 1000 spezias da plantas. A la riva dal Danubi sa chattan en questa regiun guauds selvadis da ruvers, saleschs e paplas. L’onn 2000 èn las regenzas da la Rumenia, Bulgaria, Moldavia ed Ucraina ultra da quai s’obligadas da renaturalisar las zonas umidas per lung dals radund 1000 kilometers dal curs inferiur dal Danubi. Quest corridor verd furma uschia il pli grond territori natiral protegì transcunfinal en l’entira Europa. En planisaziun è ultra da quai d’endrizzar in parc da biosfera da l’Unesco en la regiun da Danubi, Drau e Mur. Quest territori da 630&nbsp;000 hectaras per lung dal curs central furma in project communabel dals stadis Slovenia, Serbia, Ungaria, Croazia ed Austria. Ina cunvegna correspundenta è vegnida suttascritta il 2009. == Correcziuns dal curs da l’aua e lais da serra == [[Datoteca:Vienna_20021024.JPG|thumb|220px|Correcziuns dal Danubi a Vienna]] Sco blers auters flums ha er il Danubi enconuschì dapi l’entschatta da l’industrialisaziun grevas intervenziuns da vart da l’uman. Be 20&nbsp;% dals territoris d’inundaziun ch’existivan en il 19avel tschientaner èn anc avant maun e be radund la mesadad dal curs dal flum sa lascha designar sco natiral. Per minimar per exempel las consequenzas da las inundaziuns dal Danubi a [[Vienna]], è quel vegnì regulà massivamain a partir dals onns 1870. Tras quai èn sa furmads il Chanal dal Danubi ed il Vegl Danubi, ch’eran anteriurs bratschs dal flum, e l’ultim temp quartiers sco la Donaucity e l’Insla dal Danubi che vegn utilisada sco territori da recreaziun e d’inundaziun. Sper la polluziun creschenta tras industria, agricultura e turissem e l’afflussiun d’auas persas, han surtut er la regulaziun tras sclusas e mirs da serra restrenschì decididamain il spazi da viver. Damai che gist diesch stadis fan valair lur interess economics per lung dal flum, èsi relativamain grev da realisar ina protecziun cumplessiva e transcunfinala. Ils onns 1964–1972 e 1977–1984 han la Jugoslavia e la Rumenia realisà communablamain duas grondas ovras idraulicas en la regiun da la Porta da Fier tranter las Carpatas dal Sid e la Muntogna da Fier Serba. En quest connex han ins dischlocà tut en tut 17&nbsp;000 persunas. Ed er per l’ambient èn las consequenzas stadas gravantas, tranter auter na pon ils sturiuns betg pli nudar dal Danubi siadora per cuntanscher lur plazzas da frega oriundas. Per restrenscher ils donns culturals ed ecologics han ins percunter sapientivamain conservà artefacts geomorfologics, archeologics ed istoric-culturals en dus parcs naziunals e museums. Actualmain èn en planisaziun ulteriurs projects da gronda dimensiun. Tranter auter èsi previs da schlargiar il flum per la navigaziun, e quai en rom d’in project da l’Uniun europeica che vul meglierar l’infrastructura tranter l’Europa dal Vest e l’Europa da l’Ost e che cumpiglia ina lunghezza dal flum da radund 1000 kilometers. Là nua ch’èn tangads territoris natirals sa fan però valair resalvas politicas e la resistenza da vart da la protecziun da l’ambient. Quai è per exempel il cas sin il tschancun da radund 70&nbsp;km tranter Straubing e Vilshofen che furma ina da las ultimas parts dal flum nua che quel cula libramain, senza vegnir interrut da rempars e serras. == Il Danubi sco spazi economic == === Utilisaziun d’aua === ==== Aua da baiver ==== Il Danubi è per lung da ses curs in’impurtanta funtauna d’aua da baiver per radund diesch milliuns umans. En il curs superiur en Germania deriva ina buna part da l’aua da baiver dal Danubi, uschia per exempel er en citads sco Ulm e Passau. L’Austria percunter retira 99&nbsp;% da l’aua da baiver or d’aua sutterrana ed aua da funtauna. Il medem vala er per l’Ungaria ed auters stadis situads per lung dal curs mesaun. Pir abitadis en Rumenia, nua che la polluziun dal Danubi è in pau main gronda, fan puspè diever d’aua or dal flum (Drobeta Turnu Severin, Delta dal Danubi). ==== Forza idraulica ==== Tschintg stadis che cunfineschan cun il Danubi retiran da quel quantitads pli grondas d’energia or da forza idraulica, numnadamain la Germania, l’Austria, la Slovachia, la Serbia e la Rumenia. Auters stadis na disponan betg d’ina controlla territoriala suffizienta per pudair prender en vista tals projects (ils stadis Croazia, Bulgaria e Moldavia cunfineschan mintgamai mo cun ina riva dal flum; en l’Ucraina è il curs dal flum betg adattà per endrizzar implants electrics) ubain che projects correspundents èn fruntads sin resistenza per motivs da protecziun da l’ambient (Ungaria). Las ovras electricas al curs superiur en Germania han ina prestaziun plitost modesta, damai ch’il flum na maina qua betg anc fitg grondas quantitads d’aua. En l’Austria cuvran las ovras dal Danubi percunter radund 20&nbsp;% dal basegn d’energia public ed en la Slovachia èn quai 16&nbsp;%. La pli grond’ovra idraulica betg mo al Danubi, mabain en l’entira Europa sa chatta a la Porta da Fier ed è vegnida averta il 1972 suenter in temp da construcziun dad otg onns. Fin oz furma quella ina da las pli impurtantas funtaunas d’energia da la Serbia (37,1&nbsp;%) e da la Rumenia (27,5&nbsp;%). Per che la navigaziun possia passar senza problems, han ins installà sin l’autezza da las ovras idraulicas numerusas sclusas per lung dal Danubi. === Navigaziun === [[Datoteca:Danube_Vilkovo1.jpg|thumb|220px|Il Danubi sper Wylkowe, Ucraina]] La ruta da navigaziun Rotterdam-Constanța furma la colliaziun navigabla la pli curta tranter la Mar dal Nord e la Mar Naira. Quella maina sur il Rain, la Main, il chanal Main-Danubi, il Danubi ed il chanal Danubi-Mar Naira. Per navs da grondezza mesauna è il Danubi navigabel a partir dad Ulm. Per navs grondas è quai pir il cas a patir da Kelheim (radund 440 kilometers sutvart la funtauna). Davent da là maina la via navigabla anc sur 203&nbsp;km sin territori da la Germania. Da Kelheim fin en la Mar Naira han las navs da surmuntar en tut 20 stgalims da fermada cun sclusas. Differents projects da navigaziun en las Alps, ils quals avessan collià il Danubi cun l’artg alpin, n’èn la finala betg vegnids realisads. Uschia per exempel il chanal En-Maloja ch’avess collià nà da Vienna il Danubi sur l’En ed il Pass dal Malögia cun il Lai da Como; ubain il chanal dal Spleia ch’avess manà sur il Pass dal Spleia fin a Genua a la Mar Mediterrana – il Danubi avess ins collià en quest ultim cas sur il Lai da Constanza al Rain. La navigaziun sin il Danubi parta il traject navigabel en trais tschancuns: Danubi Superiur da Kelheim fin a Komárom/Komárno, Danubi Mesaun da Komárom/Komárno fin a Drobeta Turnu Severin e Danubi Inferiur da Drobeta Turnu Severin fin a la sbuccada en la Mar Naira. ==== Navigaziun istorica sin il Danubi Superiur ==== Il Danubi furma ina da las pli veglias e pli impurtantas rutas da commerzi europeicas. Gia en temps preistorics serviva il flum sco via da transport per martganzias sco per exempel pels che vegnivan transportadas cun simplas punteras per lung dal flum. Dal temp dals Romans è alura vegnida pratitgada ina navigaziun per propi. Da quel temp ed anc ditg suenter transportav’ins però surtut rauba dal flum giu, entant che la via da return, pia cunter il current, era memia stentusa. Perquai sa serviv’ins savens da navs d’ina construcziun plitost simpla e demontava alura quellas per vender las aissas sco lain da construcziun. Sur millis onns èsi be stà pussaivel da manar navs dal flum si cun runar quellas. Per quest intent sa muvevan umans ed a partir dal 15avel tschientaner adina dapli chavals per lung d’uschenumnadas vias da runar, tirond cun sai las navs fermadas vi da suas. Questa procedura era ordvart stentusa: Pervi d’impediments u lieus pauc profunds eri savens necessari da midar vart e las navs avanzavan be fitg plaun. ==== Navigaziun a vapur ==== Las emprimas navs a vapur e pli tard er la concurrenza tras las viafiers han mess ad ir il declin da la navigaziun tradiziunala sin il Danubi. Las ultimas colonnas da navs èn vegnidas tratgas vers il 1900 dal flum siadora. Gia l’onn 1812 han ins mess en servetsch l’emprima nav a vapur ed il 1829 han ins fundà la societad cun il num che dueva vegnir enconuschent sco in dals pli lungs pleds cumponids insumma, la Donaudampfschifffahrtsgesellschaft. Grazia a quest nov tip da navs è la navigaziun daventada bundant pli svelta. La nav a vapur Franz I duvrava per exempel il 1830 per il viadi dal flum giu da [[Vienna]] fin a [[Budapest]] 14 uras e 15 minutas; per far il medem viadi dal flum si duvrava la nav 48 uras e 20 minutas. La mesadad dal 19avel tschientaner ha er furmà la culminaziun dals runanavs a chadaina: Cun agid da la forza da maschinas a vapur runavan da quel temp navs sasezzas dal flum siadora, e quai cun agid d’ina chadaina ch’ins aveva installà avant fix en il letg dal flum. ==== Construcziun da vias navigablas ==== Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner han ins promovì la navigaziun sin il Danubi cun diversas mesiras da correctura e da construcziun. Tar quellas tutgan passadis parallels che servan a guntgir impediments, la regulaziun d’aua bassa cun la finamira da garantir ina profunditad minimala dal livel d’aua u mesiras da stagnar l’aua per pudair passar sur grips ora. L’emprim plan cumprovabel per ina colliaziun tranter il Rain ed il Danubi va enavos sin [[Carl il Grond]] (793). El ha ordinà la construcziun da la Fossa Carolina. Ils onns 1836 fin 1846 han ins realisà il chanal tranter Main e Danubi che collia Kelheim e Bamberg sur ina lunghezza da 172,4&nbsp;km. L’idea da trair a niz quest tschancun sco via navigabla moderna han ins alura realisà il 1992. Tar il chanal dal Danubi a Vienna na sa tracti betg d’in’aua artifiziala, mabain d’in letg dal flum istoric. Dapi il temp medieval hai adina puspè dà tentativas da colliar il Danubi cun l’Oder; cun excepziun da pitschens tschancuns n’è quest project mai vegnì realisà. Sin l’ultima part dal flum guntgescha il chanal che maina en la Mar Naira il Delta dal Danubi; questa via navigabla d’ina lunghezza da 64,4&nbsp;km reducescha la via dal Danubi en la Mar Naira per radund 240&nbsp;km. ==== Situaziun odierna ==== [[Datoteca:Donauleiten_bei_Passau.jpg|thumb|220px|Il Danubi en vischinanza da Passau]] Sper la navigaziun cun navs da vitgira curseschan oz sin il Danubi radund 100 cruscheras fluvialas che mainan en viadis da plirs dis surtut tranter [[Passau]] e [[Budapest]] e da là fin en la [[Mar Naira]]. Navs per far excursiuns d’in di partan en Germania surtut a Passau ed en l’Austria en la Vachau. ==== Disposiziuns giuridicas ==== Bain ha il Danubi furmà da vegl ennà in flum da commerzi liber; tuttina eri usità che mintga pajais cunfinant retirava dazis da commerzi. En rom da la Pasch da Paris l’onn 1856 han ins codifitgà l’emprima giada il dretg sin commerzi liber e stgaffì ina cumissiun correspundenta. L’onn 1948, en rom da la Conferenza da Belgrad, è quest dretg vegnì conferm: sin il Danubi dastgan sa mover bastiments da tuttas bandieras, cun excepziun da bastiments da guerra da bandieras estras. === Selvicultura ed agricultura === En il 18avel e 19avel tschientaner ha il Danubi servì sco via da transport per laina or dal Guaud da la Boemia. Sin l’emprim tschancun vegniva la laina flottada, alura transtgargiada sin bastiments e transportada fin a Vienna, nua ch’ins vendeva quella sco laina da brisch. La muntada da la pestga, da la quala viveva en il temp medieval en tscherts vitgs quasi l’entira populaziun, è sa diminuida fermamain en il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner. En Germania ed en l’Austria existan be pli singuls pestgaders professiunals. Ina muntada in pau pli gronda ha la pestga pudì mantegnair en la regiun dal Delta dal Danubi. En intgins stadis vegn pratitgada a las costas dal flum la viticultura. En l’Austria è quai surtut il cas en la Vachau ed en l’Ungaria da Visegrád fin al cunfin meridiunal dal pajais. Vitiers vegnan centers regiunals sco Ilok en la Croazia u Fruška Gora sper Ruma en la Serbia. === Turissem === Sper bleras famusas attracziuns singulas per lung dal Danubi – per exempel las citads [[Regensburg]] e [[Vienna]] che tutgan tar il Patrimoni cultural mundial – èn er numerusas cuntradas e parcs da la natira da muntada turistica. Exempels furman il parc da la natira Obere Donau en Germania, la Vachau ed il parc naziunal Donau-Auen en l’Austria, la Porta da Fier tranter la Serbia e la Rumenia ed il Delta dal Danubi transnaziunal. Er il turissem da cruscheras fluvialas è impurtant. Sper il tschancun tranter Vienna e Budapest ch’è fitg frequentà, mainan singuls bastiments da Passau fin al Delta dal Danubi ed enavos. Da stagiun auta curseschan dapli che 70 cruscheras sin il flum. Surtut il Danubi Superiur, ch’è liber da navs, porscha la pussaivladad da far turas cun il canu ed en bartga. Confurm a sia gronda muntada istoric-culturala ed a la ritgezza e varietad da las cuntradas, porscha la regiun dal Danubi er ina buna infrastructura per lung dal flum, per exempel en furma da raits da vias per velos (Donauradweg) e da viandar (Donausteig). In’ulteriura attracziun è la via turistica che maina da [[Regensburg]] sur [[Passau]], [[Linz]], [[Vienna]] e [[Bratislava]] fin a [[Budapest]]; quella vegn tgirada e preschentada – faschond allusiun a la ritga istorgia segnada t.a. dals Habsburgais – sut il num Die Strasse der Kaiser und Könige.<ref>[https://web.archive.org/web/20140313153911/http://www.strassederkaiserundkoenige.at/fileadmin/user_upload/Brosch%C3%BCren/Infos_zur_ARGE_2012.pdf ''Donau – Strasse der Kaiser und Könige].