Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Lia Rumantscha 0 2700 172685 172654 2026-06-27T04:23:48Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172685 wikitext text/x-wiki La '''Lia Rumantscha (LR)''' è vegnida fundada ils 26 d'october 1919 sco organisaziun tetgala da las uniuns linguisticas rumantschas. La sedia principala da la Lia Rumantscha è a [[Cuira]] en la Chasa Rumantscha. Biros regiunals ha la Lia Rumantscha a [[Casti-Vargistagn]], [[Glion]], [[Savognin]] e [[Scuol]]. [[Datoteca:Logo Lia Rumantscha (2022).png|miniatura|322x322px|Logo Lia Rumantscha]] == Intent e finamira da la Lia Rumantscha == La Lia Rumantscha è in’instituziun d’utilitad publica ed è politicamain e confessiunalmain neutrala. En il rom da sia incumbensa da dretg public attribuida da la Confederaziun ed il chantun Grischun porscha ella differents servetschs. La Lia Rumantscha sustegna, promova e coordinescha ils projects da las organisaziuns regiunalas e surregiunalas a favur da la lingua e cultura rumantscha. Ella s’engascha per la promoziun ed il mantegniment dal rumantsch e represchenta la Rumantschia en ils differents champs da la vita sociala e statala entaifer ed ordaifer il territori rumantsch tradiziunal. Las delegadas ed ils delegads da las uniuns affiliadas da la Lia Rumantscha decidan ina giada l'onn a chaschun da la radunanza da delegadas e delegads davart il program da lavur ed il budget da la Lia Rumantscha. In pèr exempels da servetschs da la Lia Rumantscha: banca da datas linguisticas [http://www.pledarigrond.ch/rumantschgrischun/ Pledari Grond Online], servetsch da translaziun en rumantsch grischun ed en ils tschintg idioms, curs da rumantsch e d’integraziun incl. certificat, cudeschs e medias per uffants e giuvenils, libraria online cun passa 3'000 artitgels. == Uniuns affiliadas == Uniuns linguisticas e culturalas regiunalas: * [http://www.udg.ch/ Uniun dals Grischs] (UdG), Engiadina, Val Müstair, Bravuogn, fundada il 1904 * [https://urgc.ch/ Uniun Rumantscha Grischun Central] (URGC), fundada il 2006 tras la fusiun da l’Uniun Rumantscha da Surmeir e la Renania Sutselva *[[Datoteca:Chasa Rumantscha a Cuira.jpg|miniatura|304x304px|Sedia principala da la Lia Rumantscha a Cuira.]][https://web.archive.org/web/20211204095907/https://www.surselva-romontscha.ch/ Surselva Romontscha] (SR), fundada il 2006 tras la fusiun da la Romania e la Renania Surselva Societads surregiunalas: * [https://web.archive.org/web/20220116191541/https://www.giuru.ch/ Giuventetgna Rumantscha] (GiuRu), fundada il 1991 * [https://litteraturarumantscha.ch/ULR/ Uniun per la Litteratura Rumantscha] (ULR), fundada il 1946 * [https://www.srgd.ch/de/regionen/srg-ssr-svizra-rumantscha/ SRG SSR Svizra Rumantscha] (SRG.R), fundada il 1946. Ella è ina da la quatter societads commembras da la [[SRG SSR idée suisse]]. * [[Societad Retorumantscha]] (SRR), la societad linguistica la pli veglia (fundada il 1885), purtadra da l’Institut dal [[Dicziunari Rumantsch Grischun]] a Cuira ed editura dal dicziunari cun il medem num. Ulteriuras organisaziuns: * [https://www.fmr.ch/ Fundaziun Medias Rumantschas] (FMR), fundada il 2020, successura da l'[[Agentura da Novitads Rumantscha]] (ANR) * Gruppa rumantscha dal Cussegl grond (GrCg), fundada il 2001 Societads rumantschas ordaifer il chantun Grischun: * [https://web.archive.org/web/20221110084427/https://www.uniun-urb.ch/ Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa] (URB), l’uniun che collia las Rumantschas ed ils Rumantschs che vivan en la [[diaspora]], fundada 1991 * [http://www.quartalingua.ch/ Quarta Lingua] (QL), societad da simpatisantas e simpatisants da la lingua e cultura rumantscha cun sedia a Turitg (fundada il 1972, uniun affiliada da la LR dapi il 2003). == Partiziuns == === Politica === La Lia Rumantscha s'engascha sin stgalim chantunal e communal per il status giuridic dal rumantsch e per il diever consequent dal rumantsch en la scola e l'administraziun. En il chantun Grischun triling è quai fitg impurtant, cunquai ch'il squitsch sin il rumantsch crescha pli e pli. Per promover la conscienza per il rumantsch s'engascha la Lia Rumantscha sco suonda: * Gruppa rumantscha dal Cussegl grond * Fusiuns da vischnancas * Iniziativas * Furmaziun === Furmaziun === En collavuraziun cun las trais conferenzas scolasticas rumantschas, cun sias uniuns affiliadas e cun tut las autras uniuns ed instituziuns che sa mettan en per il rumantsch s'engascha la Lia Rumantscha per ina furmaziun rumantscha persistenta. Quella entschaiva cun far attent geniturs futurs als avantatgs da la bilinguitad, cuntinuescha cun duvrar e promover la lingua en canortas e scolinas, en la scola populara, en scolas cuntinuantas ed en la furmaziun da scolastas e scolasts e sa manifestescha en il diever quotidian da la lingua. La Lia Rumantscha organisescha en pli curs da rumantsch e sustegna uniuns e fundaziuns che porschan instrucziun rumantscha. === Lingua === La Lia Rumantscha vul abilitar, promover e sustegnair las Rumantschas ed ils Rumantschs da discurrer e da scriver rumantsch en il mintgadi. Ella elavura differents instruments e procura per servetschs linguistics. Ella sustegna ed accumpogna persunas privatas, firmas ed instituziuns che dovran il rumantsch en differentas situaziuns communicativas ed en diversas publicaziuns stampadas ed electronicas. === Cultura === La Lia Rumantscha promova il rumantsch en la cultura populara sco era projects da cultura professiunals cun in aspect rumantsch. Ultra da quai s'occupa la Lia Rumantscha da valurs genuinas da la lingua e cultura che han in’influenza sin l'identitad rumantscha. Ediziuns per uffants e giuvenils e la cussegliaziun culturala cumpletteschan la purschida da questa partiziun. == Litteratura == * Gion Lechmann: Rätoromanische Sprachbewegung. Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919 bis 1996, Frauenfeld 2005. == Colliaziuns == * [http://www.liarumantscha.ch/ La pagina d’internet da la Lia Rumantscha] * {{E-LIR|1436}} * [https://web.archive.org/web/20211220172149/https://chasaeditura.ch/ Chasa Editura rumantscha] (CER) [[Categoria:Uniuns ed organisaziuns rumantschas]] [[Categoria:Cuira]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] 9pzxu0y6pchgjoinzl03golauofp9ee Sumvitg 0 3121 172696 172211 2026-06-27T07:22:31Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172696 wikitext text/x-wiki {{Infochascha Unitad d'administraziun svizra |Num = Sumvitg |Tip = Vischnanca politica |Vopna = CHE Sumvitg COA.svg |Panorama = Sumvitg Juni 2010.jpg |Descripziun = Sumvitg <!--- ADMINISTRAZIUN ---> |Chantun = GR |Regiun = Surselva |Titel president = |President = Armin Candinas |Lingua ufficiala = <!--- TERRITORI ---> |Charta = Karte Gemeinde Sumvitg 2018.png |Autezza = 1056 |Surfatscha = 101,88 |Populaziun = {{EWZ CH|CH-GR|3985}} |Data populaziun = {{EWD|CH-GR}} |Spessezza = 10 |Fracziuns = '''Fracziuns'''<br />Sumvitg, [[Rabius]], [[Surrein]], [[Cumpadials]]<br />'''Uclauns ed uclivas'''<br />S. Benedetg, Clavadi, Siltginas, Chischliun, Campieschas, Runs, Val, Laus, Falens, Pardomat-Dado<ref>[http://sumvitg.ch/gemeinde/portrait/statistik/default.htm?client_locale=RO Indicaziuns statisticas] sin la pagina-web da la vischnanca da Sumvitg</ref> |Cunfina cun = |NS = 46.73 |EW = 8.933332 <!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---> |NP = 7175 |Preselecziun = 081 |UST = 3985 |Abitants = |Surnum = |Lingua tradiziunala = |Dialect = <!--- INTERNET ---> |Pagina-web = www.sumvitg.ch |eLIR = 2743 }} '''Sumvitg''' ([[lingua tudestga|tudestg]] e fin il 1985 uffizialmain ''Somvix'') è ina vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}. Ella è situada en il [[Cadi|circul Cadi]] dal district [[Surselva (district)|Surselva]]. == Geografia == ===Fracziuns da la vischnanca=== {| class="prettytable" |- bgcolor="#E3E3E3" !Quartier !Nr. !Nr.-BFS !NPA |- |Sumvitg-vitg |1 |3985001 |7175 |- |[[Pardomat-Dado]] |2 |3985002 |7175 |- |[[Cumpadials]] |3 |3985003 |7175 |- |[[Rabius]] |4 |3985004 |7175 |- |[[Surrein (Sumvitg)|Surrein]] |5 |3985005 |7175 |- |[[Sogn Benedetg|S. Benedetg]] |6 |3985006 |7175 |- |[[Clavadi]] |7 |3985007 |7175 |- |[[Siltginas]] |8 |3986008 |7175 |- |[[Chischliun]] |9 |3985008 |7175 |- |[[Campieschas]] |10 |3985010 |7175 |- |[[Runs]] |11 |3985011 |7175 |- |[[Val (Sumvitg)|Val]] |12 |3985012 |7175 |- |[[Laus]] |13 |3985013 |7175 |- |[[Falens]] |14 |3985014 |7175 |- |[[Bogn Tenigia]] |15 |3985015 |7175 |- |} == Populaziun == === Linguas === La lingua uffiziala da la vischnanca Sumvitg è il [[rumantsch]] [[sursilvan]]. {| class="prettytable" |----- | colspan="7" align="center" bgcolor="#BFEFFF" | '''Linguas a Sumvitg''' |----- | rowspan="2" align="center" | '''Linguas''' || colspan="2" align="center" | '''Dumbraziun dal 1980''' || colspan="2" align="center" | '''Dumbraziun dal 1990''' || colspan="2" align="center" | '''Dumbraziun dal 2000''' |----- | align="center" bgcolor=" | '''Dumber''' || align="center" | '''Part''' || align="center" | '''Dumber''' || align="center" | '''Part''' || align="center" | '''Dumber''' || align="center" | '''Part''' |----- |[[Rumantsch]] || align=right | 1135 || align=right | 95 % || align=right | 1131 || align=right | 92 % || align=right | 1236 || align=right | 90 % |----- |[[Lingua tudestga|Tudestg]] || align=right | 59 || align=right | 5 % || align=right | 98 || align=right | 8 % || align=right | 137 || align=right | 10 % |----- |'''Abitants''' || align=right | 1195 || align=right | 100 % || align=right | 1230 || align=right | 100 % || align=right | 1374 || align=right | 100 % |} == Persunalitads == * [[Gion Deplazes]] (* 1918), scriptur rumantsch == Colliaziuns == {{commons|Category:Sumvitg|Sumvitg}} * [https://web.archive.org/web/20210505213823/http://www.sumvitg.ch/ La pagina d'internet dalla vischnaunca] == Annotaziuns == <references /> {{Regiun Surselva}} [[Categoria:Sumvitg| ]] [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]] [[Categoria:Cadi]] 14hd8xp02zxdfrro1tlcif1jvtdyuao Farvagny 0 4147 172674 155978 2026-06-27T02:14:53Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172674 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Infochascha Unitad d'administraziun svizra |Num = Farvagny |Tip = Fracziun |Vopna = Farvagny-coat of arms.svg |Panorama = 2013-05-07 Friburgo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 089.JPG |Descripziun = <!--- ADMINISTRAZIUN ---> |Chantun = Friburg |District = Sarine |Vischnanca = Gibloux |Titel president = |President = |Lingua ufficiala = <!--- TERRITORI ---> |Charta = |Autezza = 700 |Surfatscha = 10,03 |Populaziun = 2215 |Data populaziun = 31 da december 2014 |Spessezza = 221 |Fracziuns = |Cunfina cun = <!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---> |NP = 1726 |Preselecziun = |UST = |Abitants = |Surnum = |Lingua tradiziunala = |Dialect = <!--- INTERNET ---> |Pagina-web = www.commune-gibloux.ch |eLIR = }} '''Farvagny''' è ina vischnanca svizra cun 2093 abitants en il chantun [[chantun Friburg|Friburg]] en il district Sarina. Farvagny schai sin 700 m s.m. e chatta en il nordost dal flum Glâne. == Colliaziuns == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20150805031321/http://www.farvagny.ch/ Pagina-web da la vischnanca Farvagny (en lingua franzosa)] {{Sarina}} [[Category:Lieu en il chantun Friburg]] [[Category:Vischnancas dal Chantun Friburg]] pxdoo7ih6ax0s3fpyx284na6oxlsqcz Maturitad bilingua 0 4830 172686 149925 2026-06-27T04:57:11Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172686 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=sursilvan|lemma=la maturitad bilingua|lemma2=Maturitad bilingua (sursilvan)}} La '''maturitad bilingua''' è l'attest, ch'ins retschaiva, sch'ins absolva ina scola media cun duas linguas d'instrucziun. Quai vul dir ch’intgins roms da basa vegnan instruids en in’autra lingua. Ils roms d’accent e roms cumplementars vegnan per ordinari instruids en la lingua usitada da la scola. ==Scolas cun maturitad bilingua== ===Scola chantunala=== La Scola chantunala grischuna è la suletta scola en il Grischun che offra la maturitad bilingua rumantsch-tudestg tenor las prescripziuns da la CDEP (4 lecziuns/emna rumantsch e trais roms d'immersiun rumantscha). Scolaras e scolars da lingua materna rumantscha fan la matura bilingua rumantsch/tudestg. Ils roms istorgia, biologia e geografia vegnan lura instruids en talian, respectiv en rumantsch. Ultra da quai offra la Scola chantunala ina maturitad bilingua en las variantas talian/tudestg per scolaras e scolars da lingua taliana e tudestg/talian per scolaras e scolars da lingua tudestga. Plinavant vegnan plirs roms d'accent instruids per englais. ===Academia Engiadina=== Era l’Academia Engiadina porscha ina maturitad bilingua a basa facultativa. L’academia porscha differentas variantas. In varianta è quella da prender il rumantsch sco emprima lingua (4 lecziuns per emna). In’autra varianta è d’avair l’instrucziun da geografia (3./4. classa) e biologia (5./6. classa) en rumantsch. La terza varianta è lura d’avair duas lecziuns supplementaras da rumantsch. Ina cumbinaziun da quella cun las lecziuns rumantschas da geografia e biologia è era pussaivla. ===Institut Otalpin Ftan=== L’Institut Otalpin Ftan pussibilitescha la maturitad bilingua rumantsch/tudestg a moda facultativa. Scolaras e scolars che frequentan quella maturitad han 4 empè da 2 lecziuns rumantsch per emna. Ultra da quai vegnan era ils roms da biologia ed istorgia instruids en rumantsch. ==Avantatgs== L’avantatg tar ina maturitad bilingua è ch’ins retschaiva in attest da scola media cun duas linguas. Il chantun e la confederaziun avessan da resguardar sco emprim, cura ch’els pledeschan insatgi per ina nova plazza, las persunas che san pliras linguas naziunalas. == Links == * [http://www.bks-campus.ch/ Scola chantunala grischuna] * [http://www.hif.ch Institut Otalpin Ftan] * [https://web.archive.org/web/20211011185735/https://www.academia-engiadina.ch/ Academia Engiadina] [[Categoria:Politica svizra]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] hdsgbnupqkda7t4kez3mzea5c2ot2d5 Mirjam Pressler 0 4902 172687 149749 2026-06-27T05:03:00Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172687 wikitext text/x-wiki {{idiom|sursilvan}} [[Datoteca:Mirjam Pressler, Roman Rosengift, Lesung in Duisburg, 2004.jpg|miniatura|upright=1.2|Mirjam Pressler suenter ina prelecziun da ses roman «Rosengift» ella Biblioteca centrala da Duisburg il 2004]] '''Mirjam Pressler''' (* 18. zercladur 1940 a [[Darmstadt]]) ei ina scriptura e translatura [[Germania|tudestga]]. Ella ha frequentau la scol'aulta per art figurativ a [[Frankfurt]]. Oz viva ella sco autura libra e translatura en la vischinonza da [[Minca]]. Ella ha retschiert denter auter il premi da Oldenburg per cudischs da giuvenils, il premi da Turitg per cudischs d'affons e – per sia lavur sco translatura – il premi spezial dalla [[Germania]] per litteratura da giuvenils. == Colliaziuns e fontaunas == * [https://web.archive.org/web/20080120013720/http://www.mirjampressler.de/about/ Biografia Mirjam Pressler] * [http://www.berlinverlage.de/images/authors/hires/Pressler_300.jpg Fotografia Mirjam Pressler] {{DEFAULTSORT:Pressler, Mirjam}} [[Categoria:Scripturs da la Germania]] [[Categoria:Dunnas‎]] [[Categoria:Persunas tudestgas‎]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] [[Categoria:Persunas dal 21avel tschientaner‎]] 0wxvfjmz5oj8zbcqcic8ywqu3532u9n Zurzach (district) 0 5702 172704 168670 2026-06-27T08:35:16Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172704 wikitext text/x-wiki {{District svizzer |NUM_DISTRICT = Bezirk Zurzach |VOPNA = Zurzach Bezirk Wappen.svg |CHANTUN = Argovia |CHAPITALA = Bad Zurzach |BFS = 1911 |SURFATSCHA = 129,99 |ABITANTS = 31'776 |STAN_ABITANTS = 31 da december 2008 |SPESSEZZA = 224 |LINGUA = [[lingua tudestga|tudestga]] |WEBSITE = |FILEPATH_CHARTA = Karte Bezirk Zurzach 2007.png }} [[File:Karte Bezirk Zurzach.png|300px|thumb|Posiziun dal Zurzibiet en il chantun Argovia.]] [[File:Population District Zurzach.svg|300px|thumb|Svilup demografic.]] Il '''district da Zurzach''' ([[lingua tudestga|tudestg]] ''Bezirk Zurzach''; era numnà ''Zurzibiet'') è in district [[Svizra|svizzer]] dal [[chantun Argovia]] che consista da la regiun Studenland en la part la pli nordorientala dal chantun ed il Surbtal. Il district cumprenda 23 vischnancas politicas (''Einwohnergemeinden''). == Geografia == Il Zurzibiet s'extenda tranter Turitg e Basilea tar la confluenza da l'[[Ara]] cun il [[Rain]]. El cunfina cun la [[Germania]] en il nord e cun la regiun Fricktal en il vest. Pliras cunfinaris tudestgs traversan mintga di il Zurzibiet sin lur via a [[Baden]] u [[Turitg]]. Sco pliras autras regiuns perifericas suffra er il Zurzibiet dapi l'entschatta dals onns 1990 da stagnaziun economica e depopulaziun. Per fermar quest svilup negativ ha l'associaziun da planisaziun da la regiun endrizzà la plattafurma «Zurzibiet». == Vischnancas == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Vopna ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" | Vischnanca ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Populaziun<br /><small>(31 da dec. 2008)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Surfatscha<br />in km² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | UST-numer |- | align="center" | [[File:Zurzach Wappen.svg|35px|Zurzach]] || '''[[Bad Zurzach]]''' || align="center" | 4'061 || align="right" | 6.52 | align="center" | 4323 |- | align="center" | [[File:Wappen Baldingen AG.svg|35px|Baldingen]] || [[Baldingen]] || align="center" | 291 || align="right" | 2.82 | align="center" | 4301 |- | align="center" | [[File:Wappen Böbikon.svg|35px|Böbikon]] || [[Böbikon]] || align="center" | 173 || align="right" | 2.60 | align="center" | 4302 |- | align="center" | [[File:CHE Böttstein COA.svg|35px|Böttstein]] || [[Böttstein]] || align="center" | 3'764 || align="right" | 7.43 | align="center" | 4303 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Doettingen AG.svg|35px|Döttingen]] || [[Döttingen]] || align="center" | 3'629 || align="right" | 6.92 | align="center" | 4304 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Endingen AG.svg|35px|Endingen]] || [[Endingen (AG)|Endingen]] || align="center" | 1'957 || align="right" | 8.46 | align="center" | 4305 |- | align="center" | [[File:CHE Fisibach COA.svg|35px|Fisibach]] || [[Fisibach]] || align="center" | 363 || align="right" | 5.77 | align="center" | 4306 |- | align="center" | [[File:CHE Full-Reuenthal COA.svg|35px|Full-Reuenthal]] || [[Full-Reuenthal]] || align="center" | 818 || align="right" | 4.82 | align="center" | 4307 |- | align="center" | [[File:CHE Kaiserstuhl COA.svg|35px|Kaiserstuhl]] || [[Kaiserstuhl (AG)|Kaiserstuhl]] || align="center" | 394 || align="right" | 0.32 | align="center" | 4308 |- | align="center" | [[File:Wappen Klingnau.svg|35px|Klingnau]] || [[Klingnau]] || align="center" | 3'087 || align="right" | 6.71 | align="center" | 4309 |- | align="center" | [[File:Wappen Koblenz AG.svg|35px|Koblenz]] || [[Koblenz (AG)|Koblenz]] || align="center" | 1'584 || align="right" | 4.09 | align="center" | 4310 |- | align="center" | [[File:CHE Leibstadt COA.svg|35px|Leibstadt]] || [[Leibstadt]] || align="center" | 1'325 || align="right" | 6.39 | align="center" | 4311 |- | align="center" | [[File:Wappen Lengnau AG.svg|35px|Lengnau]] || [[Lengnau (AG)|Lengnau]] || align="center" | 2'472 || align="right" | 12.67 | align="center" | 4312 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Leuggern.svg|35px|Leuggern]] || [[Leuggern]] || align="center" | 2'065 || align="right" | 13.76 | align="center" | 4313 |- | align="center" | [[File:CHE Mellikon COA.svg|35px|Mellikon]] || [[Mellikon]] || align="center" | 251 || align="right" | 2.70 | align="center" | 4314 |- | align="center" | [[File:CHE Rekingen COA.svg|35px|Rekingen]] || [[Rekingen]] || align="center" | 986 || align="right" | 3.10 | align="center" | 4315 |- | align="center" | [[File:CHE Rietheim COA.svg|35px|Rietheim]] || [[Rietheim]] || align="center" | 728 || align="right" | 3.92 | align="center" | 4316 |- | align="center" | [[File:CHE Rümikon COA.svg|35px|Rümikon]] || [[Rümikon (AG)|Rümikon]] || align="center" | 227 || align="right" | 2.91 | align="center" | 4317 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Schneisingen.svg|35px|Schneisingen]] || [[Schneisingen]] || align="center" | 1'279 || align="right" | 8.26 | align="center" | 4318 |- | align="center" | [[File:CHE Siglistorf COA.svg|35px|Siglistorf]] || [[Siglistorf]] || align="center" | 602 || align="right" | 5.51 | align="center" | 4319 |- | align="center" | [[File:CHE Tegerfelden COA.svg|35px|Tegerfelden]] || [[Tegerfelden]] || align="center" | 1'026 || align="right" | 7.11 | align="center" | 4320 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Unterendingen.svg|35px|Unterendingen]] || [[Unterendingen]] || align="center" | 369 || align="right" | 3.45 | align="center" | 4321 |- | align="center" | [[File:CHE Wislikofen COA.svg|35px|Wislikofen]] || [[Wislikofen]] || align="center" | 325 || align="right" | 3.75 | align="center" | 4322 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | | '''Total''' (23) || align="center" | 31'776 || align="right" | 129.99 | align="center" | 1911 |} </div> == Colliaziuns == {{commons|Category:Zurzach (district)|District da Zurzach}} * [https://web.archive.org/web/20100106085832/http://zurzibiet.ch/ Portal d'internet da la regiun Zurzibiet] * [https://web.archive.org/web/20090403041412/http://www.ag.ch/bezirksaemter/de/pub/portrait/zurzach.php Uffizi districtual da Zurzach] {{Argovia}} [[Category:Districts dal chantun Argovia]] gfc57pr1vinrykmirzw7ld9df7cn44s Rets 0 6293 172690 165025 2026-06-27T06:25:29Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172690 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Römische Provinzen im Alpenraum ca 14 n Chr.png|thumb|300px|Charta vers 14 a.C. cun pievels ‹retics› en la provinza Raetia ed en l’Italia vischinanta]] Ils '''Rets''' èn stads in pievel u ina gruppa da pievels da l’antica che viveva en il territori da las Alps Centralas, tenor l’imaginaziun tradiziunala ca. tranter il [[Lago Maggiore]], [[Como]], [[Verona]], la part inferiura da la [[Val da l’En]] ed il [[Lai da Constanza]]. La denominaziun ‹Rets› va enavos sin la furma Ῥαιτοί (''Rhaitoí'') resp. ''Raeti'' che cumpara dapi il segund tschientaner a.C. en las funtaunas grecas e romanas. En quellas hai per part num ch’i sa tractia tar ils Rets dad [[Etruscs]] che sajan vegnids stgatschads tras l’invasiun celtica en la [[Planira dal Po]] (vers 400&nbsp;a.C.) en las [[Alps]] e sajan daventads là ‹selvadis›. Quai vala oz sco pauc probabel; da l’autra vart ha la perscrutaziun pli nova pudì confermar ina tscherta parentella linguistica tranter tscherts abitants da las Alps da l’antica ed ils Etruscs. En l’emprim tschientaner a.C. èn ils Rets vegnids incorporads en l’Imperi roman e romanisads en il decurs dal domini roman. La provinza romana Raetia han ils Romans numnà suenter els, cumbain che betg tut ils abitants da quella eran vegnids numnads oriundamain ''Raeti'' resp. ''Rhaitoí'' e cumbain che stirpas ‹reticas› (tenor in u l’auter autur) situadas en la part meridiunala da las Alps n’avevan betg vivì en questa provinza, mabain en la regiun da la provinza pli veglia Gallia cisalpina, nua che quels eran vegnids attribuids sut [[Augustus]] a las Regiones dal territori da tschep roman en l’[[Italia]] e munids cun il dretg da burgais roman. La noziun ‹Rets› è stada suttaposta ad imaginaziuns che varieschan ina da l’autra, uschia ch’i fiss magari inditgà da discurrer da «Rets en il senn da...». Ord vista archeologica e linguistica vegnan els identifitgads oz cun la cultura da Fritzens-Sanzeno resp. cun ils abitants dal Tirol, Trentino, da la Venezia dal Vest e d’ina part da l’Engiadina Bassa. == Il pli impurtant en furma concisa == [[Datoteca:Portrait of Tiberius - Портрет Тиберия A54, 1.jpg|thumb|160px|Busta da Tiberius]] Probablamain èn ils Rets arrivads enturn l’onn 800&nbsp;a.C. en la part orientala dal territori alpin. A maun d’exchavaziuns san ins ch’els cultivavan ers ed allevavan muvel. Intgins istoriografs romans caracterisavan ils Rets sco fitg guerrescs – ina descripziun ch’era probablamain er influenzada politicamain. L’onn 107&nbsp;a.C. han ils Romans empruvà per l’emprima giada da s’avanzar en il territori retic, quai ch’als n’è però betg reussì pervi da la regiun maltransibla. L’onn 15&nbsp;a.C. èn ils Rets vegnids suttamess da [[Tiberius]] e [[Drusus]], ils figliasters dad [[Augustus]]), ed han pers lur autonomia. Da qua davent han ils Rets appartegnì a l’[[Imperi roman]]; ils Romans han stgaffì la provinza Rezia (Raetia) ch’era bler pli vasta ch’il territori retic supponì. Ils Rets vegnan descrits da plirs auturs grecs e romans, uschia da [[Strabon]], [[Plinius]] e [[Pompeius Trogus]]. Da funtaunas romanas e grecas èsi enconuschent ch’ils Rets avevan contact cun ils [[Vindelichers]], ils [[Helvets]] ed er cun ils [[Boiens]]. Lur territori duai avair tanschì en il sid fin a [[Verona]] e [[Como]]. Uschia cumprendeva il territori retic oriund la regiun dal [[Tirol]] (ozendi il [[Trentino]], [[Tirol dal Sid]], [[Tirol dal Nord]], [[Tirol da l’Ost]]), ina part orientala da l’[[Engiadina Bassa]] sco er la [[Val Müstair]]. Quel territori correspundeva pli u main a quel da la cultura [[Fritzens-Sanzeno]] dal temp da fier tempriv che vegn considerada oz en general sco cultura retica. Damai che ni ils Grecs ni ils Romans na s’interessavan durant l’antica spezialmain per ils Rets, san ins oz fitg pauc dad els. Intginas menziuns sa refereschan ad activitads guerrilas, a la derivanza supponida e lur relaziuns da parentella ed a lur bun vin. La cultura retica ha gì sia culminaziun, cur che la pussanza dals [[Etruscs]] vischinants è sa sminuida. Gia ils scripturs romans [[Titus Livius]], [[Pompejus Trogus]] e [[Plinius]] sminavan ch’ils Rets sajan parents cun ils Etruscs, quai pervi da la vischinanza geografica ed il diever da la medema scrittira. La derivanza dal Rets e da la lingua retica resta però dispitaivla. == Scripziun tudestga == Per tudestg èn usitadas las scripziuns ‹Räter› e ‹Rätien›, per part però tuttavia er anc ‹Rhäter› e ‹Rhätien›. Tar questas ultimas furmas sa tracti da derivaziuns da la furma greca Ῥαιτοί (''Rhaitoí'') ch’è stada en diever dapi il segund tschientaner a.C., pia da la transcripziun usitada dal tschep dal pled grec (cun spiritus asper). En scrittiras romanas stat a l’entschatta ''Raeti'' e.a., pli tard però er – sa referind a la scripziun greca – ''Rhaeti''.<ref >Heuberger, ''Räter'', p. 186.</ref> == Istorgia da la noziun == Las suandantas constataziuns resumeschan detagls che vegnan preschentads pli tard en l’artitgel: # Ils fatgs che vegnan descrits en las funtaunas anticas na correspundan savens betg in cun l’auter e na laschan betg enconuscher precis nua che ‹Rets› (''Raeti'' resp. ''Rhatoí'') vivevan e quant enavant che tratgs cuminaivels linguistics resp. culturals tranter las singulas stirpas giustifitgeschan da subsummar quellas sut la noziun collectiva ‹Rets›. # Dapi il segund tschientaner muntava ''Raeti'' er simplamain ‹abitant da la provinza Raetia›, senza resguard a la provegnientscha da tals abitants. # En la part da las Alps situada tranter il nord dal [[Lago Maggiore]] ed il vest da [[Venezia]] èn vegnidas a la glisch intginas tschient inscripziuns, da las qualas ils segns correspundan per gronda part als bustabs da l’alfabet etrusc. Sa basond sin indicaziuns anticas e surtut sin l’idea d’ina parentella tranter Rets ed Etruscs a basa da la vischinanza da questas inscripziuns a la lingua etrusca, han ins considerà en il 19avel e fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner ils abitants da las regiuns respectivas sco Etruscs «daventads selvadis» resp. «alpins». # En il 20avel tschientaner ha l’archeologia mussà ch’igl existivan tranter las singulas regiuns differenzas culturalas vaira grondas. En pli han analisas detagliadas da las inscripziuns mussà a la fin differenzas linguisticas fitg cleras, uschia che la perscrutaziun actuala considerescha be pli la cultura e lingua dals abitants dal temp da fier tardiv en il [[Tirol]], il [[Trentino]] e l’[[Engiadina Bassa]] ed en in senn in pau pli vast dals abitants en il conturn da las [[Alps Vicentinas]] sco ‹retic›. Be per quest territori ha pudì vegnir cumprovada ina stretga parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca, da las qualas l’appartegnientscha a la famiglia da linguas indogermana è intscherta. Quests resultats da la perscrutaziun pli novs cuntradin a l’idea da pli baud tenor la quala ils ‹Rets› duain er avair vivì en il [[Tessin]], la [[Val dal Rain Alpin]] e las [[Alps Bergamascas]]. == Funtaunas anticas == === Indizis sparpagliads temprivs === [[Datoteca:Strabo,_Geographica,_Venice,_Gr._XI,6.jpg|thumb|160px|Manuscrit medieval da la Geografia da Strabon]] Las pli veglias indicaziuns davart ils ‹Rets› èn las suandantas<ref>Cf. Frei-Stolba: ''Die Räter in den antiken Quellen''.</ref>: * [[Cato il Vegl]] (234–149&nbsp;a.C.) lauda en ses ‹libri ad M. Filium› il vin retic (resp. l’iva retica; quai tenor ina frasa ch’è vegnida dada vinavant tras [[Maurus Servius Honoratius]] a la fin dal quart tschientaner; Vergil, II, 95). * [[Polybios]] (ca. 200–120&nbsp;a.C.) menziunescha tenor la geografia da [[Strabon]] (7&nbsp;a.C. cun agiuntas posteriuras) tranter quatter traversadas da las Alps in pass che maina tras «territori retic» (διά Ῥαιτῶν). Auters auturs èn perina ch’il vin retic delizius creschiva en la regiun da Verona (Valpolicella). Strabon inditgescha ch’ils Rets vivian daspera er en la regiun da [[Como]]. L’oppidum celtic Como han ils Romans conquistà l’onn 196&nbsp;a.C. (renovaziun dal domini en la Planira dal Po); l’onn 89&nbsp;a.C. duain ils Rets avair destruì la colonia, la quala ils Romans han sinaquai reconstruì e colonisà da fund ensi (sut [[Gnaeus Pompeius Strabo]]). Da quel temp han ils Romans pia gì emprims contacts cun ils Rets – per lung da la lingia Como-Verona. Sut [[Caesar]] han ins extendì l’Imperi roman en il nordvest da las Alps, l’administratur L. Munatius Plancus ha victorisà l’onn 44&nbsp;a.C. Rets en la regiun dal Lai da Constanza. Da Rets en il territori dal Lai da Constanza, surtut en la Val dal Rain Alpin, forsa er en il nord dal Lai da Constanza, fan er menziun istoriografs e geografs da pli tard. === Derivanza etrusca apparenta === [[Pompeius Trogus]] (in contemporan dad [[Augustus]] e [[Livius]], enconuschent tras las scrittiras dad [[Iunianus Iustinus]]) e suenter el [[Plinius il Vegl]] (Naturalis Historia, terminà 77&nbsp;a.C.) colporteschan ch’ils Rets sajan descendents dad [[Etruscs]] che sajan fugids dals [[Celts]] or da la Planira dal Po sut in tschert Raetus («duce Raeto»). Sumegliantamain descriva [[Livius]] († vers 17&nbsp;s.C.) la colonisaziun etrusca da la Planira e concluda: «Er ils pievels da las Alps han indubitablamain il medem origin, surtut ils Rets, als quals la cuntrada sezza ha però surdà sia natira selvadia ed als quals n’è restà da tut lur ierta nagut auter ch’il tun da la lingua, ed er quel betg a moda intacta.» Livius pretenda uschia medemamain ch’ils Rets derivian dals Etruscs, senza però entrar en ils detagls. Persuenter s’exprima el sco sulet davart la lingua dals Rets. Livius è probablamain naschì e mort a Padua, nua ch’èn vegnidas a la glisch inscripziuns reticas. Tut tenor ha el anc sez pudì cumparegliar il tun dal retic e da l’etrusc, ubain che quai vegniva raquintà da generaziuns pli veglias en sia patria. === Ils Romans conquistan la part centrala da las Alps === [[Datoteca:Droysens Hist Handatlas S17 Germanien.jpg|thumb|220px|La provinza romana Raetia (mellen) sin ina charta istorica]] En connex cun las conquistas da las Alps dal temp dad [[Augustus]] (regent sulet en l’Imperi roman da 27&nbsp;a.C. fin sia mort 14&nbsp;s.C.) vegnan recepidas en las funtaunas singulas stirpas che vivevan en las Alps a la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard ils Rets èn las indicaziuns respectivas però diffusas e cuntradictoricas. Sco ch’i para han ins l’emprim conquistà ina part da la Val da l’Adisch, inclus Trent. 16&nbsp;a.C. abatta Publius Silius Nerva Camuns (Valcamonica) e Vennioi, ils quals tscherts auturs considereschan sco Rets (cf. sutvart). 15&nbsp;a.C. avanza [[Drusus]], il figliaster dad [[Augustus]], en la Val da l’Adisch. Pervi d’ulteriurs assagls dals Rets en territoris vischins fa el il medem onn ensemen cun ses frar [[Tiberius]] ina campagna militara, en rom da la quala vegnan conquistads l’ulteriura part da la Val da l’Adisch, la Val d’Isarco, la Val da l’En (alpin), la Val dal Rain Alpin, intgins territoris en la regiun dal Lai da Constanza e probablamain er divers territoris en la regiun prealpina settentriunala. Sco ch’i para han ins fundà il medem onn ils puncts da sustegn Cambodunum ([[Kempten]]) ed Augusta Vindelicorum ([[Augsburg]]). Ils pievels alpins ch’ils Romans han suttamess ils onns 16/15&nbsp;a.C. èn enumerads vi dal monument Tropaeum Alpium en vischinanza da Nizza ed – a moda pli cumpletta – en furma da la copia correspundenta che [[Plinius]] ha agiuntà a sia descripziun da singuls pievels e lieus. La campagna militara en las Alps da l’onn 15&nbsp;a.C. vegn descritta tar [[Cassius Dio]] ed en furma lirica en ils chants 4 e 14 dal quart cudeschs da las Carmina da [[Horaz]]. Las emprovas da localisar ils singuls pievels che vivevan da quel temp en l’artg alpin sa basan per gronda part sin questas infurmaziuns, en pli sin las ovras geograficas da [[Strabon]] e da [[Claudius Ptolomeus]] e sin singulas inscripziuns latinas localas sco la Tabula Clesiana en la Val da Non. === Pievels vischins === Las funtaunas grecas e romanas che resguardan la campagna militara en las Alps l’onn 15&nbsp;a.C. lubeschan en in tschert senn da localisar ils Rets a moda indirecta, numnadamain uschè lunsch sco che quellas inditgeschan ils pievels vischins. I dat en egl che quests ultims vegnan designads tras e tras sco Celts. Ils pievels vischins vegnan er numnads sco unfrendas da las expediziuns da sblundregiada proverbialas dals Rets. Pervi da la cunfinaziun numnada vers sid ([[Como]] e [[Verona]]) èn sulettamain da trair en consideraziun ils vischins en il vest, ost e nord. Vers vest vegnan numnads sco vischins ils Helvets che vivevan en la planira. Vers ost existiva en l’emprim tschientaner a.C. il reginavel celtic Noricum, cun il qual l’[[Imperi roman]] era collià a moda contractuala ed amicabla. Sco vischins en las regiuns prealpinas settentriunalas vegnan anc menziunads ils Boiens. En connex cun la campagna militara da 15&nbsp;a.C. vegn surtut fatg menziunà la gruppa da pievels dals Vindelichers ch’era fin qua apparentamain nunenconuschenta. Er els duain esser stads Celts. Tuttina sco ils Rets hajan els fatg expediziuns da sblundregiada e vivì en las Alps en vischinanza dal reginavel Noricum ed al Lai da Constanza. [[Strabon]] fa menziun da stirpas vindelicas che vivevan en la regiun da Bregenz (Brigants) ed en l’Allgäu; ulteriurs numna (forsa) il Tropaeum Alpium (Plinius). La finala fan ils chants da battaglia da [[Horaz]] e la geografia da [[Claudius Ptolomeus]] allusiun a Rets ch’han forsa vivì en il nord da las Alps e dal Lai da Constanza (en vischinanza dals Vindelichers) fin al Danubi. Tenor Ptolomeus haja il flum Iller separà là in da l’auter ils Rets (vest) e Vindelichers. == Cumparegliaziun d’indicaziuns anticas e d’enconuschientschas odiernas == === Il ‹territori dals Rets› === La tabella che suonda resumescha illustraziuns or da Gleirscher (1991) resp. Metzger/Gleirscher 1992. Las retschas da las tabellas stattan per sis regiuns da las Alps Centralas (numnadas mintgamai en la colonna sanestra) che vegnan differenziadas archeologicamain-culturalmain ils ultims 13 tschientaners a.C. A dretga èn enumeradas intginas stirpas che cumparan dapi la campagna militara en las Alps en las funtaunas e che vegnan almain attribuidas savens a las regiuns respectivas. Per part enumereschan cellas da la colonna a sanestra singulas vals, a las qualas ins po attribuir tenor lur successiun singulas stirpas da la colonna a dretga (intgins nums da valladas alpinas derivan da la denominaziun dals abitants da lez temp, la sumeglientscha dals nums è vaira evidenta). Uschè lunsch ch’i sa tracta da stirpas che vegnan numnadas dals Romans u Grecs Rets, èn relevantas las gruppas da culturas enumeradas en la colonna amez («a partir da 400&nbsp;a.C.»). {| class="wikitable" !width="38%"| Regiun !width="15%"| Gruppa da cultura fin 600&nbsp;a.C. ! Gruppa da cultura a partir da 400&nbsp;a.C. ! Alfabet da !width="27%"| Abitant en il<br />prim tschientaner a.C. |- | Intschess alpin dal Lago Maggiore, Bergaglia(?) | Cultura da Golasecca alpina ||Leponts ||Lugano ||Leponts, Bergalais(?) |- | Intschess dal Rain alpin, Vorarlberg ||Gruppa da la vallada dal Rain alpin || Gruppa da la vallada dal Rain alpin ||Lugano ||Calucons (stirpa retica)| Calucons, Suanets; Vennons |- | Da la Val dal Sarca e la part superiura dal Lai da Garda sur la Val Trompia, la Valcamonica e la Vuclina fin en l’Engiadin’Ota | Gruppa da la Valcamonica || Gruppa da la Valcamonica || Sondrio, «retic dal vest»<ref>Risch: ''Die Räter als sprachliches Problem'', p. 684.</ref> | Vennons? Stons, Benacens, Trumpilins, Camuns |- | Val da l’En dal Tirol dal Nord ||Gruppa da la Val da l’En ||Cultura da Fritzens-Sanzeno ||Bulsaun-Sanzeno ||Breuns, Genauns |- | Tirol dal Sid e Trentino en il nord da Rovereto (Val d’Isarc, Val da l’Adisch e Trent, Val di Non, Vnuost), per part Engiadina Bassa; Val Pusteria, Tirol da l’Ost | Cultura da Laugen-Melaun | Cultura da Laugen-Melaun ||Cultura da Fritzens-Sanzeno | | Bulsaun-Sanzeno | Isarcs |- | Val da l’Adisch sper il Lai da Garda | Chiusa di Verona ed Alps Vicentinas (Valpolicella), Valsugana, da là fin al Piave sper Feltre | Gruppa dad Angarano-Garda ||Gruppa da Magrè ||Magrè | Arusnats<!--Valpolicella-->, Feltrins (cf. Feltre), Beruens |} La segunda colonna (da sanestra) enumerescha culturas archeologicas che sa laschan distinguer en las Alps Centralas en il temp da bronz tardiv e temp da fier tempriv (temp da Hallstatt). Ins pudess sa dumandar sch’i saja bain immigrà vers 1300&nbsp;a.C. in pievel retic. Pelvaira èn las regiuns dal vest e dal nord stadas pertutgadas a partir da ca. 1300&nbsp;a.C. d’immigraziuns nà dal vest e dal nord, las qualas han manà a sumeglientschas cun la cultura (celtica) (cultura da santeris cun urnas) da las regiuns prealpinas respectivas. La ‹cultura da Golasecca alpina› en il sidvest stat en connex cun la cultura da Golasecca da la regiun prealpina meridiunala. A moda sumeglianta èn las culturas en il sidost influenzadas da la cultura dad Este veneta. Ulteriuras immigraziuns na sa laschan strusch pertschaiver. La proxima midada archeologica che dat en egl en las Alps Centralas è il fatg che la fluriziun economica ch’era colliada cun las minieras d’arom va a fin a partir da 1000&nbsp;a.C., cur ch’il diever dal fier daventa pli e pli frequent en las regiuns cunfinantas. Il fatg ch’il fier è er vegnì en il territori retic adina pli frequent a partir dal 8avel tschientaner n’ha betg manà ad ina ruptura culturala; menziun merita forsa la midada (per motivs betg sclerids) ad abitadis sin culegnas, quai che dat er en egl en autras regiuns alpinas. A partir dal 6avel tschientaner è la regiun alpina che stat qua en discussiun en tutta cas vegnida influenzada da la fluriziun da la cultura etrusca en la Planira dal Po; medemamain han gì in effect las colonias grecas pervi da lur commerzi transalpin cun l’Europa Centrala. Ad in’ulteriura vieuta ha manà il fatg ch’ils Celts èn penetrads vers 400&nbsp;a.C. en la Planira dal Po, nua ch’els han destruì las citads etruscas e la Cultura da Golasecca dal sidvest; l’onn 387&nbsp;a.C. conquistan Gals (Senons sut Brennus?) quasi l’entira Roma. Questas duas vieutas han manà a la cultura sin la quala ils Romans èn fruntads en il nord da Como e Verona. === Nua vivevan tenor funtaunas anticas Rets? === [[Datoteca:View Castelrotto to Pedemonte Arbizzano Montericco hill-olea europaea-varietal corvina corvinone rondinella molinara dindarella oseleta croatina-april 2014-photo for Mamme della Valpolicella-by Paolo Villa.jpg|thumb|350px|Valpolicella]] Il ‹territori dals Rets› en la tabella è vegnì elegì uschia che quais tut ils pievels e stirpas numnads (u parts da quels) cumparan en tut las parts dal territori enumeradas en ina u l’autra funtauna antica sco Rets. Da l’autra vart datti savens er funtaunas che cuntradin, ubain ch’ellas cuntradin schizunt a sasezzas. Uschia inditgescha [[Strabon]] en Geografia IV, 6, 6 apparentamain che Rets vivian be en la vart settentriunala da las Alps. En IV, 6, 8 è el però da tut autra opiniun. # Leponts (Tessin e.a.): Rets tenor Strabon IV, 6, 8; nagins Rets tenor Strabon IV, 6, 6; tenor [[Plinius]] (III, 133–135 resp. [[Cato]]) Tauriscs resp. en tutta cas Celts (quai che correspunda er meglier a la perscrutaziun actuala), pia medemamain betg Rets. # Val dal Rain alpina: ‹Da princip› vivan tenor Strabon (IV, 6, 8) en la regiun da las funtaunas dal Rain Rets, ma forsa auters pievels che quels numnads qua. Plinius attribuescha ils Sarunets (Suanetes tenor il Tropaeum Alpium?) e Vennonienses (Vennons?) als Rets. Tar Strabon percunter n’èn ils Vennons betg Rets (IV, 6, 6) resp. schizunt Vindelichers (IV, 6, 8). # Gruppa da Valcamonica: #* (‹Pro:›) Las expectoraziuns da Strabon (IV, 6, 8) ch’il territori da colonisaziun alpin dals Rets s’extendia fin en vischinanza da Como resp. Verona enserra atgnamain il territori da la Gruppa da la Valcamonica. Concret designescha els ils Camuns dal Valcamonica sez sco Rets. #* (‹Contra:›) Er quai stat en in tschert senn en cuntradicziun cun la numnada passascha sut IV, 6, 6, nua che Rets duain viver be en regiuns settentriunalas e nua ch’ils Stons (Val dal Sarca) vegnan designads sco agen pievel. Plinius (III, 133s.) attribuescha ils Camuns, Trumpilins (Val Trompia) ed ils Stons sco «Euganes» – entant ch’el numna daspera tuttavia er Rets, cf. sutvart. Sumegliantamain rapporta Cassius Dio l’emprim curtamain d’ina campagna militara cunter ils Camuns (16&nbsp;a.C.), senza menziunar ils Rets, ils quals el preschenta pir pli tard en connex cun la campagna militara da l’onn 15&nbsp;a.C. – e quai a moda vaira detagliada. # Val da l’En dal Tirol dal Nord: Ils Breuns vivevan forsa en la regiun dal Brenner e pudessan avair dà indirectamain il num a quel – els èn cumprovads anc en il temp medieval tempriv (il num odiern dal Brenner è pir cumprovà intgins tschientaners pli tard). #* (‹Contra:›) Sin ils Breuns e Genauns è Drusus fruntà en la (segunda) campagna militara en las Alps 15&nbsp;a.C., tenor Horaz – Carmina, IV, 14 (8–13) – il qual als designescha apparentamain sco Vindelichers; cf. er Horaz en IV, 4 (17s.), nua ch’el discurra sulettamain da guerras da Drusus cunter ils Vindelichers. Tenor Strabon (IV, 6, 8) eran ils Breuns e Genauns Illirs. #* (‹Pro:›) Per considerar quels sco Rets sa lascha allegar sulettamain il fatg che Cassius Dio numna sco motiv per la campagna militara «invasiuns da rapina dals Rets». Insumma discurra el en sia descripziun be da Rets e na menziunescha nagins Vindelichers. #* (‹Contra:›) En rom da la medema campagna èsi però vegnì tar ils cumbats tranter Tiberius ed ils Vindelichers; sin quests ultims èn ils Romans apparentamain fruntads «surprendentamain» durant lur campagna cunter ils «Rets» (almain tenor Horaz). # Regiun da l’anteriura cultura da Laugen-Melaun (Tirol dal Sid e da l’Ost, Trentino): #* Tridentum (Trient) vegn bain er mess en connex cun Celts, era però tenor Plinius retic. Tenor Cassius Dio vivevan Rets «en il conturn da las Alps Tridentinas, las qualas cunfineschan cun l’Italia». Cun quai po esser manegià surtut Tridentum, ma forsa er ils Anauns da la Val di Non e da la Val di Sole. #* Ils Sevats da la Val Pusteria ed ils Laiancs dal Tirol da l’Ost tutgan geograficamain tar il Noricum ed èn (tenor quest criteri) celtics; il medem pudess eventualmain valair per ils Isarcs da la Val d’Isarc. Er ils Venosts dal Vnuost considerescha Richard Heuberger sco celtics, betg retics. # Territori da Magrè – Alps Vicentinas e conturns: L’indicaziun da Strabons ch’il territori da colonisaziun dals Rets s’extendia fin en vischinanza da Verona, lascha almain supponer che la Valpolicella era abitada da Rets. Tenor Cassius Dio vivevan Rets «en il conturn da las Alps Tridentinas, las qualas cunfineschan cun l’Italia», pia almain la Val da l’Adisch sper il Lai da Garda e la Valsugana. Plinius numna Feltre (Feltrini) retic, Verona retic ed «euganais» (tras e tras ‹pro›). === Rets en il Tirol ed en il Grischun? La tradiziun === Areguard las indicaziuns fatgas qua survart en connex cun ils Rets en il Tirol dal Nord, dal Sid e da l’Ost dat en egl che Richard Heuberger snega categoricamain che Rets hajan vivì tenor las funtaunas anticas en il Tirol. Quai stat er en connex cun l’idea (che na vegn betg be fatga valair dad el) che la sutdivisiun da la provinza Raetia en l’antica tardiva en Raetia prima e Raetia secunda haja surtut resguardà, en tge part che vivevan oriundamain Rets e nua oriundamain Vindelichers – e che quest cunfin correspundia pli u main al cunfin odiern tranter la Svizra (Grischun) ed il Tirol. Las funtaunas sezzas cuntegnan però be fitg paucas infurmaziuns che gidassan a respunder las dumondas che sa dattan en quest connex, p.ex. er davart il decurs precis dal cunfin tranter la Raetia prima e la Raetia secunda. A l’idea da Heuberger correspunda en in tschert senn il fatg ch’igl exista oz be pli en il [[Grischun]] ina tradiziun areguard l’atgna derivanza dals Rets. Questa tradiziun na sa basa però betg necessariamain sin funtaunas anticas u fatgs istorics. En tutta cas è ina tala tradiziun vegnida tgirada en spezial en il conturn da la Raetia prima e silsuenter da la [[Currezia]]. En il temp medieval tempriv vegniva l’expressiun Raeti duvrada per abitants da questa regiun – independentamain d’ina eventuala etnia dals Rets en l’emprim tschientaner a.C. === Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets› === [[Datoteca:Venetic_and_Raetic_alphabets.png|thumb|180px|Scrittira venetica, retica orientala e retica occidentala]] En il ‹territori dals Rets› (ed er en ils territoris planivs vischinants) han ins chattà pliras tschient inscripziuns en l’uschenumnà «alfabet nordetrusc» (Theodor Mommsen).<ref>Theodor Mommsen: ''Die nordetruskischen Alphabete auf Inschriften und Münzen.'' En: ''Mitteilungen der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich'', tom&nbsp;7, 1853, p.&nbsp;199–260.</ref> Questa denominaziun stat probablamain en connex cun l’idea da Mommsen (che vala oz sco antiquada) che la lingua dals Rets – ch’el localisescha en il Grischun ed en il Tirol – saja stada etrusca (u in «dialect etrusc»). Ils bustabs sumeglian quels dals alfabets dals Etruscs e dals Venets, ils quals derivan da lur vart da la scrittira greca occidentala. Las inscripziuns sa chattan surtut vi da grips u duns votivs sper sanctuaris e lieus d’unfrendas sin il fieu, en pli sin stelas da fossa. Correspundentamain èn quellas fitg curtas – quai che vala dal reminent er per las inscripziuns etruscas –, uschia ch’ellas relatan be fitg pauc davart la lingua. Il pli savens sa lascha enconuscher la furmaziun da nums da persunas (patronims). En quest reguard han tut las inscripziun sumeglientschas cun l’etrusc; il linguist Ernst Risch renda però attent che talas caracteristicas pon vegnir, en cas da proxima vischinanza geografica, sur ils cunfins da linguas da famiglia or. Ins differenziescha entaifer il ‹territori dals Rets› quatter tips d’‹alfabets nordetruscs›: * L’alfabet da Lugano cumpara en il territori lepontic ed en in lieu da chat en la Val dal Rain Alpin. La lingua da las inscripziuns sa mussa però sco parentada cun il celtic (ed oramai indoeuropeica). En il fratemp èn vegnidas a la glisch inscripziuns dal 6avel tschientaner a.C. che cumprovan ch’ina lingua lepontica, ch’era parentada cun il celtic, era gia en diever en las Alps Leponticas avant l’invasiun celtica en la Planira dal Po vers 400&nbsp;a.C. * L’alfabet da Sondrio è tipic per las inscripziuns en l’intschess da la gruppa da la Valcamonica. La lingua n’è betg parentada cun il celtic; pervi da differenzas memia grondas visavi ils alfabets da Bozen-Sanzeno e Magrè na vegn quel però er betg pli considerà sco ‹retic› (Aldo Luigi Prosdocimi, Alberto Mancini). Ernst Risch discurra be pli d’«inscripziuns reticas occidentalas», las qualas fetschian areguard l’alfabet, la lingua e las petroglifas en la Valcamonica «ina tut autra impressiun che las reticas»; la lingua pudess esser indoeuropeica. * Be ils alfabets da Bozen-Sanzeno (cultura da Fritzens-Sanzeno) e da Magrè valan oz anc sco reticas. Ina collavuraziun tranter Helmut Rix e Stefan Schumacher, da la quala èn vegnids publitgads resultats dapi il 1998, mussa che quels represchentan ina lingua communabla, betg indoeuropeica, la quala era parentada stretgamain cun l’etrusc, ma n’era betg sez etrusca. Quai correspunda pli u main a la formulaziun da Livius (cf. survart), tenor la quala la derivanza apparentamain etrusca dals Rets duaja, malgrà las differenzas, anc esser stada d’udir vi dal «tun» da lur lingua. Sco lingua retica designesch’ins oz quella dals alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè. Inscripziuns en l’alfabet da Magrè èn er vegnidas chattadas en la part occidentala da la planira veneta, per exempel sper Padua. Quai correspunda a l’indicaziun da Plinius, tenor la quala er Verona e forsa ina citad Berua/Beria sper Vicenza sajan reticas. Per cumparegliar las linguas sin las qualas las inscripziuns sa basan cun l’etrusc è gia d’interess che quest’ultima lingua na dispona da nagins occlusivs sonors b, d, g e da nagin o (pia mo quatter vocals, cf. la cumparegliaziun da l’etrusc cun la lingua lemnica). Bustabs per b, d, g mancan er en ils alfabets dal ‹territori dals Rets› (ma er en la lingua veneta). En quel senn pon tut las linguas da las part centrala dal territori alpin avair tunà per Romans sco Livius «dir», «mit», «criv» sco l’etrusc (Mommsen). La mancanza da l’o cumpara sper l’etrusc però be en ils alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè. Quests ultims dus cuntegnan da l’autra vart anc mintgamai in segn senza model etrusc u venetic per suns che n’eran apparentamain betg en diever tar ils vischins en il sid. Da l’analisa da las inscripziuns è pia resultà in puntg da vista dals ‹Rets› che sa differenziescha da las indicaziuns anticas. Questas ultimas valan oz sco memia ‹superfizialas›. Ellas exagereschan per uschè dir las sumeglientschas da la lingua cun l’etrusc. En il cas da la lingua lepontica han ins survesì la stretga relaziun cun il celtic. === Facit, ulteriura parentella linguistica === Ord vista linguistica ed archeologica vegnan ils Rets oz identifitgads sco abitants dal temp da fier tardiv en il [[Tirol]], il [[Trentino]] e la part occidentala dal [[Veneto]], ord vista archeologica cun la cultura da [[Fritzens-Sanzeno]] e la [[Gruppa da Magrè]]. Quest ultim vegn da sia vart confermà tras ils resultats da la linguistica. Ina clera congruenza tranter las indicaziuns anticas e las enconuschientschas odiernas areguard ils ‹Rets› exista be per la regiun da las Alps Vicentinas. La parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca ha manà al postulat d’ina famiglia betg indoeuropeica da «linguas tirsenicas», a la quala duai avair appartegnì sper las duas linguas numnadas er la lingua lemnica. La lingua da partenza tirsenica, da la quala paran d’esser sa sviluppadas las trais linguas numnadas, cumprovadas en inscripziuns, pudess avair existì vers 1000&nbsp;a.C.<ref>Helmut Rix: ''Rätisch und Etruskisch.'' En: ''Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft'', tom 68, Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbruck 1998, ISBN 3-85124-670-5, p. 59s.</ref> == Origin dals Rets e da lur num == [[Image:Este_veduta.jpg|right|220px|thumb|Este (Veneto), nua ch’è vegnì a la glisch in sanctuari da la dieua Reitia]] Ch’ils Raeti derivian sut in manader Raetus dals [[Etruscs]] (cf. survart: Plinius, Trogus), n’explitgescha sco ditga etiologica betg a moda seriusa lur num e sco ditga d’origin strusch lur origin. Areguard l’origin dals Etruscs ha la vischinanza linguistica (che vegniva pli baud be supponida) nutrì la speculaziun cuntraria, numnadamain che quels sajan sa derasads oriundamain davent da la Planira dal Po vers sid e ch’ils Etruscs sajan forsa plitost da considerar sco ‹Rets civilisads› ch’ils ultims sco ‹Etruscs daventads selvadis›. Medemamain en connex cun ils Etruscs datti tschertas sumeglientschas tranter ‹Raeti› e l’autodenominaziun (endonim) ‹Rasenna› dals Etruscs. Da resguardar è però che ‹Rhaitoí/Raeti› vegn considerà sco exonim. Meglra parita fa il patratg dad Oswald Menghin ch’ils Rets hajan furmà ina cuminanza da cult che venerava la dieua da la fritgaivladad Reitia, atgnamain venetica (cumprovada ad Este). == Cultura == Uschè lunsch ch’ils Rets vegnan identifitgads cun la cultura da Fritzens-Sanzeno saja renvià areguard ils aspects culturals dals Rets a quella. Daspera han ils Rets en il stretg senn dal pled enconuschì tratgs communabels cun Rets ‹apparents› ed auters pievels vischins alpins sco ils Norics e Vindelichers. Archeologicamain sa mussa ch’els sa nutrivan surtut da l’agricultura. Restanzas d’ossa derivan be darar dal tschierv e dal portg selvadi (chatscha), mabain per gronda part da bov, nursa, chaura, portg dumesti, daspera er da chaun e chaval (animals da chasa).<ref>Alfredo Riedel: ''Zur spätbronze- und eisenzeitlichen Fauna im Rätergebiet.'' En: Metzger, Gleirscher: ''Die Räter'', Bulsaun 1992, p.&nbsp;701–708.</ref> Tenor Strabon martgadavan ils abitants da las Alps t.a. cun ivettas, rascha, tieulas, tschaira, mel e chaschiel. == Ils Rets ed il rumantsch == Dals Rets vegn pretendì ch’els sajan ils antenats dal pievel rumantsch. Ma quai constat be per part. Las vals dal Grischun Central e dal Grischun dal Nord odiern eran populadas da pievels celtics. Rets abitavan be en l’[[Engiadina Bassa]]. Il center dals Rets sa chattava en la regiun odierna dal [[Trentino]]/[[Tirol dal Sid]]. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Stefan Schumacher: ''Sprachliche Gemeinsamkeiten zwischen Rätisch und Etruskisch''. En: ''Der Schlern'' 72, carnet 2, p. 90-114 (Bulsaun 1998). * Stefan Schumacher: ''Die rätischen Inschriften. Geschichte und heutiger Stand der Forschung.'' 2.&nbsp;ed., (''Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft'', tom&nbsp;79). Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbruck 2004, ISBN 3-85124-155-X [restampa da l’ediziun dal 1992]. * Ingrid R. Metzger, Paul Gleirscher (red.): ''Die Räter. Aus Anlass der vom Rätischen Museum Chur erarbeiteten gleichnamigen Wanderausstellung''. Athesia, Bulsaun 1992, ISBN 88-7014-646-4. * Paul Gleirscher: ''Die Räter''. Museum retic, Cuira 1991. == Colliaziuns == * Jano Felice Pajarola: [https://web.archive.org/web/20070518203528/http://www.jfp.ch/inhalt/bw/infos/raeti/raeti.htm ''Raeti Incogniti. Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft der Räterforschung''] * [https://web.archive.org/web/20080228210446/http://www.raetiafilm.de/raetia/raetia1.html ''Die Entstehung der Provinz Rätien''] [[Categoria:Temp da fier]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Imperi roman]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] cnz2krosgd8e218u4brvzxoseb9eh35 Claustra da Mustér 0 6308 172668 154951 2026-06-27T01:13:32Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172668 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Kloster Disentis Mai 2011.JPG|thumb|300px|La claustra dad oz sa preschenta sco edifizi baroc dal 17avel tschientaner tardiv]] La '''claustra da Mustér''' è in’abazia benedictina ch’è vegnida fundada enturn l’onn 720. Ella è deditgada a Son Martin e sa preschenta oz en il stadi dal 17avel tschientaner tardiv. La baselgia a dus clutgers è vegnida bajegiada tranter 1696 e 1712 en il stil baroc dal Vorarlberg. En l’ala settentriunala da l’edifizi dal convent sa chatta in museum cun ina rimnada istoric-culturala e cun exponats davart l’istorgia d’art dal temp medieval. Grazia al gimnasi è la claustra restada enfin oz in institut d’educaziun impurtant per la regiun. == Istorgia == === Fundaziun legendara === L’abazia è vegnida fundada en il 8avel tschientaner. Tenor la tradiziun ha Son Sigisbert, in muntg francon e cumpogn da Son Columban, erigì l’emprim areal claustral enturn l’onn 700. Quai è stà pussaivel era grazia a l’agid da Placidus, in signur dal lieu. Placidus è vegnì mazzà per cumond da Victor ch’era da quel temp il praeses da la [[Rezia]]. Placidus e Sigisbert èn er ils patruns da l’abazia, ensemen cun Sontga Maria, Son Martin e Son Peder. Ils dus fundaturs vegnan festivads ils 11 da fanadur. Grazia a l’avat Ursicinus ha l’emprima cella gia pudì sa sviluppar vers la mesadad dal 8avel tschientaner ad in convent per propi. [[Tello]], l’uvestg da [[Cuira]] e figl dal praeses Victor ch’aveva fatg mazzar Placidus, è sa mussà generus envers il convent cun far numerusas donaziuns (Testament da Tello). En il cudesch da fraternisaziun da Reichenau cumparan l’onn 810 gia 71 muntgs vivents e 93 defuncts oriunds da la claustra da Mustér. Ils muntgs eran d’origin retic, aleman, francon e langobard. Enturn l’onn 800 èn vegnidas bajegiadas duas baselgias: l’ina è deditgada a Sontga Maria e l’autra a Son Martin. En l’ultima è vegnida integrada la cripta da Son Placidus; igl è quai ina da las pli veglias criptas enconuschentas en [[Svizra]]. Il medem temp è vegnida erigida ina chaplutta ch’è deditgada a Son Peder. === Temp autmedieval === [[Datoteca:DisentisKlosterpforte.JPG|thumb|Il portal da la claustra]] L’onn 940 è il convent carolingic vegnì destruì durant in’invasiun dals [[Saracens]]. En il 10avel tschientaner, sut l’imperatur [[Otto I]], ha l’abazia da Mustér retschet bleras donaziuns territorialas. L’imperatur vuleva rinforzar uschia si’influenza sin il [[Pass dal Lucmagn]] sco passadi d’impurtanza strategica. L’onn 1020 ha [[Heinrich II]] – che preferiva il [[Pass dal Brenner]] sco passadi – cedì l’abazia a l’uvestg da [[Brixen]] en il [[Tirol dal Sid]]. Sut [[Friedrich I Barbarossa]] ha il convent dentant puspè retschet novs possess. L’onn 1185 s’extendeva ses domini, la ‹Casa Dei› u [[Cadi]], da [[Breil]] fin al [[Pass dal Furca]]. === Avugads e lias politicas === Sco convent imperial era la claustra da Mustér apparentamain suttamessa gia en il 12avel tschientaner ad in chastellan (avugà). Questa funcziun è vegnida exercitada a l’entschatta da la famiglia [[de Torre]] ch’era en servetsch da la famiglia [[von Lenzburg]], l’onn 1213 dad [[Enrico de Sacco]] da la [[Mesolcina]] ed en la mesadad dal 13avel tschientaner dals conts [[von Werdenberg]]. Sut l’avat Johannes da Glion (1367–1401) è vegnì concedì a la Cadi in [[mastral]] independent. L’onn 1395 è il medem avat stà in dals fundaturs da la Lia da Glion ch’ha confermà l’unificaziun politica da la regiun. Questa lia è vegnida renovada l’onn 1424 a Trun ([[Lia Grischa]]). A la testa dals sutsegnaders steva danovamain in avat da Mustér, numnadamain [[Pieder de Pultengia]] (1401–1438). Ensemen cun la [[Lia da la Chadé]] e la [[Lia da las diesch dretgiras]] è il pajais s’allià vers la fin dal 15avel tschientaner cun la Confederaziun e l’onn 1524 è vegnida fundada la [[Republica da las Trais Lias]]. Gia il 1477 aveva la vischnanca da Mustér surpiglià la funcziun dals avugads claustrals. Sco cuntramesira ha la claustra incorporà ulteriuras plaivs e cun quai extendì sia pussanza ecclesiastica fin a [[Domat]]. L’imperatur ha confermà ils privilegis dals avats. === Cuntrarefurma e temp baroc === [[Datoteca:Kloster Disentis1698.jpg|thumb|«Fürstl. Closter Dissentis», 1698]] La [[refurmaziun]] ha provocà scumbigls era a Mustér; l’avat e trais muntgs han midà a la nova cardientscha. Las autoritads dal cumin han sinaquai nominà in nov avat e manà enavos il convent en il catolicissem, era per salvar ils agens privilegis. L’onn 1581 ha l’avat [[Christian von Castelberg]] (1566–1584) clamà a Mustér l’archuvestg da Milaun [[Carlo Borromeo]] per instradar la [[cuntrarefurma]]. A l’entschatta dal 17avel tschientaner ha l’abazia gudì sut l’avat [[Augustin Stöcklin]] (1634–1641) ina perioda da renovaziun. Sut l’avat Adalbert Bridler (1642–1655) è la claustra plinavant sa schliada da la submissiun sut l’uvestg da Cuira. Persuenter è la pussanza giudiziala vegnida cedida a la vischnanca. L’onn 1649 èn ils dretgs sur la [[Val d’Ursera]] vegnids vendids. Sut ils avats Adalbert de Medell (1655–1696) ed Adalbert Defuns (1696–1716) è vegnì erigì in nov convent en il stil baroc. === Privel da dissoluziun e restauraziun === [[Datoteca:KlosterkircheDissentisInnen.JPG|thumb|Vista interiura da la baselgia claustrala]] Durant la Segunda Guerra da coaliziun (1799–1801) tranter la [[Frantscha]] e l’[[Austria]] èn il vitg e la claustra da Mustér vegnids donnegiads fermamain tras las truppas franzosas (6 da matg 1799). Durant ils onns da guerra ha l’abazia plinavant pers ses possess a [[Postalesio]] en [[Vuclina]]. Secularisada n’è la claustra dentant betg vegnida, en spezial perquai ch’il convent na furmava betg pli in domini feudal. Sut il stimul dal cumbat cultural è l’administraziun dal convent passada enturn 1860 en maun chantunal. Er la giurisdicziun è ida enavos a l’uvestg da Cuira. Da quel temp era il privel grond che la claustra vegnia schliada. Ma la restauraziun ha la finala pudì vegnir terminada cun la nominaziun dal nov avat Benedikt Prevost (1888–1916). Lez ha en pli promovì ina renovaziun interna ed empruvà da posiziunar Mustér sco center religius e lieu da pelegrinadi. Vers la fin dal tschientaner è era vegnida bajegiada ina nova baselgia da Sontga Maria. === Convent e scola claustrala oz === Ils avats dal 20avel tschientaner èn stads Beda Hophan (1925–63), Viktor Schönbächler (1963–1988) e Pankraz Winiker (1988–2000). Dal 2000 al 2012 è Daniel Schönbächler stà avat. L’avat actual è Vigeli Monn, oriund da Sedrun. La scola claustrala vegn numnada l’emprima giada en in document dal 1285. En il 19avel tschientaner è ella daventada in gimnasi e dapi l’onn 1936 pon ins far examens da maturitad. La scola claustrala frequentan oz var 200 scolaras e scolars.<ref>Cf. pagina d’internet da la scola claustrala [http://www.gymnasium-kloster-disentis.ch]</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == ;General * Erwin Koch (text) e Giorgio von Alb (fotos): ''Ein Buch über die Welt. Das Kloster Disentis'', Benteli-Verlag, Sulgen 2010 ISBN 978-3-7165-1596-9 * Daniel Schönbächler: ''Die Benediktinerabtei Disentis'', (Retscha ‹Schweizerische Kunstführer›), 2.&nbsp;ediziun, Berna 1999 ;Istorgia architectonica * Urban Affentranger: ''[http://beinvegni.ch/bauplan/Studien_Klosterkirche.pdf Bau- und kunstgeschichtliche Studien zur Disentiser Klosterkirche].'' En: ''[[Bündner Monatsblatt]].'' 4/2011, Desertina, Chur 2011 (datoteca PDF) == Colliaziuns == * {{commons|Category:Disentis Abbey|Claustra da Mustér}} * {{E-LIR|1958}} * [https://web.archive.org/web/20190322083255/https://www.kloster-disentis.ch/ Claustra da Mustér] (tudestg) * [http://www.gymnasium-kloster-disentis Scola claustrala da Mustér] (tudestg) {{DEFAULTSORT:Muster, Claustra da}} [[Category:Claustra]] [[Category:Cadi]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] cw0oham2lezasggp4n9fu90lcnpnz7h Eroport da l'Engiadina 0 6378 172673 164544 2026-06-27T02:06:42Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172673 wikitext text/x-wiki [[Image:Aerial image of the Samedan airfield.jpg|200px|right|thumb|L'eroport]] L’'''Eroport da San Murezzan-Samedan''' (IATA '''SMV''', ICAO '''LSZS''') è in eroport [[Svizra|svizzer]] en il chantun [[Grischun]] che sa chatta en la vischnanca da [[Samedan]] en l'[[Engiadina]] 5 km en il nord da [[San Murezzan]]. Cun in’autezza da 1707 m è l’eroport da l'Engiadina il pli aut da l'Europa. La pista ha il numer 03/21 ed ha ina surfatscha da 1800 sin 40 m. == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20180123060534/http://www.engadin-airport.ch/ Eroport da l'Engiadina], pagina uffiziala {{Eroports da la svizra}} [[Categoria:Eroports da la Svizra]] [[Categoria:Traffic e transport en il chantun Grischun]] [[Categoria:Engiadin'Ota]] [[Categoria:Samedan]] a32bb6fwjaxxey2dfehfrl4kh4g6ugi Ditga 0 6541 172670 167278 2026-06-27T01:49:22Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172670 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Teufelsbruecken_Schoellenen_03_11.jpg|thumb|250px|Ditga da la Punt dal diavel (Chavorgia da la Scalina, UR). Pictura murala da Heinrich Danioth, 1950]] Ina '''ditga''' è, sumegliant a la [[paraula]] u a la [[legenda]], in curt raquint che sa basa sin la tradiziun orala e che tracta eveniments fantastics, che surpassan la realitad. Damai che quels vegnan colliads cun schabetgs reals e cun inditgar nums da persunas e da lieus, sveglia la ditga l’impressiun d’esser in rapport real.<ref>Wilpert, Gero von: ''Sachwörterbuch der Literatur''. Kröner Stuttgart 2001.</ref> Ils cumpiladers oriunds n’èn per il pli betg enconuschents; percunter giogan er ils rimnaders ed editurs da ditgas in’impurtanta rolla, han els gea per ordinari elavurà la varianta fixada en scrit tant areguard il cuntegn sco er areguard la lingua e dà a quella ina furma litterara. Ils temas e motivs da ditgas vegnan savens surpigliads d’auters pievels e d’autras culturas (ditgas migrantas) ed enritgids cun atgnadads ed allusiuns che sa refereschan a la cuntrada ed al temp. == Definiziun dal term == [[Datoteca:Deutsche_Sagen_(Grimm)_V1_001.jpg|thumb|140px|Emprim tom da las ‹Deutsche Sagen› dals frars Grimm, 1816]] Sco tar las [[paraula|paraulas]], uschia han ils [[frars Grimm]] er giugà tar las ditgas ina rolla centrala, e quai tant areguard l’ediziun da talas sco er areguard il svilup dal vocabulari respectiv. En connex cun il term ‹Sage› hai num en il ‹Grimmsches Wörterbuch› (tom XIV, 1893) che quella raquintia «da schabetgs dal passà, ils quals n’èn betg cumprovads istoricamain» e ch’i sa tractia tar la ditga d’in «raquintar e transmetter istorgias naiv ch’è vegnì transfurmà sin ses viadi da generaziun tar generaziun grazia a las abilitads poeticas da l’olma dal pievel». En la ditga s’entretschan la percepziun subjectiva ed ils eveniments objectivs en tala moda che schabetgs surnatirals, incredibels daventan il coc da quella. Sco en la paraula survegnan plantas ed animals dal mund da las ditgas tratgs umans, en pli cumparan creatiras surnatiralas sco dialas, nanins e gigants e savens vegn er denominà in erox. Caracteristicas da la paraula èn sia cumparsa atemporala («Igl era ina giada...»), las indicaziuns dal lieu fitg generalas (guaud, funtauna, in «pajais lontan») e las persunas tipisadas (princessa, madrastra). La ditga percunter sa referescha ad eveniments reals, a lieus concrets ed a persunas ch’han propi vivì; tut quai vegn però transfurmà e cumplettà tras elements fantastics. La ditga sa stenta pia bler pli ferm che la paraula da stgaffir autenticitad e d’esser vardaivla. == Furmas == A moda fitg generalisada sa laschan definir trais champs tematics da la ditga, ils quals sa diromeschan e sa maschaidan però a moda multifara: * Las ditgas da dieus u mitus raquintan da la creaziun dal mund, da l’ierarchia da las divinitads (p.ex. dals Grecs u Germans), da lur cumbats e dominis, da lur rollas e cumpetenzas areguard las forzas da la natira sco er da lur relaziuns tar il mund dals umans, en il qual els intervegnan cun lur sustegn u a moda ostila. * Las ditgas d’eroxs sa concentreschan sin famiglias da regents famusas, sin lur politica da pussanza e lur confruntaziuns ostilas. Las ditgas d’eroxs germanas, per exempel dal temp da la migraziun dals pievels, furman savens ciclus da ditgas en il center dals quals stattan singulas persunalitads (Dietrich von Bern, Siegfried, Kudrun u Wieland der Schmied). Ils temas e protagonists da quests ciclus vegnan per ordinari elavurads ad acziuns extendidas e preschentads en furma da la chanzun epica (‹Hildebrandslied›, Atlilied›) resp. da l’epos d’eroxs (‹Waltharius›, ‹Nibelungenlied›, ‹Gudrunlied›). * La ditga populara è per il pli tegnida en ina lingua pli simpla e las persunas sa movan en lieus d’acziun dal mund da mintgadi; cumpareglià cun las ditgas da dieus vivan en quel spierts da la natira pli pitschens, sco dialas e nanins, ma er forzas demunicas sco drags, striuns, nimfas da plantas etc. In tratg caracteristic da la ditga populara e per part er dals dus ulteriurs champs tematics<ref>Hunger, Herbert e Harrauer, Christine: ''Lexikon der griechischen und römischen Mythologie''. Reinbek 2006.</ref> è il fatg che la ditga locala, la ditga da la natira e la ditga istorica liada al lieu resp. a la regiun èn entretschadas cun l’intent da rinforzar lur funcziun explicativa. Ditgas aitiologicas explitgeschan per exempel co ch’ina furmaziun da grippa u ina lieunga da terra ha survegnì ses num, tractan l’origin d’ina apparientscha marcanta en la cuntrada (p.ex. la mar da grippa che deriva da gigants ch’èn sa cumbattids cun blocs da crap), respundan la dumonda daco ch’in chastè è precis vegnì erigì en quel e quel lieu u co ch’in lai è vegnì tar ses num. [[Datoteca:Köler-Lorelei_needmine_munkade_poolt.jpg|thumb|180px|Loreley. Maletg da Johann Köler, 1887]] Ditgas da la natira raquintan – savens en cumbinaziun cun ditgas localas – da spierts da la natira sco nimfas da l’aua (p.ex. Loreley) resp. da creatiras demonicas (drags etc.) u d’eveniments misterius ed apparientschas da spierts sin in chastè u en la cuntrada nocturna. In exempel per ina ditga che tracta ed elavura in eveniment istoric furma il Tschiffaratuns da Hameln. Auters raquints, per exempel davart chavaliers e lur dunnas, sa basan savens sulettamain sin il num istoric u sin in chastè sco lieu da referenza ed elavuran l’acziun a moda dal tuttafatg libra. == Ditgas modernas == Cuntrari a quai ch’ils exempels surmenziunads laschan supponer, n’è il svilup da la ditga sco furma litterara betg terminà. Dal temp da la romantica èn ils temas e motivs tradiziunals vegnids transfurmads e sviluppads vinavant a la ditga d’art (t.a. tras [[Clemens Brentano]] ed [[Achim von Arnim]]). Oz vegnan ils raquints ch’èn naschids da quai per part vairamain tegnids per ditgas fitg veglias (sco che quai è per exempel il cas tar il raquint da la Loreley). Ed en il temp dad oz, ch’è segnà dal svilup rasant dals meds da communicaziun, sa sviluppa ina ditga moderna urbana (''urban legend'').<ref>Brednich, Rolf Wilhelm: ''Die Spinne in der Yucca-Palme, sagenhafte Geschichten von heute''. Beck, Minca 1990 e Brunvand, Jan Harold: ''Encyclopedia of Urban Legends''. 2001.</ref> Tar quella sa tracti savens d’in raquint migrant da caracter snuaivel che vegn dà vinavant a moda anonima sur e-mail u facebook. En furma actualisada vegnan tractads motivs da tema da las ditgas tradiziunalas sco mort, malsogna, guerra, narradad u crim; sugerind indicaziuns da funtaunas (‹friend of a friend tales›) vegn empruvà da las render crediblas. == Ditga e novella == Sco menziunà relata la ditga in eveniment extraordinari, succedì en in lieu inditgà precisamain. Questa localisaziun dat a l’eveniment ina tscherta realitad e forza. Tranter las numerusas ditgas chatt’ins bleras che sa cuntentan cun l’eveniment starmentus. Quellas vulan simplamain far curturella, tegnair l’auditori en tensiun. Ma savens na fa la ditga betg be starment ed anguscha, mabain admonescha ed instruescha da guntgir greva culpa. Ils umans da la ditga sentan dolur e tristezza, giaudan legria e sa storschan dal mal. En ses nuschegl cuntegna la ditga pia il scherm per divers elements che duevan daventar pli tard caracteristics per la [[novella]]. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsche Sagen''. I–II, Berlin 1816, 1818, 2. ed. 1865, 3. ed., ed. da Herman Grimm, 1891, 4. ed 1905; restampa Stuttgart 1986. * Hanns-Peter Mederer: ''Der unterhaltsame Aberglaube. Sagenrezeption in Roman, Erzählung und Gebrauchsliteratur zwischen 1840 und 1855''. Shaker Verlag, Aachen 2005, ISBN 978-3-8322-4201-5. * Leander Petzoldt: ''Einführung in die Sagenforschung''. 3. ed., UVK-Verl.-Ges., Constanza 2002, ISBN 3-8252-2353-1. * Ursula Brunold-Bigler: ''Hungerschlaf und Schlangensuppe. Historischer Alltag in alpinen Sagen.'' Berna 1997, ISBN 3-258-05662-5. * Gion Deplazes: ''Funtaunas, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel''. Tom 1, Lia rumantscha, Cuira, 1987, p. 28s. == Colliaziuns == {{Commonscat|Legends|Ditgas}} * [https://web.archive.org/web/20170705105851/http://www.sagen.at/ Vasta collecziun da ditgas tradiziunalas e modernas da l’entira Europa] * {{E-LIR|3562|Ditgas}} [[Categoria:Gener litterar]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura)]] 6ae8d2g0qeaupr82gjx2fckf377y7o2 Slovachia 0 6762 172694 167246 2026-06-27T07:06:51Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172694 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica Slovaca'''</font><br /> '''Slovenská republika'''<font size="-1"> (slovac)</font> |MALETG-BANDIERA = Flag of Slovakia.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-BANDIERA-ROM = gea |MALETG-VOPNA = Coat of Arms of Slovakia.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = slovac |CHAPITALA = Bratislava |FURMA-DA-STADI = republica parlamentara |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = presidenta [[Zuzana Čaputová]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Eduard Heger]] |SURFATSCHA = 49&nbsp;034 |ABITANTS = 5&nbsp;443&nbsp;120 (2017) |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 110 |MUNAIDA = euro (EUR) |INDEPENDENZA = |IMNI-NAZIUNAL = ''[[Nad Tatrou sa blýska]]'' |ZONA-D-URARI = +2 |NUMER-DA-L-AUTO = SK |INTERNET-TLD = .sk |PRESELECZIUN-TELEFON = +421 |MALETG-POSIZIUN = EU-Slovakia.svg }} [[Datoteca:Strbske_pleso_slovakia.jpg|thumb|240px|Il lai Štrbské pleso en la Tatra Auta]] [[Datoteca:CulHer14Slovakia328.JPG|thumb|240px|Spišské Podhradie en la regiun Prešov]] La '''Slovachia''' (slovac ''Slovensko'', uffizialmain ''Slovenská republika'', rumantsch Republica Slovaca) è in pajais intern situà en l’[[Europa Centrala]]. Il stadi cunfinescha cun l’[[Austria]], la [[Tschechia]], la [[Pologna]] e l’[[Ucraina]]. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è [[Bratislava]]. Il territori da la Slovachia odierna è vegnì populà dals Slavs a la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner. En il 7avel tschientaner è sa furmà il Reginavel da Samo e pli tard sa chattava en la Slovachia in dals centers dal Reginavel da la Moravia. En il 11avel tschientaner è la Slovachia vegnida incorporada en il Reginavel da l’Ungaria; quel ha furmà a partir dal 1526 ina part da la monarchia da Habsburg ed a partir da l’onn 1867 da l’[[Austria-Ungaria]]. Suenter avair schlià la monarchia dubla il 1918, ha la Slovachia fatg part dal nov stadi [[Tschecoslovachia]], cun excepziun dals onns 1939 fin 1945 cur ch’ha existì il Stadi slovac. Cun la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] è il stadi tschecoslovac sa restabilì. Il prim da schaner 1993, suenter ina partiziun paschaivla da quest stadi, è sa furmada la Republica Slovaca independenta sco stadi dals Slovacs. Dapi il 2004 è la Slovachia commembra da l’[[Uniun europeica]] e da la [[NATO]]. L’onn 2007 han ins dismess las controllas da cunfin tenor la Cunvegna da Schengen e dapi il 2009 fa la Slovachia part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica. Cun la [[Pologna]], la [[Tschechia]] e l’[[Ungaria]] furma la Slovachia la Gruppa da Visegrád. En la rangaziun tenor l’Index da svilup uman sa chattava la Slovachia l’onn 2014 cun ina valur da 0,844 sin il 35avel plaz da 188 stadis ch’èn vegnids evaluads; il pajais fa uschia part da la gruppa cun in ‹fitg aut svilup uman›. == Num dal stadi ed etnonim == [[Datoteca:Slowakei_topo.jpg|thumb|250px|Charta fisica]] La denominaziun odierna ‹Slovachia›, ch’è en diever en la gronda part da las linguas, è relativamain nova; en la versiun tudestga (''Slowakei'') cumpara quella l’emprima giada en ina petiziun da l’onn 1849 drizzada a l’imperatur austriac.<ref>Schönfeld: ''Slowakei'', p. 11.</ref> L’autodenominaziun slovaca ''Slovensko'' è cumprovada l’emprima giada en il 15avel tschientaner<ref>Teich: ''Slovakia'', p. 3.</ref> e deriva dal slav vegl ''Sloveni'', la denominaziun per tut ils Slavs. En il 14avel tschientaner vegniva il territori da la Slovachia dal Vest e Centrala dad oz savens numnada ‹pajais da Matúš› (slovac: ''Matúšová zem''), tenor il pussant prinzi magyar Matúš Čák. Dapi il 16avel tschientaner è en diever per il territori da la Slovachia odierna la denominaziun ‹Ungaria superiura› (slovac: ''Horné Uhorsko''), suenter che la gronda part da l’Ungaria – cun excepziun da la Slovachia odierna – era vegnida sut domini tirc.<ref>Joachim von Puttkamer: ''Schulalltag und nationale Integration in Ungarn.'' Oldenbourg Verlag, Minca 2003, p. 11.</ref> === Sumeglientschas tranter Slovachia e Slovenia === L’autodenominaziun odierna tant dals Slovacs (ch’appartegnan als Slavs dal vest) sco er dals Slovens (ch’appartegnan als Slavs dal sid) deriva da la denominaziun oriunda da tut ils Slavs, dals ''Sloveni''. Ils Slovacs numnan lur pajais ''Slovensko'', ils Slovens il lur ''Slovenija''. La lingua slovaca ha num per slovac ''slovenčina'', la lingua slovena per sloven ''slovenščina''. Il pled per ‹Slovaca› e ‹Slovena› è en omaduas linguas tuttina: ''Slovenka'' (furma masculina: ''Slovák'' e ''Slovenec'').<ref>Miroslav Kmeť: ''Dejiny slovensko-maďarských vzťahov v didakticko-dejepisnej reflexii'', en: László Kiss, Imrich Nagy (ed.): ''Sporné otázky spoločných dejín'', Eger 2009, p. 38.