</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Amt der OÖ. Landesregierung. Kulturreferat: ''Die Donau: Facetten eines europäischen Stromes.'' (Catalog d’exposiziun), Landesverlag 1994. * Franz X. Bogner: ''Die Donau aus der Luft. Von der Quelle bis Passau.'' Rosenheimer, Rosenheim 2008, ISBN 978-3-475-53877-3. * Christian Fridrich: ''Donau.'' Wieser, Klagenfurt 2012, ISBN 978-3-99029-014-9. * Melanie Haselhorst, Kenneth Dittmann: ''Die Donau. Von Kelheim zum Schwarzen Meer.'' Delius Klasing, Edition Maritim, 2. ed., Hamburg 2013, ISBN 978-3-89225-586-4. * Melanie Haselhorst, Kenneth Dittmann: ''Kreuzfahrt-Guide Donau – Passau bis Schwarzes Meer''. Edition Maritim/Delius Klasing, Hamburg 2011, ISBN 978-3-89225-642-7 * Claudio Magris: ''Donau. Biographie eines Flusses.'' Hanser, Minca/Vienna 1988, ISBN 3-446-14970-8. * Bernhard Schütz, Achim Bunz: ''Die Donau: Kulturschätze an einem europäischen Strom.'' Hirmer, Minca 2012, ISBN 978-3-7774-2331-9. * Michael Weithmann: ''Die Donau. Ein europäischer Fluss und seine dreitausendjährige Geschichte.'' Pustet, Regensburg 2000, ISBN 3-7917-1722-7 e Styria, Graz 2000, ISBN 3-222-12819-7. == Colliaziuns == {{Commonscat|Danube|Danubi}} * [https://web.archive.org/web/20161001161524/http://donaukarte.eu/ donaukarte.eu – charta turistica] * [http://www.deutsche-donau.de/ ''ARGE Deutsche Donau''] – pagina cun infurmaziuns turisticas * [http://www.donau-oesterreich.at/ ''ARGE Donau Österreich''] – pagina cun infurmaziuns turisticas * [https://web.archive.org/web/20181109130133/http://junge-donau.info/ junge-donau.info] [[Categoria:Artitgels recumandads (Geografia da l'Europa)‎]] [[Categoria:Flums da l'Europa]] tb70ro980ekeo5rpmo1le3m6xfy5ob1 Cristof Columbus 0 13344 172319 168202 2026-05-05T12:33:34Z Horgner 1074 172319 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+30}} [[Datoteca:Christopher Columbus.PNG|thumb|240px|Christof Columbus, purtret postum da Sebastiano del Piombo [[Datoteca:Columbus Signature.svg|frameless|right|240px|Signatura da Columbus]]]] '''Cristof Columbus''' (talian Cristoforo Colombo, spagnol Cristóbal Colón, portugais Cristóvão Colombo, latinisà Christophorus Columbus; * ca. 1451 en la Republica da [[Genua]]; † 20 da matg 1506 a [[Valladolid]], curuna da Castiglia) è stà in navigatur en servetsch castilian, il qual ha scuvert il 1492 l’[[America]] cur ch’el ha cuntanschì in’insla da las [[Bahamas]]. En concurrenza cun il [[Portugal]] per la via maritima vers l’[[India]] vuleva Columbus avrir il passadi en direcziun vest. La finamira da ses emprim viadi da scuverta ha furmà ina citad da port en [[China]]; en il diever da la lingua da quel temp vegniva quest pajais attribuì a l’‹India›. Sin ses viadis da scuverta ch’el ha fatg tranter il 1492 ed il 1504, è Columbus surtut viagià vers las [[Grondas Antillas]], tranter auter sin tut ils quatter viadis a Hispaniola (oz [[Haiti]] e [[Republica Dominicana]]), nua ch’el ha fundà emprimas colonias. Pir sin il quart viadi ha el – a Honduras – tschentà pe sin terra franca americana. Columbus n’aveva betg realisà ch’i sa tractava d’in continent fin qua nunenconuschent. Quest puntg da vista ha pir fatg valair [[Amerigo Vespucci]], tenor il qual il Nov Mund è la finala vegnì numnà ‹America›. Ils emprims ‹scuvriders› da l’America èn stads ils antenats dals Indians ch’han populà en temps preistorics nà da l’Asia il continent fin qua nunabità. Ultra da quai è l’America gia vegnida visitada radund 500 onns avant Columbus da [[Leif Eriksson]] u d’auters navigaturs islandais. Sche Columbus vegn tuttina considerà fin oz sco scuvrider europeic decisiv da l’America, sch’è quai d’attribuir al fatg che pir ses viadis han manà en temp istoric a la colonisaziun permanenta dal continent tras umans d’ultramar. == Vita == === Origin e carriera fin il 1480 === [[Datoteca:Genova_1481_(copy_1597).jpg|thumb|250px|Genua (ca. 1480)]] Columbus scriva ch’el saja naschì a [[Genua]] («siendo yo nacido en Genoba», testament dal 1498). Divers cronists conferman questa derivanza da la Republica da Genua; in protocol roial menziunescha sco lieu d’origin supplementarmain [[Savona]].<ref>Corina Bucher: ''Christoph Kolumbus, Korsar und Kreuzfahrer.'' Primus Verlag e WBG 2006, ISBN 3-89678-274-6, p. 13ss. Sche betg nudà autramain, derivan er las ulteriuras infurmaziuns biograficas da questa publicaziun. Cf. tar questa publicaziun la [http://www.christopher-columbus.ch/ pagina d’internet] accumpagnanta.</ref> En il decurs dal temp hai però adina puspè dà lungas debattas cuntraversas, er en connex cun la data da naschientscha. Oz è la scienza per gronda part da l’avis che Columbus saja naschì l’onn 1451 a Genua. Ins sa referescha surtut ad in document ch’è vegnì a la glisch l’onn 1904 a Genua e che descriva apparentamain ina dispita giuridica da l’onn 1479. Il cuntegn da quest document stat per part però en cuntradicziun cun diversas autras funtaunas. Perquai èn la data da sia naschientscha e ses curs da la vita avant ils gronds viadis da scuverta contestads fin oz. Il bab da Columbus è stà il tessunz da launa da Genua Colombo († 1498). Suenter ch’ina revolta cunter ils aderents da la Frantscha e da la Provence aveva gì success, ha el surpiglià l’onn 1447 ensemen cun ses frar Antonio l’administraziun lucrativa da duas turs da la citad. La mamma da Columbus aveva num Suzanna Fontanarossa. Columbus aveva trais frars – Bartolomeo, Giacomo (spagnol Diego) e Giovanni Pellegrino – ed ina sora cun num Bianchinetta. Tenor agen dir è Columbus gia navigà cun 14 onns. Ch’el haja frequentà in studi da basa a l’Universitad da [[Pavia]], sco che raquinta ses figl, è pussaivel, pertge che Columbus era fitg bain scolà en latin e matematica, quai ch’ha furmà in’impurtanta premissa per sias enconuschientschas da la cosmografia e cartografia da pli tard. L’onn 1461 ha la famiglia Colombo stuì sa domiciliar a Savona; suenter ina sconfitta davant [[Napoli]] cunter [[Fernando d'Aragon|Fernando d’Aragon]] eran vegnids stgatschads da Genua ils doges Fregoso e lur aderents – tranter auter ils Colombos – che sustegnevan da quel temp la Frantscha. Sinaquai è Columbus sez sa participà sco corsar a la guerra da successiun per l’Italia dal Sid. El sez duai avair gì l’incumbensa d’attatgar per il cont da la Provence [[René d'Anjou|René d’Anjou]] ina nav da Fernando d’Aragon (tenor il fragment d’ina brev da Columbus dal 1495). Anc en l’emprima mesadad dals onns 1470 è Columbus navigà en la part orientala da la [[Mar Mediterrana]] fin a [[Chios]] che furmava ina colonia genuaisa. L’onn 1476 ha el cuntanschì l’[[Ocean Atlantic]]. Ils bastiments èn stads involvids ils 13 d’avust davant il Cap St. Vincent (Portugal) en ina battaglia navala. Columbus è mitschà cun nudar a la costa portugaisa. A partir da l’onn 1477 ha el vivì a [[Lissabon]]. Il Portugal furmava da quel temp in center da la navigaziun europeica. Ses frar Bartolomeo viveva a Lissabon sco cartograf; in temp han ils frars lavurà ensemen sco dissegnaders. Il favrer 1477 è Columbus sa participà vi d’in viadi en l’Atlantic dal Nord, il qual al duai avair manà fin 100 miglias nauticas sur [[Thule]] or. Medemamain ha el fatg part d’auters viadis: Il 1482–1483 cun accumpagnar in’expediziun per lung da la costa da l’Africa dal Vest ch’ha manà fin al post da commerzi portugais São Jorge da Mina (oz Elmina a [[Ghana]]). En il Portugal ha el maridà Dona Filipa de Perestrelo e Moniz. Lur figl communabel Diego è naschì enturn l’onn 1480 sin l’insla Porto Santo sper Madeira. Filipa derivava d’ina famiglia portugaisa aristocratica cun perdavants franzos e talians; ses bab Bartolomeu Perestrelo era stà participà a la colonisaziun da Madeira e guvernatur da Porto Santo. Columbus ha sinaquai vivì in temp sin Porto Santo nua ch’el ha studegià chartas maritimas, schurnals da navigaziun ed auters documents or dal relasch da ses sir trapassà. Circa da quest temp sto el avair cumenzà a s’occupar intensivamain cun ina ruta maritima vers l’Asia dal Sid e da l’Ost. En tge servetschs che Columbus sa chattava da quel temp n’è betg enconuschent. Tenor ses figl Fernando è el pir puspè vegnì activ l’enviern 1484–1485 en il sid dal Portugal, sco corsar en servetsch franzos. Da lez temp era ida a fin la Pasch da Picquigny ch’aveva durà nov onns, quai che para da sustegnair questa pretensiun. L’istoriografia da Genua percunter fa valair che Columbus saja adina be stà en servetsch genuais; el saja s’occupà en il Portugal sco represchentant d’ina chasa commerziala genuaisa cun l’import da zutger da Madeira e Genua. La tesa sa basa sin ina registraziun notariala ch’è vegnida a la glisch l’onn 1904 a Genua e la quala ins ha silsuenter interpretà a moda intensiva en il senn d’ina stretga relaziun da Columbus cun sia patria (Genovesità). === Plan dal viadi sur l’Atlantic === L’[[India]] e l’[[Imperi da la China]] eran impurtantas destinaziuns per l’[[Europa]] surtut pervi da bains prezius sco saida e spezarias. Ma dapi la mesadad dal 14avel tschientaner expandeva l’[[Imperi osmanic]] adina dapli tranter l’Europa e l’Ost. Las vias terrestras n’eran betg pli libras, per bains luxurius stuevan vegnir pajadas autas duanas. Ils Portugais han empruvà da guntgir quest problem cun tschertgar ina via maritima vers sidost enturn l’[[Africa]] per arrivar en l’India. Uschia han els explorà vastas parts da la costa africana; ed il 1498 èsi propi reussì a [[Vasco da Gama]] d’avanzar en questa moda fin en l’India. [[Datoteca:Carte_de_Toscanelli.jpg|thumb|250px|Charta da Paolo dal Pozzo Toscanelli (1463)]] Columbus però ha rescuvert per sai vers il 1480 l’idea d’ina ruta vers vest per arrivar en l’Asia da l’Ost. L’origin da las ponderaziuns respectivas sa lascha manar enavos sin [[Aristoteles]]. Quel aveva pretendì ch’ins possia traversar l’ocean che sa chattia tranter las Pitgas da Heracles ([[Gibraltar]]) e l’Asia entaifer paucs dis. Auters scienziads han cumpartì questa teoria, tranter auter [[Pierre d'Ailly|Pierre d’Ailly]] (1350–1420). Er [[Roger Bacon]] era stà da l’avis en il 13avel tschientaner – sa referind a [[Seneca]], [[Plinius]] ed [[Aristoteles]] – che l’India saja cuntanschibla nà da la Spagna sin la via maritima vers vest.<ref>Andrew G. Little (ed.): ''Roger Bacon Essays, contributed by various writers on the occasion of the seventh centenary of his birth.'' Oxford 1914, p. 180.</ref> Columbus era en possess d’in exemplar da l’‹Imago Mundi›, in cudesch astronomic e geografic da d’Ailly (1410), il qual el aveva munì cun numerusas remartgas. Il 1474 era el stà en connex cun ses plan en correspundenza cun [[Paolo dal Pozzo Toscanelli]]; quel aveva consentì a sias ponderaziuns ed al aveva laschà vegnir tiers ina copia da sia charta. En sia segunda brev scriva Toscanelli areguard il curs vers vest en direcziun da Quinsay en China: «La via numnada n’è betg be pussaivla, mabain vaira e segira.»<ref>Gerhard Prause: ''Niemand hat Kolumbus ausgelacht.'' Econ Verlag, 3. ed., Düsseldorf, Vienna 1986, p. 66.</ref> Ultra da quai possedeva Columbus ina copia dal rapport da viadi ‹Il Milione› da [[Marco Polo]]; l’exemplar da Columbus, munì da quel cun numerusas annotaziuns, vegn conservà oz a Sevilla. Sin ses viadis vers nord, per exempel en l’[[Engalterra]]<ref name="fuson_logbuch_103">Robert H. Fuson (ed.): ''Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers.'' Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 103.</ref>, aveva Columbus forsa udì dals viadis dals Vikings en l’[[America dal Nord]]; fin l’[[Islanda]] n’è el però betg viagià. I sa lascha plinavant supponer che Columbus enconuscheva il rapport da viadi mitic ‹Navigatio Sancti Brendani› dal muntg irlandais [[Brendan]] che descriva in viadi vers vest ed il qual era popular gia en il temp medieval. Indizis per l’existenza da terra en il vest da l’Europa devi intgins. Suenter in stemprà ch’aveva manà in chapitani portugais lunsch vers vest, ha quel chattà in toc lain exotic, fitg cotschen (lain brasilian) ch’era apparentamain vegnì elavurà. Ulteriurs lains e plantas estras èn vegnids bittads a la riva a la costa da [[Madeira]] e da [[Porto Santo]]. En pli cursava la fama ch’ins haja chattà sin l’insla Flores ([[Azoras]]) duas baras d’ina cumparsa estra che sajan vegnidas bittadas a la riva nà dal vest. Columbus è vegnì a savair da quai durant ses segiurn a Porto Santo, cur ch’el ha discurrì cun navigaturs ed ha studegià ils documents da ses sir Bartolomeu Perestrelo. En ses relasch sa chattavan er uschenumnads roteiros (cudeschs da navigaziun secrets da navigaturs portugais), ils quals han dà scleriment a Columbus davart ils currents ed ils vents en l’Atlantic, quai ch’al è stà in agid per elavurar ses plan. Columbus ha realisà ch’ins pudeva trair a niz il vent da l’ost en las tropas cun navigar l’emprim vers sid sin las [[Inslas Canarias]] e navigar pir lura vers vest. Columbus saveva er dapi ses viadi en l’Engalterra «ch’ils vents dal vest [ils quals eran necessaris per il viadi da return cun las navs a vela da quel temp] suflan l’entir onn en ils grads da latituda pli auts ed èn tuttina fidaivels sco ils vents da l’ost [sin l’autezza da las Canarias], be ch’els suflan or da la direcziun cuntraria.» (inscripziun en il diari da navigaziun dals 25 d’avust 1492).<ref name="fuson_logbuch_103" /> Anc oz partan sin las Canarias navs a vela sin ils fastizs da Columbus en l’America e returnan en grads da latituda situads pli en il nord. Che la Terra haja la furma d’ina culla, quai ch’era ina premissa per il plan da Columbus, era enconuschent tranter scienziads dapi l’antica, n’era er betg ì en emblidanza durant il temp medieval e na vegniva strusch contestà, er betg da la baselgia catolica. L’imaginaziun d’ina Terra en furma da rudella chatt’ins bain er anc en intgins texts; ma quels na vegnan strusch ad avair influenzà da quel temp l’acceptanza da l’idea d’ina ruta vers vest per arrivar en l’Asia da l’Ost. La sfida per realisar il plan da Columbus furmava plitost la gronda distanza: Dapi il scienzià antic [[Ptolemeus]] er’ins en general da l’avis che la Terra abitada occupia 180° da la latituda da la Terra e ch’ils 180° restants sajan pia anc nunenconuschents. [[D'Ailly|D’Ailly]] percunter ha calculà che l’Eurasia haja in’extensiun da 225° e Columbus ha surpiglià questa cifra; facticamain èn quai però be 130°. Damai ch’el ha ultra da quai calculà per ils grads da longhituda ina cifra memia bassa, è resultada ina distanza da stgars 4500&nbsp;km tranter las Canarias ed il [[Giapun]] – en vardad èn quai bunamain 20&nbsp;000&nbsp;km. Uschia sa lascha er chapir daco che Columbus è stà da l’avis pli tard che las inslas ch’el ha scuvert en la Caribica furmian las inslas en il sidost da Cipango (Giapun)<ref name="fuson_logbuch_156" />, situadas davant la terra franca chinaisa. Las inslas sa chattavan pli u main là, nua che er la charta da [[Toscanelli]] dal 1474 ch’al era enconuschenta inditgava numerusas inslas en il sidost da Cipango.<ref>Heinrich Pleticha: ''Christoph Kolumbus. Der Beginn der Neuzeit.'' Manfred Pawlak Verlagsgesellschaft, Herrsching 1987, p. 130.</ref> === En tschertga da sustegn === [[Datoteca:Granada_isabel_la_catolica.jpg|thumb|180px|Monument a Granada: Columbus explitgescha ad Isabella I ses plans da viadi]] Per pudair realisar ses plan duvrava Columbus il sustegn d’in stadi u dal chau d’in stadi. L’onn 1484 ha el preschentà al retg portugais [[João II]] plans detagliads d’in viadi d’exploraziun. Experts dal retg han però refusà il plan, perquai ch’els eran – correctamain – da l’avis che las distanzas sajan bundant pli grondas ed il plan perquai betg realisabel. Suenter la mort da sia dunna Filipa ha Columbus bandunà l’onn 1485 cun ses figl Diego [[Lissabon]] en direcziun da la Spagna, bain er per mitschar da ses crediturs. El ha sperà da pudair gudagnar il pèr regent [[Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia]] per ses plans. Quels avevan collià tras lur nozza ils dus reginavels en uniun persunala e sa chattavan en cumbat cunter ils Maurs. L’onn 1486 è Columbus arrivà sin invit da regina Isabella l’emprima giada a la curt da [[Córdoba]], nua ch’el è vegnì retschet amiaivlamain ed affidà a la tgira da l’administratur dals bains da la curuna e tresorier da la Santa Hermandad Alonso de Quintanilla. Alonso è svelt daventà in aderent entusiasmà dals plans da Columbus, il qual ha er anc chattà auters amis. Bainbaud ha el emprendì a conuscher Beatriz Enríquez de Arana ch’è daventada la mamma da ses segund figl Fernando. Beatriz è restada durant ses segiurn a Córdoba la cumpogna da vita da Columbus ed è er vegnida resguardada en il testament; maridà n’han els però betg. In comité ch’ha gì l’incumbensa d’examinar ses plans ha bain refusà l’idea da Columbus sco nunpratitgabla; ma quel è suandà vinavant la curt da lieu a lieu ed è da temp en temp vegnì sustegnì cun daners roials per evitar ch’el giaja cun ses plan tar in auter chau da stadi europeic. Il cardinal Pedro González de Mendoza che Columbus ha emprendì d’enconuscher e ch’aveva grond’influenza, al ha procurà in’emprima audienza tar la regina Isabella, però senza che quella purtass il success giavischà. Il pèr regent era occupà da quel temp cun la guerra cunter ils Maurs ed era perquai pauc dispost per ils plans ambizius da Columbus. Suenter esser sa trategnì sur lung temp senza success a la curt roiala, ha Columbus survegnì ils 20 da mars 1488 in invit dal retg portugais João II, per il qual Columbus aveva probablamain sez dumandà. Il pli tard l’atun dal medem onn è el sa trategnì a Lissabon tar ses frar Bartolomeo; da sa cunvegnir cun il Portugal na dueva però betg reussir. Avant che Columbus è puspè ì en Spagna, è el daventà perditga da l’arrivada da Bartolomeu Diaz a Lissabon, il qual è returnà la fin da december 1488 da ses viadi enturn il piz dal sid da l’Africa, quai ch’ha furmà in ulteriur impurtant pass en tschertga d’ina via maritima vers l’India. A medem temp ha er il frar da Columbus bandunà Lissabon per tschertgar sustegn en l’Engalterra ed en Frantscha. Da l’onn 1490 deriva l’uschenumnada charta da Columbus, la quala quel duai avair elavurà ensemen cun ses frar Bartolomeo. Quella consista en l’ost da l’Europa dal Vest e da l’Africa dal Vest – ina charta dal mund en la tradiziun ptolemeica. L’onn 1491 ha ina cumissiun spagnola danovamain refusà l’idea da Columbus. Il pèr regent al ha mess en vista ch’ins vegnia danovamain a s’occupar da ses plans suenter la guerra cunter [[Granada]] che furmava l’ultim principadi mauric sin la Peninsla Iberica. Sinaquai è Columbus sa decidì d’ir cun ses plans en Frantscha. En viadi vers Huelva, nua ch’el vuleva s’embartgar, è el sa fermà en la claustra La Rábida. Là al han tegnì enavos il muntg Juan Pérez, il confessur dad Isabella, ed il medi García Hernández. Pérez ha scrit cun insistenza a la regina ed ha cuntanschì uschia che Columbus vegnia clamà enavos a la curt. Columbus è gist arrivà a temp a Granada per daventar perditga da la capitulaziun dal prinzi maur [[Muhammad XII]] (er Boabdil) ils 2 da schaner 1492. Damai che la guerra cunter ils Maurs era uss a fin, han ins cuntinuà cun las tractativas. Quellas han però fatg naufragi pervi da las pretensiuns surprendentamain autas da Columbus: El vuleva per sai il titel ertavel d’in admiral da l’ocean e dal viceretg da tut ils territoris ch’el dueva scuvrir. Ultra da quai ha el pretendì ch’el vegnia participà ad in dieschavel da las entradas da metals prezius che sa laschavan spetgar. Suenter che sias pretensiuns èn vegnidas refusadas, è el danovamain sa mess sin via en Frantscha, nua ch’ins haja – sco ch’el ha pretendì – fatg ina meglra offerta. Sut insistenza da diversas persunas a la curt, tranter auter dal tresorier Luis de Santángel, è la regina tuttina sa decidida d’acceptar las pretensiuns. In currier ch’è vegnì tramess en tutta prescha, è fruntà sin Columbus en ina distanza da stgars 10 kilometers davent da Granada. Dals 17 d’avrigl 1492 datescha l’uschenumnada ‹Capitulaziun da Sante Fe›, ina cunvegna fatga tranter ils monarcs e Columbus areguard l’expediziun. Il contract ha stipulà che Columbus duaja tschertgar per la curuna da Castiglia ina via maritima occidentala en l’Asia da l’Ost; da l’aur e las spezarias ch’el manava enavos cun sai dueva el survegnir 10 procent dal profit e daventar ultra da quai administratur dals pajais ch’el chattava e survegnir il titel admiral dals oceans. === Viadis da scuverta === [[Datoteca:The_Four_Voyages_of_Columbus_1492-1503_-_Project_Gutenberg_etext_18571.jpg|thumb|220px|Ils quatter viadis da Columbus]] Ils proxims onns ha Columbus fatg per incumbensa da la curuna castiliana quatter viadis da scuverta. Il decurs da l’emprim viadi ha el nudà en in cudesch da navigaziun, il qual exista oz be pli en furma da la copia fatga da [[Bartolomé de las Casas]] (cf. sutvart). Las chartas che Cristof Columbus ha duvrà per ses viadi da scuverta n’èn betg sa mantegnidas.<ref>Peter Mesenburg: ''Kartometrische Untersuchung und Rekonstruktion der Weltkarte des Piri Re’is (1513).'' En: ''Cartographica Helvetica'' 24 (2001), p. 3–7.</ref> ==== Emprim viadi (avust 1492 fin mars 1493) ==== [[Datoteca:Primer_viaje_de_Colón.svg|thumb|220px|Emprim viadi da scuverta]] L’emprim viadi è vegnì finanzià cun radund 2 milliuns maravedís (stgars 2500 ducatas), quai ch’è ina pitschna summa en congual cun expediziuns da pli tard. La gronda part dals daners (1,4 milliuns maravedís) ha contribuì la Santa Hermandad, in’organisaziun ch’era responsabla per la segirezza publica sin las vias. Administraturs da la cassa per finanziar il viadi èn stads il tresorier Luis de Santángel ed il commerziant d’origin talian Francisco Pinelo. Ils contacts da Pinelo han segirà a l’expediziun ulteriurs 250&nbsp;000 maravedís che commerziants genuais han inscrit sut il num da Columbus. Tar quests finanziers da l’expediziun sa tractavi d’amis, promoturs ed anteriurs patruns da Columbus.<ref>Hermann Kellenbenz: ''Die Finanzierung der spanischen Entdeckungen.'' En: ''Vierteljahrschrift der Sozial- und Wirtschaftsgeschichte'' 69 (1982), p. 155ss.</ref> Columbus è ì a mar ils 3 d’avust 1492<ref>Christoph Columbus. ''Bordbuch der ersten Fahrt'', ([http://www.ewetel.net/~norbert.fiks/ebooks/bordbuch.pd PDF]) 2002, p. 8.</ref> cun sia nav principala, la Santa Maria, e las duas caravellas Niña e Pinta, e quai davent dal port da Palos de la Frontera sper [[Huelva]]. Las duas caravellas han ils dus frars Martín Alonso (Pinta) e Vicente Yáñez Pinzón (Niña) da Palos mess a disposiziun e cumandà. In defect vi dal timun da la Pinta e meglieraments vi da la vela principala da la Niña, ch’era stada fin qua la pli plauna da las trais navs, han sfurzà ils exploraturs da sa fermar in mais sin l’Insla Canaria Gomera. La vela triangulara da la Niña han ins remplazzà tras ina vela quadratica, la quala è pli adattada per vents che vegnan da davos. Columbus era pia al current davart ils vents da l’ost che prevalan suenter avair passà las Canarias. E cun raschun era el er persvas che questa midada da la vela haja medemamain avantatgs per il viadi da return, damai ch’el spetgava tenor sias experientschas da pli baud vents dal vest sin grads da latituda pli nordics.<ref name="fuson_logbuch_103" /> Suenter la reparatura da la Pinta e la midada da la vela vi da la Niña, quai ch’ha augmentà la sveltezza da la furmaziun, han las navs cuntinuà ils 6 da settember lur viadi. En il cudesch da navigaziun da quest emprim viadi ch’è sa mantegnì descriva Columbus il decurs da quel sco ordvart stentus. Pliras giadas ha existì durant il viadi il privel d’ina rebelliun da marinars, ma er d’uffiziers sceptics e fin al chapitani da la Pinta cun sia moda intriganta. Il viadi vers il nunenconuschent ha sveglià grondas temas. Bunamain mintga spectacul da la natira vegniva interpretà sco nausch indizi (p.ex. il nivel da fim dal vulcan Teide a [[Teneriffa]] ch’era activ l’onn 1492). La mancanza d’ina costa a l’orizont daventava di per di pli inquietanta. Ils 13 da settember para la situaziun d’esser stada spezialmain precara, cur che la guglia dal cumpass divergiava adina pli fitg dal nord.<ref>Nadja Podbregar, Dieter Lohmann: ''Im Fokus. Meereswelten. Reise in die unbekannten Tiefen der Ozeane.'' Springer, Berlin/Heidelberg 2013, ISBN 978-3-642-37720-4, p. 171. </ref> Damai che la scienza n’enconuscheva da quel temp anc betg il magnetissem dals dus pols e la declinaziun, ha la squadra interpretà quest fenomen sco cumprova ch’ins penetreschia en ina regiun, en la quala las leschas fundamentalas da la natira na sajan betg pli en vigur. Che schizunt il cumpass na pudeva betg pli gidar da s’orientar, ha fatg vegnir malruassaivels ils navigaturs. Gist cur che la squadra vuleva cuntanscher cun la forza da returnar vers l’Europa, uschia scriva Columbus, saja sa mussà in utschè sur la nav. Sinaquai ha il cumandant insistì da cuntinuar il viadi, damai ch’in utschè na s’allontaneschia mai dapli che 100 miglias da la riva, quai ch’ha la finala persvas ils marinars. Ultra da quai hai dà ils proxims dis adina dapli indizis ch’ins sa chattia en vischinanza da la terra, sco per exempel roma u plantas. Tuttina hai durà anc in entir mais, fin ch’in marinar sin il post d’observaziun ha pudì annunziar d’avair vis terra. [[Datoteca:Kolumbus-landet-auf-guanahani_1-860x1315.jpg|thumb|180px|Columbus sbartga a Guanahani]] Ils 12 d’october 1492 han las navs cuntanschì il Nov Mund. Columbus è ì a terra sin in’insla da las [[Bahamas]], las qualas ils indigens numnavan Guanahani. El ha dà a quella in num San Salvador (spagnol per ‹sontg salvader›). Tranter scienziads vegn discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tracta da l’insla odierna [[San Salvador]], la quala ha survegnì quest num il 1926. Il 1986 ha il magazin ‹National Geographic› calculà da nov la ruta a basa dal schurnal da navigaziun; quai ha manà a la tesa che Columbus saja l’emprim ì a riva sin l’insla [[Samana Cay]]. In pau pli tard è questa tesa puspè vegnida refutada faschond diever da models basads sin computers; resguardond en questa calculaziun er il current da la mar è resultà in lieu da sbartgada situà 24&nbsp;km en il sid da San Salvador. Sco ch’ins po leger en las endataziuns fatgas da Columbus sin ses emprim viadi, sut la data dals 21 d’october, crajeva el da sa chattar en il sid da Cipango (Giapun) e vuleva cuntanscher sin via directa vers vest la citad Quinsay a la costa da l’ost da la China. El scriva: «Là vegn jau a surdar al Grond Khan las brevs da vossa maiestad, dumandar per ina resposta e turnar enavos.»<ref name="fuson_logbuch_156">Robert H. Fuson (ed.): ''Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers.'' Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 156.</ref> Cuntinuond il viadi ha Columbus er scuvert [[Cuba]] e [[Hispaniola]], las pli grondas inslas da las Antillas. Davant Hispaniola, nua che Columbus è vegnì retschet dal retg Guacanagari, è la Santa Maria urtada ils 25 da december sin il fund; da las restanzas da la nav ha Columbus laschà eriger l’emprima fortezza spagnola en il Nov Mund ed ha numnà quella La Navidad (spagnol per ‹Nadal›). La Isla Española, latinisà ad Hispaniola, è daventà l’emprima colonia dal reginavel en il Nov Mund e Columbus il guvernatur e viceretg da quella. Ils emprims contacts cun il pievel indigen dals Arawaks èn stads paschaivels. Tenor il cudesch da navigaziun han ils Arawaks tranter auter offert mangola, la quala ils navigaturs han barattà per curals da vaider ed auter. Columbus descriva ils indigens sco naivs e generus: «Els offran a mintgin da parter [lur rauba].»<ref>Howard Zinn: ''A People’s History of the United States.'' Harper Perennial, 2005, p. 3.</ref> El als ha da l’entschatta ennà considerà sco ses subdits futurs. Ils 16 da schaner 1493 è Columbus sa mess en viadi vers l’Europa cun las duas navs restantas. Ina part da sia squadra ha el, pervi dal naufragi, laschà enavos sco abitants da la colonia La Navidad. Quels èn bainbaud vegnids en conflict in cun l’auter. Els èn sa repartids dapertut sin l’insla, han mess en sclavaria e mazzà divers Indios ed en la finala tuts, probablamain pervi da la resistenza dals Indios ed atgnas charplinas, vegnids per la vita. Columbus è vegnì en la regiun da las [[Azoras]] en terribels stemprads, en il decurs dals quals el ha pers il contact cun la Pinta, il segund bastiment. El ha cuntanschì cun la Niña ils 4 da mars [[Lissabon]] ed ha cuntinuà da là il viadi a [[Palos]]. Là è el arrivà ils 15 da mars, per casualitad precis il medem di sco la Pinta. Columbus è sinaquai vegnì celebrà sin in cortegi triumfal tras la Spagna. Ses privilegis han ins confermà e papa Alexander VI ha affirmà ils dretgs da la Castiglia sin ils territoris scuverts ed anc da scuvrir situads en l’occident dal grad da longhituda da 100 miglias spagnolas en il vest da las Inslas dal Cap Verd. In onn pli tard è questa repartiziun vegnida modifitgada en il Contract da Tordesillas e renconuschida tras il Portugal. Gia curt suenter ses return ha Columbus cumenzà a s’occupar cun las preparativas per ina segunda expediziun, la quala dueva segirar ils territoris scuverts e conquistar per la Castiglia ulteriurs. Surtut vuleva el cuntinuar a tschertgar il pajais dad aur sin il qual ins aveva sperà. ==== Segund viadi (settember 1493 fin zercladur 1496) ==== [[Datoteca:Columbus2.PNG|thumb|220px|Segund viadi da scuverta]] En ses rapport per mauns dals regents spagnols ha Columbus declerà per sbagl ch’el haja scuvert l’Asia (en vardad: Cuba) ed in’insla a la costa da la China (en vardad: Hispaniola). El ha empermess en ses rapport ch’el possia purtar a las maiestads or da quests territoris «tant aur sco che vus duvrais» e «tants sclavs sco che vus dumandais».<ref name="z2">Howard Zinn: ''A People’s History of the United States.'' Harper Perennial, 2005, p. 3s.