</ref> == Geografia == === Spazi natiral === La Slovachia s’extenda per lung dal 48avel e 49avel grad da latituda settentriunal ed ha in’extensiun maximala tranter ost e vest da 429 kilometers (da Záhorská Ves a Nová Sedlica) e tranter nord e sid da 197 kilometers (dad Obid a Skalité). En il nord ed en il center ha la Slovachia il caracter d’in pajais muntagnard; en il sid tanscha el percunter fin en la Pitschna e Gronda Planira Ungaraisa. Il stadi cumpiglia stgars in terz da l’entir artg da las [[Carpatas]], surtut da las Carpatas dal Vest. La pli auta elevaziun furma il Gerlachovský štít en la Tatra Auta; cun 2655&nbsp;m è quel a medem temp la pli auta muntogna da las Carpatas insumma. Tut en tut dumbra la Slovachia radund 100 pizs che cuntanschan in’autezza da duamilli meters. Il punct il pli bass sa chatta sper il flum Bodrog sper Streda nad Bodrogom, nua ch’il flum banduna la Slovachia (94&nbsp;m). Il center geografic dal pajais sa chatta a la muntogna Hrb sper Ľubietová; in dals puncts centrals da l’Europa – tut tenor la definiziun dal cunfin oriental da quella – è situà sper Kremnické Bane. Ils cunfins da la Slovachia cun ils stadis vischins han la suandanta lunghezza: [[Austria]] 127&nbsp;km, [[Tschechia]] 265&nbsp;km, [[Pologna]] 597&nbsp;km, [[Ucraina]] 98&nbsp;km ed [[Ungaria]] 679&nbsp;km.<ref>[https://web.archive.org/web/20110604233136/http://www.slovakia.travel/portal.aspx?l=3&smi=208002&ami=208002 ''Slovakia.travel''], consultà ils 16 da fanadur 2010.</ref> Dus terzs da la surfatscha da la Slovachia appartegnan a la Carpatas, il rest sa chatta a l’ur dal Batschigl Pannonic ed ina pitschna part a l’ur dal Batschigl da Vienna. [[Datoteca:Drieňok.jpg|thumb|220px|La muntogna Drieňok en la Gronda Fatra sper Mošovce]] En il vest sper [[Bratislava]] cumenzan las Carpatas cun las Carpatas Pitschnas (autezza fin a 770&nbsp;m) che furman ina chadaina da muntogna plitost graschla. En il nordost suondan las Carpatas Alvas (Biele Karpaty, fin 1000&nbsp;m), Strážovské vrchy, Javorníky sco er intginas muntognas da las Beschidas che tanschan per lung dal cunfin tschec e pli tard polonais. En l’ost da Žilina daventan las muntognas pli autas cun la Pitschna e la Gronda Fatra (Malá/Veľká Fatra, fin a 1700&nbsp;m), la Tatra Bassa (Nízke Tatry, fin a 2040&nbsp;m) e la Tatra (Tatry, ils pli auts pizs 2400–2655&nbsp;m) al cunfin polonais. En l’ulteriur decurs da las Carpatas Exteriuras sa sbassan las autezzas maximalas puspè, davent da las Muntognas da Levoča e la Spišská Magura sur las Beschidas Bassas fin al cunfin ungarais (autezzas da 500–1200&nbsp;m); sper Bardejov sa chatta il cunfin tranter las Carpatas dal Vest e las Carpatas da l’Ost. Vers l’intern dal pajais cumenzan las elevaziuns cun il Tribetz ed il Vtáčnik sper Nitra resp. Topoľčany (fin a 1340&nbsp;m). La regiun en il vest ed en il sid da Banská Bystrica è cuverta da diversas chadainas da muntogna da las Muntognas mesaunas slovacas (fin a 1300&nbsp;m), tranter auter da las Muntognas da Štiavnica, las Muntognas da Kremnica e da la Poľana. Sur l’entira surfatscha tranter Detva (en l’ost da Zvolen) e Košice s’extendan las muntognas da minerals slovacas (Slovenské rudohorie, fin stgars 1500&nbsp;m). Impurtantas muntognas en l’ost da Košice èn la Slanské Vrchy sco er il Vihorlat (fin stgars 1100&nbsp;m). En general sa diminueschan las autezzas mintgamai dal nord vers il sid. La populaziun en las regiuns muntagnardas dal pajais sa concentrescha sin ils numerus fops da las vals; ils pli impurtants èn (dal vest vers l’ost): Považské podolie, Hornonitrianska kotlina, Žilinská kotlina, Turčianska kotlina, Zvolenská kotlina, Podtatranská kotlina, Juhoslovenská kotlina e Košická kotlina. Planiras pli grondas èn surtut situadas en il vest ed en il sid dal pajais. Tranter la Morava e las Carpatas Pitschnas sa chatta la Záhorská nížina che sa cuvra cun la cuntrada Záhorie. Ord vista geomorfologica furma quella ina part dal Batschigl da Vienna. Tranter las Carpatas Pitschnas e la Muntogna mesauna slovaca s’extenda la Planira dal Danubi (Podunajská nížina). Pervi da sia grondezza e las cuntradas variadas sa divida quella en la Planira dal Danubi situada en il sidvest tranter Bratislava e Nové Zámky/Komárno (Podunajská rovina) ed en la Cuntrada da collinas dal Danubi (Podunajská pahorkatina) situada pli vers nord e vers ost. L’autezza variescha tranter 100&nbsp;m en il sid e 200&nbsp;m en il nord. Enturn las citads da Trebišov e Michalovce s’extenda la Planira da la Slovachia da l’Ost, la quala sa divida medemamain en ina part planiva ed en ina part collinusa. === Auas === Tras il pajais maina il sparta-auas europeic tranter la [[Mar Naira]] (Danubi) e la [[Mar da l’Ost]] (Visla); bundant 90&nbsp;% dal territori dal pajais tutgan tar l’intschess idrografic dal Danubi. Il [[Danubi]] (slovac Dunaj) en il sidvest maina sur ina lunghezza da 172&nbsp;km sin territori statal da la Slovachia. El è il flum slovac che maina per lunschor il pli bler aua; il pli lung flum è però la Váh cun ina lunghezza da 403&nbsp;km che percurra il nordvest dal pajais. Ulteriurs impurtants flums èn la Morava al cunfin vers la Tschechia ed Austria, il Hron en il center dal pajais, l’Ipeľ al cunfin cun l’Ungaria sco er Sajó (Slaná), Hornád, Laborec, Latorica e Bodrog en l’ost; la Tisa tutga il cunfin sidost dal pajais. Lais natirals datti praticamain be en la Tatra Auta. Pervi da la glazialisaziun durant il temp da glatsch èn sa furmads là numerus lais alpins. Il pli grond da quels è il Veľké Hincovo pleso. En auters lieus datti be fitg paucs lais natirals, percunter numerus lais da serra per lung dals flums (surtut Váh e Danubi). === Fauna e flora === Il spazi natiral da la Slovachia appartegna a la zona temprada. En las muntognas mesaunas ed en l’auta muntogna vivan anc lufs ed urs brins. En ils guauds da feglia cumparan vulps, selvaschina, giats selvadis e portgs selvadis; en guauds da guglias èn represchentads urs brins, lufs-tscherver e stgilats. Sur il cunfin da guaud vivan il chamutsch da la Tatra, muntanellas e mieurs-sfuigna blatgas.<ref>[http://www.slovakiasite.com/fauna.php ''Fauna in Slovakia, Animals, Wild Animals, Endemic Species''], sin slovakiasite.com, consultà ils 9 d’october 2013.</ref> Dapi il 2004 datti er puspè bisons europeics che vivan en libertad (en las Beschidas en il nordost dal pajais). Entaifer la flora dattan surtut en egl ils guauds extendids che cuvran radund 44&nbsp;% da la surfatscha dal pajais.<ref>''Rewilding Europe (2015). Eastern Carpathians: European bison without borders''.</ref> Il clima che prevala localmain sparta il pajais en plirs stgalims da vegetaziun. Las planiras èn per gronda part vegnidas transfurmadas en cuntrada culturala; qua han be pudì sa mantegnair pitschnas restanzas dals guauds oriunds. Alura suondan ils stgalims d’autezza cun lur vegetaziun specifica fin al stgalim alpin (che sa restrenscha als pizs il pli auts da la Tatra). === Clima === [[Datoteca:Observatórium_Lomnický_štít_1.jpg|thumb|210px|Staziun meteorologica al Lomnický štít]] Il clima en la Slovachia correspunda a la zona continentala temprada; l’influenza dal clima oceanic sa diminuescha vers ost. A nivel regiunal poi però dar differenzas, surtut tranter il nord muntagnard e las planiras al sid. Las regiuns las pli chaudas e sitgas èn situadas en il sid dal pajais (temperatura media annuala tranter 9&nbsp;°C e 11&nbsp;°C), alura suondan las foppas a l’intern da las Carpatas (temperatura media annuala tranter 6&nbsp;°C e 8&nbsp;°C) e las regiuns muntagnardas en il nord cun lur clima alpin.<ref>Kliment Ondrejka: ''Rekordy Slovenska – Príroda'', p. 158–165.</ref> Las precipitaziuns crodan surtut durant la stad (radund 40&nbsp;%), suandà da la primavaira e l’atun (25&nbsp;% resp. 20&nbsp;%) e da l’enviern (15&nbsp;%). En la muntogna poi però dar l’enviern blera naiv. En la Tatra pon ils pizs ils pli auts esser cuverts durant 200 dis ad onn cun naiv.<ref>[https://web.archive.org/web/20071026021233/http://www.slovensko.com/about/weather-climate ''Climate and weather in Slovakia''], sin slovensko.com, consultà ils 10 da matg 2013.</ref> === Protecziun da l’ambient e da la natira === La Slovachia dispona da bundant 20 territoris natirals protegids e da tschients cuntradas protegidas pli pitschnas. A l’emprima categoria appartegnan nov parcs naziunals. Il pli vegl e pli grond furma il Parc naziunal da la Tatra cun 73&nbsp;800&nbsp;ha. Sper ulteriurs parcs en zonas muntagnardas existan er territoris sut protecziun da la cuntrada en las planiras. == Populaziun == En la Slovachia vivan radund 5,45 milliuns abitants (situaziun dal 2014). Dapi l’independenza ha il svilup da la populaziun plitost stagnà. Cun ina vegliadetgna media da 35,5 onns tutga la Slovachia tar ils stadis da l’Europa cun ina populaziun plitost giuvna. L’aspectativa da vita ha muntà en il spazi da temp 2010 fin 2015 76,3 onns (umens 72,7, dunnas 79,8).<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ ''World Population Prospects – Population Division – United Nations''], consultà ils 14 da fanadur 2017.</ref> === Etnias === A chaschun da las dumbraziuns dal pievel en la Slovachia vegn dumandà suenter l’appartegnientscha etnica. La structura etnica effectiva pudess però divergiar in pau dals resultats uffizials. Surtut la cumpart dals Roma vegn stimada bundant pli auta (tranter 7,5 e 17&nbsp;% da la populaziun).<ref>[https://web.archive.org/web/20190522194013/http://www.schattenblick.de/infopool/buerger/amnesty/baeur298.html EUROPA/298: ''Roma in Europa – Zahlen, Fakten, Kurzberichte'' (ai journal).]</ref> Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 4&nbsp;352&nbsp;775 persunas (80,7&nbsp;%) sa decleradas sco slovacas, 458&nbsp;476 (8,5&nbsp;%) sco magyaras (ungaraisas), 105&nbsp;738 (2,0&nbsp;%) sco romani, 33&nbsp;428 (0,6&nbsp;%) sco rutenas, 30&nbsp;367 (0,6&nbsp;%) sco tschecas. Ulteriuras naziunalitads sco ucranais, tudestg, morav, polonais, russ, bulgar, croat e.a. cuntanschan valurs da max. 0,1&nbsp;%. Tuttina sco l’Israel ed intgins ulteriurs stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia vegn er la Slovachia descritta sco democrazia etnica cun in ‹naziunalissem constituziunal›, en il qual «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada». Quai resorta dal preambel da la constituziun ch’accentuescha ina suveranitad betg a basa dals burgais, mabain da la naziun slovaca. Bain vegn scumandada en la constituziun tutta furma da discriminaziun da minoritads e garantì a quellas il dretg da s’organisar e la pussaivladad d’autonomia culturala; a medem temp serva la constituziun però sco instrument per legitimar la pussanza da la maioritad.<ref>Oded Haklai: ''Regime transition and the emergence of ethnic minorities.'' En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): ''Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise?'' Rouledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18; Robert J. Kaiser: ''Czechoslovakia: the Desintegration of a Binational State.'' En: Graham Smith (ed.): ''Federalism: The Multiethnic Challenge.'' Rouledge, Londra/New York 2014, ISBN 978-0-582-22578-7, p. 208–236, qua p. 228; Leo Suryadinata: ''The Making of South Eastern Asian Nations. State, Ethnicity, Indigenism and Citizenship.'' World Scientific Publishing, Singapure 2015, p. 9.</ref> === Linguas minoritaras === Sco lieus cun minoritads valan tenor lescha ils abitadis en ils quals ina gruppa da la populaziun betg slovaca ha cuntanschì tar almain duas dumbraziuns dal pievel ina cumpart da 15&nbsp;% (avant il 2011 da 20&nbsp;%). En quests lieus vegn la lingua minoritara duvrada sco segunda lingua uffiziala ed er inscripziuns sin edifizis publics vegnan fatgas en omaduas linguas. Uschia vala per exempel tudestg sco segunda lingua en las duas vischnancas da la Slovachia Centrala Krahule (tudestg Blaufuss) e Kunešov (Kuneschhau). === Religiuns === [[Datoteca:Dóm_svätej_Alžbety_-_z_juhu_(1).JPG|thumb|220px|Dom da Košice]] La Slovachia è in pajais cun ina lunga tradiziun cristiana. Enturn l’onn 828 ha il prinzi slav [[Pribina]] laschà consecrar en sia citad residenziala Nitra l’emprima baselgia cristiana sin territori da la Slovachia odierna. Il 880 è suandada la fundaziun da l’uvestgieu da Nitra. L’onn 863 eran arrivads ils scienziads e spirituals bizantins [[Kyrillos e Methodios]] en il Reginavel da la Moravia, nua ch’els avevan instituì in’atgna organisaziun ecclesiastica a basa da la liturgia vegl slava. Methodios è stà ils onns 870 fin 885 archuvestg da la Moravia e Pannonia. Las baselgias cristianas han giugà ina rolla centrala en l’istorgia da la Slovachia; il moviment naziunal slovac dal 18avel e 19avel tschientaner è stà collià stretgamain cun la baselgia catolica ed evangelica. Ils spirituals da questas duas baselgias han tschentà fin l’entschatta dal 20avel tschientaner la gronda part da l’intelligenza slovaca. Uschia è l’emprima lingua scritta slovaca vegnida publitgada il 1787 dal plevon catolic [[Anton Bernolák]]. Ils onns 1843 fin 1846 ha il scienzià evangelic [[Ľudovít Štúr]] codifitgà en collavuraziun cun ils dus plevons evangelics [[Jozef Miloslav Hurban]] e [[Michal Miloslav Hodža]] la lingua da standard slovaca dad oz. Quest trio ha er manà corps da voluntaris armads cunter l’Ungaria il 1848/49. Suenter che la Slovachia è daventada il 1918 ina part da la Tschecoslovachia, eran ils dus schefs da partida da las duas sulettas partidas slovacas il plevon catolic [[Andrej Hlinka]] ed il preditgant evangelic [[Martin Rázus]]. Il president dal stadi da l’emprim stadi slovac (1939–1945), [[Jozef Tiso]], era medemamain in plevon catolic. Durant la dictatura dals communists (1948–1989) è la baselgia catolica stada en la Slovachia la pli impurtanta forza d’opposiziun.<ref>Beata Blehova: ''Der Fall des Kommunismus in der Tschechoslowakei.'' LIT Verlag, Vienna 2006, p. 41.</ref> Il center dals cristians evangelics en la Slovachia furman ils territoris da cunfin occidentals vers la Tschechia e surtut la Slovachia Centrala. En il nordost dal pajais prevala la confessiun catolic-greca, surtut entaifer la minoritad rutena. Daspera existan anc pliras cuminanzas religiusas protestantas pli pitschnas. L’onn 1938 devi radund 120&nbsp;000 Gidieus en la Slovachia; en consequenza dal holocaust e da l’emigraziun dal temp dal communissem è lur dumber crudà sin radund 2000 persunas. La cumpart uffiziala dals muslims n’è betg enconuschenta, damai che l’islam n’ha betg furmà in’atgna categoria en rom da la dumbraziun dal pievel dal 2011. Da vart dals muslims da la Slovachia vegn lur dumber stimà sin 5000. La Slovachia furma il sulet stadi entaifer l’Uniun europeica, en il qual i na dat nagina moschea. Tenor ina retschertga represchentativa dal 2004 han 63&nbsp;% da las persunas inditgà da crair en Dieu ed ulteriurs 26&nbsp;% a moda in pau pli vaga en ina forza spirituala. 11&nbsp;% dals interrogads na cartevan ni en in Dieu ni en in’autra forza spirituala, 2&nbsp;% eran indecis.<ref>[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf ''Special Eurobarometer''], consultà ils 7 d’october 2016.</ref> Tenor la dumbraziun dal pievel han 62&nbsp;% da la populaziun inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana, 5,9&nbsp;% a la baselgia evangelica, 3,8&nbsp;% a la baselgia catolic-greca, 1,8&nbsp;% a baselgias refurmadas e 0,9&nbsp;% a la baselgia ortodoxa.<ref>[https://web.archive.org/web/20190522194014/http://www.ecav.sk/files/user/scit_2012_naboz_vyz.pdf Uffizi statistic da la Slovachia].</ref> === Migraziun === La Slovachia na tutga betg tar ils pajais da destinaziun tradiziunals per migrants. Perquai n’è il pajais strusch vegnì tutgà da l’augment dramatic da la migraziun en il 20avel tschientaner. Quai è bain sa midà in pau dapi che la Slovachia fa part da l’Uniun europeica e dal Spazi da Schengen, ma betg a moda marcanta. Il 2015 dumbrava la cumpart da persunas da l’exteriur be 1,56&nbsp;% da la populaziun totala. Da quai derivan 42&nbsp;% dals stadis vischins Tschechia, Ungaria, Pologna, Austria ed Ucraina.<ref>[https://web.archive.org/web/20160810194655/http://www.iom.sk/en/about-migration/migration-in-slovakia ''Migration in Slovakia''], en: iom.sk, consultà ils 21 d’avust 2016.</ref> == Istorgia == === Preistorgia === Il territori da la Slovachia odierna è gia vegnì populà d’umans avant l’ultim temp da glatsch.<ref>Sche betg inditgà autramain, derivan las infurmaziuns davart l’istorgia dal pajais da Kováč: ''Dejiny Slovenska'' (cf. bibliografia).</ref> L’emprim pievel sin quest territori ch’è cumprovà en scrit han furmà ils Celts ch’èn immigrads a partir dal quart tschientaner a.C. Cun quels hai dà in ferm svilup en l’elavuraziun da fier, arschiglia, launa e glin. Tar ils chats celtics ils pli frequents tutgan surtut armas. En il decurs dal prim tschientaner s.C. han ils Quads germans substituì ils Celts. Sin il territori da la Slovachia odierna hai dà pliras guerras tranter Romans e Quads; da quellas dat tranter auter perditga l’inscripziun romana en la citad Trenčín dad oz (da quel temp Laugaricio). La preschientscha romana sa restrenscha uschiglio sin il limes dal Danubi cun champs a Gerulata (oz Rusovce) e Celemantia (oz Iža). Da la fin dal quart tschientaner fin l’emprima mesadad dal 5avel tschientaner ha il territori da la Slovachia fatg part dal Reginavel dals Huns. Suenter la fin da lur domini èn arrivads l’onn 469 ils Ostrogots en il territori da la Slovachia; quels èn però ids vinavant vers vest. En il Batschigl da las Carpatas èn arrivads sco proxims ils Gepids (Germans da l’Ost). A la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner han ils Langobards cuntanschì il territori da la Slovachia odierna, ma han bandunà il pajais fin l’onn 568 en direcziun da l’Italia dal Nord. === 5avel fin 10avel tschientaner === [[Datoteca:Bratislava14Slovakia12.JPG|thumb|160px|Statua da prinzi Svatopluk I sin il chastè da Bratislava]] Ils antenats slavs da la Slovachia han cuntanschì il territori a la fin dal 5avel tschientaner ed èn daventads là en il decurs dal 6avel tschientaner l’etnia dominanta. Lur emprimas structuras statalas ha probablamain furmà il Reginavel da Samo. En il 8avel tschientaner stevan els sut il domini dals Avars. A l’entschatta dal 9avel tschientaner è sa furmà en la citad Nitra in dals centers dal Reginavel da la Moravia. Il prinzi [[Pribina]] che residiava a Nitra – ubain sco regent d’in agen principadi ubain sco regent local morav – ha laschà eriger là l’onn 828 l’emprima baselgia cristiana sin territori da la Slovachia dad oz. L’onn 833 al ha il prinzi morav [[Mojmir I]] (ca. 830–846) però bandischà en l’exil. Il Reginavel da la Marovia, ch’ha furmà l’emprim urden statal slav da muntada,<ref>''Großmähren und die Slawen an Elbe und Ostsee.'' En: Wolfgang Hermann Fritze e.a.: ''Frühzeit zwischen Ostsee und Donau: Ausgewählte Beiträge zum geschichtlichen Werden im östlichen Mitteleuropa vom 6. bis zum 13. Jahrhundert.'' Duncker & Humblot, 1982, p. 109.</ref> ha giugà e gioga vinavant ina rolla centrala areguard l’identitad naziunala slovaca. Sut il prinzi morav [[Rastislav]] (846–870) han ils Moravs rebellà repetidamain cun success cunter la predominanza ostrofrancona. Ultra da quai han ils spirituals bizantins [[Kyrillos e Methodios]] introducì en la Moravia sco linguatg liturgic la lingua da scrittira slava ch’els avevan sezs stgaffì. Il successur da Ratislav, [[Svatopluk I]] (871–894), ha cuntinuà cun la politica d’independenza e d’expansiun ed ha agiuntà al pajais la Vislania, la Boemia ed eventualmain er la Lausitz, la Schlesia e la Pannonia.<ref>Barford: ''The Early Slavs'', p. 110.</ref> Uschia ha el stgaffì in grond reginavel slav, il qual el ha defendì cun success cunter attatgas dals Ostrofrancons, Bulgars e Mayars.<ref>Třeštík: ''Počátky Přemyslovců'', p. 285.</ref> Suenter la mort da Svatopluk I l’onn 894 è il Reginavel da la Moravia però s’indeblì a l’intern – pervi d’ina guerra civila tranter ses figls – ed è la finala ì en ruina a l’entschatta dal 10avel tschientaner suenter pliras attatgas da vart dals Magyars. En il decurs dal 10avel tschientaner è il territori da la Slovachia odierna vegnì pass per pass sut il domini dal stadi ungarais ch’era londervi da sa furmar. === 11avel fin 19avel tschientaner === L’onn 1000 ha il retg ungarais [[Steffan I]] fundà il Reginavel da l’Ungaria multietnic. Entaifer quel ha la Slovachia però furmà fin l’onn 1108 in’atgna unitad d’administraziun (sco ducadi feudal).<ref>Steinhübel: ''The Duchy of Nitra.'' En: Teich e.a.: ''Slovakia in History'', p. 29.</ref> Las attatgas dals Mongols ils onns 1241/42 han depopulà vastas parts dal territori statal; sinaquai han ins clamà colonists tudestgs en il pajais. Grazia a quels han flurì en il 13avel e 14avel tschientaner en l’Ungaria Superiura las minieras; quellas duevan schizunt cuntanscher muntada europeica e mundiala. In’ulteriura consequenza è stà l’erecziun da numerus chastels.<ref>Schönfeld: ''Slowakei'', p. 23–27.</ref> L’onn 1465 han ins fundà per incumbensa dal retg ungarais [[Matthias Corvinus]] a Prešporok (oz Bratislava) l’emprima universitad sin territori slovac. Suenter la mort dal regent l’onn 1490 è quella però puspè vegnida serrada. Cun la sconfitta da las truppas ungaraisas cunter ils Tircs l’onn 1526 è l’Ungaria daventada ina part da la monarchia habsburgaisa. Suenter ch’igl è reussì als Tircs da conquistar la gronda part da l’Ungaria, cun excepziun da la Slovachia odierna, è la chapitala slovaca dad oz Bratislava daventada la chapitala da l’Ungaria ed il lieu da curunaziun dals retgs ungarais (fin il 1783 resp. 1830); ultra da quai è la citad Trnava daventada il center da la baselgia ungaraisa. Silsuenter ha il pajais stuì patir sur lung temp sut las guerras tircas quasi permanentas. En il 17avel tschientaner ha l’Ungaria Superiura (Slovachia) furmà il center da las sullevaziuns antihabsburgaisas dals Kurucs. A la refurmaziun en l’Ungaria ch’aveva cumenzà il 1521 ha la cuntrarefurmaziun mess frain a partir dal 17avel tschientaner. A la fin dal 18avel tschientaner ha cumenzà la renaschientscha naziunala dals Slovacs. Il plevon catolic [[Anton Bernolák]] ha stgaffì l’onn 1787 l’emprima lingua da scrittira slovaca, la quala n’ha però betg pudì sa far valair. Dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner ha il moviment naziunal slovac sut [[Ján Kollár]] e [[Pavel Jozef Šafárik]] persequità in’intensiva collavuraziun cun il moviment naziunal tschec ch’era activ en la part austriaca da la monarchia. L’onn 1846 ha [[Ľudovít Štúr]] publitgà la lingua da scrittira slovaca ch’è restada en vigur fin oz.<ref>Schönfeld: ''Slowakei'', p. 46–49.</ref> Cun Štúr a la testa han corps da voluntaris slovacs battì durant la Revoluziun ungaraisa 1848/49 da la vart dals Croats, Serbs e Rumens per la dissoluziun da lur territoris dal Reginavel da l’Ungaria che vegniva dominada da vart magyara; quai na dueva però betg reussir. Suenter il Cumpromiss austriac-ungarais dal 1867 è sa fatga valair ina politica magyara repressiva ch’ha smanatschà l’existenza naziunala dals Slovacs. === Svilup dal 1918 fin il 1945 === [[Datoteca:Milan_Rastislav_Štefánik.jpg|thumb|160px|Milan Rastislav Štefánik, in dals trais fundaturs da la Tschecoslovachia]] Suenter l’Emprima Guerra mundiala han Slovacs e Tschecs fundà il 1918 lur stadi communabel Tschecoslovachia. Sco in dals fundaturs da lez stadi vegn onurà dals Slovacs [[Milan Rastislav Štefánik]]. Cun il Contract da Trianon dal 1920 è la Slovachia vegnida spartida suenter 1000 onns definitivamain da l’Ungaria. La Tschecoslovachia ha pussibilità als Slovacs fin l’onn 1938, sco sulet stadi da l’Europa da l’Ost insumma, in svilup democratic e la protecziun dal revisiunissem ungarais. Ma pervi da la doctrina dal tschecoslovachissem e pervi dal centralissem da la regenza a Prag èn s’augmentadas las tensiuns tranter la Slovachia e la Tschechia. Sco gruppaziun ch’ha pronunzià il pli explicitamain las pretensiuns d’autonomia slovacas entaifer il stadi tschecoslovac duevan sa mussar ils Ludaks naziunalistic-clericals sut il plevon catolic [[Andrej Hlinka]].<ref>Schönfeld: ''Slowakei'', p. 77–84.</ref> Il settember 1938 è la Tschecoslovachia vegnida en il visier dal Reich tudestg naziunalsocialistic. En consequenza da la Cunvegna da Minca e da l’Emprima Sentenzia da cumpromiss da Vienna èn grondas parts dal territori statal idas a perder. Il mars 1939 èn la finala er idas en tocca las parts restantas dal pajais: Suenter smanatschas tudestgas d’ina occupaziun ungaraisa da la Slovachia han politichers slovacs proclamà in stadi slovac independent. Tar quest emprim stadi naziunal slovac sa tractavi d’ina dictatura d’ina partida populara sut il president dal stadi [[Jozef Tiso]] ed il primminister [[Vojtech Tuka]]. Surtut Tuka è s’engaschà a favur d’ina collavuraziun senza resalvas cun il Reich tudestg.<ref>Schönfeld: ''Slowakei'', p. 102–105.</ref> La Slovachia è sa participada a partir dal 1941 a la guerra cunter l’Uniun sovietica. L’avust 1944 è prorutta en parts da l’armada slovaca ina sullevaziun cunter l’invasiun da la Wehrmacht e la regenza da collavuraziun slovaca; ma quella è vegnida abattida suenter dus mais. L’avrigl 1945 ha l’Armada cotschna occupà la Slovachia; suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] è quella daventada ina part da la Tschecoslovachia ch’ins ha fundà da nov. === Dal suenterguerra a la fin dal domini communistic === L’onn 1948 ha la Partida communistica da la Tschecoslovachia (KSČ) surpiglià la pussanza en il stadi. L’emprim è suandada ina dictatura stalinistica sut ils schefs da partida [[Klement Gottwald]] ed [[Antonín Novotný]].<ref>Schönfeld: ''Slowakei'', p. 170–179.</ref> En ils onns 1960, suenter che [[Alexander Dubček]] era daventà il 1963 emprim secretari dals communists slovacs, ha però gì lieu en la part slovaca dal pajais ina tscherta liberalisaziun. Avanzond Dubček l’entschatta da l’onn 1968 al schef da partida da l’entira KSČ, è prorutta l’uschenumnada [[Primavaira da Prag]], ina sullevaziun ch’è però vegnida abattida cun l’invasiun da truppas dal Patg da Varsovia (cun excepziun da l’Albania, la Republica democratica tudestga e la Rumenia). Sut il successur da Dubček [[Gustáv Husák]] è suandada l’uschenumnada normalisaziun ch’ha manà ad ina reorientaziun prosovietica dal pajais. Sco sulet punct dal program da Dubček ha Husák realisà la federalisaziun dal pajais, uschia ch’ina Republica socialistica slovaca ed ina Republica socialistica tscheca furmavan uss la Tschecoslovachia. Il november 1989 ha la Revoluziun da valì manà a la cupitga nunsanguinusa dal reschim communistic. Nov president dal stadi tschecoslovac è daventà il dissident [[Václav Havel]]; l’anteriur communist da refurma [[Alexander Dubček]] è vegnì elegì sco president dal parlament. Suenter la vieuta democratica hai bainbaud puspè dà tensiuns tranter la Slovachia e la Tschechia. L’emprim conflict ha furmà la dispita areguard il nov num dal stadi (che dueva vegnir enconuschenta sco ‹guerra dal stritgin›). Suenter las emprimas elecziuns libras l’onn 1990 èn er sa mussads interess divergents en dumondas economicas, naziunalas e da la politica da l’exteriur. A la ruptura definitiva èsi vegnì suenter las elecziuns dal 1992. Al primminister slovac [[Vladimír Mečiar]] ed al primminister tschec [[Václav Klaus]] n’èsi betg reussì da sa cunvegnir sin ina regenza federala communabla. Sinaquai han ins decidì en enclegientscha da schliar la Tschecoslovachia e da divider quella en dus pajais independents; quai è succedì a moda paschaivla sin il prim da schaner 1993.<ref>Hofbauer: ''Slowakei'', p. 68–76.</ref> === Svilups actuals === [[Datoteca:Grassalkovich_Palace_-_view_from_gardens.JPG|thumb|230px|Palaz dal president a Bratislava]] Suenter l’independenza ha il primminister [[Vladimír Mečiar]] dominà la politica slovaca, e quai dapi sia victoria tar las elecziuns en il cussegl naziunal dal 1994 a moda adina pli autoritara. Areguard la politica economica ha Mečiar refusà l’avertura totala sco che quai vegniva pretendì da l’Occident; tar privatisaziuns n’ha el betg resguardà interpresas da l’exteriur, mabain surtut slovacas che stevan datiers da sia partida. En la politica da l’exteriur ha Mečiar bain empruvà da manar la Slovachia en l’Uniun europeica ed en la NATO; a medem temp è el sa stentà areguard l’orientaziun dal pajais da tegnair la ballantscha tranter l’Occident e la Russia. Perquai che la regenza ha però adina puspè cuntrafatg en la politica interna e da l’exteriur a las disposiziuns dal vest, è la Slovachia s’avischinada adina dapli a la Russia ed è s’isolada vers ils vischins dal vest.<ref>Hofbauer: ''Slowakei'', p. 103–107.</ref><ref>Kováč: ''Dejiny Slovenska'', p. 337–338.</ref> La regenza sut [[Mikuláš Dzurinda]] ch’è vegnida a la pussanza il 1998 ha avert l’economia dal tuttafatg per investiders da l’exteriur e mess ad ir mesiras da spargn rigurusas en il sectur public. La politica da l’exteriur è uss s’orientada quasi exclusivamain vers ils Stadis Unids e l’Uniun europeica; l’adesiun a l’UE ed a la NATO ha gì lieu il 2004. La regenza Dzurinda è vegnida ludada dals pajais dal vest per ses curs da refurma; entaifer la populaziun slovaca han las reducziuns da las prestaziuns socialas però manà ad ina malcuntentientscha creschenta. Dapi il 2007 fa la Slovachia part da la Cunvegna da Schengen ed il 2008 è vegnì introducì l’euro. == Politica == === Sistem politic === Tenor la constituziun dal 1992 è la Slovachia ina republica en furma d’ina democrazia parlamentara. Schef da stadi è il president che vegn elegì per ina perioda d’uffizi da tschintg onns. El parta sia pussanza cun il parlament; quel sa cumpona d’ina chombra (Cussegl naziunal) cun 150 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns. La pussanza executiva en il pajais furma la regenza che vegn manada dal primminister. Avant e durant la vieuta dal november 1989 èn vegnidas fundadas numerusas partidas e moviments politics. Fin oz n’èsi betg reussì da consolidar quellas ad in sistem da partidas stabil. Conflicts interns e separaziuns han manà a la fundaziun da novas partidas, uschia ch’i sa preschenta in maletg fitg sparpaglià. Ils puncts da discussiun dispitaivels èn per l’ina la dumonda schebain il pajais duaja s’orientar en la politica da l’exteriur vers il vest u vers l’ost, per l’autra la dumonda suenter l’intervenziunissem statal ubain suenter ina politica economica pli liberala. === Sutdivisiun administrativa === [[Datoteca:Kraje_Slovenska.svg|thumb|280px|Sutdivisiun administrativa da la Slovachia]] La Slovachia dad oz è dividida dapi il 1996 en otg regiuns (''kraj'', plural ''kraje'') cun mintgamai in’atgna chapitala. Dapi il 2001 disponan questas regiuns da tscherts dretgs d’autonomia (p.ex. areguard las scolas medias, il sistem da sanadad e l’infrastructura). Sco sutunitads èn questas regiuns partidas en 79 districts u circuls (''okres'', plural ''okresy''). Tranter il 1960 ed il 1990 avevan existì en la Slovachia – sper la chapitala Bratislava – be trais corporaziuns regiunalas: la Slovachia dal Vest, la Slovachia Centrala e la Slovachia da l’Ost. === Politica da l’exteriur === Dapi il 2004 fa la Slovachia part da l’[[Uniun europeica]] e da la [[NATO]]. La dumonda da la relaziun politica envers la [[Russia]] resta però vinavant actuala (cf. survart). Areguard ils stadis vischins trategna la Slovachia las meglras relaziuns cun l’anteriur ‹stadi-frar› [[Tschechia]]. Quai sa mussa per l’ina en las stretgas relaziuns economicas; per l’autra però er en la simpatia vicendaivla tranter las duas naziuns ch’è creschida cuntinuadamain suenter las dispitas a l’entschatta dals onns 1990. Uschia vegnan per exempel emessas shows da televisiun communablas ed er ina liga unitara da ballape e da hockey sin glatsch è en planisaziun. Independentamain da lur orientaziun politica sa rendan ils novs presidents e schefs da regenza dals dus pajais mintgamai sin lur emprim viadi a l’exteriur en la chapitala da l’auter pajais. Sco relaziuns las pli difficilas sa mussan quellas cun il vischin meridiunal [[Ungaria]]. Quellas èn engrevgiadas istoricamain tras in millenni d’appartegnientscha da la Slovachia al Reginavel da l’Ungaria. Tras ina politica da mayarisaziun repressiva han las regenzas da quel empruvà, surtut en il 19avel tschientaner, d’assimilar cun forza ils pajais betg magyars da l’Ungaria. Vitiers vegn l’occupaziun da la Slovachia dal Sid e da l’Ost tras truppas ungaraisas durant la Segunda Guerra mundiala. En rom dal Patg da Varsovia è l’armada ungaraisa er stada cumpigliada en la suppressiun da la Primavaira da Prag l’onn 1968. Dapi l’independenza da la Slovachia l’onn 1993 è la relaziun tranter ils dus stadis segnada da dispitas cronicas pervi dal status da las minoritads e pervi da l’utilisaziun da la forza idraulica en la regiun da cunfin. Las relaziuns bilateralas cun l’[[Austria]] n’èn percunter betg engrevgiadas istoricamain. Il sulet punct da discussiun entaifer las relaziuns ch’èn uschiglio bunas furma l’ovra atomara slovaca Bohunice. La Slovachia insista sin sia politica d’energia atomara, entant che l’Austria pretenda ch’i vegnian resguardads ils standards da segirezza. Er la relaziun cun la [[Pologna]] e cun l’[[Ucraina]] po vegnir designada sco buna e libra da conflicts.<ref>Tut las indicaziuns tenor Hofbauer: ''Slowakei''.</ref> === Polizia e militar === Per incumbensas sin il champ da l’urden public a l’intern sco er da la segirezza e dal cumbat cunter la criminalitad è responsabel il corp da polizia slovac ch’è organisà a moda centralistica. Las forzas armadas slovacas èn suttamessas al ministeri da defensiun e sa cumponan da las forzas terrestras e da l’aviatica militara. === Budget statal === Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en la valur da 37,0 milliardas dollars ed entradas da 34,8 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,2&nbsp;% dal product naziunal brut. Ils debits statals han muntà il 2016 52,2&nbsp;% dal product naziunal brut. La cumpart da las expensas statalas (en&nbsp;% dal product naziunal brut) ha muntà en la sanadad a 7,1&nbsp;% (il 2006), en la furmaziun a 4,1&nbsp;% ed en il militar a 1,16&nbsp;% (mintgamai il 2016).<ref name="CIA">[https://web.archive.org/web/20200407000151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html ''The World Factbook''].</ref> == Economia == [[Datoteca:Kia_cee'd_Concept.JPG|thumb|210px|Model da KIA che vegn producì en la Slovachia]] En il 14avel e 15avel tschientaner era il territori da la Slovachia odierna, ch’appartegneva da quel temp al Reginavel da l’Ungaria, renumà en tut il mund per si’explotaziun da minieras. Las pli impurtantas sa chattavan sper las citads Kremnica, Banská Štiavnica e Banská Bystrica. En il temp medieval era l’Ungaria il pli grond producent dad aur en tut l’Europa; da qua derivava radund in terz da la producziun dad aur mundiala ed in quart da la producziun d’argient europeica. Er ils minerals d’arom che derivavan da Banská Bystrica han cuntanschì, almain en l’Europa, ina posiziun dominanta sin il martgà. En il 20avel tschientaner valeva la Slovachia entaifer la Tschecoslovachia democratica sco stadi agrar ch’era tecnologicamain sutsviluppà. En il decurs da l’èra communistica ha però gì lieu in’intensiva industrialisaziun (surtut sin ils secturs da l’industria greva e dad armas). En consequenza da quai è la Slovachia sa sviluppada ad in dals pli impurtants producents da chars armads en l’Europa ed en tut il mund. Suenter la vieuta democratica è l’economica tschecoslovaca collabada ils onns 1989 fin 1993 ed ils gronds lieus da producziun dad armas en la Slovachia Centrala han stuì serrar las portas. Pervi dal collaps en la producziun industriala è il pajais vegnì deindustrialisà quasi cumplettamain. L’onn 1994 ha la producziun industriala puspè cumenzà a crescher ed a partir da la mesadad dals onns 1990 ha la Slovachia cuntanschì cun 6,5&nbsp;% la creschientscha economica la pli gronda da tut ils stadis postcommunistics. Questa creschientscha è vegnida purtada surtut da las prestaziuns d’export ed a partir dal 1996 da grondas investiziuns publicas entras la regenza Mečiar, quai ch’ha manà ad in augment massiv dals debits envers l’ester e fatg pegiurar la bilantscha dals pajaments. Problematic è er stà il process da la privatisaziun, tar il qual la regenza Mečiar ha savens pratitgà in nepotissem nunrentabel. Cun l’entschatta dal temp d’uffizi da la regenza Dzurinda l’onn 1998 han ins mess ad ir in curs orientà fermamain al liberalissem economic. Da muntada speziala èn stads ils programs da spargn dals onns 2002 e 2004. L’istoriograf d’economia Hannes Hofbauer è da l’avis ch’il program dal 2002 saja stà il pli dir program da spargn d’in candidat d’adesiun a l’Uniun europeica insumma.<ref>Suvista istorica tenor Schönfeld: ''Slowakei''.</ref> Sut la regenza da Dzurinda (1998–2006) è la Slovachia sa sviluppada al pli impurtant lieu da producziun d’autos da persunas (dischlocaziun nà da l’Europa dal Vest, t.a. Volkswagen a Bratislava, PSA Peugeot Citroën a Trnava e Hyundai-Kia a Žilina). Quest rom d’industria correspunda a radund 26&nbsp;% dals exports slovacs e contribuescha 12&nbsp;% dal product naziunal brut. Las fermezzas economicas da la Slovachia èn da vesair en la lunga tradiziun industriala, l’auta quota da creschientscha economica, forzas da lavur cun bunas qualificaziuns ed il fatg ch’i dat per l’industria d’autos da l’Europa dal Vest nagins custs da stgomi e da transacziun, damai che la Slovachia fa sezza part da la zona da l’euro. Sco flaivlezzas èn da numnar la gronda dependenza d’exports, il martgà naziunal ch’è pitschen e che dispona be d’ina pitschna capacitad da cumpra sco er l’infrastructura en l’ost dal pajais ch’è pauc sviluppada. Insumma furma la divergenza tranter ost e vest ed il fatg che las singulas regiuns èn sviluppadas fitg different in dals gronds problems dal pajais. Uschia dominescha la chapitala Bratislava cun sia retroterra il rest dal pajais en tut ils secturs economics. En questa regiun cuntanscha la qualitad da viver in nivel cumparegliabel a quel dals pajais pli ritgs entaifer l’Uniun europeica; il product naziunal brut per persuna cuntanscha qua ina valur da radund 120&nbsp;% da la media da l’entira UE. La regiun Prešov percunter, cun il medem dumber da la populaziun, contribuescha be 10&nbsp;% da la prestaziun economica dal pajais. En la politica d’energia focusescha il pajais sin duas ovras atomaras dal temp sovietic. Da quellas è surtut l’ovra Mochovce fitg contestada pervi da critica da vart da l’Austria. Il product naziunal brut da la Slovachia ha cumpiglià il 2016 78,85 milliardas euros. Cumpareglià cun l’entira Uniun europeica correspunda quai ad ina valur d’index da 77 (EU-28:100). La creschientscha economica ha muntà il medem onn a 3,3&nbsp;% e la quota da dischoccupaziun a 9,5&nbsp;% (cun tendenza regressiva).<ref>[http://de.theglobaleconomy.com/Slovakia/Economic_growth/ ''Slowakei Wirtschaftswachstum''], sin theglobaleconomy.com.</ref> En il Global Competitiveness Index che mesira la capacitad da concurrer dals singuls pajais, sa chattava la Slovachia il 2017–2018 sin plaz 59 da 137 pajais. En l’index da la libertad economica ha il pajais cuntanschì il 2017 il plaz 58 da 180 pajais. Ils pli impurtants pajais d’export ed import (situaziun dal 2016, en %) èn: Germania (21,9/20,2), Tschechia (11,9/16,9), Pologna (7,7/6,4), Austria (5,7/9,8) ed Ungaria (5,6/6,1). == Infrastructura == La rait da vias maina a moda bicentrica vers las citads da Bratislava, situada en il vest, resp. Košice en l’ost. Ella s’orientescha tenor las valladas ed ils flums dal pajais fitg muntagnard. === Viafier === [[Datoteca:Mapa_zeleznicnych_trati_ZSR_ENG.png|thumb|250px|Rait da viafier (situaziun dal 2010)]] La pli impurtanta colliaziun da viafier dal pajais maina da l’[[Ucraina]] sur [[Košice]] a [[Bratislava]] e cuntinuescha en la [[Tschechia]], [[Austria]] resp. [[Ungaria]]. La pli impurtanta societad da viafier per il traffic da persunas è Železničná spoločnosť Slovensko a.s. (ŽSSK) e per il traffic da martganzia Železničná spoločnosť Cargo Slovakia a.s. (ŽSSK Cargo). La rait da viafier ha ina lunghezza da 3658&nbsp;km (situaziun dal 2005). Cun 73,16&nbsp;km sin 1000 kilometers quadrat surfatscha dal pajais sa tracti d’ina da las diesch raits da viafier las pli spessas en tut il mund. === Vias === La rait da vias slovaca cumpiglia 419&nbsp;km autostradas, 234&nbsp;km vias directas, 3312&nbsp;km vias d’emprim urden, 3637&nbsp;km vias da segund urden e 18&nbsp;044&nbsp;km vias da terz urden (situaziun dal 2013). Las colliaziuns principalas mainan parallel sper la viafier. Cumpareglià cun auters stadis postcommunistics da l’Europa Centrala vegn la rait d’autostradas extendida be plaunsieu; tuttina exista ina buna rait da vias da transit. Per far diever da las autostradas e vias directas è da pajar dapi il 1995 in dazi. === Traffic aviatic === En la Slovachia existan tschintg plazzas aviaticas internaziunals. Las pli grondas sa chattan a Bratislava, al nordost dal center da la citad, sco er a Poprad, Sliač e Košice. Damai che la plazza aviatica sa chatta datiers da la chapitala slovaca vegn er quella duvrada fitg savens. === Navigaziun === In’impurtanta ruta da navigaziun interna furma il Danubi. Ils ports principals sa chattan a Bratislava e Komárno. Cun il Twin City Liner, ch’exista dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner, è er avant maun ina speziala colliaziun per pendularis. == Furmaziun e scienza == Da frequentar la scola elementara è obligatoric a partir dal sisavel onn da vegliadetgna. Quella dura nov onns ed è partida en dus stgalims (1–4 classa e 5–9 classa). A partir da la 5avla classa èsi pussaivel da frequentar in gimnasi che dura otg onns. Er suenter il temp da scola obligatoric pon ins midar en ina scola che finescha cun la matura e pussibilitescha uschia da cuntinuar ad ina scola auta u universitad, ubain frequentar ina scola professiunala. Las pli impurtantas scolas autas èn l’Universitad da Comenius sco er l’universitad tecnica e l’universitad economica a Bratislava. == Cultura == === Monuments architectonics === Tranter auter appartegnan ils suandants monuments istorics situads en la Slovachia al Patrimoni mundial da l’UNESCO: il vitg da purs a Vlkolínec, Levoča, il chastè da Spiš, la citad da minieras Banská Štiavnica sco er il center istoric da Bardejov. === Art figurativ === Ils geniturs dad [[Andy Warhol]] èn naschids en la Slovachia. Intgins artists ch’èn er enconuschents a l’exteriur èn: [[Martin Benka]], [[Koloman Sokol]], [[Albín Brunovský]], [[Janko Alexy]], [[Vincent Hložník]] e [[Ľudovít Fulla]]. === Musica === ==== Musica populara ==== [[Datoteca:Fujaro_ludado_tuta_bildo.jpg|thumb|170px|Fujara – flauta a pichel tradiziunala]] La musica populara slovaca dad oz sa lascha persequitar enavos sur divers svilups (per part ipotetics) fin en il temp medieval. Sper questa structuraziun istorica vegn er fatg la differenza stilistica tranter quatter regiuns: En la Slovachia dal Vest e dal Sid domineschan chanzuns modalas e pli novas, entant che chanzuns da pasturs n’èn strusch avant maun. Questas ultimas tutgan, ensemen cun sequenzas da tuns lidicas e mixolidicas, surtut en las regiuns muntagnardas da la Slovachia Centrala. Caracteristicas per la Slovachia da l’Ost èn chanzuns da saut plain tempo e chants a pliras vuschs che derivan dal 18avel tschientaner. In’ulteriura regiun musicala furman las cuntradas Spiš en il nord e Gemer en la part meridiunala da la Slovachia Centrala. En questas regiuns han dominà dapi il temp medieval tardiv las minieras e l’elavuraziun da laina; en ils numerus vitgs da mastergnants han ins tgirà tenor veglia tradiziun chanzuns da rubadurs, balladas epicas e chanzuns da saut a pliras vuschs. Il repertori da la musica instrumentala han ins surpiglià dal corpus da chanzuns. I domineschan surtut las flautas sco er, influenzà da la musica classica, violina, bratscha e bass.<ref>Vgl. Oskár Elschek: ''Research on Stylistic Areas of Slovak Instrumental Folk Music.'' En: ''The World of Music,'' tom 38, nr. 3 (''Folk Music Revival in Europe'') 1996, p. 51–69.</ref> ==== Musica classica ==== En il 11avel tschientaner dominava il chant gregorian. En il 13avel e 14avel tschientaner han colonisaturs tudestgs alura manà cun sai in repertori da chanzuns spiritualas a pliras vuschs. En las citads da la Slovachia Centrala tgiravan ins en il 17avel tschientaner la musica barocca dals cumponists tudestgs. Influenzas osmanicas èn sa fatgas valair sper sauts da pasturs en la musica instrumentala dal 17avel e 18avel tschientaner. Da quel temp han las claustras furmà impurtants centers da la creaziun musicala; la posiziun centrala areguard la tgira da la musica spirituala ha però surpiglià en il 16avel tschientaner Bratislava. A partir dal 1760 è la musica da questa citad vegnida inspirada sur il Danubi da la classica viennaisa. L’epoca da la classica ha durà en la Slovachia fin il 1830. Suenter in tschert declin cultural en il decurs dal 19avel tschientaner ha la musica alura servì ad intents naziunalistics, quai ch’ha er gidà a revalitar las melodias popularas slovacas. L’emprim impurtant cumponist dal naziunalissem slovac è stà [[Ján Levoslav Bella]] (1843–1936), in da ses successurs [[Mikuláš Schneider-Trnavský]] (1881–1958). L’emprima opera naziunala slovaca ha cumponì [[Viliam Figuš-Bystrý]] (1875–1937). La moderna musicala a l’entschatta dal 20avel tschientaner ha cuntinuà cun la musica naziunala. Fin ils onns 1960 è quella surtut vegnida dominada da [[Eugen Suchoň]] (1908–1993, opera ‹Svätopluk› l’onn 1960), [[Alexander Moyzes]] (1906–1984), [[Ján Cikker]] (1911–1989), [[Jozef Grešák]] (1907–1987), [[Andrej Očenáš]] (1911–1995) e [[Šimon Jurovský]] (1912–1963). En il decurs dals onns 1960 hai dà ina vieuta vers la nova musica, e quai sut l’influenza da la Segunda Scola da Vienna, dals Curs da vacanzas da Darmstadt e da l’avantgarda en Pologna. En rom da quest svilup èn ils cumponists er sa distanziads pli e pli da la doctrina dal realissem socialistic. A las generaziuns da cumponists pli giuvnas appartegnan [[Ilja Zeljenka]] (1932–2007), [[Juraj Beneš]] (1940–2004), [[Vladimír Godár]] (* 1956) e [[Peter Machajdík]] (* 1961). Tar ils chantadurs d’operas èn da numnar dus gronds nums: [[Edita Gruberová]] (* 1946) e [[Peter Dvorský]] (* 1951). ==== Jazz e musica da pop ==== Ils onns 1970er èn stadas activas duas gruppas da fusion ad aut nivel [[Fermáta]] e [[Collegium Musicum]]. Ulteriuras bands da rock slovacas èn [[Elán]], [[Horkýže Slíže]], [[Vidiek]] e [[No Name]]. La gruppa [[Ghymes]], ch’appartegna a la minoritad ungaraisa, suna jazz cun elements folcloristics. [[Marika Gombitová]] (* 1956) è in’enconuschenta chantadura da pop. === Teater === Il teater naziunal slovac a Bratislava è vegnì fundà il 1919. Dapi il 2007 datti sper il teater naziunal istoric a la Plazza Hviezdoslav er in teater naziunal modern en vischinanza da la riva dal Danubi. === Medias === En la glista da la libertad da pressa che vegn edida dals Reporters senza cunfins sa chattava la Slovachia l’onn 2017 sin plaz 17 da 180 pajais. La Slovachia ha pia ina da las pressas las pli libras insumma. === Litteratura === L’emprima lingua da scrittira che sa differenziescha cleramain dal tschec ha sviluppà [[Anton Bernolák]] l’onn 1787; da quella han tranter auter fatg diever ils scripturs [[Juraj Fándly]] e [[Ján Hollý]]. [[Ján Kollár]] percunter è sa stentà da popularisar ina lingua da scrittira ‹tschecoslovaca› cuminaivla. Il slovac odiern sa lascha manar enavos sin [[Ľudovít Štúr]] ch’ha publitgà sia codificaziun il 1846. Auturs ch’èn l’emprim stads fascinads dal communissem, ma ch’èn alura daventads critichers da quel èn [[Ladislav Novomeský]] e [[Ladislav Mňačko]]. === Film === La producziun da film slovaca ha inizià suenter la fundaziun da la Tschecoslovachia, e quai cun agid da la [[diaspora]] slovaca en l’America. L’emprim film slovac è stà ‹Jánošík› l’onn 1921. Suenter la Segunda Guerra mundiala è [[Paľo Bielik]] stà la persuna principala entaifer il film slovac. El ha realisà il 1948 l’emprim film sincron da la Slovachia, ‹Vlčie diery›, davart la Sullevaziun naziunala slovaca. Il film ‹Obchod na korze› (tudestg: ‹Das Geschäft in der Hauptstrasse›), cun in dals pli famus acturs da la Slovachia, [[Jozef Kroner]], ha retschet il 1966 in Oscar. Il pli impurtant reschissur slovac contemporan è [[Juraj Jakubisk]], cun success sco ‹Tisícročná včela› (1983), ‹Perinbaba› (1985) e ‹Báthory› (2008). Medemamain success internaziunal ha gì [[Martin Šulík]] cun ses film da kino ‹Cigán› (2011). === Sport === [[Datoteca:Slovakia2010WinterOlympicscelebration.jpg|thumb|220px|La squadra naziunala da hockey sin glatsch a chaschun da l’olimpiada d’enviern dal 2010]] Il sport il pli popular en la Slovachia è il hockey sin glatsch che vala a medem temp sco sport naziunal. Il team naziunal è in dals pli ferms dal mund. Gia il team da la Tschecoslovachia tutgava tar l’elita mundiala ed ha gudagnà sis giadas il titel da campiun mundial. Suenter l’independenza il 1993 hai medemamain dà a chaschun dals campiunadis mundials medaglias d’argient (2000 e 2012) e dad aur (2002). Il 2011 ha la Slovachia sezza manà tras il campiunadi mundial da hockey sin glatsch. Cun interess particular vegnan mintgamai persequitads ils ‹duels tranter frars› cunter la Tschechia. Sper hockey sin glatsch è er il ballape in sport fitg popular. La squadra naziunala ha gia cuntanschì l’otgavelfinal a chaschun dal campiunadi mundial 2010 en l’Africa dal Sid e divers resultats respectabels a chaschun da campiunadis europeics. Il canut slovac Peter Hochschorner è stà trais giadas campiun olimpic. En il schah tutgan diversas giugadras e giugaders tar l’elita mundiala. En il tennis è Miloslav Mečíř daventà il 1988 campiun mundial. Peter Sagan ha gudagnà repetidamain il campiunadi mundial en la cursa da velo sin via. L’emprima victura slovaca a chaschun da l’olimpiada d’enviern è stada la biatleta d’origin russ Anastasiya Kuzmina a Vancouver il 2010. === Dis da festa === Ils dis da festa naziunals furman il prim da schaner (di da fundaziun da la Republica slovaca l’onn 1993), ils 5 da fanadur (di da festa dals sontgs Kyrillos e Methodios), ils 29 d’avust (sullevaziun naziunala slovaca l’onn 1944), il prim da settember (di da la constituziun da la Republica slovaca il 1992) ed ils 17 da november (di dal cumbat per libertad e democrazia il 1989). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == '''En general, economia e politica''' * Div. autur(a)s: ''Slovensko A–Ž.'' Ikar, Bratislava 2009, ISBN 978-80-551-2048-5. * Aurel Emeritzy, Erich Sirchich, Ruprecht Steinacker: ''Nordkarpatenland. Deutsches Leben in der Slowakei, eine Bilddokumentation''. Badenia, Karlsruhe 1979, ISBN 3-7617-0168-3. (Ed. da: Karpatendeutsches Kulturwerk Karlsruhe ed Arbeitsgemeinschaft der Karpatendeutschen Stuttgart). * Eva Gruberova, Helmut Zeller: ''Slowakei. Das komplette Reisehandbuch für Reise, Freizeit und Kultur in dem unbekannten Land zwischen Tatra und Donau im Herzen Europas''. Reise Know-How, Bielefeld 2005, ISBN 3-8317-1375-8. * Ernst Hochberger, Karl Kiraly (ill.): ''Das große Buch der Slowakei. 3000 Stichworte zur Kultur, Kunst, Landschaft, Natur, Geschichte, Wirtschaft''. Selbstverlag Ernst Hochberger, Sinn 2003, ISBN 3-921888-10-7. * Hannes Hofbauer, David X. Noack: ''Slowakei: Der mühsame Weg nach Westen.'' Promedia Verlag, Vienna 2012, ISBN 978-3-85371-349-5. * Ľudovít Kopa e.a.: ''The Encyclopaedia of Slovakia and the Slovaks''. Veda, Bratislava 2006, ISBN 80-224-0925-1. * Gabriele Matzner-Holzer: ''Im Kreuz Europas: Die unbekannte Slowakei.'' Vienna 2001, ISBN 3-85493-047-X. * André Micklitza: ''Slowakei.'' 2. ed. actualisada, Müller, Erlangen 2010, ISBN 978-3-89953-554-9. * Frieder Monzer: ''Die Slowakei entdecken.'' Trescher, Berlin 2009, ISBN 978-3-89794-129-8. * Julian Pänke; Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik (ed.): ''Ostmitteleuropa zwischen Verwestlichung und Nationalisierung. Die Neuorientierung polnischer und slowakischer Außenpolitik zwischen 1989 und 2004''. En: ''DGAP-Schriften zur internationalen Politik''. Nomos, Baden-Baden 2010, ISBN 978-3-8329-5961-6. * Renata Sako-Hoess: ''Reisetaschenbuch Slowakei.'' DuMont, 2002, ISBN 3-7701-4889-4. * Roland Schönfeld: ''Slowakei: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart.'' Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2000, ISBN 3-7917-1723-5. * Katharina Sommer: ''Slowakei.'' Iwanowski, 2006, ISBN 3-933041-23-6. * Milan Strhan, David P. Daniel, Peter Cerveňanský, Oto Takáč e.a.: ''Slovakia and the Slovaks. A Concise Encyclopedia''. Encyclopedic Institute of the Slovak Academy of Sciences/ Goldpress Publishers, Bratislava 1994, ISBN 80-85584-11-5. * Susanna Vykoupil: ''Slowakei.'' Becksche Länderreihe, 1999, ISBN 3-406-39876-6. '''Istorgia''' * Paul M. Barford: ''The Early Slavs.'' Cornell University Press, Londra/New York 2001, ISBN 0-8014-3977-9. * Lubomír E. Havlík: ''Kronika o Velké Moravě.'' JOTA 2013, ISBN 978-80-85617-06-1. * Miloš Klátik: ''Evangelisch in der Slowakei. Profile – Positionen – Perspektiven''. Martin-Luther-Verlag, Erlangen 2017, ISBN 978-3-87513-193-2. * Dušan Kováč: ''Dejiny Slovenska.'' Nakladatelství lidové noviny, Prag 2000, ISBN 80-7106-268-5. * Matúš Kučera: ''Slovensko v dobách stredovekých.'' Mladé Letá, Bratislava 1985. * Mikuláš Teich, Dušan Kováč, Martin D. Brown (ed.): ''Slovakia in History.'' Cambridge University Press, 2011, ISBN 978-0-521-80253-6. * Ivan Mrva, Vladimír Segeš: ''Dejiny Uhorska a Slováci.'' Perfekt, Bratislava 2012, ISBN 978-80-8046-586-5. * Dušan Třeštík: ''Počátky Přemyslovců. Vstup Čechů do dějin (530–935).'' Nakladatelství Lidové noviny 2008, ISBN 978-80-7106-138-0. * Dušan Třeštík: ''Vznik Velké Moravy. Moravané, Čechové a střední Evropa v letech 791–871.'' Nakladatelství Lidové noviny 2010, ISBN 978-80-7422-049-4. * Alexis P. Vlasto: ''The Entry of the Slavs into Christendom. An Introduction of the Mediaval History of the Slavs.'' Cambridge University Press, 1970, ISBN 0-521-07459-2. == Colliaziuns == {{Commonscat|Slovakia|Slovachia}} * [https://web.archive.org/web/20120410060853/http://www.government.gov.sk/ Pagina uffiziala da la regenza slovaca] * [http://www.slovakia.travel/ Pagina uffiziala dal turissem da la Slovachia] * [http://www.destatis.de/download/d/veroe/laenderprofile/lp_slowakei.pdf ''Länderprofil Slowakei''] sin www.destatis.de [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] {{Stadis da l'Europa}} 8i2j92hmhsikyd80065degwgz2ol1wc Eroport da Berna-Belp 0 7497 172672 149808 2026-06-27T02:05:06Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172672 wikitext text/x-wiki [[Image:Bern-belp.jpg|200px|right|thumb|Il eroport]] L''''Eroport Internaziunal da Berna-Belp''' (IATA '''BRN''', ICAO '''LSZB'''; en [[Lingua tudestga|tudestg]]: '''Flughafen Bern-Belp''') è in eroport [[Svizra|svizzer]] en il chantun [[Chantun Berna|Berna]] che sa chatta en la vischnanca da [[Belp]] en il [[Chantun Berna| Berna]] 10 km en il sid da [[Berna]]. L'eroport giascha sin 510 meters sur mar ed ha ina pista cun il numer 14/32 che ha ina surfatscha da 1730 sin 40 meters. == Cumpagnias e sias destinaziuns== *[[British Airways]] **[[British Airways]] operated by [[Sun Air of Scandinavia]] (Brussels) *[[Darwin Airline]] (Palma de Mallorca) *[[Flybe]] (Birmingham, Southampton, Manchester, London-Gatwick) *[[Lufthansa]] **[[Lufthansa]] operated by [[Augsburg Airways]] (Munich) *[[Sky Work Airlines]] (Preveza, Tabarka, Olbia, Tortoli, Elba, Ibiza, Vienna) *[[Hamburg International]] (London-Gatwick) ==Colliaziuns== * [https://web.archive.org/web/20140319081337/https://www.flughafenbern.ch/en/passengers/timetable Bern Flughafen], pagina uffiziala {{Eroports da la svizra}} [[Category:Eroports da la Svizra]] [[Categoria:Chantun Berna]] hvxccb0zzw4ud1m7rn5lrw4rj33v0yr Islam en Svizra 0 7730 172680 160215 2026-06-27T03:41:58Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172680 wikitext text/x-wiki L’'''[[islam]]''' è la segund gronda religiun '''en Svizra'''. Radund 310&nbsp;000 muslimas e [[muslim]]s vivan qua.<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/religionen.html Uffizi federal da statistica 2000 (tudestg)]</ref> La plipart dad els è immigrada da l’Ex–Jugoslavia e da la [[Tirchia]] durant la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. ==Istorgia== ===Temp medieval=== [[Image:Mahmud Moschee1.jpg|thumb|180px|Moschea da mamut a Turitg]] L’istorgia da l’[[Islam|islam]] en Svizra cumenza en il 10avel tschientaner<ref>[http://www.e-lir.ch/index.php?id=450&t_articles_id=3611 Artitgel «Sarazens» en il Lexicon Istoric Retic]</ref> Da quel temp èn muslims (Sarazens) penetrads en ina part da la [[Burgogna]] respectivamain da la Svizra d’ozendi. Igl eran quai [[Arabs]] ch’eran vegnids stgatschads da la regiun [[Fraxinetum]] (Provence) en la Frantscha dal Sid han cuntanschì l’onn 939 la citad da [[Genevra]]. Durant ils proxims onns han els sblundregià e devastà il [[chantun Vallais]] sco er parts dal [[chantun Grischun]] e da la Svizra Orientala. Suenter la battaglia dad [[Orbe]] han ils Arabs dominà enturn il 960 grondas parts da la Svizra dal Sid e dal Vest inclus il [[Pass dal Grond Son Bernard]]. Plinavant è il pievel arab avanzà en il nordost da la Svizra fin a [[Son Gagl]] e – presumadamain – en il sidost fin a [[Puntraschigna]] (1237: ''de ponte Sarraceno''<ref>[http://www.e-lir.ch/index.php?id=450&t_articles_id=2051 Artitgel «Puntraschigna» en il Lexicon Istoric Retic]</ref>). En il chantun Vallais datti restanzas (istoricamain contestadas) d’ina populaziun temporara araba. ===20avel tschientaner=== Gia l’onn 1935 ha gì lieu en Svizra in congress da muslims europeans ch’era vegnì intimà d’Egipzians. Il 1946 èn lura missiunars dal moviment refurmistic d’[[Ahmadiyya]] vegnids en Svizra ed ha construì il 1963 l’emprima moschea, numnadamain la ''Moschea da mamut'' a [[Turitg]]. L’onn 1978 è vegnida construida la ''Moschee Petit–Saconnex'' a [[Genevra]]. L’onn 1945 èn ils emprims Tircs da la Germania vegnids en Svizra per frequentar qua lur studis universitars. Quai è per part succedì cun sustegn finanzial dal stadi tirc. Tranter questas persunas sa chattava era il minister da pli tard [[Tahsin Önalp]] ch’ha studegià a la [[Scola politecnica federala]] a Turitg. La plipart da quests students è puspè turnà enavos en Tirchia suenter ils studis. Da l’entschatta dals onns 1960 enfin la mesadad dals onns 1970 èn [[lavurers esters]] tircs ed in pau pli tard lur famiglias immigrads en Svizra. A medem temp èn era lavurers esters da las parts islamicas da la [[Jugoslavia]] vegnids en Svizra. Durant la [[Guerra da la Bosnia]] e la [[Guerra dal Cosovo]] èn bleras persunas fugidas en Svizra tar lur parents. Perquai è l’islam en Svizra tudestga plitost d’influenza bosniaca–cosovara e tirca, entant ch’ils Arabs domineschan en Svizra romanda. Surprendent è che la gronda part da la populaziun muslima na viva betg en las metropolas (cun excepziun da [[Basilea]]), mabain en citadinas industrialas e vitgs da la Svizra da lingua tudestga. Ils pli paucs muslims datti en Svizra taliana. == Cuntraversa davart la construcziun da minarets == [[Image:Vandalised poster before the Swiss referendum on minarets.jpg|thumb|200px|In placat cunter l’erecziun da minarets giascha per terra]] Dapi l’onn 2006 datti en Svizra discussiuns animadas davart la construcziun da moscheas u l’amplificaziun da moscheas existentas cun minarets. L’onn 2007 ha in comité enturn la Partida populara svizra (PPS) lantschà in’iniziativa naziunala cunter la construcziun da novs minarets. Ils 29 da november 2009 ha il pievel acceptà quest’iniziativa cun gronda maioritad. Be ils chantuns al vest da la Svizra e la citad da Basilea han refusà il scumond. La campagna da placats contestada e la decisiun dal pievel a disfavur dals conburgais muslims han manà lunsch enturn a discussiuns cuntraversas davart la libertad da religiun. == Organisaziuns islamicas en Svizra == Pervia da lur provegnientscha e cultura multifara datti grondas differenzas tranter ils muslims. Perquai existan bleras differentas societads e gruppas che n’han betg grond contact ina cun l’autra. Quellas s’entaupan savens en uscheditgas ''moscheas da la curt'', en moscheas inuffizialas. L’onn 1989 è vegnida fundada la [[Societad d’organisaziuns islamicas da la Svizra]]. Il 1994 è sa furmà independentamain da quella l’[[Organisaziun da muslims e muslimas da la Svizra]]. Plinavant sa chatta a Turitg – en la pli gronda vischnanca islamica da la Svizra – l’[[Associaziun tetgala da las plaivs muslimas a Turitg]]. == Annotaziuns == <references /> == Litteratura == *''Muslime in der Schweiz'', en: Tangram Nr. 7, 1999, [https://web.archive.org/web/20071009062820/http://www.eka-cfe.ch/d/Doku/muslime_in_der_schweiz.pdf PDF-Version] *Philipp Dreyer: ''Allahs Kinder sprechen Schweizerdeutsch'', chasa editura Orell-Füssli, Turitg 2001, ISBN 3-280-02674-1 *''Islam in Basel-Stadt und Basel-Land'', prepublicaziun dal project «Führer durch das religiöse Basel», edì da Christoph Peter Baumann, Basilea 1999, ISBN 978-3-906981-08-6 == Colliaziuns == *[http://www.islam.ch/ islam.ch], infurmaziuns davart l’islam ed ils muslims en Svizra *[http://www.rabita.ch Liga der Muslime der Schweiz] (franzos) *[https://web.archive.org/web/20130413110145/http://www.inforel.ch/i21 Islam] sin la pagina da [[Inforel]], infurmaziun religiun *[https://web.archive.org/web/20080505051103/http://www.kath.ch/infosekten/text_detail.php?nemeid=8244 ''Islamische Vielfalt – das Erscheinungsbild des Islam in der Schweiz''], referat sin ina pagina d’internet catolica [[Category:Religiun (Svizra)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Religiun)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Svizra)]] kemjnlg18b9cozptpzv0b7ume00cj3u Johannes Calvin 0 8561 172683 166805 2026-06-27T04:02:47Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172683 wikitext text/x-wiki {{idiom|vallader}} [[Datoteca:Jean_Calvin.png|thumb|Johannes Calvin]] '''Johannes Calvin''' (oriund per [[Lingua franzosa|frances]] ''Jean Calvin'', in rumantsch ''Joannes Calvin'' resp. ''Gioannes Calvin''), (nat als 10 da lügl 1509 a Noyon, mort als 27 da mai 1564 a [[Genevra]]) d'eira ün refuormatur da la seguonda generaziun davo [[Martin Luther]] e [[Huldrych Zwingli]]. Sia ouvra d'eira da grond'influenza sün blers pajais in Europa uschè ch'el dvantaiva il fundatur dal uschedit calvinissem chi's derasaiva suot seis successuors sül muond inter. Oriundamaing d'eira Calvin giurist, e quista derivanza influenzaiva eir seis agir e seis möd da pensar davart chosas teologicas. == Teologia == L'intenziun principala dals impissamaints da Calvin es da tgnair in salv la sonchità da Dieu. La baselgia ha il dovair da far guardgia cha la sonchità divina in fuorma dals desch cumondamaints vain mantgnüda illa publicità, eir da la vart dal stadi. == Verer eir == * [[Extra calvinisticum]] == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20150926080734/http://calvin.efb.ch/ Pagina d'internet extaisa davart Johannes Calvin] {{DEFAULTSORT:Calvin, Johannes}} [[Categoria:Teologs refurmads|Calvin, Johannes]] [[Categoria:Refurmaturs]] [[Categoria:Persunas dal 16avel tschientaner‎]] [[Categoria:Umens‎]] t1zj16pqdvs1zedtqjh7h6yccia1jzv Sur En (Ardez) 0 10776 172697 171128 2026-06-27T07:23:02Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172697 wikitext text/x-wiki {{idiom|vallader}} {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Sur En |FILEPATH_CHARTA = |PIXEL = 98px |FILEPATH_BANDIERA = |FILEPATH_VOPNA = |MALETG = Ardez, Sur En.jpg |descripziun_maletg = Sur En |CHANTUN = GR |DISTRICT = [[Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair]] |VISCHNANCA = [[Scuol]] |NP = |NS = 46/45/59/N |EW = 10/10/33/O |AUTEZZA = 1469 |SURFATSCHA = |ABITANTS = |STAN_ABITANTS = |LINGUA = |WEBSITE = |E-LIR = |}} [[Datoteca:Dorf Sur En.jpg|thumb|Sur En (Ardez)]] [[Datoteca:Kirche Sur En1.jpg|thumb|Baselgia romanica]] '''Sur En''' es ün pitschen cumün in [[Engiadina Bassa]] aint il chantun [[Grischun]] ([[Svizra]]). Politicamaing fa’l part dal cumün dad [[Scuol]]. Sur En es situà sün üna spuonda da la vart dretta da la val dal [[En]] sün circa 1470 m.s.m. El consista da dudesch chasas ed üna pitschna baselgia romanica. Aint il center dal cumün es la plazza da bügl. L’inviern es Sur En abandunà, ma la stà es Sur En lö da vacanzas pels pacs proprietaris da chasa indigens ed esters. A Sur En spordscha l’Academia d’art cuors da pittüra.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304071301/http://www.academia-art.ch/index.html Academia d’Art]</ref> Üna da las chasas es abundantamaing ornà cun [[sgrafit]]s dal artist Engiadinais [[Steivan Liun Könz]], ün’otra dà in ögl causa seis disegns richs. == Gallaria == <gallery> Sur En Haus.JPG|''Chasa da tulipanas'', vi da la plazza da bügl. Sur En Könz6.jpg|Sgrafit da Steivan Liun Könz. Sur En Könz3.jpg|Figüra da Steivan Liun Könz. Haus in Sur En 2.jpg|Vi da la plazza da bügl. </gallery> == Weblinks == {{Commonscat|Sur En (Ardez)}} * [https://web.archive.org/web/20210507004429/http://www.ardez.ch/ Pagina ufficiala dal cumün dad Ardez] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Reformierte_Kirche_Sur_En_%28Ardez%29 La baselgia sülla Vichipedia tudais-cha] == Indicaziuns da las funtanas == <references/> [[Category:Lieu en il chantun Grischun]] [[Category:Scuol]] o15cwc0b2u36d9fo0ozbpycp1ikvden Dominique Dosch 0 11540 172671 160130 2026-06-27T01:56:07Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172671 wikitext text/x-wiki '''Dominique Dosch''' (* [[15. favrer]] [[1995]] a [[Tinizong]]) è ina autura rumantscha. Schegea ch'ins na discurra betg rumantsch en sia famiglia e sia mamma è ollandaisa, ha Dominique Dosch scrit emprim historias per tudestg e suenter per entschet a scriver en l'idiom surmiran per la concurrenza da scriver ''Plema d'aur'' ch'ella ha era gudagnà duas giadas. L'onn 2013 è cumparì ses emprim roman «Sindoria»<ref>https://web.archive.org/web/20140108233934/http://www.praettigauerpost.ch/zeitung/mit-ramona-die-geheimnisvolle-welt-von-sindoria</ref>, bain l'emprim roman da fantasia rumantsch.<ref>[http://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2013/12/BT-06.11.2013.pdf Bündner Tageblatt vom 6. November 2013.]</ref> Ella ha preschentà l'ovra il medem onn als [[Dis da litteratura Domat|Dis da litteratura a Domat]]. Dosch ha frequentà la Scola chantunala a [[Cuira]], nua ch'ella ha dirigí il Chor rumantsch.<ref>[https://web.archive.org/web/20140108235457/http://chasaeditura.ch/dominique-dosch/ L'autura tar la Chasa Editura Rumantscha]</ref> 2014 ha ella cuntanschì la [[Maturitad bilingua|maturitad]] per suenter pudair cumenzar il studi da psicologia, pedagogia e rumantsch a l'Universitad da [[Friburg]]. Dapi igl avust 2016 sa participescha ella tar il project ''La Tabla'' cun raquints curts.<ref>[https://latabla.ch/about-us/auturas-auturs/author/429-dominiquedosch Il profil da l'autura sin la pagina ''La Tabla'']</ref> == Ovras == * ''Sindoria. Roman da fantasia''. Chasa Editura Rumantsch, 2013, ISBN 978-3-905956-17-7. == Funtaunas == <references /> {{DEFAULTSORT:Dosch, Dominique}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 21avel tschientaner‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs surmirans]] [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] [[Categoria:Persunas dal 21avel tschientaner‎]] jmkqxxi9kxrpifdu7rhqi4eauap90ny Immanuel Kant 0 11656 172676 167976 2026-06-27T03:25:05Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172676 wikitext text/x-wiki {{Model:Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma=Immanuel Kant|lemma2=Immanuel Kant (puter)}} [[Datoteca:Kant gemaelde 1.jpg|thumb|250px|Immanuel Kant l’onn 1791, maletg da Gottlieb Doebler]] '''Immanuel Kant''' (* 22 d’avrigl 1724 a [[Königsberg]], [[Prussia]]; † 12 da favrer 1804 a Königsberg) è stà in filosof da l’[[illuminissem]]. El vala sco in dals impurtants represchentants da la filosofia da l’occident. Si’ovra ''Kritik der reinen Vernunft'' (1781) marchescha ina vieuta en l’istorgia da la filosofia ed il cumenzament da la filosofia moderna. Kant ha stgaffì ina nova perspectiva cumplessiva en la filosofia che dueva influenzar a moda decisiva la discussiun fin en il 21avel tschientaner. Latiers na tutga betg mo si’influenza sin la teoria da l’enconuschientscha cun la ''Kritik der reinen Vernunft'' (1781), mabain er sin l’etica cun la ''Kritik der praktischen Vernunft'' (1788) e sin l’estetica cun la ''Kritik der Urteilskraft'' (1790). Ultra da quai ha Kant scrit impurtantas ovras davart la filosofia da la religiun, dal dretg e da l’istorgia e contribuziuns davart l’astronomia e las geoscienzas. == Vita == [[Datoteca:Kant wohnhaus 2.jpg|thumb|200px|Lieu d’abitar da Kant a Königsberg]] Immanuel (en il register da batten: Emanuel; il di da naschientscha da Kant era tenor il chalender prussian il da da s. Emanuel) Kant è naschì sco quart uffant dal cuntschapels e seller Johann Georg Kant e da sia dunna Anna Regina, nata Reuter. La mamma era oriunda d’ina famiglia da cuntschapels da Königsberg, ils perdavants dal bab derivavan da la [[Lettonia]]. Dals otg fragliuns da Kant han be quatter cuntanschì la vegliadetgna da creschì.<ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Pers%C3%B6nlichkeiten_des_Memellandes#Kants_Vorfahren La famiglia da Kant sin genealogy.net].</ref> La famiglia da Kant manava ina vita orientada fermamain a las valurs pietisticas e la mamma era fitg averta per dumondas da furmaziun. Il 1732 è Kant vegnì al Collegium Fridericianum, nua ch’ins deva en spezial paisa a las linguas classicas. Gia il 1740 ha el cumenzà cun il studi a l’Universitad d’Albertus a Königsberg. Schebain Kant era l’emprim s’inscrit per teologia, sco che quai vegn pretendì d’in da ses emprims biografs, na sa lascha betg pli reconstruir da las actas da l’universitad. En mintga cas è Kant s’interessà fermamain per las scienzas natiralas ed è tranter auter sa fatschentà cun la filosofia – ses rom da studi per propi – sco er cun filosofia da la natira e matematica elementara. Il 1746 ha el publitgà sia scrittira ''Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte''. Pervia da la mort da ses bab il 1746 e perquai che ses professer n’ha betg acceptà si’ovra sco lavur da finiziun, ha Kant interrut ses studi. El ha bandunà Königsberg ed ha gudagnà ses da viver sco scolast privat en trais differentas famiglias en il conturn da la citad. Il 1754 è Kant returnà a Königsberg ed ha reprendì il studi (ses anteriur professer era mort en il fratemp). Gia il 1755 ha el publitgà cun ''Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels'' si’emprima scrittira d’impurtanza. Anc il medem onn è suandada si’abilitaziun ''Die ersten Grundsätze der metaphysischen Erkenntnis (Nova dilucidatio)''; tras quest’ovra è el daventà docent privat a Königsberg ed ha cumenzà sia vasta activitad d’instrucziun. Tar ses roms d’instrucziun tutgavan la logica, la metafisica, la filosofia da la morala, la teologia natirala, la matematica, la fisica, la mecanica, la geografia, l’antropologia, la pedagogia ed il dretg natiral. Sias prelecziuns èn fruntadas sin grond interess. [[Johann Gottfried Herder]], ch’ha visità ils onns 1762–64 prelecziuns tar Kant, ha scrit pli tard: «Cun plaschair ed engraziaivladad ma regord jau da mes onns da giuventetgna d’avair fatg l’enconuschientscha e d’avair suandà las prelecziuns d’in filosof che m’è stà in vair magister da l’umanitad (...). Sia filosofia svegliava l’agen pensar e per quest intent na poss jau strusch m’imaginar insatge pli elegì ed effizient che sia moda da referir.»<ref>Eugen Kühnemann: ''Herders Werke. Fünfter Teil, Zweite Abteilung, Briefe zur Beförderung der Humanität (Auswahl)''. Riga 1795, p. 470.</ref> L’onn 1759 ha Kant candidà senza success per la professura da logica e metafisica a Königsberg. Ina professura per poetica ch’al è vegnida offerta il 1764 ha Kant refusà. Ils onns 1766 fin 1772 ha Kant lavurà sco sutbibliotecari da la biblioteca roiala. L’onn 1769 avess el gì chaschun da daventar docent ad [[Erlangen]] ed il 1770 a Jena, ma omaduas giadas ha el decidì da betg dar suatientscha al clom. L’onn 1770, cun 46 onns, ha Kant lura pudì surpigliar la professura da logica e metafisica a Königsberg, a la quala el aspirava. Il medem onn ha el preschentà in’ulteriura dissertaziun en furma dal studi ''Formen und Gründe der Sinnes- und Verstandeswelt''. Questa professura ha Kant occupà fin ch’el ha terminà sia carriera academica per motivs da vegliadetgna (l’onn 1796, cun 72 onns). Er il clom a l’Universitad da [[Halle]] l’onn 1778 – che fiss stà collià cun ina paja bundant pli auta e cun bler prestige – ha Kant refusà. Ils onns 1786 e 1788 è Kant stà rectur da l’Universitad da Königsberg. Il 1787 è el en pli vegnì recepì en l’Academia da las scienzas da [[Berlin]]. Ils davos 15 onns da sia vita èn stads segnads d’in conflict adina pli spinus cun l’autoritad da censura. Suenter la mort dal retg [[Friedrich II]] aveva ses successur [[Friedrich Wilhelm II]] surdà la direcziun da quella al nov minister da cultus [[Johann Christoph von Woellner]]. En ses edict dal 1794 aveva quel inculpà Kant d’avair degradà tschertas ductrinas fundamentalas da la sontga scrittira e dal cristianissem. Kant ha instruì vinavant fin il 1796, era dentant suttamess a la directiva da betg publitgar scrittiras religiusas, damai che quellas cuntegnian ideas deisticas che na sajan betg cumpatiblas cun la Bibla. Kant vegn savens descrit sco persuna professurala in pau steria ch’era s’obligada ad in curs dal di sever e ch’era concentrada rigurusamain sin sia lavur. Quest maletg è dentant sursegnà. Sco student era el in bun giugader da chartas e gudagnava schizunt ina part da ses custs da viver cun sa participar a turniers da bigliard. Medemamain fascheva el gugent part da societads e valeva là sco persuna galanta e vestgida a la moda ch’era buna da raquintar senza fin anecdotas divertentas.<ref>Manfred Kühn: ''Kant. Eine Biographie''. Beck, München 2004, ISBN 3-406-50918-5, p. 185s.</ref> [[Datoteca:Kant doerstling2.jpg|thumb|220px|Kant en il ravugl da sia societad da maisa. Maletg dad Emil Doerstling (1892/93)]] Tenor atgna indicaziun da Kant en sia scrittira ''Der Streit der Fakultäten'' ha el pir cumenzà a sa suttametter ad in urden dal di ordinà en la vegliadetgna da 40 onns, suenter ch’el era sa sentì necessità da parter en sias forzas per motivs da sanadad. Dapi lura sa laschava el clamar da ses servient a las 4:45 uras e gieva a letg a las 22 uras. Da mezdi envidava el per regla amis, cun ils quals el manava lungas conversaziuns da tut gener, dentant senza ventilar dumondas filosoficas. Plinavant fascheva el mintga di da las medemas uras ina spassegiada. I vegn schizunt pretendì che la glieud da Königsberg avevi la disa da drizzar las uras suenter Kant. Facticamain èsi dentant surtut [[Heinrich Heine]] ch’ha derasà il maletg dal curs dal di rigurus da Kant en sia scrittira ''Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland''. Kant ha quasi passentà si’entira vita en la citad da Königsberg ch’era enconuschenta da quel temp sco ordvart liberala e cosmopolitica. E là è Kant er mort il 1804 en la vegliadetgna da bunamain 80 onns. Ses davos pleds duain esser stads: «Igl è bun.»<ref>Karl Vorländer: ''Immanuel Kant. Der Mann und das Werk.'' Felix Meiner, Hamburg 1992, p. II 332.</ref> Il monument da fossa da Kant sa chatta a l’exteriur dal dom da Königsberg, en l’uschenumnada [[Stoa Kantiana]].   == Filosofia == Cun sia moda da pensar critica («Sapere aude – hajas il curaschi da far diever da tes agen intelletg!») vala Kant sco il pli impurtant pensader da l’illuminissem tudestg. Per regla part’ins si’ovra en ina fasa precritica ed en ina fasa critica, perquai che sia posiziun è sa midada marcantamain il pli tard cun la publicaziun da la ''Kritik der reinen Vernunft'' (1781). Anc fin ils onns 1760 sa lascha Kant attribuir al [[raziunalissem]] en successiun da [[Leibniz]] e [[Wolff]]. Kant sez ha caracterisà questa fasa sco «sien dogmatic».<ref>''Prolegomena zu einer jeden kunftigen Metaphysik'', G. 7—l5.</ref> En sia (segunda) dissertaziun da l’onn 1770 sa lascha gia fastizar ina ruptura marcanta. Sper la raschun è uss er la contemplaziun ina funtauna d’enconuschientscha ch’è da resguardar. Da vulair declerar enconuschientschas da la raschun sco enconuschientschas contemplativas scuvra el sco rampign. La dissertaziun e ses clom a l’universitad mainan a la famusa fasa da taschair, durant la quala Kant ha elavurà sia nova teoria da l’enconuschientscha che dueva vegnir enconuschenta sut il num criticissem e che vegn discutada intensivamain fin oz. Pir suenter indesch onns da lavur intensiva è quella vegnida publitgada en furma da la ''Kritik der reinen Vernunft''. En quest’ovra ha Kant respundì la dumonda tge premissas che pussibiliteschan insumma l’enconuschientscha. A basa da questa lavur ‹preparatorica› ha Kant alura pudì sa deditgar en la vegliadetgna da 60 onns als temas ch’al parevan ils impurtants per propi, numnadamain a la filosofia pratica ed a l’estetica. === Perioda precritica === [[Datoteca:Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels.djvu|thumb|160px|''Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels'', frontispizi da l’emprima ediziun dal 1755]] Fin a sia promoziun l’onn 1755 ha Kant lavurà sco magister privat ed ha elavurà sias emprimas scrittiras che tractavan dumondas da la filosofia da la natira. Uschia il 1749 ''Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte'' (AA I, 1–181) ed il 1755 la ''Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels'' (AA I, 215–368), en la quala el ha preschentà ina teoria davart l’origin dal sistem planetar tenor ils princips da [[Newton]] (uschenumnada [[Teoria da Kant-Laplace]] che vala fin oz sco cumprovada en ses fundaments). Il medem onn è el vegnì promovì cun ina lavur davart il fieu (''De igne'', AA I, 369–384) ed è sa habilità cun ina lavur davart ils emprims princips da l’enconuschientscha metafisica (''Nova dilucidatio'', AA I, 385–416), omaduas scrittas en latin. Suenter intginas scrittiras pli pitschnas è cumparì il 1762 il tractat ''Der einzige mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes'', en il qual Kant ha empruvà da cumprovar che tut ils mussaments per l’existenza da Dieu preschentads fin alura na sajan betg valabels. Kant ha sinaquai preschentà in’atgna versiun d’in mussament da Dieu ontologic che dueva remediar ils sbagls da las emprovas precedentas. Ils proxims onns èn segnads d’ina schientscha creschenta envers la metoda da la metafisica tradiziunala. Questa tenuta sa mussa oravant tut en la scrittira da Kant ch’è bain la pli divertenta en il senn litterar, ''Träume der Metaphysik'' (1766), che furma ina critica dad [[Emanuel Swedenborg]]. En sia scrittira cumparida il 1770 ''De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis'' differenziescha Kant per l’emprima giada cleramain tranter l’enconuschientscha sensitiva da las apparientschas dals objects (''Phaenomena'') e l’enconuschientscha dals objects sco ch’els èn per propi cun agid da la raschun (''Noumena''). Spazi e temp considerescha el sco ‹contemplaziuns puras› appartegnentas al subject che sajan necessarias per pudair ordinar las apparientschas tranter pèr. Cun quai ha Kant anticipà dus elements centrals da sia filosofia critica da pli tard, cumbain che sia metoda è anc dogmatica e ch’el è da l’avis ch’ina enconuschientscha intellectuala dals objects sco ch’els èn per propi saja pussaivla. Ma tgi che decleria enconuschientschas da la raschun sco enconuschientschas da la contemplaziun commettia il ''vitium subreptionis'', il sbagl dal rampign. Ils proxims diesch onns ch’èn segnads da la vieuta a la filosofia critica duevan restar senza pli grondas publicaziuns (ils ‹onns mits›). Tenor il sistem filosofic cumplessiv che Kant ha sviluppà en il decurs dals decennis vegnints ha quella da respunder trais dumondas, las qualas fineschan en ina quarta: 1. Tge poss jau savair? 