</ref> La flotta da Columbus è sinaquai vegnida munida cun 17 navs e radund 1500 persunas. Ils 25 da settember 1493 è Columbus partì da [[Cádiz]] sin ses segund viadi cun l’intenziun da colonisar ils territoris situads da l’autra vart da l’Atlantic e transportar la rauba ed ils sclavs ch’el aveva mess en vista a las maiestads. L’emprim ha la flotta scuvert l’insla Dominica, nua che Columbus n’ha però betg sbartgà. En il decurs da l’ulteriur viadi è Columbus ì a terra sin las inslas Guadeloupe, Montserrat, Antigua e Nevis. El ha prendì en possess questas inslas da las Pitschnas Antillas per il reginavel castilian e las ha battegià. Il november 1493 è el navigà en direcziun da la colonia La Navidad sin l’insla Hispaniola. La pitschna fortezza ch’ins aveva fundà qua a chaschun da l’emprim viadi era però vegnida destruida tar cumbats cun ils Arawaks e tut ils Spagnols eran vegnids mazzads. Sinaquai ha Columbus fundà il december en in auter lieu sin l’insla la colonia La Isabela. Fin l’avrigl 1494 è la flotta restada là, entant che Columbus ha recognoscà la retroterra en tschertga dad aur. L’avrigl 1494 è el puspè ì a mar, per tschertgar en il vest la terra franca chinaisa, da la quala el supponiva ch’ella sa chattia en vischinanza da l’insla. El ha explorà la costa dal sid da l’insla Cuba ch’el aveva scuvert sin l’emprim viadi – la quala el attribuiva a la terra franca chinaisa – ed ha scuvert Jamaica e Puerto Rico. La terra franca da l’America Latina n’ha el però betg cuntanschì. Tar ses return en la colonia La Isabela ils 25 da settember 1494 ha el chattà en quella relaziuns caoticas, damai ch’ils colonisaturs eran vegnids en charplina in cun l’auter. Ultra da quai eran ils Indians, ch’eran l’emprim sa mussads amiaivels envers ils colonisaturs, daventads ostils, damai ch’ins als tractava mal. Quai ha intimà Columbus da far ina campagna militara cunter la populaziun indigena; en rom da quella ha el mess en sclavitid 1600 Taíno.<ref name="Troy Floyd">Troy Floyd: ''The Columbus Dynasty in the Caribbean 1492–1526''. University of New Mexico Press, Albuquerque 1973; Stuart B. Schwartz: ''The Iberian Mediterranean and Atlantic Traditions in the Formation of Columbus as a Colonizer''. University of Minnesota Press, Minneapolis 1986.</ref> Quest proceder steva en cuntradicziun cun la voluntad e las ordinaziuns da la regina Isabella e dal retg Fernando. Quels avevan incumbensà Columbus da tractar ils indigens a moda amiaivla, perquai ch’els vesevan en quels cristians futurs. Tuttina ha Columbus manà cun sai en Spagna 550 sclavs. Sin il viadi èn bunamain la mesadad dals Indians morts. Ils survivents èn vegnids laschads libers en Spagna sin cumond dad Isabella e puspè manads enavos en lur patria. Suenter ch’era arrivada l’october 1495 a La Isabela ina cumissiun d’inquisiziun roiala, ha Columbus bandunà la colonia. El ha laschà enavos ses frar Bartolomeo sco cumandant ed è partì ils 10 da mars 1496 vers la Spagna per dar rapport al pèr roial. Ils 11 da zercladur ha el cuntanschì la Spagna ed igl è reussì ad el da recuperar il sustegn da Fernando II ed Isabella I. Cuntrari a quai che Columbus aveva mess en vista, n’eri betg reussì a l’expediziun da chattar gronds giaschaments dad aur. E quai dueva er restar uschia, malgrà ch’ins ha engaschà per quest intent sclavs, als quals vegnivan tagliads giu ils mauns sch’els na chattavan nagin aur.<ref name="Howard Zinn">Howard Zinn: ''A People’s History of the United States.'' Harper Perennial, 2005, p. 4.</ref> Fin il terz viadi da Columbus en l’America èn, pervi da la mancanza dal success economic da las expediziuns d’enfin qua, passads bunamain dus onns. ==== Terz viadi (matg 1498 fin november 1500) ==== [[Datoteca:Columbus3.PNG|thumb|220px|Terz viadi da scuverta]] Sin ses terz viadi, il qual ha cumenzà ils 30 da matg 1498, ha Columbus elegì ina ruta situada pli en il sid che fin qua. El è navigà sper las [[Inslas dal Cap Verd]] ora ed alura vers vest sur l’[[Atlantic]]. Ils 31 da fanadur ha el scuvert l’insla [[Trinidad]] ed en l’ulteriur decurs dal viadi l’insla vischina [[Tobago]] (la quala er vegnida battegiada dad el Bella Forma). Cuntinuond il viadi ha l’expediziun vis en la regiun d’in dals bratschs da sbuccada settentriunals da l’Orinoco il continent sidamerican ed ha scuvert qua la costa da la nav anora. L’emprim ha Columbus scrit en ses cudesch da navigaziun che quest pajais furmia in Nov Mund, anc dal tuttafatg nunenconuschent en l’Europa. Pli tard è el però puspè stà da l’avis che questa regiun tutgia tar l’Asia. Suenter esser navigà sper intginas inslas or vers nord, ha el cuntanschì ils 31 d’avust la citad [[Santo Domingo]] che ses frar aveva fundà en il fratemp sin ses cumond a la costa meridiunala da l’insla Hispaniola. Ils colonisaturs dal lieu eran malcuntents e rebellavan cunter ses frar Bartolomeo. Columbus ha empruvà da metter perina las partidas ed è er sa stentà da convertir ils Arawaks al cristianissem. A medem temp ha el intensivà la tschertga suenter aur. Ultra da quai ha el cumenzà a reparter terren cultivabel ed ad attribuir Indios als singuls colonisaturs spagnols. Talas distribuziuns da terren han manà a partir dal 1503 al sistem da las Encomiendas, las qualas èn degeneradas en la pratica ad ina furma da sclavaria. Colonisaturs ch’èn turnads a chasa han accusà Columbus avant la curt spagnola da betg esser patrun da l’administraziun da las colonias. Perquai ha la curt destituì el il matg 1499 sco guvernatur e nominà en ses lieu Francisco de Bobadilla, il qual ha cuntanschì la colonia ils 23 d’avust 1500. Il nov guvernatur ha fatg manar Columbus e ses frar en chadainas en Spagna. Columbus ha refusà da prender giu las chadainas avant ch’el è sa preschentà davant la regina. Il pèr regent ha danovamain grazià omadus, ma Columbus n’ha betg survegnì enavos ses uffizis e ses bun num è stà ruinà. Ultra da quai aveva [[Vasco da Gama]] chattà l’onn 1498 sin la ruta dal sid enturn l’Africa la via maritima desiderada per arrivar en l’India, uschia ch’ils Portugais avevan la finala gudagnà la concurrenza. ==== Quart viadi (matg 1502 fin november 1504) ==== [[Datoteca:Columbus4.PNG|thumb|220px|Quart viadi da scuverta]] Ils 26 da favrer 1502 ha Columbus supplitgà [[Isabella I da Castiglia e Fernando II d’Aragon]] per ina flotta, ed ils 14 da mars ha la chasa roiala approvà la nova expediziun. Ils 9 da matg u tenor autras funtaunas ils 11 da matg 1502 è Columbus partì cun ses figl Fernando nà da la [[Spagna]] per ses ultim viadi, il qual el ha numnà El Alto Viaje (‹il viadi aut›). Cun sia flotta che consistiva da quatter caravellas cun vela gronda traversala ha Columbus explorà la costa da la terra franca da l’[[America Centrala]] tranter [[Honduras]] e [[Panama]]. Ils 14 d’avust 1502 ha el mess sper Cap Honduras l’emprima giada pe sin la terra franca americana. El vuleva cumprovar ch’i dettia là in passagi en la [[China]]. Ina da las navs, la Vizcaína, ha stuì vegnir dada si damai ch’il lain era infizà cun il garlogn da navs. Tar il vrac ch’è vegnì scuvert il 2001 en il Golf da Nombre de Dios sper Portobelo sa tracti probablamain da questa caravella. Cur che Columbus e sia squadra han fatg naufragi, ha el surtut survivì cun far commerzi cun ils indigens. Engianond però ils Spagnols intgins indigens, han ils insulans smess da far cun els commerzi. Sco astronom versà saveva Columbus ch’i vegnia a dar ils 29 da favrer 1504 ina stgiradetgna da la glina cumpletta. Als indigens ha el ditg che lur cumportament haja fatg vegnir grit ils dieus e che quels als vegnian perquai a rubar la glina. Cur che la stgiradetgna ha propi cumenzà, han ils indigens agitads empermess da reprender il commerzi, sche be la glina als vegnia puspè dada enavos. Columbus è sa mussà generus ed ha ‹terminà› la stgiradetgna. Suenter cumbats cun ils indigens ed ina rebelliun da vart da sia squadra ha Columbus, perquai ch’i entrava aua en las navs, passentà radund in onn en la fortezza [[Jamaica]] avant ch’el – malsaun dals strapazs – è returnà vers la Spagna. === Ils ultims onns === [[Datoteca:Tumba_de_Colon-Sevilla.jpg|thumb|180px|La fossa da Columbus en la catedrala da Sevilla]] Sin ses quatter viadis ha Columbus pers en tut nov navs. Betg il davos ha quai procurà ch’el ha pers ses mitus sco erox e conquistader. Ils ultims onns da sia vita ha el passentà a moda retratga e nunobservà da la publicitad. Cumbain che Columbus era relativamain bainstant, è el sa stentà stinadamain da survegnir enavos ils privilegis ch’al eran vegnids empermess en la Capitulaziun da Sante Fe e da far valair sias pretensiuns finanzialas. Regina Isabella, sia sustegnidra principala, era però morta ils 26 da november 1504, pia curt avant il return da Columbus; ed envers retg Fernando II na dueva el betg avair success. Columbus è mort ils 20 da matg 1506 a Valladolid en la vegliadetgna da ca. 55 onns. La raschun da sia mort n’è betg enconuschenta. Sia bara è vegnida sepulida a [[Sevilla]], ma manada l’onn 1542 sin giavisch da ses figl Diego a [[Santo Domingo]] en la catedrala. Là èn sias restanzas restadas fin il 1795. Da quel temp avevan ils Franzos fatg da l’insla ina da lur colonias. Per quest motiv han ins manà l’ossa supponida da Columbus a [[Cuba]] e sepulì en la catedrala da [[Havanna]]. L’onn 1898 han ins danovamain prendì sias restanzas or da la fossa e manà enavos a Sevilla. Ina pitschna part da la bara ruaussa oz en la Catedrala da Sevilla. Fin la fin da sia vita è Columbus stà da l’avis d’avair chattà ina ruta sin la via maritima vers vest tar la part chinaisa da quai ch’ins numnava da quel temp la terra franca indica (''las Indias'').<ref>Robert H. Fuson (ed.): ''Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers.'' Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 56.</ref> == Discussiun davart sia derivanza == Radund 400 onns n’hai dà nagin dubi che Columbus derivia da [[Genua]]. A chaschun dal giubileum da 400 onns dapi la scuverta da l’[[America]] (1892) han però adina dapli citads, l’emprim en l’[[Italia]], pli tard er en [[Spagna]] e schizunt en il [[Portugal]], cumenzà a pretender per sai il privilegi d’esser il lieu d’origin da l’exploratur e scuvrider. Uschia ha er la scienza cumenzà a s’occupar da questa dumonda. Genua sco lieu d’origin inditgescha Columbus sez, en pli resulta quai d’intgins documents e brevs. Da l’autra vart n’è uschiglio enconuschenta nagina famiglia Colombo a Genua, quai che pudess esser indizi che quella era immigrada. Plinavant scriva Columbus er en sias brevs drizzadas a Genuais betg talian, mabain per ordinari castilian cun singuls pleds franzos. Er l’auta posiziun sociala ch’el ha cuntanschì en il Portugal e pli tard en Spagna e sia buna furmaziun mettan en dubi ch’el derivia propi d’in tessunz da launa. Ma cunter tut quests arguments datti er cunterarguments: Il talian n’era da quel temp nagina lingua da correspundenza internaziunala, sia posiziun sociala pudess star en connex cun sia lètg e sia furmaziun autodidactica pudess el avair schlargià a la claustra la Rábida. Daspera existan en il fratemp diversas ulteriuras ipotesas d’ina derivanza da [[Corsica]], da [[Mallorca]], dal [[Portugal]], da la [[Scozia]] e da divers auters lieus fin en l’[[Armenia]] sco er d’in origin gidieu. Ils ultims decennis èn ins er sa stentads da sclerir la dumonda a basa d’analisas geneticas. Per quest intent han ins congualà l’ADN da Columbus en la catedrala da [[Sevilla]] cun quella da ses figl e d’auters parents e mess quella en cumparegliaziun cun l’ADN da persunas che portan oz la schlattaina Colombo, Colon, Colom ni Coulomb, e quai tant en la regiun da [[Genua]] sco er en diversas parts da la [[Spagna]]. Ina resposta cuntentaivla n’è fin uss betg resortida da questas stentas; tranter auter han ins constatà ch’i sa chattan a Sevilla be fitg paucas restanzas dal skelet, uschia ch’ins suppona che la gronda part da la bara sa chattia anc adina a [[Santo Domingo]]. La permissiun d’avrir lezza fossa è però adina puspè vegnida refusada. == Schurnal da navigaziun == Da ses emprim viadi en l’America è sa mantegnì il schurnal da navigaziun che Columbus ha scrit per il pèr regent spagnol (‹Diario de a bordo del primer viaje de Cristóbal Colón›); l’existenza da quel conferman er divers auturs contemporans. La versiun oriunda dal diari è bain ida a perder; ma igl exista ina copia fatga da [[Bartolomé de Las Casas]] (1474–1566). Suenter il return da ses viadi è Columbus vegnì retschet da Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia cun tuttas onurs. El ha surdà a quels ses diari per pudair preschentar uschia il Nov Mund a moda pli impressiunanta che quai ch’i fiss stà pussaivel a bucca. In scrivant da la curt ha dalunga fatg da quest rapport ina copia, la quala è vegnida surdada a Columbus anc avant che quel partia sin ses segund via. Or dal diari resorta cleramain l’intent da Columbus da preschentar il potenzial economic dals pajais scuverts ed er il pievel indigen vegn – malgrà l’interess per lur moda da viver – tractà surtut or da questa perspectiva materialistica e sco subdits futurs. Entant ch’ils fastizs da l’original e da l’emprima copia dal diari da Columbus sa perdan gia en il 16avel tschientaner, ha l’uffizier da marina [[Martín Fernández de Navarrete]] rescuvert a la fin dal 18avel tschientaner la copia quasi verbala dal diari fatga (u empustada) a ses temp da [[Bartolomé de Las Casas]], cur che quel era londervi da scriver si’ovra cumplessiva ‹Historia de las Indias›. Il manuscrit da de Las Casas citescha il schurnal da navigaziun a moda cumpletta, per gronda part en parafrasa, intginas parts pled per pled. Uschia èn gist las passaschas decisivas davart la scuverta da l’America sco tala sa mantegnidas en ils pleds da Columbus sez. Il text da de Las Casas – il qual era dal reminent stà a ses temp in dals gronds accusaders dal colonialissem violent dals conquistadores e defensur dals dretgs dals Indians (guarda sutvart) – è vegnì publitgà l’onn 1825. Tuttas copias e translaziuns dal diari ch’existan ozendi sa basan sin questa versiun rescuverta ed edida da de Navarrete<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/Schurnal_da_navigaziun_da_l'emprim_viadi|versiun rumantscha]])</span>. == La muntada da Columbus per la posteritad == === Columbus sco erox contestà === [[Datoteca:Ridolfo_del_Ghirlandaio_-_Ritratto_di_Cristoforo_Colombo_(1520).jpg|thumb|190px|Purtret da Columbus da Ridolfo Ghirlandaio (1483–1561); da Columbus n’èn enconuschents nagins purtrets autentics]] Las prestaziuns da Cristof Columbus vegnan discutadas a moda cuntraversa. D’ina vart al vegn attestà in grond regl d’exploratur ed il curaschi d’avanzar en regiuns ch’eran fin qua dal tuttafatg nunenconuschentas; da l’autra vart han ils Spagnols gia cumenzà da ses temp e sin ses cumond da manar en sclavaria la populaziun indiana ed a commetter atrocitads. Co ch’ils Spagnols han tractà ils Indians durant ils decennis suenter Columbus, resorta da las notizias fatgas dal dominican [[Bartolomé de Las Casas]], il qual ha vivì dal 1512 fin il 1547 en l’America spagnola. De Las Casas rapporta en ses pamflet ‹Curt rapport davart la devastaziun da l’India dal Vest› (1542) da mazzacradas, brischadas, violaziuns e mutilaziuns, e quai senza schanegiar uffants, dunnas en speranza e vegls.<ref name="SFC">Sherburn F. Cook, Borah Woodrow: ''Essays in Population History, Vol. 1''. University of California Press, Berkeley 1971, chapitel VI; J.B. Thatcher: ''Christopher Columbus, Vol. 2''. Putnam’s Sons Publishers, New York 1903–1904, p. 348ss.</ref> Schebain Columbus è er sez stà responsabel per talas ovras, n’è betg enconuschent. Ensemen cun auters motivs, surtut malsognas importadas nà da l’Europa, ha la colonisaziun da las Inslas Caribicas iniziada da Columbus manà ad ina catastrofa demografica. Il dumber da la populaziun da l’insla Hispaniola è crudà da ca 400&nbsp;000 fin 1 milliun dal temp da l’emprim viadi da scuverta sin ca. 100&nbsp;000 l’onn 1504.<ref name="SDM">Salvador de Madariaga: ''The Rise of the Spanish American Empire''. Hollis and Carter Publishers, Londra 1947; William Denevan: ''The Native Population of the Americas in 1492''. University of Wisconsin Press, Madison 1976.</ref> Fin il 1514 è il dumber sa diminuì sin 22&nbsp;000 e l’onn 1542 eran tenor Las Casas «strusch pli 200» en vita.<ref>Henry Dobyns: ''Their Numbers Become Thinned: Native American Population Dynamics in Eastern North America'' University of Tennessee Press, Knoxville 1983; Russell Thornton: ''American Indian Holocaust and Survival: A Population History Since 1492'' University of Oklahoma Press, Norman 1987.</ref> Il dumber dals abitants en la Caribica ha muntà avant l’arrivada da Columbus fin a 15 milliuns.<ref name="KS">Kirkpatrick Sale: ''The Conquest of Paradise: Christopher Columbus and the Columbian Legacy''. Alfred A. Knopf Publishers, New York 1990, p. 155; Bartolomé de las Casas: ''The Spanish Colonie (Brevísima revacíon)''. University Microfilms reprint 1966; Bartolomé de las Casas: ''Historia de las Indias, Vol. 3'', Augustin Millares Carlo e Lewis Hanke, Fondo de Cultura Económica, Mexiko-City 1951, chapitel 29.</ref> Las notizias da Columbus sveglian gronds dubis areguard in agir motivà sulettamain dal regl da scuvrir. Da ses cudeschs da navigaziun e brevs resorta ch’el era surtut en tschertga da giaschaments da metals prezius.<ref name="SEM">Samuel Eliot Morison: ''Journals and Other Documents on the Life and Voyages of Christopher Columbus.'' Heritage Publishers, New York 1963.</ref> En il decurs dals viadis è la probabilitad da fruntar sin bler aur daventada adina pli pitschna; uschia è si’egliada sin ils umans e la natira stà segnà adina dapli da la dumonda da lur utilisabladad e rentabilitad economica. Per finanziar ils enorms custs da viadi eri necessari da laschar cumparair per ils finanziaders las finamiras prendidas en vista uschè interessantas ch’els pudevan er far quint cun in gudogn material.<ref>Joachim Moebus: ''Über die Bestimmung des Wilden und die Entwicklung des Verwertungsstandpunktes bei Columbus.'' En: Karl-Heinz Kohl: ''Mythen der Neuen Welt.'' Berlin 1982, p. 49ss.</ref> Tenor l’opiniun che prevala ozendi stevan ils motivs da Columbus en in stretg connex cun ils interess dals conquistadores iberic-catolics che duevan suandar: En il center stevan la pussanza e l’aur, accumpagnà da l’idea da missiunar la populaziun autoctona. Columbus è tut en tut sa cumportà a moda loiala ed orientà a si’incarica. Malgrà quai u gist pervi da quai è Columbus vegnì e vegn anc adina considerà sco erox u almain sco persunalitad da grond’impurtanza. En ils Stadis Unids han ins per exempel commemorà il 1892 il giubileum da si’arrivada en l’America cun grondas festivitads; sur lung temp al han ins considerà là sco emprim American per propi, il qual haja tschentà cun curaschi ed iniziativa il fundament per la colonisaziun. Ils ultims onns è vegnida lantschada ina discussiun, schebain Columbus stoppia vegnir considerà sco precursur u iniziant d’in genocid envers ils Indios. Questa posiziun vegn represchentada surtut da politichers da pievels indigens, ma per exempel er da l’autur britannic Roger Crowley. Snegada vegn questa tesa però dals istorichers spagnols Borja de Riquer, Carlos Martínez Shaw e Pablo Emilio Pérez-Mallaína sco er da l’istoricher american Steve Hackel. Bain concedan er quests auturs che Columbus haja fatg senza scrupels chatscha sin sclavs; ma d’al vulair metter en connex cun in genocid saja nunexact u exagerà, pertge ch’i haja mancà ad el l’intenziun da vulair extirpar in’entira razza u etnia.<ref>Manuel Morales: ''Fue Colon un genocida?'' En: ''El País'', 13 da november 2018, p. 27.</ref> === Exempels per l’interess cuntinuant vi da la persuna da Columbus === [[Datoteca:Santa Maria de Colombo (motorized replica).jpg|thumb|220px|Reconstrucziun da la Santa Maria davant Madeira]] * Il pajais Columbia (''Colombia'') è vegnì numnà suenter sia scuverta il 1499 tenor Columbus, e quai cumbain ch’el sez n’è mai stà là. * Il 1935 è il crater da la glina Colombo vegnì numnà suenter el. * A Valladolid en Spagna – il lieu da mort da Columbus – han ins avert il 2006 il Museum da Cristof Columbus. Monuments che regordan a Columbus existan tranter auter a [[Genua]], [[Barcelona]], [[Madrid]], a [[Cuba]] en il [[Portugal]], a [[Madeira]] (Funchal), [[Las Palmas de Gran Canaria]], ad [[Ibiza]], sin las [[Azoras]] ed a [[Santo Domingo]]. L’ultim temp hai er dà protestas cunter monuments che regordan a Columbus, perquai che quel saja sa fatg culpant, surtut ord vista dals pievels indigens, da sfruttament e sclavaria. Il 2018 ha in moviment d’indigens cuntanschì che la statua da Columbus en il Grand Park da [[Los Angeles]] vegnia allontanada; quella avevan Italoamericans erigì avant 45 onns. Il tema Cristof Columbus cumpara fin en il temp preschent er en numerusas ovras musicalas, texts litterars e films. Qua ina schelta: * Alessandro Scarlatti (1660–1725): ''Il Colombo ovvera L’India scoperta'', opera (1690) * Wilhelm Friedrich Ernst Bach (1759–1845): ''Columbus oder Die Entdeckung Amerikas'', cantata * Francesco Morlacchi (1784–1841): ''Colombo'', opera (1828) * Gaetano Donizetti (1797–1848): ''Cristoforo Colombo'', opera * Johann Joseph Abert (1832–1915): ''Columbus'', op. 31, sinfonia (1864) * Vincenzo Fabrici: ''Il Colombo, o La Scoperta delle Indie'', opera (1871) * Theodor Apel: ''Columbus'', gieu da teater (Richard Wagner ha cumponì latiers in’uvertura, WWV 37a). * Heinrich von Herzogenberg (1843–1900): ''Columbus'', cantata dramatica * ''Christoph Columbus, '' Márton Garas, Germania, film (1922) * ''Columbus'', Edwin L. Hollywood, USA, film (1923) * ''Columbus and Isabella'', Bryan Foy, film curt (1924) * Darius Milhaud: ''Christophe Colomb'', opera en duas parts e 27 maletgs, text da Paul Claudel. Universal Edition, Vienna-Lipsia (1929) * Walter Hasenclever, Kurt Tucholsky: ''Christoph Kolumbus oder Die Entdeckung Amerikas''. Cumedia en sis maletgs (1932). Ms. Neuer Bühnenverl, Turitg 1935, Das Arsenal, Berlin 1985 * Werner Egk (1901–1983): ''Columbus'', opera (1933) * N.N.: ''Ein Mann, der sich Kolumbus nannt'', chanzun d’uffants (1936) * Sir William Walton (1902–1983): ''Christopher Columbus'', suita (1942) * ''Christoph Columbus'', David MacDonald, Gronda Britannia, film (1949) * Manuel de Falla (1876–1946): ''La Atlantida'', opera (1962) * ''Christoph Kolumbus oder Die Entdeckung Amerikas'', producziun televisiva tenor il toc da teater da Kurt Tucholsky (1969) *1985: ''Christopher Columbus'', Alberto Lattuada, coproducziun televisiva Italia, Germania, Stadis Unids (1985) * ''Bye Bye Columbus'', Peter Barnes, film da televisiun (1991) * Dario Fo: ''Johan vom Po entdeckt Amerika'', toc dramatic (1991) * Philip Glass: ''The Voyage'', opera (1992) * ''1492 – Conquest of Paradise'', Ridley Scott, Gronda Britannia, USA, Frantscha, Spagna, film (1992) * ''Christopher Columbus – The Discovery'', John Glen, Spagna, USA, Gronda Britannia, film 1992 * ''Carry on Columbus'', Gerald Thomas, Gronda Britannia, film (1992) * ''True Adventures of Christopher Columbus'', seria televisiva britannica (1992) * ''Cristóvão Colombo – O Enigma'' [''Christoph Kolumbus – Das Rätsel''], Manoel de Oliveira, film franzos-portugais (2007) * ''También la lluvia'' [''Und dann der Regen''], Icíar Bollaín, Spagna, Mexico, Frantscha, film (2010) == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Klaus Brinkbäumer, Clemens Höges: ''Die letzte Reise: Der Fall Christoph Kolumbus.'' Deutsche Verlagsanstalt, Minca 2004, ISBN 3-421-05823-7. * Corina Bucher: ''Christoph Kolumbus. Korsar und Kreuzfahrer''. Primus, Darmstadt 2006, ISBN 3-89678-274-6. * Zvi Dor-Ner: ''Kolumbus und das Zeitalter der Entdeckungen.'' vgs, Cologna 1991, ISBN 3-8025-2214-1. * Oswald Dreyer-Eimbcke: ''Kolumbus – Entdeckungen und Irrtümer in der deutschen Kartographie.'' Umschau, Francfurt a.M. 1991, ISBN 3-524-69097-1. * John Dyson, Peter Christopher: ''Columbus – Die Entdeckung seiner geheimen Route in die Neue Welt.'' Droemer Knaur, Minca 1991, ISBN 3-426-26474-9. * Alfonso Enseñat de Villalonga: ''Cristóbal Colón. Orígenes, formación y primeros viajes.'' Ediciones Polifemo, Madrid 2009, ISBN 978-84-96813-21-2. * S. Fischer-Fabian: ''Um Gott und Gold – Columbus entdeckt eine neue Welt.'' Lübbe, Bergisch Gladbach 1991, ISBN 3-7857-0598-0. * Frauke Gewecke: ''Christoph Kolumbus.'' Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-18214-5. * Hans-Günter Gierloff-Emden: ''Die erste Entdeckungsreise des Columbus. Nautische und ozeanische Bedingungen.'' Geobuch, Minca 1994, ISBN 3-925308-79-2. * Alfred Kohler: ''Columbus und seine Zeit.'' Beck, Minca 2006, ISBN 3-406-54212-3. * Kathleen Loock: ''Kolumbus in den USA: Vom Nationalhelden zur ethnischen Identifikationsfigur.'' transcript, Bielefeld 2014, ISBN 978-3-8376-2740-4. * Martin Ochs: ''Der Mythos von Christoph Kolumbus in der italienischen Literatur''. (''Rombach-Wissenschaften'', retscha: ''Cultura'', tom 5), Rombach, Freiburg im Breisgau 1999 ISBN 3-7930-9198-8. * Ulrich Offenberg: ''Christoph Kolumbus. Der Aufbruch in eine neue Welt.'' Komplett-Media, Grünwald bei München 2005, ISBN 3-8312-6068-0, (cudesch auditiv). * Tzvetan Todorov: ''Die Eroberung Amerikas – Das Problem des Anderen.'' 6. ed., Suhrkamp, Francfurt a.M. 1993, ISBN 3-518-11213-9. * Andreas Venzke: ''Der Entdecker Amerikas – Aufstieg und Fall des Christoph Kolumbus.'' Aufbau-Taschenbuch-Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-7466-2207-7. * Karl H. Peter: ''Wie Columbus navigierte.'' Koehlers Verlagsgesellschaft, Herford 1972, ISBN 3-7822-0062-4. * Winfried Wehle (ed.): ''Das Columbus-Projekt. Die Entdeckung Amerikas aus dem Weltbild des Mittelalters.'' Fink, Minca 1995, ISBN 3-7705-2895-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Christopher Columbus|Cristof Columbus}} * [https://web.archive.org/web/20120202203631/http://www.fiks.de/columbus/index.html Vastas infurmaziuns davart Columbus, cun cudesch da navigaziun online] * [http://www.christopher-columbus.ch/ Portal d’infurmaziun davart Columbus] {{DEFAULTSORT:Columbus, Cristof}} [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Navigaturs]] [[Categoria:Exploraturs]] [[Categoria:Persunas talianas]] [[Categoria:Persunas spagnolas]] [[Categoria:Persunas dal 15avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas dal 16avel tschientaner]] pzk8j1van8n8ukhru66ppj43y3x2j91 Utilisader:Bild-Sprache 2 14805 172353 170875 2026-05-05T21:59:01Z Bild-Sprache 22665 /*  Artichels */ 172353 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms – in collavuraziun cun oters''' * [[Benedetto Vigne]] (in collavuraziun! – Rumantsch Grischun) <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> sxhdn8wzp1buw7r5t5wt35vxuxw8kij Jessica Zuan 0 14831 172311 170402 2026-05-05T12:08:31Z Horgner 1074 172311 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Jessica Zuan''' (naschida l'an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter. == Biografia == Jessica Zuan es la figlia d'ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L'infanzia ho'la passanto in Engiadin'Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho'la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l'examen es ell ida our d'pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l'an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels. Conuslte ils 27 marz 2026</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref> A l'ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha'l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in rumauntsch puter. In quist möd ho'la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" /> L'an 2017 ho la chesa editura ''Editions Samizdat Geneve'' publicho il prüm tom da lirica ''L'orizi'' da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn'la da temp in temp in Engiadin'Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d'infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" /> Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L'an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref> Actuelmaing publichescha la scriptura regulermaing in las revistas ed antologias da l'[[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur'la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" /> == Ouvras == * ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genevra 2017. * ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019. * ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023. * ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023. * ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023. * ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024. == Premis == * 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun * 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia * 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan * 2024: Premi Grischun da litteratura == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura franzosa]] [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] [[Categoria:Lirica]] ourwvca7ikbv3d7j4dahhhnhjc96czm 172313 172311 2026-05-05T12:22:33Z Horgner 1074 172313 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Jessica Zuan''' (naschida l'an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter. == Biografia == Jessica Zuan es la figlia d'ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L'infanzia ho'la passanto in Engiadin'Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho'la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l'examen es ell ida our d'pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l'an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels. Conuslte ils 27 marz 2026</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref> A l'ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha'l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in rumauntsch puter. In quist möd ho'la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" /> L'an 2017 ho la chesa editura ''Editions Samizdat Geneve'' publicho il prüm tom da lirica ''L'orizi'' da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn'la da temp in temp in Engiadin'Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d'infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" /> Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L'an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref> Actuelmaing publichescha la scriptura regulermaing in las revistas ed antologias da l'[[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur'la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" /> == Ouvras == * ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genevra 2017. * ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019. * ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023. * ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023. * ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023. * ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024. == Premis == * 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun * 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia * 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan * 2024: Premi Grischun da litteratura == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura franzosa]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] [[Categoria:Lirica]] 2bb3pshc2b6pvqz4mzckwwf06b487ll Ils Fränzlis da Tschlin 0 14833 172312 169907 2026-05-05T12:09:53Z Horgner 1074 172312 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas. == Ils Fränzlis da Tschlin == === Fundaziun === L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da [[Fränzli Waser]]. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas. Ils Fränzlis da Tschlin mettan cun lura musica üna punt traunter la musica tradiziunela ed il preschaint.<ref>''Chantai Rumantsch! - Zur musikalischen Selbst(er)Findung Romanischbündens'', pagina: 289. Laura Decurtins. 2019, ediziun Chronos. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> === Ils Fränzlis da Tschlin e lur rolla aint il film «Increschantüm» === Aint il film documentar ''Increschantüm'' da Stephan Haupt giuvan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' la rolla principela: Ils sun acturs scu eir responsabel per la musica dal film. ''Increschantüm'' as tratta da l'istorgia dal musicist jenic Fränzli Waser, chi d' eira activ cun sia chapella il 19evel tschienter in Engiadina.<ref>[https://www.fontanafilm.ch/Increschantuem.html ''Increschantüm – Heimweh. Ein Meisterwerk der assoziativen Erzählkunst.'' In: ''Bündner Tagblatt''.] Consulte ils 31 marz 2026</ref> Il film a's tratta però eir da la glieud chi suna quista musica, da lura cultura e da l' Engiadina.<ref name=":0">''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref> === Musica === '''Progets musicels:''' In lur prüma CD ''Paparimapampam'' mettan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' in vita ils sots tradiziunels da Fränzli Waser ed agiundschan quels cun egnas cumposiziuns d' hozindi. Scu Fränzli Waser dal 19evel tschienter, viagian eir Ils Fränzlis da Tschlin intuorn dalöntsch. Quist as reflecta eir in lur musica scu la CD ''Il Viadi'': sper sots tradiziunels da l'Engiadina sunan Ils Fränzlis da Tschlin eir melodias da la Svizra francesa, da l'Italia ed ün schlager svizzer da l'an 1939. In viedi pigliani cun se que cha 'ls plescha e faun udir quist in lur proget ''Tschlin – Wien retour''.<ref name=":1">[https://www.fraenzlis.ch/de/musik/cds/ fraenzlis.ch. CDs]. Consulte ils 31 da marz 2026</ref> Ils Fränzlis da Tschlin as sviluppan ad üna sorta da big band. In ''Ils Fränzlis mit alles und scharf (2020)'' integreschani üna buna part musica appenzellaisa e jazz in lur stil: wälzerlis, märschlis, chaunt da jodel, üna prisa jazz ed elements da musica dal Balcan. In ün oter proget musicel, ''Ballada'', vegnan quintos istorgias musicelas ed invits per soter, perche cha'l pled rumauntsch ''ballada'' significha ün sot scu eir üna poesia cun püssas strofas, chi vegnan raquintedas u chantedas.<ref name=":1" /> '''Progets musicels cun oters:''' Ils Fränzlis da Tschlin sunan eir insembel cun oters, per exaimpel chanzuns d'iffaunts in tschinch idioms rumauntschs cun [[Corin Curschellas]], u aint ils progets ''Fascht dihei'' ed il ''Ländlerorchester''.<ref name=":1" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] hpdrn5lezz5tv6tpvomzdrku6joyptu Fränzli Waser 0 14834 172308 171109 2026-05-05T12:05:22Z Horgner 1074 172308 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]] '''Franz Waser''' (naschieu l'an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d'eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]]. == Biografia == Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l'[[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l'Engiadina. Fränzli – el d'eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d'eira orv daspö dal di dal la sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guvaiva'l excellent. Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]]. Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l'orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl. === Fränzli Musica === [[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]] Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violinist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violinist.<gallery> </gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dal la musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Waser d'eira il cumponist da sia musica u sch'el ho interpreto las cumposiziuns musicalas d'oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dal la gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp. Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas furmaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultiveda d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner e Domenic Janett l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref> == Weblinks == {{Commonscat}} * ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]] eg9r37f6follc4vjxammu1btxqv2y05 172309 172308 2026-05-05T12:06:24Z Horgner 1074 172309 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]] '''Franz Waser''' (naschieu l'an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d'eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]]. == Biografia == Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l'[[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l'Engiadina. Fränzli – el d'eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d'eira orv daspö dal di dal la sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guvaiva'l excellent. Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]]. Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l'orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl. === Fränzli Musica === [[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]] Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violinist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violinist.<gallery> </gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dal la musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Waser d'eira il cumponist da sia musica u sch'el ho interpreto las cumposiziuns musicalas d'oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dal la gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp. Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas furmaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultiveda d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner e Domenic Janett l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref> == Weblinks == {{Commonscat}} * ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] [[Categoria:Musicists]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]] ey7hrirkcwltdznynz9cxvyv7iptnin Pastiziers grischunais 0 14838 172317 170400 2026-05-05T12:32:06Z Horgner 1074 172317 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais –&nbsp;''Heinz & Tester'', Toulouse, l'an 1885]] La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschienter. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna granda importanza. == Pastiziers grischunais == Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv. Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.<ref name=":1" /> Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).<ref>''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulte ils 29 marz 2026</ref> <gallery> Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin. </gallery> Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.<ref name=":0" /> Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|prüma guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.<ref name=":0">''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulte ils 29 marz 2026</ref> Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna: ''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.'' [[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]] Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.<ref name=":1">''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulte ils 29 da marz 2026</ref> === Sectur economic important === Fin a la prüma guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun. Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers. == Creaziuns da dutscharias renumedas == [[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]] '''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond. [[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]] '''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.<ref name=":0" /> '''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra. Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.<ref name=":1" /> [[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]] '''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz & Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulte ils 3 avrigl 2026</ref> == Istorgia == === Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 === Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns. === L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter === Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers. == Litteratura == * Dolf Kaiser: ''[https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, <nowiki>ISBN 3-85823-134-7</nowiki>. Consulte ils 29 marz 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Istorgia da la Svizra]] [[Categoria:Economia (Svizra)]] [[Categoria:Economia]] 3nun8mn99w0xxm8zey6dzjs4vbybota 172318 172317 2026-05-05T12:32:36Z Horgner 1074 172318 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Patisserie Heinz.jpg|miniatura|Pastiziers grischunais –&nbsp;''Heinz & Tester'', Toulouse, l'an 1885]] La tradiziun dals '''pastiziers grischunais''' (eir pastiziers svizers) vo inavous fin al 15evel tschienter. Per l'istorgia culturela ed economica dal [[chantun Grischun]] haun ils pastiziers e cafetiers grischunais a l'ester üna granda importanza. == Pastiziers grischunais == Per l'[[Engiadina]], la [[Val Müstair]] e la [[Val d'Alvra|Val d'Alvra]] (Grischun rumauntsch), per il [[Puschlav|Puschlev]] e la [[Bregaglia|Bergaglia]] (Grischun taliaun), e per part eir per [[Tavau]] e l'[[Partenz/Tavau (district)|Partens]] (Grischun tudas-ch) es l'istorgia dals pastiziers e cafetiers a l'ester decisiv. Las retscherchas haun musso, cha quasi tuot las regiuns [[Protestantissem|protestantas]] dal chantun Grischun d'eiran strettamaing in context cun il mister dal pastizier e cha pastizeris catolics d'eiran üna minurited. Perche cha'l mister da pastizeri d'eira deraso tar ils protestants pudess dad'üna vart magari esser gia, cha'ls protestants nun haun giuridicamaing pudieu lavurer taunt bgers misteris a l'ester. Da l'otra vart capitaiva la scolaziun tra contacts familiers e collaziuns, ils quels as haun spezialiso in quist misteri. Cun il misteri da pastizeri haun ils protestants dal chantun Grischun in mincha cas chatto üna nischa ed as haun bainsvelt spezialiso sün quella. Cun success.<ref name=":1" /> Düraunt decennis sun ils pastizieris e cafetiers dvantos üna brancha fich rendabla. L'expansiun dals emigrats d'eira enorma: ella as stendiva dal 15evel tschienter fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter ed includaiva tuot il continent europeic, da la [[Spagna]] fin a la [[Russia]], da la [[Scandinavia]] fin al süd da l'[[Italia]] (Sicilia).<ref>''[https://www.20min.ch/story/schweizer-zuckerbaecker-ein-stueck-schweizer-geschichte-in-perugia-kaempft-um-seine-zukunft-103323299 Exportschlager: Kaffeehaus-Kultur aus dem Bündnerland]''. Autur: Gaudenz Valentin Looser. In: 20min. Consulte ils 29 marz 2026</ref> <gallery> Datoteca:Engadiner Zuckerbäcker.png|Pastiziers engiadinais Datoteca:Confiserie Caduff.jpg|Pastizaria ''Caduff,'' Frauntscha Datoteca:Fähigkeitszeugnis Castelmur.jpg|Attestat per il pastizier Bartolomeo Castelmur da la Bergiaglia, scritto l'an 1827 a Türin. </gallery> Ils pastiziers grischunais haun lascho inavous stizis cun luras creaziuns per pastizerias, cun la cultivaziun dals cafès ed haun piglio influenca sülla cultura dals cafès europeics. In tuot l'[[Europa]] vaivani ün excellent nom e lur cafès in las citeds europeicas d'eiren dvantos centers per la vita sociela, culturela e politica.<ref name=":0" /> Cun ils evenimaints revoluzioners al cumanzamaint dal 20evel tschienter – la [[Emprima Guerra mundiala|prüma guerra mundiela]], la [[revoluziun russa]], la [[Guerra civila spagnola|guerra civila spagnöla]] – es l'epoca d'emigraziun dals pastiziers grischunais e lur cafès gnida a fin.<ref name=":0">''[https://www.swissinfo.ch/ger/swiss-abroad/als-sich-europas-elite-in-den-schweizer-cafés-ausgewanderter-bündnerinnen-traf/87475310 Als sich Europas Elite in den Schweizer Cafés ausgewanderten Bündner:innen traf]''. Autur: Luca Beti In: swissinfo. Consulte ils 29 marz 2026</ref> Il poet rumauntsch, [[Peider Lansel]], ho do ün'expressiun da quista fin aint in üna giazetta taliauna: ''E flüm, quai podains affermar sgür e tschert, vezza cun sentimaint da dulur, svanir ils caffetiers svizzers. Tant plü cha quels eiran, scu dit, bumischma glioud, lavuratuors a galanthommens, jond adüna bein perüna cun il Flümans, respetond ed amond la citad ch’ls ospitaiva.'' [[Datoteca:Palazzi Poschiavo1.jpg|miniatura|Palazzi Puschlev]] Quist epoca ho lascho stizis illas citeds europeicas ed eir ils lös da vschinedis, scu ils palazzis in Engiadina, in Bregaglia ed in Puschlev daun perdütta a la richezza, cha'ls emigrants haun purto a chesa.