2. Tge duai jau far? 3. Tge poss jau sperar? 4. Tge è l’uman? Las dumondas vegnan mintgamai elavuradas da la teoria da l’enconuschientscha, da l’etica e da la filosofia da la religiun. Kant sez ha preschentà en sia perioda critica in text fundamental tar mintgin da quests champs. En lur summa respundan els la dumonda ‹Tge è l’uman?› ord vista filosofica. Ina resposta empirica ord vista pragmatica ha Kant empruvà da dar en si’antropologia. === La ‹Kritik der reinen Vernunft› en survista === [[Datoteca:Kritik_der_reinen_vernunft_erstausgabe.jpg|thumb|220px|''Kritik der reinen Vernunft'', frontispizi da l’emprima ediziun dal 1781]] Cura che Kant ha publitgà il 1781 la ''Kritik der reinen Vernunft'' era sia filosofia sa midada a moda fundamentala. Avant che tractar singulas dumondas metafisicas vul Kant respunder la dumonda, co che metafisica sa laschia insumma realisar tenor criteris scientifics. Ina tala metafisica, uschia argumentescha Kant, sto ademplir la pretensiun da cuntegnair enconuschientschas fundamentalas che valan a priori. La ''Kritik der reinen Vernunft'' tracta questas cundiziuns da l’enconuschientscha genuinas – vul dir ch’èn pussaivlas independentamain da mintga furma d’experientscha empirica – en trais parts: 1) l’estetica transcendentala sco teoria da la pussaivladad da la contemplaziun; 2) l’analitica da las noziuns e 3) l’analitica dals princips che prestan mintgamai il medem per noziuns e conclusiuns. Quests ultims tutgan tar la logica transcendentala; els na sa laschan dentant betg definir ord vista transcendentala sco fundamentals, damai che l’unitad da l’experientscha ch’els stgaffeschan è l’emprim be subjectiva ed ha objectivamain be ina funcziun regulativa. Enstagl dad els cuntegna la logica transcendentala ina dialectica transcendentala, la quala Kant vesa sco ina logica dad errurs inevitabels da la raschun. En quest rom ha er lieu la discussiun da posiziuns metafisicas classicas che Kant demascrescha sco successiun da talas errurs. Questas quatter parts da la ''Kritik der reinen Vernunft'' furman la scienza elementara transcendentala. Silsuenter tracta Kant en la scienza metodica transcendentala ils proceders didactics ed argumentativs che duain valair empè da la metafisica pli veglia e dogmatica. Pervia da las refutaziuns da las cumprovas da Dieu cuntegnidas en il cudesch, ha il [[Vatican]] mess il 1827 la ''Kritik der reinen Vernunft'' sin l’index dals cudeschs scumandads. L’estetica transcendentala preschenta las furmas da la sensualitad ch’existan a priori. Igl èn quai las duas contemplaziuns puras spazi e temp. Cun definir spazi e temp sco las furmas da la cumpart sensuala da l’enconuschientscha, daventan ellas il fundament da la matematica sco scienza apriora, ma er da las scienzas natiralas e da l’enconuschientscha da mintgadi. I n’è pia betg necessari da differenziar – sco en il wolffianissem – tranter in spazi ideal da la matematica ed in spazi real dal interacziuns fisicas u – sco tar [[Newton]] – tranter in spazi real da la fisica ed in spazi fenomenal da l’experientscha. Tut las contemplaziuns èn experientschas sensitivas entaifer in urden spazial e temporal che furma la basa da las relaziuns tranter ils objects sco che nus als percepin. En l’emprima part da la logica transcendentala, l’analitica transcendentala, postulescha Kant ch’i dovria per l’enconuschientscha tschertas noziuns puras, las categorias. Pir cun lur agid possian impressiuns sensualas daventar objects da l’experientscha. Questas noziuns chatta Kant cun sa far via tras tut las cumbinaziuns logicas pussaivlas che sa dattan or da l’imaginaziun. Cun applitgar las categorias sin spazi e temp sa furma in sistem da princips che valan a priori e che furman las cundiziuns fundamentalas en la percepziun d’objects, sco per exempel la colliaziun causala da tut las apparientschas. Tras quai è dada la pussaivladad d’ina matematica pura e d’ina scienza natirala pura. Ma cun definir las categorias sco indispensablas per cuntanscher l’unitad da las apparientschas, resulta che questas noziuns n’èn betg applitgablas directamain sin las chaussas sezzas (‹objects en sai›, noumenon), mabain mo indirect cun stimular la sensualitad e cun crear uschia en la schientscha individuala imaginaziuns en l’urden da spazi e temp. La raschun umana sa stentia da surpassar l’enconuschientscha sensuala e d’enconuscher l’absolut. Faschond quai sa scumbiglia ella dentant en deposiziuns cuntradictoricas (las uschenumnadas antinomias), damai ch’ils criteris davart la vardaivladad na sajan betg applitgabels sin champs nua ch’ins saja necessità da desister da l’experientscha. Tuttina saja il basegn da la raschun da far quest’emprova indispensabel, pertge che be uschia sa laschia crear ina cumbinaziun utila tranter champ d’experientscha e subject. Questas errurs e cuntradicziuns necessarias analisescha Kant en la segunda part da la logica transcendentala, la dialectica transcendentala. Las cumprovas metafisicas (per exempel per l’immortalitad da l’olma, l’immensitad da l’univers u l’existenza da Dieu) mainian ad antinomias indissolviblas; las ideas da la raschun sa laschian numnadamain be applitgar cun senn sco noziuns regulativas en il process d’enconuscher las experientschas. Kant vegn a la conclusiun che l’existenza da Dieu, l’immortalitad da l’olma e l’eternitad dal mund na possian betg daventar l’object d’ina enconuschientscha pussaivla. En spezial per la libertad – chapida a moda transcendentala – demussa el dentant che quella na possia mai vegnir refutada, ni tras pura raschun ni tras experientscha. Situaziuns pon dentant er nascher a moda spontana, entant che la raschun las po be chapir sco cas da regularitad empirica (casualitad); perquai pon ins er attribuir mintga apparientscha ad ina causa transcendentala, per exempel a la libra voluntad da l’uman u a Dieu. === Teoria da l’enconuschientscha === ‹Tge poss jau savair?› En sia fasa precritica represchentava Kant in [[raziunalissem]] revisionistic tenor la scola da [[Wolff]]. Tras si’emprova da cumbinar la metafisica da la monadologia cun la filosofia da la natira dad [[Isaac Newton]] e tras il studi da [[Hume]] è Kant vegnì sveglià – sco ch’el di sez – da ses «sien dogmatic».<ref>AA IV, 257– Prolegomena.</ref> El renconuscha la critica da David Hume envers il raziunalissem sco metodicamain correcta, vul dir: deducir l’enconuschientscha be da la raschun, senza contemplaziun sensuala, n’è per el betg pli pussaivel. Da l’autra vart maina l’[[empirissem]] da Hume a la conclusiun ch’ina enconuschientscha segira na saja insumma betg pli pussaivla, pia al scepticissem. Quel resguarda Kant dentant sco fauss, damai che tschertas conclusiuns sinteticas a priori èn evidentas – surtut en la matematica (p.ex. la tschertezza a priori da l’equaziun 7+5=12) ed en la fisica classica. Tuttina attestescha el al scepticissem da Hume d’avair «incità la sbrinzla [metodica] vi da la quala sa lascha envidar la glisch [da la teoria da l’enconuschientscha]». Uschia arriva Kant a la dumonda, ''co che'' enconuschientscha saja insumma pussaivla (ed en spezial a priori); ''che'' enconuschientscha saja pussaivla, demussian las prestaziuns da la matematica e da la fisica cleramain. Sut tge circumstanzas – uschia la dumonda da Kant – è enconuschientscha pia insumma pussaivla? La ''Kritik der reinen Vernunft'', en la quala Kant formulescha sia teoria da l’enconuschientscha sco basa per ina metafisica scientifica, è pia ina confruntaziun tant cun la filosofia raziunalistica sco er cun la filosofia empiristica dal 18avel tschientaner. A medem temp daventa la ''Kritik der reinen Vernunft'' ina confruntaziun cun la metafisica tradiziunala, uschè lunsch sco quella represchenta concepts e models per declerar il mund ordaifer nossa experientscha. Cunter il dogmatissem dals raziunalists (p.ex. [[Christian Wolff]] u [[Alexander Gottlieb Baumgarten]]) ha Kant fatg valair ch’enconuschientscha na saja betg pussaivla senza contemplaziun sensuala, vul dir senza percepziun. Envers l’empirissem ha el argumentà che la percepziun sensuala restia nunstructurada senza che la raschun agiunta noziuns e la collia tras sentenzias e conclusiuns, vul dir tras reglas, cun la percepziun. Tenor Kant succeda tutta enconuschientscha en furma da sentenzias. En questas sentenzias vegnan las contemplaziuns, che derivan da la sensualitad, colliadas cun las noziuns da la raschun (Synthesis). Sensualitad e raschun èn las duas sulettas funtaunas da l’enconuschientscha; ellas èn egualas ed independentas ina da l’autra. «Patratgs senza cuntegn èn vids, contemplaziuns senza noziuns èn tschorvas.»<ref>AA III, 75– B 75.</ref> Co vegni pia a l’experientscha, a l’enconuschientscha dal mund? Kant discutescha questa dumonda en l’analitica transcendentala che furma la segunda part da sia ''Kritik der reinen Vernunft''. Avant determinescha el dentant en l’estetica transcendentala ils fundaments sensuals da la percepziun. Tras las percepziuns puras spazi e temp differenziain nus tenor Kant in senn exteriur, en il qual imaginaziuns en il spazi èn dadas ina sper l’autra, ed in senn interiur, cun il qual nus percepin imaginaziuns en ina successiun cronologica. Las percepziuns puras spazi e temp èn uschia las furmas da tuttas imaginaziuns sensualas dals objects insumma, perquai che nus na pudain betg imaginar quels senza spazi e temp. Ils senns èn dentant receptivs, vul dir ch’els cuntegnan imaginaziuns be sch’els vegnan stimulads d’in mund exteriur (l’object en sai) che n’è betg perceptibel cun agid da noziuns. Ma Kant na represchenta betg ina simpla teoria da reproducziun. Tenor sia famusa vieuta copernicana n’enconuschain nus betg ils objects en sai, mabain be lur apparientscha. L’apparientscha è quai ch’il subject da l’enconuschientscha percepescha sco object tras contemplaziun sensuala.<ref>Cf. AA III, 50– B 34.</ref> Las reglas fundamentalas che determineschan quai che nus enconuschain vi dals objects èn pia las atgnas structuras da la sensualitad e da la raschun e betg forsa princips ontologics che fissan cuntegnids en l’esser sez. L’uman enconuscha pia a basa da si’atgna abilitad d’enconuscher persunala e na sa betg sche quest’enconuschientscha ha propi ina correspundenza en il mund exteriur. Questa «vieuta en la moda da pensar»<ref>AA III, 14– B xxii.</ref> dilucidescha Kant en l’introducziun da la segunda ediziun da la ''Kritik der reinen Vernunft''. El sa referescha a [[Copernicus]] ch’explitgescha il moviment vesaivel dals planets e da las stailas tras il moviment dal mund enturn l’atgna axa ed enturn il sulegl. L’aspectatur è quel che sa mova, betg il tschiel stailì. Uschia sco che nus ans imaginain il mund, datti objects dals quals l’impressiun vegn recepida dals senns – la sensualitad vegn incitada. Nus percurschain dentant be il resultat da questa stimulaziun, las contemplaziuns sensualas. Las apparientschas ans vegnan be dadas en furma d’objects en il spazi. Lur esser en il spazi è schizunt ina cundiziun per lur existenza. Il mund exteriur chapì sco summa da tut las apparientschas è en quel mument gia in’imaginaziun subjectiva. Talas contemplaziuns empiricas furmadas da singuls elements numna Kant sensaziuns. Spazi e temp vegnan dentant agiuntads a las sensaziuns (da la materia) sco furmas puras da la contemplaziun sensuala. Quests dus elements èn las furmas puras da la contemplaziun umana e na valan betg per ils objects sezs. Quai munta che mintga furma d’enconuschientscha è adina dependenta dal subject. Nossa realitad èn las apparientschas, vul dir tut quai che sa manifestescha en spazi e temp. Che nus n’essan betg abels d’ans imaginar objects senza spazi e temp è d’attribuir tenor Kant a nossas limitaziuns e betg als objects sezs. Sche spazi e temp existan er en ils objects en sai na pudain nus betg savair. Las apparientschas sezzas na mainan dentant anc betg a noziuns, nundir a sentenzias. Ellas èn l’emprim dal tuttafatg nundeterminadas. Las ponderaziuns da Kant davart questa tematica èn cuntegnidas en la part davart la logica transcendentala. Quella tracta la cumpart da la raschun vi da l’enconuschientscha ed è dividida en ina teoria da las noziuns ed en ina teoria da las sentenzias. Las noziuns derivan da la raschun; quella las furma a moda spontana, ma tenor reglas, cun agid da l’imaginaziun productiva. Per pudair far quai dovri la conscienza da sasez productiva sco fundament da tut il pensar. Il punct central da la teoria da l’enconuschientscha kantiana furma la conscienza pura (vul dir abstrahada da tutta contemplaziun sensuala) dal ‹jau pens›; quella sa lascha er definir sco autoattribuziun dal mental. Questa conscienza da sasez furma l’origin da las noziuns da la raschun puras, las uschenumnadas categorias. Categorias vegnan furmadas da la raschun tenor las quatter funcziuns quantitad, qualitad, relaziun e modalitad. {| border="1" cellpadding="3" style="background-color:#ffedb8;border:1px solid #366;border-collapse:collapse;float:right;font-size:95%;margin: 0 0 1em 1em;width:300px" ! colspan="2" | <center>Tavla da las categorias</center> |- | rowspan="3" | '''Quantitad:''' | unitad |- | | pluralitad |- | | totalitad |- | rowspan="3" | '''Qualitad:''' | realitad |- | | negaziun |- | | limitaziun |- | rowspan="3" | '''Relaziun:''' | inerenza e subsistenza |- | | causa ed effect |- | | agir e subir |- | rowspan="3" | '''Modalitad:''' | pussaivladad – nunpussaivladad |- | | existenza – inexistenza |- | | necessitad – casualitad |} A basa da las categorias e cun agid dal giudizi (l’abilitad da subsummar sut reglas) furma la raschun las sensaziuns tenor uschenumnads schemas. In schema è il proceder general da l’imaginaziun d’attribuir ad ina noziun ses maletg. Per exempel ves jau sin via insatge cun quatter chommas; jau enconusch: quai è in terrier. Jau sai: in terrier è in chaun, è in mammal, è ina creatira. Schemas èn pia noziuns generalas structurantas (tut tenor da plirs stgalims) che na pon betg vegnir gudagnadas da la contemplaziun empirica. Ellas derivan da la raschun ma sa refereschan a la percepziun. Suenter avair descrit co che enconuschientscha funcziuna, arriva Kant a la dumonda fundamentala, numnadamain sche metafisica scientifica saja insumma pussaivla. Èsi pussaivel d’arrivar da puras ponderaziuns da la raschun a constataziuns ch’èn ablas d’augmentar noss’enconuschientscha? U en la formulaziun da Kant: Èn enconuschientschas sinteticas pussaivlas a priori? Kant vegn a la conclusiun che quai saja pussaivel grazia a las categorias. La noziun da la relaziun cumpiglia per exempel las categorias substanza, causalitad e reciprocadad. A l’exempel da la causalitad sa lascha mussar: en nossa percepziun sensuala distinguain nus dus fenomens che succedan in l’auter. Lur colliaziun en furma da causa ed effect po dentant esser invisibla per nossa percepziun. Da quai resulta che la causalitad vegn pensada. U formulà autramain: La casualitad ans cumpara be sco princip fundamental da la natira perquai che nus ans figurain la casualitad en la natira percepida tras ils senns. Tuttina sa distanziescha Kant cleramain da la rolla predominanta u schizunt exclusiva ch’ils raziunalists attribueschan a la raschun. Categorias senza contemplaziun sensuala, uschia Kant, en be furmas e perquai vidas; per las activar basegni sensaziuns empiricas. Quai definescha er il cunfin da nossa enconuschientscha. Ma co sa sviluppan teorias metafisicas? Quai è ina dumonda da la raschun che furma tenor Kant quella part da l’abilitad da pensar umana, cun la quala nus train conclusiuns a basa da noziuns e sentenzias. Igl è in tratg caracteristic da la raschun d’aspirar enconuschientschas adina pli vastas e da vulair enconuscher a la fin l’infinit ed absolut. Ma en quel mument perda la raschun il terren sut ils pes e passa da l’enconuschientscha fundada a moda sensuala a puras speculaziuns. Faschond quai producescha ella necessariamain las trais ideas transcendentalas immortalitad (olma), libertad (cosmos) ed immensitad (Dieu). En la dialectica che furma la scienza da la parita mussa Kant che l’existenza da quests princips regulativs na sa lascha ni cumprovar ni refutar. Per Kant èsi in stgandel che la filosofia n’è betg stada abla fin qua da decider las cuntraversas tradiziunalas entaifer la metafisica. Sia finamira èsi da dar a la metafisica – sco [[Thales]] a la matematica u [[Galilei]] a las scienzas natiralas – ina metoda che lubescha d’arrivar a constataziuns plausiblas. La via per cuntanscher questa finamira è da definir ils cunfins da quai che sa lascha enconuscher e da refutar pretensiuns d’enconuschientscha transcendentas. Kant resumescha quest proceder en la formulaziun – che pudess tgunsch vegnir malchapida ordaifer ses context – ch’ins stoppia «dissolver [en la metafisica] la savida per insumma avair spazi per la cretta».<ref>AA III, 18– KrV B xxx.</ref> Sco objects da questa ‹cretta› definescha el ils trais postulats da la raschun pratica. L’emprima ediziun da la ''Kritik der reinen Vernunft'' è vegnida recepida be a moda targlinanta ed en las recensiuns èn sa manifestadas malchapientschas considerablas. Perquai ha Kant publitgà il 1783 las ''Prolegomena'' che duain introducir a moda enclegentaivla en la filosofia critica. Er dumondas da la filosofia da la natira reprenda Kant puspè en sias ''Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft'' (1786). En quest’ovra emprova el da fundar la fisica da [[Newton]] sin ses princips critics. La finala sviluppa el dentant ina teoria da las forzas che maina sur Newton ora e che furma il punct da partenza per la filosofia da la natira da l’idealissem tudestg. === Filosofia pratica === ==== Fundaments da la filosofia da la morala ==== [[Datoteca:KantLecturing.jpg|thumb|220px|Kant prelegia davant uffiziers russ]] La dumonda ‹Tge duai jau far?› furma la basa da l’etica kantiana. Ma ina resposta a questa dumonda è pir stada pussaivla suenter avair publitgà las retschertgas davart la teoria da l’enconuschientscha en furma da la ''Kritik der reinen Vernunft''; quellas furman numnadamain er il fundament critic per la filosofia pratica. A las dumondas areguard il fundament da la filosofia da la morala aveva Kant be fatg allusiun en ils chapitels finals da la ''Kritik der reinen Vernunft''. Il 1785 ha el approfundà questa tematica en l’ovra ''Grundlegung zur Metaphysik der Sitten''. Qua vegn sviluppà l’imperativ categoric sco princip fundamental da l’etica. Plinavant vegn l’idea da la libertad (ch’era sa mussada sco betg cumprovabla en la ''Kritik der reinen Vernunft'') giustifitgada sco postulat fundamental e necessari da la raschun pratica. Suenter avair repassà intginas parts da la ''Kritik der reinen Vernunft'' per la segunda ediziun il 1787 è cumparida il 1788 la ''Kritik der praktischen Vernunft''. Qua reveda Kant per part l’access argumentativ ch’el aveva elegì en la ''Grundlegung zur Metaphysik der Sitten'', entant che las ponderaziuns orientadas a l’agir survegnan dapli spazi. En questas duas scrittiras examinescha Kant las cundiziuns e las pussaivladads da formular duairs ch’èn moralmain liants. Quai na duai betg succeder sin fundament da la religiun, da l’intelletg uman ordinari u da la pratica empirica, mabain sa basond sin la raschun pratica. Entaifer las ponderaziuns da Kant davart l’etica èn trais elements centrals: la noziun da la buna veglia, la supposiziun da la libertad da la voluntad e la furma logica d’in imperativ categoric che po sco suletta garantir ch’ina pretensiun morala saja impegnativa. Kant vesa il fundament da la morala en l’autodeterminaziun da la libra voluntad tras in princip absolut: «La voluntad è l’abilitad d’eleger be quai che la raschun renconuscha independent da l’inclinaziun sco praticamain necessari, vul dir sco bun.»<ref>AA IV, 412.</ref> Kant argumentescha che mintga uman chattia la norma da la moralitad en ses intern e ch’el duaja furmar la maxima da ses agir tenor quest princip general: «Princips pratics èn sentenzas che cuntegnan ina determinaziun generala da la voluntad, la quala enserra da sia vart pliras reglas praticas. Els èn subjectivs u be maximas, sche la cundiziun vegn considerada dal subject sco be valaivla per l’atgna voluntad; els èn dentant objectivs u leschas praticas sche lur cundiziun vegn renconuschida sco objectiva, vul dir sco valaivla per la voluntad da mintga creatira raschunaivla.»<ref>AA IV, 19.</ref> La determinaziun da la voluntad raschunaivla exclusivamain tras sasezza pretenda pia da drizzar la maxima da l’agen agir tenor il princip da la moralitad. Per l’uman che n’è betg ina creatira puramain raziunala, mabain a medem temp sensuala, s’exprima quest princip en la furmla d’in imperativ categoric sco pretensiun absoluta. En la ''Grundlegung zur Metaphysik der Sitten'' è l’imperativ categoric cuntegnì en pliras formulaziuns; quellas han mintgamai in auter punct da referenza (natira, umanitad, legislaziun ‹abstracta›) e cumpletteschan ina l’autra. La formulaziun la pli enconuschenta sa cloma: «Agescha be tenor quella maxima, da la quala ti pos a medem temp vulair ch’ella daventia ina lescha generala.» Senza libertad na fiss l’imperativ categoric betg pussaivel, da l’autra vart sa lascha la libertad pir deducir da la lescha morala, pertge che be teoreticamain na sa lascha ella betg segirar. Sche l’uman agescha tenor la lescha morala è el independent d’influenzas sensualas e d’impuls da l’instinct; el è uschia liber d’influenzas d’ordaifer ed agescha a moda autonoma. Sco creatira autonoma posseda el tenor Kant dignitad umana. Premissa per la dignitad umana n’è tenor Kant dentant betg che l’uman agescha a moda morala, mabain ch’el è insumma abel d’agir moral. [[Datoteca:Hagemann-Kant.png|thumb|160px|Kant cun vasch da mustarda. Caricatura da Friedrich Hagermann (1801)]] Sia chapientscha da libertad ha Kant sviluppà s’occupond da las differentas opiniuns areguard la libertad da la voluntad ch’eran derasadas da ses temp. [[Hume]] per exempel pretendeva che l’uman saja ina creatira dal tuttafatg natirala che saja suttamessa be a la causalitad che valia er per l’ulteriura natira. Kant emprova percunter da schliar la cuntradicziun che sa dat tranter il pensar tenor causalitads natiralas d’ina vart e la necessitad da la libra voluntad per la morala da l’autra vart. Per far quai contempla el l’uman da duas differentas perspectivas: Per l’ina tracta el l’uman sco creatira empirica ch’è suttamessa – sco tar Hume – a las leschas da la natira. A medem temp è l’uman dentant er ina creatira ch’è abla da far diever da ses intelletg. Tras quai po el s’orientar a princips morals e suandar leschas che la raschun sezza sa dat e fa uschia a medem temp part dal ‹reginavel da la libertad›. Libra è la voluntad tenor Kant pia be sch’ella sa suttametta a leschas moralas. En sia filosofia da la religiun tardiva sviluppa Kant dentant er ina teoria, co che la decisiun da far dal mal sa lascha accordar cun sia chapientscha da la libertad. Damai ch’ella s’orientescha al caracter obligant dal cumond moral, ha l’etica da Kant in caracter impegnativ. Ella sa differenziescha pia cleramain da models precedents sco per exempel da l’etica dad [[Aristoteles]] che sa basa sin virtids. Bain è er Kant da l’avis che mintga uman sa stentia inevitablamain da cuntanscher ventira. Ma la diversitad da las opiniuns subjectivas areguard la ventira umana na lubeschia betg da deducir leschas objectivas che pudessan furmar la basa per in’etica eudaimonistica. Al lieu da la ventira tschenta Kant perquai la ‹meritaivladad a la fortuna› che resultia dal cumportament moral. Be sche l’uman fa ses duer, è el degn da daventar ventiraivel. Kant na snega pia betg la brama suenter la ventira e na la crititgescha er betg. Ma tenor el na dastga quella betg giugar ina rolla cura ch’i va per decider la dumonda, tge che saja moralmain necessari. Ma Kant na discurra en sias ovras davart la filosofia pratica betg da dumondas fundamentalas, mabain da fenomens etics fitg concrets. En questas passaschas vegn evident che si’etica n’è betg be in formalissem vid ed er betg in surdumandar l’uman a moda rigida, mabain ch’ella sa stenta tuttavia da tschiffar la varietad da l’agir uman. En la vita da l’uman na sa lascha tenor l’avis da Kant betg cuntanscher ventira, mabain be cuntentezza da sasez. Quella consista tenor el en la cuntentezza da l’uman da s’orientar en ses agir tenor la moralitad. Per Kant tutgi tar las obligaziuns moralas, da promover il bainstar dad autras persunas tras servetschaivladad ed in agir altruistic en amicizias, en la letg ed en famiglia. ==== Filosofia dal dretg ed etica ==== Il 1793 ha Kant annunzià en il prolog da la ''Kritik der Urteilskraft'' che sia ‹fatschenta critica› areguard l’etica saja terminada cun quest’ovra. Ussa veglia el sa deditgar a la ‹fatschenta doctrinala›, vul dir a l’elavuraziun d’in sistem tenor la filosofia transcendentala. Ordavant publitgescha el dentant anc ''Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft'' (1793). En quest’ovra examinescha Kant il cuntegn raziunal da la religiun e sviluppescha vinavant si’idea davart ina religiun raziunala orientada a la morala ed a la pratica sco ch’el l’aveva gia postulà en ovras precedentas. Sco elavuraziun ‹doctrinala› suonda lura il 1797 la ''Metaphysik der Sitten''. En las duas parts principalas davart la doctrina giuridica e la doctrina da las virtids concepescha Kant ina filosofia ed etica politica fitg detagliada. Sia filosofia dal dretg cun ses princip fundamental da la reciprocadad amplifitgescha Kant en ses tractat ''Zum ewigen Frieden'' ad ina lia dals pievels che dueva la finala cumpigliar tut ils stadis e tut ils pievels: «Sch’i sa lascha cuntanscher ch’in pievel pussant e sclerì vegn da sviluppar ina republica (che sto tenor sia natira esser orientada a la pasch perpetna), alura po quella furmar il center d’ina colliaziun federativa, a la quala er auters stadis pon s’associar. Uschia po vegnir segirà il status da libertad dals singuls stadis tenor l’idea dal dretg dals pievels ed augmentà pli e pli tras ulteriuras colliaziuns da quest gener.»<ref>AA VIII, 356.</ref> === Istorgia, illuminissem e religiun === [[Datoteca:KantWasIstAufklärung.png|thumb|160px|Cumenzament da l’enconuschent tractat ‹Tge è l’illuminissem?›]] En la ''Kritik der reinen Vernunft'' ha Kant snegà la pussaivladad da pudair respunder sia terza dumonda – ‹Tge poss jau sperar?› – be or da la raschun. Sche Dieu, l’immortalitad da l’olma e la libertad na sa laschan betg cumprovar tras la raschun e quella na po er betg cumprovar l’inexistenza da questas ideas, alura daventa la dumonda da l’absolut ina dumonda da la cretta: «Jau hai stuì schliar la savida, per far plazza a la cretta.»<ref>AA III, 18.</ref> Correspundentamain na pon ins – tenor Kant – betg vesair en il decurs da l’istorgia in’intenziun divina. L’istorgia vegn il cuntrari furmada da l’uman ch’è liber. Pervia da questa libertad na chatt’ins en l’istorgia er nagina regularitad u in svilup en direcziun da beadientscha u perfecziun; il progress na furma numnadamain nagina premissa necessaria per l’agir uman. Tuttina èsi pussaivel da s’imaginar che la natira cuntegnia in plan, pia da pensar che l’istorgia sa sviluppeschia tenor ina directiva (e saja uschia teleologica). Sch’ins sa lascha en sin questa pussaivladad, alura pon ins s’imaginar che la convivenza dals umans vegnia guidada da la raschun. Cun agid da quella ha l’uman creà il dretg che determinescha adina pli fitg l’urden social. A la fin maina quest svilup ad ina constituziun burgaisa perfetga, la quala è da durada en quel mument ch’era ils singuls stadis èn sa cunvegnids tranter els sin ina legislaziun exteriura. Quest’«istorgia a mira cosmopolitica» constituescha tenor Kant l’incarica politica, tenor la quala ils regents han da drizzar lur agir. Kant era optimistic ch’il pensar liber vegnia a midar pass per pass la mentalitad dals umans ed ad influenzar la regenza en direcziun d’in tractament undraivel dal pievel. La tenuta averta da [[Friedrich il Grond]] – cumbain plitost en dumondas religiusas – ha confermà Kant en ses pensar. Uschia è Kant daventà in dals spierts avantgardists da l’illuminissem, il qual el veseva sco destin da l’uman. Tranter auter scriva el en ''Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?''<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/Tge_è_l'illuminissem%3F|versiun rumantscha]])</span>: {{citat|L’illuminissem è la sortida da l’uman or da ses stadi minoren ch’el ha sez chaschunà. Il stadi minoren è l’inabilitad da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter. Chaschunada sezza è questa minorennitad sch’ella na deriva betg da mancanza d’intelletg, mabain da resolutezza e da curaschi da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter. Sapere aude! Hajas il curaschi da far diever da tes agen intelletg! è pia la parola da l’illuminissem.|Immanuel Kant|‹Resposta a la dumonda: Tge è l’illuminissem?›|ref=<ref>En: ''Berlinische Monatsschrift'', 1784, 2, p. 481–494</ref>}} I na fa perquai betg surstar che Kant era in aderent da la Revoluziun franzosa e ch’el ha er defendì questa posiziun – malgrà ch’el è stà expost a repressalias sut [[Friedrich Wilhelm II]]. E malgrà la censura creschenta èn quai er stads ils onns en ils quals Kant ha publitgà sias scrittiras religiusas. Tenor quellas na sa lascha Dieu betg cumprovar. Ma in agir moral consequent n’è betg pussaivel senza crair en libertad, immortalitad e Dieu. Perquai furma la morala l’origin e la religiun declera ils duairs morals sco leschas divinas. La religiun è pia suandada ad ina lescha da la morala ch’era gia avant maun. Per chattar ils vairs duers emprova Kant perquai da destillar da las differentas ductrinas religiusas il cuntegn oriund. Praticas ecclesiasticas ritualisadas crititgescha Kant sco rauba da preraglia. E propi ha Kant survegnì suenter la publicaziun da l’ovra religiusa ''Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft'' (1793/94) l’ordra ministeriala da betg pli publitgar en quest senn. Durant il temp da regenza dal retg ha Kant respectà quest scumond; suenter sia mort è Kant dentant puspè revegnì a sia posiziun en rom da la dispita da las facultads. === Estetica e mira da la natira === [[Datoteca:Immanuel Kant (portrait).jpg|thumb|180px|Gravura dad Immanuel Kant dal 1791]] Normalmain vegn la ''Kritik der Urteilskraft'' (KdU) considerada sco terza ovra centrala da Kant. En quest’ovra ch’è cumparida il 1790 emprova Kant da cumplettar ses sistem filosofic stgaffind ina colliaziun tranter la raschun teoretica (che furma la basa da l’enconuschientscha da la natira) e la raschun pratica e pura (che maina a la renconuschientscha da la libertad sco idea ed a la lescha morala). Tenor Kant è il sentiment dal gust situà tranter l’abilitad d’enconuscher e l’abilitad da desiderar. Il princip che collia quests elements è l’intenziunalitad. Quella sa mussa d’ina vart en il giudicat estetic davart il bel e sublim (part I), da l’autra vart en il giudicat teleologic che determinescha la relaziun da l’uman tar la natira (part II). En omadus cas n’ha il giudicament betg ina vigur determinanta – sco quai è il cas tar l’enconuschientscha, nua ch’ina noziun concreta vegn suttamessa ad ina noziun generala –, mabain ina reflectanta, quai che vul dir che las valurs generalas vegnan gudagnadas or da l’occupaziun cun cas concrets. Da definir l’estetic è in process da giudicament subjectiv, en il qual i vegn attribuì ad in object tras la capacitad da giuditgar il predicat bel u betg bel. Criteris per giudicaments davart il gust èn tenor Kant ils suandants: che quels vegnian prendids independentamain d’interess da la persuna che giuditgescha; che quests giudicaments sajan subjectivs, vul dir ch’els na vegnian betg suttamess ad ina noziun; ch’il giudicament pretendia d’esser da valaivladad generala; ch’il giudicament vegnia prendì necessariamain. Sco en l’etica tschertga Kant er qua ils criteris formals (las cundiziuns da la pussaivladad) d’in tal giudicament e na sa fatschenta betg cun la determinaziun materiala (il cuntegn) da quai che vegn resentì sco bel. Cuntrari al bel n’è il sublim betg lià ad in object e sias furmas: «Sublim è quai che cumprova – gia cun be pudair vegnir pensà – ch’il sentiment posseda in’abilitad che surpassa mintga mesira dals senns.» Tant il bel sco il sublim plaschan tras sasezs. Ma il sublim n’evochescha betg in sentiment da daletg, mabain d’admiraziun e stima. En l’art sez n’èsi per Kant betg pussaivel da realisar il sublim; quel possia be esser in’imitaziun nauscha dal sublim che vegn avant en la natira: «Bel è quai che plascha sa basond sulettamain sin in giudicament (pia betg tras impressiun dal senn tenor ina noziun da la raschun). Da quai resulta da sez ch’i sto plaschair senza nagin interess. Sublim è quai che plascha immediat tras sia resistenza cunter l’interess dals senns.» En il giudicat teleologic vegn analisada l’intenziunalitad che giascha en la natira. L’intenziun n’è betg ina qualitad dals objects, mabain vegn pensada da nus e transferida en ils objects; ella è pia – sco la libertad – in’idea regulativa. L’intenziun natirala d’in object sco ch’ella vegn pensada da la raschun resulta da la relaziun tranter las parts e l’entir. La structura d’ina planta ed il cumportament coordinà dals process natirals na sa laschan betg declerar cun in simpel mecanissem; cuntrari ad in’ura reproducescha la planta sezza. Sin nus fan las relaziuns tranter las chaussas da la natira l’impressiun sco sch’i fiss cuntegnì lien in’intenziun. Kant avertescha dentant da vulair declerar quest’intenziun resentida cun agid da la religiun: «Sch’ins fa diever en il context da las scienzas natiralas da la noziun da Dieu per declerar l’intenziunalitad da la natira e dovra silsuenter l’intenziunalitad per cumprovar ch’i dettia in Dieu: alura na serva quai ni a l’ina ni a l’autra da questas duas scienzas.»<ref>KdU §68.</ref> In giudicat estetic è adina subjectiv, er sch’el vegn pronunzia senza interess e – cuntrari als giudicats da l’enconuschientscha – senza far diever da noziuns. Tuttina pretenda el tenor Kant d’avair valaivladad generala. Quai è be pussaivel sch’igl è quasi avant maun in’enconuschientscha, uschiglio na sa lascha pensar nagina valaivladad generala. Questa forza d’enconuschientscha nascha dal gieu liber tranter forza d’imaginaziun (per colliar la multifariadad da las contemplaziuns) e da la raschun (per cumbinar l’imaginaziun a noziuns). Quest gieu evochescha tar il contemplader d’in object in sentiment da plaschair (u displaschair) e maina ad in daletg che nus colliain cun l’object che nus numnain ‹bel›. Da quai resulta ch’in contemplader d’in object che tira ina sentenzia estetica tras daletg pretenda che questa sentenzia valia per tuts e na saja er betg da discutar davent tras discussiun, schizunt sche las opiniuns divergeschan. L’atgnadad da la sentenzia dal gust consista pia en quai ch’ella – cumbain ch’ella ha be valaivladad subjectiva – recurra als objects uschia sco sch’i fissan pussaivlas sentenzias objectivs a basa da l’enconuschientscha. === Antropologia === Cun la dumonda ‹Tge è l’uman?› sa fatschenta Kant surtut a moda empirica. A partir dal 1773 ha el cumenzà a docir antropologia sco nov rom a l’universitad, suenter ch’el aveva gia introducì il 1755 geografia fisica sco rom d’instrucziun. Questas prelecziuns n’han betg chattà repercussiuns directas en si’ovra filosofica; tuttina furman ellas in impurtant fund per il pensar da Kant. Per el furmavan questas prelecziuns, tar las qualas el ha er quintà la pedagogia, ina sort preparaziun per la transiziun a l’universitad sco intermediatura da sabientscha davart il mund. Questa propedeutica dueva intermediar en emprima lingia ils fenomens empirics e lur leschas e main ils fundaments ils pli profunds. Kant sa stentava da docir questas tematicas a moda divertenta e betg sitga. Sper ovras filosoficas spezialisadas ([[Montesquieu]], [[Hume]]) sa basava Kant en emprima lingia sin litteratura actuala e rapports da viadi. El sviluppava pia sias ideas a basa da rapports da terzs e colliava quels cun atgnas observaziuns per arrivar ad ina concepziun da l’uman uschè cumplessiva sco pussaivel. L’interess da Kant n’è betg drizzà sin l’antropologia fisiologica, pia sin la dumonda «tge che la natira fa da l’uman», mabain sin la dumonda «tge che l’uman sco creatira ch’agescha libramain fa da sasez u po e duai far da sasez».<ref>AA VII, 199– ''Anthropologie in pragmatischer Hinsicht''.</ref> Sco lavurs prematuras davart questas tematicas pon valair ''Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen'' (1764), ''Über die Krankheit des Kopfes'' (1764) ed ''Über die verschiedenen Rassen der Menschen'' (1775). A la medema gruppa da scrittiras sa laschan er attribuir ''Mutmaßlicher Anfang der Menschheitsgeschichte'' (1786) e parts da las lavurs davart la filosofia da la religiun. L’ovra tardiva ''Anthropologie in pragmatischer Hinsicht'' (1798) po valair sco ina resumaziun da las stentas da Kant sin quest champ. L’ovra sa basa en emprima lingia sin la davosa prelecziun d’antropologia da l’enviern 1795/96. Cuntrari a sias scrittiras teoreticas è l’antropologia ‹pragmatica›. Entant ch’in imperativ categoric pretenda valaivladad absoluta, s’orientescha in imperativ pragmatic a la finamira d’agir. L’imperativ moral è ina dumonda da la pura raschun pratica; l’imperativ pragmatic è percunter d’attribuir a l’instrucziun da la natira empirica. Analisond il cuntegn da l’antropologia da Kant constatesch’ins ch’i na sa tracta betg d’ina filosofia antropologica sco quai ch’ella dueva vegnir elavurada en il decurs dal 20avel tschientaner. Las tematicas che Kant tracta èn plitost d’attribuir – tenor chapientscha moderna – a la psicologia, l’etnologia e la scienza da la cultura populara. L’emprima part dal cudesch, la didactica antropologica, tracta ils duns da l’enconuschientscha, dal sentiment e dal garegiament. Kant sa fatschenta cun dumondas da la conscienza da sasez, da l’apparat da la percepziun e da la forza imaginativa; el tracta dumondas davart il plaschair e displaschair, la differenza tranter chapir e giuditgar u ils princips da l’associaziun. En la segunda part, la caracteristica antropologica, descriva Kant atgnadads dal caracter e co che l’uman po sviluppar quellas. En quest connex tematisescha el ils singuls individis, differenzas da la schlattaina, pievels, razzas e l’entira umanitad ed emprova d’elavurar structuras cun agid da classificaziuns. Tematicas che vegnan tractadas qua èn per exempel la scienza tradiziunala davart ils temperaments u la dumonda davart atgnadads che vegnan ertadas resp. che resultan dal pensar. Las dunnas resguardava Kant sco pli sensitivas, orientadas pli ferm al gust e main raziunalas che l’um. A las tschintg «grondas naziuns europeicas» (Franzos, Englais, Spagnols, Talians e Tudestgs) ha Kant attribuì tipicas caracteristicas da naziunalitad. E per finir ha el classifitgà ils umans attribuind quels – sco quai che gia [[Linné]] aveva fatg curt avant el – a quatter «razzas». Kant ha furmà in’ierarchia cun ils alvs sisum, suandads dals Inds mellens, dals nairs e dals cotschens da l’America. Confurm a la teoria dal clima ch’era actuala da quel temp, ha Kant attribuì a questas razzas abilitads spiertalas e socialas diminuentas. Per finir ha Kant differenzià l’uman da l’animal tras l’abilitad da la raschun da surmuntar il nausch e da cuntanscher in’umanitad che collia ils pievels en furma d’ina communitad da cosmopolits. Ord vista dad oz ston ins giuditgar blers dals parairis da Kant davart l’antropologia sco sbagliads e plain pregiudizis. Las infurmaziuns negativas davart culturas e pievels esters che Kant ha chattà en sias funtaunas ha el per part anc rinforzà; perquai al è er gia vegnì reproschà rassissem, e quai tant pli ch’i deva gia da ses temp vuschs che faschevan valair posiziuns bler pli modernas che Kant sez. === ‹Opus postumum› === [[Datoteca:Kant kaliningrad2.png|thumb|160px|Monument da fossa da Kant sper il dom a Kaliningrad]] Suenter avair terminà la filosofia transcendentala vuleva Kant er extender la filosofia da la natira; quest project n’è el dentant betg vegnì da manar a fin. A partir dal 1790, anc durant scriver la ''Metaphysik der Sitten'', ha Kant cumenzà ina lavur cun il titel ''Übergang von den metaphysischen Anfangsgründen zur Physik''. La lavur vi da quest’ovra al ha fatschentà fin sia mort l’onn 1804. Ils manuscrits da quests ultims onns èn vegnids reunids ad in ‹Opus postumum›, il qual è pir vegnì rendì accessibel ad in vast public l’onn 1935.<ref>Erich Adickes: ''Kants Opus postumum.'' Reuther & Reichard, Berlin 1920, p. 1–35.</ref> Quests texts mussan che Kant ha mantegnì fin en l’auta vegliadetgna l’abilitad e la veglia da transfurmar la filosofia critica. Partind dal problem da pudair giustifitgar maximas da perscrutaziun regulativas sco ch’ellas vegnan applitgadas en las scienzas natiralas – en spezial en fisica, chemia e biologia – è Kant sa sentì necessità d’intercurir pli da rudent la rolla ch’ils senns dal corp uman giogan en il process d’enconuschientscha. Dal spazi vid – uschia concluda Kant – na possia derivar nagina experientscha; per pudair percepir l’existenza d’ina materia saja necessaria l’influenza d’ina materia sin ils senns. Ina gronda part da l’‹Opus postumum› è lura era deditgada a l’emprova da cumprovar l’existenza d’in eter u d’ina materia da chalur ch’empleneschia l’entir univers. La problematica da questas perscrutaziuns – che Kant numnava en tschertgels privats ses capodovra – sa stauscha dentant tras ils differents sbozs sin livels adina pli abstracts. Enturn il 1800 è Kant perquai returnà ad in nivel sistematic che correspunda en in tschert senn a la ''Kritik der reinen Vernunft''. Kant sviluppescha novs concepts d’autodeterminaziun, ils quals el applitgescha lura era sin la raschun pratica. A la fin è el sa fatschentà cun ina nova concepziun d’in «sistem da la filosofia transcendentala», la quala el n’è dentant betg vegnì da terminar. == Recepziun == Gia dal temp da vita valeva Kant sco filosof extraordinari, uschia ch’igl è gia naschì ils onns 1790 in veritabel ‹kantianissem›. Sco emprims impurtants recensents èn da numnar [[Johann Schulz]], [[Karl Leonhard Reinhold]] ed era [[Friedrich Schiller]]. Ma gia baud hai er dà posiziuns criticas da vart da represchentants raziunalistics da l’illuminissem. [[Moses Mendelssohn]] ha per exempel numnà Kant in che smardeglia tut ed [[August Eberhard]] ha schizunt fundà in’atgna revista, en la quala el ha publitgà sia critica. Sin quella ha Kant respundì explicitamain en sia scrittira ''Über eine Entdeckung, nach der alle neue Kritik der reinen Vernunft durch eine ältere entbehrlich gemacht werden soll''. Da pli gronda muntada èn stadas las criticas da [[Johann Georg Hamann]] e da [[Johann Gottfried Herder]] ch’han reproschà a Kant d’avair negligì la lingua sco funtauna d’enconuschientscha originara. Herder ha plinavant rendì attent al fatg che l’uman ‹metaschematisescha› gia en il process da percepziun – in’enconuschientscha che vegn confirmada oz da la psicologia da la furma. In’ulteriura critica fundamentala ha formulà [[Friedrich Heinrich Jacobi]]; el ha refusà la separaziun en ils dus bists d’enconuschientscha (sensualitad e raschun) ed ha refusà la noziun da l’‹object en sai›. [[Datoteca:Deutscher Idealismus.jpg|thumb|200px|Kant e ses discipels da l’idealissem tudestg: Fichte, Schelling e Hegel]] Ina segunda fasa d’occupaziun cun l’ovra da Kant furma l’idealissem tudestg. Il scolar da Kant [[Johann Gottlieb Fichte]] ha refusà la contemplaziun sco funtauna d’enconuschientscha; da qua è el arrivà a ses idealissem subjectiv. La reacziun negativa da Kant ha el da sia vart commentà a moda disfavuraivla. Medemamain han [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling]] e [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] empruvà da cumplenir e superar Kant tras lur sistems absoluts. Cun la mort da Hegel (1831) è l’idealissem – sco epoca entaifer l’istorgia da la filosofia – bain ì a fin a moda andetga; ma sia recepziun ha cuntinuà er vers la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. [[Arthur Schopenhauer]] resguardava sasez sco il pli impurtant scolar da Kant. El spretschava la concurrenza da la scola da Hegel ed ha surpiglià la teoria da l’enconuschientscha da Kant en ses capodovra ''Die Welt als Wille und Vorstellung''. L’‹object en sai› ha el dentant remplazzà tras la ‹voluntad›. Las reacziuns da [[Max Stirner]] e [[Friedrich Nietzsche]] èn stadas negativas tant envers Hegel sco er envers Kant. Els han per l’ina refusà l’absolutissem da Hegel e per l’autra empruvà da chattar ina via or da la enconuschientscha dischillusiunanta da las pussaivladads limitadas da l’agir uman (tenor Kant). Els han dentant fatg quai senza tschertgar tegn tar in Dieu palpabel, gea schizunt senza avair tschertezza areguard la libertad. Ina terza via da recepir l’ovra da Kant han inizià [[Jakob Friedrich Fries]], [[Johann Friedrich Herbart]] e [[Hermann von Helmholtz]]. Els han surtut legì Kant sut aspects scientifics, en spezial psicologics. Sut [[Otto Liebmann]] ha alura cumenzà a sa sviluppar il neokantianissem da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner che dueva dominar la discussiun fin il temp da l’[[Emprima Guerra mundiala]]. Ils represchentants principals eran [[Hermann Cohen]] e [[Paul Natorp]] da la Scola da Marburg che sa distinguan tras lur access scientific sco er [[Heinrich Rickert]] e [[Wilhelm Windelband]] da la Scola da Baden cun accents sin il champ da la filosofia da las valurs e da l’istorgia. Lur tratg cuminaivel è la critica envers il term central ‹a priori›, il qual els resguardavan sco element metafisic da Kant. Ma tuttina è lur posiziun restada en bleras dumondas damanaivel a l’idealissem. Auter è quai stà en il criticissem dad [[Alois Riehl]] e ses scolar [[Richard Hönigswald]]; quels èn bain sa fundads fermamain sin Kant, ma han empruvà da scriver vinavant sias teorias resguardond las enconuschientschas da las scienzas modernas. Atgnas vias èn ids [[Hans Vaihinger]] (cun sia teoria dal ‹sco sche›) ed ils anteriurs represchentants da la Scola da Marburg [[Nicolai Hartmann]] (cun in’onotologia dal realissem critic) ed [[Ernst Cassirer]] (cun la filosofia da las furmas simbolicas). Cassirer ha tranter auter demonstrà ch’era teorias modernas da la matematica e da las scienzas natiralas (sco per exempel la teoria da la relativitad) laschan s’accordar cun il criticissem. En il 20avel tschientaner na chatt’ins bain betg pli scolas da Kant, ma tuttina ha praticamain mintga filosofia tgirà la confruntaziun u il dialog cun Kant. Quest barat tanscha da [[Charles S. Peirce]] sur [[Georg Simmel]], [[Edmund Husserl]], [[Karl Jaspers]], [[Max Scheler]], [[Martin Heidegger]], [[Ernst Bloch]] fin [[Theodor Adorno]] e [[Karl Popper]] ed è er da chattar en la filosofia analitica<ref>Per exempel James Conant (ed.): [https://web.archive.org/web/20131126062452/http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/Analytic%20Kantianism.pdf ''Analytic Kantianism''] (PDF; 1,8&nbsp;MB), ''Philosophical Topics'', 34, nr. 1 & 2/2006, cun contribuziuns da Robert Brandom, John McDowell e.a.</ref>, en furma dal commentari da la ''Kritik der reinen Vernunft'' scritta da [[Peter Frederick Strawson]] u en l’ovra ''Geist und Welt'' da [[John McDowells]], en la quala l’autur reprenda motivs da pensar da Kant. En pli è il constructivissem dad Erlangen collia cun Kant ed er la mira da [[Karl-Otto Apel]] da transfurmar la filosofia transcendentala stat en stretga connexiun cun Kant. Il medem vala per [[Carl Friedrich von Weizsäcker]] e per [[Jean-François Lyotard]] che sa referescha en si’estetica al term kantian dal sublim. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è sa furmada adina dapli ina gruppa da filosofs ch’è sa posiziunada en il senn d’ina raziunalitad critica en la tradiziun da Kant. A quella sa laschan tranter auter attribuir [[Helmut Holzhey]], [[Dieter Henrich]], [[Gerold Prauss]], [[Norbert Hinske]], [[Herbert Schnädelbach]], [[Reinhard Brandt]] u [[Otfried Höffe]]. Er en ils [[Stadis Unids]] datti represchentants da questa posiziun sco per exempel [[Paul Guyer]], [[Henry E. Allison]] e [[Christine Korsgaard]]. Da menziunar è era la renaschientscha da l’etica deontologica, la quala ha survegnì impuls decisivs en furma da la teoria da la giustia da [[John Rawl]]. Ella furma era la basa da l’etica dal discurs ch’è vegnida sviluppada tras [[Karl-Otto Apel]] e [[Jürgen Habermas]] e da la teoria dal discurs dal dretg tenor [[Robert Alexy]]. Ma er en l’estetica ed en la filosofia da la religiun han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner discurs intensivs davart e cun l’ovra da Kant. Kant è er restà en il temp preschent il filosof che vegn recepì il pli intensiv. Da quai dattan per exempel perditga ils 1100 commembers al 9avel Congress da Kant internaziunal a [[Berlin]] l’onn 2000 u las bundant 1000 monografias e collecziuns da tractats ch’èn cumparidas il 2004 per ses 200avel onn da mort. Medemamain cuntinuescha la retscha ‹Studis da Kant› (fundada il 1896) cun radund 25 publicaziuns l’onn, l’activitad da la Societad da Kant a [[Halle/Saale]] (fundada il 1904) e la lavur dal Post da perscrutaziun da Kant a l’Universitad da [[Mainz]]. A [[Bonn]] è vegnida terminada il 2008 la publicaziun da tut las scrittiras da Kant en furma electronica e l’Archiv da Kant a [[Marburg]] cuntinuescha da cumplettar l’Ediziun d’academia (cf. sutvart).   == Ovras == {| class="wikitable centered hintergrundfarbe2" style="font-size:95%; width:90%" |- style="vertical-align:top" |width="50%"| * Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte (1746) * Untersuchung der Frage, ob die Erde in ihrer Umdrehung um die Achse, wodurch sie die Abwechselung des Tages und der Nacht hervorbringt, einige Veränderung seit den ersten Zeiten ihres Ursprungs erlitten habe und woraus man sich ihrer versichern könne, welche von der Königl. Akademie der Wissenschaften zu Berlin zum Preise für das jetztlaufende Jahr aufgegeben worden (1754) * Die Frage, ob die Erde veralte, physikalisch erwogen (1754) * Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (1755) * Meditationum quarundam de igne succincta delineatio (1755) * Principiorum primorum cognitionis metaphysicae nova dilucidatio (1755) * Von den Ursachen der Erderschütterungen bei Gelegenheit des Unglücks, welches die westliche Länder von Europa gegen das Ende des vorigen Jahres betroffen hat (1756) * Geschichte und Naturbeschreibung der merkwürdigsten Vorfälle des Erdbebens, welches an dem Ende des 1755sten Jahres einen großen Theil der Erde erschüttert hat (1756) * Fortgesetzte Betrachtung der seit einiger Zeit wahrgenommenen Erderschütterungen (1756) * Metaphysicae cum geometria iunctae usus in philosophia naturalis, cuius specimen I. continet monadologiam physicam (1756) * Neue Anmerkungen zur Erläuterung der Theorie der Winde (1756) * Entwurf und Ankündigung eines Collegii der physischen Geographie nebst dem Anhange einer kurzen Betrachtung über die Frage: Ob die Westwinde in unsern Gegenden darum feucht seien, weil sie über ein großes Meer streichen (1757) * Neuer Lehrbegriff der Bewegung und Ruhe und der damit verknüpften Folgerungen in den ersten Gründen der Naturwissenschaft (1758) * Versuch einiger Betrachtungen über den Optimismus (1759) * Gedanken bei dem frühzeitigen Ableben des Herrn Johann Friedrich von Funk (1760) * Die falsche Spitzfindigkeit der vier syllogistischen Figuren (1762) * Der einzig mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes (1763) * Versuch, den Begriff der negativen Größen in der Weltweisheit einzuführen (1763) * Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen (1764) * Versuch über die Krankheiten des Kopfes (1764) * Untersuchung über die Deutlichkeit der Grundsätze der natürlichen Theologie und der Moral (1764) * Recension von Silberschlags Schrift: Theorie der am 23. Juli 1762 erschienenen Feuerkugel (1764) * Nachricht von der Einrichtung seiner Vorlesungen in dem Winterhalbenjahre von 1765-1766 (1765) * Träume eines Geistersehers, erläutert durch Träume der Metaphysik (1766) * Von dem ersten Grunde des Unterschiedes der Gegenden im Raume (1768) * De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis (1770) * Recension von Moscatis Schrift: Von dem körperlichen wesentlichen Unterschiede zwischen der Structur der Thiere und Menschen (1771) * Über die verschiedenen Racen der Menschen (1775) * Aufsätze, das Philanthropin betreffend (1776-1777) | * Kritik der reinen Vernunft, 1. ediziun. (1781) [KdrV ''A''] * Anzeige des Lambert'schen Briefwechsels (1782) * Nachricht an Ärzte (1782) * Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können (1783) * Recension von Schulz's Versuch einer Anleitung zur Sittenlehre für alle Menschen, ohne Unterschied der Religion, nebst einem Anhange von den Todesstrafen (1783) * Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht (1784) * [[Resposta a la dumonda: Tge è l'illuminissem?]] (tud. ''Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung''; 1784) * Recensionen von J.G.Herders Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit. Theil 1. 2. (1785) * Über die Vulkane im Monde (1785) * Von der Unrechtmäßigkeit des Büchernachdrucks (1785) * Bestimmung des Begriffs der Menschenrace (1785) * Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (1785) * Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft (1786) * Mutmaßlicher Anfang der Menschengeschichte (1786) * Recension von Gottlieb Huseland's Versuch über den Grundsatz des Naturrechts (1786) * Was heißt: sich im Denken orientieren? (1786) * Einige Bemerkungen zu L. H. Jakob's Prüfung der Mendelssohn'schen Morgenstunden * Kritik der reinen Vernunft, 2., erweiterte und überarbeitete Auflage. (1787) [KdrV ''B''] * Über den Gebrauch teleologischer Prinzipien in der Philosophie (1788) * Kritik der praktischen Vernunft (1788) * Kraus' Recension von Ulrich's Eleutheriologie (1788) * Kritik der Urteilskraft (1790) * Über eine Entdeckung, nach der alle neue Kritik der reinen Vernunft durch eine ältere entbehrlich gemacht werden soll (1790) * Über das Mißlingen aller philosophischen Versuche in der Theodicee (1791) * Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft (1793) * Über den Gemeinspruch: Das mag in der Theorie richtig sein, taugt aber nicht für die Praxis (1793) * Das Ende aller Dinge (1794) * Etwas über den Einfluß des Mondes auf die Witterung (1794) * Zum ewigen Frieden. Ein philosophischer Entwurf (1795) * Von einem neuerdings erhobenem vornehmen Ton in der Philosophie (1796) * Ausgleichung eines auf Mißverstand beruhenden mathematischen Streits (1796) * Verkündigung des nahen Abschlusses eines Tractats zum ewigen Frieden in der Philosophie (1796) * Die Metaphysik der Sitten (1797) * Über ein vermeintes Recht aus Menschenliebe zu lügen (1797) * Der Streit der Fakultäten (1798) * Über die Buchmacherei (1798) * Anthropologie in pragmatischer Hinsicht (1798) * Vorrede zu Reinhold Bernhard Jachmanns Prüfung der Kantischen Religionsphilosophie (1800) * Nachschrift zu Christian Gottlieb Mielckes Littauisch-deutschem und deutsch-littauischem Wörterbuch (1800) * Immanuel Kants Logik [ed. da Gottlob Benjamin Jäsche tenor prelecziuns e notizias da Kant] (1800) * Physische Geographie [ed. da Friedrich Theodor Rink tenor prelecziuns e notizias da Kant] (1802) * Über die Pädagogik [ed. da Friedrich Theodor Rink tenor prelecziuns e notizias da Kant] (1803) |} Gia en il decurs dal 19avel tschientaner èn cumparidas ediziuns cumplessivas da las scrittiras da Kant. L’ovra da referenza da standard è dentant daventada l’Ediziun d’academia da l’Academia prussiana per scienzas, Berlin 1900ss. (29 toms). Quella resguarda er il relasch, la correspundenza, texts da referenza e divers manuscrits da las prelecziuns da Kant. Oz vegn quest’ediziun tgirada vinavant da l’Academia da las scienzas da [[Berlin-Brandenburg]]. L’ovra tardiva, l’uschenumnà ‹Opus postumum› fa bain part da l’Ediziun d’academia; en quest cas na sa tracti dentant ni d’ina copia exacta da las funtaunas, ni d’ina ediziun critica ed er betg da l’emprova da vulair reconstruir l’ovra finala intenziunada da Kant. Sco ediziuns da studi modernas èn da numnar en emprima lingia l’ediziun cumplessiva da [[Wilhelm Weischedel]] dals onns 1955 fin 1962 e l’ediziun critica da singulas ovras che cumparan en la Biblioteca filosofica.   == Onuraziuns == [[Datoteca:Tafel im Rathausgang - Immanuel Kant.JPG|thumb|160px|Tavla commemorativa a Duisburg]] En onur da Kant èn vegnids erigids numerus monuments, en spezial en il decurs dal 19avel tschientaner ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Qua ina selecziun: === Bists e statuas === * En il [[Museum Bode]] a [[Berlin]] sa chatta in bist da marmel da Kant ch’è vegnì stgaffì il 1798 dad [[Emanuel Bardou]]. * Il sculptur da Berlin [[Carl Friedrich Hagemann]] ha stgaffì il 1801 dus bists da marmel. In da quels sa chatta en la Halla d’art a [[Hamburg]], l’auter è vegnì tramess a l’Universitad da Königsberg. * En la [[Walhalla]] sper [[Regensburg]], in ‹tempel d’onur› classicistic ch’il retg bavarais [[Ludwig I]] ha inaugurà il 1842, sa chatta en lieu prominent in bist da Kant stgaffì da [[Gottfried Schadow]]. * La statua a chaval da [[Friedrich il Grond]] a Berlin (Unter den Linden) represchenta er 74 contemporans, tranter auter Kant. Il monument è vegnì concepì da [[Christian Daniel Rauch]] ed inaugurà il 1851. * L’onn 1864 è vegnì inaugurà a Königsberg in bist da Kant, medemamain tenor in model da [[Christian Daniel Rauch]]. Il 1945 è il bist svanì or da la citad (che sa numnava uss [[Kaliningrad]]). Il 1992 è il bist vegnì culà suenter ed è puspè vegnì tschentà al lieu originar. === Tavla commemorativa === Ils 12 da favrer 1904 – per il 100avel di da la mort da Kant – è vegnida inaugurada al chastè da Königsberg ina tavla commemorativa da bronz che cuntegneva ina sentenzia centrala da la ''Kritik der praktischen Vernunft'': «Duas chaussas emplainan il spiert cun admiraziun e veneraziun adina nova e creschenta, pli savens e profund ch’il pensar s’occupa dad ellas: il tschiel stailì sur mai e la lescha morala en mai.»<ref>AA V, 161.</ref> La tavla originala è ida a perder il 1945. A chaschun dal giubileum da 700 onns da la citad da Königsberg il 1955 è vegnida montada vi da la chasa-cumin da la citad da partenari [[Duisburg]] ina replica da la tavla. A Kaliningrad è suandada il 1994 ina tavla da Kant bilingua. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Introducziuns === * Manfred Geier: ''Kants Welt. Eine Biografie.'' Rowohlt, Reinbek 2003, ISBN 3-498-02491-4. * Stefan Gerlach: ''Immanuel Kant.'' UTB-Profile/ A.Francke, Tübingen 2011, ISBN 978-3-7720-8393-8. * Jean Grondin: ''Kant zur Einführung.'' 3. ediziun. Junius, Hamburg 2004, ISBN 3-88506-363-8. * Otfried Höffe: ''Immanuel Kant.'' 7. ediziun. Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-45977-1. * Georg Römpp: ''Kant leicht gemacht.'' 2. ediziun. UTB M / Boehlau, Köln/Weimar 2007, ISBN 978-3-8252-2707-4. === Biografias === * Steffen Dietzsch: ''Immanuel Kant. Eine Biographie.'' Reclam, Leipzig 2004, ISBN 3-379-00806-0. * Manfred Geier: ''Kants Welt. Eine Biografie.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-61365-4. * Arsenij Gulyga: ''Immanuel Kant.'' Suhrkamp, Frankfurt 2004, ISBN 3-518-45568-0. * Manfred Kühn: ''Kant. Eine Biographie.'' Beck, Minca 2004, ISBN 3-406-50918-5. * Wolfgang Ritzel: ''Immanuel Kant. Eine Biographie.'' Walter de Gruyter, Berlin 1985, ISBN 3-11-010634-5. * Uwe Schultz: ''Immanuel Kant in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' Reediziun amplifitgada. Rowohlt, Reinbek 2003, ISBN 3-499-50659-9. * Karl Vorländer: ''Immanuel Kant. Der Mann und das Werk.'' Meiner, Leipzig 1924. (3. ed. rep. Meiner, Hamburg 1992; reprint: Fourier, Wiesbaden 2003, ISBN 3-932412-18-4) === En general === * Josef Bohatec: ''Die Religionsphilosophie Kants in der Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft mit besonderer Berücksichtigung ihrer theologisch-dogmatischen Quellen.'' Hamburg 1938. (Reprint: Olms, Hildesheim 1966). * Ernst Cassirer: ''Kants Leben und Lehre.'' Berlin 1921. Meiner, Hamburg 2001, ISBN 3-7873-1408-3. * Julius Ebbinghaus: ''Gesammelte Aufsätze, Vorträge und Reden''. Wiss. Buchges., Darmstadt 1968. * Norbert Fischer (ed.): ''Kant und der Katholizismus – Stationen einer wechselhaften Geschichte.'' Herder Verlag, Freiburg 2010, ISBN 978-3-451-28507-3. * Norbert Fischer, Maximilian Forschner (ed.): ''Die Gottesfrage in der Philosophie Immanuel Kants.'' Herder Verlag, Freiburg 2010, ISBN 978-3-451-30135-3. * Volker Gerhardt: ''Immanuel Kant. Vernunft und Leben.'' Reclam, Stuttgart 2002, ISBN 3-15-018235-2. * Dietmar Heidemann, Kristina Engelhard (ed.): ''Warum Kant heute? Systematische Bedeutung und Rezeption seiner Philosophie in der Gegenwart.'' de Gruyter, Berlin/ New York 2004, ISBN 3-11-017477-4. * Otfried Höffe (ed.): ''Immanuel Kant, Kritik der praktischen Vernunft''. Akademie-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-05-003576-5. * Otfried Höffe: ''Königliche Völker. Zu Kants kosmopolitischer Rechts- und Friedenstheorie.'' Suhrkamp, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-518-29119-X. * Otfried Höffe: ''Kants Kritik der reinen Vernunft. Die Grundlegung der modernen Philosophie.'' Beck, München 2003, ISBN 3-406-50919-3. * Dieter Hüning, Burkhard Tuschling (ed.): ''Recht, Staat und Völkerrecht bei Immanuel Kant. Marburger Tagung zu Kants ‹Metaphysischen Anfangsgründen der Rechtslehre›''. Duncker & Humblot, Berlin 1998, ISBN 3-428-09602-9. * Karl Jaspers: ''Kant. Leben, Werke, Wirkung.'' Piper, München 1975, ISBN 3-492-00424-5. * Wolfgang Kersting: ''Wohlgeordnete Freiheit. Immanuel Kants Rechts- und Staatsphilosophie'', 3. ediziun repassada. Mentis-Verlag, Paderborn 2007, ISBN 978-3-89785-587-8. * Nikolai F. Klimmek: ''Kants System der transzendentalen Ideen'' (= ''Kant-Studien, Ergänzungshefte.'' tom 147). de Gruyter, Berlin 2005, ISBN 3-11-018349-8. * Darius Koriako: ''Kants Philosophie der Mathematik. Grundlagen – Voraussetzungen – Probleme.'' Meiner, Hamburg 1999, ISBN 3-7873-1429-6. * Günter Lottes, Uwe Steiner (ed.): ''Immanuel Kant. German Professor and World-Philosopher. Deutscher Professor und Weltphilosoph.'' Wehrhahn, Hannover 2007, ISBN 978-3-86525-214-2. * Robert Nehring: ''Kritik des Common Sense: Gesunder Menschenverstand, reflektierende Urteilskraft und Gemeinsinn – der Sensus communis bei Kant.'' Duncker & Humblot, Berlin 2010, ISBN 978-3-428-13161-7. * Günther Patzig: ''Wie sind synthetische Urteile a priori möglich?''. En: Josef Speck (ed.): ''Grundprobleme der großen Philosophen. Philosophie der Neuzeit II.'' Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1988, ISBN 3-525-03306-0. * Jürgen Stolzenberg (ed.): ''Kant in der Gegenwart''. de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017529-5. * Dieter Sturma, Karl Ameriks (ed.): ''Kants Ethik.'' Mentis Verlag, Paderborn 2004, ISBN 3-89785-308-6. * Werner Thiede (ed.): ''Glauben aus eigener Vernunft? Kants Religionsphilosophie und die Theologie.'' Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2004, ISBN 3-525-56703-0. === Critica === * Gottlob Ernst Schulze: ''Kritik der theoretischen Philosophie'', toms 1 e 2, Hamburg 1801. * Arthur Schopenhauer: ''Kritik der Kantischen Philosophie.'' En: ''Die Welt als Wille und Vorstellung.'' Leipzig 1819. * Broder Christiansen: ''Kantkritik. 1. Teil. Kritik der kantischen Erkenntnislehre''. Clauss und Feddersen, Hanau 1911. === Opus postumum === * Erich Adickes: ''Kants Opus postumum dargestellt und beurteilt.'' Reuther & Reichard, Berlin 1920 (''Kant-Studien. Ergänzungshefte''; nr. 50). * Kurt Hübner: ''Leib und Erfahrung in Kants Opus postumum.'' En: Gerold Prauss (ed.): ''Kant: Zur Deutung seiner Theorie von Erkennen und Handeln.'' Köln 1973, p. 192–204. * Dina Emundts: ''Kants Übergangskonzeption im ‹Opus postumum›. Zur Rolle des Nachlasswerkes für die Grundlegung der empirischen Physik.'' de Gruyter, Berlin 2004, ISBN 3-11-018052-9. (''Quellen und Studien zur Philosophie''; tom 62). === Meds auxiliars === * Carl Christian Erhard Schmid: ''Wörterbuch zum leichtern Gebrauch der Kantischen Schriften''. 4. ediziun. Jena 1798. * Rudolf Eisler: ''Kant-Lexikon. Nachschlagewerk zu Kants sämtlichen Schriften, Briefen und handschriftlichem Nachlaß.'' Berlin 1930. (Reprint: Olms, Hildesheim 1984, ISBN 3-487-00744-4) * Gerd Irrlitz: ''Kant-Handbuch. Leben und Werk.'' Metzler, Stuttgart 2002, ISBN 3-476-01234-4. * ''Kant im Kontext.'' III: ''Werke, Briefwechsel, Nachlass und Vorlesungen auf CD-ROM.'' InfoSoftWare, ISBN 978-3-932094-29-3. (2. ediziun amplifitgada 2009). * Rudolf Malter (ed.): ''Immanuel Kant in Rede und Gespräch.'' Meiner, Hamburg 1990, ISBN 3-7873-1382-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Immanuel Kant}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/immanuel-kant.pdf Immanuel Kant] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] ; Texts integrals {{Wikisource|tip=autur|Immanuel Kant|Immanuel Kant|code=de|lingua=tudestg}} * [http://kaskade.dwds.de/dtaq/web/api/pnd/118559796 Ovras dad Immanuel Kant] en il [[Deutsches Textarchiv]]. * [https://web.archive.org/web/20141101095455/http://www.korpora.org/Kant/ ''Bonner Kant-Korpus'']. Ovra cumplessiva da Kant sin ''Korpora.org'' 2008. * [http://www.zeno.org/Philosophie/M/Kant,+Immanuel Ovras dad Immanuel Kant]. En: [[Zeno.org]]. * [https://web.archive.org/web/20151205200823/http://www.ub.uni-bielefeld.de/netacgi/nph-brs?d=AUFK&s2=KANT-I&l=20&p=1&u=%2Fdiglib%2Faufklaerung%2Fsuchmaske.htm&r=0&f=S&Sect2=THESOFF&Sect3=PLUROFF&Sect4=HITOFF Las scrittiras da Kant en revistas da l’illuminissem]. Facsimiles da l’''Universitätsbibliothek Bielefeld''. ; Ovras da consultaziun * Carl von Prantl: ''Immanuel Kant''. En: ''Allgemeine Deutsche Biographie'' (ADB). Tom 15. Duncker & Humblot, Leipzig 1882, p. 81–97. * Paul Guyer: [http://www.rep.routledge.com/article/DB047 ''Kant, Immanuel.''] En: E. Craig (ed.): ''[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]].'' Londra 1998. * Rudolf Eisler: [http://www.textlog.de/kant-lexikon.html Kant-Lexikon]. ; Archivs e posts da perscrutaziun * [http://www.kant.uni-mainz.de/ ''Kant-Forschungsstelle''] da la [[Johannes Gutenberg-Universität Mainz]]. * [https://web.archive.org/web/20110522050040/http://web.uni-marburg.de/kant/webseitn/homepage.htm ''Immanuel Kant – Information Online] da la [[Philipps-Universität Marburg]]. * [http://www.hkbu.edu.hk/~ppp/Kant.html ''Kant on the Web'']. * [https://web.archive.org/web/20150218074055/http://www.kant-gesellschaft.de/ ''Kant-Gesellschaft e.V.'']. * [https://web.archive.org/web/20090124092303/http://www.sandiego.edu/naks/ ''North American Kant Society'']. * [http://kant.bbaw.de/ ''Kant's gesammelte Schriften'']. Project da la [[Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften|Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]]. * [http://www.archive.org/search.php?query=Kant%20AND%20mediatype%3Atexts&page=1 ''Digitalisats''] tar l’[[Internet Archive]]. * [https://opacplus.bsb-muenchen.de/search?oclcno=780120216&db=100 Relasch parzial en la ''Bayerische Staatsbibliothek'']. ; Ulteriurs links * [https://web.archive.org/web/20150926115105/http://www.kulturzentrum-ostpreussen.de/event_details.php?id=114 ''Kulturzentrum Ostpreußen''], Exposiziun a chaschun dal 200avel di da la mort (dals 14 da november 2004 fin ils 13 da favrer 2005). * Günter Rank, Mirjam Piniek: [http://www.br.de/fernsehen/br-alpha/sendungen/kant-fuer-anfaenger/index.html ''Kant für Anfänger. Benutze deinen Verstand!''] En: ''[[BR-alpha]]'', 20 da mars 2008. (Retscha televisiva concepida sco introducziun en la filosofia da Kant; [[RealVideo]], 5×15 minutas). * Harald Lesch, Wilhelm Vossenkuhl: [https://web.archive.org/web/20100110044436/http://www.br-online.de/br-alpha/denker-des-abendlandes-lesch-vossenkuhl-immanuel-kant-ID1221135484146.xml ''Denker des Abendlandes: Immanuel Kant'']. En: ''BR-alpha'', 2009 (30 minutas). * [https://web.archive.org/web/20100405031757/http://www.philos.msu.ru/community/staff/vasiliev/Kant_Interview/Kant_Interview.html ''International Kant Interview'']. Universitad da Lomonossow, Moscau 2004–2005. (Filosofs contemporans commenteschan la muntada da Kant). {{DEFAULTSORT:Kant, Immanuel}} [[Categoria:Filosofs]] [[Categoria:Persunas dal 18avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Filosofia)]] [[Categoria:Dossier chattà]] {{Artitgel 1000|+30}} 0curk00uafwdx166aqlliib0lnxpytx Temp da bronz 0 11705 172700 166484 2026-06-27T07:41:33Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172700 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Bronze_bowl_and_ewer.jpg|miniatura|220px|Vaschella da bronz egipziana dal temp enturn 2700 a.C.]] <div class="noprint">[[Datoteca:Solvogn.jpg|miniatura|220px|Char da sulegl da Trundholm (Danemarc), ca. 1400 a.C.]]</div> [[Datoteca:Europe_late_bronze_age.png|miniatura|220px|Derasaziun da las culturas europeicas dal temp da bronz tardiv (fin ca. 800 a.C.)]] Il '''temp da bronz''' è la perioda en l’istorgia da l’umanitad, en la quala objects da metal èn vegnids fatgs per gronda part da bronz. En l’[[Europa Centrala]] cumpiglia quest’epoca il temp da ca. 2200 fin 800&nbsp;a.C. Il temp da bronz furma l’epoca d’amez entaifer la tripartiziun ([[temp da crap]] – temp da bronz – [[temp da fier]]) che [[Christian Jürgensen Thomsen]] ha sviluppà vers la mesadad dal 19avel tschientaner per sutdivider la preistorgia europeica e mediterrana. Questa divisiun tenor il material da fabricaziun (ch’è da cumplettar localmain tras in curt temp d’arom situà tranter il temp da crap e quel da bronz) sa lascha be applitgar sin l’[[Europa]], l’[[Asia dal Vest]] e l’[[Africa dal Nord]]. Ultra da quai na di il material da fabricaziun da princip nagut davart il svilup cultural d’ina singula regiun u epoca. Las culturas autas da l’[[Asia Anteriura]] e da l’[[Egipta]] han per exempel cuntanschì lur zenit en il temp da transiziun tranter il neoliticum ed il temp da bronz. == Survista == [[Datoteca:Minoischer_Schmelzofen,_Kreta.jpg|miniatura|160px|Furn da luar da la Cultura minoica]] L’‹invenziun› dal bronz croda en il terz millenni a.C. Gia en il temp neolitic eran ils umans per part buns d’elavurar metals, però be tals che cumparan a moda pli u main pura gia en la natira sco aur, argient u arom. Tut tenor regiun vegn il temp da transiziun vers l’elavuraziun da bronz perquai er numnà temp d’arom (latin: ''chalcolithicum''). Il [[bronz]] sez è in liament metallic che consista per 90&nbsp;% d’[[arom]] e per 10&nbsp;% da [[zin]]; cumpareglià cun l’arom è il bronz bler pli dir. La ‹chadaina metallurgica› ch’era necessaria per producir il bronz ha effectuà midadas fundamentalas entaifer la structura sociala; questas pon valair sco tratg communabel da tut las culturas dal temp da bronz en il territori pertutgà. En rom da la controlla da las resursas (access als metals, metallurgia, vias da communicaziun e da commerzi) è sa sviluppada ina classa superiura (ch’ins vesa per exempel bain en la Cultura minoica); quest svilup è probablamain stà collià cun ina differenziaziun sociala ed ha manà a posiziuns da manader ereditaras.<ref >Almut Bick: ''Die Steinzeit.'' Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.</ref> Il bronz ha pussibilità d’accumular per l’emprima giada ritgezzas en ina furma che sa laschava transportar bain. Barras da bronz han ins alura er duvrà sco med da pajament. Il svilup d’abitadis fortifitgads fitg ferm e l’invenziun da la spada vegnan savens valitads sco indizis per in augment dals conflicts guerrils resp. dals assagls da rapinament. La derasaziun ineguala dals giaschaments da metal – surtut dal zin ch’è fitg rar – ha manà ad ina rait da commerzi ‹globala›. Sper la distribuziun da raubas ha quella er gidà a derasar ideas culturalas. Il chat d’in bastiment da commerzi dal temp da bronz tardiv ([[Bastiment da Uluburun]]) cumprova a moda impressiunanta co che rauba fitg multifara vegniva martgadada sur lungas distanzas. === Differenzas regiunals durant il temp da bronz === L’[[Asia Anteriura]] vala sco punct da partenza per il svilup da la tecnologia da bronz europeica. Da questa regiun è il nov material ed er la savida davart si’elavuraziun vegnida derasada pass per pass. En la [[Palestina]] sa lascha l’elavuraziun da bronz gia cumprovar per 3300 a.C., en l’[[Egipta]] ca. 2700&nbsp;a.C., en l’[[Europa Centrala]] vers 2200&nbsp;a.C. ed en l’[[Europa dal Nord]] enturn 1800&nbsp;a.C. Il temp da bronz furma uschia in process da svilup che s’extenda en il spazi entaifer intervals che sa laschan distinguer relativamain cler sin l’axa cronologica (ins discurra perquai d’ina cronologia relativa). Da quai resulta in grond dumber da culturas archeologicas en ina sutdivisiun ch’è liada a la regiun. Per regla vegn l’epoca dividida en in temp da bronz tempriv, mesaun e tardiv. La dataziun absoluta da l’epoca e sia sutdivisiun varieschan da regiun a regiun tenor il process da derasaziun da l’elavuraziun dal bronz. Cuntrari a las culturas da bronz europeicas han quellas en l’[[Asia Anteriura]] gia sviluppà emprimas scrittiras. Exempels furman las ieroglifas en l’[[Egipta]], la [[scrittira a cugn]] en l’[[Orient Anteriur]] e la [[scrittira lineara B]] da la [[Cultura micenica]]. Quai lubescha da cumplettar, curreger e valitar per l’emprima giada ils chats archeologics cun agid da funtaunas scrittas.<ref>Jockenhövel, p. 10.