<ref name=":1">''[https://soliswiss.ch/berichte/wie-ausgewanderte-buendner-die-welt-versuessten/ Wie ausgewanderte Bündner die Welt versüssten]''. In: soliswiss.ch. Consulte ils 29 da marz 2026</ref> === Sectur economic important === Fin a la prüma guerra mundiela furmaivan ils pastiziers, ils fabricants da licör ed ils cafetiers a l'ester, insembel cun l'agricultura ed il turissem dal lö da vschinedi, l'industria dal chanun Grischun. Da tuot las regiuns ho l'Engiadin'Ota la pü lungia tradiziun d'emigraziun ed ho profito il pü ferm da quella: Düraunt il 19evel tschienter es naschieu in l'Engiadin'Ota il prüm center da finanzas dal chantun Grischun. Cun il guadagn dals pastiziers e cafetiers a l'ester ho in l'Engiadin'Ota pudieu gnir finanzo üna granda part da l'industria nuova, la hotelleria e l'infrastructura chi tuocha tiers. == Creaziuns da dutscharias renumedas == [[Datoteca:Marz3.jpg|miniatura|Lübecker Marzipan]] '''Lübecker Marzipan:''' Marzipan vain dal Oriaint ed es gnieu in Europa tres las cruschedas. Ils pastiziers grischunais a Venezia haun già bod fat la cugnuschenza cul marzipan, scu as po chatter in variusas spezialiteds da marzipan, chi sun scrittas giò aint ils vegls cudeschs da recettas. Al cumanzamaint dal 19evel tschienter es il bregagliot Wilhelm Pamotti da Castagna emigro a Königsberg, inua'l ho fundo l'an 1809 üna fabrica da marzipan, perche cha in la Prussia as pudaiva chatter marzipan be in apotecas. La sia pastizeria ho'l uvrieu sper il chasté e cul temp d'eira'l gnieu incruno cul titel «Hofkonditor» (pastizeri dal reg). Pü tard es il sieu «Königsberger Marzipan» gnieu produit tra sias rezetas da la firma «Marzipan Kayser Lübeck» a Lübeck, chi venda il marzipan in tuot il muond. [[Datoteca:Suizos-El Pozo-Madrid.jpg|miniatura|Bollo suizo]] '''Bollo suizo:''' Al cumanzamaint dal 19evel tschienter haun duos pastiziers dal Puschlev a Bilbau (Spagna) creo il «Bollo suizo», ün chülin, fat cun lat e painch, ch'els haun perfecziuno our dal «pan grass», üna spezialited dal Puschlev. Cul temp es quista creaziun dvanteda üna spezialität cugnuschainta ed es fin hoz fich populera in Spagna.<ref name=":0" /> '''Tuorta Helvezia''' es üna dutscheria tradiziunela a Mantua (Italia) ed as metta insembel in chignoulas our da pasta da mandlas, chi as mantunan üna sün l'otra. Traunter quistas as metta ün'implida da zücher ed alv d'öv e zieva vain la dutscharia miss aint il fuorn e couschida. Garnida ed implicheda vain'la cun crema da painch, Zabaione, minchataunt eir cun pitschens töchs da tschiculatta. L'origen da la tuorta Helvezia – scu bgeras dutscharias tradiziunelas da Mantua – vain d'ün pastizier grischunais, Samson Lutscher, chi vivaiva e lavuraiva a Mantua a la fin dal 18evel tschienter.<ref name=":1" /> [[Datoteca:Engadiner Nusstorte2.jpg|miniatura|Tuorta da nuschs]] '''Tuorta da nuschs:''' Il svilup dal recept sto in stretta colliaziun cun la tradiziun dals pastiziers grischunais, chi d'eiran eir al süd da la Frauntscha. In Engiadina nu creschan bös-chs da nuschs, ma al süd da la Frauntscha, sper Toulouse a Périgord, as rechatta ün center da cultivaziun da nuschs, ''Noix du Périgord AOC''. La pastizaria ''Heinz & Tester'' da Toulouse – tuots duos cunoms grischunais – vendaiva la [[Tuorta da nuschs]] daspö l'an 1881 fin ils ans 1930. A Toulouse vaiva que üna colonia da pastiziers grischunais e probabel as haun quels lascho inspirer da la spezialited ''Le Bourinoix'', üna dudscharia simila locela.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte#260 Nusstorte/Tuorta da nuschs]''. In: Patriomoine culinaire suisse. Consulte ils 3 avrigl 2026</ref> == Istorgia == === Ils grischuns e lur commerzi a Venezia fin l'an 1766 === Ils grischuns haun profito da las importantas rutas commerzielas sur ils pass alpins ed haun mantgnieu bunas relaziuns cun las grandas pussaunzas Habsburg e Bourbon. Specielmaing ils Engiadinais haun gieu bunas relaziuns cun la Repubica da Venezia, uschè cha'd haun pudieu as platscher, fer commerzi ed esser activs in las corporaziuns a Venezia. Interpraisas grischunaisas – pastiziers ed otras interpraisas – sun dvantedas fich fortas ed haun piglio influenza a Venezia. Al mez dal 18evel tschienter appartgnaivan 32 da 42 pastizerias als grischuns. === L'exclusiun da Venezia ed il temp fin al cumanzamaint dal 20evel tschienter === Ils grischuns haun mantgnieu differentas relaziuns cun Habsburg e cun ils Bourbons. Intaunt cha'ls grischuns protestants da las vals dal süd vaivan tratto cun la Republica Venezia da giunchir Milaun, haun oters grischuns al listess temp reglo cun Habsburg nouvs privilegs commerziels, chi staivan in cuntradicziun cun la cunveziun traunter ils Engiadinais ed ils Veneziauns. La consequenza da quist battibuogl diplomatic d'eira l'exclusiun dals grischuns da Venezia l'an 1766: Ils privilegs dals grischuns sun dvantos annulos ed activitedas eccononomicas scumandedas. In seguit sun ils commerziants da las regiuns protestantas da las vals dal süd – impustüt ils pastiziers – emmigros in tuot l'Europa, inua ch'els d'eiran principels aint il sectur dals pastiziers. == Litteratura == * Dolf Kaiser: ''[https://www.kulturarchiv.ch/fileadmin/pdf/Fast_ein_Volk_von_Zuckerbaeckern.pdf Fast ein Volk von Zuckerbäckern? Bündner Konditoren, Cafetiers und Hoteliers in europäischen Lade bis zum Ersten Weltrkieg. Ein wirtschaftlicher Beitrag]''. NZZ ediziun, Turich 1985, <nowiki>ISBN 3-85823-134-7</nowiki>. Consulte ils 29 marz 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Economia (Svizra)]] 0j8zrex4cjftjsy7vgmncz6xb5i7qq3 Paulin Nuotclà 0 14843 172310 172275 2026-05-05T12:07:29Z Horgner 1074 172310 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l'art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref> == Biografia == Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d'eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref> === Comics, scraffits e pittüras === Già scu giuven avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comics sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d'eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittur artist.<ref name=":1" /> Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava (Val Müstair). Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulte ils 3 da meg 2026. </ref> === Carriera scu Chantautur === Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" /> Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed. L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" /> Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" /> === In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns === Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" /> Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs. In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist. In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited. == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] [[Categoria:Cultura (Svizra)]] gbin7gnqqhiu3p20qxq33dcs26t4x8c Benedetto Vigne 0 14890 172320 172276 2026-05-05T20:24:01Z Bild-Sprache 22665 172320 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septtember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 3eil340ryg57q20etf52eik5nubqpk2 172321 172320 2026-05-05T20:24:13Z Bild-Sprache 22665 172321 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 0y00c3b4g1jn4cfpe8sk08e70kt6zj4 172322 172321 2026-05-05T20:25:20Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 172322 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 8p2rfyfe5bh0ld5px70onywge99g8u5 172323 172322 2026-05-05T20:25:50Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 172323 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> dapmlbd9uujdv9kcchqor38p3vxpw0v 172324 172323 2026-05-05T20:28:48Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 172324 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> ns23cbtovwuqxenw4uwrggdi995krha 172325 172324 2026-05-05T20:30:51Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 172325 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> bvl6bisgjvgm4zkz4yysc3hdxauaosa 172326 172325 2026-05-05T20:34:34Z Bild-Sprache 22665 /* Ils onns 1980 */ 172326 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> r125yhpkjee4q6px3d9uvhrftwtxue1 172327 172326 2026-05-05T20:35:42Z Bild-Sprache 22665 /* Ils onns 1990 e 2000 */ 172327 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> asa0arzedgp6ywm7qy7zxwlpynztgjz 172328 172327 2026-05-05T20:38:00Z Bild-Sprache 22665 /* Ils onns 1990 e 2000 */ 172328 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> f2j3hl5hplyo3ousfe0d5rmh7h9cjdy 172329 172328 2026-05-05T20:45:19Z Bild-Sprache 22665 /* Cudeschs */ 172329 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> remhvrqe0q36euv9j8c4kw0w9bwfyfe 172330 172329 2026-05-05T20:46:29Z Bild-Sprache 22665 /* Cudeschs */ 172330 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> pnwz81j2kr48z5lqu2c1lhwiznzpf7p 172331 172330 2026-05-05T20:48:07Z Bild-Sprache 22665 /* Cudeschs */ 172331 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura l'onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> i6oo4v3oggzuhge9fvu3akmmuyo1sdq 172332 172331 2026-05-05T20:49:21Z Bild-Sprache 22665 /* Intermediaziun da cultura l'onns 2020 */ 172332 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 6pmxvnv6xghh5uvnpbf4rw6h70av1ex 172333 172332 2026-05-05T20:50:39Z Bild-Sprache 22665 /* Intermediaziun da cultura dals onns 2020 */ 172333 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> mwlkfpch5mxh9ww6zd8q1kx6sj0qgac 172334 172333 2026-05-05T20:52:00Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 172334 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 0lx3mmgf0zo8drmrkwm7hhyjkqzn7lh 172335 172334 2026-05-05T20:54:21Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 172335 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> gx11t5v6yap04bt4abydp1d8hm3l89k 172336 172335 2026-05-05T20:54:48Z Bild-Sprache 22665 172336 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> a61dz8m6pl54dwbdu93laaj4sz4yq5k 172337 172336 2026-05-05T20:55:05Z Bild-Sprache 22665 172337 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> mgrg0su9j89fibwq4pxm8wpmfo7fthv 172338 172337 2026-05-05T20:55:24Z Bild-Sprache 22665 172338 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> tnecblz3tiiminy9dx2jgnos4o57pqn 172339 172338 2026-05-05T20:55:45Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 172339 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> gmlqu0fyk29rteyy026c0bw1rdcapp7 172340 172339 2026-05-05T20:56:44Z Bild-Sprache 22665 /* Ils onns 1980 */ 172340 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> q86q8mwaotlda6sfp11dzrfemj0z1pu 172341 172340 2026-05-05T20:57:00Z Bild-Sprache 22665 /* Ils onns 1990 e 2000 */ 172341 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> pqbwacuelxr355zkfykfpetzn9ot21b 172342 172341 2026-05-05T20:57:21Z Bild-Sprache 22665 /* Cudeschs */ 172342 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 6f6u8jby6c9q3oh6uesokv9ws5ydtcc 172343 172342 2026-05-05T20:57:54Z Bild-Sprache 22665 /* Intermediaziun da cultura dals onns 2020 */ 172343 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> nnxwy0c2xxk327nkk3czz4zjaj7f0dk 172344 172343 2026-05-05T20:58:59Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 172344 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 3qiaa6s64752kru843p7t383zrhmuwf 172345 172344 2026-05-05T20:59:26Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Benedetto Vigne]] a [[Benedetto Vigne]] 172344 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> 3qiaa6s64752kru843p7t383zrhmuwf 172347 172345 2026-05-05T21:01:15Z Bild-Sprache 22665 172347 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] nh2aqj1a7xjsb34w71ouysel45s40in 172352 172347 2026-05-05T21:54:32Z Bild-Sprache 22665 /* Intermediaziun da cultura dals onns 2020 */ 172352 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]] '''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da settember 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. En: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. En: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco iniziant dad events da tuttas colurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. En: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> == Vita e lavur == Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participà cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum. Suenter spender in pèr onns pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio ''Sunrise a Kirchberg SG'' per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets ''benni & others'' reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. En: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different. === Ils onns 1980 === L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock aifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils ''Züri West'', da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" /> === Ils onns 1990 e 2000 === Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn 1990 ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular –&nbsp;ils Beatles per rumantsch. En: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internaziunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]]. Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatles per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. En: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagnà dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]]. Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. En: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactur da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intginas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass'' cun me per Olivia Spinatsch u l'entira cumposiziun da Tgei? per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari. Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne sunà bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] a la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''. ==== Cudeschs ==== Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraras) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da haiku (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. En: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> === Intermediaziun da cultura dals onns 2020 === L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Benedetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna a chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. En: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> === Persunalias === Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant. == Ovras == === Portatuns === * Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978) * Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985) * Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995) * (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005) * Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023) === Cudeschs === * Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg). * Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006) * Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016) * Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018) * Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023) === Translaziuns === * Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988) * La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019) * Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001) == Premis == * Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001) * Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002) * [[Premi grischun da litteratura]] (2007) == Weblinks == * RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun) * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. En: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. En: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da ballape rumantscha: Balla balla balla]''. En: nossa istorgia, RTR, ils 20 da matg 2008. Consultà ils 3 da matg 2026. * ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. En: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da matg 2026. * Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' En: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da matg 2026. == Indicaziun da las funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura svizra]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] mj5e80qy76ipmumy6va948h8e9lfolp Utilisader:Bild-Sprache/Benedetto Vigne 2 14893 172346 2026-05-05T20:59:26Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Benedetto Vigne]] a [[Benedetto Vigne]] 172346 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Benedetto Vigne]] oolgezur03z3jqzx5sfdno0r8ugubdf Utilisader:Bild-Sprache/Benedetto Vigne (Surmiran) 2 14894 172348 2026-05-05T21:08:56Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "'''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno (Italgia) e carschia se a Salouf. El vala scu pionier da rock rumantsch, screiva e canta tenor las sias canzungs an surmiran. El è er igl iniziant ed egn digls treis fundatours digls Dis da litteratura Domat. Benedetto è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Igl 2002 ò L’survagnia igl Premi da rancunaschientsch digl cantun Grischun ed igl 2007 igl Premi grischun da lit…" 172348 wikitext text/x-wiki '''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno (Italgia) e carschia se a Salouf. El vala scu pionier da rock rumantsch, screiva e canta tenor las sias canzungs an surmiran. El è er igl iniziant ed egn digls treis fundatours digls Dis da litteratura Domat. Benedetto è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Igl 2002 ò L’survagnia igl Premi da rancunaschientsch digl cantun Grischun ed igl 2007 igl Premi grischun da litteratura. == Veta e lavour == === Musica === Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf e durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc istorgia da musica aint igl rom dalla clostra. Igls onns 1970 sa furmava anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band veva nom «Four Commons». Igls amprems onns digls onns 1980 veva chel muvimaint en svilup cugl Festival dalla musica romontscha da Mustèr e Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch. Siva digl 1973 abitescha el a Turitg ed è marido igl 1994 cun Rachel Fichman, la quala el ò gio amprandia a canoscher 12 onns avant. Igl sies amprem album «Carezzas», en portatun LP, ò el registro igl onn 1977 cun la sia band «benni & others». Or dalla sia canzung «La glior da Pasca» è davanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «benni & others» neida reactivada cun igl nov nom «Vagabunts». A caschung digl sies 60avel anniversari veva Benedetto igl onn 2011 produtgia en agen duet da Top Pop cun Paulin Nuotclà. Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta Tagesanzeiger. Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da RTR resepectiv radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour. === Litteratura === Benedetto veva publitgia durant ples onns divers texts an gasettas e revistas, ma igl sies amprem codesch «Istorgias da Trantertemp» veva el scretg pir igl onn 2006. Dantant tgi el screiva surmiran tenor las sias canungs, èn igls sies texts pero an rumantsch grischun. Ansemen cun Flurin Spescha e Clo Duri Bezzola veva el fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura Domat». === Translaziuns === El lavoura er scu translatour e translatescha texts taliangs ed engles eint igl rumantsch. Pigl project «Prisas-Reprisa-Surprisa» veva Benedetto translato divers hits internaziunals an rumantsch. Chels èn nias intepretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e filk e preschentos all’Expo.02. Per igl project da musica «Lain fabular – ils Beatles per rumantsch» avaiva Benedetto translato an rumantsch 27 canzungs digls Beatles. === Occurenzas === Igl onn 2025 puspe en project temerari Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa), il «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da turitg ena premiera er chest grondious evenimaint en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom digl comite, il program da cultura grischuna ed occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg igl onn 2026. 9433e6elxvp0dpir5u2kzz6xrkklzac 172349 172348 2026-05-05T21:34:10Z Bild-Sprache 22665 172349 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne agl Sechseläuten Turitg 2026 (Lindenhof).]] '''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno (Italgia) e carschia se a Salouf. El vala scu pionier da rock rumantsch, screiva e canta tenor las sias canzungs an surmiran. El è er igl iniziant ed egn digls treis fundatours digls Dis da litteratura Domat. Benedetto è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Igl 2002 ò L’survagnia igl Premi da rancunaschientsch digl cantun Grischun ed igl 2007 igl Premi grischun da litteratura. == Veta e lavour == === Musica === Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf e durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc istorgia da musica aint igl rom dalla clostra. Igls onns 1970 sa furmava anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band veva nom «Four Commons». Igls amprems onns digls onns 1980 veva chel muvimaint en svilup cugl Festival dalla musica romontscha da Mustèr e Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch. Siva digl 1973 abitescha el a Turitg ed è marido igl 1994 cun Rachel Fichman, la quala el ò gio amprandia a canoscher 12 onns avant. Igl sies amprem album «Carezzas», en portatun LP, ò el registro igl onn 1977 cun la sia band «benni & others». Or dalla sia canzung «La glior da Pasca» è davanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «benni & others» neida reactivada cun igl nov nom «Vagabunts». A caschung digl sies 60avel anniversari veva Benedetto igl onn 2011 produtgia en agen duet da Top Pop cun Paulin Nuotclà. Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta Tagesanzeiger. Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da RTR resepectiv radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour. === Litteratura === Benedetto veva publitgia durant ples onns divers texts an gasettas e revistas, ma igl sies amprem codesch «Istorgias da Trantertemp» veva el scretg pir igl onn 2006. Dantant tgi el screiva surmiran tenor las sias canungs, èn igls sies texts pero an rumantsch grischun. Ansemen cun Flurin Spescha e Clo Duri Bezzola veva el fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura Domat». === Translaziuns === El lavoura er scu translatour e translatescha texts taliangs ed engles eint igl rumantsch. Pigl project «Prisas-Reprisa-Surprisa» veva Benedetto translato divers hits internaziunals an rumantsch. Chels èn nias intepretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e filk e preschentos all’Expo.02. Per igl project da musica «Lain fabular – ils Beatles per rumantsch» avaiva Benedetto translato an rumantsch 27 canzungs digls Beatles. === Occurenzas === Igl onn 2025 puspe en project temerari Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa), il «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da turitg ena premiera er chest grondious evenimaint en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom digl comite, il program da cultura grischuna ed occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg igl onn 2026. 6tumcmu90y7t5fakif9a0my2k79lup6 172350 172349 2026-05-05T21:50:07Z Bild-Sprache 22665 /* Occurenzas */ 172350 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne agl Sechseläuten Turitg 2026 (Lindenhof).]] '''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno (Italgia) e carschia se a Salouf. El vala scu pionier da rock rumantsch, screiva e canta tenor las sias canzungs an surmiran. El è er igl iniziant ed egn digls treis fundatours digls Dis da litteratura Domat. Benedetto è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Igl 2002 ò L’survagnia igl Premi da rancunaschientsch digl cantun Grischun ed igl 2007 igl Premi grischun da litteratura. == Veta e lavour == === Musica === Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf e durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc istorgia da musica aint igl rom dalla clostra. Igls onns 1970 sa furmava anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band veva nom «Four Commons». Igls amprems onns digls onns 1980 veva chel muvimaint en svilup cugl Festival dalla musica romontscha da Mustèr e Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch. Siva digl 1973 abitescha el a Turitg ed è marido igl 1994 cun Rachel Fichman, la quala el ò gio amprandia a canoscher 12 onns avant. Igl sies amprem album «Carezzas», en portatun LP, ò el registro igl onn 1977 cun la sia band «benni & others». Or dalla sia canzung «La glior da Pasca» è davanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «benni & others» neida reactivada cun igl nov nom «Vagabunts». A caschung digl sies 60avel anniversari veva Benedetto igl onn 2011 produtgia en agen duet da Top Pop cun Paulin Nuotclà. Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta Tagesanzeiger. Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da RTR resepectiv radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour. === Litteratura === Benedetto veva publitgia durant ples onns divers texts an gasettas e revistas, ma igl sies amprem codesch «Istorgias da Trantertemp» veva el scretg pir igl onn 2006. Dantant tgi el screiva surmiran tenor las sias canungs, èn igls sies texts pero an rumantsch grischun. Ansemen cun Flurin Spescha e Clo Duri Bezzola veva el fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura Domat». === Translaziuns === El lavoura er scu translatour e translatescha texts taliangs ed engles eint igl rumantsch. Pigl project «Prisas-Reprisa-Surprisa» veva Benedetto translato divers hits internaziunals an rumantsch. Chels èn nias intepretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e filk e preschentos all’Expo.02. Per igl project da musica «Lain fabular – ils Beatles per rumantsch» avaiva Benedetto translato an rumantsch 27 canzungs digls Beatles. === Occurenzas === Igl onn 2025 puspe en project temerari Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)», il «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da turitg ena premiera er chest grondious evenimaint en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom digl comite, il program da cultura grischuna ed occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg igl onn 2026. knokb4w7gydv2lxixc4jalfxo4f79uz 172351 172350 2026-05-05T21:52:42Z Bild-Sprache 22665 172351 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne agl ''Sechseläuten'' a Turitg, igl onn 2026.]] '''Benedetto «Benni» Vigne''' è naschia igls 18 da settember 1951 a Belluno (Italgia) e carschia se a Salouf. El vala scu pionier da rock rumantsch, screiva e canta tenor las sias canzungs an surmiran. El è er igl iniziant ed egn digls treis fundatours digls Dis da litteratura Domat. Benedetto è autour, cantautour, schurnalist e redactour da radio. Igl 2002 ò L’survagnia igl Premi da rancunaschientsch digl cantun Grischun ed igl 2007 igl Premi grischun da litteratura. == Veta e lavour == === Musica === Benedetto ò passanto la sia unfanza a Salouf e durant igl sies taimp scu gimnasiast alla scola claustrala da Mustèr ò el scretg en toc istorgia da musica aint igl rom dalla clostra. Igls onns 1970 sa furmava anturn Benedetto ena pitschna scena da rock rumantscha. La sia amprema band veva nom «Four Commons». Igls amprems onns digls onns 1980 veva chel muvimaint en svilup cugl Festival dalla musica romontscha da Mustèr e Benedetto vala scu pionier digl rock rumantsch. Siva digl 1973 abitescha el a Turitg ed è marido igl 1994 cun Rachel Fichman, la quala el ò gio amprandia a canoscher 12 onns avant. Igl sies amprem album «Carezzas», en portatun LP, ò el registro igl onn 1977 cun la sia band «benni & others». Or dalla sia canzung «La glior da Pasca» è davanto igl 1985 igl amprem videoclip rumantsch. Igl 1988 è la band «benni & others» neida reactivada cun igl nov nom «Vagabunts». A caschung digl sies 60avel anniversari veva Benedetto igl onn 2011 produtgia en agen duet da Top Pop cun Paulin Nuotclà. Digls onns 1970 anfignen tar la sia pensiun ò Benedetto scretg recensiuns e purtrets da pop e rock per la gasetta Tagesanzeiger. Igl 1991 è Benedetto nia angaschea scu collaboratour da RTR resepectiv radio rumantsch, igl amprem scu redactour da musica e pi tard er scu moderatour. === Litteratura === Benedetto veva publitgia durant ples onns divers texts an gasettas e revistas, ma igl sies amprem codesch «Istorgias da Trantertemp» veva el scretg pir igl onn 2006. Dantant tgi el screiva surmiran tenor las sias canungs, èn igls sies texts pero an rumantsch grischun. Ansemen cun Flurin Spescha e Clo Duri Bezzola veva el fundo igl onn 1990 igls «Dis da litteratura Domat». === Translaziuns === El lavoura er scu translatour e translatescha texts taliangs ed engles eint igl rumantsch. Pigl project «Prisas-Reprisa-Surprisa» veva Benedetto translato divers hits internaziunals an rumantsch. Chels èn nias intepretos dalla cuminanza rumantscha da rock, pop e filk e preschentos all’Expo.02. Per igl project da musica «Lain fabular – ils Beatles per rumantsch» avaiva Benedetto translato an rumantsch 27 canzungs digls Beatles. === Occurenzas === Igl onn 2025 puspe en project temerari Benedetto lantscha cun ageid da ples commembers u simpatisants dall’uniun «CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)», il «Festivalet», dus deis da cultura rumantscha anmez igl martgea da turitg ena premiera er chest grondious evenimaint en onn pi tard ò Benedetto concepia, an nom digl comite, il program da cultura grischuna ed occasiun digl «Sechseläuten» a Turitg igl onn 2026. id6jgoxtcmwbt53276b2sufasmnw6v7