</ref> En la scienza remplazzan ils nums dals regents e da las dinastias ch’èn cuntegnids en questas funtaunas successivamain il term ‹temp da bronz› sco med da classificaziun cronologic. == Origins dal temp da bronz en il Proxim Orient ed emprima derasaziun vers l’Europa == === Egipta === En l’istorgia da l’[[Egipta]] vegn il term ‹temp da bronz› quasi adina substituì tras las differentas epocas istoricas e dinastias ch’èn documentadas en las numerusas funtaunas scrittas. L’arom è gia documentà vers 4000&nbsp;a.C. en la [[Cultura da Badari]]. En il proxim millenni è l’[[Egipta Sura]] vegnida dominada da la [[Cultura da Naqada]] e l’[[Egipta Sut]] da la [[Cultura da Maadi]]; omaduas culturas èn d’attribuir al temp d’arom. Il temp da bronz cumenza curt suenter la fundaziun dal stadi egipzian, vers 2700&nbsp;a.C. Il [[Vegl Imperi]] (ca. 3000–2200&nbsp;a.C.) sa lascha attribuir al temp da bronz tempriv; l’[[Imperi mesaun]] (ca. 2000–1650&nbsp;a.C.) al temp da bronz mesaun ed il [[Nov Imperi]] (ca. 1550–1070&nbsp;a.C.) al temp da bronz tardiv. Pir durant l’Imperi mesaun cumpara il bronz en quantitads pli grondas, entant ch’avant dominava l’arom u auters liaments d’arom ch’il bronz. Pervi da la mancanza da materias primas en l’Egipta vegnivan quasi tut ils products da bronz importads. Durant l’entira epoca han ins er duvrà vinavant utensils da crap. === Mesopotamia === [[Datoteca:Cuneiform_script2.jpg|miniatura|160px|Scrittira a cugn da 2041/2040 a.C.]] Sco en l’[[Egipta]] era er gia sa sviluppada en la [[Mesopotamia]] ina cultura auta – dapi ca. 3500&nbsp;a.C. – cun agricultura, scrittira, construcziun urbana ed organisaziun statala anc avant che l’arom – ch’era gia fitg derasà – è vegnì cumplettà tras il bronz. Il zin ch’era necessari per pudair elavurar bronz vegniva probablamain importà da las regiuns vischinas en il vest da l’[[Iran]] ed en l’[[Usbekistan]]. En il decurs dal segund millenni a.C. è la producziun da bronz sa derasada vastamain. Fin il pli tard enturn 1000&nbsp;a.C. è lura il bronz vegnì substituì en l’entir [[Orient Anteriur]] tras il fier. === Arabia dal Sid === Enfin ca. 3200&nbsp;a.C. para d’avair existì en l’[[Arabia dal Sid]] ina moda da viver nomada. Silsuenter cumparan emprims abitadis stabels, la cheramica e la cultivaziun dad ers. Ins po distinguer differentas culturas localas cun abitadis ch’avevan per part ina grondezza da pliras hectaras. Cur ch’il bronz è vegnì introducì è grev da dir, l’arom u liaments d’arom èn cumprovads cun segirtad a partir da ca. 2500&nbsp;a.C. Ins suppona che la tecnologia da metal saja vegnida importada da la [[Palestina]]. Il temp da fier cumenza qua enturn 1000&nbsp;a.C., dal temp ch’è sa sviluppada l’emprima cultura auta. === Palestina === En la [[Palestina]] cumenza il temp da bronz ca. 3300&nbsp;a.C. Gia en il temp d’arom precedent era sa sviluppada qua in’elavuraziun da metal sin in fitg aut standard tecnic (en spezial en la regiun da [[Nachal Mischmar]]). Il temp da bronz palestinais è segnà da la fundaziun da citads-stadis. La Palestina giascheva da quel temp tranter trais culturas autas ([[Egipta]], [[Siria]] e [[Mesopotamia]]) ed è vegnida influenzada fermamain da quellas. Durant il temp da bronz tempriv (ca. 3300–2000&nbsp;a.C.) èn blers vitgs vegnids abandunads a favur da novs abitads ch’avevan in caracter urban. Blers dad els eran fortifitgads fitg ferm, quai che lascha sminar temps guerrils. La vaschlaria aveva gia cuntanschì in aut stan tecnic; la cheramica era per part ornada cun maletgs. Objects en metal èn sa mantegnids be paucs da questa perioda, ma els laschan percorscher bunas enconuschientschas da la tecnica da liaments (cumbain ch’i na vegniva betg anc agiuntà da quel temp zin a l’arom). Ils morts vegnivan sepulids en fossas communablas stgalpradas directamain en il grip. Ins suppona ch’il pajais era organisà en furma d’in stadi-citad. Igl èn vegnidas a la glisch numerusas cumprovas d’in commerzi fitg vast. Dal temp tranter 2400 e 2000&nbsp;a.C. datti fitg paucs chats archeologics en la [[Palestina]]. Enturn 2000&nbsp;a.C. cumenza alura il temp da bronz mesaun, il qual po valair sco temp da fluriziun. A l’entschatta da questa perioda viveva la populaziun a moda nomadica. A partir da 1800&nbsp;a.C. han ins lura danovamain erigì abitadis urbans. Il commerzi cun l’[[Egipta]] fluriva. A [[Jericho]] han ins chattà numerusas fossas bain mantegnidas, las qualas cuntegnan surtut objects en lain sco mobiglias u cuppas. Dad auters lieus è sa mantegnì cliniez dad aur; e chats dad armas da bronz cumprovan ch’i vegniva uss er producì bronz per propi. A partir da 1550&nbsp;a.C. ha l’Egipta conquistà la Palestina; cun questa cesura cumenza en la Palestina il temp da bronz tardiv. Ils stadis-citad han percunter existì vinavant; medemamain è sa sviluppà da quel temp il diever da la scrittira en la regiun. === Cipra === Sin l’insla [[Cipra]] è il temp da bronz sa sviluppà enturn il 2600&nbsp;a.C. d’ina perioda dal temp d’arom (il qual ha cumenzà ca. 3900&nbsp;a.C.). La Cipra posseda gronds giaschaments d’arom ed era perquai da gronda muntada entaifer il commerzi internaziunal. (Il num latin ''cuprum'' per ‹arom› è vegnì deducì dad ''aes cyprium'', ‹metal da la Cipra›; da ''cuprum'' deriva er il term tudestg ''Kupfer''.) Sco ch’i para ha il temp da bronz tempriv chaschunà vieutas politicas pli grondas sin l’insla. Ils lieus da chat archeologics da quel temp giaschan surtut en il nord da l’insla; eventualmain hai er dà immigraziuns nà da l’[[Anatolia]]. Abitadis èn vegnids a la glisch be paucs; la perioda è surtut enconuschenta tras chats da fossas. A partir dal temp da bronz mesaun (ca. 1900–1650&nbsp;a.C.) sa laschan cumprovar vasts contacts tar autras costas da la [[Mar Mediterrana]]. Uschia vegn la Cipra per exempel er menziunada en texts da scrittira a cugn (sut il num ''Alaschia''). La fin da questa perioda è stada segnada dad acts guerrils. Ins ha chattà bleras armas ed ils abitadis da quel temp èn fortifitgads fermamain. Sco ch’i para stattan questas tensiuns en connex cun disturbis politics en la [[Siria]] ed en l’[[Asia Minura]]. Percunter è il commerzi cun l’[[Egipta]] e la [[Palestina]] creschì fermamain. L’insla è daventada exportadra d’arom e da pitschnas buttiglias che cuntegnevan eventualmain pomadas luxuriusas. Durant il temp da bronz tardiv (ca. 1650–1050&nbsp;a.C.) èn vegnidas construidas citads ed introducida la scrittira. === Temp tempriv grec === En il decurs dal terz millenni a.C. èn pliras colonias sin l’insla [[Creta]] sa sviluppadas ad impurtants centers d’artisanat e commerzi. La Cultura minoica che dueva sa sviluppar qua furma l’emprima cultura auta da l’[[Europa]] insumma. Entaifer questa cultura è sa fatga valair ina classa sociala che dominava ils affars economics e ch’ha surpiglià cun il temp la pussanza politica sviluppond tratgs monarchics. Il segn caracteristic da quest svilup ha furmà la cultura da palaz minoica che dueva bainbaud er sa derasar sin la terra franca. Là cumenza il temp da bronz cun la perioda helladica resp. cun la [[Cultura da las Cicladas]] en il sid da la [[Mar Egeica]]. L’irradiaziun da la cultura da palaz minoica ha manà en il pajais d’origin a la furmaziun da centers da pussanza, tranter ils quals [[Micene]] dueva sa distinguer spezialmain. La Cultura micena è segnada en il temp da bronz tardiv da la dinastia da fossas da chava. En il vest da l’[[Asia Minura]] vegn il temp da bronz tempriv attribuì a la fasa [[Troja]] I (ca. 2800&nbsp;a.C.). == Il temp da bronz en l’Europa Centrala e dal Nord == === Survista === [[Datoteca:Nebra_Scheibe.jpg|miniatura|200px|Rudella da tschiel da Nebra (Saxonia-Anhalt)]] Il temp da bronz ha cuntanschì pir tard l’[[Europa Centrala]] (ca. 2200&nbsp;a.C.) e l’[[Europa dal Nord]]. Per il temp da bronz da l’Europa Centrala èn cumprovads contacts da commerzi cun l’Europa dal Nord (ambra) ed en la regiun da l’[[Egeis]]. Sco cumprova per ils vasts contacts commerzials valan tranter auter ils dissegns sin grip a [[Carschenna]] a la via da sauma tras la Viamala. A basa da las differentas furmas da sepultura vegn il temp da bronz dividì en l’Europa Centrala en il temp da la Cultura da tiembel (u da crests-fossa) ed en la Cultura da santeris cun urnas. Il pli impurtant chat dal temp da bronz en l’Europa Centrala furma la [[Rudella da tschiel da Nebra]] ([[Saxonia-Anhalt]]). In object d’art specific da quel temp furman plinavant ils chapels dad aur. En l’[[Europa dal Nord]] ed en la [[Scandinavia]] vegn il temp correspundent numnà temp da bronz nordic. Pervi da la derasaziun successiva da l’elavuraziun dal bronz cumenza quella in pau pli tard (enturn ca. 1800&nbsp;a.C.). Surtut l’ambra è sa sviluppada ad in impurtant bain d’export che vegniva perquai er numnà l’‹aur dal nord›. Ils objects da metal dal circul nordic tutgan tar ils pli bels products dal temp da bronz ch’èn sa mantegnids fin oz. En furma da cliniez è il bronz stà en diever qua pli ditg, per part fin la midada dal temp. === Sutdivisiun cronologica === En l’Europa Centrala vegn il temp da bronz per regla sutdividì en las suandantas epocas: * Temp da bronz tempriv * Temp da bronz mesaun u Cultura da tiembel (Cultura da crests-fossa) * Temp da bronz tardiv u Cultura da santeris cun urnas Il perscrutader [[Paul Reinecke]] (1872–1958) ha sutdividì il temp da bronz en ils stgalims Bz A–D e Ha A–B. Questa structuraziun vegn surtut applitgada en la [[Germania dal Sid]]. ==== Temp da bronz tempriv ==== Il temp da bronz tempriv cumenza vers la fin dal terz millenni ed è sa sviluppà da la [[Cultura da cups en furma da zains]] resp. da la [[Cheramica da cordas]] tardiva. En la fasa pli veglia (2200&nbsp;a.C. fin 2000&nbsp;a.C.) èn anc da chattar relaziuns culturalas cumparegliablas a quellas da la fin dal temp neolitic. Las armas ed utensils ‹da bronz› èn a l’entschatta per ina buna part anc d’arom u da legas d’arom cun auters metals (sco antimon u arsen) che mussan caracteristicas cumparegliablas a quellas dal bronz. La vieuta a l’utilisaziun dal bronz n’è en quest senn betg da vesair sco ina ruptura profunda ch’avess midà d’in mument a l’auter las relaziuns da viver, mabain sa lascha plitost caracterisar sco ina seria d’innovaziuns. Il bronz per propi sa fa valair en ina segunda fasa dal temp da bronz tempriv (2000&nbsp;a.C. fin 1650&nbsp;a.C.). Regiuns ch’eran fin uss autarcas èn per part vegnidas dependentas da l’import da metals, damai ch’ellas na possedevan betg agens giaschoms. Quai ha manà a raits da commerzi adina pli vastas e cumplexas e promovì la spezialisaziun artisanala. Da questas innovaziuns tecnologicas e vieutas economicas èn er resultadas midadas entaifer la societad: per l’ina èn stirpas che vivevan en pitschens territoris sa colliadas pli ferm a culturas surregiunalas; per l’autra è er la structura sociala dals singuls abitadis sa sviluppada a furmas pli ierarchicas. En la proxima fasa, che fa gia part dal temp da bronz mesaun, vegnan las societads dal temp tempriv remplazzadas a partir da ca. 1650&nbsp;a.C. da gruppas da cultura ch’èn structuradas cumplettamain auter. Questas differenzas sa mussan en lur moda da sepultura, ma er areguard la moda da deponer ils objects da bronz (chats da refugi resp. chats da deposit). La pli impurtanta gruppa dal temp da bronz tempriv furma la [[Cultura d’Aunjetitz]]. Quella cumpara tant en la [[Germania Centrala]] sco er en la [[Boemia]], en la [[Moravia]], en l’[[Austria Bassa]] (al nord dal [[Danubi]]), en il sidvest da la [[Slovachia]] ed en la [[Pologna dal Vest]]. Chats extraordinaris da questa cultura furman ils crests-fossa da [[Leubingen]] e [[Helmsdorf]] ch’èn enconuschents sco fossas da prinzis. Sper la [[Cultura d’Aunjetitz]] e la [[Cultura da Wessex]] en il sid da l’[[Engalterra]] (ch’ha duvrà sco davosa il monument da megalits da [[Stonehenge]]) n’èn enconuschentas naginas autras gruppas culturalas da muntada surregiunala. Percunter datti bleras gruppas regiunalas u localas sco per exempel: * la [[Cultura dad Arbon]] en la regiun dal Lai da Constanza * la [[Cultura da Straubing]] en las Prealps Bavaraisas * la [[Gruppa da Singen]] al Lai da Constanza ed al Rain Aut * la [[Gruppa da l’Adlerberg]] en il sidvest da la Germania ==== Temp da bronz mesaun ==== [[Datoteca:Huegelgrab.jpg|miniatura|200px|Crest-fossa dal temp da bronz (Baviera)]] Gia vers la fin dal temp da bronz tempriv sa fa valair en tschertas regiuns ina midada da la sepultura en simplas fossas planivas als crests-fossa. A l’entschatta dal temp da bronz mesaun (ca. 1600&nbsp;a.C.) è questa nova furma da sepulir sa messa tras en general. Per quel motiv vegnan las differentas gruppas regiunalas da quel temp er numnadas [[Cultura da crests-fossa]] (u Cultura da tiembels); ses intschess tanscha da la Frantscha da l’Ost enfin en l’Ungaria. En [[Svizra]] ha la [[Cultura da crests-fossa]] remplazza la [[Cultura dal Rodan]] ([[Svizra franzosa]]) resp. la [[Cultura dad Arbon]] ([[Svizra Bassa]]). En grondas parts dal [[Grischun]] è il temp tranter 1600–1300/1200 a.C. segnà da la [[Cultura da bronz interalpina]]. Cuntrari a las relaziuns dal temp da bronz tempriv datti en il temp da bronz mesaun paucs indizis per structuras ierarchicas entaifer la societad da l’[[Europa Centrala]]. Ils objects agiuntads a las fossas mussan che las dunnas vegnivan sepulidas tuttina ritgamain sco ils umens. In ulteriur fenomen dals crests-fossa èn sepulturas da pliras persunas u agiuntas posteriuras da stresas che cuntegnan ulteriuras fossas. Quai sa lascha interpretar sco fossas da stirpas u da famiglias; ins suppona che la gronda muntada da structuras famigliaras haja dà da quel temp in cunterpais a l’ierarchisaziun da la societad. Igl è dentant er pussaivel che las culturas dal temp da bronz mesaun han exprimì lur structura ierarchica en ina moda e maniera la quala l’archeologia n’è anc betg stada buna da leger a basa dals chats ch’èn avant maun. Sper la Cultura da crests-fossa en il senn pli stretg dal pled, che cumpiglia las cuntradas tranter il cunfin nord da las [[Alps]] ed il sid da las [[Muntognas Mesaunas]], è sa furmada en il territori da l’anteriura [[Cultura d’Aunjetitz]] la [[Cultura da Lausitz]]. Pli vers nord ([[Germania dal Nord]] e [[Scandinavia dal Sid]]) han ils umans dal temp da bronz nordic cumenzà a medem temp a sepulir lur morts sut crests-fossa, per regla cun agiuntar objects da fossa. ==== Temp da bronz tardiv ==== Il temp da bronz tardiv (ca. 1300–800 a.C.) mussa en l’Europa Centrala medemamain in’unificaziun culturala en furma da santeris d’urnas. Perquai vegn quest temp er numnà temp da la [[Cultura da santeris cun urnas]]. Er la [[Cultura da Lausitz]] (en la Germana Centrala e da l’Ost sco er en [[Pologna]]) ha sepulì ils morts sin santeris cun urnas. En l’Europa dal Nord e dal Vest è percunter sa mantegnida la tradiziun dals crests-fossa. En la Cultura da santeris cun urnas vegnivan ils morts brischads sin il stgandler. Silsuenter vegnivan las restanzas dad ossa e la tschendra mess en urnas che vegnivan sepulidas en la terra. Damai ch’er autras culturas brischavan da quel temp lur morts e faschevan diever dad urnas, vegn la Cultura da santeris cun urnas definida supplementarmain sur atgnadads en l’elavuraziun da bronz e sur las furmas tipicas dals chats da cheramicas. La Cultura da santeris cun urnas era derasada sur vastas parts da l’[[Europa Centrala]] (da la regiun da Paris fin en l’[[Austria Bassa]] e da la [[Catalugna]] fin en l’[[Italia dal Nord]]). Sco lieu d’origin vegnan en dumonda las Prealps al nord, ost e sidost e là surtut la [[Cultura da Laugen-Melaun]].<ref>Otto H. Urban: ''Der lange Weg zur Geschichte. Die Urgeschichte Österreichs. '' Ueberreuter, Vienna 2003, ISBN 3-8000-3969-9, p. 188–224.</ref> Da questa regiun è la Cultura da santeris cun urnas sa derasada en tuttas direcziuns. En l’[[Italia]] ed en il [[Siebenbürgen]] è ella gia vegnida remplazzada suenter paucs tschientaners da culturas successuras, entant ch’en la [[Frantscha dal Sid]] e la [[Spagna dal Nordost]] è la Cultura da santeris cun urnas penetrada pir vers la fin dal temp da bronz (ca. 9avel tschientaner a.C.). Il territori da tschep da la Cultura da santeris cun urnas vegn plinavant spartì en ina part dal vest ed ina da l’ost. Il vest vegn sutdividì en trais gruppas regiunalas: [[Rain]] – [[Svizra]]; [[Main Sut]] – [[Svevia]]; [[Baviera Superiura]] – [[Salzburg]] – [[Austria Auta]]. En quest center cultural al nord da las Alps è sa furmà a partir da 800&nbsp;a.C. la [[Cultura da Hallstatt]] ch’appartegna gia al temp da fier. En detagl sa preschenta la successiun dals singuls stgalims dal temp da bronz tardiv sco suonda: {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="background:#efefef" ! Cronologia relativa ! Cronologia absoluta |- | Bz D | ca. 1300–1200 a.C. |- | Ha A1 | ca. 1200–1100 a.C. |- | Ha A2 | ca. 1100–1050 a.C. |- | Ha B1 | ca. 1050–950 a.C. |- | Ha B2 | ca. 950–880 a.C. |- | Ha B3 | ca. 880–800 a.C. |} === Vita da mintgadi dal temp da bronz en l’Europa Centrala === [[Datoteca:Mens_clothing_Trindhøj.jpg|miniatura|160px|Vestgadira da l’um da Trindhøj (Danemarc)]] ==== Structura sociala ==== La differenziaziun sociala ch’è sa fatga valair en il decurs dal temp da bronz sa mussa surtut en ils rituals da sepultura (p.ex. fossa da prinzi da [[Leubingen]]). En la fasa tardiva da la [[Cultura d’Aunjetitz]] cumpara la societad en ina furma ch’è cleramain ierarchisada. Ins suppona ch’igl haja gì lieu a l’entschatta dal temp da bronz tempriv ina vieuta da simplas structuras da chaus da la stirpa a posiziuns da cumond ertavlas. Questas persunas decisivas controllavan tant las resursas sco er las raits da commerzi e da communicaziun. ==== Nutriment ==== Las culturas dal temp da bronz vivevan per gronda part da l’agricultura. La cultivaziun da terren e l’allevament da muvel eran gia sa fatgs valair en il temp da crap tardiv (‹revoluziun neolitica›). Sco en l’epoca precedenta vegniva cultivà surtut furment dubel e furment d’in graun; daspera er – surtut en la [[Germania dal Nord]] – ierdi, entant che la [[Germania dal Sid]] enconuscheva la cultivaziun da tredi. Ultra da quai è cumprovada la cultivaziun d’avaina. Vers la fin dal temp da bronz è plinavant vegnida cultivada la panitscha. Quella è bain pli sensibla al fraid, ma ella crescha er sin terrens sablunus. D’impurtanza è ultra da quai stada vers la fin da l’epoca la cultivaziun da la favatscha. A la derasaziun da questas novas plantas da niz vegn attribuì l’augment marcant dal dumber da la populaziun ch’ha gì lieu da quel temp. Cun products da plantas sa laschan numnadamain nutrir considerablamain dapli persunas che cun products animalics. Er la farcla da bronz ha gidà ad augmentar la productivitad; experiments han mussà ch’ins po lavurar cun quella per radund 40 % pli spert ed effizient che cun la farcla da crap da fieu (silex). Entant ch’il furment e l’ierdi èn adattads per producir paun, è la panitscha adattada per far buglias. Per il temp da bronz tardiv è er cumprovada l’elavuraziun da latg-vatga a chaschiel. Sco ulteriur animal da chasa è vegnì vitiers vers la fin da l’epoca il chaval. En l’agricultura han ins fatg diever – sco en il temp neolitic tardiv – d’in arader che vegniva tratg d’ina manadira da bovs. La modernisaziun da l’iseglia vegn probablamain medemamain ad avair attribuì vers la fin dal temp da bronz ad in augment da la racolta. ==== Abitadis ==== Tipic per il temp da bronz èn abitadis averts da differenta grondezza (dal bain singul a vitgets da fin a 30 chasas). En media abitavan ca. 50–80 persunas en ina tala culegna. Damai che famiglias grondas furmavan la regla, correspundeva quest dumber a ca. 5–8 famiglias. Daspera hai dentant er dà ils emprims abitadis fortifitgads. Questas ‹fortezzas› furman il pli savens in’unitad d’abitar ensemen cun ils abitadis averts. Probablamain sa tractavi pia da la sedia dals manaders privilegiads. In svilup particular furman ils vitgs da palissadas ch’èn vegnids erigids surtut il 16avel ed il 11avel–9avel tschientaner a.C. als lais da las Prealps. Chasas erigidas be da crap n’èn betg enconuschentas en l’Europa Centrala; percunter èn tschertas chasas gia vegnidas erigidas sin in fundament da crappa. La chasa d’abitar vegniva accumpagnada da chasas chavadas en in foss che servivan ad intents economics e da conservaziun. Vers la fin dal temp da bronz cumpara en la [[Baviera dal Sid]] ina nova furma d’abitadi, numnadamain il bain singul fortifitgà. Quel po valair sco precursur dals bains signurils dal temp da fier. ==== Elavuraziun da metal ==== L’elavuraziun da bronz ha manà ad in augment marcant da la producziun d’arom. Quai è d’attribuir surtut al svilup tecnic da quel temp ch’ha lubì da trair a niz ils giaschoms a moda pli effizienta. En il segund millenni a.C. è sa sviluppada en las [[Alps]] da l’Ost in’industria d’arom flurinta ch’ha cuntanschì sia culminaziun en il temp da bronz d’amez e tardiv. La producziun annuala da la mina d’arom [[Mittenberg]] ([[Salzburg]]) muntava en il temp da bronz d’amez ca. 10 tonnas. Per luar en la fundaria ina tonna metal eran necessaris ca. 300 fin 500 meters cubic charvun da lain, quai che correspunda a ca. 2 ha guaud. ==== Fabricaziun da chars e commerzi ==== Chars cun rodas a rudella eran gia vegnids inventads en il temp neolitic. Ils fabritgants da chars dal temp da bronz en l’[[Europa Centrala]] han però sviluppà innovaziuns tecnicas sco chars manischabels u rodas cun fis. Er il commerzi a distanza è sa sviluppà vinavant. Per pudair transportar ils metals da lur lieu d’explotaziun (p.ex. arom da la [[Cipra]] u zin da la [[Britannia]]) èn la construcziun da navs e la navigaziun daventadas adina pli impurtantas. En il temp da bronz n’existivan anc nagins daners; barras da bronz e d’arom figuravan perquai betg mo sco martganzia, mabain er sco med da pajament. ==== Vestgadira ed armas ==== En l’[[Europa dal Nord]] – nua ch’ils morts vegnivan sepulids en vaschels fatgs da bists da planta – èn sa mantegnids divers tocs da vestgadira che permettan da reconstruir la cumparsa dal temp da bronz. Medemamain èn ils stilets vegnids fabritgads uss pli e pli da bronz (e betg sco en il temp neolitic da silex); quai ha er pussibilità da fabritgar spadas pli grondas. ==== Art e cultura ==== Ina particularitad da la cultura dal temp da bronz furman ils chapels dad aur. Sa mantegnidas èn be las tolas dad aur finas; oriundamain eran quellas probablamain vegnidas surtratgas sin material organic. Igl existan be quatter exemplars, ils quals èn vegnids chattads en differentas parts da la [[Germania]] ([[Berlin]] – ma oriund da la [[Germania dal Sid]] –, [[Schifferstadt]], [[Ezelsdorf-Buch]]) ed en [[Frantscha]] ([[Avanton]]). Quests chapels d’ina autezza tranter 30 e 90&nbsp;cm valan sco ensainas d’in cult dal sulegl ed avevan probablamain er ina funcziun chalendarica. Ils exemplars avant maun derivan da ca. 1400–1300&nbsp;a.C. e da ca. 1000–800&nbsp;a.C. == In sguard a las ulteriuras culturas mundialas dal temp da bronz == [[Datoteca:Ceremonial Vessel LACMA AC1997.93.1.jpg|miniatura|160px|Vasa ceremoniala da la Cultura da Harappa (Pakistan)]] === Europa da l’Ost === Tranter las impurtantas culturas dal temp da bronz en l’[[Europa da l’Ost]] tutgan la [[Cultura d’Andronowo]] e la [[Cultura da chombras funebras]] ([[Ural]]), la [[Cultura da la Pontica dal Nord]] ([[Mar Naira]]), la [[Cultura da Srubna]] ([[Europa dal Sidost]], [[Asia dal Vest]]) sco er la [[Gruppa da Turbino]] ([[Ural]], [[Russia da l’Ost]], [[Sibiria]]). === Asia Centrala === Da ca. 2200 fin 1700 a.C. ha existì en il [[Desert dal Karakum]] (en il [[Turkmenistan]] ed [[Afghanistan]] dad oz) la [[Cultura dad Oxus]] u d’oasas. Ils chats correspundents sa distinguan tras ina vaschlaria d’aut nivel ed in’elavuraziun da metal avanzada. Ins ha erigì edifizis monumentals; plinavant è er cumprovada la sauaziun. Anc pli baud ch’en [[China]] (a partir da ca. 2300&nbsp;a.C.) para d’esser sa sviluppada qua ina scrittira. Ils motivs per il declin da la Cultura dad Oxus n’èn anc betg enconuschents. === Asia dal Sid e dal Sidost === En l’[[India]] è sa sviluppada la Cultura da l’Indus u Civilisaziun da l’Indus (er numnada tenor in dals lieus da chat principals en il [[Punjab]], [[Pakistan]], Harappa u [[Cultura da Harappa]]). I sa tracta d’ina civilisaziun antica ch’è sa furmada tranter 2800&nbsp;a.C. e 1800&nbsp;a.C. per lung dal flum Indus en il nordvest dal subcontinent indic. La [[China]] dal temp da bronz stat sut l’ensaina da las dinastias [[Xia]] (ca. 2200&nbsp;a.C.–1800&nbsp;a.C.) e [[Shang]] (ca. 1570–1066&nbsp;a.C., era numnada Yin) ch’elavuravan medemamain bronz. Qua è er sa sviluppada da quel temp – ed independentamain dal [[Proxim Orient]] – in’atgna scrittira. === L’Africa al sid da la Sahara === En l’[[Africa dal Vest]] na datti nagin temp da bronz; qua para d’avair gì lieu ina transiziun directa dal temp da crap al temp da fier. Ins ha chattà en las medemas stresas tant segirs da crap mulà sco er segirs da fier. Ins suppona che la nova tecnologia saja arrivada tant dal [[Maghreb]] (sur las rutas tras la [[Sahara]]) sco er da l’[[Egipta]] (sur la [[Nubia]]). === Oceania === En l’[[Australia]] ed [[Oceania]] n’era sa sviluppada nagina cultura ch’elavurava metal avant l’arrivada dals Europeans (en il 16avel e 17avel tschientaner). === America === La sutdivisiun da las epocas preistoricas tenor il material che vegniva elavurà primarmain n’è betg usitada per il continent american. Tuttina pon ins attribuir intginas culturas dal temp avant l’arrivada da [[Columbus]] ad in tschert ‹temp da bronz›. Per exempel èsi cumprovà che la [[Cultura Chimú]] (ca. 1270 fin 1470&nbsp;s.C.) ha elavurà bronz avant ch’ella è ida si en l’[[Imperi dals Incas]]. La cultura precedenta, la [[Mochica]] u Moche (emprim fin 7avel tschientaner), ha elavurà arom ed ina lega dad aur numnada tumbago. Er la [[Cultura dal Mississipi]] (ca. 900–1600) sa lascha attribuir ad in chalcolithicum tempriv. Enconuschentas culturas americanas sco ils [[Maya]], [[Toltecs]] ed [[Aztecs]] n’han mai cuntanschì ina vasta elavuraziun d’objects da diever da metal. L’excepziun furman objects da cult, ils quals eran però per ordinari fatgs da metals prezius relativamain purs. Utensils per il diever da mintgadi eran percunter fatgs per gronda part da material organic e/u da crap. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Rolf Hachmann, Henrik Thrane: ''Bronzezeit''. En: ''Reallexikon der Germanischen Altertumskunde''. 2. ed., tom 3, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1978, ISBN 3-11-006512-6, p. 506–540. * Anthony F. Harding: ''European Societies in the Bronze Age''. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-36477-9. * Bernhard Hänsel: ''Gaben an die Götter! Schätze der Bronzezeit Europas. Eine Einführung''. En: A. e B. Hänsel (ed.): ''Gaben an die Götter! Schätze der Bronzezeit''. Museum für Vor- und Frühgeschichte Berlin, Berlin 1997, ISBN 3-88609-201-1 (catalog d’exposiziun). * Albrecht Jockenhövel, Wolf Kubach (ed.): ''Bronzezeit in Deutschland.'' Nikol, Hamburg 1994, ISBN 3-933203-38-4. * Klaus-Rüdiger Mai: ''Die Bronzehändler. Eine verborgene Hochkultur im Herzen Europas.'' Campus, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-593-37912-0. * Harald Meller (ed.): ''Der geschmiedete Himmel. Die weite Welt im Herzen Europas vor 3600 Jahren.'' Theiss, Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1907-9 (catalog d’exposiziun). * Hermann Müller-Karpe: ''Bronzezeit.'' (''Handbuch der Vorgeschichte'', tom 4), Beck, Minca 1980, ISBN 3-406-07941-5. * Margarita Primas: ''Bronzezeit zwischen Elbe und Po. Strukturwandel in Zentraleuropa 2200–800 v.&nbsp;Chr.'' Habelt, Bonn 2008, ISBN 978-3-7749-3543-3. * Wolfgang Schuller: ''Das erste Europa. 1000 v.&nbsp;Chr.–500 n.&nbsp;Chr.'' (''Handbuch der Geschichte Europas'', tom 1), Ulmer, Stuttgart 2004, ISBN 3-8252-2497-X. * Louise Steel: ''Cyprus before History. From the earliest settlers to the end of the Bronzeage.'' Duckworth, Londra 2004, ISBN 0-7156-3164-0. * Jonathan N. Tubb: ''Canaanites.'' British Museum Press, Londra 1998, ISBN 0-7141-2766-3. * Günter Wegener (ed.): ''Leben, Glauben, Sterben vor 3000 Jahren. Bronzezeit in Niedersachsen.'' Isensee, Oldenburg 1996, ISBN 3-89598-404-3. * Karl-Heinz Willroth: ''Siedlungen der älteren Bronzezeit. Beiträge zur Siedlungsarchäologie und Paläoökologie des II. vorchristlichen Jahrtausends in Südskandinavien, Norddeutschland und den Niederlanden.'' Wachholtz, Hamburg und Neumünster 2013, ISBN 978-3-529-01581-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Bronze Age|Temp da bronz}} * [https://web.archive.org/web/20141216215144/http://bronzeage.de/ ''Bronze- und Urnenfelderzeit in Europa''] – index ordinà tenor criteris geografics e commentà * [http://www.archaeologie-online.de/links/154/156/index.php Divers links davart il temp da bronz], sin: ''archaeologie-online.de'' [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Istorgia]] lpn6fbyssuh1lqxpxmv0gvj9tb6qluv Implant da biogas 0 11916 172677 160691 2026-06-27T03:31:49Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172677 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Haase_anaerobic_digester.JPG|thumb|right|240px|Implant da biogas a Neumünster (Germania)]] [[Datoteca:2012-05-13_Nordsee-Luftbilder_DSCF8567.jpg|thumb|right|240px|Survista d’in implant da biogas a vista d’utschè]] In '''implant da biogas''' serva a la producziun da [[biogas]] tras fermentaziun da [[biomassa]]. En indrizs agriculs vegnan per ordinari duvrads excrements animalics (puschina, grascha) e plantas d’energia sco substrat; indrizs betg agriculs fan diever da vanzadiras da cuschina. Il gas che resulta vegn il pli savens duvrà directamain al lieu, en ina [[centrala termoelectrica sin distanza]], per producir [[electricitad]] ed [[energia termica]]. La materia organica che resta enavos sco product lateral dal process da fermentaziun po vegnir duvrada sco ladim. == Princip d’in implant da biogas == [[Datoteca:Biogas_System.jpg|thumb|right|280px|Visualisaziun schematica]] En in implant da biogas vegn il substrat decumponì en sias substanzas microbicas a moda [[anerobica]] (pia senza [[oxigen]]). Quest process sa lascha applitgar tar biomassa ch’è levamain decumponibla sco puschina, plantas d’energia (surtut silascha da tirc, granezza e pastg), products secundars da l’agricultura e rumens biologics (dad iert e cuschina). Strom e lain, che cuntegnan surtut cellulosa e lignocellulosa, na sa decumponan però be malamain u insumma betg sut cundiziuns anerobicas e na vegnan perquai betg duvrads. Differentas sorts da [[microorganissems]] fan diever da la cumposiziun cumplexa da la biomassa (surtut [[idrats carbonics]], [[grass]] e [[proteins]]) sco furnitur da substanzas nutritivas e d’energia. Cuntrari a la decumposiziun [[aeroba]] (p.ex. en furma dal cumpostar) pon ils organissems però trair a niz en il cas da la fermentaziun aneroba be ina pitschna part da l’energia ch’è cuntegnida. L’energia che na po betg vegnir utilisada a moda anerobica sa chatta en il ‹product da rument› [[metan]]. Quai ha per consequenza ch’ils microorganissems ston elavurar relativamain grondas quantitads da substrat per pudair cuvrir lur basegn d’energia. Ils dus products principals che resultan da la decumposiziun anerobica èn il [[metan]] (CH<sub>4</sub>) ch’è ritg d’energia ed il [[dioxid carbonic]] (CO<sub>2</sub>). Damai che omadus cumparan en furma da gas, sa spartan els dal substrat da fermentaziun e furman las cumponentas principalas dal biogas. Il CO<sub>2</sub> na sa lascha betg oxidar vinavant, po però vegnir brischà ensemen cun il CH<sub>4</sub> en la centrala termoelectrica. == Substrats per la producziun da biogas == La materia prima che vegn duvrada per producir biogas vegn per ordinari numnada substrat. Teoreticamain è adattada per quest intent mintga furma da biomassa che po vegnir decumponida bain sut cundiziuns anerobicas ([[fermentaziun]]). Tut tenor la cumposiziun chemica (idrats carbonics, grass, proteins e.a.) resulta per mintga massa in different quantum da biogas cun ina cumpart da metan che variescha medemamain. En la pratica decidan ultra da quai ils custs da cumpra resp. da cultivaziun sco er las indemnisaziuns statalas (a basa da la legislaziun davart las energias regenerablas) davart il substrat che vegn effectivamain duvrà. === Decumposiziun dal substrat === [[Datoteca:ENRW_Biogasanlage_2.jpg|thumb|200px|Alimentaziun d’in implant da biogas]] Ina part dal substrat serva als microorganissems sco substanza alimentara per sviluppar massa cellulara en rom da la divisiun da la cella ([[anabolissem]]). L’energia ch’è necessaria en rom da quest process vegn gudagnada tras la fermentaziun dal substrat. En cumparegliaziun cun la respiraziun aeroba è la cumpart d’energia che po vegnir gudagnada relativamain pitschna; perquai dovri in grond quantum da materia prima per mintga cumpart da materia cellulara che vegn producida. Ord vista dal producent da biogas è quai tuttavia giavischà: in bun substrat è quel, dal qual ina gronda part da la substanza sitga vegn transfurmada en gas che sa lascha explotar energeticamain. Enavos resta ina maschaida bletscha, l’uschenumnada restanza da fermentaziun, che consista dal material organic che sa lascha strusch decumponer sut cundiziuns anerobicas sco er da sablun u autras materias mineralas. Quel vegn normalmain duvrà en l’agricultura sco ladim, damai ch’el cumpiglia anc tut ils oligoelements dal substrat, quasi tut il [[nitrogen]] e [[fosfor]] e – tut tenor la metoda che vegn applitgada en l’implant da biogas – er bunamain tut il [[zulper]]. == Process microbics == La decumposiziun aneroba da biomassa furma la basa per la furmaziun da gas da marschira sco gas da deponias, gas da sereneras, gas da palids u biogas. A quest process èn participadas bleras differentas spezias da microorganissems. Lur cumposiziun dependa dal substrat, da la [[valur pH]], da la temperatura e dal decurs da la fermentaziun. Las capacitads da metabolissem da quests microorganissems èn ordvart vastas e multifaras; perquai pon vegnir decumponidas quasi tut las materias organicas. Sulettamain elements fibrus da la cellulosa sco er cumparts lainusas da la lignocellulosa sa laschan be decumponer vess a basa d’encims. Per ch’i possia sa furmar metan, è plinavant necessaria ina cumpart d’aua suffizientamain auta en il substrat da fermentaziun. Il process da decumposiziun vegn descrit en quatter fasas che sa cumponan mintgina da process biochemics specifics. En la gronda part dals implants vegn permanentamain manà natiers substrat, uschia che las quatter fasas han lieu parallelamain. === Emprima fasa: idrolisa === Ils microorganissems n’èn betg abels da recepir macromoleculs polimers (p.ex. [[idrats carbonics]] u [[proteins]]) directamain en la cella. Perquai vegnan l’emprim secretads diversas sorts dad exoencims sco amilasen, proteasen u lipasen. Quels idroliseschan ils macromoleculs en lur oligomers e monomers dissolvabels. Idrats carbonics sco amets u semicellulosa vegnan uschia decumponids en oligo- e monosaccarids. Proteins vegnan reducids a peptids ed acids aminus. Er [[grass]] pon vegnir idrolisads en lur cumponentas sco per exempel en acids da grass e glicerin. === Segunda fasa: acidogenesa u fasa d’acidificaziun === Ils products da l’idrolisa vegnan metabolisads tras microorganissems che furman acids. Ils products da questa acidogenesa èn acids da grass inferiurs sco er auters acids da carbon (acid da valerian, acid da paintg, acid da propion), en pli alcohols sco [[etanol]] e sco product da decumposiziun dals proteins [[idrogen sulfuric]] (popular: gas marsch) ed [[amoniac]]. Ultra da quai sa sviluppan acetat, idrogen e dioxid carbonic che furman ils products da partenza per la furmaziun da metan. === Terza fasa: acetogenesa u fasa da la furmaziun d’aschieu === Durant l’acetogenesa vegnan ils acids da grass e da carbon inferiurs sco er ils alcohols inferiurs transfurmads tras microorganissems acetogens en [[acid d’aschieu]] (acetat). === Quarta fasa: metanogenesa u fasa da la furmaziun da metan === En il decurs da la davosa fasa, che succeda exclusivamain a moda aneroba, vegn l’acid d’aschieu transfurmà en [[metan]]; quai succeda tras agents acetoclastics sco mussà en l’equaziun 1. Radund 30&nbsp;% dal metan sa furma tenor l’equaziun 2 or d’idrogen e CO<sub>2</sub>, ils products bruts da l’acetogenesa. Cun emplenir dal tuttafatg l’implant resp. reducir il temp da giaschair ed augmentar la temperatura succeda quest process – auter che quai ch’ins pensava pli baud – surtut sur la via da reacziun idrogenotrofa (vul dir che utilisescha idrogen). Acetat na vegn pia en emprima lingia betg schlià directamain en dioxid carbonic e metan (via da reacziun acetoclastica, vul dir che divida acid d’aschieu), mabain transfurmà en in emprim pass en idrogen e dioxid carbonic (oxidaziun d’acetat sintropa); en in segund pass vegnan quests elements alura transfurmads en biogas cun agid da la metanogenesa idrogenotropa. La furmaziun da metan sur la divisiun d’acid d’aschieu succeda en quantitads pli grondas be sche l’implant na vegn betg surchargia resp. sch’il giaschom vegn laschà ditg per terra e na cuntegna betg autas concentraziuns d’acid d’aschieu. [[Datoteca:Anaerobic_digestate.JPG|thumb|190px|Las restanzas dal process da fermentaziun pon vegnir duvradas sco ladim]] La metanogenesa è in process (exoterm) che furnescha energia (-ΔG°´: energia da reacziun che vegn libra); el pussibilitescha uschia las reacziuns da l’acetogenesa e da l’oxidaziun d’acetat sintropa ch’èn dependentas d’energia (+ΔG°´: reacziun che consumescha energia). (1) Divisiun d’acid d’aschieu (via da reacziun acetoclastica): CH<sub>3</sub>COO- + H+ → CH<sub>4</sub> + CO<sub>2</sub> (ΔG°´ = -35,9&nbsp;kJ/mol) (2) Utilisaziun d’idrogen (via da reacziun idrogenotrofa): CO<sub>2</sub> + 4 H<sub>2</sub> → CH<sub>4</sub> + 2 H<sub>2</sub>O (ΔG°´ = -131,0&nbsp;kJ/mol) Las quatter fasas na sa laschan betg sparter strictamain ina da l’autra; per exempel producescha gia l’acidogenesa acid d’aschieu, idrogen e metan. La metanogenesa percunter pretenda abilitads da metabolissem ch’èn da chattar be tar ils metanogens. Quests microorganissems fan part da las gruppa da las archaeas (classas Methanobacteria, Methanococci e Methanomicrobia) ed èn be parentadas a l’ur cun las [[bacterias]] che realiseschan ils ulteriurs pass da decumposiziun. == Manaschi da l’implant == Davart la moda da collavuraziun tranter ils singuls microorganissems san ins be pauc. Perquai èsi grev da reglar a moda optimala ils singuls parameters (cumposiziun e quantitad dal substrat, temperatura, regulaziun da l’indriz da truschar e.a.). La gronda part da questas decisiuns sa basan sin experientschas. En rom da projects da perscrutaziun emprov’ins da chattar caracteristicas da las populaziuns resp. communitads microbiologicas per chapir meglier ils connex. Per ch’il process da decumposiziun en il cas da la fermentaziun bletscha restia constantamain en funcziun, è necessaria ina temperatura mesofila da 30 fin 35&nbsp;°C.<ref>Cf. [http://www.mr-wetterau.de/de/grundlagenbiogas.htm infurmaziuns da basa davart il biogas].</ref> Per pudair mantegnair quella vegn duvrada ina cumpart signifitganta da la chalur persa che resulta en l’implant or da la producziun d’electricitad; quai vala surtut sche la concentraziun dal substrat è plitost bassa. Implants cun fermentaziun sitga basegnan percunter ina cumpart bler pli pitschna da la chalur che vegn producida. Per in manaschi efficazi ed economic da l’implant èsi impurtant da pudair trair a niz uschè bain sco pussaivel la chalur persa (stgaudament da l’edifizi, sistem da sientar furment e.a.). En la pratica vegnan applitgads concepts d’implants che sa differenzieschan vaira ferm in da l’auter. La cumponenta decisiva a favur u disfavur d’in concept u l’auter furma la cumposiziun dal substrat. Relevantas èn percunter er cundiziuns generalas sco la legislaziun davart energias regenerablas (che decida davart las tariffas d’indemnisaziun per l’electricitad che vegn producida). Tar la planisaziun d’in implant èn er da resguardar prescripziuns davart l’igiena e la limitaziun d’emissiuns. === Fermentaziun bletscha e sitga === [[Datoteca:Agritechnica_2011-by-RaBoe-59.jpg|thumb|140px|Indriz da truschar (fermentaziun bletscha)]] Ina differenza centrala entaifer ils differents tips d’implants furma la fermentaziun bletscha u sitga. Tar la fermentaziun bletscha procura in’auta cumpart d’aua ch’il substrat da fermentaziun sa lascha truschar bain; durant la fermentaziun vegn ella truschada permanentamain. La fermentaziun sitga (u er fermentaziun a basa da substanzas insolublas) vegn fatga cun biomassa che sa lascha plunar. Tar questa varianta na fan ins betg vegnir liquida la massa da fermentaziun e na la maschaida er betg. Tge metoda che vegn applitgada dependa er qua en emprima lingia da la cumposiziun dal substrat. Per trair a niz puschina vegn be en dumonda la fermentaziun liquida. Biomassa ch’è ritga da structura blochescha percunter savens l’indriz da truschar; perquai sto quella vegnir manizzada bain ed enritgida cun liquid en cas da fermentaziun bletscha. La gronda part dals implants vegn endrizzada sin manaschis purils che cumpiglian tant l’allevament da muvel sco er plantas d’energia; els funcziuneschan perquai savens a basa da la fermentaziun bletscha. Per la fermentaziun sitga vegn en dumonda biomassa che deriva da ierts e da la cultivaziun da curtins sco er da pastg e fain. La fermentaziun sitga cumplettescha u remplazza savens il cumpostar. Il term ‹fermentaziun sitga› maina però in pau en er, damai ch’ils microorganissems basegnan er en quest cas in medium liquid per pudair surviver e per il metabolissem. A partir dal 2004 è vegnì pajà en tschertas regiuns in bonus da tecnologia per implants a basa da fermentaziun sitga; dapi il 2009 è quest sustegn supplementar vegnì stritgà, damai che era questa tecnologia vala uss sco etablida. === Fermentaziun cuntinuanta e tenor il princip da Batch === La gronda part dals implants enconuscha ina fermentaziun cuntinuanta. Quai vul dir ch’i vegn agiuntà al process en intervals regulars, per ordinari pliras giadas a di, substrat e retratg biogas sco er restanza da fermentaziun. D’avantatg tar quest sistem è ch’el sa lascha automatisar bain e che la producziun da gas succeda a moda relativamain regulara, uschia che las cumponentas successivas sco il nettegiament dal gas, l’implant da stgaudament modular ed il tractament dal gas lavuran medemamain cuntinuadamain. Sper la fermentaziun bletscha pussibilitescha er la fermentaziun sitga in manaschi cuntinuant. Sche la cumpart da massa sitga è però fitg auta u il substrat fitg fibrus, per exempel tar rument da cuschina u tar rument verd, vegn applitgada la fermentaziun tenor il princip da Batch. Quai vul dir che la producziun da biogas vegn terminada tar mintga chargia; alura vegn il fermenter svidà ed emplenì cun la proxima chargia. Cun colliar entaifer in implant plirs fermenters che vegnan chargiads en etappas, sa lascha er realisar en il cas da la fermentaziun sitga ina producziun da gas quasi cuntinuanta. === Implants d’in e da plirs stgalims === Ils singuls pass da la decumposiziun microbica han mintgin sias cundiziuns da basa optimalas. L’idrolisa funcziunescha il meglier cun ina valur pH bassa, levamain ascha; blers implants enconuschan perquai in stgalim d’idrolisa al qual suonda lura il stgalim da metan. La metanogenesa sa sviluppa il meglier en in milieu levamain alcalic. Savens vegnan però er colliads parallelamain plirs fermenters senza sparter quels en singuls stgalims da reducziun. A la fin da la chadaina da producziun da gas possedan ils blers implants anc in uschenumnà recipient da magazin; quel è serrà ermeticamain e procura per ina fermentaziun finala. == Utilisaziun dals products == === Biogas === [[Datoteca:MBT_anaerobicdigesters.jpg|thumb|230px|Implant da biogas da dimensiuns industrialas (Tel Aviv, Israel)]] Per gronda part vegn il biogas duvrà directamain al lieu per producir [[electricitad]] ed [[energia termica]]; magari vegn il biogas er raffinà a [[biometan]]. En cas da l’utilisaziun directa vegn il gas sientà e desulfurà; alura vegn fatg ir cun il gas in motor da biogas ch’è collià cun in [[generatur]]. L’electricitad che vegn producida en questa moda vegn manada en la rait. La chalur ch’è cuntegnida en las svapurs ed en l’aua da sfradentar dal motor vegn retegnida en in stgamiader da chalur. Ina part da questa chalur vegn duvrada per stgaudar il fermentar, damai ch’ils microorganissems che reduceschan la biomassa sa sviluppan il meglier tar temperaturas da 30–37&nbsp;°C (mesofil) u 50–60&nbsp;°C (termofil). Chalur dal motor restanta po vegnir duvrada per stgaudar l’edifizi, per sientar la racolta (granezza) u per il manaschi d’implants d’aquacultura. Il pli effizient lavura l’implant sch’igl è pussaivel da trair a niz la chalur supplementara durant l’entir onn u sche quella po vegnir vendida. === Biometan === En il fratemp han ins sviluppà divers projects d’implants da preparaziun en ils quals il biogas vegn nettegia fin ch’el ha cuntanschì la qualitad da gas natiral e po vegnir furnì sco biometan a la rait da gas natiral. Quai pussibilitescha da meglierar il grad da rentabilitad d’implants da biogas senza sistem da retegnair la chalur persa. Il gas natiral biologic po per exempel vegnir transfurmà en electricitad en implants da stgaudament che vegnan erigids directamain sper edifizis che retiran cuntinuadamain chalur, sco per exempel bogns cuverts. Quai garantescha che la chalur persa po vegnir utilisada quasi cumplettamain. Biogas raffinà sa lascha però er utilisar per vehichels che funcziunan cun gas natiral. La tecnica per transfurmar biogas en biometan è però vaira chara, uschia che quella vegn applitgada be tar gronds implants (a partir da 1,5&nbsp;MWel). === Restanza da fermentaziun === Las restanzas da la fermentaziun che derivan d’implants da biogas vegnan reutilisadas per ina fitg gronda part en l’agricultura sco ladim. Ellas èn chemicamain bundant main agressivas envers las plantas che puschina criva, la disponibilitad da nitrogen è pli auta e l’odur main intensiva. La restanza da la fermentaziun bletscha è ina substanza sumeglianta a la puschina. Tar la fermentaziun sitga na resulta nagin cumpost, mabain ina restanza plunabla che vegn medemamain duvrada sco ladim; la quantitad correspunda pli u main a la mesadad dal substrat da partenza. Tras in tractament posteriur aerob sa lascha la quantitad anc reducir supplementarmain. Ultra da quai gida quest tractament a minimar il dumber da scherms patogens e da reducir la contaminaziun tras colliaziuns d’idrogen sulfuric (gas marsch). Medemamain èsi pussaivel da brischar las restanzas per reducir il volumen e/u gudagnar energia. == Svilup dals implants da biogas == [[Datoteca:Alessandro_Volta.jpeg|thumb|160px|Il fisicher talian Alessandro Volta (1745–1827)]] L’inventader da la battaria [[Alessandro Volta]] è stà in dals emprims ch’han intercurì il biogas. Gia il 1789 ha el tschiffà in gas inflammabel che derivava dal sediment dal [[Lago di Como]]. Blers enconuschents sciencists sco [[Faraday]] (ch’ha identifitgà il gas sco idrocarbon), [[Davy]] e [[Dalton]] han cundividì ils experiments da Volta. Avogadro ha scuvert la furmla chemica dal metan (CH<sub>4</sub>). Quest gas ch’era simpel d’obtegnair vegniva duvrà en il 19avel tschientaner fitg savens en l’instrucziun da fisica e da chemia a chaschun da prelecziuns experimentalas. Vers la fin dal 19avel tschientaner han ins scuvert che aua persa po vegnir serenada cun agid da la fermentaziun anaeroba. A partir dal 1906 han ins sviluppà en la regiun da la [[Ruhr]] sereneras cun fermenters stgaudads. La finamira n’era betg quella da gudagnar biogas, mabain da reducir la quantitad da rument. Pir a partir dal 1922 han ins cumenzà a rimnar il biogas e d’al furnir a la rait da gas da la citad. Intginas sereneras gudagnavan tras quai avunda per curclar lur custs da manaschi. Enfin il 1937 avevan intginas citads tudestgas adattà lur effectiv da vehichels uschia che quels pudevan vegnir mess en moviment cun biogas. Il transport da rument da la citad da [[Turitg]] ha schizunt fatg diever fin il 1973 da questa tecnologia. Emprimas emprovas da gudagnar il biogas betg be or da las auas persas èn vegnidas fatgas vers la fin dals onns 1930 e lura puspè en il decurs dals onns 1950. Ins ha sviluppà radund 50 implants a basa da grascha e pli tard da puschina; damai ch’il petroli daventava adina pli bunmartgà, han ins però puspè chalà cun questas emprovas. La crisa d’energia dal 1973 ha bain puspè rendì pli attractiva la tecnica da biogas; damai ch’ils pretschs dal petroli èn puspè tschessads, è l’ulteriur svilup però vegnì franà. Per ils pajais fitg sviluppads pon ins constatar en general che la derasaziun economica da la producziun da biogas dependa surtut da la politica d’energia mundiala (p.ex. surproducziun dad ieli ils onns 1955–1972 e crisa d’ieli 1972–73) sco er da la legislaziun naziunala (leschas areguard energia regenerabla). Pajais ch’elavuran grondas quantitads da ruments agriculs e da puschina èn ils [[Pajais Bass]], la [[Svizra]] e la [[Svezia]]; qua han ins rimnà en ils ultims onns la pli gronda experientscha areguard la producziun da biogas. Cuntrari ad auters pajais sco p.ex. la [[Germania]] nua ch’èn surtut en diever implants cumbinads che produceschan electricitad ed energia da chalur, vegn il biogas elavurà qua surtut a biometan. En ils Pajais Bass e la Svizra vegn quel manà en la rait da gas natiral; en Svezia vegn el surtut duvrà sco carburant d’autos. Cumbain ch’implants da biogas èn vegnids percepids en la schientscha da la populaziun europeica pir vers la fin dal 20avel tschientaner, è il biogas gia vegnì duvrà en l’India la fin dal 19avel tschientaner per il provediment d’energia. Dapi lura èn cuntinuadamain en diever implants da biogas pitschens per il provediment d’energia privat; quai surtut en pajais asiatics sco l’[[India]], la [[Corea dal Sid]], il [[Taiwan]] u la [[Malaisia]], ma er en l’[[Africa]] (p.ex. [[Botswana]]). Il pli aut dumber da tals implants da chasada enconuscha la China (radund 40 milliuns). La finamira è en quests cas be darar la producziun d’electricitad; per regla vegnan grascha ed excrements duvrads per producir energia da stgaudar e da cuschinar. En il center stat pia l’augment da la qualitad da viver dals abitants al lieu (savens en la periferia che n’è uschiglio betg liada al provediment d’energia). Questa sort d’energia vala er sco impurtant factur cunter runcadas excessivas. == Situaziun legala en Svizra == [[Datoteca:Biogas-Linienbus.jpg|thumb|200px|Bus da lingia che funcziunescha cun biogas (citad da Berna)]] La legislaziun svizra enconuscha ina tariffa da furniziun per energias regenerablas che enserra er il biogas. Sper in pretsch da cumpra fix exista er in uschenumnà bonus d’agricultura; quel retiran implants ch’elavuran substrats che derivan per almain 80&nbsp;% da bains purils. Quest model da promoziun duai garantir in svilup durabel en il sectur da l’energia regenerabla; ils implants da biogas a basa da puschina èn numnadamain sa mussads sco ils pli persistents. Il sistem svizzer tegna er quint dal fatg ch’i na stattan betg a disposiziun en il pajais surfatschas per plantar materias primas che creschan suenter. Damai che rument verd sa lascha be agiuntar en pitschna dimensiun ad implants a basa da puschina, han firmas da biogas sviluppà novs models d’implants.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304070429/http://www.renergon.ch/media/Biogas-Renergon-Thurgauer-Zeitung-13_9_12.pdf Cf. ''Neuer Schub für die Biogasbranche'', en: ''Thurgauer Zeitung'' dals 13 da settember 2012] (PDF; 263&nbsp;kB).</ref> Quels èn concepids d’ina vart per raffinar puschina a gas natiral d’auta qualitad; da l’autra vart porschan els la pussaivladad da duvrar grascha, vanzadiras da spaisas e rument verd da l’entira vischnanca senza stuair transportar quests substrats sur lungas distanzas.<ref>[https://web.archive.org/web/20150924085959/http://www.renergon.ch/media/BiogasJournal-4_2013.pdf ''Bioabfälle bieten noch Potential für Biogas'', en: ''Biogas Journal'', 4/2013] (PDF; 1,6&nbsp;MB).</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150924090003/http://www.renergon.ch/media/biogas_journal.pdf ''Energieresource kommunale Bioabfälle''] (PDF; 989&nbsp;kB).</ref> == Segirezza == En implants da biogas vegnan elavuradas grondas quantitads da gas inflammabels. Perquai è la segirezza da manaschi da grond’impurtanza. Sche las apparaturas na vegnan betg manipuladas correctamain u sch’igl èn avant maun sbagls da construcziun u donns da material, alura exista in privel d’explosiun. Cun quai pon esser colliads donns vi da l’ambient (substrat u restanza da fermentaziun che contaminescha las auas); en singuls cas èn er gia sortids gas nuschaivels (idrogen sulfuric) en quantitads ch’han chaschunà pliras unfrendas.<ref>[http://www.nwzonline.de/index_regionalausgaben_artikel.php?id=1789187 NWZ online: ''Biogas erhitzt die Gemüter'', 24 da settember 2008].</ref> == Valitaziun == Implants da biogas furman – sper la [[forza idraulica]], [[implants solars]], [[ovras termoelectricas]] a biomassa ed [[implants eroelectrics]] (rodas da vent) – impurtants producents d’electricitad e da chalur or d’[[energias regenerablas]]. Tut tenor il substrat che vegn duvrà ed il tip da construcziun han implants da biogas differents avantatgs e dischavantatgs: === Avantatgs === * I sa tracta d’ina funtauna d’energia regenerativa (materia prima che crescha suenter e ch’è disponibla al lieu) che gida a spargnar funtaunas d’energia fossilas. * I pon vegnir tratgas a niz plantas e parts da plantas che restan uschiglio nunduvradas; il medem vala er per lavadiras e rument verd. * En cumparegliaziun cun autras bioenergias (biodiesel, Biomass-to-Liquid) po vegnir producida dapli energia sin la medema surfatscha. * L’emissiun da CO<sub>2</sub> è quasi neutrala; igl è però necessari d’er resguardar las lavurs da cultivaziun e da racolta sco er l’engraschament. * Cun agid da biogas po vegnir producida electricitad decentrala, quai che reducescha il traject da transport fin al consument final. [[Datoteca:33.Naivasha_Biogas_cooking_(4426405499).jpg|thumb|190px|Platta da cuschinar a basa da biogas (Kenya)]] * La producziun d’energia succeda cuntinuadamain; alternativamain fissi però er pussaivel da producir energia per il consum maximal e da cumplettar uschia auters implants d’energia alternativa ch’èn dependents da l’aura (rodas da vent, implants da solar). * La qualitad dal ladim che vegn gudagnà da la restanza da fermentaziun è superiura a quella da la puschina (effect corrosiv pli bass, las substanzas alimentaras stattan a disposiziun a la planta a moda pli directa); il ladim che vegn gudagnà da l’ulteriur substrat gida er a reducir il diever da ladim artifizial. * La fermentaziun da la puschina evitescha ch’i sa furmian emissiuns da metan e da spizza sco che quai è uschiglio il cas. * Il biogas po vegnir duvrà en fitg differenta moda: per la producziun d’electricitad, da chalira ed en furma da metan raffinà sco carburant per autos che vegnan adattads correspundentamain. * Biogas raffinà po vegnir manà en furma da biometan en la rait da gas natiral e schizunt remplazzar quel (quai che minimescha las emissiuns da gas cun effect da serra). * Entaifer in manaschi puril po la producziun da biogas vegnir resguardà sco ina pussaivladad da creaziun da valur resp. sco alternativa per crear novas entradas en il territori agricul e rural. === Dischavantatgs === * Sch’il biogas vegn gudagnà tras ina cultivaziun agricula intensiva, po quai avair influenzas negativas sin l’ambient (sminuziun da la biodiversitad).<ref>''Spiegel online'' dals 11 da december 2010: [http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,734144,00.html ''Bundesländer kritisieren teuren Biogasboom''].</ref> * I pon resultar situaziuns da concurrenza tranter surfatschas che vegnan cultivadas per la producziun da nutriment, da pavel e da plantas d’energia.<ref>''Spiegel online'' dals 11 da december 2010, cf. survart.</ref> Surtut en pajais da svilup ston vegnir consideradas las consequenzas ch’implants da biogas pon avair sin il provediment cun mangiativas.<ref>[https://web.archive.org/web/20140915230907/http://clubofrome.de/sup2011/dl-08-moeller.pdf ''Ernährung weltweit: verantwortlich – nachhaltig – sicher!''], Uwe Möller, Club of Rome (resumaziun).</ref> * Il pretsch da la fittanza da surfatschas agriculas crescha cleramain; quai munta d’ina vart in aut factur da custs per ils purs e maina a mesa vista ad in augment dals pretschs d’aliments.<ref>''Spiegel online'' dals 11 da december 2010, cf. survart.</ref> * Metan ha in effect da serra ch’è 25 giadas pli aut che quel da dioxid carbonic. Perquai ston vegnir evitadas tuttas emissiuns da metan or d’implants da biogas.<ref>[http://www.lfl.bayern.de/publikationen/daten/informationen/p_27453.pdf ''Klimabilanz von Biogasstrom''], infurmaziuns da la ''Bayerische Landesanstalt für Landwirtschaft'' (LfL), avust 2007, pdf.</ref> * Durant ils mais d’enviern na dastga vegnir manà nagina puschina e nagina restanza da fermentaziun sin ils prads. I ston perquai star a disposiziun capacitads da magasinar correspundentas ch’èn colliadas cun custs d’investiziun (per ordinari vegnan quellas gia stgaffidas a chaschun da l’erecziun da l’implant). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe e.V. (FNR): ''Handreichung Biogasgewinnung und -nutzung'', 4. ed. 2009. ISBN 3-00-014333-5 ([https://web.archive.org/web/20130512221207/http://www.msr.uni-bremen.de/werner/rw/Hintergrund/handreichung_biogas.pdf pdf]). * Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe e.V. (FNR): ''Biogas-Messprogramm II - 61 Biogasanlagen im Vergleich,'' 1. ed. 2010, ISBN 978-3-9803927-8-5, ([http://www.bio-energie.de/index.php?id=1205&idtitel=385&idkat=1700]). * Bayerisches Staatsministerium für Umwelt, Gesundheit und Verbraucherschutz (StMUGV): ''Biogas Handbuch Bayern'', Minca 2004, [http://www.bestellen.bayern.de/application/stmugv_app000006?SID=1040572111&ACTIONxSESSxSHOWPIC(BILDxKEY:stmugv_abfall_00013,BILDxCLASS:Artikel,BILDxTYPE:PDF)=X versiun curta] / [https://web.archive.org/web/20090505131852/http://www.lfu.bayern.de/abfall/fachinformationen/biogashandbuch/index.htm versiun extendida] * B. Eder, H. Schulz: ''Biogas Praxis. Grundlagen, Planung, Anlagebau, Beispiele und Wirtschaftlichkeit von Biogasanlagen'', Ökobuch Verlag Staufen 2006, 3. ed, ISBN 978-3-936896-13-8 * M. Madigan, J. Martinko, J. Parker: '' Brock - Mikrobiologie'', Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg, Berlin 2001, ISBN 978-3-8274-0566-1 * Bundesverband der landwirtschaftlichen Berufsgenossenschaften (ed.): ''Sicherheitsregeln für Biogasanlagen,'' sut http://www.lsv.de/fob/66dokumente/info0095.pdf * Aid-Infodienst: ''Broschüre Biogasanlagen in der Landwirtschaft,'' 5. ed. 2009, ISBN 978-3-8308-0856-5 * Kuratorium für Technik und Bauwesen in der Landwirtschaft e.V. (KTBL): ''Faustzahlen Biogas,'' 2. ed. 2009, ISBN 978-3-941583-28-3 == Colliaziuns == {{Commonscat|Biogas plants|Implant da biogas}} * [http://www.youtube.com/watch?v=sfpOJwT5Clc Video: process da fermentaziun (a basa da substanzas insolublas)] * [https://web.archive.org/web/20150924110957/http://www.strom-online.ch/vergaerungsanlage_interaktiv.html Visualisaziun d’in implant da biogas] * [http://www.biogas.org/ Pagina d’internet dal ''Fachverband Biogas e.V. ''] * [http://www.bioenergiedorf.info/ Funcziun d’in implant da biogas] * [http://www.biomasse-freiberg.de/html/anlagen.html Exempels per l’applicaziun d’implants da biogas en l’agricultura ed indicaturs-clav da lur prestaziun] * [http://www.biogas-netzeinspeisung.at/ Alimentaziun da la rait electrica a basa da biogas] * [https://web.archive.org/web/20151101181659/http://www.aid.de/landwirtschaft/biogas.php Infurmaziuns davart il biogas tar ''Aid Infodienst e.V.''] * [http://www.biomasse-nutzung.de/ Utilisaziun da biomassa] * [https://web.archive.org/web/20150305133448/http://www.onmitan.de/landwirtschaft-und-anaerobe-fermentation.html Onmitan – Portal davart la producziun da biogas] * [http://daten.ktbl.de/biogas/ Quintader da biogas] [[Categoria:Tecnologia]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Energia)]] 6pglyuol496d0b1at0a5ow6w8zts7ry Portg selvadi 0 12199 172689 167047 2026-06-27T06:03:50Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172689 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Animal |Num = Portg selvadi |Maletg = Ausgewachsenes Wildschwein beim Suhlen.JPG |Descripziun = Portg selvadi (''Sus scrofa'') |Superurden = Laurasiatheria |Urden = Mammals cun unglas pèr (Artiodactyla) |Suturden = Suina |Famiglia = Suidae |Gener = ''Sus'' |Spezia = Portg selvadi |Binomen = Sus scrofa |Autur = Linnaeus |Onn = 1758 }} Il '''portg selvadi''' (''Sus scrofa'') appartegna a la famiglia dals portgs per propi (Suidae) entaifer l’urden dals mammals cun unglas pèr. Ses territori da derasaziun oriund tanscha da l’[[Europa dal Vest]] fin en l’[[Asia dal Sidost]]; tras natiralisaziun en l’[[America dal Nord e dal Sid]], en l’[[Australia]] e sin numerusas inslas è la spezia oz quasi derasada en tut il mund. Portgs selvadis èn omnivors (popular ‹mangiatut›) ed abels da s’adattar fitg bain a novs conturns. En l’[[Europa Centrala]] crescha la populaziun actualmain fitg ferm, e quai surtut perquai ch’i vegn cultivà dapli tirc; adina pli savens penetreschan portgs selvadis er en territoris abitads. Il portg selvadi furma ultra da quai la furma originara dal portg domestic. En l’Europa tutgan ils portgs selvadis da vegl ennà tar la selvaschina. Perquai datti – surtut per tudestg – per portgs selvadis da differentas vegliadetgnas e dad omaduas schlattainas sco er per bleras parts dal corp denominaziuns specificas che derivan dal linguatg da chatscha. Uschia vegn in portg selvadi masculin er numnà ‹ver selvadi› (tudestg: ''Keiler''; ‹ver› = ''Eber''); la portga selvadia sa numna per tudestg ''Bache'' ed il portget fin in onn ''Frischling''. == Cumparsa == === Statura === [[Datoteca:Wildsau_im_wilderlebnispark_daun.jpg|thumb|200px|Portg selvadi creschì]] Guardà da la vart para il corp dal portg selvadi d’esser bratg e massiv. Quest’impressiun vegn anc rinforzada tras las chommas ch’èn fitg curtas e betg fitg fermas en cumparegliaziun cun la gronda massa dal corp. En cumparegliaziun cun il corp para er il chau d’esser bunamain surdimensiunà; en la part davant finescha quel en furma da cugn. Ils egls sa chattan fitg ad aut en il chau ed èn drizzads enavant vers engiu. Las ureglias èn pitschnas e circumdadas d’in ur da zaidlas. Il culiez è curt e bratg e sa lascha mover be pauc; visibel è el be cura ch’ils portgs selvadis portan il pail da stad. D’enviern para il chau d’esser collià directamain cun il corp. Davent dal frunt sur l’entir dies sa tira ina carena da lungas zaidlas che pon vegnir drizzadas si. L’autezza dal corp sa sminuescha vers las chommas davos. Il corp finescha en ina cua fitg movibla che tanscha fin l’oss dal chaltgogn. Cun quella signalisescha il portg selvadi ses sa sentir (cun l’auzar u pendular). Guardà da davant para il corp d’esser graschel. L’animal creschì masculin sa lascha differenziar dal feminin – guardà da la vart – tras la furma dal gnif: tar la femella è quel lung e guliv, tar il mastgel cumpara el pli curt. === Dentadira === [[Datoteca:Wild_boar_tusks.jpg|thumb|120px|Dents chanins d’in ver sco trofea da chatscha]] Il portg selvadi ha ina ferma dentadira cun 44 dents, en mintga mesadad da la missella trais incisivs (popular: dents da morder), in dent chanin, quatter premolars e trais molars. Tar il mastgel sa volvan tant ils dents chanins sura sco er quels sut vers ensi; quai serva ad imponar ils auters mastgels. Tar las femellas cumpara quest fenomen be a moda rudimentara tar animals pli vegls. En cas excepziunals pon ils dents chanins dal mastgel cuntanscher ina lunghezza da fin 30&nbsp;cm. La lunghezza normala tar mastgels creschids munta a ca. 20&nbsp;cm; da quai vargan però be ca. 10&nbsp;cm or da la missella. Ils dents chanins da la missella sura ch’èn vieuts ensi tar ils mastgels èn marcantamain pli curts che quels sut. === Pail === ==== Pail d’animals creschids e d’in onn ==== L’enviern è il pail dal portg selvadi da colur grisch stgira fin brin naira; quel sa cumpona d’in pail lung zaidlus e d’in pail lom ch’è curt e fin. Quel serva surtut a la regulaziun da la temperatura: il spazi d’aria che vegn enserrà dal pail gida ad evitar ch’il corp perdia memia bler chalur. Il pail lung glisch impedescha che la pel vegnia blessada cun girar per il chagliom. Il pail lom cuvra l’entir corp cun excepziun d’intginas parts dal chau e da la part giudim da las chommas. La primavaira perda il portg selvadi il lung spess pail d’enviern e porta in pail lom da stad curt cun pizs colurads pli cler. La midada dal pail succeda en in interval da trais mais e cumenza en l’Europa Centrala en ils mais d’avrigl e da matg. En lur pail da stad paran ils portgs selvadis bundant pli satigls. Portgs selvadis da l’onn precedent cumenzan gia a midar sin il pail d’enviern a partir da la fin fanadur u entschatta avust; tar animals creschids cumenza quest process pir en il decurs dal settember. Il november è la midada dal pail terminada. Areguard la colur dal pail datti però grondas differenzas tant da regiun tar regiun sco er entaifer in singul territori da derasaziun. Ils portgs selvadis da la regiun dal Lai da Balkhash èn per exempel da colur da sablun fitg clera u schizunt alvents, en la Bielorussia datti animals cotschen brins, pli clers u er nairs dal tut ed a l’Ussuri datti portgs selvadis brin clers e nairs. ==== Portgs selvadis taclads ==== [[Datoteca:Sus_scrofa_1_-_Otter,_Owl,_and_Wildlife_Park.jpg|thumb|200px|Portga selvadia cun portgets]] Entaifer populaziuns da portgs selvadis che vivan en libertad datti adina puspè individis ch’han flatgs brin nairs fin nairs da differenta grondezza sin in fund pli cler. Mintgatant pon ins schizunt observar portgs selvadis taclads nair alv. Tenor examinaziuns che Heinz Meynhardt ha fatg ils onns 1970 en la Republica democratica tudestga cumparan ils flatgs en media tar trais da tschient portgs selvadis. Ils flatgs vegnan surdads a la proxima generaziun en furma d’ereditad recessiva. Ins suppona che questas nianzas derivian dal fatg ch’ils portgs domestics èn vegnids tegnids sur lung temp sin pastgiras e ch’igl ha dà tras quai cruschadas tranter portgs selvadis e portgs domestics. Examinaziuns ch’èn vegnidas fatgas il medem temp en la [[Pologna]] mussan ch’ils portgs selvadis ch’han ina ferma coluraziun nair alva han ina pli auta quota da mortalitad; ins suppona che lur regulaziun da la chalur na funcziunia betg uschè bain. ==== Pail dals animals giuvens ==== Portgets gist naschids han il pail brin cler; quel è per ordinari surtratg cun quatter fin tschintg strivlas melnentas che s’extendan per lung dals oss da las spatlas fin a las chommas davos. Ultra da quai èn las parts da las spatlas e las chommas davos munidas cun flatgs. La furma da las strivlas ed ils flatgs sa differenzieschan talmain da portget tar portget ch’il singul individi sa lascha identifitgar cler e net cun agid da quests segns distinctivs. Lur pail lung è anc bundant pli lom e da launa che tar animals pli vegls; quel protegia main bain cunter umiditad, uschia che periodas d’aura trida pon chaschunar in’auta mortalitad. Quest pail dals animals giuvens vegn midà suenter ca. trais fin quatter mais sin il pail giuvenil da colur brinenta. Quel è in pau pli grop ch’il pail dals portgets gist naschids, ma anc adina pli lom che quel d’animals creschids e munì cun in pail lom main sviluppà. En l’Europa Centrala sviluppan ils animals giuvens l’october e november lur emprim vestgì d’enviern; quel mussa lura er gia pli ferm la coluraziun grischa fin naira dals animals creschids. === Pais e grondezza dal corp === Er il pais e la grondezza divergeschan fitg tut tenor la derasaziun geografica; il pais variescha ultra da quai da stagiun tar stagiun. Sco regla generala po valair ch’il pais e la grondezza s’augmentan dal sidvest vers il nordost. Creschids dal tuttafatg èn portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg onns; en l’Europa Centrala han portgas selvadias ina lunghezza dal chau e dal corp da 130 fin 170&nbsp;cm, vers selvadis cuntanschan ina lunghezza da 140 fin 180&nbsp;cm.<ref>Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: ''Knaurs Großes Jagdlexikon.'' Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p.&nbsp;732.</ref> Portgas selvadias d’ina vegliadetgna d’almain tschintg onns pasavan en l’ost da la Germania senza ils organs interns (‹sbuttatschads›) tranter 43 e 95&nbsp;kg, vers selvadis tranter 54 e 157&nbsp;kg. Ils pais ils pli auts han las portgas cuntanschì là da l’october fin il mars, ils vers selvadis da l’avust fin il december.<ref>Hans Stubbe (ed.): ''Buch der Hege.'' Tom 1: ''Haarwild.'' Verlag Harri Deutsch, Thun/Frankfurt am Main 1988, p.&nbsp;254–255.</ref> Il pais d’exemplars vivents tanscha en l’Europa Centrala fin 150&nbsp;kg (portgas selvadias) resp. fin 200 kg (vers selvadis).<ref>Edgar Böhm: ''Jagdpraxis im Schwarzwaldrevier''. Leopold Stocker Verlag, Graz 1997, p.&nbsp;29ss.</ref> Portgs selvadis ad Astrachan, en in territori da protecziun da la Beresina ed en il Caucasus vegnan bundant pli gronds e pli grevs. Mastgels cuntanschan qua ina lunghezza dal corp da fin a 200&nbsp;cm ed in pais da 200&nbsp;kg. Ils onns 1930 èn vegnids sajettads en il delta da la Wolga ed al Syrdarja portgs selvadis che pasavan fin a 260&nbsp;kg ed intgins onns pli baud schizunt animals da 270 fin 320&nbsp;kg. Er da l’ost da la Russia èn enconuschents vers selvadis da varga 300&nbsp;kg. Medemamain vegn rapportà en las Carpatas da portgs selvadis cun in’autezza da las spatlas da 110&nbsp;cm ed in pais da 350&nbsp;kg. En general sa lascha constatar en l’entir territori da derasaziun ina sminuziun da la grondezza dal corp, e quai pervi da la chatscha intensiva. Ozendi valan animals cun in pais da 200&nbsp;kg sco fitg gronds. == Derasaziun == [[Datoteca:Sus_scrofa_range_map.jpg|thumb|260px|Territori da derasaziun oriund (verd) e regiuns nua che l’uman ha introducì il portg selvadi (blau)]] Tar il portg selvadi sa tracti d’in animal selvadi ch’è derasà en tut l’[[Eurasia]] sco er en il [[Giapun]] e sin parts da las inslas da l’[[Asia dal Sidost]]. En l’entir territori da derasaziun èn enconuschentas radund 20 sutspezias. En l’[[Africa dal Nord]] era il portg selvadi derasà fin avant paucs tschientaners per lung dal Delta dal Nil fin en il sid da Khartum sco er en il nord da la Sahara. Ozendi èn ils portgs selvadis però fitg stgars en questa regiun. Las duas sutspezias ''Sus scrofa libycus'' e ''Sus scrofa barbarus'' valan schizunt sco svanidas. En il nord tanscheva il territori da derasaziun oriund dal Lai da Ladoga (60°&nbsp;N) en il nordvest fin a Nowgorod sper Moscau ed alura per lung da la Wolga fin en la part meridiunala da l’Ural (52°&nbsp;N). Pli vers ost cuntanscheva il cunfin schizunt 56°&nbsp;N (Irtysch). En deserts, en l’auta muntogna ed en l’auta planira manca il portg selvadi percunter cumplettamain; uschia na cumpara el er betg en las regiuns sitgas da la [[Mongolia]], cumbain che quellas èn situadas en grads da latituda main exponids (44–46°&nbsp;N). En il decurs dals tschientaners è l’areal da derasaziun sa midà pliras giadas. Quai vala per ils divers temps da glatsch, ma surtut er per ils davos tschientaners. L’influenza da l’uman (agricultura intensiva, chatscha) ha per exempel gia manà a l’entschatta dal 17avel tschientaner a l’extirpaziun dal portg selvadi en l’[[Engalterra]]. En il [[Danemarc]] è quai stà il cas a l’entschatta dal 19avel tschientaner, en la [[Tunesia]] ed il [[Sudan]] a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Ma er en [[Germania]], en l’[[Austria]], en l’[[Italia]] ed en la [[Svizra]] èn vastas regiuns stadas sur lung temp senza portgs selvadis. === Reconquista dal territori da derasaziun === En il decurs dal 20avel tschientaner han ils portgs selvadis pudì reconquistar grondas parts da lur territori da derasaziun oriund. In exempel furma la Toscana: pervi da l’agricultura segnada d’ina cultivaziun intensiva han ins dumbrà sur blers decennis nagins portgs selvadis en questa regiun taliana; a partir dals onns 1990 èn els però returnads e sa derasads vastamain. [[Datoteca:Schweinerei-einer-schwarzkittelrotte-001.jpg|thumb|180px|Prada stgavada da portgs selvadis]] Er en la [[Russia]] era il portg selvadi vegnì extirpà fin ils onns 1930 en vastas parts dal pajais. Tras quai è il cunfin nord dal territori da derasaziun sa spustà fermamain vers sid (surtut en la part occidentala dal pajais). Enfin l’onn 1950 eran ils animals però puspè sa derasads vastamain ed avevan bunamain puspè cuntanschì il cunfin nord da l’anteriur territori da derasaziun. Questa ‹reconquista› è documentada fitg bain en l’entira l’Europa da l’Ost: Enturn il 1930 eran anc sa mantegnids effectivs da portgs selvadis en territoris da guaud palidus en la [[Bielorussia]], l’[[Ucraina]], la [[Lituania]] e la [[Lettonia]]. Da là davent èn els puspè sa derasads l’emprim per lung da las rivas dals flums Daugava, Dnepr, Desna sco er, pli tard, Oka, Wolga e Don. Vers il 1960 eran ils portgs selvadis puspè da chasa da [[Son Petersburg]] fin [[Moscau]]; il 1975 han els cuntanschì la lingia dad Archangelsk fin Astrachan ed èn puspè immigrads en la [[Finlanda]]. Ina derasaziun cumparegliabla ha gì lieu vers vest. Ils onns 1970 hai puspè dà portgs selvadis en il [[Danemarc]] e la [[Svezia]]. Quels eran bain mitschads dad asils da selvaschina, ma han pudì s’etablir, damai ch’els èn vegnids acceptads da las instanzas forestalas. Nà da la Svezia dal Sid ha il portg selvadi cuntanschì il 2006 la [[Norvegia]], nua ch’el era stà extirpà dapi 500 a.C. Per il mument vala il portg selvadi però anc en la Norvegia sco spezia nungiavischada. Il svilup da las populaziuns dals ultims decennis sa lascha er leger giu da las statisticas da chatscha: En [[Germania]] eran vegnids sajettads ils onns 1960 radund 30&nbsp;000 animals ad onn; suenter il 2000 èn quai stads radund 500&nbsp;000 animals ad onn. === Avanzament en il territori da la citad === Quant bain ch’il portg selvadi è abel da s’adattar a novs spazis vitals illustrescha la citad da [[Berlin]]. Là han els reconquistà sco novs spazis vitals ils guauds situads en vischinanza da la citad e penetreschan adina puspè er en la periferia da la citad. Da temp en temp arrivan els schizunt en il center da la citad. Il matg 2003 han per exempel stuì vegnir sajettads dus portgs selvadis ch’eran sa pers sin l’Alexanderplatz. En il fratemp vegn l’effectiv da portgs selvadis che vivan enturn Berlin stimà sin 10&nbsp;000 animals; en la proxima vischinanza da la citad èn quai radund 4000 animals. Els penetreschan en curtins e parcs e chaschunan per part donns considerabels; en pli sfugatan els sadellas da rument en tschertga da vanzadiras. Ils animals intelligents registreschan svelt ch’ins na fa betg chatscha sin els en il territori urban, quai ch’als intimescha magari schizunt da vegnir activs dal di. Uschia pon ins observar en intgins parcs da la citad portgets che giogan da bel cler di. La regenza da Berlin ha relaschà in sever scumond da pavlar per evitar che quai carmalia anc dapli portgs selvadis en la citad. === Effectivs da portgs selvadis natiralisads === [[Datoteca:Wild_Pig_KSC02pd0873.jpg|thumb|200px|Portgs selvadis en ils Stadis Unids]] Per motivs da chatscha è il portg selvadi vegnì natiralisà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en ils [[Stadis Unids]]. Là è el per part sa maschadà cun portgs domestics daventads selvadis che vivevan dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner en il sidvest dals pajais (surtut a [[Texas]]). Tras questa maschaida na datti oz en ils Stadis Unids nagin cunfin cler tranter portgs domestics e portgs selvadis. Sco ch’i para reusseschi però als portgs cun in’auta cumpart selvadia da sa far valair envers ils portgs cun in’auta cumpart dal portg domestic. En divers stadis (surtut [[California]], [[Florida]], [[Texas]], [[South Carolina]], [[Georgia]], [[Alabama]], [[Arkansas]], [[Oklahoma]], [[Arizona]] e [[Louisiana]]) dumbran ins oz gronds effectivs da portgs selvadis, e quai malgrà ch’i vegn per part fatg intensivamain chatscha sin els. Er en l’[[America dal Sid]] existan effectivs da portgs selvadis natiralisads. En l’Argentinia èn portgs selvadis vegnids importads vers il 1900 e vivan là tranter il 40avel ed il 44avel grad da latituda. Ulteriurs effectivs da portgs selvadis natiralisads, ch’èn per part medemamain sa maschadads cun ils portgs domestics, datti a [[Nova Guinea]], en la [[Nova Zelanda]] ed en l’[[Australia]], en pli a [[Hawai]], [[Trinidad]] e [[Puerto Rico]]. Per part èn ils animals arrivads en questas regiuns gia avant tschientaners. A Hawai per exempel èn ils emprims portgs arrivads avant radund 1000 onns cun navigaturs da la [[Polinesia]]. En l’[[Australia]] èn ils portgs selvadis vegnids importads a l’entschatta dal 19avel tschientaner, tranter auter per cumbatter las serps. Oz valan els sco mulesta – ils portgs selvadis mazzan per exempel regularmain agnels novnaschids e vegnan perquai considerads da l’agricultura sco animals nuschaivels. == Spazi da viver == Portgs selvadis s’adatteschan spertamain als pli differents spazis da viver. A quai attribuescha il fatg ch’els èn veritabels magliatut ch’èn abels da trair a niz da tuttas sorts nischas da nutriment. Tras lur abilitad da rumper si il terren han els access a pavel che na stat betg a disposiziun ad auters mammals pli gronds. Cun lur dentadira fitg ferma vegnan els schizunt da rumper fritgs cun ina crosa fitg dira, sco per exempel nuschs da cocos. Els èn plinavant fitg buns nudaders e possedan ina buna isolaziun termica ch’als lubescha da s’adattar a territoris umids. Pervi da questa abilitad tutgan tant il guaud da coniferas boreal, sco er il territori da channa ed il guaud tropic semperverd tar ils spazis vitals che pon vegnir colonisads dals portgs selvadis. Vers nord vegn lur derasaziun limitada tras il fatg che la terra è schelada pli ditg; quai als renda impussibel da cuntanscher las reservas da nutriment situadas sut la surfatscha. En territoris cun blera naiv ha il portg selvadi ultra da quai difficultads da sa mover; perquai manca el er en regiuns autalpinas. En l’Europa Centrala cun sias relaziuns climaticas moderadas cuntanscha il portg selvadi la pli auta spessezza en guauds da figlia e guauds maschadads ch’han autas cumparts da ruvers e da faus e che cumpiglian en pli regiuns palidusas e cleragls en furma da pradas. A las relaziuns climaticas subtropicas e tropicas s’adattescha il portg selvadi cun reducir la spessezza da ses pail; en pli na sviluppan els en talas regiuns nagina stresa da grass sut la pel (la quala als serva en territoris situads pli en il nord sco isolaziun termica). En regiuns chaudas dependan portgs selvadis fermamain da funtaunas d’aua; deserts na vegnan perquai betg colonisads dad els. == Nutriment == [[Datoteca:Zwei_Eicheln.jpg|thumb|180px|Glondas tutgan tar il nutriment preferì dal portg selvadi]] En tschertga da nutriment sfuschigna il portg selvadi il terren en tschertga da ragischs, verms, coss, mieurs, glimajas e bulieus. Sper plantas da l’aua sco per exempel la channa aromatica maglian portgs selvadis er feglia, chatschs e fritgs da numerusas chaglias e plantas sco er da tuttas sorts ervas e pastg. Sco omnivors na refusan els er betg capiergnas e ruments. Igl è gia vegnì observà che portgs selvadis han avert taunas da cunigls per pudair magliar ils giuvens. Magari pon els er tiers ovs u giuvens utschels da spezias d’utschels che cuan per terra. Ed en flums ch’èn sitgs ora maglian els schizunt conchiglias. En il territori da derasaziun europeic furman ils fritgs da ruvers e da faus ina rolla tut speziala entaifer il nutriment dals portgs selvadis. Ils onns che questas plantas portan spezialmain blers fritgs (ils uschenumnads onns da sem) vivan ils portgs selvadis sur plirs mais per gronda part da quests fritgs. En il territori asiatic vala il medem per ils sems da diversas spezias da schembers. Da ses nutriment vegetal preferì fan er part en l’Europa Centrala las ragischs dal felesch plimà e da la veschla–chaura. Tut tenor stagiun vegnan tranter auter vitiers las ragischs da l’anemona alva, dal badalestg-serp, dal plantagen e da la flur-paintg da palì. Gugent pasculeschan portgs selvadis er en il traifegl e maglian las parts sur terra dad ervas dultschas, fegliascha, pe-chaura, felesch-plimà e darsvenna sco er figlia da ruvers. Vi da terrens agriculs pon portgs selvadis chaschunar donns considerabels. Els maglian tut ils fritgs dal funs che vegnan cultivads en l’Europa Centrala. Tar ils tartuffels differenzieschan els schizunt tranter las singulas sorts e sa laschan surtut gustar tartuffels temprivs. Portgs selvadis stgavan er en ers e chaschunan savens in pli grond donn tras lur sfuignim che tras il mangiar sco tal. Er en parcs chaschunan els surtut donns da stgavar; en tschertga da tschagulas da flurs èn els en il cas da chavar enturn entirs prads ed eras. Gronds donns per l’agricultura datti surtut sch’ils ruvers e faus n’han betg purtà suffizientamain fritgs; alura van ils portgs selvadis da preferenza sin las cultiras en tschertga da maglia. Quai è er stà il motiv daco ch’igl è vegnì fatg sur lung temp intensivamain chatscha sin ils portgs selvadis. Ins suppona che gia las saivs enturn prads ch’èn cumprovadas dal temp da bronz avevan la funcziun da tegnair davent ils portgs selvadis. Portgs selvadis maglian però er insects che passentan in temp da lur svilup en la terra sco er auters animals pitschens. Er qua po il sfuignim intensiv manar a donns considerabels, per exempel tar lieus da cuar u en territoris d’envernada da luschards. Da l’autra vart ha l’activitad dals portgs selvadis per consequenza ch’il spectrum da la fauna sa sposta vers spezias da curta vita e contribuescha uschia a la protecziun da las spezias botanicas.<ref>Olaf Simon, Wolfgang Goebel: ''Zum Einfluß des Wildschweines (Sus scrofa) auf die Vegetation und Bodenfauna einer Heidelandschaft.'' En: ''Natur- und Kulturlandschaft.'' Tom 3, Höxter/ Jena 1999, p.&nbsp;172–177.</ref> Quai vegn attribuì ad ina cumpart pli auta da sems da plantas scherminativs en terrens ch’èn vegnids utilisads dals portgs selvadis. Perquai che las caracteristicas dals terrens che vegnan sfuignads sa midan, s’augmenta er l’abilitad scherminativa da las plantas ed il fatg ch’il paus da vegetaziun vegn interrut augmenta la creschientscha.<ref>Natasha K.E. Sims: [https://web.archive.org/web/20140811120429/http://www.britishwildboar.org.uk/The%20ecological%20impacts%20of%20wild%20boar%20rooting%20in%20East%20Sussex.pdf ''The ecological impacts of wild boar rooting in East Sussex.''] (PDF; 3,7&nbsp;MB). Consultà il prim da schaner 2013.</ref> Per la derasaziun dals sems da las plantas tras endochoria (a moda digestiva, vul dir en furma dad excrements) gioga il portg selvadi in dals vecturs ils pli impurtants: el è involva en la derasaziun da betg main che 76 da 123 spezias da plantas ch’èn vegnidas intercuridas.<ref>Thilo Heinken, Goddert von Oheimb, Marcus Schmidt, Wolf-Ulrich Kriebitzsch, Hermann Ellenberg: [https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/files/4458/pmnf155.pdf ''Schalenwild breitet Gefässpflanzen in der mitteleuropaischen Kulturlandschaft aus: ein erster Uberblick''] (PDF). Consultà ils 30 da november 2015.</ref> == Moviment e cumportament da ruaus == [[Datoteca:Sus.scrofa.tracks.jpg|thumb|200px|Passida d’in portg selvadi]] [[Datoteca:Wildschwein_in_der_Suhle_ruhend_mit_Äpfeln.jpg|thumb|200px|Portg selvadi che ruaussa en la lozza]] [[Datoteca:Susscr_Malbaum_frei_Rehahn_BAR_070802.jpg|thumb|140px|Planta da sfruschar (pign)]] === Pass, nudar === Portgs selvadis che ruaussan repartan per ordinari il pais a moda eguala sin tut las quatter chommas. S’avanzond al pass è la moda da sa mover usitada il pass en crusch, vul dir che la chomma davant e quella davos che sa chattan en posiziun diagonala vegnan muventadas enavant quasi a medem temp. En questa moda pon els avanzar 3 fin 6&nbsp;km per ura. En il trot bandunan la chomma davant e davos mintgamai gia il terren, avant che l’autra è sa tschentada. Quest pass vegnan ils portgs selvadis da tegnair sur in fitg lung temp e surventschan uschia sis fin diesch kilometers per ura. A galop fugian portgs selvadis cura ch’els vegnan spaventads. Animals creschids fan en quest pass sigls da fin a 2 meters; els n’èn però betg abels da tegnair ditg sidretg questa moda da sa mover e crodan bainprest enavos en il trot, e quai er sch’els èn en fugia. Ultra da quai èn ils portgs selvadis fitg buns nudaders ch’èn er abels da surmuntar lungas distanzas. Cun agid da traplas fotograficas han ins per exempel pudì cumprovar ch’els percurran il Rain Aut tranter Lörrach e Waldshut. Las chommas muventan els en quest cas a moda sumeglianta sco en il trot e be la part superiura dal chau varga or da l’aua. === Cumportament da pussar === Portgs selvadis passentan ina gronda part dal di cun pussar. Tge temp dal di ch’els fan quai dependa da las cundiziuns da l’ambient respectivas. Per ruassar sa retiran els gugent en spezials lieus da ruaus ch’els frequentan persuls u communablamain. Per portgs selvadis che cupidan è tipica la posiziun cun chommas stendidas; la posiziun a garnugl, pia cun chommas plegadas, sa lascha percunter observar be per curts muments. Tar il tipic repertori da cumportament dals portgs selvadis tutga er il sa rudlar en paltauns da lozza. Surtut la stad serva quai a regular la chalur. Ultra da quai vegnan encapslads parasits da la pel ed insects che piztgan n’arrivan betg uschè tgunsch vi da la pel. La stresa da lozza che daventa sitga e dira vegn alura sfruschada giu vi da las plantas che sa chattan en vischinanza dals paltauns. Preferidas vegnan plantas cun ina scorsa groppa u cun blera rascha, en l’Europa Centrala surtut ruvers, tieus e pigns. Questa furma da nettegiament è necessaria, damai ch’ils portgs selvadis han in culiez memia curt ed immovibel per pudair sa nettegiar e sa liberar d’insects cun agid da lur dentadira. == Multiplicaziun == === Temp da paregliament === Sch’i stat a disposiziun abundantamain nutriment, pon animals giuvens feminins gia cuntanscher suenter 8 fin 10 mais la madirezza sexuala. Animals masculins madiran per ordinari pir en il decurs dal segund onn da vita. Excepziuns da quella regla han ins enfin uss pir pudì observar en ils [[Stadis Unids]], nua che las populaziuns da portgs selvadis èn sa maschadads fermamain cun portgs domestics. Il temp da paregliament dependa da las cundiziun climaticas respectivas. En l’Europa Centrala cumenza el per ordinari il november e dura fin il schaner u favrer. Paregliaziuns èn però er pussaivlas ordaifer quest temp; tscherts auturs attribueschan quai a l’influenza dals portgs domestics. Femellas ch’han gì ina spersa u ch’han pers l’entira tratga curt suenter la naschientscha, pon immediat puspè esser ablas da concepir. === Paregliaziun === Frunta in mastgel durant il temp da paregliaziun sin ina femella, savura el las genitalias da quella, per eruir sch’ella è pronta da concepir. Sche quai è il cas, stumpla el ad ella levet cunter il venter e va en rudè enturn ella. Sa retira la femella da quest ritual, alura poi esser ch’il mastgel la suonda sur pli lung temp. Ma la femella po er mussar ch’ella n’ha betg veglia da copular cun zuppentar la regiun genitala. Per copular ascenda il mastgel la femella; en questa posiziun restan els radund 5 minutas enfin ch’els sa spartan puspè. Durant il temp da paregliaziun copulescha ina femella sis fin set giadas. === Paregliaziun sincronisada === Sco ch’i para ha lieu tar famiglias da portgs selvadis cun in urden social intact ina sincronisaziun dal temp da paregliaziun; quella vegn messa ad ir tras la pli veglia femella entaifer la stirpa. Process che vegnan manads tras ormons effectueschan in temp da paregliaziun cumpact tranter l’october ed il december che garantescha che la figlialanza nascha pli u main a medem temp. Quai augmenta las schanzas da surviver da quella. === Cumbats da mastgels === Sche mastgels che concurrenzeschan per femellas fruntan in sin l’auter durant il temp da paregliaziun, datti per ordinari cumbats d’ierarchia, ils quals èn ritualisads fermamain. Dal depurtament d’impressiun dals mastgels fa tranter auter part il zappitschar cun las chommas davos, il squittar urin ed il gizzar la missella (cun muventar quella vi e nà). S’intensivescha il cumbat, alura sa transfurma il gizzar la missella en in batter quella intensivamain si e giu; savens sa furma er stgima vi da la bucca. Las lungas zaidlas si dies èn drizzadas sidretg, il chau è sbassà. Ils mastgels cumbattan in l’auter en rudè e pitgan in a l’auter en las spatlas. Sche nagin dals animals n’ha prendì fin qua la fugia, alura cumenza il cumbat per propi: ils dents da la missella sut vegnan pitgads cun moviments sin la vart e vers ensi cunter il venter e la part sut dal corp. Quai po chaschunar blessuras ordvart sanguinusas. Il cumbat è pir a fin cura ch’in dals mastgels scappa e surlascha la femella a l’auter. === Naschientscha === [[Datoteca:Frischlinge_mit_Bachen.jpg|thumb|200px|Portgas selvadias cun portgets]] [[Datoteca:Bache_mit_Frischling.jpg|thumb|200px|Portget che tschertga la vischinanza da sia mamma]] Il temp da purtanza da las femellas dura 114 fin 118 dis (‹trais mais, trais e emnas e trais dis›). En l’Europa Centrala naschan ils animals giuvens il pli savens dal mars fin il matg. Ils novnaschids vesan immediat ed han gia zaidlas vi da lur corp. Lur pais da naschientscha munta a 740 fin 1100&nbsp;grams. Il temp da tezzar dura 2,5 fin 3,5 mais.<ref>Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: ''Knaurs Großes Jagdlexikon.'' Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p.&nbsp;735.</ref> Appartegna la mamma ad in triep, alura s’allontanescha ella da quel e va sias atgnas vias, enfin ch’ils pitschens èn abels da suandar quel. La colliaziun tranter la mamma ed ils pitschens dura per ordinari radund 1,5 onns. Avant la naschientscha tscherna la femella cun tutta precauziun in lieu adattà sco gnieu da naschientscha. Quests lieus èn savens drizzads vers sid per ch’els possian vegnir stgaudads dal sulegl; en regiuns palidusas tschertga la femella elevaziuns dal terren per ch’il gnieu saja protegì cunter l’umiditad. Ella pulstrescha il gnieu cun pastg ed erigia silsuenter ina sort da tetg. En media parturescha ina femella radund set purschels. Durant ils emprims dis da vita reageschan ils animals giuvens sensibel sin il fraid e l’umiditad; la mamma resta perquai cun els en il gnieu. Tut tenor l’aura banduna ella alura quel cun ses pitschens suenter ina fin duas emnas. En cas da privel defendan las mammas lur pitschens a moda fitg energica. En talas situaziuns poi er esser ch’ellas attatgan umans. La rata da mortalitad è fitg auta tar ils purschels. Blers moran surtut sche las relaziuns climaticas durant las emprimas trais emnas da vita èn bletschas e fraidas; pertge che lur regulaziun da la temperatura n’è betg anc sa sviluppada dal tuttafatg. La mortalitad dependa er dal dumber d’animals inimis che vivan en la regiun. En regiuns senza animals da rapina survivan radund 75 da 100 animals giuvens l’emprim onn da vita (quels che na survivan betg, moran per ordinari gia durant l’emprim mais da vita). En lieus nua ch’èn da chasa lufs, urs e lufs-tscherver survivan però be radund 30 da 100 purschels. == Cumportament social == [[Datoteca:Sus_scrofa_LC0074.jpg|thumb|200px|Portga cun animals giuvens ed in portg da l’onn avant]] Portgs selvadis vivan en famiglias-mamma, en harems u en gruppas d’animals ch’èn naschids l’onn avant. A moda solitaria vivan surtut animals masculins. La furma da convivenza tipica è la famiglia-mamma che consista d’ina femella cun sia ultima descendenza. Mintgatant resta er la generaziun giuvna da l’onn avant tar la mamma, la quala po per part er gia avair pitschens. En ina tala stirpa furma la mamma pli veglia l’animal dominant. Portgs selvadis esters na vegnan per ordinari betg integrads en talas gruppas. Sa scuntran pliras famiglias-mamma sche tegnan ellas distanza ina da l’autra. Questas gruppas dattan dapart sche la purschida da nutriment n’è betg suffizienta, sch’ellas vegnan disturbadas tras chatscha u en quel mument che l’animal dominant mora. Pervi da l’auta mortalitad dals animals giuvens variescha la grondezza da la gruppa fermamain. Stirpas che consistan da dapli che 20 animals èn l’excepziun en l’Europa Centrala. Ils mastgels da l’onn avant vegnan stgatschads da las femellas or da la gruppa e vivan silsuenter durant ca. in onn sco atgna stirpa. Er qua na sa furman naginas gruppas cun animals tuttina vegls che derivan d’autras stirpas. L’ierarchia entaifer ina tala gruppa era gia sa furmada a chaschun dals cumbats tranter ils animals giuvens. A partir dal segund onn da vita cumenzan ils mastgels a girar a moda solitaria tras il revier. Durant il temp da la paregliaziun dal november fin il schaner s’unescha mintgin dad els individualmain cun ina famiglia-mamma. Il contact tranter il mastgel e la famiglia-mamma resta però liber – el na dorma betg en il letg communabel e la femella dominanta maina era da quel temp la gruppa. Mintgatant sa laschan er observar gruppas d’animals da l’onn precedent en las qualas animals masculins e feminins vivan ensemen. A talas constellaziuns vegni sche la femella-mamma è vegnida sajettada u è morta a moda natirala. Talas gruppas atipicas sa schlian a chaschun dal proxim temp da paregliaziun. == Inimis == Ils inimis natirals en il territori da derasaziun dals portgs selvadis èn il tigher, il luf e l’urs brin. Animals giuvens vegnan per part er mazzads da lufs-tscherver, vulps, giats selvadis e pivs. Per ils lufs furman ils portgs selvadis ina da las predas principalas; la cumpart variescha però tut tenor il spazi da viver. Tar in’examinaziun ch’è vegnida fatga a l’entschatta dals onns 1980 en la part settentriunala da la [[Russia]] europeica han ins chattà en 47&nbsp;% dals excrements da lufs restanzas da portgs selvadis. En autras regiuns da la Russia han retschertgas cumparegliablas mussà ch’ils portgs selvadis furman la primavaira e la stad 80 % e l’atun 40&nbsp;% da la preda dals lufs. Quels chatschan la gruppa da portgs selvadis sur ina pli lunga distanza ed emprovan da separar in animal dals ulteriurs. Surtut animals giuvens e da l’onn precedent daventan lur unfrenda; portgs selvadis creschids che vegnan en las stretgas, èn tuttavia abels da sa defender cunter lufs. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en l’Europa da l’Ost, chatschan urs brins portgs selvadis sch’i n’als stattan betg a disposiziun autras reservas da vivondas u sch’els na crodan betg en il sien d’enviern, perquai ch’igl als manca las reservas da grass necessarias. Els tschiffan ils portgs la notg cura che quels ruaussan en lur gnieu u als attatgan durant ch’els fan bogn. D’enviern persequiteschan els però er animals malsauns u flaivlentads sur lungas distanzas. En cumparegliaziun cun il luf, il tigher da la [[Sibiria]] e l’urs brin giogan il luf-tscherver, la vulp, il giat selvadi ed il piv grond be ina rolla secundara sco predaturs. Els fan surtut chatscha sin portgets ch’èn gist naschids u flaivlentads. == Malsognas == Ils portgs selvadis valan sco reservuar permanent dal scherm infectus da la pesta dals portgs e sco infectader principal da las scossas da portgs domestics. Il 2002 èn vegnids annunziads en [[Germania]] 451 cas da pesta tar portgs selvadis, quai ch’ha er augmentà il squitsch da far chatscha sin els. Ils ultims onns è la situaziun d’infestiun però sa calmada in pau. Portgs selvadis èn er animals ospitants per trichinas. Perquai sto lur charn adina vegnir examinada, avant ch’ella po vegnir utilisada. Diagnosas positivas èn bain fitg raras; ma l’examinaziun è necessaria perquai ch’ina malsogna po esser en il cas extrem mortala per l’uman. == Aspectativa da vita == Sviluppads a fin èn ils portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg fin set onns; questa vegliadetgna cuntanschan però be paucs individis. La mortalitad, surtut tar animals giuvens, è fitg auta, uschia che main che 10&nbsp;% dals portgs selvadis novnaschids cuntanschan il quart onn da vita. Portgs selvadis madirads fisicamain a fin furman perquai be ina pitschna part da las populaziuns respectivas. Be paucs animals vegnan anc pli vegls. En fermanza percunter cuntanschan portgs selvadis ina vegliadetgna bler pli auta. Igl èn cumprovads exemplars ch’han cuntanschì il 21avel onn da vita. == Periclitaziun == Per part exista ina situaziun da periclitaziun locala; a nivel global n’èn ils portgs selvadis però betg periclitads. Sin la Glista cotschna da las spezias periclitadas da l’Associaziun per la protecziun da la natira mundiala IUCN cumparan els perquai sut la rubrica ''Least Concern''.<ref>http://www.iucnredlist.org/details/41775/0. Consultà ils 26 da mars 2016.</ref> == Sistematica == Ils pli vegls chats da fossils che sa laschan attribuir incontestablamain als portgs selvadis derivan en l’Europa dal miocen tardiv (ca. avant 6 milliuns onns) ed en l’America dal Nord dal pleistocen tempriv e mesaun (ca. avant 1,8 milliuns onns). Entaifer il gener ''Sus'' è probablamain il portg selvadi nanin (''Sus salvanius'') parentà il pli stretgamain cun il portg selvadi. Tut las autras spezias da ''Sus'' furman ensemen la gruppa dals portgs barbus e portgs cun bots. Las relaziuns da parentella a l’intern da questa gruppa n’èn però betg anc scleridas. == Sutspezias == [[Datoteca:Wildschwein_12.4.2008_117.jpg|thumb|180px|Portg selvadi europeic (''Sus scrofa scrofa'')]] [[Datoteca:Scavenger_feast_-_Yala_December_2010_(2).jpg|thumb|180px|Portg selvadi indic (''Sus scrofa cristatus'')]] [[Datoteca:Sus_scrofa_leucomystax1.jpg|thumb|180px|Portg selvadi giapunais (''Sus scrofa leucomystax'')]] Dal portg selvadi èn vegnidas descrittas in’entira retscha da sutspezias. Quellas vegnan differenziadas a basa da la lunghezza basilara da la chavazza e da las relaziuns da grondezza da l’oss lacrimal. La lunghezza da l’oss lacrimal sa sminuescha dal vest vers l’ost e si’autezza s’augmenta. L’entira chavazza vegn pli curta e pli auta. Las spezias ch’èn da chasa en il nord e nordvest han ultra da quai in pail pli spess e pli lung. Portgs selvadis che vivan sin inslas èn en general pli pitschens. En l’Europa ed en il territori da la Mar Mediterrana differenziesch’ins tranter las suandantas sutspezias: * ''Sus scrofa scrofa'' – derasada en l’[[Europa dal Vest e Centrala]] fin a las [[Pireneas]] e las [[Alps]] sco er fin al nordvest da la [[Slovachia]]. Questa sutspezia è da grondezza mesauna, stgira e cun pail da colur brin cotschnent. * ''Sus scrofa castillianus'' – la sutspezia che populescha la [[Peninsla Iberica]]. * ''Sus scrofa meridionalis'' – ina sutspezia ch’era da chasa sin las inslas [[Corsica]] e [[Sardegna]]; ella vala oz sco extincta. * ''Sus scrofa majori'' – la sutspezia ch’è derasada sin la [[Peninsla Taliana]]. Ella è relativamain pitschna e stgira. En l’Italia dal Nord è ella vegnida stgatschada en il fratemp da la sutspezia scrofa. * ''Sus scrofa reiseri'' – en il territori da l’anteriura [[Jugoslavia]]. * ''Sus scrofa barbarus'' – sutspezia ch’era da chasa en il [[Maroc]], l’[[Algeria]] e la [[Tunesia]], ma ch’è en il fratemp daventada rara. * ''Sus scrofa sennaarensis'' – derasada oriundamain en l’[[Egipta]] ed en il [[Sudan]]; oz extincta. * ''Sus scrofa libycus'' – questa sutspezia viveva oriundamain en in territori che tanscheva da la [[Tirchia dal Sid]] fin en l’[[Israel]] e la [[Palestina]]; pervi da la chatscha intensiva è ella medemamain svanida dal tuttafatg. * ''Sus scrofa attila'' – da chasa en il [[Caucasus]], l’[[Europa dal Sidost]], l’[[Asia Minura]], la [[Persia dal Nord]] e per lung da la costa da la [[Mar Caspica]]. Questa sutspezia daventa pli gronda e greva che quella da l’Europa Centrala. Il pail è in pau pli cler. Ulteriuras sutspezias vivan en l’[[Asia Centrala]], en l’[[India]] sco er en las diversas parts da l’[[Orient Extrem]]. == Genetica == Portgs selvadis europeics han per ordinari 2n = 36 cromosoms. Portgs domestics possedan percunter 2n = 38 cromosoms. En ils Pajais Bass ha la gronda part da las populaziuns da portgs selvadis 2n = 37 cromosoms. En l’anteriura Jugoslavia ed en il Giapun han ils portgs selvadis il medem dumber da cromosoms sco il portg domestic. En il decurs da la domesticaziun dal portg selvadi èsi probablamain vegnì tras fissiun tar in augment dal dumber da cromosoms. Igl è però er pussaivel ch’il dumber oriund muntava tar ils portgs selvadis a 2n = 38 e ch’igl è vegnì tar ina fusiun da cromosoms. En quest ultim cas represchentassan las sutspezias da l’anteriura [[Jugoslava]] e dal [[Giapun]] il stadi oriund.<ref>Wolf Herre: ''Haustiere - zoologisch gesehen.'' Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-642-39394-5, p. 312.</ref> Vegnan cruschads portgs selvadis e portgs domestics, resultan descendents fritgaivels, e quai cumbain ch’il dumber da cromosoms dals geniturs è different.<ref>Denkschriftenkommission der: ''Säugetiere der Schweiz / Mammifères de la Suisse / Mammiferi della Svizzera.'' Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-0348-7753-4, p.&nbsp;429.</ref> == Uman e portg selvadi == === Portg selvadi e portg domestic === [[Datoteca:Pig_DSC03969.jpg|thumb|200px|Animals giuvens d’ina rassa stgira dal portg domestic]] Entaifer il grond territori da derasaziun dal portg selvadi han gì lieu domesticaziuns pliras giadas independentamain in da l’auter. Sco tar las nursas e las chauras ha la domesticaziun er manà tar il portg selvadi tar ina sminuziun da la grondezza oriunda da l’animal. Chats archeologics dad oss ch’èn pli pitschens ch’il spectrum da variaziun ch’è usità tar portgs selvadis vegnan perquai resguardads sco cumprova per ina domesticaziun da portgs selvadis. Ils pli vegls chats che documenteschan a moda cumprovada ina domesticaziun derivan da la [[Tirchia dal Sidost]]. En culegnas dal temp neolitic tempriv (emprima mesadad dal 8avel millenni a.C.) han exchavaziuns manà a la glisch oss da portgs che sa differenzieschan en lur relaziuns da grondezza cleramain dal portg selvadi. En l’[[Irac]] ed en l’[[Europa]] derivan mussaments segirs da ca. 7000 a.C. Independentamain da quai è il portg selvadi vegnì domesticà en la [[China]] (probablamain en il decurs dal 6avel millenni a.C.) ed en la [[Tailanda]] (quart millenni a.C.). En l’Europa Centrala ha la domesticaziun manà a portgs ch’avevan en il temp medieval savens in autezza dal spitg dal dies da be 75 cm. En lur cumparsa – pail spess, chau stendì – sumegliavan els però anc fitg ferm il portg selvadi. Fin en il 18avel tschientaner na sa differenziava la moda da viver dal portg domestic europeic numnadamain betg ferm da quel dal portg selvadi. Tras las cundiziuns da tegnida en il liber n’eran els betg protegids cunter il fraid. Lur maglia stuevan els en emprima lingia tschertgar sezs en ils guauds; dals umans vegnivan els sin il pli pavlads cun lavadiras. Ultra da quai vegnan portgas domesticas ad avair parturì da temp en temp descendenza da vers selvadis. En consequenza da tut quai na sa differenziava il portg domestic fin là strusch dal tip dal portg selvadi. Igl eran quai animals satigls cun chommas lungas, in chau stendì e zaidlas bain visiblas si dies. Anc vers l’onn 1800 cumpigliava la vegliadetgna da maz dals portgs en Germania 1½ onn; lur pais muntava da quel temp a 50 kg.<ref>Sambraus, p.&nbsp;277.</ref> Tar ils portgs domestics odierns sa tracti da svilups d’allevament relativamain moderns. Els èn sa furmads suenter che la pratica d’als engraschar cun glondas è vegnida bandunada. L’emprima razza da portgs moderna è sa sviluppada vers il 1770 en l’[[Engalterra]]. === Il portg selvadi sco animal da chatscha === [[Datoteca:EberreliefmitHund-3Jhrnchr-FOKoeln2.jpg|thumb|200px|Relief roman cun portg selvadi e chaun da chatscha (terz tschientaner)]] [[Datoteca:Südindischer_Meister_um_1540_002.jpg|thumb|200px|Chatscha da portgs selvadis (India, 16avel tschientaner)]] [[Datoteca:Peter_Paul_Rubens_142.jpg|thumb|200px|Peter Paul Rubens: ‹La chatscha da Meleager ed Atalante›]] [[Datoteca:Eberjagd-Detail-Radschloßgewehr-1600.jpg|thumb|140px|Detagl d’ina buis da chatscha (16avel tschientaner)]] Il portg selvadi tutgava tar la pli impurtanta selvaschina dals umans dal mesoliticum. A basa dals chats archeologics vegn stimà che quels furmavan en l’Europa Centrala radund 40 fin 50 % da la preda. Fatg chatscha vegniva cun agid da traplas u cun artg e frizza, e quai surtut sin animals giuvens ch’eran relativamain lev da sajettar. La chatscha sin in ver duvrava percunter curaschi ed inschign. Ina giada ch’in portg selvadi creschì è blessà attatga el er l’uman; surtut ils vers pon chaschunar cun lur lungs dents chanins blessuras mortalas. I valeva perquai tuttavia sco cumprova da curaschi d’ir a chatscha da portgs selvadis be munì cun la lantscha. Correspundentamain menziunescha il codex songagliais ''Carolus Magnus et Papa Leo'' da l’onn 799 er il cletg da chatscha da [[Carl il Grond]] che duai avair butinà in ver. Sco quai che numerus maletgs e lavurs artisanalas mussan, era usitada la chatscha sin portgs selvadis cun chavals e chauns da chatscha. A la curt dal duca da Württemberg vegnivan tegnids a l’entschatta dal 17avel tschientaner 900 gronds chauns da chatscha, cun ils quals ins gieva a chatscha da portgs selvadis. Ils chauns ils pli custaivels protegiv’ins cun agid da cularins lads u schizunt da gippas da fier cunter attatgas da vers. Ils chauns avevan il pensum da persequitar in portg selvadi fin che quel vegniva stanchel e d’al retegnair en in lieu fin ch’il chatschader al pudeva sajettar a curta distanza. Tar questas chatschas vegnivan umans, chavals e chauns adina puspè blessads grevamain u schizunt mortalmain tras attatgas da portgs. Il svilup da las armas da fieu ha simplifitgà la chatscha sin portgs selvadis. I n’era betg pli necessari da far frunt directamain ad in ver che sa defenda stinadamain cun ses clavigliuns. Tuttina è la chatscha sa mantegnida, surtut dal temp dal baroc, sco part integrala dal ceremonial curtais. Persecuziuns da portgs a chaval han bain anc fatg part dals divertiments da l’aristocrazia; savens èn ils animals però er vegnids chatschads en uschenumnads curtins da chatscha directamain davant la flinta da la societad curtaisa. Ils animals sajettads giugavan tuttavia ina rolla tar il provediment da la populaziun cun charn. Il 1669 ha per exempel il ‹Proviant- und Rauchhaus des Jägerhofes Dresden› vendì a la populaziun la charn da 616 animals; en la [[Prussia]] eran ils burgais da las citads obligads da cumprar giu da la curt portgs selvadis ch’eran vegnids sajettads. Ils purs fatschentavan surtut ils gronds donns ch’ils portgs faschevan adina puspè vi da la cultira; ad els n’eri per ordinari betg lubì da mazzar ils portgs ch’invadevan lur prads – els als dastgavan be stgatschar cun bastuns. La situaziun è sa midada cun la fin da l’absolutissem. Las restricziuns da chatscha sin portgs selvadis èn vegnids dissolvidas ed a partir dal davos terz dal 18avel tschientaner han blers pajais da l’Europa Centrala relaschà ordinaziuns, tenor las qualas igl era be pli lubì da tegnair portgs selvadis en curtins da selvaschina. En numerusas regiuns da l’Europa Centrala n’era il portg selvadi perquai betg pli represchentà vers la mesadad dal 19avel tschientaner. L’effectiv è anc sa sminuì supplementarmain suenter che la [[Revoluziun dal 1848]] ha lià il dretg da chatscha a la proprietad funsila. La persuna cun dretg da chatscha aveva uss numnadamain da far bun envers il proprietari da terren l’entir donn che vegniva chaschunà tras la selvaschina. Vers ils onns 1940 ha l’effectiv cuntanschì en l’Europa Centrala in minimum istoric. Al restabiliment ha contribuì il fatg ch’igl èn vegnids relaschads en il suenterguerra scumonds da sajettar portgs selvadis. Er la cultivaziun da tirc augmenta per ordinari la preschientscha da populaziuns da portgs selvadis. En il fratemp vegnan sajettads en [[Germania]] mintg’onn radund in mez milliun portgs selvadis. Suenter il chavriel furma el qua la selvaschina che vegn sajettada il segund frequent<ref>[https://web.archive.org/web/20160329083835/http://www.djz.de/447,1520/ ''Wildschweinstrecke steigt rasant''.] En: ''Deutsche Jagdzeitung.'' 19 da november 2008.</ref>; en l’[[Austria]] sa chatta el sin la tschintgavla ed en [[Svizra]] sin la sisavla plazza. Sco gia menziunà enconuscha la lingua tudestga per il portg selvadi e sias parts dal corp differentas noziuns specificas che derivan da la lingua da chatschaders: il portg selvadi masculin (ver) vegn numnà ''Keiler'', in ver pli vegl (a partir da ca. 5-6 onns) ''Basse'' u ''Hauptschwein''. L’animal feminin (portga) vegn numnà ''Bache'', in novnaschì ''Frischling''. Ils dents chanins dal ver sa numnan er ''Gewaff'', quels da la missella sura ''Haderer'' e quels da la missella sut ''Gewehre''. === Cumportament envers ils umans === Pervi da la persecuziun intensiva tras l’uman èn ils portgs selvadis per ordinari spuretgs ed activs da notg. Mastgels en chalur e femellas cun portgets pon però sa cumportar da temp en temp a moda agressiva envers ils umans (surtut sche quels mainan cun sai chauns). En citads gronds poi esser che portgs selvadis perdan dal tuttafatg lur timiditad envers ils umans, e quai surtut sch’els vegnan pavlads. En ambients urbans giaudan portgs selvadis savens la simpatia da la populaziun, da l’autra vart sto lur dumber vegnir regulà per tegnair a mastrin ils donns vi da parcs e zonas verdas.<ref>L. Wittich: ''Wildtierpräsenz und Wildtieraktivität im urbanen Raum.'' En: H. Hofer, M. Erlbeck (ed.): ''Wildtiermanagement im urbanen Raum? Wildtiere im Spannungsfeld von Tierschutz, Jagdrecht und Naturschutz.'' Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung (IZW), Berlin 2007, ISBN 978-3-00-021684-8, p.&nbsp;16–20.</ref> Animals che vegnan allevads tras l’uman daventan fitg dumestis e na pon betg pli vegnir mess en libertad. Per ina tegnida adequata a lur natira dovran portgs selvadis ultra da quai bler spazi, sco quai che be parcs zoologics pon metter a disposiziun.<ref>[https://web.archive.org/web/20141123133436/http://www.wildschweine.net/10findelkind.htm ''Informationen über den Umgang mit gefundenen Frischlingen'' sin wildschweine.net]</ref> === Portgs selvadis en l’istorgia culturala === La chatscha sin ils portgs selvadis cun lur ferma veglia da sa defender è adina puspè stada in tema en la litteratura. Quai tanscha da las ovras da Heracles e la chanzun dals Nibelungen fin a la seria da comic dad Asterix. Er en nums da lieus ed en vopnas da vischnancas e da citads datti en l’entira Europa Centrala ed utrò numerus referiments al portg selvadi. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Norbert Benecke: ''Der Mensch und seine Haustiere – Die Geschichte einer jahrtausendealten Beziehung''. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-88059-995-5, p. 248–260. * Lutz Briedermann: ''Schwarzwild''. 2. ediziun repassada. Deutscher Landwirtschaftsverlag, Berlin 1990, ISBN 3-331-00075-2. * H. Gossow: ''Wildökologie.'' Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2005, ISBN 3-935638-03-5. * Heinz Gundlach: ''Brutfürsorge, Brutpflege, Verhaltensontogenese und Tagesperiodik beim Europäischen Wildschwein (Sus scrofa L.).'' En: ''Zeitschrift für Tierpsychologie.'' Tom 25, 1968, nr. 8, p. 955–995. * Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: ''Knaurs Großes Jagdlexikon'', Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5 * Lutz Heck: ''Die Wildsauen''. Verlag Paul Parey, Hamburg 1980/1985, ISBN 3-490-06612-X. * Rolf Hennig: ''Schwarzwild. Biologie, Verhalten, Hege und Jagd''. 7. ediziun repassada. BLV, Minca 2007, ISBN 978-3-8354-0155-6. * V. G. Heptner: ''Mammals of the Sowjetunion Vol. I Ungulates''. Leiden/New York 1989, ISBN 90-04-08874-1. * Heinz Meynhardt: ''Schwarzwild-Report. Mein Leben unter Wildschweinen.'' 8. ediziun repassada. Neumann, Lipsia/Radebeul 1990, ISBN 3-7402-0080-4. * F. Müller, D. G. Müller (ed.): ''Wildbiologische Informationen für den Jäger.'' Tom 1: ''Haarwild''. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2004, ISBN 3-935638-51-5. * Michael Petrak: ''Schwarzwild. Biologie, Bestandsreduktion, Sozialstrukturen, Wildschadenseindämmung, Schweinepest''. Parey, Singhofen 2003, ISBN 3-89715-022-0. * Cord Riechelmann: ''Wilde Tiere in der Großstadt''. Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 2004, ISBN 3-89479-133-0. * Hans Hinrich Sambraus: ''Farbatlas Nutztierrassen''. Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3219-2. == Colliaziuns == {{Commonscat|Sus scrofa|Portg selvadi}} [[Categoria:Artitgels recumandads (Animals)]] [[Categoria:Mammals]] 9m58kj0kgucx7n60ly46ivryw9ke6r4 Chaltgera 0 12386 172665 163866 2026-06-27T00:50:24Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172665 wikitext text/x-wiki [[File:Chalchera ancient oven side.jpg|thumb|La chalchera da [[Valchava]].]] Ina '''Chaltgera''' es in furn da chaltschina construí per producir chaltschina. == Classificaziun == Ins po classificar chaltgeras en dus tips: * Ils furns ilsquals vegnevan fabritgads datier da la chava sche lenna e crappa da chaltgina eran avant maun en abundanza. Questa construcziun era betg elavurada dal tuttafatg ma quels furns survevan a la glieud per puder far lur atgna maulta. * Las chaltgeras permanentas èn furns industrialisads, fixads e construí per utilisar plirs onns quest furns el medem lieu nua ch'ins ha fabritgà la chaltgera. == Construcziun == En emprima lingia, tschertgava ins in terren cun pendenza considerabla ed crappa e lenna en abundanza. Sco continuacziun, fagevan ins ina rusna en la terra d'in dus meters profunditad ed in diameter da quater meters che determinava la capacitat dal furn == Parts que els constitueixen == [[File:ForndeCalç.jpg|thumb|In furn de chaltschina a [[Mallorca]].]] * La combra da combustiun es per metter en la lenna per puder alimentar il fieu. * Il vasch es il lieu nua che la lenna brischa e la tschendra producida vegn rimnada. * La combra da cargar es survart, nua ch'ins metta en ils craps. * Il tschintel es ina paraid circulara a la part inferiura da la chaltgera. * La vora survescha per rinforzar la part exteriura da la chaltgera ed fatg entras ina lingia da crappa enturn enturn. * Il chapi es ina rasada d'arschiglia que survescha per impedir che il fieu sorti dil furn. * La clav, crap che cuviera l'avertura uschia che il furn es isolà dal exteriur. * Enfurnadur, crap situà a la part bassa da la bucca dal furn. * La spirala u la fumera es la part bassa che es sco ei para per tut il mund enturn betg curclada cun arschiglia, pertgei quei ei il lieu nua ch'il fieu respira. * La bucca es l'avertura dal furn nua ch'ins maina viaden ils truncs. * La portada es la paraid construida da crappa encalladas che surveschan per salvar la calira da la chaltgera. == Utilisaziun e creaziun da chaltschina == [[File:forn.jpg|thumb|Furn de chaltschina cuvrí cun crappa.]] Ils furns sudevan a gruppas da chaltginers. Tut las lavurs vegnivan fatgas en lavur cumina entras ils abitants d'in vitg. Quels extravan la crappa ord la chava, fagevan coier quests e plitard schavan currer giu la chaltschina en foss en la terra. Il process da producziun d'ina furnada pudeva durar cun tut las preparaziuns tranter in mais ed in mais e mez. Emprim da tut, per fabricar la chaltschina necessitavan ins lenna da brisch ch'ins opteneva dal guaud, uschia contonscheva ins en in furn isolà temperaturas tranter 800 e 1000°C. Il process da transfurmar crappa en chaltschina funcziuna grazia a la temperatura che vegn contonschida en in furn rodund che es construí sut il terren. Per contonscher las autas temperaturas necessarias stuevan ins preparar bein avon che dar fieu al furn. Questa preparaziuns fagevan ins savens el schaner e fevrer, perquai ch'ins haveva lura pauca lavur agriculturala. Tut la materia per construir ina chasa vegniva uschia ord la vischinanza dad in vitg. La producziun da chaltschina ha tegní ina certa impurtanza fin a l'emprima mitad dil 20avel tschientaner. Quai demonstrescha l'existenza da numerus furns e nums sin il territori rumantsch. Da questa activitat antica, tan estesa a les nossas muntagnas, resta sulettamain il testimoni mut da certins furns restaurads u ornads e zuppads entras la vegetaziun. == Guaffens utilisads == [[File:ForndeCalç3.jpg||thumb|Vista superiura d'ina chaltgera.]] * Furtga: eina que està formada per un pal de fusta amb una prolongació de ferro formada per dues petites puntes, d'uns 12 centímetres, i serveva per evitar ch ins sa brischa la bratscha cun retrer la força da la bucca dal furn. * Palfier: Guaffen ch'ei ina petga da fier, furmada cun duas differentas varts. Ina vart en spitg e tschella in chau plat, quai guaffen duvrava ins per rumper la crappa per far mir. * Zappa: Guaffen de fier cun in spitg ed ina vart sco ina sigir. Quai duvravins per desfar il terratsch a l'ura da baghegiar il furn. * Sadella: In recipient che s'utilisa per transportar crappa agl interiur dal furn e per puder transportar la chaltschina. Ulteriurs guaffens ch'ins utilisava fuvan il zappun, il martè ed il fussé. == Localisaziun == [[File:Forn de calç.jpg|thumb|Chaltgera a Güel, Aragonia]] Ins po chattar chaltgeras en tuts territoris rumantschs. Savens es quai era in num da funs, uschia chattan ins 24 giadas ''caltgera'' en las valladas renanas e 25 giadas ''chalchera'' en il Grischun ladin.<ref>[https://search.ortsnamen.ch/ Ortsnamen]</ref> Ins chatta dentant era chaltgeras en autras parts da l'Europa che sumeglian als tips utilisads en Rumantschia. * A [[Valchava]] en [[Val Müstair]] sa chatta ina ''chalchera'' restaurada a la fin da la via da la chalchera, agl ur dal vitg. Là sa chatta era ina tabla d'informaziun ed in pitschen model. * A [[Sent]] es ina chaltgera medemamain vegnida restaurada egl onn 2010. A Sur En ha ina chalchera pudí vegnir restaurada 1988 grazia a la Societad d'Ütil public che ha salva quest object sco document per las generaziuns vegnentas. A chaschun d'ina festa han ins 2008 puspei stgaldà en il furn e pudí barschar chaltschina cun success.<ref>[https://web.archive.org/web/20160921213842/http://www.sent-online.ch/fracziuns/suren/chalchera.html Sent, Chalchera]</ref> * En l'[[Engiadina]] Auta a [[Segl]] tar il ''Plaun da Lej'' sa chatta ina furn aut. * A [[Laax]] stà la ''Casa Caltgera'' agl ur dal vitg, questa chasa posseda anc il chamin. En stretga vischinanza da la via vers [[Sagogn]] sa chatta ina 'caltgera' creschida en cumplettamain e strusch da chattar. * A [[Breil]] en la Val Cuschina en in lieu numnà Favugn sa chatta ina ''caltgera''. == Referenzas == *[https://web.archive.org/web/20110907094901/http://www.campsdaprenentatgeib.cat/orient/lacalc.pdf Camp d'aprenentatge de les Illes Balears] *[http://webfacil.tinet.org/usuaris/manelmar/Forns_de_calc_i_calciners_a_Montblanc_20070619120533.pdf Grups que hi apareixen de forns de calç i les seves parts.] *[http://palatiofrugelli.blogspot.com/2008/11/el-forn-de-cal-desclany.html Utilitats dels forns i fabricació de la calç.] [[Categoria:Tecnologia]] tedehcdn4olak82tjnfl9kxd619rjtg Anemona alpina 0 12686 172663 153725 2026-06-26T23:57:18Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172663 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Anemona alpina |Maletg = Pulsatilla_alpina_(1).JPG |Descripziun = Anemona alpina |Urden = Ranunculales |Famiglia = Ranunculaceas (Ranunculaceae) |Sutfamiglia = Ranunculoideae |Tribus = Anemoneae |Gener = Anemonas (''Pulsatilla'') |Binomen = Pulsatilla alpina |Autur = (L.) Delarbre |Onn = }} L’'''anemona alpina''' (''Pulsatilla alpina'', sinonim ''Anemone alpina L.'') è ina spezia da plantas dal gener da las anemonas (''Pulsatilla'') entaifer la famiglia da las ranunculaceas (Ranunculaceae). == Il gener da las anemonas en survista == [[Datoteca:Pulsatilla_alpina_achenes.jpg|thumb|200px|Achenas da l’anemona alpina]] Las anemonas (''Pulsatilla'', tudestg ‹Kuhschellen›) furman bain in agen gener entaifer la famiglia da las ranunculaceas. Sco che han mussà retschertgas geneticas, pudessan las spezias da quest gener atgnamain vegnir classifitgadas entaifer las ''Anemone'' (tudestg ‹Windröschen›); a quellas eran ellas er vegnidas attribuidas oriundamain tras [[Carl von Linné]]. (Per rumantsch vegnan tant las spezias dal gener ''Pulsatilla'' sco er quellas dal gener ''Anemone'' numnadas ‹anemonas›; en quest artitgel vegn il term duvrà en il senn da las spezias dal gener ''Pulsatilla''.) Las anemonas èn derasadas en l’[[Eurasia]] ed en l’[[America dal Nord]]. Il num botanic ''Pulsatilla'' deriva dal latin ‹pulsare› (tutgar, batter) e sa referescha a la flur en furma da brunsina ch’è caracteristica per blers geners. En tut datti radund 30 geners dad anemonas. Bundant 10 da quellas èn da chasa en [[China]]. En l’[[Europa Centrala]] cumparan t.a. l’anemona gronda, l’anemona da Haller, l’anemona da muntogna, l’anemona tempriva, l’anemona cumina e l’anemona alpina. Da las spezias numnadas sa tracti surtut tar l’anemona da Haller, l’anemona tempriva e l’anemona alpina da flurs che creschan (er) en autezzas alpinas. La pli flexibla en quest reguard è l’anemona tempriva che crescha tranter 200 e 3100 m s.m. == Las sutspezias da l’anemona alpina == La spezia sa cumpona da pliras sutspezias. Las duas principalas ch’èn derasadas en las [[Alps Centralas]] furman l’anemona alpina (''Pulsatilla alpina subsp. alpina'') da colur alva e l’anemona alpina melna (''Pulsatilla alpina subsp. apiifolia'')<ref>Jaakko Jalas, Juha Suominen: ''Atlas florae europaeae. (Nymphaeaceae to Ranunculaceae)''. Tom 8, p. 87–89, Helsinki 1989, ISBN 951-9108-07-6.</ref>: === Anemona alpina === La sutspezia anemona alpina (''Pulsatilla alpina subsp. alpina'', per tudestg ‹Grosse Alpen-Kuhschelle› u ‹Alpen-Anemone›) ha fegls da la flur alvs. Ella è derasada sin terrens chaltschinus en il [[Giura|Giura Svizzer]], las [[Alps]], il nordvest da las [[Dinaridas]], las [[Apenninas]], las [[Pireneas]] e las [[Muntognas Cantabricas]]. Medemamain fegls da colur alva ha in’ulteriura sutspezia da l’anemona alpina derasada en l’Europa Centrala, numnadamain la ‹sora pitschna› da l’anemona alpina (''Pulsatilla alpina subsp. austriaca Aichele & Schwegler'', sinonim ''Pulsatilla alba Rchb.'', per tudestg ‹Kleine Alpen-Kuhschelle› u ‹Brockenanemone›). Quella na cumpara però betg en Svizra (resp. be sporadicamain en l’[[Engiadina]] / [[Val Müstair]])<ref>Cf. la descripziun sin [https://www.infoflora.ch/de/flora/9721-pulsatilla-alpina-subsp-austriaca.html www.infoflora.ch].</ref>, mabain è da chasa en las [[Carpatas]], las Alps da l’Ost ed en pliras alps mesaunas da l’Europa Centrala ([[Vogesas]], [[Harz]], [[Riesengebirge]]). Sco ch’il num di gia, è questa sutspezia en tuttas parts in pau pli pitschna che l’anemona alpina; ultra da quai è ella da chasa sin terrens cun ina pli bassa cumpart da chaltschina che sia ‹sora gronda›. === Anemona alpina melna === [[Datoteca:Pulsatilla_alpina_subsp_apiifolia_01.jpg|thumb|200px|Anemona alpina melna]] La sutspezia anemona alpina melna (''Pulsatilla alpina subsp. apiifolia'', per tudestg ‹Gelbe Alpen-Kuhschelle› u ‹Schwefel-Anemone›) cumpara sin funds cun pauca chaltschina, e quai en las Alps dal Vest, vers ost fin en il [[Tirol]], en il [[Massif Central]], las [[Pireneas]] ed en intginas muntognas da la [[Spagna]] Centrala e dal Nord. == Descripziun == Tar l’anemona alpina sa tracti d’ina planta perenna, ervusa che cuntanscha autezzas da 20 fin 50 centimeters. Caracteristic è il pail spess che surtira la planta. Ils fegls per terra èn sviluppads be pauc a l’entschatta dal temp da fluriziun; pli tard han quels in moni lung ed èn tripartids dublamain. En la part superiura dal moni sa sviluppan trais fegls auts. Il temp da fluriziun dura dal matg fin il fanadur. Las singulas flurs mesiran tar las sutspezias ''Pulsatilla alpina subsp. alpina'' e ''Pulsatilla alpina subsp. apiifolia'' 4 fin 6 cm; tar la ''Pulsatilla alpina subsp. austriaca'' percunter be 2 fin 4 cm. Il tschertgel enturn la flur sa cumpona per ordinari da sis fegls ovals da colur alva u melna; sin la part exteriura èn quels savens d’in tun blauent u violet, e quai tant la varianta alva sco era la melna. En il decurs dal svilup dal fritg sa prolungheschan ils stigmas pailus, da caracter da plima, sin ina lunghezza da fin 5 cm. Terminada questa transfurmaziun, sa preschenta il portafritgs en furma d’ina chavallera marcanta, da la quala derivan numerus nums populars da la flur (cf. sutvart). L’enviern passenta la flur en furma da rizoms. Il dumber da cromosoms munta a 2n = 16 per tut las sutspezias numnadas.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 404.</ref> == Derasaziun == L’anemona alpina cumpara en las [[Alps]] ed en il [[Giura]] en autezzas tranter 1200 e 2700 m s.m. L’anemona alpina melna crescha tranter 1800 e 2300 m s.m. e be excepziunalmain pli a bass.<ref>Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: ''Flora des Allgäus und seiner Umgebung''. Tom 1, p. 527–528. IHW-Verlag, Eching bei München, 2001, ISBN 3-930167-50-6.</ref> La planta preferescha prads maghers e pastgets carpus. La sutspezia alva gronda preferescha terrens chaltschinus, la sutspezia alva pitschna e la sutspezia melna percunter terrens cun pauc chaltschina.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 404.</ref> == Nums populars == Per l’anemona alpina è derasada ina vasta paletta da nums populars locals u regiunals; per part sa refereschan quels al portafritg cun sia chavallera caracteristica. Exempels tudestgs: ‹Kuhschelle›, ‹Bärenplumpen›, ‹Bitzwurz›, ‹Bocksbart›, ‹Hexenbesen›, ‹Wildmännli›.<ref>Georg August Pritzel, Carl Jessen: ''Die deutschen Volksnamen der Pflanzen. Neuer Beitrag zum deutschen Sprachschatze.'' Philipp Cohen, Hannover 1882, p. 27, [http://archive.org/stream/diedeutschenvol00pritgoog#page/n24/mode/2up online.]</ref> Exempels rumantschs: ‹Luffa›, ‹flur Niessegner›, ‹barba caputschiner›, ‹flur luf›, ‹tgamutschas›.<ref>S. Brunies/Chasper Pult: ''Noms populers da plauntas''. En: Annalas da la Societad Retorumantscha 60, 1946, p. 84–121, qua p. 98. Cf. la [http://www.e-periodica.ch/cntmng?var=true&pid=ann-001:1946:60::9 versiun online].</ref> En il linguatg dal pievel vegn per part er duvrà en il territori rumantsch il term ‹anemona alva› per differenziar entaifer l’anemona alpina la sutspezia alva da la melna. Tenor la sistematica uffiziala designescha il term ‹anemona alva› percunter l’''anemona nemorosa'' (tudestg: ‹Augenwurz›, ‹Buschwindröschen› u ‹Windröschen›) ch’appartegna a las umbelliferas. == Ulteriuras indicaziuns == L’anemona alpina è da tissi e stat ultra da quai sut protecziun da la natira. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Holger Zetzsche: ''Die Phylogeographie des Artkomplexes Pulsatilla alpina (Ranunculaceae)'', Dissertaziun, Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg, 2004 [http://sundoc.bibliothek.uni-halle.de/diss-online/04/05H148/]. * Xaver Finkenzeller/Jürke Grau, Alpenblumen, Mosaik-Verlag, ISBN 3-570-01349. == Colliaziuns == {{Commonscat|Anemone alpina|Anemona alpina}} * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20170814231657/http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Hahnenfuss/puls_weiss.htm#Pulsatilla%20alpina Fegl da datas, clav da determinaziun e fotos tar ''Flora-de''.] [[Categoria:Artitgels recumandads (Plantas)]] [[Categoria:Plantas]] r1skqihuv33idw4t4ty59qija1xp052 Ogn nair 0 12835 172688 166137 2026-06-27T05:23:23Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172688 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Ogn nair |Maletg = Alnus_glutinosa_011.jpg |Descripziun = Ogn nair |Urden = Fagales |Famiglia = Badugns (Betulaceae) |Gener = Ogns (''Alnus'') |Spezia = Ogn nair (''Alnus glutinosa'') |Binomen = Alnus glutinosa |Autur = (L.) Gaertn. |Onn = }}</div> [[Datoteca:Illustration_Alnus_glutinosa0.jpg|thumb|250px|Illustraziun]] L’'''ogn nair''' (''Alnus glutinosa'') è ina planta da feglia da grondezza mesauna or dal gener dals ogns entaifer la famiglia dals badugns (Betulaceae). L’ogn nair è derasà en tut l’[[Europa]] cun excepziun da la [[Scandinavia]] dal Nord e da l’[[Islanda]]. La planta sa lascha distinguer bain tras ils portafritgs en furma da cucun che restan l’enviern vi da la planta, tras la feglia arrundada fin encrennada, tras ils chatschs nivs e tras la scorsa da colur brin naira stgarpada da las plantas pli veglias.<ref name="FdG98" /> L’ogn nair è ina planta da piunier, quai che sa mussa vi da sia vegliadetgna maximala ch’è relativamain bassa (120 onns), la sperta creschientscha ed il fatg che plantas giuvnas basegnan blera glisch. A lunga vista na po el perquai per ordinari betg tegnair pitg cun la concurrenza tras autras spezias da plantas. Cumpareglià cun autras plantas da feglia dominescha el però en lieus fitg bletschs che stattan sut l’influenza da l’aua sutterrana u che vegnan inundads da temp en temp; sut talas circumstanzas creschan els per part en furma da monoculturas. Damai che l’ogn nair cumpara savens en territoris umids, palidus che fan sgarschur, vegn la planta savens messa en relaziun en la cretta populara cun il diavel e striegn.<ref name="LWF67" /> Sut l’aua è lain dad ogn nair ordvart resistent; ins al ha perquai gia duvrà en il temp neolitic per eriger vitgs da palissadas. Er la citad da [[Venezia]] han ins erigì sin lain da [[ruver]] e dad ogn. == Descripziun == === Cumparsa === <div class="noprint">[[Datoteca:IKAl_20100330_Schwarz-Erle.jpg|thumb|180px|Ogn nair d’enviern]]</div> L’ogn nair è ina planta da feglia che verdegia da stad. Ella cuntanscha in’autezza da 30 meters, darar da fin 40 meters. Il diameter dal mutagl munta fin ad in meter. Il bist è da creschientscha guliva e tanscha fin al piz da la tschima. Las furmas da la curuna varieschan fermamain entaifer il territori da derasaziun; per ordinari vegn quella descritta sco piramidala. En egl dattan ils chatschs laterals senza stadi da brumbel che cumparan fin en l’auta vegliadetgna; vi da plantas giuvnas pon tals chatschs laterals silleptics schizunt anc sa diromar ina giada a moda silleptica. Cun 100 fin 120 onns cuntanscha l’ogn nair ina vegliadetgna relativamain modesta; plantinas che sa sviluppan dal tschep na cuntanschan schizunt gnanc questa vegliadetgna.<ref name="EdL82" /> === Scorsa e lain === La scorsa da plantas giuvnas è d’in brin verdent, glischanta, glischa e segnada da numerusas poras da corc en posiziun traversa. Tar plantas pli veglias sa sviluppa ella ad ina scorsa squamada da colur grisch stgira fin brin naira che sa cumpona da pitschens tocs chantunus ch’èn sa furmads tras sfessas. La cumpart da tannin en la scorsa munta a ca. 9 procent.<ref name="EdL86" /> Lain dad ogn tutga tar ils lains alvs, vul dir ch’il lain da cor e la part circumdanta èn da medema colur. Il lain è segnà da sporas sparpagliantas, ils rintgs annuals n’èn strusch vesaivels. Suenter avair terrà ina planta cumpara il lain l’emprim alvent fin cotschnent; tras oxidaziun daventa el alura cotschen melnent. Per descriver quest process din ins che l’ogn ‹perdia sang›. Tipic èn radis dal magugl apparents, ordinads en furma radiala; quels consistan da plirs fins radis da lain limitrofs, tranter ils quals na cumpara nagina structura vasculara.<ref name="EdL86" /> === Ragischs === L’ogn nair furma in sistem da ragischs fermamain diromà che tanscha fitg profund. Ad el mancan però las fermas ragischs lateralas ch’èn tipicas per autras spezias da plantas; tar radund 70 fin 90 procent da las ragischs sa tracti da ragischs verticalas. En las surfatschas che sa chattan tranter las singulas plantas n’èn perquai strusch da chattar ragischs. La gronda part da la massa da ragischs consista da ragischs d’in diameter tranter 0,5 e 3 centimeters. Ragischs finas cumparan surtut en la part superiura dal terren che cuntegna bler aria sco er a la fin da las ragischs verticalas. Tut en tut sa sviluppan però relativamain paucas ragischs finas. Il barat d’aria succeda sur grondas poras da corc ch’èn situadas a la basa dal mutagl e vi da las ragischs che sa chattan datiers da la surfatscha. Be inundaziuns da la basa dal mutagl che duran fitg ditg pon far pirir l’ogn. En las parts superiuras da la terra sviluppan las ragischs pitschnas bulbas (da grondezza da chau da gluva fin a pitschens mails); quellas cuntegnan la bacteria ''Frankia alni'' che viva a moda simbiotica cun l’ogn e che lia il nitrogen cuntegnì en l’aria.<ref name="EdL86b87" /> === Brumbels, fegls e chatschs === [[Datoteca:Schwarzerle_mit_unreifen_Fruchtständen.JPG|thumb|200px|Feglia e portafritgs malmadirs]] Ils brumbels ovals èn ordinads en furma da spirala; els vegnan fin a 6&nbsp;mm lungs e 3&nbsp;mm lads ed han monis d’ina lunghezza da 2 fin 3&nbsp;mm. Els èn cuverts da trais fegls en furma da squama che vegnan furmads da dus fegls laterals e dal fegl verd inferiur. Il mument ch’ellas chatschan, sa prolungheschan las squamas dals brumbels sin dapli ch’il dubel da lur lunghezza oriunda. Ellas èn d’in violet brinent, cuvertas cun ina tschaira tatganta e magari cun ina prugina blauenta.<ref name="EdL82" /> Ils fegls verds cuntanschan ina lunghezza da 4 fin 9&nbsp;centimeters (magari er be fin 3&nbsp;centimeters) ed ina ladezza da 3 fin 7 centimeters. Els èn da furma ovala fin radunda; l’ur dal figl è dentà dublamain. Il moni dal fegl vegn 1 fin 2,5&nbsp;cm lung. La basa dal plat dal fegl è lada, en furma da cugn; il piz è smuttà u posseda schizunt ina pitschna foppa, quai che distingua – sper ils trais faschs da conducts che mainan en il fegl – la spezia dals ulteriurs ogns da l’Europa Centrala. La vart suren dal fegl è verd stgira, niva ed a l’entschatta tatgusa, la vart suten è in pau pli clera e medemamain niva. Ils fegls laterals èn muts, squamads e dattan gia giu baud en il decurs da l’onn. Ils giuvens chatschs èn a l’entschatta pailus e tatgants.<ref name="EdL83" /> L’atun vegnan ils fegls bittads giu cur che quels èn anc verds.<ref name="Laudert114" /> === Flur e fritgs === [[Datoteca:Alnus_glutinosa_01_by-dpc.jpg|thumb|170px|Portaflurs masculins e feminins (a sanestra) e portafritgs madirs (a dretga)]] L’ogn nair solitari cumenza a flurir cun ca. diesch onns; en populaziuns savens pir suenter 40 onns. Sin ina singula planta sa chattan tant flurs masculinas sco er femininas; l’ogn nair è pia ina planta monochasana. Las flurs vegnan fructifitgadas tras il vent. Tar ils portaflurs masculins sa tracti da minas d’ina lunghezza da 5 fin 10 centimeters che pendan vi da monis da 10 fin 15 millimeters lunghezza. Las flurs sezzas èn ordinadas a moda dichasiala (ina flur centrala e duas lateralas); savens èn trais fin tschintg minas masculinas arranschadas en tala moda ch’ellas furman ensemen in portaflurs. A las basas dals portaflurs sa chattan normalmain trais fin tschintg minas femininas che furman ina barlocca. Quellas han ina lunghezza da ca. 5 millimeters e pendan vi da monis da 2 fin 3 millimeters lunghezza. Entaifer las minas femininas èn las flurs medemamain ordinadas a moda dichasiala; i manca però la flur centrala e tar las ulteriuras flurs èn ils fegls da la flur regredids in pau. A las basas tant da minas masculinas sco er femininas pon sa furmar flurs androginas; da las flurs androginas che sa chattan vi da portaflurs feminins po sa madirar il sem.<ref name="EdL83" /> L’ogn nair è ina planta che flurescha fitg baud; tant ils portaflurs masculins sco er ils feminins vegnan gia preparads l’onn avant e la fructificaziun ha lieu avant che la feglia da la planta è sa sviluppada. Las flurs masculinas vi d’ina singula planta sa sviluppan cleramain avant las femininas. Suenter envierns miaivels po l’ogn nair gia cumenzar a flurir il schaner; il temp da fluriziun regular tanscha dal favrer fin l’avrigl.<ref name="Düll2005" /> Durant ch’il fritg madira, creschan ils singuls fegls da la flur feminina ensemen ad ina squama. Questas squamas furman a la fin ina puscha lainusa da 1,5 fin 1,8 centimeters lunghezza, quai ch’è uschiglio nunusità tar plantas da feglia. En mintga squama sa sviluppan trais pitschnas nuschs plattas da colur brina ch’han in diameter da 1 fin 2 millimeters.<ref name="FdG98" /> Al piz da quests fritgs sa mantegnan dus stigmas. Da las varts èn els munids cun prolungaziuns da corc ch’èn emplenidas cun aria e ch’augmentan l’abilitad da nudar. Ils sems madiran il settember ed october e crodan l’atun, l’enviern e la primavaira or da las puschas. Els vegnan derasads cun il vent e sin l’aua. Damai che las alas èn pli pitschnas che tar l’ogn grisch e l’ogn alpin, crodan ils sems pli spert per terra; uschia munta la distanza da derasaziun tras il vent en media 30 fin 60 meters. La derasaziun sin l’aua è pli effizienta: ils sems vegnan transportads pli lunsch e cuntanschan terrens ch’èn provedids bain cun aua. En l’aua mantegnan ils sems durant ca. dudesch mais lur vitalitad.<ref name="EdL83" /> Las puschas restan l’entir enviern vi da la planta e servan durant quest temp a bleras spezias d’utschels (sco il zaisch d’ogna u il chardelin) sco funtauna da nutriment.<ref name="EdL92" /> === Dumber da cromosoms === Il dumber da cromosoms da l’ogn nair munta a 2n = 28.<ref name="Schütt2002-35" /> === Multiplicaziun e schermigliaziun === L’ogn nair sa multiplitgescha a moda generativa en furma da sems. L’emprim sa sviluppan dus (darar er trais) pitschens cotiledons en furma dad ov. Ils fegls primars èn gia ordinads a moda alternanta; tut ils sis fegls che sa sviluppan l’emprim onn èn crennads e fineschan en in piz. L’ogn nair po er sa sviluppar a moda vegetativa en furma da plantinas dal tschep; la planta na sviluppa però naginas fadetgnas da la ragisch. L’abilitad da pudair sa multiplitgar cun agid da plantinas dal tschep sa mantegna fin en ina vegliadetgna da ca. 60 onns.<ref name="EdL88" /> == Derasaziun e pretensiuns al lieu == [[Datoteca:IKAl-100210_Distribution_Alnus_glutinosa.png|thumb|220px|Territori da derasaziun]] Durant l’ultim temp da glatsch n’ha l’ogn nair probablamain betg pudì sa tegnair al nord da las [[Alps]], mabain è sa retratg en la regiun da la [[Mar Mediterrana]]. Da là è el returnà al vest ed a l’ost da las Alps en l’Europa Centrala, spezialmain svelt surtut per lung dals gronds flums. Vastamain è la planta pir puspè represchentada qua vaira tard, numnadamain vers la fin dal temp chaud tempriv. Motivs per quest retard han per l’ina furmà il squitsch da concurrenza, per l’autra la terrenisaziun dals lais che n’era betg anc terminada e la furmaziun da palids bassas che n’era betg anc avanzada suffizientamain. Pir durant il temp chaud mesaun è l’ogn nair sa derasà fitg ferm en lieus umids e bletschs. Tras mesiras da drenascha e la furmaziun da pradas ha l’uman però puspè decimà ils effectivs.<ref name="EdL82" /> L’ogn nair è derasà en tut l’[[Europa]], cumpara però er en l’[[Asia]] ed en l’[[Africa]]. En il nord finescha la derasaziun là nua che las temperaturas medias mensilas sa chattan dapli ch’in mez onn sut nulla grads Celsius. En [[Svezia]] sa chatta il cunfin tar 65,6&nbsp;grads da latituda nordica, en [[Russia]] en la regiun enturn il Lai Ladoga ed il Lai Onega. Il cunfin oriental en l’Asia tanscha da la [[Sibiria dal Vest]] vers sid fin en l’[[Anatolia dal Vest]] ed [[Anatolia dal Nord]] e tras l’[[Iran dal Nord]] fin a Gorgan a la [[Mar Caspica]]. En il sid tanscha il territori da derasaziun fin en la muntogna da l’[[Atlas]] nordafrican. En ils [[Stadis Unids]] ed en l’[[Africa dal Sid]] è l’ogn nair vegnì importà nà da l’Europa.<ref name="EdL82" /> Per ordinari crescha l’ogn nair en la bassa; ins al chatta però er en regiuns muntagnardas mesaunas, uschia en las Alps dal Nord fin ca. 1150&nbsp;m, en las [[Pireneas]] fin 1200&nbsp;m ed en las Alps Centralas fin 1800&nbsp;m.<ref name="EdL82" /> L’ogn nair colonisescha lieus umids (guauds da palì, prads umids)<ref name="EdL89" /> e vegn attribuì a las plantas da palì e morast. == Ecologia == L’ogn nair è in indicatur per la preschientscha d’aua sutterrana; el lia nitrogen e contribuescha a la furmaziun da turba.<ref name="Oberdorfer2001" /> === Biotops === [[Datoteca:Briesetal_bei_Briese.JPG|thumb|210px|Biotop dad ogns nairs]] L’ogn nair sa sviluppa er sin terrens bletschs u ch’èn savens inundads; qua po el tuttavia concurrer cun autras spezias da plantas. En tals cas dominescha el ils suandants biotops (che vegnan numnads per rumantsch ‹ognas›)<ref name="Oberdorfer2001" />: * Guauds en regiuns umidas che sa furman en la zona d’inundaziun da dutgs, surtut en regiuns muntagnardas mesaunas sin terrens alluvials ritgs da silicats. * Guauds da palì sin terrens loms umids, ritgs da minerals cun provediment da basas mesaun, per exempel a l’ur da palids. Per ina preschientscha dominanta dal fraissen cumin è il provediment cun basas memia bass. * Guauds che sa sviluppan sin terrens da turba mesotrofs fin eutrofs (vul dir che produceschan suffizientamain nutriment per las plantas). L’aua sutterrana arriva qua fin datiers da la surfatscha; l’enviern sa staupa l’aua, la stad sienta la surfatscha ora.<ref name="LWF11" /> === Simbiosa === En las ragischs da l’ogn nair sa sviluppan bulbas, en las qualas il nitrogen elementar da l’aria vegn lià e daventa uschia utilisabel per la planta. Quai succeda en furma d’ina simbiosa, numnada actinorhiza, cun la bacteria ''Frankia alni''. La bacteria viva en las bulbas e vegn nutrida da l’ogn; persuenter metta ella a disposiziun a la planta ospitanta cumbinaziuns da nitrogen, las qualas ella è abla da furmar directamain or dal nitrogen che sa chatta en l’aria (cun agid da l’encim nitrogenase).<ref name="EdL89" /> Cultivesch’ins ogns senza bulbas en in liquid nutritiv che na cuntegna nagin nitrogen, alura pireschan quels; ogns cun bulbas sa sviluppan percunter quasi a moda normala.<ref name="EdL87" /> La quantitad da nitrogen che vegn liada en in onn dependa da la concentraziun da nitrogen en il terren; la prestaziun da simbiosa crescha sin terrens che cuntegnan pauc nitrogen. Tenor retschertgas vegnan gudagnads fin a 70&nbsp;% dal nitrogen da la biomassa tras fixaziun da nitrogen or da l’aria.<ref name="Dittert" /> La cumpart da nitrogen en la feglia munta a ca. 3&nbsp;%. A la fin da la perioda da vegetaziun na vegnan las cumbinaziuns da nitrogen betg tratgas or da la feglia, uschia che quellas arrivan cun la crudada da la feglia en la terra ed augmentan là la cumpart da nitrogen. Cun pliras spezias da bulieus da la terra fa l’ogn nair ina simbiosa da ragischs (ectomycorrhiza), uschia per exempel cun spezias da ruschlas, latgers e velers. === Patologia === [[Datoteca:Erlensterben.jpg|thumb|170px|Sintoms da marschira]] L’ogn nair è surtut periclità tras l’uschenumnada muria dad ogns, la quala è pir sa mussada a la fin dal 20avel tschientaner. Il bulieu ''Phytophthora alni'' chaschuna principalmain vi da l’ogn nair, ma er vi da l’[[ogn grisch]] e vi da l’[[ogn alpin]] ina marschira da las ragischs e dal bist. Cumenza il bist a smarschir, po quai gia chaschunar suenter paucs mais la mort da la planta (ma tut tenor er pir suenter plirs onns). La malsogna è vegnida descritta l’emprima giada il 1993 en l’[[Engalterra dal Sid]].<ref name="Duisburg" /> En il fratemp è ella sa derasada en la [[Germania]], [[Austria]], [[Frantscha]], [[Belgia]], [[Italia]], [[Irlanda]], [[Ungaria]], ils [[Pajais Bass]] e la [[Svezia]]. Sintoms furman in fegliom fitg stgars, roma morta e feglia spezialmain pitschna e clera. Tipics èn er flatgs bletschs da colur brin nairenta che sa mussan giudim il mutagl. Il lain che sa chatta sut il lieu ch’è vegnì attatgà è colurà brin stgir fin brin cotschen e sa differenziescha cleramain dal lain saun ch’al circumdescha. L’infecziun succeda sur plajas giudim il mutagl sur il sistem da ragischs u sur poras da corc. Sco ch’han mussà analisas è il scherm infectus ''Phytophthora alni'' pir sa sviluppà avant paucs onns tras ibridisaziun.<ref name="Eberswalde" /> La muria dad ogns che vegn chaschunada tras ''Phytophthora alni'' sto vegnir differenziada da la muria ‹classica›. En la segunda mesadad dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner eran cumparids tar ogns d’ina vegliadetgna da 5 fin 20 onns donns che vegnivan chaschunads tras il bulieu ''Valsa oxystoma''. L’infestiun manava ad ina creschientscha retardada ed ad in svilup augmentà da puschas, las qualas madiravan memia baud. Sinaquai cumenzava la planta a pirir nà dal spitg e betg nà dal mutagl.<ref name="Heydeck" /> Il bulieu ''Taphrina tosquinetii'' po chaschunar ina malsogna che fa tschurrar la feglia. E tranter las spezias d’insects è da numnar il bau ''Cryptorrhynchus lapathi'' che po chaschunar donns considerabels cun sa magliar tras las stresas sut la scorsa ed en il lain. In auter bau che viva sin ogns, il ''Melasoma aenea'', na chaschuna però strusch donns. == Sistematica == L’ogn nair tutga tar il gener dals ogns (''Alnus'') ch’appartegna a la famiglia dals badugns (Betulaceae). Entaifer il gener dals ogns vegn l’ogn nair attribuì al sutgener ''Alnus'', al qual appartegna er l’ogn grisch.<ref name="EdL87" /> Il num scientific da la spezia, ''Alnus glutinosa'', sa cumpona dal num dal gener ''Alnus'', che furma il num latin per ‹ogn›, e da l’agiunta ''glutinosa'', l’expressiun latina per ‹tatgant›. El sa referescha a la cuvrida da tschaira tatganta che sa furma sin ils brumbels e sin ils fegls giuvens.<ref name="EdL92" /> === Sutspezias === [[Datoteca:Alnus_glutinosa_barbata_1.jpg|thumb|170px|Feglia da la sutspezia ''barbata'']] L’ogn nair vegn sutdividì en quatter sutspezias:<ref name="FT7" /> * ''Alnus glutinosa'' subsp. ''glutinosa'', la furma nominotipica: Ils chatschs giuvens, ils monis dals fegls e la feglia sezza èn pli u main nivs. Ils plats dals fegls han quatter fin otg, maximalmain nov pèra avainas lateralas, ina furma ovala fin radunda ed in piz smuttà u er munì cun ina foppa. Questa sutspezia è derasada vastamain e furma ordaifer l’Asia Anteriura la suletta represchentanta da la spezia. * ''Alnus glutinosa'' subsp. ''barbata'' (C.A.Mey.) Yalt.: Ils chatschs giuvens, ils monis dals fegls e la feglia èn quasi nivs. Ils plats dals fegls han fin ad indesch pèra avainas lateralas, ina furma lunghenta-eliptica ed in piz plitost radund. Questa sutspezia cumpara en la Transcaucasia, en l’Anatolia dal Nord ed en l’Iran dal Nord. * ''Alnus glutinosa'' subsp. ''antitaurica''Yalt.: Ils giuvens chatschs ed ils monis dals fegls portan in pail sco fieuter. Ils fegls han sutvart in pail lom; las ulteriuras caracteristicas correspundan pli u main a subsp. ''glutinosa''. Questa sutspezia cumpara en la muntogna da l’Anatolia dal Sid. * ''Alnus glutinosa'' subsp. ''betuloides'' Anşin: La roma e frastgas pli veglias èn da colur alva fin grischenta, pia pli clers che tar las autras sutspezias. Ils fegls èn structurads giudim en furma da cugn. Questa sutspezia è derasada en l’Anatolia dal Sidost. La sutspezia ''barbata'' resguardan intgins auturs sco atgna spezia. === Ibrids === L’ogn nair po furmar ibrids cun pliras spezias da la sutspezia ''Alnus'': * ''Alnus incana'' × ''Alnus glutinosa'' u ''Alnus'' × ''pubescens Tausch'' (sinonim: ''Alnus'' × ''hybrida A. Braun ex Rchb.''). La cruschada dad ogn grisch ed ogn nair cumpara en l’entir territori da derasaziun en l’Europa. * ''Alnus cordata'' × ''Alnus glutinosa'' u ''Alnus'' × ''elliptica Req.'' La cruschada da l’ogn cun feglia en cor e da l’ogn nair è pussaivla senza intervenziun tras l’uman. Ils ibrids han in ur dal fegl ch’è dentà regularmain ed èn segnads be darar da la furmaziun d’atgnas parts dal fegl. * ''Alnus glutinosa'' × ''Alnus rugosa'' u ''Alnus'' × ''silesiaca''. La cruschada tranter ogn nair ed ogn rubaglià han ins pudì cumprovar en las regiuns Brandenburg, Silesia e Boemia. Ils ibrids èn caracterisads tras squamas da fritg en furma da piz che sumeglian quels da l’ogn rubaglià. Cruschadas intenziunadas han manà ad ibrids tranter ''Alnus rubra'' × ''Alnus glutinosa'' resp. tranter ''Alnus glutinosa'' × ''Alnus hirsuta''.<ref name="EdL87" /> === Furmas cultivadas === I vegnan differenziadas numerusas furmas cultivadas da l’ogn nair, tranter auter:<ref name="FdG" /> * ‹Aurea›: Ina planta pitschna cun curuna lada, roma da colur verd-melnenta e minas masculinas da colur melna. La feglia è l’emprim melna e daventa pli tard mellen-verdenta. * ‹Imperialis›: Ina planta d’in’autezza da 8 fin 10 m. Ils fegls èn pli pitschens che tar la furma da basa, han crennas pli profundas e sa cumponan da parts graschlas, gizzas ch’han savens in ur glisch. * ‹Lacinata›: Ina planta che crescha spert e che cuntanscha autezzas da 20 fin 25 m. Ils fegls sviluppan parts specificas en furma da piz, savens senza dents; quels n’han però betg crennas uschè profundas e las singulas parts dal fegl n’èn betg uschè graschlas sco tar la varianta ‹Imperialis›. == Uman ed ogn == === Mitologia antica === L’ogn cumpara gia en il tschintgavel chant en l’‹Odissea› da [[Homer]]. Sin sia cursa erranta arriva Odisseus tar l’insla Ogygia, sin la quala crescha sper autras spezias er l’ogn. Là entaupa el la nimfa Kalypso ch’al retegna set onns da cuntinuar il viadi.<ref name="Homer" /> En las ‹Metamorfosas› dad [[Ovid]] surmaina Phaeton ses bab Helios da pudair manar il char dal sulegl. Damai che Phaeton n’ha però betg sut controlla il char e la terra smanatscha da vegnir brischada, al mazza Jupiter cun in chametg. En lur cordoli sa transfurman las soras da Phaeton, las Heliadas, en plantas.<ref name="Ovid" /> Tenor las ‹Eclogae› da [[Vergil]] (70–19&nbsp;a.C.) sa tracti dad ogns.<ref name="Vergil" /> === L’ogn en il temp medieval === Tenor il vegl dretg francon (Lex Salica) vegnivan ruts en il 6avel tschientaner sur il chau d’in condemnà quatter fists dad ogn e bittads en differentas direcziuns. Tras quai vegniva el bandischà or da la societad e simbolisà ch’il pertutgà saja separà da sia chasa e sia famiglia. Da qua deriva la locuziun tudestga ‹über jemanden den Stab brechen›. === L’ogn en la cretta populara === [[Datoteca:Alnus-glutinosa-wood.JPG|thumb|210px|Ogn nair che ‹perda sang›]] Ogns ‹perdan sang› suenter esser vegnids terrads e creschan ultra da quai en lieus palidus e maltransibels ch’èn savens privlus; perquai valan els da vegl ennà sco starmentus. En la cretta germana vegnivan las palids consideradas sco reginavel dals morts. Viandants temevan la ‹dunna da l’ogna› che vegniva numnada Irle u Else. Quella viveva en il morast ed empruvava da carmalar tras rampign umans en la palì. Ella valeva sco persunificaziun da l’ogn e vegniva messa en relaziun cun striegn. Er en la ditga da Wolfdietrich dal 13avel tschientaner vegn menziunada ina dunna da l’ogna ch’era abla da striunar.<ref name="Laudert116-7" /> En la [[Pomarania]] vegn il ‹perder sang› da l’ogn declerà tras ina dispita tranter il diavel e sia tatta. Il diavel haja pitgà sia tatta cun in bastun dad ogn, uschia che quel saja vegnì cotschen. A [[Mecklenburg]] vegn la colur cotschna messa en relaziun cun Cristus che saja mort vi d’ina crusch da lain dad ogn. Tant il lain sco er la planta simboliseschan en quests cas il nausch. En la cretta populara sa basan meds da protecziun savens sin il princip da la cuntermagia; perquai è qua l’ogn, sco planta dal diavel, daventada fitg impurtanta. En la [[Turinga]] han ils purs anc fatg fin la fin dal 19avel tschientaner il venderdi sontg cruschs e cranzs or da roma dad ogna. Tals roms vegnivan er pendids si la notg da barlot en uigl ed en chasa sco protecziun cunter strias. Avant che vegnir semnà derschev’ins il graun tras cranzs dad ogna; quai dueva proteger la semenza cunter utschels. En [[Svizra]] duevan roms dad ogna impedir che las plantas vegnian infectadas da la sfarinussa; en tschertas parts da la [[Germania]] eran ins da l’avis che quels gidian cunter talpas u mieurs. === ‹Erlkönig› === [[Datoteca:Erl_king_sterner.jpg|thumb|190px|Erlkönig]] L’expressiun ‹Erlkönig› ha [[Johann Gottfried Herder]] introducì il 1778 en la litteratura, numnadamain cur ch’el ha translatà en tudestg la ballada populara danaisa ‹Herr Oluf›. Il term ‹Ellerkonge› per ‹retg da las dialas› ha el translatà cun ‹Erlkönig›. La ballada tracta dal giuven Oluf ch’è sin via tar sias nozzas. Sin ses viadi nocturn entaupa el la figlia dal retg da las dialas; quella al envida a sautar. Damai ch’el refusa quai, al stauscha ella davent. L’autra damaun al chatta sia spusa mort. [[Goethe]] reprenda l’expressiun en sia ballada ‹Erlkönig› («Wer reitet so spät durch Nacht und Wind?»). El descriva qua però co che questa figura starmentusa frunta sin in bab ch’è en viadi cun ses figl; l’inscunter va a finir mortalmain per l’uffant.<ref name="LWF67" /> === L’ogn en nums locals === En tut las gruppas da linguas europeicas existan toponims che derivan da l’ogn. Per tudestg èn quai per exempel ''Erlach'', ''Erlbach'' u ''Irlach'' ed en las linguas slavas nums che cumenzan cun ''olsz-'', ''oels-'' u ''jelš-''. Er en il territori rumantsch datti numerus nums da cultira sco Ogna, L’Ogna, Ognas, Ogna da Pardiala ([[Vuorz]]), Plan da l’Ogna ([[Scuol]]) etc. == L’ogn nair en la medischina == Sper ils pollens dal badugn e dal nitscholer furman ils pollens da l’ogn in dals impurtants chaschunaders d’allergias da pollens da plantas. Ch’ina allergia derivia però sulettamain dal pollen da l’ogn n’è betg enconuschent; per ordinari exista a medem temp ina reacziun sensibla sin il pollen dal [[badugn]], dal [[nitscholer]], dal [[charpin]] e dal [[ruver]]. Medemamain sa sumeglian ils allergens principals da l’ogn, dal badugn, dal ruver, dal [[fau alv]] areguard lur caracteristicas chemicas e fisicalas. En l’Europa Centrala furma ina reacziun sensibla sin il pollen da plantas temprivas l’allergia da pollen ch’è derasada il segund ferm (suenter l’allergia sin pollen da fains): radund 20 fin 30&nbsp;% dals umans cun in’allergia da pollen pateschan sut ina pollinosis da plantas temprivas.<ref name="Irion" /> Allergichers da pollen da plantas temprivas han savens er allergias da victualias (uschenumnadas allergias cruschadas). Radund la mesadad dals umans cun pollinosis da plantas temprivas cumportan er mal nuschs, mails, pairs, persics, palogas e tschareschas. Magari na vegnan er betg cumportads fritgs exotics sco kiwi, litschi ed avocado.<ref name="DAAB" /> Intginas parts da l’ogn vegnan er tratgas a niz sco products terapeutics. Uschia vegn per exempel la scorsa da l’ogn nair duvrada en apotecas per preparar tés u soluziuns. En il center stat l’applicaziun exteriura en il cas da malsognas da la pel e da la pel mucosa. En cas d’angina e da faringitis vegnan bugls duvrads per sgiargiattar, en cas da vaschias en bucca e da schunschivas che perdan sang per derschentar. Tar las substanzas activas sa tracti da tannins, ch’importan fin a 20&nbsp;% da la scorsa setgentada, e da flavonids sco iperosid u β-sitosterin.<ref name="Bib" /> == Istorgia farmaceutica == En la ‹Materia medica› da Pedanios Dioskurides na cumpara l’ogn nair betg. Plinius scriva en sia ‹Naturalis historia›: «La feglia da l’ogn furma cun aua chauda in med cunter tumors.» En la ‹Physica› che vegn attribuida a Hildegard von Bingen e ch’è enconuschent or da copias dal 14avel e 15avel tschientaner vegn l’ogn duvrà sco simbol per l’inutil; tuttina vegn cusseglià da metter si giuvens fegls frestgs en cas da pel ulcerusa (cud. III, chap. 29). In manuscrit da 1478 da la Germania dal Sid descriva detagliadamain quest’applicaziun dals fegls da l’ogn. Giuvens chatschs da feglia duai ins setgentar e pulverisar. Questa pulvra springiv’ins sin plajas per las nettegiar e per far matergia. En la segunda ediziun da ses ‹Kreütterbuch› dal 1546 scriva Hieronymus Bock che «l’ogn umid» vegnia duvrà pauc en la medischina, che feglia da l’ogn sa laschia però applitgar en cas da «donns da chalira». En l’ediziun da la medem’ovra cumparida postum agiunta Nicolaus Agerius che la scorsa da la ragisch da l’ogn furmia, buglida en aua, in bun med da derschentar en cas da mal ils dents ed inflammaziun da las mandlas. Las ovras da la medischina da scola dal 17avel e 18avel tschientaner repetan areguard la feglia e la scorsa da l’ogn las cussegliaziuns d’applicaziun inditgadas tar Bock ed Agerius.<ref name="LWF20" /> == Diever == === Lain === [[Datoteca:Erle_Holz.JPG|thumb|240px|Il lain è segnà d’ina structura regulara]] Il lain da l’ogn nair è lom e d’ina structura fina e regulara. La spessezza en stadi criv munta a 550 kg/m<sup>3</sup> tar in’umiditad dal lain da 12 fin 15&nbsp;%; l’ogn tutga uschia tar las sorts da lain indigenas mezgrevas. Il lain è pauc cumpact e pauc elastic e cumparegliabel en questas caracteristicas cun lain da tigl. Sut l’influenza da l’aura u en contact cun la terra è il lain pauc duraivel<ref name="Grosser" />; duvrà en construcziuns sut l’aua è el però tuttina duraivel sco lain da ruver. Il lain sa lascha elavurar bain tant cun la maschina sco er a maun. Perquai è el savens vegnì duvrà per far zochels. En la regiun dad Oldenburg ha quai schizunt manà al surnum ‹Holschenboom› (‹Holzschuhbaum›). Il fatg che lain dad ogn è extrem duraivel sut l’aua han gia realisà ils construiders dals vitgs da palissadas avant bundant 4000 onns (p.ex. al Lai da Constanza). Bists dad ogn chatschads en il fund belmus han furmà la purtadira da sustegn da las colonias da palissadas. Er la citad da Venezia e la part veglia dad Amsterdam èn per part vegnidas construidas sin bists dad ogna.<ref name="Krüger" /> Anc oz vegnan ogns nairs plantads sco protecziun cunter l’erosiun tras l’aua e servan bists dad ogn a rinforzar rivas da dutgs e da flums. L’ultim temp è la muntada economica dal lain dad ogn sa diminuida. Tras l’uman vegnan ils effectivs chatschads enavos sin lieus che na sa laschan strusch trair a niz. Il lain dad ogn è er vegnì remplazzà pli e pli tras autras materialias: zochels vegnan praticamain be pli fatgs per gruppas folcloristicas ed er en la construcziun sut l’aua na vegn strusch pli fatg diever da lain. Per part è il lain dad ogn però preschent en la construcziun da mobiglias, tranter auter sco basa per imitaziuns da lains prezius.<ref name="EdL91" /> En pli vegnan fatgas da l’ogn spezialas variantas da charvun (charvun da malegiar, da lutegiar e da laboratori). Er tar la producziun da risplis vegn – sper il lain da ceder e da tieu american – fatg diever da lain dad ogn.<ref name="Krüger" /> Per la producziun da palpiri n’è questa sort da lain però betg adattada, damai che process d’oxidaziun mainan a fermas coluraziuns.<ref name="EdL91" /> === Autras pussaivladads da diever === Da vegl ennà ha l’ogn er giugà in’impurtanta rolla en cuntscharias (pervi da l’auta cumpart da tannins, er numnads perquai ‹cuntschants›). L’ogn nair vala en pli sco planta tradiziunala da las tenscharias. Da las flurs vegniva gudagnada colur verda e da la feglia colur brina. Ensemen cun parts da fier vegniva la scorsa conservada sur emnas en aua; la substanza che resultava da quai serviva a colurar nair il tgirom.<ref name="Laudert116" /> Medemamain vegniva gudagnà da las puschas tinta per scriver.<ref name="EdL91" /> == Annotaziuns == <references> <ref name="EdL82">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 82.</ref> <ref name="EdL83">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 83.</ref> <ref name="EdL86">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 86.</ref> <ref name="EdL86b87">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 86s.</ref> <ref name="EdL87">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 87.</ref> <ref name="EdL88">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 88.</ref> <ref name="EdL89">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 89.</ref> <ref name="EdL91">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 91.</ref> <ref name="EdL92">Schütt e.a.: ''Enzyklopädie der Laubbäume'', p. 92.</ref> <ref name="Schütt2002-35">Peter Schütt, Hans Joachim Schuck, Bernd Stimm (ed.): ''Lexikon der Baum- und Straucharten. Das Standardwerk der Forstbotanik. Morphologie, Pathologie, Ökologie und Systematik wichtiger Baum- und Straucharten''. Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-53-8, p. 35 (restampa dal 1992).</ref> <ref name="FdG98">Roloff e.a.: ''Flora der Gehölze'', p. 98.</ref> <ref name="FdG">Roloff e.a.: ''Flora der Gehölze'', p. 99.</ref> <ref name="Laudert114">Laudert: ''Mythos Baum'', p. 114.</ref> <ref name="Laudert116">Laudert: ''Mythos Baum'', p. 116.</ref> <ref name="Laudert116-7">Laudert: ''Mythos Baum'', p. 116s.</ref> <ref name="LWF11">Helge Walentowski, Jörg Ewald: ''Die Rolle der Schwarzerle in den Pflanzengesellschaften Mitteleuropas''. En: LWF Wissen 42 (''Beiträge zur Schwarzerle''), 2003, ISSN 0945-8131, p. 11–19 (PDF).</ref> <ref name="LWF20">Norbert Lagoni: ''Arzneiliche Anmerkungen zur Schwarzerle''. En: LWF Wissen 42 (''Beiträge zur Schwarzerle''), 2003, ISSN 0945-8131, p. 20–22 (PDF).</ref> <ref name="LWF67">Jacques Andreas Volland: ''Die Erle in Sage und Legende''. En: LWF Wissen 42 (''Beiträge zur Schwarzerle''), 2003, ISSN 0945-8131, p. 67–72 (PDF).</ref> <ref name="Duisburg">Thomas Paulus, Sabine Werres: ''Erlensterben durch Phytophthora an Fließgewässern''. Universität, Duisburg, Essen 17 da favrer 2005 (PDF).</ref> <ref name="Eberswalde">Paul Heydeck: ''Aktuelle Schwerpunkte des Auftretens pilzlicher Pathogene in den Wäldern Brandenburgs''. En: Landesforstanstalt Eberswalde (ed.): ''Eberswalder Forstliche Schriftenreihe'', tom 35, 2008, p. 41s. (PDF).</ref> <ref name="Grosser">D. Grosser, W. Teetz: ''Erle''. En: ''Einheimische Nutzhölzer'' (Collecziun da fegls libers, nr. 16). ''Informationsdienst Holz, Holzabsatzfond – Absatzförderungfonds der deutschen Forst- und Holzwirtschaft'', 1998, ISSN 0446-2114.</ref> <ref name="Düll2005">Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: ''Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands. Ein botanisch-ökologischer Exkursionsbegleiter zu den wichtigsten Arten''. 6avla ediziun elavurada da nov, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-494-01397-7, p. 48.</ref> <ref name="Heydeck">Paul Heydeck: ''Gefährdung der Schwarz-Erle durch mikrobielle Pathogene''. En: Landes-Forstanstalt Eberswalde (ed.): ''Eberswalder Forstliche Schriftenreihe'', nr. 17 (''Die Schwarz-Erle im nordostdeutschen Tiefland''), 2003, ISBN 3-933352-52-5, p. 62.</ref> <ref name="Krüger">Lothar Krüger: ''Die Schwarz-Erle als Wirtschaftsbaumart''. En: Landes-Forstanstalt Eberswalde (ed.): ''Eberswalder Forstliche Schriftenreihe'', nr. 17 (''Die Schwarz-Erle im nordostdeutschen Tiefland''), 2003, ISBN 3-933352-52-5, p. 124.</ref> <ref name="Dittert">K. Dittert: ''Die stickstoffixierende Schwarzerle-Frankia-Symbiose in einem Erlenbruchwald der Bornhöveder Seenkette''. En: ''Ecosystems'', suppl., tom 5.</ref> <ref name="Homer">Homer: Odissea. En: Projekt Gutenberg-DE.</ref> <ref name="Ovid">Ovid: Metamorfosas II.</ref> <ref name="Vergil">Vergil: Eclogae 6,36 (online).</ref> <ref name="Irion">[http://www.alles-zur-allergologie.de/Allergologie/Artikel/3710/Allergen,Allergie/Erle/ ''Erle'']. En: ''Alles zur Allergologie. Dr. Roland Irion'', consultà ils 28 da mars 2010.</ref> <ref name="DAAB">[https://web.archive.org/web/20100420002041/http://www.daab.de/all_kreuzallergie.php ''Kreuzallergie – Pollen und Nahrungsmittel'']. Deutscher Allergie- und Asthmabund e. V., consultà ils 28 da mars 2010.</ref> <ref name="Bib">Ingrid Schönfelder, Peter Schönfelder: ''Der Kosmos-Heilpflanzenführer. Über 600 Heil- und Giftpflanzen Europas''. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-440-12159-7, p. 306.</ref> <ref name="FT7">Faik Yaltırık: ''Alnus''. En: Peter Hadland Davis (ed.): ''Flora of Turkey and the East Aegean Islands'', tom 7 (''Orobanchaceae to Rubiaceae''). Edinburgh University Press, Edinburgh 1982, ISBN 0-85224-396-0, p. 491–494.</ref> <ref name="Oberdorfer2001">Erich Oberdorfer e.a.: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8avla ediziun surlavurada e cumplettada, Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 315.</ref> </references> == Litteratura == * Peter Schütt, Horst Weisgerber, Hans J. Schuck, Ulla Lang, Bernd Stimm, Andreas Roloff: ''Enzyklopädie der Laubbäume''. Nikol, Hamburg 2006, ISBN 3-937872-39-6, p. 81–95. * Andreas Roloff, Andreas Bärtels: ''Flora der Gehölze. Bestimmung, Eigenschaften und Verwendung''. 3. ed. curregida, Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5614-6, p. 98–99. * Doris Laudert: ''Mythos Baum''. 7. ed. BLV, Minca 2009, ISBN 978-3-8354-0557-8, p. 114–117. * ''Beiträge zur Schwarzerle''. En: Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (ed.): ''LWF Wissen'', tom 42, 2003. * ''Die Schwarz-Erle (Alnus glutinosa (L) Gaertn.) im nordostdeutschen Tiefland''. En: Landes-Forstanstalt Eberswalde (ed.): ''Eberswalder forstliche Schriftenreihe'', tom 17, 2003, ISBN 3-933352-52-5. == Colliaziuns == {{Commonscat|Alnus glutinosa|Ogn nair}} * [https://web.archive.org/web/20160409075105/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=325& Descripziun da la planta sin floraweb.de] * [http://www2.ufz.de/biolflor/taxonomie/taxonomie.jsp?ID_Taxonomie=156& Descripziun da la planta en la banca da datas BiolFlor] * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/betula/alnus/alnugluv.jpg Derasaziun da l’ogn nair en l’emisfera nord] tenor Eric Hultén * [https://www.infoflora.ch/de/flora/274-.html Infurmaziuns sin infoflora.ch] * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20170808113056/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/erle.htm#Schwarz-%20Erle Fegl da datas, clav da determinaziun e fotografias tar ''flora-de''] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] 3drhw9gsgki6fheab4ou9zg8fdbe2yz Banadetg Fontana 0 12873 172664 166850 2026-06-27T00:20:40Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172664 wikitext text/x-wiki [[File:Fontana01.JPG|right|250px|thumb|Tavla commemorativa en il chastè Retia Ampla a [[Riom-Parsonz|Riom]].]] '''Banadetg Fontana''' o '''Benedetg Fontana''' (*vers 1450 a [[Salouf]]; † 22 da matg [[1499]]) è stà in chastellan e ministerial ed è mort en la battaglia da [[Chalavaina]] tenor la legenda sco erox. == Biografia == === Derivanza === Banadetg de Fontana deriva d'ina famiglia nobla da [[Salouf]] en il [[Surmeir]]. Ses bab Enric II. era ministerial episcopal en servetsch da l'[[uvestgieu da Cuira]]. Sia mumma era Magdalena de Lumerins ([[Lumbrein]]). Banadetg e ses frars Enric III., Dusch e Raduolf vegnivan en documents contemporans adina adressads cun il predicat «de». Da l'uffanza e da la giuventetgna è strusch documentà insatge, uschea è era ses di da naschientscha nunenconuschent. Ins sa dentant ch'el aveva trais frars e tschintg soras. === Vita sco chastellan e ministerial === Fontana è vegnì numnà il 1493 sco chastellan episcopal al cunfin meridiunal da las [[Trais Lias]]. A partir da l'onn 1495 ha el surpiglià il post sco ministerial che gia ses bab aveva tegnì. Sia sedia era il chastè da [[Riom]], che sa chatta anc oz en ina posiziun marcanta sin in munt dasper il [[Crap Ses]]. Sco ministerial ha Fontana survegnì in bun renum tar la populaziun. Uschè ha el schlià il 1497 ina dispitta territoriala tranter [[Savognin]] e [[Tinizong]] cun sia spada. El ha stgadanà sia spada en la terra e clamà ''Cò è'l igl cunfegn!'' – e nagin ha ughegià da metter en dumonda il cunfin. === Mort === El e vegnì numnà sco chapitani sin la Fürstenburg en il Vnuost fin 1499. Davent da là ha el repetidamain appelà a las autoritads politicas avant l'uerra svabaisa. En la battaglia da Chalavaina era Fontana sper Hercli Capol da Flem il chapitani il pli prominent sin il champ. Banadetg Fontana è vegnì blessà mortalmain ma ha anc drizzà ses ultims pleds a la giuventetgna sin il champ da battaglia: "Hei, fraischgiamangk meiss matts, cun mai ais par ün huom da fear, quai brichia guardad, u chia hoatz Grischuns e Ligias u maa non plü". La battaglia han ils Grischuns gudagnà, ma Fontana è mort. La spada da lur chapitani han ins tratg en il dutg da Balandegns, in dargun sper Saluof, per che nagin maldrovi questa spada. == Istoriografia == Sia mort gloriusa è betg menziunada en las cronicas contemporanas. Pir l'istoricher [[Schimun Lemn]] ha mez dal 16avel tsch. illuminà la rolla centrala che Fontana ha giugà en la battaglia. 1771 vegn Fontana menziunà en il cudesch ''Erdbeschreibung'' da [[Johann Conrad Füssli]]. Ma anc en l'ovra pli impurtanta dal 19avel tsch. da Johann von Müller vegn la battaglia da Chalavaina avant senza menziunar Banadetg Fontana. Tar igl erox naziunal dal Grischun daventa Fontana grazia a l'''Istoria Grischuna'' da Conradin von Moor a la fin dil 19avel tschientaner. == Pled final == [[File:Denkmal Bendikt Fontana.jpg|thumb|Monument da Fontana a Cuira.]] Fontana vala en il Grischun sco erox naziunal cumparegliabel cun Guglierm Tell o Arnold Winkelried. Ses pled final sa chatta en variusas ovras, dentant è gist l'autentizitad da quests pleds intscherta. Schimun Lemn era igl emprim cronist che ha scrit nà ils pleds da Fontana curt avant sia atgna mort enturn igl onn 1550, dentant per latin. Tenor Lemn duai Fontana avair ditg: ''Socii vos, tendite contra vallum igens telis; hodie est, aut Raetia nunquam amplius extabit, patriam defendite dextra!'' En igl onn 1570 ha l'umanist Duri Champell publitgà ina cronia davart Fontana, era questa scritta per latin. Sulet ils pleds finals en la vita da Banadetg scriva Champell per [[ladin]]: ''Hei fraischgiamaing meis matts: cun mai ais par un huom da far; quai brichia guardad: u chia hoaz Grischuns e Ligias, u maa non plü!'' Che Champell scriva sulet quest citat per rumantsch mussa l'impurtanza da quests pleds. La translaziun per [[surmiran]] fiss: ''Frestgamaintg anavant, mies mats! Ia sung angal en om, betg az starmante; oz Grischuns e las Leias u mai ple!'' Pir tras la versiun rumantscha da Champell è il citat daventà in clom patriotic en il Grischun. Claudio Willi menziuna dentant en ses cudesch<ref> ''Calvenschlacht und Benedikt Fontana.'' 1971, pag. 81.</ref> che l'autenticitad da quests pleds es intscherta. Cronists mussan mintgatant tendenzas da dramatisar scenas impurtantas. == Commemoraziun == En il parc da Fontana a [[Cuira]] regorda in monument stgaffì 1903 entras Richard Kissling a Banadetg Fontana. Il num da Fontana porta betg be il parc mobain dapi il 2010 era in tren dal tip ''Allegra'', [[RhB ABe 8/12#Namen|ABe 8/12 3507]], da la [[Viafier retica]]. [[Duri Sialm]] ha numnà ina cantata tenor Banadetg Fontana. == Litteratura == * Claudio Willi: ''Benedikt Fontana im Laufe der Zeiten.'' en: Historisch-antiquarische Gesellschaft des Kantons Graubünden (Edit.): ''Festschrift 600 Jahre Gotteshausbund: Zum Gedenken an die Gründung des Gotteshausbundes am 29. Januar 1367.'' Ediziun Calven, Cuira 1967, pp. 351–375. * Claudio Willi: ''Calvenschlacht und Benedikt Fontana: Überlieferung eines Schlachtberichtes und Entstehung und Popularisierung eines Heldenbildes'' (= ''Historia raetica.'' Tom 1). Ediziun Calven, Cuira 1971. * ''Bündner Urkundenbuch.'' Tom VI, Nr. 3575 dad ils 29 schaner 1367, menziunà vegn Enric I. de Fontana tranter ils ministerials da la [[lia da la chadé]] (Schauenstein, Ehrenfels, Giuvalta e Marmels). == Colliaziuns == * {{E-LIR|946|Benedetg Fontana|autur=Martin Bundi}} * [https://web.archive.org/web/20241007044428/https://www.sagen.at/texte/sagen/schweiz/allgemein/benedikt_fontana.html Legenda da Banadetg Fontana] sin sagen.at == Annotaziuns == <references /> {{DEFAULTSORT:Fontana, Banadetg}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas dal 15avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Umens]] hbwwe2rvz48e9fwmebxyvuz1qrhouzy Soldanella alpina 0 12896 172695 160371 2026-06-27T07:12:30Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172695 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Soldanella alpina |Maletg = Soldanella_alpina.JPG |Descripziun = Soldanella alpina |Urden = Ericales |Famiglia = Primulaceae |Gener = Soldanellas (''Soldanella'') |Binomen = Soldanella alpina |Autur = L. |Onn = }} La '''soldanella alpina''' (''Soldanella alpina'') è ina spezia da planta or dal gener da las soldanellas (''Soldanella''). == Descripziun == === Caracteristicas vegetativas === [[Datoteca:Deutschlands_flora_in_abbildungen_nach_der_natur_(1806)_(14576760347).jpg|200px|left|thumb|Illustraziun dal 1806]] Tar la soldanella alpina sa tracti d’ina planta semperverda, perenna ed ervusa. Ella cuntanscha in’autezza tranter 5 e 15 centimeters. Igl è avant maun in pitschen rizom bulbus. Ils fegls verds a la basa sa cumponan d’in moni e d’in plat dal fegl. Il plat è d’ina structura simpla, è plitost gross e d’ina consistenza sco tgirom. El cuntanscha in diameter da fin a 3 centimeters ed è radund u en furma da gnirunchel. Ils monis da la feglia e da la flur èn cuverts da giuven cun glondas che dattan ina parita pailusa; pli tard daventan els nivs. === Caracteristicas generativas === [[Datoteca:1024_am_Gamsgrubenweg-3057.jpg|190px|thumb|Portaflurs da surengiu]] [[Datoteca:Soldanella_alpina-5.jpg|190px|thumb|Flurs]] Il temp da fluriziun tanscha tut tenor il lieu da l’avrigl fin il zercladur. La soldanella alpina ha portaflurs che stattan sidretg e senza fegls; las flurs èn ordinadas en dus u savens er en trais. Las flurs ermafroditas èn pentagonalas e munidas cun in tschertgel enturn la flur dubel. La curuna da la flur è da colur violetta, ha ina lunghezza da 10 fin 15 millimeters ed è sviluppada en furma da dratguir. Cuntrari a la soldanella pitschna è ella entagliada fin amez. Las franzlas a l’ur da la curuna èn pli u main tuttina lungas. La soldanella alpina sviluppa fritgs en furma da capsla che stattan sidretg. Il dumber da cromosoms da la flur munta a 2n = 40.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed. amplifitgada. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 741.</ref> == Ecologia == Il nectar vegn secretà en la basa da l’ovari; per part è quel zuppentà sut pitschnas squamas. Cura che insects visitan la flur, sa storschan ils monis dals satgets da pollen, uschia ch’il pollen croda sin il dies dals visitaders. Damai ch’il stigma surpassa la curuna da la flur, vegn quel tutga sco emprim dals insects che s’avischinan. L’impollinaziun succeda tras tavauns, tgirallas ed auters insects. Pussaivla è er l’autimpollinaziun.<ref>Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: ''Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt''. 7. ed. amplifitgada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1, p. 739–740.</ref> Ils fritgs en furma da capsla s’avran cura ch’igl è sitg. Fin lura è er il moni dal portaflurs sa prolungà in pau; er il chalesch sa mantegna e serva a tschiffar il vent. Da tut quai resulta che la soldanella alpina derasa ses sem cun il vent. Ils singuls sems han in pais da 0,24 mg ed ina lunghezza da 0,8 mm ed èn sviluppads sco graunins sgulants. La madirezza dal fritg vegn cuntanschida a partir dal fanadur. == Derasaziun == [[Datoteca:Soldanella_alpina_2b.jpg|180px|thumb|Habitus]] Il territori da derasaziun da la soldanella alpina cumpiglia la [[Muntogna Cantabrica]], las [[Pireneas]], il [[Massiv Central]], las [[Alps]], las [[Apenninas]] e las [[Alps Dinaricas]]. Il territori da derasaziun principal da la soldanella alpina furman las [[Alps]]; en las Alps da chaltschina cumpara ella savens, en las parts da las [[Alps Centralas]] cun pauc chaltschina è ella avant maun a moda sparpagliada. Tar la derasaziun da la planta en parts dals [[Guaud Nair]] ed en la part centrala e meridiunala dal [[Giura]] sa tracti da relicts da las periodas da glazialisaziun dal pleistocen.<ref>Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: ''Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt''. 7. ed. amplifitgada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1, p. 739–740.</ref> La soldanella alpina crescha il meglier sin terrens chaltschinus dal fund da la val fin en autezzas da 3000 meters. Ella cumpara savens en vallettas da naiv, en lieus nua che aua sorta da la spunda e sin tschispets alpins ch’èn daventads palidus; pli darar è ella er preschenta en lieus umids da pastgiras d’erva auta u en enclars umids da guauds da muntogna. En tals lieus pon ins savens observar entiras gruppas da soldanellas alpinas.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed. amplifitgada. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 741.</ref> == Sistematica == [[Carl von Linné]] ha sistematisà l’emprima giada la soldanella alpina l’onn 1753 en si’ovra ‹Species Plantarum›. Ella vala sco spezia da referenza dal gener Soldanella. Da la soldanella alpina existan duas sutspezias: * ''Soldanella alpina L. subsp. alpina'' (sinonims: ''Soldanella clusii F.W.Schmidt'', ''Soldanella montana Willd. var. clusii (F.W.Schmidt) Thomé''): Il territori da derasaziun correspunda pli u main a quel da la spezia. * ''Soldanella alpina subsp. cantabrica A.Kress'': Quella è da chasa en la Muntogna Cantabrica spagnola. == Il gener da las soldanellas en general == [[Datoteca:Soldanella_pusilla.jpg|160px|thumb|Per cumparegliar: Portaflurs da la soldanella pitschna]] En Svizra tudestga vegn la soldanella alpina numnada ‹Grosses Alpenglöckchen› per la differenziar dal ‹Kleines Alpenglöckchen› (''Soldanella pusilla''). Quest’ultima ha er num per rumantsch ‹soldanella pitschna›. Entant che la curuna da flurs da la soldanella alpina ha carenas che tanschan fin entamez, è la curuna da la soldanella pitschna be tagliada ca. in quart. Cuntrari a la soldanella alpina evitescha la soldanella pitschna la chaltschina; ella è pia da chattar sin terrens d’arschiglia cun pauca u nagina chaltschina e cun fitg pauc nitrogen, e quai en autezzas alpinas tranter 1600 e 3100 meters. Ses territori da derasaziun è orientà pli vers ost che quel da la soldanella alpina ([[Alps Centralas]], [[Apenninas]], [[Alps Orientalas]], [[Carpatas]], [[Balcan]]). Er las ulteriuras spezias dal gener da las soldanellas (''Soldanella'') èn tuttas da chasa en las muntognas europeicas. Tut en tut vegnan differenziadas 16 spezias e 4 sutspezias. Entaifer la sistematica biologica vegn il gener da las soldanellas dividì en duas secziuns. La secziun ''Tubiflores'' cumpiglia ils dus geners ''Soldanella minima'' e ''Soldanella pusilla'' (soldanella pitschna) che cumparan surtut en regiuns autalpinas; la secziun ''Soldanella'' cuntegna tut las autras spezias. Areguard l’ecologia sa laschan differenziar las soldanellas alpinas dals geners che prefereschan ambients montans e guauds. Oriundamain è il gener da las soldanellas sa sviluppà en il territori da las [[Alps]] (en il decurs dal terziar). Oz cumparan en las Alps sezzas 6 differents geners. En [[Svizra]] èn da chasa la soldanella alpina e la soldanella pitschna, en pli la ''Soldanella minima'' che cumpara en las Alps dal Vest e dal Sid.<ref>Tenor [https://www.infoflora.ch/de/flora/art-abfragen.html?bt_nom_latin=A&txt_nom_latin=soldanella infoflora.ch].</ref> La denominaziun botanica ''Soldanella'' è documentada a partir dal 16avel tschientaner. Ella duai derivar dal fatg ch’ils fegls-rosetta en furma da gnirunchels regurdavan a las munaidas talianas ch’eran enconuschentas sco ‹soldi›. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Xaver Finkenzeller, Jürke Grau: ''Alpenblumen. Erkennen und bestimmen''. (= ''Steinbachs Naturführer''). Mosaik, Minca 2002, ISBN 3-576-11482-3, p. 182. * Manfred A. Fischer, Karl Oswald, Wolfgang Adler: ''Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol''. 3. ed. revedida. Land Oberösterreich, Biologiezentrum der Oberösterreichischen Landesmuseen, Linz 2008, ISBN 978-3-85474-187-9, p. 681–683. * S. Pawlowska: ''Soldanella''. En: T.G. Tutin, V.H. Heywood, N.A. Burges, D.M. Moore, D.H. Valentine, S.M. Walters, D.A. Webb (ed.): ''Flora Europaea''. Tom 3: ''Diapensiaceae to Myoporaceae''. Cambridge University Press, Cambridge 1972, ISBN 0-521-08489-X, p. 23–24. == Colliaziuns == {{Commonscat|Soldanella alpina}} * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20170723165216/http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Primelgewaechse/alpengloeckchen.htm#Gewöhnliches ''Alpenglöckchen – Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos'', tar ''Flora-de: Flora von Deutschland''.] * Walter Obermayer: [https://web.archive.org/web/20160126163948/http://www.uni-graz.at/walter.obermayer/plants-of-styria/images/soldanella-alpina.html ''Detailfotos von Soldanella alpina'', tar ''Plants of Styria''.] [[Categoria:Artitgels recumandads (Plantas)]] [[Categoria:Plantas]] 9jgg2t9u6rnqeu1ea5sz6yz7ue1fiju Ischi da muntogna 0 12922 172678 167977 2026-06-27T03:36:38Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172678 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Ischi da muntogna |Maletg = Acer_pseudoplatanusAA.jpg |Descripziun = Ischi da muntogna, illustraziun |Urden = Sapindales |Famiglia = Sapindaceae |Sutfamiglia = Hippocastanoideae |Gener = Ischis (''Acer'') |Binomen = Acer pseudoplatanus |Autur = L. |Onn = }} </div> L’'''ischi da muntogna''' (''Acer pseudoplatanus'') è ina planta da feglia ch’appartegna al gener dals ischis (''Acer''). La planta che verdegia la stad è derasada vastamain en l’[[Europa]]. Ella vegn appreziada tant en parcs sco er per diever forestal. == Descripziun == [[Datoteca:Acer-pseudoplatanus.jpg|thumb|180px|Habitus da la planta]] L’ischi da muntogna po vegnir fin a 30 meters aut e cuntanscher ina vegliadetgna da bundant 500 onns. Cun sia roma che sa stenda ad aut e la curuna radunda posseda el ina cumparsa imposanta sco planta solitaria. La scorsa da plantas giuvnas è d’in grisch brin cler e guliva. Cun ils onns daventa quella grisch stgira e spaletscha pli e pli. En quest stadi regorda il bist ad ina platana. Ils fegls opposts sa cumponan da tschintg parts; las trais parts dal fegl situadas amez èn sviluppadas dal tuttafatg. En cumparaziun cun l’[[ischi giz]] han las parts dals fegls da l’ischi da muntogna pizs pli curts; ellas fruntan ina sin l’auter en in angul giz. Al punct da colliaziun cun il moni è il plat dal fegl in pau curvà. Ils fegls cuntanschan ina lunghezza da ca. 20 cm ed ina ladezza da ca. 15 cm. Survart èn els da colur verd stgira, sutvart in pau pli clers; nua che passan las avainas u sa chattan gnervs èn ils fegls levamain pailus. L’ur dal fegl è dentà fin crennà. Ils fegls entagliads en furma d’in maun regordan a quels da la platana; a quai renviescha er il num botanic ''pseudoplatanus''. Sco tar autras spezias d’ischis tendescha er la feglia da l’ischi da muntogna l’atun savens vers in cotschen glischant. Las flurs èn da princip ermafroditas; tar singulas flurs da la medema planta pon las disposiziuns masculinas u femininas esser supprimidas. Las flurs èn da colur verd melnenta ed ordinadas en furma da paniclas pendentas. L’ischi da muntogna flurescha il matg cur che la feglia chatscha u pauc suenter. I sa sviluppan mintgamai dus fritgs ch’èn fermads in vi da l’auter vi dal chau e che disponan a la cua d’ina ala (ordinadas en il angul giz). Ils fritgs sa derasan cun il tipic sgol a spirala, e quai cun ca. 16 vieutas per secunda. Dal vent vegnan els savens purtads davent dapli che 100 meters. Il dumber da cromosoms munta a 2n = 52.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 647.</ref> == Derasaziun == [[Datoteca:Acer_pseudoplatanus_-Palmengarten_Frankfurt.jpg|thumb|160px|Curuna]] [[Datoteca:Bark_of_an_old_Sycamore.JPG|thumb|130px|Scorsa d’ina planta veglia]] L’ischi da muntogna è derasà en l’[[Europa]] ed en l’[[Asia dal Vest]]. En l’Europa Centrala furma el la spezia d’ischis la pli frequenta. Sco tipica planta dal clima da muntogna frestg-umid è el surtut da chasa en autezzas mesaunas e superiuras da las muntognas da l’Europa dal Sid e da l’Europa Centrala. En las muntognas mesaunas è l’ischi da muntogna derasà da ca. 900 (Harz, Erzgbegirge) fin 1300&nbsp;m (Guaud Bavarais); en las Alps Settentriunalas cuntanscha el autezzas da fin a 1700&nbsp;m, en las Alps Centralas da fin a 2000&nbsp;m. Savens munta l’ischi da muntogna ensemen cun il [[culaischen]] fin al stgalim superiur. Ensemen cun il [[fau]] cumpara el però er en regiuns collinusas; ensemen cun il [[fraissen]] e l’[[ulm da muntogna]] furma el qua uschenumnads guauds da chavorgias. En la Spagna dal Sid ed en la Grezia dal Sid manca l’ischi da muntogna dal tuttafatg. Er en la planira da la Germania dal Nord al chatt’ins be là, nua che l’uman al ha manà cun sai. En l’Europa dal Nord e sin las Inslas Britannicas na datti nagina derasaziun natirala da la planta. Savens vegn l’ischi da muntogna però cultivà e po alura er sa derasar a moda selvadia. == Ecologia == Ord vista da la planisaziun forestala contribuescha l’ischi da muntogna a moda essenziala a stabilisar il terren. Ultra da ses lieus da derasaziun natirals vegn el er emplantà intenziunadamain en guauds maschadads, e quai tranter auter pervi da las suandantas qualitads da la planta: la ragisch principala da la planta sa chava en la profunditad senza sa diromar pli fitg; la feglia da tut ils ischis smarschescha ad ina pulvra che serva a furmar humus; l’ischi da muntogna regiuvinescha fitg bain a moda natirala; sco planta da pionier po l’ischi da muntogna er render accessibels terrens crivs e pli povers. Tuttina sco l’ischi giz crescha l’ischi da muntogna ils emprims onns a moda fitg sperta. Suenter 10 onns ha el gia cuntanschì in’autezza da ca. 4 meters e suenter 20 onns da ca. 16 meters. L’autezza finala munta a ca. 35 meters. En lieus da derasaziun ordinaris lascha la creschientscha però suenter gia relativamain baud; uschia vegn l’ischi da muntogna surpassà qua cun il temp dal fau verd. Surtut en regiuns pli autas u en valladas umidas sa servan mistgels e litgens savens da l’ischi da muntogna per arrivar meglier a la glisch. Damai che quels na penetreschan betg en la planta, na pon els betg donnegiar quella. Litgens fitg sensibels sco il litgen-barba èn indicaturs per ina buna qualitad da l’aria.<ref>Dr. Silvius Wodarz Stiftung (ed.): ''Der Berg-Ahorn. Baum des Jahres 2009'', Marktredwitz 2009.</ref> === Spazi da viver per insects === [[Datoteca:Acer_pseudoplatanus4_ies.jpg|thumb|170px|Fegl]] [[Datoteca:Acer_pseudoplatanus_buds_01.jpg|thumb|110px|Brumbel]] En ed enturn il lain da l’ischi da muntogna vivan per exempel las rasulaunas dal tarader da salesch. Las rasulaunas d’ulteriuras spezias da tgirallas sa nutreschan da la feglia da la planta. En fegls enrullads u en ils fritgs vivan differentas spezias da chamulaunas. Da roma setga u marscha sa nutreschan las larvas da diversas spezias da baus. L’ischi da muntogna flurescha tranter il salesch ed il tscharescher ed attira sper avieuls da mel er ina gronda varietad da spezias d’avieuls selvadis. Ultra da quai vivan en la feglia da l’ischi da muntogna savens vespras da la gala e chariels da gala.<ref name="lwf Bayern Tierische Nutznießer am Bergahorn">[https://web.archive.org/web/20131102204531/http://www.lwf.bayern.de/veroeffentlichungen/lwf-aktuell/72-waldschutz/tierische-nutzniesser-am-bergahorn.pdf Tierische Nutzniesser am Bergahorn], datoteca PDF, 1,7&nbsp;MB.</ref> == Utilisaziun == === Lain === En l’economia forestala sa lascha l’ischi da muntogna trair a niz il meglier cur ch’el ha cuntanschì ina vegliadetgna da 120–140 onns. Suenter 120 onns ha il bist cuntanschì in diameter da ca. 60 cm. Il lain è dir, ma sa lascha elavurar tgunsch; pervi da sias qualitads vegn el attribuì a la laina da feglia preziusa. Per bists d’auta qualitad vegnan pajads plirs milli euros. Tar ca. 3 % dals ischis da muntogna sviluppan las fibras ina structura undegianta ch’è spezialmain tschertgada. En Frantscha ha in tal bist cuntanschì in pretsch da 61&nbsp;000 euros. Gia ils palissaders dal temp da crap e da bronz han adina puspè utilisà lain d’ischi; fitg resistent a l’aura n’è el però betg. Savens vegn lain d’ischi duvrà per lavurs da scrinari e da turnader. Il lain da l’ischi da muntogna vegn er apprezià sco lain da resonanza per la construcziun d’instruments (instruments ad artg, instruments da trair, oboas). En la construcziun da [[violina|violinas]] vegnan las rischlas ed ils funds fatgs da lain d’ischi. Per la qualitad dal tun sezza è però sulettamain responsabla la cuverta e quella vegn praticamain adina fatga da laina da pign. L’ischi da muntogna canadais è spezialmain dir e vegn perquai duvrà per far aissas da skateboards. Per quest intent vegnan pliras stresas da lain d’ischi coluradas e tatgadas ensemen; cur ch’il lain isa sa furman uschia musters da colur. === Ulteriura utilisaziun === [[Datoteca:Acer_pseudoplatanus_infloresc_kz.JPG|thumb|130px|Las flurs ordinadas en furma d’ina panicla pendenta]] <div class="noprint">[[Datoteca:Acer_pseudoplatanus5_ies.jpg|thumb|160px|Fritg]]</div> Sper vias porscha l’ischi da muntogna ina buna protecziun cunter canera (pervi da la feglia vaira gronda); la planta reagescha però sensibel sin sal da sdregliar. Il suc che sorta sch’ins fa in tagl en la planta – surtut quel da la primavaira –, vegniva duvrà pli baud per far zutger. Quest suc sa lascha er fermentar ad ina bavronda sumeglianta a most u vin. Las flurs furman la primavaira ina ritga funtauna da nectar, da la quala ils avieuls da mel fan diever stediamain. Il mel che vegn fatg da quel, savens en cumbinaziun cun nectar da flurs-portg, è d’excellenta qualitad. Ils avieuls pon er racoltar ritgamain grauns da pollen. Cun 25 milliuns grauns da pollen per portaflurs sa chatta l’ischi da muntogna cleramain davant l’[[ischi giz]] cun 238&nbsp;000 grauns da pollen.<ref name="Hintermeier">Helmut Hintermeier: ''Baum des Jahres 2009. Der Berg-Ahorn'', en: ''Allgemeine Deutsche Imkerzeitung'', schaner 2008, p. 31.</ref> == Malsognas ed inimis == Creschì ora è l’ischi da muntogna resistent cunter schelira. Plantas giuvnas reageschan percunter sensibel sin sfradentadas tard la primavaira. Medemamain vegnan las plantas ruisas gugent da mieurs-sfuigna e da la selvaschina; en plantaziuns ston ellas perquai per ordinari vegnir protegidas. L’ischi da muntogna na cumporta ni lungas stgarsezzas d’aua ni inundaziuns. Pervi d’in bulieu parasitic pon parts da la feglia savens sa colurar nair; questa malsogna n’è però betg mortala per la planta. == L’ischi da Trun == Legendar è daventà l’ischi da [[Trun]], sut la curuna dal qual ins ha fundà il 1424 la [[Lia Grischa]]. Fin il 1778 è la Lia vegnida renovada quatter giadas. L’onn 1750 aveva la planta ina circumferenza da radund 16 meters. En il decurs dal 19avel tschientaner è la planta però ida spert en decadenza. Il bist era sa dividì en trais parts; da quellas stevan il 1824 anc duas. Sin iniziativa dal selvicultur chantunal [[Johann Wilhelm Coaz]] han ins tratg l’onn 1867 chatschs or da sems da la planta. Ils 28 da zercladur 1870 ha in stemprà terrà la planta d’ina vegliadetgna da bunamain 500 onns. Al medem lieu han ins emplantà in giuven ischi da muntogna d’in sem dal vegl. Il cusch da la veglia planta han ins transferì il 1890 en la sala dals ‹landrehters› a Trun che furma oz il [[Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa]]. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Egon Hoffmann: ''Der Ahorn. Wald-, Park- und Strassenbaum''. Berlin 1960. == Colliaziuns == {{Commonscat|Acer pseudoplatanus|Ischi da muntogna}} * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20170723105957/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/acer_lap_stumpf.htm#Berg-%20Ahorn Ischi da muntogna] tar: flora-de * [http://www.lwf.bayern.de/service/publikationen/lwf_wissen/016760/index.php Ischi da muntogna] (LWF Wissen 62). * [https://web.archive.org/web/20170308053452/http://www.waldwissen.net/wald/baeume_waldpflanzen/laub/wsl_bergahorn/index_DE ''Der Bergahorn – Beschreibung, Nutzung und Kulturgeschichte''] * [http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0054 Ischi da muntogna] tar: www.baumkunde.de [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] inr1nmbuwzdi2ac0edn6lsxs8bcleeg Legenda 0 13028 172684 167277 2026-06-27T04:18:31Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172684 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Legenda aurea.jpg|thumb|Illustraziun or da la ‹Legenda aurea› da Jacobus de Voragine, (ediziun da ca. 1480)]] La '''legenda''' è ina sort da text resp. in gener litterar ch’è parentà cun la [[paraula]] e la [[ditga]]. Ella cumpara per l’ina en furma da la legenda da sontgs che serva ad instruir en il senn teologic-moral; per l’autra sco legenda seculara (istoric-populara) che surelevescha e/u falsifitgescha posteriuramain persunas u eveniments istorics. En la lingua da mintgadi ed en las medias vegn il term ‹legenda› resp. ‹legendar› savens er duvrà en la muntada generala da ‹renum, reputaziun› resp. ‹famus, glorius›.<ref>Peter Tepe: ''Mythos & Literatur.'' Würzburg 2001, ISBN 3-8260-2136-3.</ref> Il term deriva da l’expressiun latina dal [[temp medieval]] ''legenda'' che muntava tant sco ‹quai ch’è da (pre)leger›. L’origin dal term mussa pia – cuntrari a la [[ditga]] (da ''dicere'', ‹dir›) – ina stretga relaziun cun la tradiziun litterara. Gia en l’antica han ins scrit raquints davart persunas che vegnivan resguardadas sco exempels extraordinaris (surtut en il senn religius e moral). == Istorgia e tipologia da la legenda da sontgs == === Caracteristicas === En il cristianissem è il term ‹legenda› sa sviluppà or da la tradiziun da leger or da la vita d’in sontg il di da sia festa (durant il servetsch divin u en claustra durant la tschavera). En in proxim pass è la noziun ‹legenda› vegnida transferida sin il cuntegn da la lectura e designescha en general in raquint popular edifitgant en vers u prosa. Sper anecdotas e miraculs che sa refereschan a la vita da sontgs cumpiglia la legenda pia er texts che tractan il cumbat d’umans ch’èn stataivels en la cretta ed il resvegl spiritual da schabetgs terresters tras pussanzas celestialas. En quest’ultima furma – sco legenda populara (u er ditga spirituala/religiusa) – po la legenda tuttavia er intermediar cuntegns che derivan d’autras culturas e religiuns. Entaifer l’agiografia vegnan legendas da sontgs intercuridas – sper actas da martirs ed auters texts tradids – sco Vita(e). En vista a lur caracter spezial vegnan tals texts agiografics anc attribuids oz d’intgins scienziads a l’istoriografia, differenziond però tranter ‹legendas da sontgs› e ‹biografias da sontgs›. Gist en furma da la legenda da sontgs n’ha la legenda betg primarmain en mira da sa tegnair strictamain vi da fatgs istorics, mabain d’annunziar ina vardad da cretta. En il center stat pia la manifestaziun da l’operar divin sco ch’el sa mussa surtut en la persuna d’in sontg e qua en spezial en furma dal miracul.<ref name="Reichertz77f">Jo Reichertz: ''Die Macht der Worte und der Medien.'' 2. ed., Wiesbaden 2008, p. 77s., ISBN 978-3-531-16307-9; Ringler, p. 257–259.</ref> Tranter ils pli enconuschents exempels tutgan la legenda da [[s. Cristoffel]] e da [[s. Gieri]] che pon valair sco ina sort teologia narrativa. Sco tar la ditga, il mitus e la paraula appartegna il rom dal raquint er tar la legenda al champ ficziunal. === Origin e svilup === [[Datoteca:TemptationStAnthony-right.jpg|thumb|160px|‹La tentaziun da s. Antoni› da Hieronymus Bosch (ca. 1500)]] Per classifitgar las legendas avant maun è il teolog Harald-Martin Wahl partì da la semantica da la noziun ''legenda''. Tenor Wahl èn l’emprim sa sviluppadas en il cristianissem tempriv las legendas davart [[Jesus Cristus]] (legendas da Cristus), las qualas èn per part vegnidas recepidas en ils evangelis apocrifs ed en las istorgias dals apostels. Pli tard han ins cumplettà quellas tras las legendas dals emprims martirs cristians (legendas da martirs), e quai surtut da tals ch’èn vegnids recepids dals babs da la baselgia dal terz tschientaner ([[Tertullian]], [[Hippolyt]], [[Origenes]], [[Cyprian]]) e ch’èn cumprovads tras inscripziuns sepulcralas en grec vegl. Ensemen cun ils raquints è er sa sviluppada la veneraziun religiusa dals martirs en rom dal cultus, il qual è medemamain cumprovà a partir dal quart tschientaner per ils sontgs (liturgia, cult da reliquias). Dapi lura vegnan implorads en cas da privel e miseria – ensemen cun ils anghels ed apostels – tant ils martirs sco er ils sontgs.<ref>Harald-Martin Wahl: ''Die Jakobserzählungen.'' Berlin / New York 1997, p. 88: Hellmut Rosenfeld: ''Legende.'' Stuttgart 1982, p. 23.)</ref> Tenor il filolog Benedikt Konrad Vollmann naschan legendas religiusas en il «champ da gravitaziun da la religiun respectiva». Sco cas exemplarics alleghescha el en il budissem la legenda da [[Budda]] ed en l’islam las legendas che tractan las ovras eroicas dad [[Ali]], il schender da [[Mohammed]]. Tar las legendas ch’èn sa sviluppadas entaifer il cristianissem differenziescha el tranter legendas da [[Maria]] (miraculs da Maria), legendas d’apostels (p.ex. [[Andreas]], [[Tomas]], [[Jacobus]]), legendas d’uvestgs ([[s. Niclà]], [[s. Martin]]), legendas da muntgs ([[Antoni l’Eremit]], [[Benedetg]], [[Francestg]]), legendas da dunschellas ([[Agnes]], [[Agatha]], [[Cecilia]]) e legendas da penitents ([[Gregori]]). Tar las emprimas collecziuns da legendas tutgan las ‹Dialogi de miraculis patrum Italicorum› da papa [[Gregori il Grond]] (540–604).<ref>Claus Träger: ''Wörterbuch der Literaturwissenschaft.'' 2. ed., Lipsia 1989, p. 291, ISBN 3-323-00015-3.</ref> Avant l’onn 959 ha terminà la canonissa [[Hrotsvit]] si’emprima legenda da sontgs; ella vala sco emprima poeta ed istoriografa da lingua tudestga.<ref>Gerhard Müller (ed.): ''Theologische Realenzyklopädie.'' Tom 15, Berlin / New York 1986, p. 611, ISBN 3-11-008585-2.</ref> Sias legendas scrittas en furma epica ed elegica tractan tranter auter la vita da Maria, la resurrecziun da Jesus sco er la vita da [[Gangolf]] e [[Pelagius]].<ref>Max Manitius: ''Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters.'' (''Handbuch der Altertumswissenschaft'', IX. partiziun, 2. part, 1. tom), 4. restampa da l’emprima ediziun cumparida il 1911, Minca 1974, p. 620, ISBN 3-406-01400-3; Karl August Barack (ed.): ''Die Werke der Hrotsvitha.'' Nürnberg 1858.</ref> Las legendas ch’èn sa furmadas en Germania duevan culminar a la fin dal temp autmedieval en ils epos en furma da vers dal tudestg mesaun. Tar ils pli enconuschents tutgan quels da [[Hartmann von Aue]], [[Konrad von Würzburg]] e [[Rudolf von Ems]]. En il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv èn alura sa derasads vastamain ils legendaris, vul dir collecziuns da legendas cumponidas en furma litterara.<ref>Guy Philippart: ''Legendare.'' En: ''Verfasserlexikon.'' Tom V, coll. 644–657.</ref> Il pli grond effect ha gì la ‹Legenda aurea› da [[Jacobus de Voragine]] (1228/29–1298). Quest’ovra cumpiglia l’immensa ritgezza da legendas da ses temp e renda accessibel quel tant per intents cultics sco er per la pietad privata. Er sin l’art figurativ ha quest’ovra gì in’immensa influenza. === Refurmaziun e cuntrarefurma === Dal temp da la renaschientscha e da la refurmaziun è sa fatga valair ina tenuta fitg sceptica envers las legendas. [[Erasmus da Rotterdam]] ha fatg la differenza tranter ''fabulae fictae'' (raquints inventads libramain) e ''facta'' (fatgs istorics). La vardad da quests ultims sa laschia cumprovar cun la metoda istoric-filologica. Ultra da quai sajan tenor Erasmus be las ''facta'' adattadas per l’educaziun dals umanists. Sia tenuta dad excluder las ''fabulae fictae'' da l’ideal da furmaziun umanistic ha er surpiglià il refurmatur [[Martin Luther]]. Luther ha attribuì la legenda pietusa a la litteratura edifitganta; cun sia pretensiun da sa tegnair a la vardad istorica è el surtut sa drizzà cunter ils detagls miraculus ch’orneschan las vitas da sontgs e che fetschian che quellas sajan «plain manzegnas». Davart la legenda – numnada dad el repetidamain betg ‹Legende›, mabain ‹Lügende› – di el tranter auter: «Da doch niemand weis, Wo her sie komen, Wenn sie angefangen [...]. Item, wer der heiligen Lügenden S. Christoff, Georg, Barbara, Catherin, Ursula und der on zal mit iren Wundern auffbracht». Malgrà sia critica fundamentala ha Luther laschà valair excepziunalmain tar intgins sontgs tscherts motivs da raquints miraculus per pudair sa servir da quels en rom da l’«allegoresa catechetica». Quai vala surtut tar las figuras ch’el citescha er a moda spretschanta Cristoffel e Gieri, ma er tar s. Niclà, Martin, Elisabet e Catrina. En confrunt cun las vitas da legendas en general ha Luther considerà quests motivs excepziunals sco ficziuns productivas: els na furmian betg manzegnas, mabain poesias. [[Datoteca:Martyrologium_magnum.jpg|thumb|170px|Frontispizi dal ‹Martyrologium magnum› (1718) dal preditgant da Sent Conradin Riola che tracta ils martirs da las guerras confessiunalas]] Sa referind a la critica da Luther è sa sviluppada en la segunda mesadad dal 16avel tschientaner entaifer il protestantissem ina vasta polemica cunter las legendas. Il catolicissem da sia vart ha percunter – gist en vista a la critica da vart dals refurmaturs – defendì la muntada da las legendas. Quai sa mussa en il fatg che la tradiziun dals legendaris è sa mantegnida (resp. è vegnida revivifitgada) en l’ambient catolic fin lunsch viaden en il 19avel e 20avel tschientaner. Quest fenomen sa mussa gist er en il territori rumantsch. En l’artitgel correspundent dal ‹Lexicon Istoric Retic› scriva [[Gion Deplazes]]: «La litteratura rumantscha cuntegna impurtantas rimnadas da legendas, savens translaziuns, per exempel ‹La glisch sin il candelier invidada› (1685–87) da [[Zacharias da Salò]], il ‹Martyrologium magnum oder: Il Cudesch grand dels martyrs› (1718) da [[Conradin Riola]] ed il ‹Legendari u vita dils soings› (1830–45) da [[Christian Venzin]], e quai per tut ils dis chalendars (en diever fin ca. il 1950).»<ref>Gion Deplazes: [http://e-lir.ch/index.php?id=1428 ''Legendas''], en: e-lir.ch.</ref> === Rescuverta romantica e 20avel tschientaner === Suenter che las legendas n’avevan betg pudì far frunt a l’interess critic dals circuls instruids e litterars dal temp da l’illuminissem, èn ellas puspè vegnidas valitadas a moda bundant pli bainvulenta dal temp da la romantica. Numerus scripturs dal 19avel tschientaner han – partind d’in pledoyer da [[Herder]] – stgaffì novas legendas. Sco exempels sa laschan numnar la ‹Legende vom Hufeisen› da [[Goethe]] e ‹Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik› da [[Kleist]]. En il 20avel tschientaner ha la legenda chattà nova attenziun fin a la parodia en furma da l’‹antilegenda›. == Legendas secularas == === Da la legenda istoric-populara a l’uschenumnada ‹urban legend› === Cun la legenda betg religiusa è – betg il davos pervi dal term (modern) da la ‹legenda politica› – colliada l’opiniun ch’i sa tractia d’ina pretensiun davart ils fatgs tras e tras inexacta. Tuttina pon singulas legendas (istoricas) cuntegnair in coc da vardad istorica, numnadamain cun empruvar da transmetter en furma figurativa u scenica il coc d’in fatg u il senn d’in schabetg, er sch’il raquint sco tal na sa lascha betg cumprovar a basa da las funtaunas. Tar legendas contemporanas sa tracti per ordinari d’uschenumnadas ‹urban legends›. Auter che quai ch’il num sugerescha furman quellas però plitost anecdotas scurrilas che vegnan dadas vinavant a bucca ed en il fratemp er adina pli savens sur e-mail e las medias socialas. Che quellas na sa laschan betg attribuir ad in gener litterar ‹classic› mussa il fatg ch’i vegnan duvrads parallelamain divers nums (englais: ''urban legends'', ''urban myths'', ''urban tale'', ''contemporary legend''; tudestg: ''Moderne Sagen'', ''moderne Mythen'', ''Großstadtlegenden''). Areguard il cuntegn e caracter da las ‹urban legends› cf. las indicaziuns en l’artitgel ‹[[Ditga]]›. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Hans-Peter Ecker: ''Die Legende. Kulturanthropologische Annäherung an eine literarische Gattung''. (''Germanistische Abhandlungen'', tom 76), Metzler, Stuttgart / Weimar 1993, ISBN 3-476-00899-1. * Hubertus Halbfas: ''Die Wahrheit der Legende''. En: Ewald Volgger (ed.): ''Sankt Georg und sein Bilderzyklus in Neuhaus, Böhmen (Jindřichův Hradec). Historische, kunsthistorische und theologische Beiträge'', (''Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens'', tom 57), Elwert, Marburg 2002, ISBN 3-7708-1212-3. * Siegfried Ringler: ''Zur Gattung Legende. Versuch einer Strukturbestimmung der christlichen Heiligenlegende des Mittelalters.'' En: Peter Kesting (ed.): ''Würzburger Prosastudien II. Untersuchungen zur Literatur und Sprache des Mittelalters. Festschrift für Kurt Ruh zum 60. Geburtstag'', Minca 1975, (''Medium Aevum'', 31), p. 255–270. * Hellmut Rosenfeld: ''Legende.'' 4. ed. amplifitgada, Metzler, Stuttgart 1982, ISBN 3-476-14009-1. * Herbert Walz (ed.): ''Legende''. (''Themen, Texte, Interpretationen'', tom 7), Buchner, Bamberg 1986. == Colliaziuns == {{Commonscat|Legends|Legenda}} * [https://web.archive.org/web/20170705105851/http://www.sagen.at/ Sagen.at] – vasta collecziun da ditgas e legendas * {{E-LIR|1428|Legendas}} [[Categoria:Gener litterar]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura)]] kh27akyfj33o1apr5ypc7wa3dk4zce2 Rosa alva 0 13076 172691 164219 2026-06-27T06:36:55Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172691 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Denkmal_für_die_Geschwister_Scholl_und_Christoph_Probst_als_Teil_des_Weiße-Rose-Mahnmals.jpg|thumb|280px|Monument commemorativ davant l’Universitad da Minca]] '''Rosa alva''' sa numnava ina gruppa da resistenza tudestga cunter la [[temp dal naziunalsocialissem|dictatura dal naziunalsocialissem]]. La gruppa è stada activa a Minca e sa cumponiva surtut da students. Quels sa referivan a las valurs cristianas ed umanisticas en la tradiziun da las organisaziuns da giuvenils dal temp avant ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza. La Rosa alva è sa furmada en il ravugl d’amis enturn [[Hans Scholl]] ed [[Alexander Schmorell]], e quai a partir dal zercladur 1942. Tranter la fin da favrer e l’avrigl 1943 è la gruppa vegnida scuverta e messa a ferm. Ils commembers principals èn vegnids executads sin fundament da sentenzias da mort proclamadas da la Curt dal pievel sut il presidi da [[Roland Freisler]]. Tut en tut ha la gruppa scrit, stampà e derasà a moda clandestina sis fegls sgulants<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/La_Rosa_alva|versiun rumantscha]])</span>. L’ediziun creschenta da fin a 9000 exemplars è l’emprim vegnida repartida en la regiun da [[Minca]], pli tard – cun agid da curriers – er en intginas autras citads dal Reich tudestg (surtut en la Germania dal Sid). En questas publicaziuns tematisescha la Rosa alva ils crims dal reschim ed appellescha da far resistenza cunter il naziunalsocialissem. En la fasa finala da si’existenza è la gruppa sa stentada d’extender sur [[Falk Harnack]] ils contacts tar autras gruppas da resistenza fin en la chapitala dal Reich Berlin ed en circuls opposiziunals entaifer l’armada tudestga. Suenter la [[Battaglia da Stalingrad]] han commembers da la Rosa alva plinavant malegià en acziuns nocturnas sin fatschadas publicas a Minca parolas cunter [[Hitler]] ed il reschim naziunalsocialistic. Fin en il temp preschent vala la Rosa alva sco pli enconuschent exempel per la resistenza studentica-burgaisa cunter il naziunalsocialissem. Ultra da quai è la gruppa daventada in simbol per sinceradad morala, curaschi civil e la prontadad da s’unfrir per ideals umanistics e democratics en vista ad ina dictatura totalitara. == Commembers == [[Datoteca:Justizpalast,_Weisse_Rose_(cropped).jpg|thumb|220px|Sala da dretgira a Minca nua ch’ha gì lieu il segund process]] Il circul intern da la Rosa alva sa cumponiva dals fragliuns [[Hans Scholl]] e [[Sophie Scholl]], [[Alexander Schmorell]], [[Christoph Probst]], [[Willi Graf]] sco er dal professer d’universitad [[Kurt Huber]]. Plinavant èn d’attribuir a la Rosa alva ulteriurs collavuraturs e sustegniders. Er suenter ch’ils fragliuns Scholl e lur amis èn vegnids arrestads èn intgins da quels sa participads vinavant ad acziuns da la Rosa alva u da gruppaziuns sumegliantas en autras citads universitaras. Da quest circul fan part [[Traute Lafrenz]], [[Hans Conrad Leipelt]], [[Marie-Luise Jahn]], [[Hans Hirzel]], [[Susanne Hirzel]], [[Heinz Brenner]], [[Franz J. Müller]], [[Eugen Grimminger]], [[Jürgen Wittenstein]], [[Lilo Ramdohr]], [[Gisela Schertling]] e [[Falk Harnack]] (ch’è pli tard vegnì enconuschent sco reschissur). Vitiers vegnan [[Harald Dohrn]] (il sir da [[Christoph Probst]]), l’architect [[Manfred Eickemeyer]] (en l’atelier dal qual la Rosa alva sa scuntrava), il pictur artist [[Wilhelm Geyer]] (che prendeva a fit l’atelier dad Eickemeyer e surlaschava a Hans Scholl la clav tar las localitads), sco er il librarist [[Josef Söhngen]] (dal qual il tschaler serviva sco zup per ils fegls sgulants). Ultra da quai datti in pli grond circul da sustegniders, sco per exempel ils frars [[Wilhelm e Heinrich Bollinger]], [[Rudolf Alt]], [[Helmut Bauer]], [[August Sahm]], [[Hellmut Hartert]], [[Michael Brink]] (Emil Piepke), [[Lilo Dreyfeldt]], [[Hubert Furtwängler]], [[Werner Bergengruen]], [[Josef Furtmeier]], [[Fritz Leist]], [[Günter Ammon]], [[Fred Thieler]], [[Kurt Huber]] e blers auters. Divers commembers derivavan da las organisaziuns da giuvenils dal temp avant lur unificaziun en la Giuventetgna da Hitler (p.ex. dj.1.11, Bund Neudeutschland u Grauer Orden). A [[Berlin]] èn fegls sgulants vegnids distribuids da la gruppa Onkel Emil; a [[Hamburg]] eran activs students enturn [[Heinz Kucharski]] e [[Margaretha Rothe]] («in circul da 50 persunas – tranter ellas er [[Hans Leipelt]] –, da las qualas 30 èn vegnidas arrestadas la fin d’atun»). Suenter il 1945 è questa gruppa vegnida numnada ‹Rosa alva da Hamburg›.<ref>Ulli Stang (ed.): ''Sophie und Hans Scholl: 22. Febr. 1942 von Nazis ermordert.'' Ed. da la DKP Marburg, 1983, p. 4.</ref> == Provegnientscha e motivs == La resistenza da tscherts commembers dal circul d’amis studentic enturn la Rosa alva mussa ferms tratgs cristians. Da la gruppa da simpatisants da la Rosa alva che dueva pli tard vegnir numnada ‹Abituriants dad Ulm›<ref>Benedikt Pfister: ''«Den Nazis die Stirn bieten!» Die Ulmer Abiturienten im Nationalsozialismus.'' Saarbrücken 2008.</ref> èn per exempel [[Hans e Susanne Hirzel]] creschids si en ina chasa-pravenda evangelica; lur bab appartegneva a la Baselgia confessanta. [[Franz J. Müller]], [[Heinrich Guter]], [[Heinz Brenner]] e [[Walter Hetzel]] eran catolics e frequentavan in’instrucziun da religiun facultativa, suenter che l’instrucziun ordinaria en stanzas da scola era vegnida scumandada il 1941. L’instrucziun vegniva dada dad [[Adolf Eisele]], in pader da l’Urden da missiun dals babs alvs ch’aveva ina tenuta antinaziunalsocialistica.<ref>Michael Kuckenburg: ''Daraus erwuchs bei uns Opposition.'' En: ''Unterrichtspraxis.'' Agiunta tar ''Bildung und Wissenschaft'', carnet nr. 5, 20 da settember 2013, p. 6.</ref> El ha instruì p.ex. cun texts da [[Thomas d'Aquin]] ed ha discutà cun ils giuvenils texts critics sco p.ex. las pregias da l’uvestg da Münster [[Clemens August Graf von Galen]] drizzadas cunter l’eutanasia naziunalsocialistica ed in scriver da protesta da Galen a la Chanzlia imperiala.<ref>Vgl. Heinz A. Brenner: ''Dagegen. Bericht über den Widerstand von Schülern des Humanistischen Gymnasiums Ulm/Donau gegen die deutsche nationalsozialistische Diktatur.'' Roth, Leutkirch 1992, ISBN 3-9800035-4-X.</ref> Alexander Schmorell appartegneva a la baselgia russ-ortodoxa. Hans e Sophie Scholl èn vegnids educads a moda cristiana e cun ideals sco libertad, giustia ed independenza ed èn perquai stads indignads areguard las deportaziuns e la moda co ch’ins tractava tant ils Gidieus sco er ils adversaris dal reschim. Ultra da quai eran els segnads da la pietusadad da lur mamma. Da s’occupar cun litteratura, art e musica furmava per els ina part integrala da lur uffanza. Durant lur servetsch a la front èn [[Hans Scholl]], [[Alexander Schmorell]] e [[Willi Graf]] vegnids a savair da mazzaments en massa en [[Pologna]] ed han observà la miseria en il [[Ghetto da Varsovia]]; suenter lur return en Germania als ha quai motivà supplementarmain da far resistenza. == Acziuns == [[Datoteca:Detail_of_Typewriter_Used_to_Produce_White_Rose_Anti-Nazi_Leaflets_-_White_Rose_Memorial_Room_-_Interior_of_Main_Building_of_Ludwig-Maximilians-Universitat_-_Munich.jpg|thumb|160px|Maschina da scriver sin la quala èn vegnids scrits fegls sgulants da la Rosa alva]] Intimads da lur atgnas experientschas e dals rapports d’amis davart mazzaments en massa en Pologna ed en Russia n’han Alexander Schmorell e Hans Scholl betg pli vulì sa cuntentar cun leger e discutar. Ils emprims quatter fegls sgulants han els scrit tranter la fin da zercladur e mez fanadur 1942 e spedì a moda anonima cun la posta ad intellectuals en la regiun da Minca. Dals 23 da fanadur fin ils 30 d’october 1942 han Scholl e Schmorell stuì ir a la front da l’ost sco schuldads da sanitad. En la medema cumpagnia da sanitad sa chattava er Willi Graf, il qual els han pudì gudagnar per lur ideas. Suenter lur return han ils students reprendì l’activitad da resistenza. A medem temp è Sophie Scholl s’associada a la gruppa. Il tschintgavel fegl sgulant ‹Appel a tut ils Tudestgs!› (cun in’ediziun stimada da 6000 fin 9000) è vegnì repartì tranter ils 27 ed ils 29 da schaner 1943 entras curiers en pliras citads da la Germania dal Sid ed er en intginas citads austriacas. Da quel temp è il ‹moviment da resistenza› (il num ‹Rosa alva› na cumpara betg sin ils dus davos fegls sgulants) sa stentà d’influenzar la massa dal pievel, sco ch’ha ditg Sophie Scholl suenter si’arrestaziun ils 18 da favrer 1943.<ref>[http://www.bpb.de/themen/5H3ZT3,1,0,Ausz%FCge_aus_den_Verh%F6rprotokollen_von_Sophie_Scholl.html#art1 ''Auszüge aus den Verhörprotokollen von Sophie Scholl.''] En: ''Bundeszentrale für politische Bildung'', 20 d’avrigl 2005.</ref> Questa finamira sa mussa en quai ch’il tschintgavel fegl sgulant è formulà en ina lingua clera e bain chapibla. Suenter lur experientscha a la front da l’ost eran ils students persvadids che la guerra na sa laschia betg pli gudagnar («Hitler na po betg gudagnar, mabain be pli prolungar la guerra!») Els han appellà da sa sparter per adina da «l’idea naziunalsocialistica dals sutumans», da l’imperialissem e dal militarissem prussian. Lur visiun per il futur era ina Germania federalistica en in’Europa unida suenter la guerra. La fin da schaner è la [[Battaglia da Stalingrad]] ida a fin cun la capitulaziun da l’entira 6avla armada tudestga sut feldmarschal general Paulus. Radund 90&nbsp;000 schuldads da la Wehrmacht èn vegnids en praschunia da guerra. Betg main che 150&nbsp;000 eran restads morts sin il champ da battaglia, e quai be da vart tudestga; dapli che duas giadas tantas unfrendas avevi dà da vart sovietica. Stalingrad ha muntà ina vieuta decisiva en il decurs da la Segunda Guerra mundiala ed ha manà ad ina resistenza creschenta en ils pajais europeics occupads da la Germania. La gronda part da la populaziun tudestga era vegnida malsegira suenter questa novitad. A [[Minca]] avev’ins manà tras ils 13 da schaner en la sala da congress dal Museum tudestg in act festiv per commemorar il giubileum da 470 onns da l’Universitad da Minca. En ses pled aveva il Gauleiter da Minca e da la Baviera Superiura [[Paul Giesler]] offendì «mitschafadias» apparents e fatg allusiuns vulgaras envers las studentas ch’eran preschentas, faschond appel a quellas da sa metter ‹en servetsch dal stadi› sco mammas. Sinaquai hai dà ina protesta da students spontana: Indignads da quai ch’els avevan udì, ha la glieud giuvna – tranter quels blers schuldads en unifurma e per part invalids da guerra – bandunà la sala e rut tras las barricadas da la polizia. Manads d’in litinent en unifurma autamain decorà ha ina gruppa liberà dals mauns da la polizia commilitonas ch’eran gia vegnidas arrestadas. Quests eveniments han animà ils commembers da la Rosa alva da rinforzar lur activitads. Cura ch’è vegnida enconuschenta la fin dals cumbats a Stalingrad han els publitgà lur sisavel fegl sgulant ‹Commilitonas! commilitons!›. Quest appel – segnà d’in patriotissem passiunà – deriva da Kurt Huber. Hans Scholl ed Alexander Schmorell han redigì il text en quel lieu che Huber aveva appellà d’entrar en la «grondiusa Wehrmacht». Quest ultim fegl sgulant cumpareglia il cumbat actual cun la liberaziun dal giuf napoleonic il 1813 e citescha il scriptur Theodor Körner (1791–1813): «Si, si mes pievel, ils fanals èn en plaina flomma!» Tras [[Helmuth James Graf von Moltke]], il fundatur dal Circul da Kreisau, è quest fegl sgulant arrivà sur la Scandinavia en l’Engalterra. La fin 1943 han aviuns britannics bittà giu tschientmillis exemplars da quel sur la Germania. Sisum il fegl steva uss: ‹In fegl sgulant tudestg› ed al text introductiv suandava il ‹Manifest dals students da Minca› tenor il sisavel fegl. En autras citads han amis da la Rosa alva lavurà en pitschnas gruppas, han repartì fegls sgulants e trategnì contacts. ‹Giu cun Hitler› e ‹Libertad› steva scrit ils 3, 8 e 15 da favrer sin ils mirs da l’universitad e da numerus edifizis a Minca. Alexander Schmorell, Hans Scholl e Willi Graf avevan scrit da notg questas parolas cun colur da té naira e colur dad ieli verda faschond diever da schablonas. La Gestapo aveva gia instradà la stad 1942 inquisiziuns areguard ils fegls sgulants da la Rosa alva che vegnivan reguardads sco «activitads antistatalas». Questas retschertgas n’han manà a nagins resultats, uschia ch’ins las ha sistì. Pervi dals novs fegls sgulants ha la Gestapo alura installà a partir da la fin da schaner 1943 ina cumissiun speziala a Minca. == Arrestaziun e sentenzia == [[Datoteca:Lichthof_Nr_2.jpg|thumb|220px|Curt interna da l’Universitad da Minca]] La notg dals 15 sin ils 16 da favrer 1943 ha la gruppa repartì a Minca 800 fin 1200 fegls sgulants. La notg dals 17 sin ils 18 da favrer ha la Gestapo preschentà ils dus ultims fegls sgulants al grecist da Minca Richard Harder cun l’incumbensa d’elavurar in profil dals delinquents; curt temp pli tard al èn er vegnids surdads ils ulteriurs quatter fegls sgulants pli vegls.<ref>Gerhard Schott: ''Richard Harder, Klassischer Philologe, erster Interpret der Flugblätter der ‹Weißen Rose› und das ‹Institut für Indogermanische Geistesgeschichte›.'' En: Elisabeth Kraus (ed.): ''Die Universität München im Dritten Reich. Aufsätze.'' Tom 2, Minca 2008, (''Beiträge zur Geschichte der Ludwig-Maximilians-Universität München'', tom 4), ISBN 978-3-8316-0727-3, p. 413–500.</ref> Ils 18 da favrer èn Hans e Sophie Scholl passads vers las 10.45 uras tras l’entrada principala da l’Universitad da Minca (cun num entir Ludwig-Maximilians-Universität München, LMU). Els purtavan ina valisch da colur brin cotschna ed ina mappa d’actas, omaduas emplenidas cun il sisavel fegl sgulant e cun ina quantitad pli pitschna dal tschintgavel. Ils fragliuns han deponì mantuns da quels davant ils auditoris ch’eran anc serrads ed en ils sulers. Cura ch’els eran gia arrivads a la sortida da la vart da la Amalienstrasse èn els anc returnads ina giada ed èn ids en l’emprima auzada, nua ch’els han deponì ulteriurs fegls sgulants. Alura èn els currids en la segunda auzada, nua che Sophie ha bittà il rest dals fegls sgulants sur la balustrada en la curt interna da l’universitad. En quel mument èn ils dus fragliuns vegnids scuverts dal collavuratur dal servetsch tecnic da l’universitad Jakob Schmid. Cun agid d’autras persunas èn els vegnids tegnids ferm ed interrogads enfin che la Gestapo è arrivada al lieu. === Emprim process === Suenter lur arrestaziun han ins l’emprim manà Hans e Sophie Scholl en il Wittelsbacher Palais, nua che sa chattava la centrala da la Gestapo. Là èn els vegnids interrogads separadamain uras a la lunga fin ils 21 da favrer. Il mument ch’ins al ha mess a ferm purtava Hans Scholl sin sai in sboz d’in fegl sgulant da Christoph Probst, uschia ch’er quel è vegnì arrestà ed accusà. La Curt dal pievel sut il presidi da [[Roland Freisler]] – ch’era enconuschent sco ‹derschader da sang› – ha sentenzià ils fragliuns Scholl e Christoph Probst a la mort tras la guillotina. Il tribunal n’operava betg tenor il princip da la separaziun da las pussanzas, mabain era unifurmà tenor l’ideologia naziunalsocialistica. Quel ha fatg valair ch’ils sentenziads hajan «favurisà l’inimi», gidà a «dissolver la forza da defensiun» e fatg «preparativas d’auttradiment».<ref>[http://www.bpb.de/themen/PIOQQ3,0,0,Das_Todesurteil_und_die_Begr%FCndung.html ''Das Todesurteil und die Begründung.''] En: ''Bundeszentrale für politische Bildung'', 20 d’avrigl 2005.</ref> L’execuziun ha gì lieu ils 22 da favrer; curt avant han ils fragliuns Scholl vis in’ultima giada lur geniturs. === Segund process === En in segund process, ch’ha gì lieu ils 19 d’avrigl 1943, ha la Curt dal pievel er sentenzià a la mort Kurt Huber, Willi Graf ed Alexander Schmorell. Kurt Huber ed Alexander Schmorell èn vegnids decapitads ils 13 da fanadur 1943 en la praschun München-Stadelheim. L’execuziun da Willi Graf, medemamain cun la guillotina, ha gì lieu ils 12 d’october 1943, suenter che la Gestapo aveva empruvà sur mais da vegnir a savair dad el ulteriurs nums or dal conturn da la Rosa alva. Las ulteriuras persunas ch’eran accusadas en quest segund process èn vegnidas sentenziadas als suandants chastis d’arrest: [[Eugen Grimminger]] 10 onns, [[Heinrich Bollinger]] e [[Helmut Bauer]] set onns, [[Hans Hirzel]] e [[Franz J. Müller]] tschintg onns, [[Hans Guter]] deschdotg mais, [[Gisela Schertling]], [[Katharina Schüddekopf]] e [[Traute Lafrenz]] in onn, [[Susanne Hirzel]] sis mais. [[Falk Harnack]] è vegnì declerà nunculpant.<ref>[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse-rose/61006/freunde-und-unterstuetzer ''Freunde und Unterstützer''] sin bpb.de, dals 20 d’avrigl 2005, consultà ils 23 da schaner 2018.</ref> === Ulteriurs process === Falk Harnack han ins l’emprim laschà liber «per mancanza da cumprovas». Cura ch’el è danovamain vegnì arrestà il december 1943 e dueva vegnir manà en in champ da concentraziun al èsi reussì da fugir. En rom d’ulteriurs process han ins er sentenzià auters gidanters e cumplizis a chastis da detenziun tranter sis mais e diesch onns.<ref>Peter Steinbach, Johannes Tuchel: ''Widerstand gegen die nationalsozialistische Diktatur 1933–1945.'' (= ''Informationenreihe zur politischen Bildung'', tom 243). Bonn 2004.</ref> == Num == [[Datoteca:Flugblatt_III_vs_801x0_0_5.jpg|thumb|160px|Terz fegl sgulant da la Rosa alva]] Daco che la gruppa ha fatg diever dal num ‹Rosa alva› (u er ‹La Rosa alva›) – il qual cumpara sin ils quatter emprims fegls sgulants – n’è betg enconuschent. Magari vegn empruvà da stgaffir in connex cun il cudesch ‹Die weisse Rose› da [[B. Traven]]. Hans Scholl sez ha inditgà suenter si’arrestaziun d’avair elegì il num «casualmain»: {{Entschatta dal citat}} Revegnind a mia scrittira ‹La Rosa alva› vuless jau (...) dir il suandant: Il num ‹La Rosa alva› è vegnì elegì casualmain. (...) I po esser che jau hai elegì quest num tenor mes sentiments, perquai che jau steva da quel temp gist sut l’impressiun da la romanza spagnola da [Clemens] Brentano ‹Rosa Blanca›. Tar la ‹Rosa alva› da l’istorgia englaisa na datti però nagina connexiun. {{Citat original|de|Zurückkommend auf meine Schrift ‚Die Weiße Rose‘ möchte ich […] folgendes erklären: Der Name ‚Die Weiße Rose‘ ist willkürlich gewählt. […] Es kann sein, daß ich gefühlsmäßig diesen Namen gewählt habe, weil ich damals unmittelbar unter dem Eindruck der spanischen Romanzen von Brentano ‚Rosa Blanca‘ gestanden habe. Zu der ‚Weißen Rose‘ der englischen Geschichte bestehen keine Beziehungen.}} {{Fin dal citat}} I n’è però betg dal tut cler tge significaziun che sa lascha attribuir a quests pleds en rom da l’inquisiziun. Tut tenor vuleva Scholl tegnair secret ses motivs per proteger auters commembers da la gruppa. Sco segir po entant valair che Hans Scholl enconuscheva ed appreziava il cudesch da Traven. En ina brev dals 27 da zercladur 1938 a sia sora Inge ha Hans Scholl en pli scrit: {{Entschatta dal citat}} En mia giaglioffa dadens port jau in brumbel d’ina rosa. Jau dovr questa pitschna planta, perquai che quai è l’autra vart, lunsch davent da tut il cunfar soldatesc e tuttina nagina cuntradicziun tar questa tenuta. {{Citat original|de|In meiner Brusttasche trage ich die Knospe einer Rose. Ich brauche diese kleine Pflanze, weil das die andere Seite ist, weit entfernt von allem Soldatentum und doch kein Widerspruch zu dieser Haltung.}} {{Fin dal citat}} Il simbol da la rosa alva pudess er esser influenzà da la flur da tscharescha, in simbol da la dj.1.11, a la quala appartegnevan Hans e Sophie Scholl. Eventualmain deriva il num d’in dissegn d’ina rosa alva sin ina carta postala or da la chasa editura Max Baur. Quel ha intimà l’october 1941 il schuldà Fritz Rook da scriver in text davart quai ch’ina rosa alva muntia per el persunalmain. Quest text ha plaschì uschè bain ad Alexander Schmorell ch’el ha dumandà l’adressata, Lilo Ramdohr, da pudair copiar quel per al mussar a Hans Scholl. L’istoriograf Sönke Zankel ha manà enavos il num sin ina tenuta fundamentala apparenta da la gruppa che sa cumponiva da students talentads da derivanza burgaisa: {{Entschatta dal citat}} Els pensavan a moda elitara, surtut la stad 1942, cura che lur fegls sgulants stevan anc sut il titel da la ‹Rosa alva›. Els èn sa numnads tenor ils aristocrats bandischads dal temp da la Revoluziun franzosa. Il num ‹Rosa alva› stat en quest senn precis betg per democrazia (...).<ref>Alexander Schwabe: [http://www.spiegel.de/panorama/zeitgeschichte/-a-436915.html ''Widerstandskreis Weiße Rose: «Hören wir endlich auf, das Bild von Halbgöttern zu zeichnen».''] En: ''Spiegel Online'', 14 da settember 2006.</ref> {{Citat original|de|Sie dachten elitär, besonders im Sommer 1942, als ihre Flugblätter noch mit die ‚Weiße Rose‘ überschrieben waren. Sie benannten sich nach den verbannten Adeligen während der französischen Revolution. Der Name ‚Weiße Rose‘ stand insofern gerade nicht für Demokratie.}} {{Fin dal citat}} Quest’interpretaziun ch’attribuescha al circul da resistenza a l’entschatta anc ina mancanza da schientscha per valurs democraticas è vegnida crititgada per avair tractà las funtaunas a moda unilaterala. == Emprimas reacziuns en Germania ed a l’exteriur == <div class="noprint">[[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_183-J05235%2C_Berlin%2C_Großkundgebung_im_Sportpalast.jpg|thumb|220px|Sportpalast a Berlin, ils 18 da favrer 1943]]</div> La speranza da la Rosa alva che la catastrofa da Stalingrad mainia en Germania ad ina resistenza averta cunter il reschim na dueva betg ir en vigur. Anzi ha la propaganda naziunalsocialistica fatg diever da la sconfitta per serrar las retschas. Ils 18 da favrer 1943, precis il di ch’ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, ha il minister da propaganda [[Joseph Goebbels]] tegnì en il Sportpalast a Berlin ses famus pled che dueva preparar la populaziun sin la «guerra totala». Curt suenter l’arrestaziun dals fragliuns Scholl e da Christoph Probst han las gasettas publitgà appels d’inquisiziun per pudair arrestar Alexander Schmorell. Ils 22 da favrer 1943 han ils students da Minca stuì sa reunir e protestar uffizialmain cunter ils «traditurs or da lur retschas». Ils 23 da favrer han il ‹Völkischer Beobachter› e la ‹Münchener Neueste Nachrichten›<ref>''Münchener Neuste Nachrichten'', 23 da favrer 1943.</ref> purtà curtas notizias davart l’arrestaziun ed execuziun d’intgins «individualists degenerads».<ref>Corina Petrescu: ''Against all odds. Models of subversive spaces in National Socialist Germany.'' Peter Lang Publishers, Berna 2010, ISBN 978-3-03911-845-8.</ref> La rait d’amis e sustegniders da la Rosa alva dueva però sa mussar sco memia gronda, uschia che las instanzas n’han betg pudì evitar dal tuttafatg che lur acts da resistenza fetschian la currella. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala èsi adina puspè vegnì tar persecuziuns, e gasettas tudestgas han – per ordinari en furma d’artitgels vaira curts – rapportà davart l’arrestaziun e puniziun d’ulteriuras persunas. Ils 15 da mars 1943 ha in rapport dal servetsch da segirezza da la SS documentà che las famas en connex cun ils fegls sgulants hajan chaschunà in’«agitaziun considerabla» entaifer la populaziun. Inquietà sa mussa il rapport surtut dal fatg ch’ils fegls sgulants na vegnian betg pli consegnads a las instanzas a moda uschè consequenta sco fin qua.<ref>Heinz Boberach: ''Meldungen aus dem Reich. Die geheimen Lageberichte des Sicherheitsdiensts der SS 1938–1945''. Pawlak Verlag, Herrsching, p. 4944.</ref> Ils 18 d’avrigl 1943 ha la ‹New York Times› publitgà in artitgel sut il titel ‹Signs of strain seen in German populace› (‹Segns da tensiun entaifer la populaziun tudestga›) ed ha fatg menziun da la resistenza dals students a Minca. Ils 29 da mars e 25 d’avrigl 1943 ha la ‹New York Times› publitgà ulteriurs artitgels davart l’emprim process sut il titel ‹Nazis Execute 3 Munich Students For Writing Anti-Hitler Pamphlets› (‹Ils nazis han executà trais students da Minca per avair scrit fegls sgulants cunter Hitler›) e ‹Germans Clinging to Victory Hope in Fear of Reprisals› (‹Per tema da repressalias sa tegnan ils Tudestgs vi da la victoria›). Er sche betg tut las infurmaziuns davart la resistenza, il process e las sentenzias eran correctas, furman quests artitgels las emprimas novitads davart la Rosa alva en ils [[Stadis Unids]].<ref>Ils artitgels èn accessibels sut [http://query.nytimes.com www.nytimes.com].</ref> Ils 27 da zercladur 1943 è il scriptur e titular dal Premi Nobel da litteratura [[Thomas Mann]] s’exprimì en si’emissiun mensila ‹Deutsche Hörer!›, che vegniva emessa sur BBC, cun admiraziun davart il curaschi dals students da Minca. L’Armada cotschna sovietica ha derasà davos la front tudestga in fegl sgulant propagandistic sut il titel «Sbassai las bandieras sur las fossas frestgas da cumbattants per la libertad tudestgs!»; ils students èn pli tard vegnids attribuids faussamain al Nationalkomitee Freies Deutschland.<ref>''Senkt die Fahnen über frischen Gräbern deutscher Freiheitskämpfer!'' – Staatsbibliothek Berlin, Handschriftensammlung: Fegls singuls 1939/45, 8725, p. 75.</ref> Il text dal sisavel fegl sgulant da la Rosa alva ha l’advocat tudestg e commember dal Circul da Kreisau Helmuth James Graf von Moltke manà clandestinamain sur la Scandinavia en la Gronda Britannia. Il fanadur 1943 han aviuns dals Alliads bittà giu il text sut il titel ‹In fegl sgulant tudestg› sur la Germania.<ref name="G.39, Ein deutsches Flugblatt">[https://web.archive.org/web/20131224120656/http://www.psywar.org/product_1943G039.php ''G.39, Ein deutsches Flugblatt''], ''Aerial Propaganda Leaflet Database'', consultà il prim da matg 2016.</ref> La resistenza da la Rosa alva era pia enconuschenta a vastas parts da la populaziun tudestga durant la guerra. == Commemoraziuns == === Lieus commemorativs a Minca === [[Datoteca:München, Orleansstr, Weiße-Rose-Gedenktafel, 1.jpeg|thumb|200px|Tavla commemorativa, Minca Orleansstrasse]] Oz portan las duas plazzas davant l’edifizi principal da l’universitad a Minca ils nums dals fragliuns Scholl e da prof. Huber. Per terra davant l’entrada cloman fegls sgulants da crap en memoria la Rosa alva. A l’intern da l’edifizi principal da l’universitad, en il chantun al sidvest da la curt interna, regordan ina rosa alva da crap, in reliev cun il maletg dals commembers da la Rosa alva ed ils nums engravads survart a la gruppa da resistenza. En il chantun al nordvest da la curt interna sa chatta dapi il 2005 ina busta da bronz da Sophie Scholl. Medemamain a la curt interna è situada la DenkStätte Weisse Rose cun l’exposiziun permanenta ‹La Rosa alva›; quella vegn manada da l’uniun Weisse Rose Stiftung e.V. Er divers instituts e vias en autras parts da la citad portan il nums dals fragliuns Scholl u d’auters commembers da la Rosa alva. L’emprim process cunter Sophie e Hans Scholl sco er Christoph Probst ha gì lieu ils 22 da favrer 1943 en la sala dal tribunal da giuraders en il palaz da giustia a Minca, Prielmayerstrasse 7. Il segund process cunter 14 ulteriurs accusads, tranter auter professer Huber, Alexander Schmorell e Willi Graf, ha gì lieu ils 19 d’avrigl 1943 en la sala da sesida 216 (oz 253) dal medem edifizi. En quest’ultima sala sa chatta oz in lieu commemorativ, il qual po vegnir visità ils lavurdis (cun excepziun da las emnas da primavaira e d’atun cura ch’han lieu ils examens da stadi da giurisprudenza). Ina da las paucas fotografias enconuschentas, sin la quala èn da vesair plirs commembers da la Rosa alva (Sophie Scholl, Hans Scholl, Alexander Schmorell, Willi Graf e Hubert Furtwängler) è vegnida fatga ils 23 da fanadur 1942 a la Orleansstrasse, visavi la chasa cun il numer 63. La saiv ch’è da vesair sin la fotografia è sa mantegnida e duai vegnir conservada sco «lieu d’acziun original da muntada istorica».<ref>Andreas Schubert: [https://www.sueddeutsche.de/muenchen/ostbahnhof-ein-rostiger-zaun-mit-historischer-bedeutung-1.3796963 ''Ein rostiger Zaun mit historischer Bedeutung''], sin sueddeutsche.de, 19 da december 2017.</ref> === Fossa d’onur e lieu commemorativ da Willi Graf === L’onn 1946 han ins manà las restanzas terrestras da Willi Graf a [[Saarbrücken]] sin il santeri St. Johann, nua che quellas ruaussan dapi lura en ina fossa d’onur.<ref>[http://www.saarbruecker-friedhoefe.de/de/friedhoefe/friedhof_st_johann ''Friedhof St. Johann.''] En: ''saarbruecker-friedhoefe.de.''</ref> Il 2009 è vegnì avert en vischinanza da la fossa in lieu commemorativ en furma d’in pitschen edifizi cun maletgs e citats da Willi Graf e cun ina resumaziun da sia biografia. Tar la concepziun dals texts ha gidà sia sora [[Anneliese Knoop-Graf]] ch’è morta curt avant l’avertura da l’exposiziun. === Commemoraziun e canonisaziun dad Alexander Schmorell === La baselgia russ-ortodoxa a l’exteriur ha decidì il 2007 da canonisar Alexander Schmorell. L’act festiv ha gì lieu il 2012 en la catedrala a Minca, en proxima vischinanza da las fossas dals frars Scholl, da Christoph Probst ed Alexander Schmorell sin il Friedhof am Perlacher Forst. Er ad [[Orenburg]] en Russia exista in center commemorativ che regorda a la Rosa alva.<ref>Jakob Wetzel: [http://www.sueddeutsche.de/muenchen/weisse-rose-mitgruender-schmorell-heilig-gesprochen-alexander-von-muenchen-1.1276026 ''Alexander von München.''] En: ''Süddeutsche Zeitung'', 5 da favrer 2012.</ref> === Premi dals fragliuns Scholl === [[Datoteca:Walhalla_Halle4.jpg|thumb|180px|Busta da Sophie Scholl en la Walhalla]] Dapi l’onn 1980 vegn surdà il Premi dals fragliuns Scholl. Quest premi da litteratura è dotà cun 10&nbsp;000 euros e vegn purtà da l’associaziun bavaraisa da l’Uniun da las librarias en Germania e da la promoziun da cultura da la chapitala bavaraisa Minca. El vegn surdà mintg’onn ad in cudesch pli nov che dat perditga d’independenza spiertala e ch’è qualifitgà a promover libertad burgaisa, curaschi moral, intellectual ed estetic ed a dar impurtants impuls al senn da responsabladad dal temp preschent. === Fundaziun da la Rosa alva === L’onn 1987 han commembers da la Rosa alva e confamigliars da commembers da quella ch’eran vegnids executads fundà a Minca la Fundaziun Rosa alva. La finamira è da tegnair viva la memoria vi da la resistenza da la Rosa alva en Germania ed a l’exteriur e da metter accents per l’avegnir. La fundaziun tgira la DenkStätte a l’Universitad da Minca e trategna pliras exposiziuns ambulantas a l’intern dal pajais ed a l’exteriur cun en tut bundant 20 staziuns ad onn. Medemamain sin iniziativa da la Fundaziun da la Rosa alva han ins endrizzà ad [[Ulm]] in’exposiziun permanenta sut il titel ‹«wir wollten das andere» – Jugendliche in Ulm 1933 bis 1945› (en il center da la citad al Kornhausplatz). Sper ils commembers da la Rosa alva dad Ulm Hans e Sophie Scholl, Franz J. Müller, Hans e Susanne Hirzel sco er Heiner Guter vegnan purtretads 22 giuvenils dad Ulm che na faschevan betg part da la Rosa alva, ma ch’han medemamain fatg resistenza cunter il naziunalsocialissem u ch’han refusà en in’autra moda da vegnir instrumentalisads dal reschim. Er en numerusas autras citads da la Germania existan vias, plazzas u monuments che regordan a la Rosa alva u a singuls da ses commembers. Il 2003 han confamigliars dals commembers da la gruppa da resistenza fundà l’Institut Rosa alva. Quel ha l’intent da retschertgar ed undrar scientificamain las prestaziuns da la gruppa. L’institut iniziescha e promova la realisaziun da projects da perscrutaziun. === Republica democratica tudestga === En la zona d’occupaziun sovietica e pli tard en la [[Republica democratica tudestga]] èn numerusas vias ed instituziuns vegnidas numnadas suenter ils fragliuns Scholl. Quai cumbain che la gruppa aveva ragischs cristianas, entant che la regenza da la Republica democratica tudestga accentuava surtut la resistenza communistica. La gronda part da las denominaziuns ha gì lieu immediat suenter la fin da la guerra e fin l’entschatta dals onns 1950. Inizianta era savens stada l’Associaziun dals persequitads dal reschim nazistic (Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes, VVN). En il vest valeva quella bain sco instrument da l’ideologia communistica, ma a l’intern da la Republica democratica tudestga eri tuttavia reussì a quest’instituziun da mantegnair ina tscherta independenza e da resister a las emprovas d’instrumentalisaziun da vart da la KPD/SED. La finala ha quai manà il 1953 al scumond da la VVN. Da far tantas dedicaziuns a la Rosa alva vegniva uss resguardà sco l’agir da «forzas reacziunaras». Enstagl vulevan ins deditgar dapli plazzas, vias ed instituziuns ad [[Ernst Thälmann]] ed auters communists. Ina decanonisaziun activa da la resistenza motivada a basa d’ina etica cristiana n’ha però betg gì lieu.<ref>Elke Reuter, Detlef Hansel: ''Das kurze Leben der VVN 1947–1953. Die Geschichte der Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes in der sowjetischen Besatzungszone und in der DDR'', Berlin 1997, p. 372s.</ref> == Biografias dals commembers dal circul intern da la Rosa alva == === Hans Scholl === [[Datoteca:Weisse Rose2-Ulm Münsterplatz 33.jpg|thumb|180px|Stela commemorativa ad Ulm davant la chasa en la quala la famiglia Scholl ha habità ils onns 1939–1942 (Münsterplatz)]] Hans Fritz Scholl è naschì ils 22 da settember 1918 ad [[Ingersheim an der Jagst]]/Württemberg, (oz ina part da Crailsheim). Ensemen cun ses fragliuns Inge (1917–1998), Elisabeth (* 1920), Sophie (1921–1943) e Werner (1922–1944) è el creschì si fin il 1930 a [[Forchtenberg]], dal 1930 fin il 1932 a [[Ludwigsburg]] ed a partir da l’onn 1932 ad [[Ulm]]. Lur mamma Magdalena (1881–1958), ch’era avant la lètg diaconissa, e lur bab Robert Scholl (1891–1973), in liberal, han educà lur uffants en il spiert da las valurs cristianas. Sco ses fragliuns – e cunter la veglia exprimida dal bab – era Hans Scholl l’emprim in commember entusiasmà da la Giuventetgna da Hitler, nua ch’el è avanzà entaifer il Jungvolk – la partiziun da la Giuventetgna da Hitler per ils giuvens da 10 fin 14 onns – al manader da gruppa. Il Jungvolk dad Ulm, en il qual Hans Scholl è entrà l’october 1933, era vegnì mess en pe da Max von Neubeck ch’era stà oriundamain commember da la gruppa da giuvenils dj.1.11 (Deutsche Jungenschaft vom 1. November 1929). Perquai tgirava il Jungvolk dad Ulm in pau in auter stil che quai ch’igl era usità en la Giuventetgna da Hitler ed entaifer il Jungvolk; tranter auter era en diever la Kohte (la tenda da la Bündische Jugend), vegniva purtada in’autra bandiera e chantadas autras chanzuns (er russas). Sa distanziond von Neubeck suenter sia promoziun sco Stammführer da l’Ulmer Jungvolk adina pli fitg da las furmas ed ideas da la Bündische Jugend/dj.1.11, è Hans Scholl ì sin distanza dad el. Assistì dad Ernst Reden (1914–1942) da Cologna, che serviva sco schuldà ad Ulm, ha Hans Scholl manà en la Giuventetgna da Hitler ina gruppa da dj.1.11, a la quala appartegnevan radund diesch scolars. Pervi da quai è Hans vegnì mess a ferm il 1937 per curt temp ensemen cun ses fragliuns Inge, Sophie e Werner. Ins ha avert ina procedura per avair cuntinuà cun la Bündische Jugend ch’era vegnida scumandada. Il 1938, suenter in’amnestia, è la procedura vegnida sistida; Reden percunter han ins sentenzià a trais mais praschun.<ref> Biografia sin [http://www.scholl.rosa-winkel.de/ ''rosa-winkel.de''], consultà ils 4 d’avrigl 2017.</ref><ref>Robert M. Zoske: ''Sehnsucht nach dem Lichte – Zur religiösen Entwicklung von Hans Scholl: Unveröffentlichte Gedichte, Briefe und Texte''. Herbert Utz Verlag, 2014, p. 407.</ref> Sinaquai èn ils fragliuns Scholl sa distanziads dal naziunalsocialissem.<ref name="SWR">[https://web.archive.org/web/20150925003807/http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/wissen/-/id=11088450/property=download/nid=660374/gq43kj/swr2-wissen-20130414.pdf ''Der Wendepunkt im Leben von Hans und Sophie Scholl – Wie das NS-Regime aus Anhängern Gegner machte''] sin swr.de, 14 d’avrigl 2013, PDF.</ref> Per Hans Scholl è il temp da giuventetgna plaunsieu ì a fin, el ha fatg l’enconuschientscha cun giuvnas ed ha cumenzà a s’interessar per filosofia e religiun. Areguard quest ultim punct dat ina brev scleriment che Hans Scholl ha scrit ils 22 da december 1941 al publicist catolic Carl Muth: {{citat|Jau sun emplenì dal plaschair da festegiar per l’emprima giada en mia vita Nadal per propi ed en clera persvasiun cristiana. Bain n’eran ils fastizs da l’uffanza betg svanids, cura ch’ins guardava senza quitads en las glischs ed en la fatscha traglischanta da la mamma. Ma sumbrivas eran crudads sin quels; jau ma torturava en in temp senza cuntegn sin vias senza senn, la fin da las qualas era adina il medem sentiment abandunà ed adina la medema videzza. Duas experientschas profundas, da las qualas jau As stoss anc raquintar. E la finala la starmentusa guerra, quest moloch ch’è sa ruschnà da sutensi en las olmas da tut ils umens empruvond d’als mazzar, m’han fatg vegnir anc pli solitari. In di è lura crudada tiers d’insanua la schliaziun. Jau hai udì il num dal Segner ed al hai encletg. Da quest temp sun jau m’inscuntrà l’emprima giada cun Vus. Alura èsi vegnì d’in di a l’auter pli cler. Cun ina giada hai jau chapì. Jau fatsch uraziun. Jau sent in fund segir ed jau ves ina finamira clera. A mai è Cristus naschì quest onn da nov.}} Ils inscunters cun teologs sco Theodor Haecker e Carl Muth duevan pli tard laschar lur fastizs en ils fegls sgulants da la Rosa alva. Resonanza han er chattà tar el ovras da [[Nikolai Berdjajew]] sco ‹Das neue Mittelalter› u ‹Der Sinn der Geschichte›.<ref>Sönke Zankel: ''Mit Flugblättern gegen Hitler: Der Widerstandskreis um Hans Scholl und Alexander Schmorell''. Cologna 2007, p. 236–240.</ref> Tge che dueva la finala propi incitar Scholl da far resistenza activa cunter il reschim naziunalsocialistic n’è betg sclerì dal tuttafatg. Apparentamain han ils predis da l’uvestg da Münster [[Clemens August Graf von Galen]] giugà in’impurtanta rolla. En quellas ha quel rapportà dals mazzaments da malsauns da spiert ed ha fatg appel da tegnair la dira cunter il «terror brin». La famiglia Scholl aveva chattà copias da quests predis ad Ulm en sia stgaffa da brevs. A l’abitur è suandà il Servetsch da lavur dal Reich (Reichsarbeitsdienst) e la recrutaziun al servetsch militar tar la Wehrmacht (regiment da chavallaria 18). Silsuenter ha Scholl studegià a partir da la primavaira medischina a l’Universitad da Minca. Durant las vacanzas da semester è el vegnì clamà sut las armas sco schuldà da sanitad ed ha prendì part sco primsergent da sanitad a la campagna militara cunter la [[Frantscha]]. Sut l’impressiun da la guerra, ch’aveva cumenzà il settember 1939, ed influenzà d’adversaris catolics da l’ideologia naziunalsocialistica, è Hans Scholl sa participà ensemen cun amis che refusavan sco el il reschim naziunalsocialistic a la fundaziun da la gruppa da resistenza Rosa alva a l’Universitad da Minca. Da la fin da fanadur fin l’entschatta da november 1942 èn Hans Scholl ed Alexander Schmorell stads clamads sut las armas a la front da l’ost, nua ch’è sa sviluppà in stretg contact cun Willi Graf. Suenter lur return a Minca è er Graf sa participà a las acziuns da la gruppa e medemamain Sophie Scholl ch’era vegnida il matg 1942 dad Ulm a Minca per studegiar. En pli ha pudì vegnir gudagnà per la gruppa il scienzià da musica e professer d’universitad Karl Huber che vegniva stimà da l’opposiziun. La gruppa è sa messa en contact cun autras cellas da resistenza en il Saarland ed a Hamburg. Ad Ulm ha ina gruppa da scolars enturn Hans Hirzel e Franz J. Müller derasà ils fegls sgulants da la Rosa alva. Suenter che l’enconuschenta dad Alexander Schmorell Lilo Ramdohr ha intermedià il november 1942 il contact cun [[Falk Harnack]], è il tun dals texts dals fegls sgulants sa midà da la polemica apocaliptica vers la visiun politica: En il tschintgavel fegl sgulant, scrit da Hans Scholl e meglierà da Karl Huber, vegn discurrì a moda programmatica dal ‹Moviment da resistenza en Germania› (e betg pli da la ‹Rosa alva›). Il motiv per il sisavel fegl sgulant ha alura furmà la sconfitta da l’armada tudestga en la Battaglia da Stalingrad. Ils 18 da favrer 1943 han ins scuvert ed arrestà Hans e Sophie Scholl cura ch’els repartevan fegls sgulants en la curt interna da l’Universitad da Minca. Quatter dis pli tard, ils 22 da favrer, èn els vegnids sentenziads ensemen cun Christoph Probst a la mort.<ref>[http://www.bpb.de/themen/PIOQQ3,0,0,Das_Todesurteil_und_die_Begr%FCndung.html ''Das Todesurteil und die Begründung.''] En: ''Bundeszentrale für politische Bildung'', 20 d’avrigl 2005.</ref> L’execuziun ha gì lieu anc il medem di en la praschun München-Stadelheim sut surveglianza da Walter Roemer, manader da la partiziun d’execuziun giudiziala da la dretgira civila e penala da Minca. La guillotina ha manischà il boier statal Johann Reichhart. Ils ultims pleds da Hans Scholl duain esser stads: «Viva la libertad!» Il spiritual da praschun evangelic Karl Alt ch’ha visità Hans Scholl avant l’execuziun rapporta en ses cudesch ‹Todeskandidaten› da la profunda cretta dal giuven sentenzià; quel al haja supplitgà da preleger l’Imni sin l’amur (1. Brev als da Corint 13) ed il psalm 90 e da celebrar cun el la Sontga Tschaina. La bara da Scholl è vegnida sepulida sin il Friedhof am Perlacher Forst en la fossa nr. 73-1-18/19. === Sophie Scholl === [[Datoteca:Forchtenberg_Rathaus_20130402.jpg|thumb|220px|Chasa municipala a Forchtenberg, la chasa natala da Sophie Scholl]] Sophie (num da batten Sophia Magdalena) Scholl è naschida ils 9 da matg 1921 a Forchtenberg/Württemberg. Ella era la segund giuvna dals tschintg fragliuns (cf. survart).<ref>Infurmaziuns biograficas tenor Bernd Aretz: ''Sophie Scholl. Ein Lebensbild.'' Neue Stadt Verlag, Minca 2013, ISBN 978-3-87996-987-6, p. 149.</ref> Sco ses frar Hans, ch’era dus onns e mez pli vegl, è Sophie l’emprim s’entusiasmada per l’ideal da cuminanza che vegniva propagà dals naziunalsocialists ed è daventada commembra da la Lia da mattas tudestgas (Bund Deutscher Mädel, BDM). Tuttina sco ses frar ha ella arranschà cumprovas da curaschi e tests da direzza e pretendì da sai e dals auters il maximum. Alura èn ils fragliuns Scholl però s’allontanads da las organisaziuns da giuventetgna da la NSDAP. Suenter il ‹Di da partida imperial da l’onur› l’onn 1936 è Sophie sa participada ensemen cun ses frar Hans a las activitads da la gruppa dj.1.11 ch’empruvava en la fasa tempriva dal Reich d’exister vinavant, e quai malgrà il scumond. L’atun 1937 è Sophie vegnida arrestada per in pèr uras ensemen cun ses fragliuns. Il motiv è stà che ses frar Hans vegniva persequità per avair cuntinuà cun la Bündische Jugend (cf. survart).<ref>Cf. Bernd Aretz: ''Sophie Scholl. Ein Lebensbild'', p. 29–30.</ref> Medemamain l’onn 1937 ha Sophie emprendì a conuscher Fritz Hartnagel, il fegl d’in impressari pitschen dad Ulm ch’era quatter onns pli vegl ch’ella. Durant sia furmaziun sco uffizier èn omadus restads en contact tras brevs. Curt avant l’erupziun da la guerra han els passentà en la Germania dal Nord vacanzas communablas e pli tard, cura che Hartnagel era uffizier da scolaziun a Weimar, han els vivì ensemen intginas emnas. Suenter avair fatg il mars 1940 l’abitur, ha Scholl absolvì il matg 1940 ad Ulm-Solfingen ina furmaziun sco mussadra. Ella sperava che quai vegnia renconuschì sco prestaziun preliminara per il studi ed ella na stoppia uschia betg frequentar il Servetsch da lavur dal Reich. Ma quai dueva sa mussar sco speranza invana: sfurzadamain è ella vegnida obligada da far ses servetsch da lavur/servetsch d’agid da guerra a Krauchenwies e Blumberg.<ref>Manfred Berger: ''Frauen in der Geschichte des Kindergartens.'' Brandes & Apsel Verlag, Francfurt a.M. 1995, ISBN 3-86099-255-4, p. 113s.</ref> La primavaira 1941, durant ch’ella absolveva il servetsch da lavur, ha ella legì en las ovras dal bab da baselgia [[Augustinus da Hippo]]. Pervi da questa lectura hai dà baininqual «remartga beffegianta» da las giuvnas dunnas che frequentavan cun ella il servetsch da lavur. La vieuta en la vita da Sophie Scholl ha gì lieu la primavaira 1941.<ref>Maren Gottschalk: ''[http://www.ksta.de/region/leverkusen/stadt-leverkusen/interview-der-heiligenschein-ist-weg-5713794 Der Heiligenschein ist weg.]'' Intervista cun Frank Weiffen. En: ''Leverkusener Anzeiger'', 25 da settember 2012, consultà ils 8 d’october 2016.</ref> Da qua davent ha ella chattà betg il davos en las scrittiras dad Augustinus ina nova orientaziun. Sias experientschas ed impressiuns han be anc rinforzà la tenuta da defensiun cunter il reschim naziunalsocialistic. La pli grond’influenza sin il svilup da la cretta da Sophie, ch’è segnada d’in protestantissem exprimì, ha gì ils onns 1941 fin 1943 Otl Aicher. Sper la lectura dals texts dad Augustinus è ella stada impressiunada dal ‹Journal d’un Curé de Campagne› (tudestg ‹Tagebuch eines Landpfarrers›) da Georges Bernanos.<ref>Vgl. Bernd Aretz: ''Sophie Scholl. Ein Lebensbild'', p. 50–65.</ref> Sophie, ses fragliuns ed Aicher èn s’obligads d’applitgar sin lur vita la cretta che quest cudesch intermediava.<ref>Barbara Beuys: ''Sophie Scholl. Biografie.'' Carl Hanser, Minca 2010, ISBN 978-3-446-23505-2, p. 261.</ref> Il matg 1942 ha Scholl cumenzà a studegiar a [[Minca]] biologia e filosofia. En las vacanzas da semester stueva ella lavurar en la producziun d’armament en in manaschi ad Ulm. Tras ses frar che studegiava medischina ha ella emprendì a conuscher students che l’han confermà en si’opposiziun envers il reschim naziunalsocialistic. Cumbain che ses frar Hans la vuleva tegnair or dal circul da resistenza, èsi reussì a Sophie da daventar in commember cumplain da quella. Il schaner 1943 è Sophie Scholl sa participada l’emprima giada a la producziun e derasaziun d’in fegl sgulant. Quels vegnivan deponids en cabinas da telefon, en autos parcads e dads vinavant a students en autras citads per als reparter (t.a. [[Cologna]], [[Stuttgart]], [[Berlin]] e [[Vienna]]). Il favrer ha la Gestapo sminà ch’ils auturs dals fegls sgulants sajan da chattar en circuls studentics a Minca. Mez favrer han els terminà il sisavel fegl sgulant, en il qual vegn fatg appel da cupitgar il reschim naziunalsocialistic e d’eriger ina «nova Europa spiertala». Ils 18 da favrer 1943, cura che Sophie e Hans Scholl repartevan ca. 1700 fegls sgulants en l’Universitad da Minca, èn els vegnids scuverts vers las 11:15 da Jakob Schmid, in commember da la SA che lavurava a l’universitad sco serrer e servitur d’auditori, e surdà al rectorat. Là als han il sindicus da l’Universitad Ernst Haeffner ed il rectur Walther Wüst dumandà ora e surdà silsuenter a la Gestapo. En la centrala da la Gestapo a Minca en il Wittelsbacher Palais a la Brienner Strasse è Sophie Scholl vegnida interrogada dals 18 fin ils 20 da favrer tras il schefsecretari da dretgira Robert Mohr. Sco ch’i resorta dals protocols d’interrogaziun da la Gestapo, ha ella – suenter avair sugerì l’emprim adumbatten d’avair da far nagut cun ils fegls sgulants – empruvà consequentamain da proteger ses amis cun preschentar Hans e sasezza sco acturs principals.<ref>[http://www.mythoselser.de/texts/scholl-protokoll.htm ''Vernehmungsprotokoll Sophie Scholl''] sin mythoselser.de.</ref> Quatter dis suenter l’arrestaziun, ils 22 da favrer, è ella vegnida sentenziada a la mort tras la Curt dal pievel sut il presidi dal derschader Roland Freisler ch’era arrivà da Berlin.<ref>[http://www.mythoselser.de/texts/scholl-urteil.htm ''Todesurteil Sophie Scholl''] sin mythoselser.de.</ref> Vers las 17 uras è Sophie Scholl vegnida executada en la praschun München-Stadelheim ensemen cun ses frar Hans e cun Christoph Probst ch’era vegnì mess a ferm ils 20 da favrer. Il boier Johann Reichhart ch’ha manà tras l’execuziun dueva s’exprimer pli tard ch’el n’haja anc mai vis a murir insatgi a moda uschè valurusa sco Sophie Scholl.<ref>''Hinrichtungen im Dreiminutentakt''. Artitgel davart Johann Reichart en l’''Augsburger Allgemeine'' dals 14 da november 1996.</ref> Las fossas da Sophie (nr. 73-1-18/19) e Hans Scholl sco er da Christoph Probst sa chattan sin il Friedhof am Perlacher Forst ch’è situà gist sper il stabiliment d’execuziun giudiziala Stadelheim. Da las brevs e dals diaris da Sophie Scholl resorta ina giuvna dunna ch’era sensibilisada fitg ferm per las bellezzas da la natira e ch’era segnada d’ina profunda cretta cristiana. Il sequent citat da [[Jacques Maritain]] cumpara pliras giadas en sias brevs: «Il faut avoir l’esprit dur et le cœur tendre» («Ins sto avair in spiert dir ed in cor lom»). Ella s’occupava intensivamain cun l’armonia da l’olma: «Jau sent ch’ins po far usura cun il spiert (u cun l’intelletg) e che l’olma po entant murir da la fom.»<ref>''Briefe und Aufzeichnungen'', p. 245.</ref> A chaschun dal 60avel di da la mort da Sophie Scholl han ins publitgà la correspundenza tranter ella e ses spus Fritz Hartnagel. === Alexander Schmorell === [[Datoteca:Schmorellplatz.jpg|thumb|180px|Plazza Schmorell a Minca]] Alexander Schmorell è naschì ils 16 da settember 1917 ad [[Orenburg]], [[Russia]]. El derivava da la famiglia dal commerziant da pellitschas Karl-August Schmorell (1832–1902) ch’era oriunda da la Prussia da l’Ost ed era dapi il 1855 da chasa en la citad Orenburg situada a l’Ural. Là lavuravan ils commembers da la famiglia en l’administraziun da la citad e possedevan manaschis industrials sco bierarias u fabricas per material chirurgic. Sia mamma russa Natalia Vvedenskaja era la figlia d’in plevon ortodox ed ha laschà battegiar Alexander russ-ortodox. Cura ch’el aveva dus onns, è ella morta durant la guerra civila da tifus. Cun ses bab, il medi tudestg Hugo Schmorell, e la segunda dunna da quel Elisabeth, naschida Hoffmann (1892–1982), è Alexander emigrà l’onn 1921 en la vegliadetgna da quatter onns a Minca. Er la tgirunza d’uffants russa è vegnida cun els en Germania. Ella ha surpiglià en ses svilup la rolla da la mamma. Damai ch’ella na discurriva strusch tudestg, è el creschì si cun duas linguas. Il 1935 ha Alexander Schmorell visità ensemen cun Christoph Probst il gimnasi a Minca (Neues Realgymnasium). Suenter ses abitur il 1936 ha el prestà il servetsch da lavur en l’[[Allgäu]] ed ha fatg a partir dal november 1937 servetsch militar tar l’artigliaria a chaval da la Wehrmacht. Gia da quel temp duai el esser vegnì en conflict cun il naziunalsocialissem.<ref>Ulli Stang (ed.): ''Sophie und Hans Scholl: 22. Febr. 1942 von Nazis ermordert.'' Ed. da DKP Marburg, 1983, p. 3.</ref> Il 1938 ha el prendì part sco schuldà a l’annexiun da l’Austria e silsuenter a l’invasiun da la Wehrmacht en la Tschecoslovachia. Suenter ses servetsch militar ha Schmorell, ch’aveva er talents artistics, cumenzà sin intimaziun da ses bab a studegiar il semester da stad 1939 medischina a [[Hamburg]]. Là ha el emprendì a conuscher Traute Lafrenz. La stad 1940 ha el stuì prender part sco sutuffizier da la sanitad a la campagna militara cunter la [[Frantscha]] ed è er stà engaschà a la front da l’ost. Il settember 1940 è Schmorell returnà a [[Minca]] per reprender ses studi. El è vegnì attribuì a la segunda cumpagnia da students, nua ch’el ha emprendì d’enconuscher la fin da zercladur 1941 Hans Scholl ed a partir dal semester da stad 1942 er Willi Graf. L’atun 1941, a chaschun da curs da malegiar privats en l’atelier da Hein König a Schwabing, ha el fatg l’enconuschientscha da Lilo Ramdohr ed è daventà scolar privat tar il vischin da Lilo Ramdohr, il sculptur Karl Baur, a la Prinzenstrasse a Neuhausen. Dal matg fin il fanadur 1942 ha el scrit ensemen cun Hans Scholl ils emprims quatter fegls sgulants da la Rosa alva. A partir da la fin da fanadur 1942 è el sa participà sco primsergent da la sanitad a la campagna militara cunter la Russia, e quai en la cumpagnia da students ensemen cun Hans Scholl, Willi Graf, Hubert Furtwängler e Jürgen Wittenstein, als quals el ha intermedià ina chapientscha pli profunda da ses pajais da naschientscha. Enavos da la [[Russia]] ha el reprendì il semester d’enviern 1942/43 ses studi a Minca. Vers la fin da november 1942 è Schmorell viagià tras intermediaziun da si’amia Lilo Ramdohr ensemen cun Hans Scholl tar Falk Harnack a Chemnitz per stabilir contacts tar circuls da resistenza a Berlin. Il december 1942 ha el tschertgà ensemen cun Hans Scholl il contact tar Kurt Huber. Communablamain han els scrit il schaner 1943 il tschintgavel fegl sgulant ‹Appel a tut ils Tudestgs!›, il qual Schmorell ha lura repartì en diversas citads austriacas. Suenter che Christoph Probst ed ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, ha Alexander Schmorell, sustegnì da divers enconuschents, empruvà da fugir cun in pass sfalsifitgà sur [[Schloss Elmau]] en [[Svizra]], quai che na dueva però betg reussir.<ref>Dietmar Müller-Elmau: ''Schloss Elmau – Eine deutsche Geschichte.'' Kösel, Minca 2015, p. 30.</ref> Uschia è el returnà a Minca; ils 24 da favrer 1943, il di da la sepultura da ses amis, al han ins enconuschì en in tschaler da refugi, denunzià ed arrestà. Schmorell è vegnì sentenzià a mort ils 19 d’avrigl 1943 en il segund process cunter la Rosa alva. En la vegliadetgna da 25 onns è el vegnì guillotinà ils 13 da fanadur 1943 ensemen cun Kurt Huber en la praschun München-Stadelheim. La bara da Schmorell han ins sepulì sin il Friedhof am Perlacher Forst en la fossa nr. 76-1-26 Il november 1981 ha la baselgia russa a l’exteriur canonisà ils martirs russ dal temp dal naziunalsocialissem. L’onn 2007 è Schmorell sez vegnì canonisà supplementarmain (sco sontg Alexander da Minca che vegn commemorà ils 13 da fanadur).<ref name="sobor">[https://web.archive.org/web/20180712173200/http://www.sobor.de/index.php?option=com_content&view=article&id=198:ueber-das-leben-und-den-einsatz-von-alexander-schmorell&catid=79:alexander-schmorell-verherrlichung&Itemid=109&lang=de ''Über das Leben und das Werk des Märtyrers Alexander von München''].</ref><ref>Jakob Wetzel: [http://www.sueddeutsche.de/muenchen/weisse-rose-mitgruender-schmorell-heilig-gesprochen-alexander-von-muenchen-1.1276026 ''Weisse-Rose-Mitgründer heilig gesprochen: Alexander von München''], en: ''Süddeutsche Zeitung'' dals 5 da favrer 2012.</ref> Plazzas, vias, scolas ed instituziuns che regordan ad Alexander Schmorell existan en divers lieus en Germania sco er ad [[Orenburg]] en Russia. === Christoph Probst === [[Datoteca:Grab_Sophie_und_Hans_Scholl_Christoph_Probst-1.jpg|thumb|220px|La fossa da Christoph Probst (a dretga) ensemen cun quellas da Hans e Sophie Scholl sin il Friedhof am Perlacher Forst a Minca]] Christoph Hermann Ananda Probst è naschì ils 6 da november 1919 a [[Murnau am Staffelsee]] (en il circul Garmisch-Partenkirchen) en ina famiglia relativamain bainstanta. Entras ses bab, il chemicher promovì Hermann Probst (1886–1936), ha el emprendì a conuscher e stimar la libertad culturala e religiusa. Hermann Probst era scienzià privat e perscrutader da sanscrit, sa fatschentava cun filosofia indica e tgirava contacts cun artists che valevan en il naziunalsocialissem sco «degenerads». Suenter il divorzi da si’emprima dunna, la mamma da Christoph Probst Katharina, nata von der Bank, ha el maridà la gidieua Elise Jaffée, nata Rosenthal.<ref>[https://web.archive.org/web/20070316205224/http://cpg.schulen.org/Probst/PDF/Christoph%20Probst.pdf ''Christoph Probst''], p. 3.</ref> La sora da Christoph Angelika Probst sa regorda che ses frar haja crititgà da l’entschatta ennà fermamain las ideas dal naziunalsocialissem che spretschavan tenor el l’umanitad. Ils onns 1930 fin 1932 ha Probst visità il gimnasi a Nürnberg (pervi da sia segunda lètg era sia mamma ida per in tschert temp a star en la [[Franconia Centrala]]) e dapi il 1932 la scola cun internat Marquarstein, la quala ha mantegnì ina tscherta distanza envers las ideas dal naziunalsocialissem. A partir dal 1935 ha Probst alura frequentà ensemen cun Alexander Schmorell il Neues Realgymnasium a Minca. Suenter il suicidi da ses bab il matg 1936 è el vegnì al Landheim Schondorf – era quai ina scola da liber pensar –, nua ch’el ha fatg l’abitur il 1937, cun 17 onns. A questa scola aveva el er fatg amicizia cun il magister Bernhard Knoop, ses quinà da pli tard. Suenter il servetsch da lavur e da militar tar l’aviatica militara ad Oberschleissheim ha Christoph Probst cumenzà la stad 1939 ses studi da medischina a las Universitads da Minca, Strassburg ed Innsbruck. En la Segunda Guerra mundiala ha el prestà servetsch militar a la front da l’ost. Cun 21 onns ha el maridà Herta Dohrn (1914–2016), la figliastra da Harald Dohrn. Probst, ch’aveva emprendì a conuscher durant ses studi da medischina a Minca ils fragliuns Scholl, è vegnì pir il schaner 1943 tar la Rosa alva, damai ch’el n’aveva betg appartegnì a la medema cumpagnia da students sco Alexander Schmorell, Hans Scholl e Willi Graf; tar las activitads da la gruppa da resistenza è el sa tegnì davostiers per prender resguard sin sia famiglia. Malgrà si’influenza sin ils texts n’ha Probst sez scrit nagin dals fegls sgulants che la Rosa alva ha derasà; bain però in sboz per in settavel fegl, il qual Hans Scholl purtava sin sai, cura ch’el ha derasà cun sia sora Sophie ils 18 da favrer 1943 ils exemplars restants dal sisavel fegl sgulant. Cura ch’ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, aveva la Gestapo uschia in mussament cunter Probst. Durant las inquisiziuns e las tractativas avant dretgira ha el supplitgà per grazia pervi da ses trais uffants en la vegliadetgna da trais onns (Michael, 1940–2010), dus onns (Vincent, *1941) e quatter emnas (Katja, 1943–1959) e pervi da sia dunna ch’era en letg cun fevra da pagliola. Er ils fragliuns Scholl avevan empruvà adumbatten da proteger Probst cun prender sin els uschè blera culpa sco pussaivel, per al proteger da vegnir sentenzià a mort. Curt avant si’execuziun ha Probst sa laschà battegiar dal spiritual da praschun catolic.<ref>[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse-rose/60975/christoph-probst ''Christoph Probst''] (biografia).</ref> Ils 22 da favrer 1943 è Christoph Probst vegnì executà cun la guillotina. Sia fossa sa chatta sin il Friedhof am Perlacher Forst (fossa nr. 73-1-18/19) che cunfinescha cun il lieu d’execuziun. === Willi Graf === [[Datoteca:Willi-Graf-Mandlstrasse.jpg|thumb|180px|Tavla commemorativa a Minca (Mandlstrasse 28)]] Wilhelm ‹Willi› Graf è naschì ils 2 da schaner 1918 a [[Kuchenheim]] (che tutga dapi il 1969 tar Euskirchen, ina citad en il sidvest dal stadi federativ Rain dal Nord-Vestfalia). Ses bab lavurava en il commerzi sco mainafatschenta. Wilhelm, che vegniva numnà Willi, aveva anc duas soras. L’onn 1922 è la famiglia ida a star da la Renania a [[Saarbrücken]], nua ch’el ha frequentà suenter la scola populara il gimnasi (Ludwigsgymnasium). A Saarbrücken è Graf er stà ministrant a la basilica St. Johann.<ref>Franz Josef Schäfer: ''Als die Weisse Rose zu blühen begann: Die Schulzeit von Willi Graf am Saarbrücker Ludwigsgymnasium''. En: ''Saargeschichten'', tom 4, 2017, nr. 49, p. 18–22.</ref> Gia baud è el entrà en l’uniun catolica per giuvens da scolas superiuras, il Bund Neudeutschland (ND). Suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, è quella vegnida scumandada. A partir dal 1934 ha el fatg part da l’Urden grisch (Grauer Orden), in’uniun da giuvenils catolica illegala ch’era sa furmada suenter il scumond da la Bündische Jugend e che sa drizzava cunter la dictatura da Hitler. Suenter l’abitur a Saarbrücken l’onn 1937 ha Graf prestà l’avrigl fin l’october 1937 a Dillingen an der Saar il servetsch da lavur obligatoric ed ha alura cumenzà a studegiar medischina a [[Bonn]].<ref>Peter Goergen: ''Willi Graf: ein Weg in den Widerstand'' (= ''Schriftenreihe der Stiftung Demokratie Saarland e.V., Geschichte, Politik und Gesellschaft'', 11). St. Ingbert 2009, p. 70–72.</ref> L’onn 1938 è el vegnì mess a ferm cun auters commembers da l’Urden grisch ed accusà pervi da lur activitads entaifer la Bündische Jugend. Ils onns 1940 fin 1942 è Graf sa participà sco schuldà da sanitad a las campagnas militaras en la Jugoslavia ed a la front da l’ost. Il 1942 è el vegnì sco commember da la segunda cumpagnia dals students da medischina a Minca en contact cun la Rosa alva. Graf è daventà in commember activ da la gruppa da resistenza. Ils 18 da favrer 1943, suenter esser vegnì denunzià, han ins mess a ferm Willi Graf a Minca ensemen cun sia sora Anneliese. Ils 19 d’avrigl 1943 è Wilhelm vegnì sentenzià a la mort. L’execuziun cun la guillotina ha però pir gì lieu ils 12 d’october; fin lura han ins empruvà da vegnir a savair dad el en la praschun Stadelheim ulteriurs nums che stevan en connex cun la gruppa da resistenza. Sin giavisch da la famiglia han ins exhumà il 1946 sias restanzas terrestras e transferì quellas dal Friedhof am Perlacher Forst a Minca al Alter Friedhof St. Johann a Saarbrücken en ina fossa d’onur. Suenter la Segunda Guerra mundiala è sia sora [[Anneliese Knoop-Graf]] – la quala na saveva nagut da ses engaschament en la Rosa alva avant l’arrestaziun – s’occupada a moda intensiva cun sia vita, ses operar e sia motivaziun. Tranter auter ha ella evaluà per quest intent ils diaris da ses frar. Per esser s’occupada tut sia vita cun la resistenza cunter il naziunalsocialissem ha Knoop-Graf retschet il 2006 il titel da doctoressa honoris causa da l’Universitad da Karlsruhe. === Kurt Huber === [[Datoteca:Bild_Chur_Geburtshaus_Kurt_Huber.jpg|thumb|220px|Chasa natala da Kurt Huber a Cuira]] Kurt Ivo Theodor Huber è naschì ils 24 d’october 1893 a [[Cuira]] (Stadtgartenweg 11); ses bab, oriund da la Germania, era da quel temp magister a la Scola chantunala.<ref>Infurmaziuns biograficas tenor Peter Laska, Toni Leibl, Franz Ruppel e.a.: ''Kurt Huber. Stationen seines Lebens in Dokumenten und Bildern.'' Ed. dal Kurt-Huber-Gymnasium, Gräfelfing 1983. Cf. en pli Rosemarie Schumann: [https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=bmb-002:2011:0::546 ''Kurt Huber – geboren in Chur'']. En: ''Bündner Monatsblatt'' 2011, p. 335–352.</ref> L’onn 1896 ha la famiglia fatg midada a [[Stuttgart]], nua che Kurt Huber ha passentà ses temp da scola e fatg l’abitur a l’Eberhard-Ludwigs-Gymnasium. Suenter la mort prematura dal bab l’onn 1911 è la mamma ida a star cun ses uffants a [[Minca]]. A l’Universitad da Minca ha Kurt Huber studegià musicologia cun filosofia en il rom secundar. L’onn 1917 ha el promovì davart il musicist da la renaschientscha [[Ivo de Vento]] cun la nota ‹summa cum laude›. Suenter sia promoziun ha el studegià psicologia e habilità en quest rom l’onn 1920.<ref>Josef Focht: ''[https://epub.ub.uni-muenchen.de/13575/1/Focht%2020120819.pdf Kurt Huber und das Volkslied]''. Minca 2012.</ref> Il 1926 ha el cumenzà ses temp sco docent a l’Universitad da Minca, e quai sco professer extraordinari. Incumbensas d’instrucziun en ils roms psicologia e scienza da las metodas al purschevan ina modesta segirtad existenziala. Da vegnir elegì sco professer ordinari han impedì ils naziunalsocialists che faschevan dapi il 1933 ina politica universitara rigida. Uffizialmain han ins fatg valair che Kurt Huber pateschia d’in impediment corporal; quel derivia d’ina malsogna da la gnerva ch’haja manà en l’uffanza ad ina paralisa. Il motiv per propi han però furmà denunziaziuns politicas, tranter auter tras Herbert Gerigk ch’aveva scrit ils 19 da november 1936 en ina brev drizzada al Reichsstudentenführer: «Las colliaziuns da Hubert tar il catolicissem e schizunt sia tenuta ordvart ostila envers la partida èn cumprovadas cleramain.» Suenter che las instanzas da la NSDAP a Minca han dilucidà ils 18 da schaner 1940 la dumonda, valeva Huber bain vinavant sco «dubius», ma betg da princip sco persuna che stueva vegnir refusada. Sinaquai ha Huber tschentà ils 15 da favrer 1940 la dumonda da pudair daventar commember da la NSDAP. Il prim d’avrigl 1940 è el vegnì registrà sco commember da la partida nr. 8.282.981. Suenter esser vegnì mess a ferm la fin da favrer 1943 al han ins exclus da la partida ils 3 d’avrigl 1943.<ref>Citats ed indicaziuns tenor Fred K. Prieberg: ''Handbuch Deutsche Musiker 1933–1945''. CD-Rom-Lexikon, Kiel 2004.</ref> L’ulteriur accent da sia lavur scientifica ha furmà la musicologia. Cun interess particular è el sa deditgà a la perscrutaziun da la chanzun populara; quai al dueva manar ensemen cun [[Carl Orff]] e [[Kiem Pauli]], in enconuschent chantadur popular e musicant en Baviera. Sin iniziativa da Huber e Pauli han ins per exempel manà tras ad [[Egern]] ina concurrenza da chantar cun participaziun da gruppas da l’entira [[Baviera]] e dal [[Tirol]]. Pauli e Huber han rescuvert en la Baviera veglias chanzuns populars ch’eran idas en emblidanza e las han rendidas accessiblas per il chant popular ch’era londervi da renascher. Entras sias publicaziuns sin ils champs da la psicologia da musica, estetica da musica e teoria vocala ha Huber chattà adina pli vasta renconuschientscha en il mund scientific. Uschia al aveva il ministeri da cultura prussian gia clamà l’onn 1937 a [[Berlin]]. Là ha el tschentà ils fundaments da l’archiv da la musica populara. Ad el è er vegnì empermess ch’el possia tegnair a la scola auta prelecziuns musicologicas. Quest’empermischun n’han ins betg tegnì, damai che Huber ha refusà da cumponer chanzuns da cumbat per la Lia da students naziunalsocialistica e per la Giuventetgna da Hitler. Sinaquai è el danovamain returnà cun sia dunna Clara e sia giuvna famiglia a Minca, nua ch’el ha surpiglià il 1938 ina professura a l’universitad. In figl da Kurt Huber è il germanist dad Eichstätt [[Wolfgang Huber]] ch’è naschì il 1939. Il december 1942 èn Hans Scholl ed Alexander Schmorell sa mess persunalmain en contact cun Kurt Huber; els al enconuschevan gia sco docent nà da sias prelecziuns da filosofia e d’inscunters privats tranter adversaris dal reschim a Minca. Communablamain han els scrit il schaner 1943 suenter blers discurs il tschintgavel fegl sgulant (‹Fegls sgulants dal moviment da resistenza en Germania. Appel a tut ils Tudestgs!›).<ref>Hans Scholl, Alexander Schmorell, Kurt Huber: ''Flugblätter der Widerstandsbewegung in Deutschland. Aufruf an alle Deutsche!'' En: Ulrich Chaussy, Gerd R. Ueberschär: '' «Es lebe die Freiheit!» Die Geschichte der Weißen Rose und ihrer Mitglieder in Dokumenten und Berichten.'' Fischer Taschenbuch, Francfurt a.M. 2013, p.&nbsp;39–41.</ref> Cun questa autodenominaziun averta sco cumbattants da la resistenza sa differenziescha il text da la denominaziun plitost nunpolitica ‹La Rosa alva› dals emprims quatter fegls sgulants, cun ils quals il pitschen circul da giuvens students aveva clamà si dapi la mesadad dal 1942 da far resistenza cunter il reschim naziunalsocialistic. Ils 13 da schaner 1943 èsi vegnì tar ils protests da students cunter las remartgas offendentas ed obscenas ch’il Gauleiter da Minca Paul Giesler era sa lubì en rom da las festivitads ‹470 onns Universitad da Minca› (cf. survart). Sut l’impressiun da quellas ed en vista a la sconfitta da la 6avla armada tudestga a Stalingrad è la gruppa sa sentida necessitada ed animada da rinforzar la resistenza cunter il reschim da Hitler e da la NSDAP. Huber ha concepì il sisavel ed ultim fegl sgulant ch’ha pudì vegnir derasà (‹Commilitonas! Commilitons!›). En quel appellescha el cun pleds patriotics «la giuventetgna tudestga [da] fa[r] giu quint cun la pli abominabla tirannia che noss pievel ha insumma gì da supportar insacura». Or dal sboz han Hans Scholl ed Alexander Schmorell stritgà la suandanta passascha: {{citat|Students, studentas. Senza resalva As essas Vus mess a disposiziun a la Wehrmacht tudestga a la front ed en ils servetschs d’apport, davant l’inimi, en l’agid als blessads, ma er en il laboratori ed al plaz da lavur. Per nus tuts na poi dar nagin’autra finamira che da destruir il bolschevissem russ en tut sias furmas. Serrai er vinavant las retschas da nossa grondiusa Wehrmacht.|ref=<ref>Cità tenor Karl-Heinz Jahnke: ''Weiße Rose contra Hakenkreuz. Der Widerstand der Geschwister Scholl und ihrer Freunde'' (= ''Bibliothek des Widerstandes''). Röderberg-Verlag, Francfurt a.M. 1969, p.&nbsp;50.</ref>}} Quest fegl sgulant dueva avair consequenzas fatalas per la gruppa. Suenter che betg tut ils exemplars avevan pudì vegnir spedids, han ins decidì da distribuir ils fegls sgulants restants a l’Universitad da Minca. Ils 18 da favrer 1943 èn ils fragliuns Scholl vegnids arrestads ed executads gia ils 22 da favrer ensemen cun Christoph Probst. En in segund process han ins sentenzià Kurt Huber, Wilhelm Graf ed Alexander Schmorell. Huber e Schmorell èn vegnids executads ils 13 da fanadur 1943, Graf ils 12 d’october 1943 (cf. survart). [[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_146II-744,_Kurt_Huber.jpg|thumb|200px|Kurt Huber]] En ses pled da defensiun dals 19 d’avrigl 1943 davant la Curt dal pievel ha Huber dà perditga da sias pretensiuns moralas e persvasiuns politicas. Sa referind a la reproscha da Huber envers la NSDAP che quella haja destruì la «vaira cuminanza dal pievel» e stgaffì nagin «stadi german tenor il princip dal Führer per propi» caracterisescha per exempel Klaus Weber la tenuta da Huber sco conservativa e schovinistica.<ref name="klausweber186">Klaus Weber: ''Kurt Huber.'' En: ''Illustrierte Geschichte der Psychologie.'' Quintessenz, Minca 1993, p.&nbsp;186.</ref> Huber n’alleghescha questas reproschas però betg per las colliar cun arguments rassistics, mabain per defender la libertad da manifestar l’atgna opiniun ed il princip fundamental dal stadi da dretg e per far appel a laschar renascher la fidanza vicendaivla tranter ils umans: {{citat|La pretensiun fundamentala envers la vaira cuminanza dal pievel è vegnida disfatga cun sutminar a moda sistematica la fidanza d’uman tar uman. I na dat nagina sentenzia pli terribla davart ina cuminanza dal pievel ch’il confess che nus tuts stuain far, numnadamain che nagin na sa senta segir envers ses vischin ed il bab betg envers ses figls. (...) In stadi ch’impedescha mintga libra manifestaziun da l’opiniun e che tracta mintga critica, er quella ch’è giustifitgada moralmain, e mintga proposta da meglierament sco ‹preparaziun a l’auttradiment› e tschenta quellas sut las pli severas painas, rumpa cun in vegl dretg tudestg, german nunscrit, il qual era anc adina vivent en il ‹saun sentiment dal pievel› e sto er vinavant restar vivent en quel. (...) A mia favur fatsch jau valair che mi’admoniziun da recurrer als fundaments d’in stadi da dretg – che pon els sulets durar – e da returnar tar il stadi german tenor il princip dal Führer per propi saja la necessitad actuala la pli urgenta. Da betg vulair udir quella po be avair per consequenza la perdiziun dal spiert tudestg e la finala dal pievel tudestg. (...) Jau pretend enavos la libertad per noss pievel tudestg.|ref=<ref name="kurthuber">''Professor Kurt Huber’s defense speech.'' En: James Donohoe: ''Hitler’s conservative opponents in Bavaria 1930–1945. A study of Catholic, monarchist, and separatist anti-Nazi activities.'' E.J. Brill, Leiden 1961, p.&nbsp;327.</ref>}} Ils 13 da fanadur 1943, curt avant si’execuziun, ha Huber scrit ina brev da cumià a sia famiglia, en la quala ins po tranter auter leger: «As legrai cun mai! Jau dastg murir per mia patria, per ina patria gista e pli bella, sco ch’ella vegn segir a resortir da questa guerra.» El moria en il «cumbat per ina nova Germania!»<ref name="kurthuber2">''Kurt Hubers Abschiedbrief.'' En: Christian Petry: ''Studenten aufs Schafott. Die Weisse Rose und ihr Scheitern.'' R. Piper, Minca 1968, p.&nbsp;216.</ref> Las restanzas terrestras da Kurt Huber han ins sepulì en ina fossa da famiglia, nr. 21-W-22, sin il Waldfriedhof Alter Teil a München-Hadern.<ref>Hildegard Vieregg: ''Grab- und Gedenkstätte Professor Dr. Kurt Hubers im Waldfriedhof.'' En: Hildegard Vieregg: ''«Menschen seid wachsam». Mahnmale und Gedenkstätten für die Opfer der NS-Gewaltherrschaft 1933–1945. Begleitbuch zum gleichnamigen Medienpaket, erstellt in Kooperation zwischen dem Museums-Pädagogischen Zentrum München und der Staatlichen Landesbildstelle Südbayern'' (= ''MPZ-Themenhefte zur Zeitgeschichte.'') O.&nbsp;V., Minca 1993, p.&nbsp;43–45.</ref> Sco gia menziunà è l’autur da medischina Klaus Weber sa fatschentà en sia publicaziun ‹Illustrierte Geschichte der Psychologie› cun la tenuta da Kurt Huber envers il naziunalsocialissem. El vegn a la conclusiun che Huber na saja ni sta il «mentur spiritual» da la Rosa alva ni in «antifaschist» ord persvasiun. In maletg pli differenzià deriva da Maria Bruckbauer ch’è s’occupada cun Huber sco perscrutader da la chanzun populara. Da sias expectoraziuns resorta che Huber po bain esser s’engaschà – en il spiert naziunalistic general da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner – cun corp ed olma per la cultura ‹stget› tudestga, senza che quai stoppia sminuir ses merits d’esser s’engaschà en la Rosa alva per morala ed umanitad: {{citat|Areguard la radicalitad cun la quala Kurt Huber è passà si cunter tschertas apparientschas entaifer il naziunalsocialissem na datti nagin dubi. Quest’opposiziun na dastga però betg vegnir resguardada sco absoluta, ni temporarmain ni tematicamain. Ed anc main giustifitgescha ella d’idealisar las differentas activitads da Huber. Tge ch’al ha manà en la resistenza è vegnì e vegn tractà en autras publicaziuns. En si’amur per la musica populara bavaraisa ed en sia lavur sin quest champ n’è la motivaziun respectiva en tutta cas betg da tschertgar.|ref=<ref>Maria Bruckbauer: ''«...und sei es gegen eine Welt von Feinden!» Kurt Hubers Volksliedsammlung und -pflege in Bayern'' (= ''Bayerische Schriften zur Volkskunde'', tom 2). Minca 1991, p.&nbsp;205.</ref>}} == Annotaziuns == <references/> == Recepziun culturala == === Tocs da concert, opera e teater === * Hans Werner Henze: ''In memoriam: Die Weisse Rose.'' Fuga dubla per 12 instruments. Primaudiziun 1965 a Bologna (Teatro Comunale; Rassegna della Resistenza Europea; commembers da l’Orchestra Comunale di Bologna, dirigent: Bruno Maderna). * ''Weisse Rose.'' Opera dad Udo Zimmermann, 1967/68, opera en otg maletgs, libret dad Ingo Zimmermann. * ''Weisse Rose.'' Opera dad Udo Zimmermann, 1986, scenas per dus chantadurs ed ensemble instrumental, libret da Wolfgang Willaschek. * ''Die Weisse Rose – Aus den Archiven des Terrors'', da Jutta Schubert. Il toc da teater è vegnì preschentà l’emprima giada il 2004 dal Junges Schauspiel Ensemble München en la Reithalle München (reschia: Michael Stacheder). * ''Die Weisse Rose'', da Lillian Groag, tudestg da Constanze Hagelberg, gieu da teater. * ''Sophie Scholl – die letzten Tage.'' Toc da teater da Betty Hensel e Fred Breinersdorfer tenor ses scenari, emprima represchentaziun il 2008 al Schauspielhaus Salzburg. === Films === * ''Der Pedell'', 1971, reschia: Eberhard Itzenplitz. Film da televisiun (ZDF). * ''Die weisse Rose'', 1982, reschia: Michael Verhoeven, Lena Stolze en la rolla da Sophie Scholl e Wulf Kessler sco Hans Scholl. * ''Fünf letzte Tage'', 1982, reschia: Percy Adlon. Medemamain cun Lena Stolze sco Sophie Scholl. * ''Die kleine Schwester – Die weisse Rose: Ein Vermächtnis'', 2002, cudesch e reschia: Michael Verhoeven. * ''Sophie Scholl – Die letzten Tage'', 2005, reschia: Marc Rothemund, scenari: Fred Breinersdorfer, retschertga: Ulrich Chaussy; Julia Jentsch en la rolla da Sophie Scholl ed Alexander Held sco Robert Mohr. Il film ha gudagnà premis a la Berlinale 2005 sco meglier film e meglra actura principala ed è stà nominà per l’Oscar. * ''Die Widerständigen – Zeugen der Weissen Rose'', 2008, cudesch e reschia: Katrin Seybold. Film documentar che porta intervistas cun parents, amis ed enconuschents dals commembers da la Rosa alva e che mussa fotografias nunpublitgadas. === Gieus auditivs === * ''Allen Gewalten zum Trotz sich erhalten. Die Geschichte der Weissen Rose.'' TR-Verlagsunion, Minca 1993. * ''Sophie Scholl – Das Verhör.'' Oskar Verlag, 2006. Prelecziun cumpletta dals protocols d’interrogaziun, cun Anna Clarin (Sophie Scholl) e Konstantin Wecker (Robert Mohr). [Dal chantautur Konstantin Wecker exista er ina chanzun cun il titel ‹Die Weisse Rose›]. * ''Harter Geist und weiches Herz. Das intellektuelle Umfeld der Weissen Rose.'' Hörbuchverlag auditorium maximum 2007. (Autura: Barbara Ellermeier). * ''Wagnis Weisse Rose.'' Gieu auditiv documentar en duas parts ''Es lebe die Freiheit!'' e ''Ihr Geist lebt weiter.'' Katrin Seybold, Michael Farin, Bayerischer Rundfunk, 2012. == Litteratura == * Detlef Bald: ''Die Weisse Rose.'' Aufbau, Berlin 2003, ISBN 3-351-02546-7. * Lilo Ramdohr: ''Freundschaften in der Weissen Rose.'' Geschichtswerkstatt Neuhausen, Minca 1995, ISBN 3-931231-00-3. * Michael Kissener, Bernhard Schäfers (ed.): ''«Weitertragen». Studien zur ‹Weissen Rose›. Festschrift für Anneliese Knoop-Graf zum 80. Geburtstag.'' UVK, Constanza 2000, ISBN 3-87940-727-4. * Inge Scholl: ''Die Weisse Rose.'' Francfurt a.M. 1955. (Reediziun amplifitgada 1993, ISBN 3-596-11802-6). * Barbara Schüler: ''«Im Geiste der Gemordeten…» Die ‹Weisse Rose› und ihre Wirkung in der Nachkriegszeit.'' Schöningh, Paderborn e.a. 2000, ISBN 3-506-76828-X. * Harald Steffahn: ''Die Weisse Rose.'' Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1992, ISBN 3-499-50498-7. * Sönke Zankel: ''Mit Flugblättern gegen Hitler. Der Widerstandskreis um Hans Scholl und Alexander Schmorell.'' Böhlau, Cologna e.a. 2008, ISBN 978-3-412-20038-1. * Igor Chramow: ''Die russische Seele der ‹Weissen Rose›.'' Helios, Aachen 2013, ISBN 978-3-86933-099-0. * Gregor Fernbach (ed.): ''«Vergesst Gott nicht!» – Leben und Werk des heiligen Märtyrer von München, (Alexander) Schmorell.'' Edition Hagia Sophia, Wachtendonk 2013, ISBN 978-3-937129-85-3. * Jutta Schubert: ''Zu blau der Himmel im Februar.'' Kulturmaschinen, Berlin, 2013, ISBN 978-3-943977-01-1. == Colliaziuns == {{Commonscat|The White Rose|Rosa alva}} {{Wikisource|Fegls sgulants da la Rosa alva|Fegls sgulants da la Rosa alva}} * [http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse-rose/ ''Sophie Scholl und die ‹Weisse Rose›.''] Dossier, Bundeszentrale für politische Bildung. * [https://www.planet-wissen.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse_rose/index.html ''Weisse Rose''] tar Planet Wissen, 10 d’avust 2016. * Christopher Beckmann, Jürgen Nielsen-Sikora: [http://www.kas.de/wf/de/191.5728/ ''«Es lebe die Freiheit.» Der Widerstand der Weissen Rose im Namen der deutschen Jugend.''] En: Konrad-Adenauer-Stiftung. * Bernd Kleinhans: [http://www.zukunft-braucht-erinnerung.de/die-weisse-rose/ ''Die Weisse Rose: Eine Widerstandsgruppe Münchner Studenten''], en: ''Zukunft braucht Erinnerung''. * [https://www.weisse-rose-stiftung.de/ Fundaziun Rosa alva] '''Documents''' * Fegl sgulant I ([http://www.bpb.de/themen/ZGSY8R,0,0,Flugblatt_I.html text] / [http://www.bpb.de/files/IMH3WQ.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant II ([http://www.bpb.de/themen/DTJ9Q1,0,0,Flugblatt_II.html text] / [http://www.bpb.de/files/EQEBVG.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant III ([http://www.bpb.de/themen/QIW5UX,0,0,Flugblatt_III.html text] / [http://www.bpb.de/files/70GDTF.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant IV ([http://www.bpb.de/themen/KQWNOS,0,0,Flugblatt_IV.html text] / [http://www.bpb.de/files/VYP7TF.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant V ([http://www.bpb.de/themen/EGK24S,0,0,Flugblatt_V.html text] / [http://www.bpb.de/system/files/pdf/ARBZMA.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant VI ([http://www.bpb.de/themen/JOELCK,0,0,Flugblatt_VI.html text] / [http://www.bpb.de/files/B2QRDK.pdf original en format PDF]) * [http://www.mythoselser.de/texts/scholl-protokoll.htm Protocol da l’interrogaziun da Sophie Scholl] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Naziunalsocialissem]] [[Categoria:20avel tschientaner]] [[Categoria:Temp modern]] 2qutcdtmiu1b0txxtoy5ljecxvladbw Tieu da muntogna 0 13089 172702 166143 2026-06-27T07:56:41Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172702 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Tieu da muntogna |Maletg = Latschenkiefer_01.jpg |Descripziun = Tieu da muntogna |Classa = Coniferopsida |Urden = Coniferales |Famiglia = Pinaceae |Sutfamiglia = Pinoideae |Gener = Tieus (''Pinus'') |Binomen = Pinus mugo |Autur = Turra |Onn = }} </div> Il '''tieu da muntogna''' (''Pinus mugo''), per part er tieu alpin u tieu grisch, è ina spezia da planta dal gener dals tieus (''Pinus'') or da la famiglia dals Pinaceae. Il tieu da muntogna cumpiglia pliras sutspezias che sa differenzieschan ina da l’autra areguard lur furma. == Sutspezias == [[Datoteca:Latsche02.jpg|thumb|220px|Zundrin]] [[Datoteca:Pinus_uncinata.jpg|thumb|220px|Tieu en pe]] [[Datoteca:Pinus_mugo_2321.jpg|thumb|220px|''Pinus mugo'' subsp. ''rotundata'']] Il tieu da muntogna cumpara en almain trais sutspezias ed ulteriuras furmas intermediaras; quellas sa distinguan ina da l’autra surtut areguard lur fisionomia e derasaziun. Tut las trais sutspezias dal tieu da muntogna han il dumber da cromosoms 2n = 24.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ediziun cumplettada, Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 94s.</ref> Las sutspezias furman bastards: ellas èn pia colliadas ina cun l’autra a moda ibridogena ed i dat in’entira retscha da furmas intermediaras. === ''Pinus mugo'' subsp. ''mugo'' (zundrin, zunder, tieu per terra) === Questa sutspezia crescha per ordinari en furma da chaglia e cuntanscha autezzas da 1 fin 3&nbsp;m. Ella è segnada da sia creschientscha torta cun bists e roms ruschnants u ad arvieut. Savens creschan blers zundrins a moda uschè entretschada che la surfatscha ch’els cuvran è quasi nunpenetrabla. Il bist dal zundrin è lung, ma crescha per terra e n’è strusch d’enconuscher. La derasaziun principala dal tieu per terra furman las [[Alps]], l’[[Erzgebirge]], las [[Carpatas]] sco er la part settentriunala da las [[Apenninas]] e las muntognas dal [[Balcan]] en autezzas tranter 1000&nbsp;m e 2700&nbsp;m. Zundrins creschan surtut en la zona subalpina da muntognas autas oceanicas ed èn socialisads là cun las [[crestas-cot]]. Ultra da quai colonisescha la planta lieus mez sitgs, grippus, fitg bletschs, fraids u segnads da moviments da la naiv destructivs. Ils roms elastics dal tieu da muntogna èn adattads perfetgamain a l’auta pressiun da la naiv sco ch’ella sa preschenta l’enviern en zonas autas. Tuttina sco l’[[ogn verd]] (draussa) pon tieus per terra schizunt crescher sin spundas nua che sa distatgan lavinas che destrueschan tut las autras spezias da plantas. En posiziuns sumbrivaunas (orientaziun vers nord) vegn il tieu per terra però donnegià fermamain dal bulieu ''Herpotrichia nigra'' sche la naiv resta ditg per terra; en quest cas vegn el per il pli remplazzà tras l’ogn verd. En lieus ch’èn pli adattads per la creschientscha da plantas vegn il zundrin savens stgatschà da plantas pli pretensiusas che pon concurrer meglier en tals lieus (sco p.ex. il [[fau verd]]); l’excepziun furman lieus nua che las relaziuns da concurrenza natiralas vegnan influenzadas tras ruissas da selvaschina u tras l’economia d’alp u forestala. Sco bostgaglia da decoraziun vegnan zundrins plantads en curtins; sut tgira da l’uman e protegida da las spezias da concurrenza crescha la planta per ordinari meglier ch’en ses ambient natiral. === ''Pinus mugo'' subsp. ''uncinata'' (DC.) Domin (tieu da muntogna drizzà u en pe) === Questa sutspezia crescha sco planta e cuntanscha autezzas da fin a 25 meters. D’intgins botanichers vegn ella considerada sco atgna spezia (''Pinus uncinata'' DC.).<ref>Raab-Straube, E. von (2014): [http://ww2.bgbm.org/europlusmed/PTaxonDetail.asp?NameId=106794&PTRefFk=7500000 ''Gymnospermae: Pinus uncinata'']. En: ''Euro+Med Plantbase – the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity''.</ref> Il tieu da muntogna en pe cumpara en las [[Pireneas]], il [[Massiv Central]] franzos, il [[Giura]] svizzer, las [[Alps Centralas]] dal Vest e Centralas sco er en il [[Wimbachtal]] (Berchtesgaden). En il Giura colonisescha el stgalims d’autezza tranter 500 e 1700 meters, en il [[Vallais]] tranter 900 e 2300 meters. Per part furma il tieu da muntogna monoculturas da vasta dimensiun, en stgalims d’autezza pli bass cumpara el però er ensemen cun plantas sco il [[laresch]], il [[schember]] ed il [[tieu da guaud]]. === ''Pinus mugo'' subsp. ''rotundata'' (Link) Janch. & H. Neumayer === Questa sutspezia sa chatta areguard il habitus tranter il zundrin ed il tieu en pe. Tut tenor il lieu da derasaziun sumeglia la planta il zundrin (cun roma per terra u che s’auza levamain e senza bist principal visibel) ubain il tieu en pe (sco planta en pe cun plirs bists che cuntanscha in’autezza da 8–10 meters). La sutspezia cumpara en las [[Vogesas]], il [[Guaud Nair]], las [[Prealps]], il [[Guaud Bavarais]], la [[Boemia dal Sid]], il [[Fichtel]]- ed [[Erzgebirge]] sco er en la Lausitz. I sa tracta d’ina planta dal stgalim montan che crescha surtut en autezzas tranter 800 e 1200 meters. En las Alps da l’[[Allgäu]] munta ella fin a 1750&nbsp;m.<ref name="Dörr und Lippert">Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: ''Flora des Allgäus und seiner Umgebung''. Tom 1, p. 109, IHW-Verlag, Eching bei München, 2001, ISBN 3-930167-50-6.</ref> == Guglias, puschas e sems == [[Datoteca:Junge_Zapfen.jpg|thumb|200px|Giuvnas puschas]] Las guglias a piz èn da colur stgir verda, creschan pèr a pèr e cuntanschan lunghezzas da fin a 5&nbsp;cm. Lur durada da vita munta a 5 fin 10 onns. Tar il tieu da muntogna cumparan mintgamai tant puschas masculinas sco er femininas vi dal medem individi. Il pollen vegn furmà al fund da giuvens chatschs lungs. Las puschas femininas èn diras ed en furma dad ov e sa sviluppan datiers da la finiziun da giuvens chatschs lungs. Ellas na vegnan strusch pli lungas che 10&nbsp;mm, èn d’in tun rosa fin cotschen e na creschan strusch fin l’emprim atun. Il segund onn creschan ellas e madiran; alura sorta il sem cun alas. Quest ultim ha ina lunghezza da 4 fin 5&nbsp;mm. Ils furmasems sesan a moda averta sin carpels en furma da stgaglias, n’èn pia betg serrads en in ovari (quai ch’è alura er la caracteristica principala dals gimnosperms envers ils angiosperms). Las puschas han ina furma simmetrica, cun excepziun dal tieu en pe tar il qual ellas èn asimetricas. Ellas han ina grondezza da 3 fin 7&nbsp;cm. Èn las puschas avertas, cuntanschan ellas ina ladezza da 2 fin 5&nbsp;cm. Al temp da fluriziun durant il zercladur e fanadur suonda la madirezza dals sems vers l’october. Il svilup dals fritgs succeda sur in interval da temp da trais onns. == Lain == Il lain dal tieu en pe è dir e sa lascha fender be malamain, vul dir ch’el dispona d’ina buna stabilitad traversala ed è pauc elastic. Il lain cuntegna rascha e derasa er in’odur correspundenta. El sa cumpona d’in cor cotschnent che daventa pli stgir sut l’influenza da la glisch e d’in lain alv d’ina ladezza da 2 fin 4&nbsp;cm e d’in tun melnent. Ulteriuras caracteristicas èn la surfatscha savunusa e la roma relativamain gronda da colur brin stgira. == Utilisaziun == Il lain vegn utilisà a moda sumeglianta sco quel dal tieu da guaud. Damai ch’ils bists e la roma na vegnan betg fitg gross, sa lascha il lain tut il pli duvrar per lavurs da turnar e d’entagl, sco er per simplas mobiglias, sco lain da splanar per lavurs internas ed exteriuras e per la construcziun da fanestras. Taglià frestg vegn il lain alv però tgunschamain infectà da miffa. Da guglias frestgas, pizs da frastgas e da roma vegn gudagnà ieli per products cosmetics (cun agid da la destillaziun a vapur d’aua). L’ieli vegn er vendì en furma pura e po vegnir applitgà exteriuramain ed interiuramain en cas da catars en la via respiratorica. En furma da bogns medicinals vegn l’ieli duvrà en cas da reumatissem (en stadi betg acut). == Spezias cultivadas == [[Datoteca:Pinus_mugo.jpg|thumb|160px|Zundrin sco planta da curtin]] * ''Pinus mugo'' (tieu da muntogna) – creschientscha bratga, conica, 4–5&nbsp;m aut, per diever multifar, er sco protecziun cunter la vesida. * ''Pinus mugo'' ‹nanin alpin› – creschientscha conica, cumpacta, plauna, fin 1,5&nbsp;m aut, per vaschs e pitschens curtins. * ''Pinus mugo'' ‹Carsten› – cumpact, fin 3&nbsp;m aut e fin 6&nbsp;m lad, las guglias èn melnas fin verd cleras. * ''Pinus mugo'' ‹Gnom› – diromà fermamain, furma en pe che crescha plaun, fin 3&nbsp;m aut e fin 2&nbsp;m lad, las guglias creschan fitg stretg, verd stgir. * ''Pinus mugo'' ‹Henry› – creschientscha fitg nanina e plauna, spess e da furma radunda, fin 40&nbsp;cm aut e 50&nbsp;cm lad, fitg pitschna distanza tranter ils singuls roms, crescha be 1 fin 3&nbsp;cm ad onn, per relaziuns da spazi fitg pitschnas. * ''Pinus mugo'' ‹Humpy› – creschientscha lada, spessa, fin 30&nbsp;cm aut e 100&nbsp;cm lad, guglias verd grischas fitg curtas che creschan spess, per pitschnas relaziuns da spazi. * ''Pinus mugo'' ‹Mops› – creschientscha radunda, fin 1,5&nbsp;m aut, crescha plaun, las guglias èn verd stgiras, adattà per vaschs. * ''Pinus mugo'' ‹Mini Mops› – furma nanina, bassa, fin 50&nbsp;cm aut e fin 1&nbsp;m lad, crescha fitg plaun. * ''Pinus mugo'' mughus (zundrin) – crescha main ferm, ma pli lad che ''Pinus mugo'', 2–3&nbsp;m aut e lad, per cuvrir e sco bassa protecziun cunter la vesida. * ''Pinus mugo'' pumilio (tieu ruschnant) – creschientscha plauna e spessa, ultra da quai lad e bass, fin 80&nbsp;cm aut e 150&nbsp;cm lad, per pitschen spazi. * ''Pinus mugo'' ‹Wintergold› – creschientscha bratga, spessa, fin 80&nbsp;cm aut e 120&nbsp;cm lad, las guglias èn la stad levamain melnas e l’enviern d’in bel mellen aurà. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Johanna Grassmann, Renate Spitzenberger, Susanne Hippeli, Renate Vollmann, Erich F. Elstner: ''Ätherische Öle aus der Latschenkiefer''. En: ''Naturwissenschaftliche Rundschau'' 55 (3), 2005, p. 127–133. * Manfred A. Fischer: ''Exkursionsflora von Österreich''. Ulmer, Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-3461-6. * Ulrich Hecker: ''Bäume und Sträucher''. 2. ed., blv, Minca 2012, ISBN 978-3-8354-0941-5. == Colliaziuns == {{Commonscat|Pinus mugo|Tieu da muntogna}} * [https://web.archive.org/web/20170119171753/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=4293& Tieu da muntogna], sin: floraweb.de * [https://web.archive.org/web/20170814084857/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/mugo_unter.htm#Berg-%20Kiefer Tieu da muntogna], sin: flora-de * [https://www.infoflora.ch/de/flora/9993-.html#map Charta da la derasaziun en Svizra], sin: infoflora.ch [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] 4cykmdt7tcwdj2zcvbljgy9523bzx4m Tur d'Eiffel 0 13243 172703 172655 2026-06-27T08:13:46Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172703 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Tour_Eiffel_Wikimedia_Commons.jpg|thumb|240px|La Tur d’Eiffel nà dal Champ de Mars]] [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|Tur d’Eiffel]] La '''Tur d’Eiffel''' (franzos La Tour Eiffel, [la tuʀ ɛˈfɛl]) è ina tur da fier d’in’autezza da 324 meters situada en la citad da [[Paris]]. La construcziun cun armadira da travs sa chatta en il 7avel arrondissement en il nordvest dal Champ de Mars en vischinanza da la riva da la [[Seine]]. L’edifizi è vegnì construì tranter il 1887 ed il 1889 sco portal d’entrada monumental e tur panoramica per l’exposiziun mundiala en commemoraziun dal 100avel anniversari da la [[Revoluziun franzosa]]. Il num da la tur sa referescha a ses constructur [[Gustave Eiffel]]. Davent da si’erecziun fin la construcziun dal [[Chrysler Building]] a [[New York]] l’onn 1930 ha la Tur d’Eiffel – che dumbrava da quel temp 312 meters – furmà il pli aut edifizi dal mund. Cun l’emissiun da l’emprim program da radio public en l’[[Europa]] (1921) e da l’emprim program da televisiun franzos (1935) ha l’edifizi er contribuì a l’istorgia da la telecommunicaziun. Fin oz furma la Tur d’Eiffel la pli impurtanta tur d’emissiun en la regiun da Paris. Sin la tur sa chatta ultra da quai il restaurant Le Jules Verne. Sco pli aut edifizi da Paris furma la tur fin oz in impurtant element dal maletg da la citad. Cun radund set milliuns visitaders ad onn sa tracti ultra da quai d’in dals monuments ils pli frequentads en tut il mund. La tur furma ina da las pli enconuschentas iconas da l’architectura e da l’inschigneria. La Tur d’Eiffel ha furmà il model per numerus ulteriurs edifizis en tut il mund; en l’art e la cultura vegn la tur adina puspè duvrada sco emblem per Paris u per la Frantscha. La tur vala er sco simbol naziunal dals Franzos ed è avanzada ad in’icona mundiala da la moderna. Dapi il 1964 è la Tur d’Eiffel protegida sco monument istoric; il 1986 ha l’American Society of Civil Engineers recepì la tur en la glista dals terms impurtants istorics da l’inschigneria. == Istorgia == === Premissas === [[Datoteca:Maurice_koechlin_pylone.jpg|thumb|180px|Sboz da Koechlin e Nouguier (1884)]] Cun las pussaivladads tecnicas da l’industrialisaziun è er naschida l’idea da construir edifizis fitg auts. Surtut turs furmavan in spievel dal spiert dal temp da la fin dal 19avel tschientaner. Gia l’onn 1833 ha l’Englais [[Richard Trevithick]] fatg la proposta d’eriger ina colonna da fier culà d’in’autezza da 1000 pes (304,80 meters). Quella dueva vegnir purtada da 1000 pitgas ed avair a la basa in diameter da 30 meters ed al spitg da 3,60 meters. Trevithick è però mort curt suenter avair publitgà ses plans. Ils inschigners americans [[Thomas Curtis Clarke]] (1848–1901) e [[David Reeves]] han reprendì l’idea e vulevan eriger per l’exposiziun mundiala l’onn 1876 a [[Philadelphia]] ina tala tur (Centennial Tower). La construcziun preveseva in bischen da fier cilindric d’in diameter da 9 meters che dueva vegnir stabilisada cun agid da sugas d’atschal. Quest’idea n’è però mai vegnida realisada. Tenor las enconuschientschas odiernas fiss quest monument daventà l’unfrenda da las vibraziuns dal vent.<ref>Heinle, Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen'', p. 214.</ref> L’onn 1881 è l’inschigner franzos [[Amédée Sébillot]] returnà d’in viadi en l’America cun l’idea d’illuminar l’entir territori da la citad da Paris cun in signal luminus sin ina ‹tur-sulegl›. Suenter che la regenza franzosa aveva annunzià il matg 1884 da vulair manar tras il 1889 l’exposiziun mundiala, ha el concepì plans correspundents ensemen cun [[Jules Bourdais]], il construider dal Palais du Trocadéro. Il sboz regurdava ad ina reconstrucziun romantisanta dal far da Pharos legendar; quel è fruntà sin grondas resalvas ed è vegnì discutà publicamain fin il matg 1886, cura ch’ha gì lieu la concurrenza da planisaziun uffiziala. Per mancanza da realisabladad tecnica èn tant il Centennial Tower american sco er la tur-sulegl betg vegnids realisads. === Fasa da project === Il zercladur 1884 han ils dus inschigners [[Maurice Koechlin]] ed [[Émile Nouguier]], omadus dal biro da [[Gustave Eiffel]], preschentà ina skizza per ina pitga da metal d’in’autezza da 300 meters che dueva giaschair sin quatter pes. La construcziun cun armadira da travs era concepida en tala moda ch’ils sparuns purschevan als vents laterals uschè pauca resistenza sco pussaivel. Lur posiziun enclinada e la furma dals pes da sustegn servivan a manar ils vents engiu ed a dar uschia ad in edifizi da tal’autezza il pli grond tegn pussaivel.<ref>Trautz: ''Maurice Koechlin. Der eigentliche Erfinder des Eiffelturms'', p. 4.</ref> Eiffel e ses team avevan gia rimnà ils onns precedents experientschas fundamentalas en la construcziun da punts. Las pli grondas punts da viafier da quel temp derivavan dad Eiffel, sco per exempel il viaduct da Garabit che superescha en in’autezza da 122 meters la val da la Truyère. Ils pilons or da la construcziun da punts han servì sco model per il project da la tur. Il settember 1884 ha Eiffel laschà patentar ses plan.<ref>[http://www.wolfgang-pfaller.de/eiffel.htm Numer da patent 164364 tar l’''Institut national de la propriété industrielle''].</ref> L’emprim sboz era bain gia madir areguard dumondas da la tecnica d’inschigner; ma el na persvadeva betg anc Eiffel per motivs estetics. L’ovra regurdava anc memia fitg ad ina pitga surdimensiunada d’in conduct en il liber – a quai che fa er allusiun il num «pylône de 300 mètres de hauteur». Eiffel ha realisà che quest emprim sboz anc memia tecnic na saja betg abel da concurrer cun las construcziuns artisticas da l’exposiziun mundiala. Perquai ha el incumbensà la primavaira 1886 l’architect [[Stephen Sauvestre]] da repassar la furma da la tur per pudair augmentar l’acceptanza da quella. La midada da Sauvestre che dat surtut en egl furma l’artg monumental – che na fiss betg necessari per la stabilitad – sut l’emprima auzada. Grazia a quest artg correspundeva la tur bundant meglier a la pretensiun da furmar il portal d’entrada a l’exposiziun mundiala; en pli dat el a la tur ina tempra in pau pli opulenta che l’emprim sboz. Ultra da quai ha Sauvestre munì la tur cun piedestals mirads, ha laschà vegnir ensemen pli baud ils pilasters, ha adattà la repartiziun da las differentas auzadas ed ha agiuntà ina pli ritga ornamentaziun. Il spitg ch’aveva oriundamain la furma d’ina piramida ha l’architect midà en ina laterna en furma da tschagula.<ref>Charles von Büren: ''Der 300-Meter-Turm'', Baufachverlag Dietikon 1988, ISBN 978-3-85565-227-3, p. 45.</ref> Pir quest sboz surlavurà ha persvas Eiffel dal tuttafatg, uschia ch’el è s’acquistà ils dretgs d’utilisaziun per la «tur da 300 meters».<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 4.</ref> Davant il cumissariat d’exposiziun ha Eiffel recumandà sia tur betg mo sco edifizi d’exposiziun, mabain er cun suttastritgar sia muntada scientifica per la meteorologia, astronomia ed erodinamica. Il num da Koechlin, dal qual derivava l’emprim sboz, n’ha Eiffel betg accentuà spezialmain. Uschia è la tur vegnida messa en contact en la fasa da project cun l’inschigner Eiffel ed ha survegnì quest num anc avant ch’ella vegnia insumma construida; Eiffel sez na l’aveva mai numnà uschia. La primavaira 1885 han ins stimà ils custs da construcziun sin 3&nbsp;155&nbsp;000 francs e projectà ina massa da la tur en la dimensiun da 4810 tonnas. La finala dueva la construcziun d’atschal sco tala cumpigliar ina massa da 7300 tonnas ed ils custs esser bundant duas giadas e mez uschè auts sco previs.<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 116.</ref> Il prim da matg 1886 ha il minister da commerzi publitgà la concurrenza d’ideas per ils edifizis da l’exposiziun mundiala a Paris, la quala è sa drizzada ad architects ed inschigners franzos. Da quella èn sa participads radund 100 concurrents, dals quals blers han proponì d’eriger ina tur. Suenter l’emprima selecziun èn restadas trais propostas, sper Eiffel quellas da [[Ferdinand Dutert]] e [[Jean Camille Formigé]].<ref>Lemoine: ''The Eiffel Tower. Gustave Eiffel: La Tour de 300 mètres'', p. 9.</ref> Eiffel ha fatg surlavurar la proposta da Sauvestre, desistind d’intgins elements ornamentals, ed ha gudagnà cun quest cumpromiss la concurrenza. Ils 8 da schaner 1887 ha el suttascrit in contract cun la citad, en il qual è vegnida messa a disposiziun ina subvenziun en l’autezza da 1,5 milliuns francs dad aur, e gia ils 26 da schaner han ins cumenzà cun la construcziun. Damai che Eiffel aveva da purtar sez ils custs da construcziun restants en l’autezza da bundant 7 milliuns francs, al ha il contract concedì in dretg d’utilisaziun da ventg onns. Il contract ha Eiffel signà persunalmain, betg en num da sia firma da construcziun. Per finanziar ils custs restants han ins fundà ina societad acziunara cun in chapital da basa da tschintg milliuns francs, dals quals el ha surpiglià la mesadad; l’autra mesadad han duas bancas grondas da Paris mess a disposiziun en furma da credit.<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 201.</ref> Als proprietaris d’aczias da la Tur d’Eiffel – las qualas duevan pajar la pli auta rendita en l’istorgia da la bursa franzosa – eri permess d’utilisar ina giada l’onn gratuitamain la tur. Cumbain che Eiffel ha preschentà la tur sco project che derivia d’in maun – numnadamain da ses – ed è uschia s’approprià d’ideas dad auters, èsi incontestà che la tur na fiss mai vegnida construida en questa furma senza ses engaschament persunal e sco interprendider. === Lavurs da construcziun dal schaner 1887 fin il mars 1889 === [[Datoteca:Eiffelturm_1887.jpg|thumb|180px|[[Datoteca:Construction tour eiffel4.JPG|180px|]][[Datoteca:Chess_tile.png|1px|]][[Datoteca:Construction tour eiffel6.JPG|180px|]]Durant la fasa da construcziun]] Accumpagnada da grond interess da la populaziun, ha la construcziun da la tur cumenzà ils 28 da schaner 1887 cun las lavurs da fundament. Per quest intent han ins chavà ora 30&nbsp;973 meters cubic terra. Ils fundaments tanschan en ina profunditad che giascha sut il letg da la [[Seine]]. Per pudair exequir las lavurs sut il livel da l’aua, han ins manà aria cumprimida en il mantè da metal impermeabel. Questa tecnica aveva Gustave Eiffel gia applitgà il 1857 tar la construcziun da la punt da viafier da [[Bordeaux]] d’ina lunghezza da 500 meters.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 8.</ref> Sco material da construcziun per la tur sezza ha Eiffel fatg diever da fier battì en il qual ins aveva reducì la cumpart da carbon e d’auters accumpagnaders, quai ch’ha attribuì a sia soliditad extraordinaria. Questa lega da metal cun pauc carbon na sa laschava betg buglir, mabain pudeva be vegnir rebattida. Uschia ha Eiffel laschà prefabritgar en sia firma a Levallois-Perret las singulas parts tenor il princip d’elements cumbinabels e metter ensemen quels al lieu a Paris. Questas parts han ins calculà e taglià precisamain ed er gia munì cun las foras per las guttas da rebatter. Per la preproducziun e la construcziun aveva Eiffel elavurà ina planisaziun fixa. Parts manglusas vegnivan tramessas enavos en la fabritga e betg adattadas al lieu. In stab da radund 40 dissegnaders tecnics, architects ed inschigners ha registrà en radund 700 vistas generalas e 3600 skizzas tecnicas l’entir edifizi che consista da 18 038 parts.<ref>Heinle, Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen'', p. 214.</ref> Il prim da fanadur 1887 han ins cumenzà ad eriger ils quatter pes da la tur. Ils ansertgels, ch’èn l’emprim vegnids montads senza sustegn, èn a l’entschatta vegnids purtads da punts persas provisoricas d’ina autezza da 30 meters. Ils 7 da december 1887 han ins montà l’emprima auzada; en l’autezza da quella ha ina puntanada d’in’autezza da 45 meters servì a dar sustegn a las travs orizontalas. Survart l’emprima auzada sustegnevan ils cuntraforts alura sasezs. Tut ils tocs che sa chattavan en elavuraziun vegnivan posiziunads da cranas a vapur sin las rodaglias da direcziun, sin las qualas duevan pli tard circular ils ascensurs inferiurs. In dals secturs da construcziun ils pli difficils ha furmà la colliaziun da las quatter travs orizontalas en l’emprima auzada. Per exequir questa lavur a moda precisa, ha Eiffel tratg a niz uschenumnadas chistas da sablun cun agid da las qualas ils purtaders sa laschavan drizzar cun precisiun da millimeters: En dus pilasters sa chattavan fis d’elevaziun idraulics che sa laschavan manischar cun pumpa da maun; cun agid da quels èsi stà pussaivel d’agiustar las travs a moda fitg exacta. Suenter che las travs purtantas èn stadas colliadas ina cun l’autra, han ins remplazzà ils fis d’elevaziun cun cugns d’atschal francads.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 9.</ref> Grazia a la planisaziun ed execuziun fitg precisa han in stuì adattar las foras da las guttas da rebatter pir a partir d’in’autezza da 57 meters. Ils 14 d’avust 1888 è vegnida erigida la segunda etascha; la part survart han ins silsuenter montà senza sustegn. A medem temp han ins installà las plattafurmas. Er quellas eran vegnidas prefabritgads en singulas parts ch’ins ha muventà al lieu en lur posiziun definitiva e fixà. Tut en tut vegnan las singulas parts da la Tur d’Eiffel tegnidas ensemen da 2,5 milliuns guttas da rebatter. La lavur da rebatter vegniva mintgamai fatga da quatter umens: L’emprim lavurant fascheva glischar cotschen la gutta cun agid d’ina pitschna fuaina, il segund manava quella en la fora, il terz pitgava en furma il chau ed il quart smatgava ensemen la claviglia. Vi da las lavurs da construcziun èn stadas involvidas a medem temp fin a 250 persunas; radund 150 da quellas eran occupadas cun las lavuras da rebatter. Sper lainaris han ins er engaschà spazzachamins, damai che quels eran endisads da lavurar en grondas autezzas. L’enviern lavuravan las squadras nov uras, ils mais da stad dudesch uras. Il settember 1888 è prorutta ina chauma tranter ils lavurants; trais mais pli tard han els danovamain interrut la lavur e pretendì dapli paja. Gustave Eiffel ha contrahà cun els ed ha endrizzà per els ina cantina sin l’emprima plattafurma ch’era gia finida. Durant tut las lavurs hai dà be in accident mortal. In lavurant talian è sa disgrazià cun installar ils ascensurs, e quai suenter l’avertura uffiziala<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 9.</ref> Ils 15 da mars han ins montà la laterna sin il spitg da la tur. Paucas emnas suenter, ils 31 da mars 1889, han las lavurs pudì vegnir terminadas – sco planisà – intginas emnas avant l’avertura da l’exposiziun mundiala. === Protests e resistenza cunter l’erecziun === Gia avant ch’han cumenzà las lavurs da construcziun è sa furmada tranter intellectuals ed artists resistenza cunter l’intenziun da vulair eriger la Tur d’Eiffel. Per l’istoricher d’art e da cultura [[Jacob Burckhardt]] era l’edifizi nagut auter ch’ina reclama per tut ils mitschafadias e persunas da levsenn en l’Europa e l’America. Numerusas persunalitads, tranter quellas [[Charles Gounod]], [[Alexandre Dumas]], [[Charles Garnier]], [[William Adolphe Bouguereau]] ed er [[Guy de Maupassant]] sco in dals critichers ils pli fervents, han publitgà ils 14 da favrer 1887, paucs dis suenter l’entschatta da las lavurs da construcziun, en la gasetta ‹Le Temps› in protest dals artists: «Nus scripturs, picturs, sculpturs, architects ed amaturs passiunads da la bellezza intacta da Paris protestain en num dal gust franzos sconuschì cun tutta forza cunter la construcziun da la Tur d’Eiffel, inutila e monstrusa, amez nossa chapitala. (...) Per chapir tge che nus vesain a vegnir ston ins s’imaginar per in mument ina tur snuaivla, ridicula che varga or da Paris sco in immens, somber chamin d’ina fabrica. Ed ins sto s’imaginar co che tut noss monuments vegnan umiliads e tut noss edifizis diminuids fin ch’els svaneschan en quest dischariel.»<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 204.</ref> Quest scriver n’ha furmà nagin cas singul. Ulteriuras notas da protesta duevan accumpagnar las lavurs da construcziun. [[Léon Bloy]] ha descrit la Tur d’Eiffel sco «laterna da via tragica tras a tras», [[Paul Verlaine]] sco «skelet d’in clutger» e [[François Coppée]] sco «arber da fier cun vela steria, imperfetg, confus e sfurmà».<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 12.</ref> La ferma refusa è per l’ina sa drizzada cunter l’immensa autezza, ch’era da quel temp nunimaginabla, per l’autra han tschertins resentì la moda da construcziun averta, senza nagina fatschada, sco scandalusa. Tenor la concepziun d’art dals tradiziunalists na pudeva nagin aspect pratic, che sa suttametteva a las necessitads dal mintgadi, ademplir lur pretensiuns esteticas – tenor lur avis eran industria ed art dus munds differents che stuevan vegnir separads strictamain in da l’auter.<ref>Hubertus Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 125.</ref> Ma la protesta che derivava surtut da circuls academics-elitars na dastga betg zuppentar il fatg che l’edifizi è stà da l’entschatta ennà fitg popular tar la vasta populaziun e ch’il plazzal vegniva frequentà cun grond interess. Las resalvas e l’opposiziun n’èn però betg sa limitadas a scrittiras polemicas. Schizunt numerusas persunas dal fatg han gì tema ch’ils fundaments da la tur na possian betg purtar il pais da l’immensa construcziun cun armadira da travs. In matematicher ha profetisà che la tur vegnia a sbalunar uschespert che quella surpassia in’autezza da 228 meters.<ref>Andrew Garn (ed.), Paola Antonelli, Udo Kultermann, Stephen Van Dyk: ''Weltausstellungen 1933–2005: Architektur Design Graphik'', Deutsche Verlags-Anstalt 2008, ISBN 978-3-421-03696-4, p. 17.</ref> In possessur da chasa en vischinanza dal Champ de Mars ha schizunt instradà in process cunter il stadi e la citad per tema che la tur possia cupitgar e donnegiar ses possess. La dretgira ha be lubì da cuntinuar cun la construcziun sut la cundiziun che Gustave Eiffel stettia bun per eventuals donns. === Avertura e reacziuns === [[Datoteca:Gustave_Eiffel_posant_au_sommet_de_la_tour.jpg|thumb|180px|Gustave Eiffel (giudim a sanestra) sin il spitg da la tur (1889)]] Il di d’avertura, ils 31 da mars 1889, ha ina delegaziun ascendì vers las 13:30 uras la tur, e quai a pe, damai che l’ascensur n’era anc betg installà. Al spitg da quella ha Gustave Eiffel tratg si ina tricolora franzosa d’ina lunghezza da 7 meters e d’in’autezza da 4,40 meters.<ref>Hawkes: ''Wunderwerke'', p. 76.</ref> Suenter l’avertura èn las protestas ch’eran sa fatgas udir en la pressa stulidas quasi dal tuttafatg. Enstagl è sa derasada admiraziun, fascinaziun e per part er luschezza naziunala. En ina gasetta pon ins leger: «Davant il fatg accumplì – e tge fatg! – stuain nus ans suttametter. Er jau, sco blers auters, hai ditg e pensà che la Tur d’Eiffel saja ina narradad, ma igl è ina grondiusa e loscha narradad. Franc, quest’immensa massa stenschenta l’ulteriura exposiziun, e cura ch’ins passa puspè ora sin il Champ de Mars, han ins l’impressiun che las immensas cuplas e galarias sajan be pitschninas. Ma tge vulais? La Tur d’Eiffel pledenta la fantasia, ella è insatge nunspetgà, fantastic che fa plaschentinas a nossa pitschnezza. Cura ch’ins aveva apaina cumenzà cun la construcziun, han ils pli famus artists e scripturs, da Meissonier fin Zola, suttascrit in protest flammegiant cunter la tur che saja in terribel delict cunter l’art. Suttascrivessan els quel er anc oz? Na, segir betg, ed els fissan leds sche quest document da la gritta n’existiss gnanc. E quai che pertutga il pievel, quai che pertutga ils buns burgais, sa laschan ils sentiments resumar en ina construcziun, la quala jau hai udì or da la bucca d’in brav um suenter esser stà durant tschintg minutas cun bucca averta davant la tur: ‹Enfoncé l’Europe!› [L’Europa po pachetar ed ir!]»<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 206.</ref> [[Heinrich Schliemann]], ch’aveva pudì ascender la tur d’Eiffel gia avant l’avertura uffiziala, ha ludà quella en ina brev a [[Rudolf Virchow]] dals 24 da matg 1889 sco ovra miraculusa da las abilitads da la tecnica d’inschigneria. Malgrà ch’igl èn er sa mantegnidas in pèr vuschs irreconciliablas ha la tur muventà a ses temp fitg ferm ils spierts e sviluppà in’enorma forza d’attracziun sin ils umans, sco ch’ha per exempel mussà il filosof, scriptur e criticher da litteratura [[Roland Barthes]].<ref>Ursula Muscheler: ''Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte'', Beck 2008, ISBN 978-3-406-57523-5, p. 206.</ref> A la publicitad è la tur stada accessibla pir il di d’avertura da l’exposiziun mundiala, ils 15 da matg 1889. L’entrada custava da quel temp dus francs per l’emprima etascha, trais per la segunda e tschintg per la terza. L’entrada a l’exposiziun mundiala sezza custava in franc.<ref name="Lemoine 24">Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 24.</ref> Tut en tut han 1 896 987 persunas ascendì la tur durant l’exposiziun mundiala dal 1889. Uschia avev’ins pudì amortisar gia trais quarts dals custs da construcziun. Numerusas persunalitads han rendì onur cun ascender la tur ch’era da quel temp il pli aut edifizi dal mund. Il di d’avertura è cumparì in numer spezial da la gasetta ‹Le Figaro›, la quala la redacziun ha realisà directamain en ils biros ch’eran vegnids endrizzads per quest intent sin la segunda plattafurma. Visitaders che cumpravan quel di la gasetta directamain tar la redacziun, survegnivan in’ediziun segnada sco ‹certificat› d’avair ascendì la tur. Mintga di vegniva l’exposiziun averta e serrada cun ina salva ch’ins sajettava dal spitg da la tur. L’emprima inscripziun en il cudesch dals giasts – ils 10 da zercladur 1889 – ha fatg il prinzi ereditar da la [[Gronda Britannia]], il retg da pli tard [[Eduard VII]]. Quel aveva Eiffel manà ensemen cun tschintg ulteriurs commembers da la famiglia roiala persunalmain sin la tur. Il prim d’avust 1889 ha il schah da la Persia da quel temp, [[Nāser ad-Din Schah]], visità l’edifizi. En pli èn nudadas là las suttascripziuns d’ulteriuras perditgas prominentas sco [[Geórgios da la Grezia]], il retg da la Belgia da pli tard [[Albert I]], il zar russ [[Nicolaus II]], [[Sarah Bernhardt]] ed il figl da l’imperatur dal Giapun [[Yoshihito]]. Ils 10 da settember 1889 ha l’inventader [[Thomas Edison]] fatg a Gustave Eiffel ina dedicaziun «per l’erecziun da quest’ovra da model da l’architectura moderna tant gigantica sco originala». A chaschun da sia visita ha el er registrà la vusch dad Eiffel. Sin la terza plattafurma sut il spitg da la tur è quest eveniment represchentà en l’anteriur biro dad Eiffel cun figuras da tschaira.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 18.</ref> Er il pacifist [[Mahatma Gandhi]], che studegiava da quel temp a Londra, ha ascendì durant l’exposiziun mundiala la Tur d’Eiffel. Dal temp da si’avertura furmava la Tur d’Eiffel cun in’autezza totala da 312 meters uffizialmain il pli aut edifizi dal mund. El ha substituì sin l’emprim plaz il [[Washington Monument]], in obelisc da marmel alv en ils [[Stadis Unids]] che mesira 169,3 meters. Tar ils pli auts edifizi che sa laschavan ascender tutgava da quel temp en pli la sinagoga [[Mole Antonelliana]] a [[Turin]] che mesirava 167,5 meters e ch’era vegnida terminada il 1888. === Ils emprims ventg onns === [[Datoteca:Exposition Universelle de Paris 1889 - Universitäts- und Landesbibliothek Darmstadt.jpg|thumb|250px|Vista generala da l’Exposiziun mundiala dal 1889]] Schebain la Tur d’Eiffel vegnia ad avair vinavant success e sch’ina cuntinuaziun saja garantida sur la durada da la concessiun da ventg onns è restà intschert. Eiffel sez empruvava adina puspè da cumprovar il niz da la tur per la perscrutaziun, saja quai cun far atgnas retschertgas u er cun integrar scienziads. Ils 5 da november 1989 èsi reussì ad [[Eugène Ducretet]] ed [[Ernest Roger]] da far ina colliaziun telegrafica senza cabel tranter la Tur d’Eiffel ed il Panthéon che sa chatta en ina distanza da quatter kilometers. La transmissiun d’infurmaziuns electromagnetica è l’emprim stada reservada ad intents militars. Il medem onn han ins endrizzà sin la Tur d’Eiffel ina staziun meteorologica. Entras la gronda differenza d’autezza da 300 meters èsi stà pussaivel da realisar ils pli differents experiments fisicals. Per bullar barometers han ins per exempel installà in manometer da gronda dimensiun, en pli èn vegnidas fatgas mesiraziuns spectrograficas, endrizzà in perpendichel da Foucault e mesirà la spertadad dal vent e la temperatura da l’atmosfera. Schizunt experiments en connex cun l’effect curativ da l’aria d’autezza han ins fatg. Per far sias observaziuns astronomicas e fisiologicas ha Eiffel endrizzà in agen biro sin la terza plattafurma. Speziala attenziun han cuntanschì las mesiraziuns dad Eiffel en connex cun l’erodinamica. In’emprima retscha da tals experiments ha el realisà il 1903: Tranter la segunda plattafurma ed il fund ha el stendì in cabel, vi dal qual el ha laschà glischnar a bass differents profils. Il 1904 han ins pudì retschaiver cun differentas apparaturas in signal ch’inditgava il temp. L’onn 1909 ha el extendì ses studis cun l’avertura d’in chanal da vent al pe da la tur e d’in stabiliment pli grond a la Rue Boileau l’onn 1912.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 16.</ref> Per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900, la quala dueva avair lieu per la tschintgavla giada a Paris, ha Eiffel tratg en consideraziun differentas adattaziuns vi da la tur. Il sentiment estetic era sa midà talmain ils ultims onns che l’optica da la tur pareva bunamain memia moderna e radicala. Dumandadas eran uss – sco che quai era usità en la Belle Époque – furmas opulentas. L’exposiziun dal 1900 è en general stada segnada d’in’orientaziun retrospectiva ed ha en quest senn plitost furmà ina festa da finiziun dal 19avel ch’ina festa d’avertura dal 20avel tschientaner. Per quest motiv han ils organisaturs ed architects empruvà da zuppentar la tur davos ina cuvrida stilistica. Las propostas tanschevan d’adattaziuns relativamain moderadas sco ornaments, balcuns e ghirlandas fin a transfurmaziuns radicalas che prevesevan da concepir la tur cumplettamain da nov. Guillemonat vuleva per exempel demontar la tur fin l’emprima auzada ed eriger sin quest piedestal in globus da dimensiuns giganticas.<ref>Diercks: ''Ein «Triumph der Nackten Tatsachen»: Der Eiffelturm auf der Weltausstellung 1900'', p. 51.</ref> La finala han però tut las propostas fatg naufragi vi dal veto dad Eiffel ch’ha pudì far valair ses dretg da proprietad. Ils 28 da december 1897 èn ins la finala sa cunvegnids d’integrar la Tur d’Eiffel praticamain senza midadas en l’exposiziun mundiala. Si’apparientscha ‹tecnica› han ins sulettamain empruvà da zuppentar in pau cun agid d’ina nova installaziun da glisch che fascheva resortir las conturas da l’edifizi. Eiffel è sa cuntentà cun laschar colurar la tur en in tun cotschen oransch che daventava pli cler vers ensi e cun dar a las plattafurmas ina nova cumparsa. Sper in nov indriz d’ascensurs ha el er mess a disposiziun a la publicitad ses salun sin la terza plattafurma. Ma durant l’exposiziun ha la tur be pli attratg radund in milliun visitaders; la cifra è sa sbassada vinavant ils proxims onns ed è la finala sa stabilisada fin l’[[Emprima Guerra mundiala]] tar radund 180&nbsp;000 visitaders ad onn. Ord vista economica n’era quai betg fitg tragic, damai ch’ils custs da construcziun èn gia stads amortisads suenter in onn e mez. Eiffel che disponiva dal dretg da commerzialisaziun exclusiv e ch’era ultra da quai possessur d’in’interpresa prosperanta era gia daditg multimilliunari ed ha pudì sa prestar sper ses palais a Paris ulteriuras chasas a Sèvres, Beaulieu-sur-Mer a la Côte d’Azur sco er a Vevey al Lai da Genevra.<ref>Lemoine: ''The Eiffel Tower'', p. 10.</ref> Sper il niz scientific è surtut creschida la muntada militara da la tur. Il december 1893 ha Eiffel lubì al minister da guerra [[Auguste Mercier]] da montar antennas sin la tur ed ha schizunt surpiglià ils custs. Il schaner 1904 ha el sustegnì il chapitani [[Gustave-Auguste Ferrié]], in uffizier da las truppas da pionier, en sias stentas d’extender la telegrafia senza cabel per l’utilisaziun militara. Ferrié ha endrizzà la rait militara ed è daventà la segund impurtanta persuna sper Eiffel. Suenter ch’era gia reussida il 1898 ina colliaziun senza cabel, han ins realisà il 1903 ulteriuras connexiuns radiofonicas tranter la Tur d’Eiffel ed intgins indrizs militars a Paris; in onn pli tard han ins extendì quellas en l’ost dal pajais. L’onn 1906 è vegnì installà in emettur da radio sin la tur. La concessiun ch’era scadida suenter 20 onns han ins prolungà per il prim da schaner 1910 per ulteriurs 70 onns. Grazia al fatg che la muntada strategica da la tur era creschida, è la cuntinuitad da quella stada garantida; facticamain è l’aspect militar schizunt stà decisiv per prolungar la concessiun, pertge ch’il niz scientific è la finala plitost restà modest.<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 129.</ref> === Muntada per la scienza, la telecommunicaziun ed il militar === ==== Emettur ed utilisaziun scientifica ==== [[Datoteca:Antenne_tour_Eiffel_1914.jpg|thumb|200px|Utilisaziun da la tur per la telegrafia radiofonica (1914)]] A partir dal matg 1910 ha la Tur d’Eiffel servì regularmain a la marina sco emettur dal signal dal temp. Da notg pudeva il signal vegnir recepì sur ina distanza da 5200 kilometers e da di tanscheva el circa la mesadad da questa distanza. Il chapitani Ferrié ha pussibilità da fixar in standard internaziunal tar la mesiraziun dal temp. Il medem onn èsi reussì da stabilir ina colliaziun radiofonica cun eronavs ed in onn pli tard cun aviuns. Il niz scientific e las mesiraziuns a la Tur d’Eiffel han tanschì lunsch sur la tecnica da transmissiun ora. Il frater gesuit e fisicher [[Theodor Wulf]] (1868–1946) ha mesirà il 1910 durant quatter dis l’energia da radiaziun al piz ed al pe da la tur ed ha constatà ina differenza significanta, a basa da la quala igl al è la finala reussì da cumprovar la radiaziun cosmica.<ref>M.G. Veltmann, Martinus Veltmann: ''Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics'', World Scientific Publishing 2003, ISBN 978-981-238-149-1, p. 164ss.</ref> E durant l’Emprima Guerra mundiala ha il fisicher franzos e titular dal Premi Nobel da pli tard [[Louis de Broglie]] stuì interrumper ses studi ed ha prestà fin il 1919 ses servetsch militar sin la staziun radiotelefonica da la Tur d’Eiffel. ==== Emprima Guerra mundiala ==== Cun il cumenzament da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è la Tur d’Eiffel vegnida serrada per la publicitad. Quella era s’etablida sco center da telecommunicaziun dal militar; igl è reussì da recepir messadis radiofonics che l’inimi emetteva en furma codada e da decodar quels. Tar ils cas ils pli spectaculars han tutgà il messadi radiofonic ch’era camuflà sco program da radio e ch’ha manà a l’arrestaziun da la spiuna [[Mata Hari]] sco er l’uschenumnà ‹Radiogramme de la Victoire›, la decifrada dal qual duai avair gidà il 1918 ad impedir ch’ils Tudestgs possian conquistar Paris. ==== Emettur e studio da radio ==== Gia avant l’Emprima Guerra mundiala avev’ins manà tras cun success tests per transmetter signals telegrafics senza cabel. Ils 24 da december 1921 ha alura er cumenzà la transmissiun da signals da tuns. Lucien e Sacha Guitry han emess per l’emprima giada da la Tur d’Eiffel lur program da radio (Radio Tour Eiffel). Cun quai han els scrit istorgia, pertge ch’igl è stà l’emprima emissiun da radio publica ch’è insumma vegnida emessa en tut l’Europa. In onn pli tard, il favrer 1922, han ins installà en il pilaster settentriunal in studio temporar, or dal qual emettevan Guitry, Yvonne Printemps ed il directur Ferrié. ==== Emettur da televisiun e da datas meteorologicas ==== L’onn 1925 ha [[Édouard Belin]] laschà emetter da la tur l’emprim signal da televisiun. Uschia è la Tur d’Eiffel daventada l’emprima tur da radio e televisiun ed è restada fin il 1953 la pli auta tur da quest gener en tut il mund. L’onn 1929 han ins emess da la tur las datas da 350 staziuns meteorologicas, quai ch’ha lubì il stgomi d’infurmaziuns tranter l’Europa e l’Africa dal Nord e las inslas en l’Ocean Atlantic inclus l’Islanda e las Inslas dal Cap Verd. Cun l’inauguraziun dal Chrysler Building a New York City l’onn 1930 (319 meters) ha la Tur d’Eiffel pers ses titel sco pli aut edifizi dal mund, il qual ella aveva purtà durant bunamain 41 onns. Fin l’avertura dal [[Tokyo Tower]] l’onn 1953 ha la tur mantegnì il titel sco pli auta tur da televisiun dal mund. L’emprima transmissiun televisiva uffiziala da la Tur d’Eiffel ils 26 d’avrigl 1935 a las 20:15 è stada l’ura da naschientscha da la televisiun en Frantscha. A l’entschatta han ins fatg diever d’in emettur da 500 watt ch’emetteva sin la lunghezza da l’unda 175 meters; quel è però bainspert vegnì remplazzà tras in emettur da 10 kilowatts. Il program vegniva emess en ina norma mez electronica da 60 lingias cun 25 maletgs per secunda; il december han ins remplazzà quella tras ina norma da 180 lingias.<ref>[https://web.archive.org/web/20121128091535/http://www.rfcb.ch/hinnen/international005.html ''Internationale Rundfunk- und Fernseh-Chronik''], consultà ils 12 da mars 2012.</ref> === Svilup da la tur a l’impurtanta attracziun turistica === ==== Dal 1937 fin il 1979 ==== [[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_183-H28708,_Paris,_Eiffelturm,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|thumb|180px|Zercladur 1940: Adolf Hitler davant la Tur d’Eiffel]] Durant l’exposiziun spezialisada mundiala da l’onn 1937, la quala steva gia sut l’ensaina da la concurrenza tranter las pussanzas mundialas ed il conflict smanatschan cun il Terz Reich, han ins pendì si sut l’emprima plattafurma in candelaber gigantic ch’era vegnì creà da l’architect [[André Grasset]]. Ultra da quai han ins enzuglià la tur cun agid da 30 projecturs en glisch alva cun chametgs cotschens e blaus. Quest’occurrenza è stada l’ultima da sis exposiziuns mundialas a Paris. Dapi il 1889 furmava la Tur d’Eiffel ina part integrala da l’architectura d’exposiziun, attirond però mintga giada damain visitaders. L’onn 1940, cura ch’igl è sa mussà che la chapitala franzosa vegnia occupada dals Tudestgs, han ins taglià tras ils cabels da l’ascensur. Pervi dal provediment cun raubas manglus era ina reparatura durant la [[Segunda Guerra mundiala]] quasi nunpussaivla. Per las truppas tudestgas ed [[Adolf Hitler]] muntava quai ch’els pudevan ascender la tur be a pe. Schuldads tudestgs han survegnì l’incumbensa da muntar fin sisum e da trair si sin il spitg ina bandiera cun la crusch giavunada. Quella è sa mussada sco memia gronda ed è vegnida suflada davent gia suenter paucas uras; sinaquai l’han ins remplazzà tras ina pli pitschna.<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 113.</ref> Vi da l’emprima plattafurma ha la Wehrmacht montà in transparent cun l’inscripziun «Deutschland siegt auf allen Fronten». Cura che Hitler sez ha visità ils 24 da zercladur Paris, ha el desistì da muntar sin la tur. Sinaquai hai gì num che Hitler haja bain conquistà la Frantscha, ma betg la Tur d’Eiffel. Er la bandiera cun la crusch giavunada ha in Franzos remplazzà durant il temp d’occupaziun en in’acziun nocturna tras la tricolora franzosa. Malgrà las adversitads han ils Tudestgs inscenà la tur per motivs propagandistics. Hitler sez ha sa laschà fotografar cun auters manaders da ses reschim sco per exempel [[Albert Speer]] ed [[Arno Breker]] en diversas posas davant la Tur d’Eiffel per demonstrar davant la populaziun tudestga la victoria sur ils Franzos. Sco gia durant l’Emprima Guerra mundiala è la tur restada serrada durant la Segunda Guerra mundiala per la publicitad. Truppas americanas han liberà Paris ils 25 d’avust 1944 ed installà sin la segunda etascha da la tur in emettur per pudair communitgar cun las forzas armadas al [[Chanal da la Mongia]]. Suenter la reavertura per il public il zercladur 1946 han 600&nbsp;000 persunas visità la tur fin la fin da l’onn. Cun il svilup dal turissem è il dumber da visitaders s’augmentà sin bundant in milliun ad onn ed è creschì cuntinuadamain ils proxims decennis. Ils onns 1950 è il medium da la televisiun sa mess tras definitivamain. L’avrigl 1952 han ins emess l’emprima giada in’emissiun live da [[Paris]] a [[Londra]]. L’onn proxim è danovamain vegnì scrit istorgia cun endrizzar la cuminanza d’[[Eurovision]]. Quella ha lubì da transmetter ils 2 da zercladur la curunaziun dad [[Elizabeth II]] en tut ils stadis participants. En Frantscha è quai succedì en tut il pajais sur la Tur d’Eiffel. L’onn 1956 è rut ora in fieu en il studio d’emissiun. Quel ha destruì ils indrizs da transmissiun ed il spitg da la tur. In onn pli tard han ins sinaquai endrizzà novas plattafurmas per antennas. La nova antenna ha augmentà l’autezza totala da la tur sin 320,75 meters. En il decurs dals onns han ins, sper giubileums ed occurrenzas naziunalas, er empruvà d’integrar la tur pli fitg en la vita da mintgadi dals Parisians. Per exempel han ins avert d’enviern en l’emprima auzada ina patinera. Cun surdar pli savens lubientschas da filmar per il kino è il status da l’edifizi creschì supplementarmain, uschia che la tur è daditg daventada in’icona da la ‹cultura populara›. Ma pervi da l’orientaziun tradiziunalistica dal senn per l’art en Frantscha, obligà als ideals classicistic-academics, hai duvrà in tschert temp fin che la tur vegnia er renconuschida sco monument cultural: Ils 24 da zercladur 1964 han ins finalmain recepì la Tur d’Eiffel en l’Inventaire des monuments historiques.<ref>Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 125.</ref> ==== Suenter il 1980: Nova concessiunaria e Patrimoni cultural da l’UNESCO ==== Suenter che la concessiun dals ertavels dad Eiffel era scadida, ha la Société nouvelle d’exploitation de la tour Eiffel (SNTE, pli tard SETE) surpiglià a partir dal prim da schaner 1980 la gestiun da la tur. I sa tracta d’ina societad affiliada che tutga per 100&nbsp;% a la citad da Paris; tar sias incumbensas tutgan er il mantegniment e la commerzialisaziun dal monument. Ils 9 da settember 1983 han ins pudì beneventar sin la tur il tschientmilliunavel visitader. La chantadura [[Mireille Mathieu]] ha surdà a la dunna sco regal las clavs d’in Citroën BX. Dapi il 1991 appartegna la promenada da la Seine cun ses edifizis tranter il Pont de Sully ed il Pont d’Iéna inclus la Tur d’Eiffel al patrimoni cultural da l’UNESCO. Il 2005 han ins emess per l’emprima giada da la Tur d’Eiffel televisiun digitala. Ils onns 2012/13 è l’emprima plattafurma vegnida renovada dal tuttafatg; da quel temp desistiva radund la mesadad dals visitaders da visitar quella. En rom da las lavurs ch’han custà 25 milliuns euros han ins installà trais pavigliuns, per part cun palantschieu da vaider, che regordan a las salas da vaider oriundas. == Descripziun == === Posiziun e conturn === [[Datoteca:Skizze_Eiffelturm_-_technische_Daten.png|thumb|190px|Skizza schematica cun indicaziuns tecnicas]] La Tur d’Eiffel sa chatta en il vest dal 7avel arrondissement en il center da la citad da Paris, al punct final vers nordvest dal Champ de Mars. La tur sa chatta 33 meters sur mar betg lunsch davent da la Seine. Datiers da la tur s’extenda en la Seine l’Île aux Cygnes. Dus edifizis vischinants dals quals s’avra la vista cumplaina sin la tur furman l’École Militaire en il sidost ed en in nordvest – da l’autra vart dal flum, sur la Pont d’Iéna ch’ins ha schlargià l’onn 1937 sin 35 meters – il Palais de Chaillot. En il sidost da l’École Militaire, en in edifizi ch’è vegnì erigì il 1958, ha l’UNESCO sia sedia. Vers sidost, en ina distanza da radund 3 kilometers da la tur (lingia directa) è situada la chas’auta cun biros Tour Montparnasse (210 meters). En il nordost sa chatta en vischinanza da la Tur d’Eiffel il museum etnologic Musée du Quai Branly. Las suandantas vias da traffic tangheschan l’areal da la tur: en il sidvest l’Avenue Gustave Eiffel, en il nordost l’Avenue de la Bourdonnais, en il nordvest il Quai Branly, dal qual il Pont d’Iéna maina sur la Seine, ed en il sidost l’Avenue de Suffren. Questas quatter vias cunfineschan ina surfatscha rectangulara, in parc cun guaud, en la mesadad da la quala sa chatta la Tur d’Eiffel. Las fermadas da la Métro Paris situadas il pli datiers da la tur èn Bir-Hakeim (Tour Eiffel) da la lingia 6 ed École Militaire da la lingia 8. Ultra da quai sa ferman la viafier urbana RER e diversas lingias da bus en proxima vischinanza da la tur. === Architectura === Sco che Gustave Eiffel ha explitgà ils 30 da mars 1885 en in referat davant la Société des Ingénieurs civils sa tractavi tar l’architectura da la tur, «da desister dals gronds fists da giatter da las surfatschas verticalas che faschessan resistenza al vent. Perquai è da dar al pilaster ina furma ch’è orientada uschia che tut las forzas, per las qualas il vent è responsabel, sa concentreschan a l’intern da las pitgas da sustegn verticalas.»<ref name="Lemoine 9">Lemoine:''The Eiffel Tower'', p. 9.</ref> Cumbain che l’architectura è ordvart raffinada areguard la dumonda co optimar la purtada dal vent, è la concepziun da basa da la tur relativamain simpla e deriva da la construcziun cun travs da fier da las grondas punts da viafier. Sedesch sparuns principals, en ordinaziun verticala spustada e colliads en gruppas da quatter, tanschan ad aut en furma dad artg e vegnan colliads sur las trais plattafurmas orizontalas. Sur la segunda plattafurma s’uneschan ils sparuns ad in pilon. === Basa da la tur e fundament === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm15.jpg|thumb|190px|La basa da la tur]] La construcziun posa sin quatter ferms pilasters da sustegn da travs da fier ch’han ina ladezza da mintgamai 26,08 meters; quels mainan l’entir pais en il fundament che tanscha en ina profunditad da 15 meters. Ils pilasters stattan sin mirs massivs ed èn francads en la terra cun 16 sparuns en in angul da 54 grads. Struvas d’ina lunghezza da 7,80 meters collian il pe da fier culà cun il fundament.<ref>[https://web.archive.org/web/20160426051631/http://www.eiffel-tower.com/images/PDF/about_the_Eiffel_Tower.pdf ''All you need to know about the Eiffel Tower''] (PDF; 432&nbsp;kB), p. 6, consultà ils 8 da mars 2012.</ref> La construcziun dal fundament e da la tur èn concepids uschia ch’i resulta, tut tenor il vent, sin il terren ina pressiun da 5 kg/cm². Quai correspunda pli u main a la pressiun che resulta sin il palantschieu d’ina persuna che sesa sin ina sutga – ina cumparegliaziun che Eiffel sez ha calculà ed inditgà en sia publicaziun ‹La Tour de 300 mètres›.<ref>Gustave Eiffel: ''La Tour de 300 mètres'', 1900, p. 67–68.</ref> En la part giudim munta la distanza tranter ils pilasters a 74,24 meters; quai vul dir che la tur è sbrajattada a la basa sin total 124,90 meters.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 27.</ref> Il plan orizontal da la surfatscha da basa e quadratic. La Tur d’Eiffel è construida uschia che mintga pilaster è orientà precis tenor ina direcziun. Ils pilasters nord e vest mussan vers la Seine, ils pilasters ost e sid vers il Champ de Mars. En mintga pilaster sa chattan entradas cun biglietarias, stgalas ed ascensurs che sa laschan avrir tut tenor la fulla da visitaders. La distanza tranter ils pilasters, ils quals èn colliads in cun l’auter sur immens artgs, sa reducescha cun l’autezza. Ils artgs èn medemamain fatgs d’ina construcziun cun travs da fier filigrana, sa chattan en in’autezza da 39 meters sur la terra ed han in diameter da 74 meters; els èn da caracter puramain decorativ e n’han nagina funcziun purtanta. Tranter ils pilasters dastgan passar sulettamain peduns. Al pilaster nord stat en onur dal construider Gustave Eiffel ina busta da colur dad aur sin in piedestal lunghent. === Emprima auzada === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Erste_Plattform.jpg|thumb|200px|L’emprima auzada]] L’emprima etascha survart ils artgs sa chatta en in’autezza da 57,6 meters, cumpiglia ina surfatscha utilisabla da 4415 meters quadrat e porscha plaz a medem temp per fin a 3000 visitaders. Sin quest’auzada sa chatta il restaurant 58 Tour Eiffel, in local d’autoservetsch e la sala da kino Cineiffel che vegn er utilisada sco local d’exposiziun. Il balcun che tanscha enturn enturn è munì cun tablas panoramicas che gidan a localisar las attracziuns da Paris ch’èn visiblas davent da là. En pli è avant maun ina butia da souvenirs ed en il pilaster sid ina pitschna posta (Bureau de Poste Tour Eiffel) che maina in agen bul postal. La sala Gustave Eiffel da 300 meters quadrats la lascha prender a fit per conferenzas, concerts u retschaviments festivs. A l’entschatta disponiva quest’etascha da salas da vaider che devan en egl da dadora tras las construcziuns da tetg en furma d’artg. En quellas sa chattavan tranter auter quatter restaurants: in russ, in angloamerican, in franzos ed in flam (pli tard ollandais). Tut questas construcziuns ed ils ornaments istorics han ins allontanà en rom da l’exposiziun mundiala dal 1937 e remplazzà tras talas che dattan main en egl d’ordaifer, per tegnair quint dal gust ch’era sa midà. Per lung d’ina curnisch en l’emprima auzada èn inscrits 72 nums d’impurtants scienziads e tecnichers. I sa tracta surtut d’inschigners e matematichers ch’han operà durant la [[Revoluziun franzosa]] ed en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner. Fatg la tscherna dals nums aveva Eiffel sez. Per intgins dals nums è el vegnì crititgà; el ha er laschà davent sapientivamain scienziads cun in lung num da famiglia e n’ha er betg resguardà dunnas sco per exempel l’impurtanta matematicra franzosa [[Sophie Germain]].<ref>Chanson: ''Hydraulic Engineering Legends Listed on the Eiffel Tower'', p. 4.</ref> === Segunda auzada === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Zweite_Plattform.jpg|thumb|160px|La segunda auzada]] Sin in’autezza da 115,7 meters sa chatta la segunda auzada cun ina surfatscha da 1430 meters quadrat. Sin quella han plazza maximalmain 1600 visitaders. Fin la segunda auzada arrivan ins ubain cun l’ascensur u sur ina da las stgalas che sa chattan en ils pilasters. Da giudim fin la segunda auzada dumbra la stgala en tut 704 stgalims. Il pli tard sin quest’auzada è da far midada en l’ascensur che maina vinavant fin al spitg. Sin la segunda auzada sa chatta il restaurant Jules Verne cun 95 plazs da seser. Quel porscha ina gastronomia d’emprima classa ed è vegnì undrà da Gault-Millau cun 16 da 20 puncts pussaivels. Sco l’emprima auzada cumpiglia er la segunda in restaurant express ed ina butia da souvenirs. En vitrinas vegn ultra da quai raquintada als utilisaders l’istorgia da la Tur d’Eiffel en furma da text e da maletg. === Terza etascha e spitg da la tur === La terza ed ultima plattafurma sa chatta sin in’autezza da 276,1 meters e cumpiglia ina surfatscha da 250 meters quadrat. Per la publicitad è quest’etascha accessibla sulettamain sur ils ascensurs. Igl exista però ina stgala nuninterrutta che dumbra da giudim la tur fin en il spitg 1665 stgalims. La plattafurma superiura furma fin oz la segund auta en l’Europa ch’è accessibla al public; da plattafurmas situadas pli ad aut dispona sulettamain la tur da televisiun [[Ostankino]] a [[Moscau]]. [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Spitze.jpg|thumb|140px|Terza etascha e spitg]] Survart la plattafurma cun tetg arrivan ins sur ina stgala sin la plattafurma al liber che cumpiglia radund 100 meters quadrat e ch’è segirada cun in giatter d’atschal. L’entira surfatscha da la terza etascha porscha plazza a fin a 400 persunas. Sche la vista è buna, pon ins vesair da qua fin en ina distanza da 80 kilometers. Tavlas mussan en la direcziun da grondas citads dal mund ed inditgeschan lur distanza en lingia directa da la Tur d’Eiffel. Sper ina bar da schampagn han ins restaurà sin questa plattafurma la stanza da lavur dad Eiffel e munì quella cun figuras da tschaira che mussan Eiffel, sia figlia Claire e l’inventader american [[Thomas Edison]] cun il fonograf che quest ultim ha purtà cun sai a chaschun da l’avertura da la tur. Survart la plattafurma da visitaders sa chatta en in autezza da 295 meters per mintga direcziun in fanal. Quel sa lascha sincronisar uschia che las quatter glischs furman ina crusch che gira. Sin quest’autezza sa chattan er las emprimas antennas; ulteriuras suondan en differenta autezza (tut en tut bundant 120). Il spitg per propi furman quatter ulteriuras antennas, instruments da mesiraziun meteorologics ed ina plattafurma da mantegniment. L’ultima midada da l’autezza da la tur, sin oz 234 meters, deriva da l’installaziun d’antennas l’onn 2000. Durant in stemprà l’onn 1999 ha il spitg da la tur ballantschà fin a 13 centimeters or da sia posiziun da paus. L’extensiun en cas da ferma radiaziun dal sulegl munta fin a 18 centimeters, en cas d’extremas variaziuns da temperatura schizunt fin a 30 centimeters.<ref>Lemoine: ''The Eiffel Tower. Gustave Eiffel: La Tour de 300 mètres''.</ref> == Tecnica == === Ascensurs === En tut sa chattan en la Tur d’Eiffel nov ascensurs. Tschintg da quels sa chattan en ils pilasters e mainan da l’entrada en la segunda auzada (cun fermada en l’emprima). Dus ulteriurs ascensurs cun cabinas dublas mainan da la segunda en la terza auzada. Tranter il plaunterren e la segunda auzada curseschan ascensurs inclinads che s’adatteschan a l’angul variabel dals pilasters da 54° fin 76°. Da la segunda en la terza auzada mainan ascensurs verticals. La construcziun dals ascensurs da la Tur d’Eiffel han furmà a ses temp ina sfida per sasez. Per l’ina pervi da l’enorma autezza e l’inclinaziun dals pilasters da la tur e per l’autra existiva la tecnica dals ascensurs idraulicas pir dapi intgins onns. Malgrà diversas innovaziuns e modernisaziuns funcziuneschan ils ascensurs anc adina tenor il princip fundamental sco ch’al aveva concepì Eiffel. Il local da las maschinas cun la tracziun idraulica dals ascensurs sa chatta en il plaun sutterran. === Coluraziun === La construcziun cun travs da fier vegn protegida cun pliras stresas da colur cunter ruina e dischagregaziun. Gia Gustave Eiffel ha accentuà che la coluraziun saja fitg impurtant per conservar la tur a lunga vista. L’emprima giada han ins dà colur la tur dus onns suenter l’avertura e fin oz è questa lavur vegnida repetida radund ventg giadas. Las lavurs correspundentas vegnan fatgas a maun da 25 picturs e custan mintgamai radund trais milliuns euros.<ref>''Painting of the Eiffel Tower.'' En: [https://web.archive.org/web/20160426051631/http://www.eiffel-tower.com/images/PDF/about_the_Eiffel_Tower.pdf ''All you need to know about the Eiffel Tower''] (PDF; 432&nbsp;kB), p. 19, consultà ils 2 da mars 2012.</ref> Per la surfatscha da 250&nbsp;000 meters quadrat èn necessarias radund 60 tonnas vernisch; fin la proxima coluraziun ha l’erosiun mintgamai isa da quai radund 47 tonnas. Ils picturs disponan d’ina scolaziun speziala e vegnan segirads durant las lavurs cun radund 60 kilometers sugas da segirezza. Da la basa da la tur fin ses spitg vegn il tun da la vernisch adattà successivamain, per che la tur cumparia davant ses fund en ina colur unitara. La colur sco tala ha midà pliras giadas en l’istorgia da la tur: a l’entschatta da las lavurs da construcziun predominava in cotschen venezian, ma gia avant l’avertura il 1889 han ins midà sin in brin cotschen. Il 1892 è suandà ocher, il 1899 oransch mellen ed il 1907 brin mellen. Igl èn suandads mellen oransch e brin da chastogna ed il 1968 han ins midà al brin da bronz ch’è restà en diever fin oz. I sa tracta d’ina vernisch speziala, protegida tenor il dretg d’autur, che vegn producida en [[Germania]] e maschadada en la [[Norvegia]] aposta per la Tur d’Eiffel. === Illuminaziun === Gia dal temp che la construcziun da la tur è stada terminada, l’han ins illuminà cun laternas a gas. Al spitg da la tur sa chattavan ultra da quai dus projecturs da glisch sin rodaglias che projectavan sin il tschiel nocturn sur Paris las colurs da la tricolora franzosa. L’onn 1900 han ins remplazzà l’illuminaziun da gas tras ina chadaina da glischs electrica da 5000 pairs ch’è vegnida montada per lung da las conturas da la tur. A partir dal 1907 ha paradà sin l’emprima plattafurma in’ura d’in diameter da sis meters cun cifras glischantas. E dal 1925 fin il 1936 èn stadas montada en posiziun verticala vi da trais varts da la tur las letras CITROËN; questa reclama che consistiva da 250&nbsp;000 pairs electrics furmava da quel temp la pli gronda reclama da glisch dal mund. [[Datoteca:Eiffel_Tower_at_night_cph_3b24446.jpg|thumb|180px|Illuminaziun durant l’Exposiziun mundiala dal 1900]] L’onn 1985 ha l’inschigner da glisch [[Pierre Bideau]] installà ina nova illuminaziun. Quella glischa da giudim fin tar il spitg ed illuminescha l’edifizi da dadens, quai che fa resortir meglier la structura da quel. Dapi il 2003 fan 20&nbsp;000 lampas ultra da quai glischar la tur a l’entschatta da mintg’ura per tschintg minutas sco in diamant. Il 2015 han ins remplazzà las lampas dal 1985 tras in’illuminaziun da LED che dovra damain energia ed installà indrizs d’energia regenerabla (fotovoltaica, energia da vent, pumpa da chalur) che pussibiliteschan da cuvrir sez ina part da l’energia che vegn duvrada per la tur (electricitad e stgaudament). Ils 5 d’avrigl 1997 – precis 1000 dis avant il cumenzament da l’onn 2000 – han ins installà vi da la tur en in’autezza da 100 meters cifras glischantas ch’inditgavan ils dis restants fin l’onn 2000. Il nov millenni è alura vegnì beneventà cun in fieu artifizial vi da la Tur d’Eiffel e las cifras dal countdown han mussà l’entir onn la cifra 2000. Er en rom d’auters giubileums u festivitads han ins adina puspè installà illuminaziuns spezialas, uschia per exempel a chaschun dal giubileum da 100 onns da la Tur d’Eiffel il 1989 (las letras ‹100 ans›), ubain che la tur è vegnida illuminada en las colurs da la tricolora u da l’Uniun europeica. En Frantscha n’exista nagina libertad da panorama. Perquai pretenda la societad gestiunara per sai il dretg d’autur per fotografias nocturnas, cumbain ch’exista vi da l’edifizi sco tal nagin dretg d’autur pli. Ella resguarda l’illuminaziun sco ovra d’art per sasezza, quai ch’è però contestà.<ref>[https://web.archive.org/web/20160426051631/http://www.eiffel-tower.com/images/PDF/about_the_Eiffel_Tower.pdf ''All you need to know about the Eiffel Tower''] (PDF; 432&nbsp;kB), p. 6, consultà ils 8 da mars 2012.</ref> == Turissem == === Indrizs per il public === Da princip è la Tur d’Eiffel averta per la publicitad durant 365 dis ad onn senza di da paus. Be en cas da ferms stemprads poi dar restricziuns ubain che la tur sto vegnir serrada dal tuttafatg. En tut lavuran radund 600 persunas sin la tur u per la tur. Tranter quellas 280 emploiads d’administraziun che lavuran per la SETE (Société d’exploitation de la tour Eiffel). Circa 240 persunas èn engaschadas en ils restaurants, 50 en la vendita da souvenirs e 50 exequeschan ulteriuras lavurs, surtut tecnicas. Sin la tur sa chatta in uffizi postal ed in agen commando d’intervenziun da la polizia surveglia il monument. Grazia a las autas entradas furma la Tur d’Eiffel ina da las paucas attracziuns franzosas che po exister dal tuttafatg senza subvenziuns statalas.<ref>[https://web.archive.org/web/20120307125343/http://www.eiffelturm.org/Das_Unternehmen_Eiffelturm/das_unternehmen_eiffelturm.html ''Das Unternehmen Eiffelturm''], consultà ils 14 da mars 2012.</ref> === Dumber e statistica da visitaders === L’onn da si’avertura (1889) èn stgars 1,9 milliuns dals total 32,3 milliuns visitaders da l’exposiziun mundiala ids sin la Tur d’Eiffel. Ils proxims diesch onns è il dumber da visitaders sa reducì ad ina media da ca. 250&nbsp;000 ad onn. Durant l’exposiziun mundiala dal 1900 ha la Tur d’Eiffel dumbrà be radund 1 milliun visitaders, e quai cumbain ch’il dumber total dals visitaders da l’exposiziun era muntà a 50,8 milliuns. Ils proxims onns è il dumber crudà vinavant sut in nivel dals emprims diesch onns, fin che la tur ha stuì vegnir serrada dal tuttafatg durant l’[[Emprima Guerra mundiala]]. Suenter la reavertura l’onn 1919 ha il dumber da visitaders annual muntà en media stgars 480&nbsp;000. Questa cifra è bunamain sa dublegiada ils onns 1931 e 1937, cura ch’han gì lieu a Paris exposiziuns colonialas resp. spezialisadas. Pervi da la [[Segunda Guerra mundiala]] ha la Tur d’Eiffel stuì vegnir serrada ina segunda giada durant plirs onns (1940–1945). La reavertura ha gì lieu il zercladur 1946. Gia a l’entschatta dals onns 1950 è il dumber da visitaders creschì cuntinuadamain sin radund 1 milliun e grazia al svilup dal turissem è questa cifra s’augmentada vinavant. Vers la mesadad dals onns 2000 ha il dumber da visitaders surmuntà 6,5 milliuns ed il 2011 per l’emprima giada sur 7 milliuns. La svieuta dal 2011 ha muntà a 85,7 milliuns euros. Il dumber da visitaders creschent, che po muntar a fin a 35&nbsp;000 a di, maina per part ad in temp da spetga da pliras uras e pretenda mesiras per evitar ch’il monument saja fullanà. Dapi l’avertura fin e cun l’onn 2011 han en tut 260 milliuns persunas visità la Tur d’Eiffel; quella furma uschia en tut il mund l’edifizi ch’è vegnì visità da las pli bleras persunas insumma. [[Datoteca:Eiffel_Tower_Visitors.svg|thumb|280px|Svilup dal dumber da visitaders]] D’in’enquista ch’è vegnida fatga il 2009 cun radund 8000 visitaders è resultada il suandant profil: Per lunschor la gronda part dals visitaders deriva da l’Europa dal Vest (43&nbsp;%), la Frantscha metropolitana (29&nbsp;%) e l’America dal Nord (11&nbsp;%). Abstrahà da la [[Frantscha]] deriva la gronda part dals visitaders da la [[Germania]] (8,5&nbsp;%) e dal [[Reginavel Unì]] (8,1&nbsp;%); alura suondan ils [[Stadis Unids]] (7,6&nbsp;%), la [[Spagna]] (7,3&nbsp;%), l’[[Italia]] (4,8&nbsp;%) e l’[[Australia]] (4,1&nbsp;). Sch’ins sutdivida la vegliadetgna dals visitaders en las categorias ‹sut 25›, ‹26 fin 35›, ‹36 fin 45› e ‹sur 45›, alura dumbra mintga categoria radund in quart dals visitaders. Sur 56 onns vegls eran be 6,4&nbsp;%. La gronda part dals visitaders vegnan cun la famiglia (63,8&nbsp;%), radund 23&nbsp;% cun amis e 7,8&nbsp;% visitan la tur en gruppas da viadi organisadas. Stgars la mesadad (46,1&nbsp;%) viagia cun la metro, 17,3&nbsp;% vegnan a pe, 12&nbsp;% cun l’agen auto e 7,5&nbsp;% cun il bus. Radund 46&nbsp;% da las persunas ch’èn sa participadas a l’enquista eran gia stadas pli baud sin la Tur d’Eiffel.<ref>eiffel-tower.com: [http://www.eiffel-tower.com/everything-about-the-tower/the-eiffel-tower-at-a-glance.html ''The Eiffel Tower at a glance. Profile Visitors''], consultà ils 23 da favrer 2012.</ref> == Eveniments == === Accidents e mortoris === Il fatg che la Tur d’Eiffel è omnipreschenta en il maletg da la citad da Paris, ha adina puspè stimulà umans da ristgar aventuras giagliardas. Ils 13 da fanadur 1901 fiss l’aviatur brasilian [[Alberto Santos Dumont]] collidà per pauc cun la tur, cura ch’el ha manevrà sia eronav tranter Saint-Cloud ed il Champ de Mars. La tur ha inspirà intgins umans da ristgar in sigl cun atgnas construcziuns enn furma da paracrudada. Tar las figuras tragicas ha tutgà il cusunz austriac [[Franz Reichelt]], il qual ha cusì in frac spezialmain lad e montà vi da qual plimas elasticas. Ils 4 da favrer 1912 è el siglì avant ils egls da numerus aspectaturs e schurnalists da l’emprima plattafurma ed è sa disgrazià mortalmain. Da quest eveniment exista schizunt in film istoric.<ref name="Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm, Seite 18">Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 18.</ref> Il 1928 è il Franzos [[Marcel Gayet]] vegnì per la vita tar in sumegliant sigl da l’emprima auzada. Ulteriuras emprovas cun paracrudadas da pli nova construcziun èn reussids, quai ch’ha inspirà pli tard d’integrar ina scena correspundenta en in film da James Bond. Il november 1926 è l’aviatur [[Léon Collot]] sa disgrazià tar si’emprova da sgular cun ses aviun tras l’artg a la basa da la tur. El è vegnì tschorventà dal sulegl ed è sa scumbiglià en in’antenna da radio ch’era anc stendida da quel temp tranter il spitg ed il fund.<ref>Harriss: ''The Tallest Tower: Eiffel And The Belle Epoque'', p. 164.</ref> A l’ensaina da Paris èn er vegnids commess numerus suicidis. L’emprim ha gì lieu ils 15 da zercladur 1898, cura ch’ina dunna era sa pendida. Tut en tut han radund 400 persunas sa prendì la vita a la Tur d’Eiffel.<ref>Hawkes: ''Wunderwerke'', p. 78.</ref> === Prestaziuns sportivas e records === [[Datoteca:Tour_Eiffel_1905_championnat_de_l'escalier.jpg|thumb|180px|Frontispizi da ‹Le Sport› dals 26 da november 1905]] La Tur d’Eiffel ha adina puspè animà ils umans da prender en mira sfidas artisticas u records sportivs. Ils 18 d’october 1909 è il cont Lambert sgulà cun ses aviun sur la tur. Daspera ha la tur er furmà il lieu d’acziun da records plitost divertents u d’autras acziuns medialas. Gia il 1905 ha la gasetta ‹Le Sport› lantschà ina concurrenza da currer da stgala si (fin la segunda plattafurma). A la concurrenza èn sa participads 227 curriders. Il victur Forrestier ha duvrà 3 minutas e 12 secundas ed ha retschet per sia prestaziun in velo da Peugeot. Per il 75avel anniversari da la Tur d’Eiffel èn ils dus alpinists [[Guido Magnone]] e [[René Desmaison]] raivids il matg 1964 uffizialmain da la part exteriura da la tur siadora. Il spectacul è vegnì emess sin Eurovision. Ils 4 da zercladur 1948 è in elefant da 85 onns, il qual era mitschà dal circus Bouglione, raivì fin sin l’emprima plattafurma. Il 1983 èn [[Charles Coutard]] e [[Joël Descuns]] ids cun lur motos da motocross da las stgalas da la tur si e giu. In onn pli tard èsi reussì ad [[Amanda Tucker]] e [[Mike MacCarthy]] da siglir, senza lubientscha uffiziala, cun lur paracrudadas da la terza plattafurma. Il Novzelandais [[A.J. Hackett]] ha ristgà il 1987 per l’emprima giada in sigl da bungee da la segunda plattafurma. A l’artist da suga auta [[Philippe Petit]] èsi reussì il 1989 da traversar sin ina suga ils 800 meters dal Palais de Chaillot fin la segund auzada da la tur d’Eiffel. Petit era sa stentà var 15 onns da survegnir la lubientscha per quest’acziun. Quella ha durà radund in’ura ed è vegnida persequitada da ca. 250 000 persunas. Il 1995 ha il triatlet [[Yves Lossouarn]] rut il record per ascender la tur: fin il spitg ha el duvrà 8 minutas e 51 secundas. Er base-jumper èn siglids repetidamain da la tur. === Occurrenzas grondas e concerts === Sper las quatter exposiziuns mundialas ils onns 1889, 1900, 1931 e 1937 han ins adina puspè fatg diever da la Tur d’Eiffel sco lieu d’occurrenza u sco culissa per concerts u autras occurrenzas grondas. Ils 25 da settember 1962 ha [[Édith Piaf]] dà sin l’emprima auzada davant 25&nbsp;000 aspectaturs ses ultim concert. Ils chansonniers [[Charles Aznavour]] e [[Georges Brassens]] han medemamain dà il 1966 sin la Tur d’Eiffel in concert. Ils 14 da fanadur 1995 ha [[Jean Michel Jarre]] dà sut il patrunadi da l’UNESCO al pe da la Tur d’Eiffel in concert per dapli toleranza. Il concert è vegnì emess en tut il mund ed ha gì 1,2 milliuns aspectaturs. Per il 12avel Di da la giuventetgna mundiala ils 21 d’avust 1997 ha papa [[Gion Paul II]] tegnì sin il Champ de Mars davant la Tur d’Eiffel in’allocuziun davant 300&nbsp;000 pelegrins. L’Orchestre de Paris ed il Boston Symphony Orchestra han dà il matg 2000 sut [[Seiji Ozawa]] in concert gratuit davant la Tur d’Eiffel, il qual ha attratg radund 800&nbsp;000 persunas. Il medem onn ha [[Johnny Hallyday]] dà in concert davant 600&nbsp;000 persunas. == Recepziun ed effect == === Recepziun en l’architectura === La construcziun da la Tur d’Eiffel ha purtà a la citad in gudogn da prestige considerabel ed ha manà en tut il mund ad ina veritabla unda da construir turs. Bleras autras citads, a l’entschatta surtut en l’impurtanta pussanza coloniala dal Reginavel Unì, han empruvà d’imitar il project. Ina da las emprimas imitaziuns ha furmà il Blackpool Tower d’in’autezza da 158,1 meters ch’è vegnì construì ils onns 1891 fin 1894 en il lieu da bogn englais [[Blackpool]]. Malgrà ses emprests tar la Tur d’Eiffel vala questa tur architectonicamain sco reussida ed è vegnida recepida en l’Engalterra en la pli auta classa da protecziun da monuments. La tur sa sviluppa or d’ina chasa da pliras auzadas en il stil victorian e dat suttetg ad in’entira retscha d’attracziuns, tranter auter ad in circus renumà. Il Blackpool Tower è vegnì restaurà minuziusamain e vala anc adina sco attracziun turistica en il nordvest da l’Engalterra. Damain success ha gì il New Brighton Tower ch’ins ha cumenzà ad eriger il 1896 tenor in sumegliant concept; perquai che la construcziun cun giatter d’atschal era daventada maroda, l’han ins stuì demolir ils onns 1920. Er questa tur d’in’autezza da 172,8 meters disponiva d’ina chasa da basa cun ina vasta offerta per il temp liber; tranter auter sa chattava là la pli gronda sala da saut da la Gronda Britannia. Il mument da lur construcziun èn omaduas turs stadas ils pli auts edifizis da la Gronda Britannia.<ref>R.T. McDonald: ''Blackpool Tower'', en: ''The Structural Engineer'', tom 72, nr. 21/1, november 1994, p. 363.</ref> Er la chapitala britannica [[Londra]] ha scrit ora l’onn 1890 in project ambizius per la construcziun d’ina tur. Las propostas da project prevesevan turs d’atschal d’in’autezza tranter 300 e 456 meters. In onn pli tard han ins cumenzà a construir il Watkin’s Tower ch’era projectà sin 358 meters e che dueva uschia daventar radund 50 meters pli aut che la Tur d’Eiffel. L’iniziant dal project, sir [[Edward Watkin]], ha l’emprim empruvà da gudagnar Gustave Eiffel sez sco constructur; il Franzos ha però refusà quai per motivs patriotics. Cura ch’han mancà al project ils meds finanzials era be avant maun ina structura da basa da 47 meters; quella han ins la finala disfatg il 1907. Er auters projects da construir turs han gì be in modest success. La construcziun d’ina tur a [[Douglas]], il lieu principal da l’[[Isle of Man]], ha stuì vegnir interrutta il 1890 suenter ch’eran be fatgs ils fundaments. Er en [[Germania]] hai dà emprovas per part vaira aventurusas da surpassar la Tur d’Eiffel. Il 1913 han ins per exempel preschentà ils plans per construir ina tur dal Rain d’in’autezza da 500 meters; er qua sa tractavi d’ina construcziun cun travs da fier che s’orientava stilisticamain fitg ferm a la Tur d’Eiffel. Il project n’è la finala mai vegnì realisà. ==== Funcziun d’exempel areguard la furma ==== [[Datoteca:The_worlds_highest_buildings_1889.jpg|thumb|180px|Ils pli auts edifizis da l’onn da construcziun 1889]] Il schaner 1890 han ins pudì admirar a [[Son Petersburg]] in’imitaziun passagera da glatsch da la Tur d’Eiffel. Il 1891 han ins erigì a chaschun da l’exposiziun industriala a [[Prag]] la tur panoramica Petřín ch’ha in’autezza da 60 meters e ch’imitescha furmas da la Tur d’Eiffel. Ma er en Frantscha sez han ins imità l’exempel parisian. La Tour métallique de Fourvière (85,9 meters) ch’è vegnida erigida tranter il 1892 ed il 1894 a [[Lyon]] imitescha la construcziun da la part superiura da la Tur d’Eiffel. La tur era publica e cumpigliava er in restaurant; dapi il 1953 vegn ella be pli duvrada sco tur da radio e televisiun. Cun la vasta derasaziun d’undas radiofonicas a partir dals onns 1920 èsi stà necessari da construir numerusas ulteriuras turs. Er sche questas turs han savens be ina pitschna sumeglientscha cun la famusa tur da Paris, sche basta savens il princip da quatter pes e d’ina tur che daventa pli satiglia vers il piz, per far allusiun en la populaziun a la Tur d’Eiffel. Uschia datti per exempel en Germania en il linguatg dal pievel in ‹Schlesischer Eiffelturm›, in ‹Bayerischer Eiffelturm› ed in ‹Wiesbadener Eiffelturm›. Ils onns 1950 han ins erigì en il Giapun pliras turs panoramicas e da televisiun concepidas da l’architect Tachū Naitō (1886–1970) ch’èn esteticamain bain in pau pli tecnicas, ma che s’orienteschan tuttina al design da la Tur d’Eiffel: l’onn 1954 la tur da televisiun Nagoya, l’onn 1956 la tur da televisiun Tsutenkaku, il 1957 la tur da televisiun Sapporo ed il 1958 il Tokyo Tower. Surtut il [[Tokyo Tower]], il qual è cun ses 333 meters schizunt intgins meters pli aut che la Tur d’Eiffel, fa allusiun a la structura da la tur da Paris. Architectonicamain vala il Tokyo Tower però sco main reussì.<ref>Heinle, Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen'', p. 219.</ref> ==== Replicas da la Tur d’Eiffel ==== Vers la mesadad dals onns 1950 è s’etablida la moda da construir turs da televisiun verticalas da betun armà – per exempel en furma da la tur da televisiun da [[Stuttgart]] – uschia che la sumeglientscha da las turs cun la Tur d’Eiffel ha laschà suenter marcantamain. Pervi da sia ferma irradiaziun e muntada simbolica vegnan però realisadas vinavant replicas da la tur da Paris en tuttas grondezzas, per exempel en parcs da divertiment. Tar las pli famusas tutgan las Turs d’Eiffel da 108 meters en las citads chinaisas [[Tianducheng]] e [[Shenzhen]] (en il parc da divertiment Window of the World). La pli auta replica (165 meters) sa chatta a [[Las Vegas]] ed è vegnida construida il 1999. Sco l’original dispona er questa reconstrucziun da plattafurmas ch’ins po descender. Il 2016 è suandada a [[Macau]] in’ulteriura copia da la Tur d’Eiffel en las medemas dimensiuns sco quella a Las Vegas. ==== Muntada entaifer l’istorgia da l’architectura ==== La Tur d’Eiffel vegn attribuida al stil architectonic da l’istorissem dal temp da fundaziun, il qual ella sezza ha inizià, e sa differenziescha uschia da l’architectura classica dal 19avel tschientaner. La tur furma in term impurtant dal funcziunalissem, il qual è sa manifestà en l’Europa mo en singuls edifizis d’inschigneria, sco per exempel il Crystal Palace a Londra.<ref>Werner Müller, Gunther Vogel: ''dtv-Atlas. Baukunst'', tom 2, ISBN 978-3-423-03021-2, p. 497.</ref> Uschia restabilescha l’inschigneria moderna l’unitad tranter construcziun e furma ch’era ida a perder suenter la gotica; en quest senn ha la Tur d’Eiffel ina posiziun cumparegliabla ad in edifizi sacral istoric. L’idea da basa da la tur è quella d’avair in fundament fitg vast che gida a resister a la pressiun dal vent e da sa regiuvnar en l’autezza; en la natira è il model correspundent da chattar tar las plantas cun lur ragischs fitg vastas ed il bist che sa regiuvinescha en l’autezza. Tras quai ha la tur prestà lavur da pionier betg be areguard la furma, mabain er sut aspects tecnologics. I na fa perquai betg surstar che praticamain tut las turs avant l’èra dal betun armà èn concepidas tenor ses model. La muntada architectonica extraordinaria da la tur n’è betg be da vesair en la vasta influenza che quella dueva derasar, mabain er en il fatg ch’ella è vegnida concepida senza nagin model istoric. === Recepziun politica e socioculturala === Blers artists d’orientaziun tradiziunala, ils quals prendevan l’antica sco model, han considerà la Tur d’Eiffel sco maschaida tranter art e mintgadi e l’han perquai refusà a moda vehementa. Surtut sa drizzava il mund da la cultura franzosa da quel temp vehementamain cunter tutta pressiun statala da vulair reunir las forzas da lavur artisticas cun quellas industrialas. Il scriptur [[Charles Baudelaire]], il qual na dueva però betg pli vesair la Tur d’Eiffel en sia furma cumplenida, ha pronunzià la resalva sco suonda: «L’industria che penetrescha en l’art daventa l’inimia mortala da quel.»<ref>Charles Baudelaire: ''Salon de 1859''. En: ''Oeuvres complètes'', 17 toms, Paris 1922–1953, tom 2, 1923, p. 270.</ref> [[Datoteca:Eiffel_tower_models.jpg|thumb|200px|La tur sco souvenir]] A medem temp manavan ils circuls intellectuals ina discussiun areguard la radicalisaziun dal term da l’art; quella è be anc vegnida incitada tras la Tur d’Eiffel. Il caracter idealisà da l’art sa referiva socialmain surtut a la classa superiura bainstanta; cun la nova ensaina da Paris è quel tuttenina daventà omnipreschent en la vita da tut las classas.<ref>Miriam Levin: ''Republican Art and Ideology in Late Nineteenth Century France''; Ann Arhor 1986, p. 133.</ref> Cun l’aversiun cunter il pievel che sa divertescha era colliada la tema che quai cumpiglia in potenzial subversiv dal pievel cumin cunter la classa regenta. La classa superiura da Paris è per gronda part sa tegnida davent da la tur e dals arranschaments da massa da l’exposiziun mundiala. Cun quest maletg sa cunfa er la legenda che [[Guy de Maupassant]] saja raivì aposta sin la tur, perquai che quai saja il sulet lieu nua ch’el la stoppia betg guardar. La pressa republicana aveva tut en tut ina tenuta pli averta envers il project che quella da tenuta conservativ-religiusa ch’aveva savens tendenzas monarchicas. En il pled d’avertura da la tur è vegnida accentuada la prestaziun collectiva tranter ils maister constructurs ed ils lavurants – gia quai han intginas forzas conservativas crititgà sco memia gronda avischinaziun a la classa dals lavurants. Eiffel sez ha percunter sa laschà preschentar sin in placat demonstrativamain cun instruments da mesiraziun ed en vestgadira da lavurant, suttastritgond uschia la colliaziun tranter lavur spiertala e corporala. Per las veglias elitas metteva quest’avischinaziun a las massas en privel la piramida sociala d’enfin qua.<ref>Hubertus Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 128.</ref> Er ordaifer la Frantscha è la construcziun da la pli auta tur dal mund vegnida observada cun interess. Surtut en Germania, che steva suenter la Guerra tudestg-franzosa en ina relaziun tendida cun ses stadi vischin, han ins commentà l’exposiziun mundiala e la Tur d’Eiffel implicitamain cun ina coluraziun politica.<ref>Kohle: ''Die Apotheose des Eisens und der Eisenkonstruktion. Der Eiffelturm in Deutschland'', p. 263–264.</ref> La critica ambivalenta oscillescha tranter impressiun ed in tschert malesser. La ‹Deutsche Rundschau› caracterisescha la Tur d’Eiffel sco monster mecanic. E la parallela mitica da la tur da Babel n’implitgescha betg be la fascinaziun d’avair superà las forzas da la natira, mabain er resalvas per insumma avair provocà quellas. Il schurnalist [[Eugen von Jagow]] accentuescha bain il caracter eteric da l’architectura transparenta e la fascinaziun che resortia da quella; ma la finala condemnescha el precis la furma sco betg architectonica e lascha la finala far naufragi quella vi da sasezza. L’autezza incredibla che surpassia il Dom da Cologna quasi per il dubel, al imponeschia bain; ma ord vista artistica e sut l’aspect da la sublimitad surpassia il vegl edifizi sacral per lunschor la tur. Sia conclusiun è quella ch’i sa tractia tar la tur plitost d’in triumf da la scienza che da l’art. En in temp che saja tut en tut ostil a l’art, furmia la tur in simbol da la moderna. Gist questa confruntaziun da grondezza quantitativa e qualitativa correspunda a la strategia d’argumentar che prevaleva da quel temp e ch’intendeva da cunfinar l’art elitar da la cultura da massa. L’interpretaziun sco victoria da las massas envers l’individi daventa ina part da la confruntaziun cun la democrazia, la quala ha survegnì dapi la critica dad Alexis de Tocqueville envers l’America in caracter topic. === Recepziun en l’art === Malgrà la cuntraversa ha la Tur d’Eiffel gia bittà sias sumbrivas avant ch’ella vegnia insumma construida ed ha inspirà [[Jules Verne]] d’elavurar en ses roman da science fiction ‹Robur-le-conquérant› ch’è cumparì l’avust 1886 sias impressiuns d’ina tur al Champ de Mars: «Alura è el sgulà en l’autezza dals pli auts edifizis, sco ch’el avess vulì bittar giu la cula dal Panthéon u la crusch dal Dôme des Invalides. El ha pilotà tras ils dus minarets dal Trocadero vers la tur da fier dal Champ de Mars, da la quala l’immens reflectur inundava l’entira chapitala cun glisch electrica.» Suenter l’avertura da la tur han ils poets tutgà tar ils emprims ch’han rendì onur a quella. Il scriptur [[Blaise Cendrars]] ha dechantà la «tur, tur dal mund, tur en moviment». Il liricher chilen [[Vicente Huidobro]] ha descrit quella sco «ghitarra dal tschiel» ed ha edì il 1918 ina collecziun da poesias sut il titel ‹Tour Eiffel›. Il reschissur e scriptur [[Jean Cocteau]] ha publitgà il libret ‹Les mariés de la tour Eiffel› ch’è vegnì preschentà il 1921 sco ballet en il Théâtre des Champs-Élysées a Paris. L’istorgia absurda, surrealistica d’in pèr da nozzas gioga sin ina Tur d’Eiffel che sa chatta amez il desert da la Namibia. Il liricher [[Guillaume Apollinaire]] ha elavurà en il cudesch ‹Calligrammes› las experientschas ch’el ha fatg durant l’Emprima Guerra mundiala cun ina poesia en furma da la Tur d’Eiffel. Quella cumenza cun in salid da bainvegni al mund e finescha cun las pli nauschas ingiuras envers ils Tudestgs. Er en la musica vegn la Tur d’Eiffel adina puspè elavurada. Tranter auter l’han dechantà [[Michel Emer]] en ‹Paris, mais c’est la Tour Eiffel›, [[Charles Trenet]] en ‹Y’a d’la joie, la Tour Eiffel part en balade›, [[Léo Ferré]] en ‹Paris portait sa grande croix›, [[Jacques Dutronc]] en ‹La Tour Eiffel a froid aux pieds› e [[Pascal Obispo]] en ‹Je suis tombé pour elle›. Il cumponist eston [[Arvo Pärt]] ha creà il 2009 la cumposiziun sinfonica ‹Silhouette – Hommage à Gustave Eiffel› per orchester d’instruments a corda e battaria ch’ha gì sia primaudiziun il 2010 a Paris. En quella vegn l’architectura da la tur imitada en la structura da la cumposiziun ed a medem temp poetisada cun dar furma musicala als moviments da l’aria che curra tras las travs da fier. Cun la Tur d’Eiffel è er l’art figurativ s’occupà a moda intensiva. Ella è vegnida malegiada en quasi tut ils stils dapi la fin dal 19avel tschientaner d’in grond dumber d’artists da muntada internaziunala. Gist pervi da ses caracter tecnic ha l’ensaina da Paris contribuì ad ina debatta en l’art, la quala dueva manar a furmas d’expressiun dal tuttafatg novas en connex cun la represchentaziun da l’architectura e dal spazi.<ref>Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm'', p. 14.</ref> [[Datoteca:Robert_Delaunay_-_Eiffel_Tower_(Hirschhorn_I).jpg|thumb|160px|Robert Delaunay, ‹La Tour Eiffel›, ca. 1925]] Gia il 1888 – pia anc avant che la tur è stada terminada – ha [[Georges Seurat]] fatg in maletg cun il titel ‹La Tour Eiffel› ch’è exponì oz en ils Fine Arts Museums of San Francisco. Tranter ils pli famus artists ch’han malegià la Tur d’Eiffel tutgan [[Henri Rousseau]], [[Paul Signac]], [[Pierre Bonnard]], [[Maurice Utrillo]], [[Marcel Gromaire]] ed [[Édouard Vuillard]]. [[Raoul Dufy]] ha malegià il 1890 ‹Seine Grenell›, in maletg che sa chatta en possess privat. [[Marc Chagall]] ha stgaffì il 1913 il maletg ‹Paris Through the Window›, sin il qual el mussa il maletg da la citad cun la Tur d’Eiffel dominanta e daspera in paracrudader. Il motiv da la tur ha Chagall anc reprendì ina giada il 1954 en ‹Champ-de-Mars›. [[Robert Delaunay]] ha schizunt realisà in’entira seria da maletgs, sin ils quals el represchenta la tur or da bleras perspectivas a moda cubistica. Tar ils pli famus tutgan ‹The Red Tower› da l’onn 1911 che sa chatta en il Solomon R. Guggenheim Museum e ‹La ville de Paris› dal 1910/12, che penda en il Centre Georges Pompidou. Delaunay è sa profità da l’architectura e da l’effect da quella sin la glisch per intercurir il gieu da las colurs che resulta.<ref>Dieter Daniels: ''Kunst als Sendung. Von der Telegrafie zum Internet'', C.H. Beck Verlag, 2002, ISBN 978-3-406-49509-0, p. 116.</ref> Er artists contemporans s’avischinan adina puspè cun las pli differentas tecnicas e stils a la famusa tur. === Recepziun en il film === Pervi da sia muntada e perquai ch’ella è enconuschenta en tut il mund, cumpara la Tur d’Eiffel adina puspè en films. En praticamain tut ils films che giogan a Paris vegn ella mussada sco segn distinctiv dal maletg da la citad. Ultra da quai ha la tur sezza adina puspè furmà en films il lieu d’acziun. Ils geners da film en la quala ella cumpara tanschan dal films documentars fin a crimis, cumedias d’amur romanticas, films d’action, da science fiction u films da catastrofa. Che la Tur d’Eiffel vegn integrada uschè ferm en il film sa declera per l’ina tras il ferm caracter simbolic da la tur, per l’autra tras il fatg che la tur ed il kino èn naschids en la medema epoca. Tar ils emprims films insumma – da caracter documentar – tutgan ‹Panorama pendant l’ascension de la tour Eiffel› dals frars [[Lumière]] da l’onn 1897, sco er ‹Images de l’exposition 1900› da [[Georges Méliès]]. L’emprim film mit da science fiction en il qual ins ha integrà la tur, è stà ‹Paris qui dort› da [[René Clair]] (1925). Pervi da si’atmosfera irreala vegn quel attribuì a l’avantgarda. En il film sa dasda in um sin la Tur d’Eiffel. Suenter l’attatga d’in scienzià nar è Paris sa transfurmà en ina citad-fantom; ils paucs umans ch’èn restads schanegiads sa mettan ensemen ed emprovan da sa deliberar da lur situaziun desperada. Il 1928 emprova Clair en ‹La Tour› da tschiffar cun meds cinematografics l’architectura e la construcziun rigurusa da la tur. En la cumedia d’amur ‹Ninotschka› da l’onn 1939 suonda il cont Leon, giugà da [[Melvyn Douglas]], ina dunna ch’al è anc nunenconuschenta (Ninotschka, giugada da [[Greta Garbo]]) sin sia spassegiada tar la Tur d’Eiffel ch’ella vul visitar. Là sa scuntran els dus e Leon explitgescha a Ninotschka en tut ils detagls las atgnadads ed ils avantatgs da la construcziun da fier. En il thriller ‹The Man On The Eiffel Tower› da l’onn 1949 furma la tur il lieu d’acziun central e cumpara tant en il titel sco er sin il placat dal film. Il reschissur [[Burgess Meredith]] gioga sez en il film. Vers la fin da quel raivan ils protagonists a moda spectaculara dals sparuns da fier da la tur siadora. Savens vegn la Tur d’Eiffel er inserida be curtamain en il film per render attent a la citad da Paris, quai è per exempel il cas en ils films ‹Casablanca› u ‹The Bridge on the River Kwai› (‹Die Brücke am Kwai›). En il crimi da [[Truffaut]] ‹Vivement dimanche! › (‹Auf Liebe und Tod›) terrescha [[Fanny Ardant]] sco Barbara Becker cun in’imitaziun da fier da la tur in plevon. La scena vegn er tematisada en il placat dal film. Ed en il film ‹A View to a Kill› dal 1985 ha lieu sin la tur ina persecuziun spectaculara che finescha cun in sigl cun paracrudada da sisum l’edifizi. En films apocaliptics vegn la Tur d’Eiffel savens destruida u mussada sco ruina per augmentar l’effect emoziunal. Quai è per exempel il cas en il film ‹The War of the World› (‹Kampf der Welten›) dal 1953 (tenor il roman da [[H.G. Wells]]), en il film american ‹Independence Day› dal 1996, en la persiflascha da films da science fiction ‹Mars Attacks!› dal 1996 ed en il film da catastrofa ‹Armageddon› dal 1998. === Muntada ed appreziaziun sco simbol naziunal === Autas turs n’han betg be ragischs en l’istorgia culturala (surtut en furma da la [[Tur da Babel]]), mabain valan er sco simbol per superar la gravitaziun e sco ensaina da dominar il spazi e tras quai er ils umans en il conturn. En quest context è da situar la resistenza oriunda cunter la Tur d’Eiffel che considerava quella sco in exempel spezialmain penetrant da las turs tecnicas (sco furns da metals, turs d’extracziun, gasometers, silos e chamins industrials) ch’han cumenzà a dominar la cuntrada en il 19avel tschientaner. Da l’autra vart ha Eiffel evidentamain accumplì cun sia tur in vegl siemi da l’umanitad, e quai suenter che [[Montgolfière]] aveva gia realisà avant 100 onns – dal reminent medemamain sin il Champ de Mars – il siemi da sgular.<ref>Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal'', p. 119.</ref> [[Datoteca:The_Eiffel_Tower_lit_in_blue_white_red_(23132892146).jpg|thumb|160px|La Tur d’Eiffel sco simbol naziunal]] Ultra da la prestaziun architectonica ha la Tur d’Eiffel gidà a moda decisiva a furmar e sviluppar la schientscha naziunala da la Frantscha. L’edifizi è vegnì preschentà sco regurdientscha istorica a la [[Revoluziun franzosa]] e suttastritga a medem temp il preschent e futur da la pussanza economica franzosa che sa chattava a la fin dal 19avel tschientaner en plain svilup. L’egliada superbia sin l’agen passà e l’emancipaziun da la monarchia avevan segnà il spiert da las exposiziuns mundialas dal 1867 e 1878 a Paris. A quest confess als ideals democratics ed uschia ad ina tenuta antimonarchica s’opponiva la resistenza cunter il project d’exposiziun che sa fascheva surtut valair en stadis da tempra monarchica. En il context istoric aveva la Tur d’Eiffel la funcziun d’in monument da la revoluziun. [[Eugène-Melchior de Vogue]] l’ha schizunt resguardà sco nova baselgia da l’accumpliment en quest mund (stgaffind uschia in cuntrast tar l’accumpliment en l’auter mund che vegn simbolisà dals edifizis sacrals). Uschia represchenta la tur il triumf da la Revoluziun franzosa, la Terza Republica franzosa e l’epoca dal svilup industrial. La tur ha sviluppà ina gronda forza d’attracziun sin la vasta publicitad; surtut la glieud simpla da las provinzas da la Frantscha vulevan per tut pretsch ir a guardar l’ovra miraculusa. La Tur d’Eiffel ha però er furmà in lieu da scuntrada da las differentas classas socialas ch’avevan manà fin qua ina vita publica cleramain separada. En quest senn ha il monument contribuì – confurm a sia concepziun republicana – a surmuntar la lingia da separaziun tranter las classas. Uschia è la Tur d’Eiffel sa posiziunada sco ina furma moderna da l’architectura da festa e sco medium ch’ha obligà il pievel franzosa a moda subtila a valurs republicanas. Sco strusch in auter edifizi en il mund represchenta la tur la grondezza e pussanza dal pajais ed ha uschia survegnì per la Frantscha ina muntada quasi allegorica (perquai er il surnum ‹la dame de fer›). En in’enquista dal 1987 han 25 % dals Franzos inditgà la Tur d’Eiffel sco edifizi istoric che represchentia il meglier lur pajais, e quai cleramain avant il [[Chastè da Versailles]] cun 17&nbsp;%, l’[[Arc de Triomphe]] e la [[Place de la Bastille]] cun mintgamai 13&nbsp;%. Per il filosof franzos [[Roland Barthes]] è il fatg che la Tur d’Eiffel è omnipreschenta en tut il mund d’attribuir a sia ambiguitad sco segn ed a si’immensa forza da svegliar l’imaginaziun figurativa: «Grazia a sia furma simpla che serva sco matriza è la tur ina sort chiffre infinita e po daventar, tut tenor ils appels da noss’imaginaziun, in simbol per modernitad, per communicaziun, per scienza (...), racheta, moni, tur da sondar, fallus, parachametg u insect.»<ref>Barthes: ''Der Eiffelturm'', p. 27.</ref> === La Tur d’Eiffel sin bancnotas e meds da pajament === Sin la bancnota da 200 franc era da vesair avant l’introducziun da l’euro tant sin la vart davant sco er sin la vart davos la siluetta da la Tur d’Eiffel. Entant che la vart davant mussava il purtret da Gustave Eiffel era da vesair sin la vart davos ultra da la siluetta in sguard tras ils quatter pilasters che furman la basa da la tur. Sin marcas postalas cumpara la tur il 1936, sin ina marca che mussa in aviun da posta davant la siluetta da la citad, ed il 1939 sco motiv principal. Ulteriuras marcas postalas che mussan la tur sco motiv principal èn suandadas il 1989, per il giubileum da 100 onns, ed alura puspè il 2009 e 2010. Tut en tut èn cumparidas en Frantscha fin il 2011 radund 11 marcas postalas sin las qualas la Tur d’Eiffel cumpara sco motiv. === Reclama e commerzialisaziun === Anc avant che la tur è stada finida, han ins cumenzà a la commerzialisar per intents da reclama. Gustave Eiffel sez ha mess ad ir regularmain mesiras correspundentas – betg il davos per far frunt a las vuschs da protest. Gia la primavaira 1886 han ins producì e derasà artitgels, broschuras ed illustraziuns davart la tur. Il dramaturg e schurnalist [[Henry Buguet]] (1845–1920) ha gia exclamà il settember 1888 en la gasetta ‹Le Soir›: «N’essas betg er da l’avis che – almain fin che questa tur fenomenala è terminada per cuntentientscha generala u schizunt universala – ils turomans ans duessan laschar in pau en ruaus cun questa gutta gigantica, la quala els ans pitgan di per di ed ura per ura en las ureglias?»<ref>Henri Loyrette: ''Der Eiffelturm''. En: Pierre Nora (ed.): ''Erinnerungsorte Frankreichs'', Beck 2005, ISBN 978-3-406-52207-9, p. 127.</ref> Cun l’avertura da la tur han ins alura cumenzà a producir souvenirs da la tur en massa. Gia da quel temp n’enconuscheva la varietad da las furmas nagins cunfins. En questa tradiziun cuntinuescha er la societad gestiunara dad oz. Sper artgas da zambregiar, penderliezs, chandailas, culas da naiv, vaschella u pes da lampas vegnan offerts nundumbraivels models da la tur en tuttas grondezzas e da tuttas materialias. En la Tur d’Eiffel datti en tut otg butias da souvenirs uffizialas sin las emprimas duas auzadas ed en il plaunterren al pe da la tur; quellas mainan in sortiment da 700 products differents. Tenor indicaziuns dal gestiunari cumpran mintg’onn in milliun visitaders en las butias. Suenter che la marca d’auto [[Citroën]] aveva gia rendì attent ils onns 1920 e 1930 sin sai cun ina gronda reclama da glisch, han numerusas impurtantas marcas franzosas tratg a niz la tur per lur intents da reclama: [[Air France]], [[La Samaritaine]], [[Yves Saint Laurent]], [[Jean Paul Gaultier]], [[Nina Ricci]], [[Alain Afflelou]], [[Campari]] e.a. Da l’entschatta ennà ha la tur er servì en connex cun la reclama sco surfatscha da projecziun per l’idea universala dal progress material e social. === Il relasch da Gustave Eiffel === [[Datoteca:Paris_-_Eiffelturm_-_Büste_Gustave_Eiffels2.jpg|thumb|160px|Busta da Gustave Eiffel davant il pilaster nord]] Che tut ils pass da la projectaziun e construcziun da la tur vegnian documentads minuziusamain e dads vinavant a la posteriuritad ha Gustave Eiffel gist procurà sez: Il zercladur 1900 è cumparida sia publicaziun bibliofila en format grond e stampada sin palpiri d’auta qualitad (vélin) che porta il titel ‹La tour de trois cents mètres›. Quella è sutdividida en otg parts e preschenta il monument en radund 4300 plans, skizzas, tavlas sin paginas dublas e fotografias contemporanas. Tut ils elements da construcziun èn munids cun indicaziuns da grondezza precisas ed en il text vegn tractà detagliadamain ils origins, il princip da construcziun, ils custs, la realisaziun da las lavurs vi dal fundament e vi da la construcziun da metal sco er las lavurs d’adattaziun ch’èn vegnidas fatgas per l’exposiziun mundiala dal 1900. Questa publicaziun fitg detagliada resplenda in spiert enciclopedic en la tradiziun da l’[[illuminissem]]. Sper ils aspects tecnics/d’inschigneria vegnan er onurads ils collavuraturs. Tut ils 326 inschigners, capolavurers e lavurers ch’èn stads participads a la planisaziun e construcziun da la tur vegnan enumerads a l’entschatta da la publicaziun. A medem temp n’ha il cudesch monumental betg be servì a documentar las lavurs, mabain er sco regal e sco med da reclama, cun agid dal qual Eiffel vuleva preservar sias prestaziuns per la posteriuritad. Per il constructur sez simbolisava la tur il «tschientaner da l’industria e da la scienza», il qual ha tenor ses avis surtut cumenzà en la Frantscha dal temp suenter la revoluziun. Per quest motiv ha el laschà nudar vi da la tur ils nums da 72 scienziads (cf. survart). A medem temp ha el tratg a niz tut ils meds tecnics che stevan a disposiziun da quel temp, sco per exempel l’illuminaziun electrica e la tecnica d’ascensur, per reunir en il monument il progress scientific ed industrial en tut sias fassettas. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Publicaziuns da Gustave Eiffel === * ''Projet d’une tour colossale en fer de 300 mètres de hauteur''. Paris, 1884. * ''Tour en fer de 300 mètres de hauteur destinée à l’Exposition de 1889''. Paris, 1885. * ''[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k106381w La tour de 300 mètres]''. Paris: Lemercier, 1900. Tom 1: text, tom 2: plans. * ''Origines de la Tour''. * ''La tour Eiffel en 1900''. Paris, Masson, 1902. * ''Recherches expérimentales sur la résistance de l’air exécutées à la tour Eiffel''. L. Maretheux, Paris 1907. * ''L’Architecture métallique''. Maisonneuve et Larose, Paris 1996, ISBN 2-7068-1189-7. === Cudeschs d’auters auturs === * Roland Barthes: ''Der Eiffelturm''. or dal franzos da Helmut Scheffel, Suhrkamp Taschenbuch 4632, Berlin 2015, ISBN 978-3-518-46632-2. * Jill Jonnes: ''Eiffel’s Tower: The Thrilling Story Behind Paris’s Beloved Monument and theExtraordinary World’s Fair That Introduced It''. Penguin, New York/Londra 2010, ISBN 978-0-14-311729-2. * Bertrand Lemoine: ''The Eiffel Tower. Gustave Eiffel: La Tour de 300 mètres.'' Taschen, Cologna 2008, ISBN 978-3-8365-0903-9. * Joseph Harriss: ''The Tallest Tower: Eiffel And The Belle Epoque''. Unlimited Publishing, Bloomington, IN 2008, ISBN 978-1-58832-102-2. * Meg Greene: ''Building World Landmarks – Eiffel Tower''. Blackbirch Press, San Diego, CA 2003, ISBN 978-1-56711-315-0. * Bertrand Lemoine: ''Die phantastische Geschichte vom Eiffelturm''. Éditions Ouest-France, Rennes 1998, ISBN 978-2-7373-2238-9. * Nigel Hawkes: ''Wunderwerke''. Südwest Verlag, Augsburg 1998, ISBN 3-86047-250-X, p. 76–79. * Erwin Heinle, Fritz Leonhardt: ''Türme aller Zeiten – aller Kulturen''. DVA, Stuttgart 1997, ISBN 3-421-02931-8, S. 214–218. * Jean-Kyeong Hong: ''Die Folgen der industriellen Revolution für die Baukunst: der Entwicklungsprozess der neuen Bautypen zwischen ‹Coalbrookdalebrücke› 1779 und Eiffelturm 1889''. Cologna 1994. * Bertrand Lemoine: ''La Tour de Monsieur Eiffel''. Gallimard, Paris 1989, ISBN 978-2-07-053083-0. * Jeannot Simmen (ed.): ''Cent mille fois. Wettbewerb: 100&nbsp;Jahre Eiffelturm''. König, Cologna 1987, ISBN 3-88375-062-X. * Roland Barthes, André Martin: ''Der Eiffelturm.'' Rogner & Bernhard, Minca 1970, ISBN 3-920802-34-9. * Jules Simon: ''Guide officiel de la Tour Eiffel''. Chaix, Paris 1893 ([http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103378c online]. === Litteratura spezialisada === * Hubert Chanson: ''Hydraulic Engineering Legends Listed on the Eiffel Tower''. En: ''Great Rivers History'', American Society of Civil Engineers, J.R. ROGERS ed., ISBN 978-0-7844-1032-5, p. 1–7. * Hubertus Kohle: ''Der Eiffelturm als Revolutionsdenkmal''. En: Gudrun Gersmann, Hubertus Kohle (ed.): ''Frankreich 1871–1914: Die Dritte Republik und die Französische Revolution''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 978-3-515-08057-6, p. 119–132. * Hubertus Kohle: ''Die Apotheose des Eisens und der Eisenkonstruktion. Der Eiffelturm in Deutschland''. En: ''Jenseits der Grenzen. Französische und deutsche Kunst vom Ancien Régime bis zur Gegenwart.'' DuMont Verlag, Cologna 2000, ISBN 978-3-8321-5341-0, p. 262–268. * P. Sandori: ''The Eiffel Tower is 100 years old''. En: ''Canadian architect'', 5/1989, p. 47–52. * Patrick Weidmann, Iosif Pinelis: ''Model equations for the Eiffel Tower profile: Historical perspective and new results''. En: ''Comptes Rendus Mecanique'', 332, fanadur 2004 (ed. 7), p. 571–584. * Karl Friedrich Walbrach: ''110&nbsp;Jahre Eiffelturm''. En: ''Bautechnik'' 76 (1999), carnet 8, p. 696–699. == Colliaziuns == {{Commonscat|Tour Eiffel|Tur d’Eiffel}} * [https://web.archive.org/web/20101205121142/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ Pagina uffiziala da la Tur d’Eiffel] * [https://web.archive.org/web/20110301210901/http://www.tour-eiffel.fr/images/PDF/tout_savoir.pdf#zoom=60 Broschura en lingua franzosa] * [https://web.archive.org/web/20130222090739/http://www.tdf.fr/eiffeltnt/index.html Infurmaziuns e maletgs davart las antennas sin la Tur d’Eiffel] * [http://www.eiffel-tower.com/360-panorama-paris/index-en.html Maletgs panoramics en auta resoluziun] [[Categoria:Frantscha]] [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Artitgels recumandads]] lstgugmky2wj27gb25hhimoegwdu1td Ischi giz 0 13295 172679 162092 2026-06-27T03:38:59Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172679 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Ischi giz |Maletg = Spitz-Ahorn_(Acer_platanoides)_1.jpg |Descripziun = Ischi giz |Urden = Sapindales |Famiglia = Sapindaceae |Sutfamiglia = Hippocastanoideae |Gener = Ischis (''Acer'') |Binomen = Acer platanoides |Autur = L. |Onn = }}</div> L’'''ischi giz''' (''Acer platanoides'') è ina spezia da planta or dal gener dals ischis (''Acer''). La planta è derasada vastamain en l’[[Europa Centrala]] e dat surtut en egl a l’entschatta da la primavaira, cur ch’in grond dumber d’umbellas da flurs verd melnas colureschan en ils vitgs e citads vias, aleas e parcs, e quai anc avant che cumpara la feglia da la planta, ch’è d’in verd pli stgir, e d’in temp cur che bleras autras plantas èn per gronda part anc nivas. == Descripziun ed ecologia == === Cumparsa e feglia === [[Datoteca:Illustration_Acer_platanoides0.jpg|thumb|left|170px|Illustraziun]] [[Datoteca:Ahorn_bluehend2.JPG|thumb|220px|Planta en fluriziun]] [[Datoteca:Norway-maple-bark.jpg|thumb|190px|Scorsa]] [[Datoteca:Acer_platanoides_seeds.jpg|thumb|190px|Fritgs]] Tar l’ischi giz sa tracti d’ina planta che verdegia da stad. Ella cuntanscha autezzas da 20 fin 30 meters, quai ch’è damain che l’[[ischi da muntogna]] (''Acer pseudoplatanus''). La planta cuntanscha ina vegliadetgna da ca. 150, maximalmain 200 onns. La scorsa è en giuvens onns glischa e d’in brin fustg; cun ils onns daventa quella brin stgira u grischa. La scorsa è segnada da sfessas lunghentas e n’ha nagina structura squamusa. Vegnan la feglia u giuvens roms blessads, sorta in suc latgus. Ils fegls verds pendan vi da la roma en posiziun opposta e sa dividan en moni e plat dal fegl. Il plat ha la furma d’in maun ed è segnà da tschintg segments lunghents a piz (da qua deriva il num da la planta). Las foppas tranter ils segments èn adina muttas. === Portaflurs, flur e fritgs === Las flurs sumeglian quellas da l’ischi champester e sa chattan en portaflurs en furma d’umbella che stattan dretg si. Igl existan tant portaflurs ermafrodits sco er tals ch’èn be masculins u feminins. Savens – ma betg adina – èn las duas schlattainas repartidas sin differents individis. Il temp da fluriziun dura da l’avrigl fin il matg e cumenza gia avant che cumparan ils fegls da la planta. L’impollinaziun succeda cun agid d’avieuls, tavauns ed auters insects. Tar ils fritgs da l’ischi giz sa tracti da pitschnas nuschs cun alas che cumparan en pèrs. Las alas èn ordinadas en in angul mut u en posiziun orizontala. Damai che l’ovari sa sfenda cun madirar, vegn il fritg numnà fritg cun sfessa. === Cromosoms === Il dumber da cromosoms munta a 2n = 26.<ref name="Oberdorfer2001">Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete.'' 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 647.</ref> == Derasaziun == L’ischi giz cumpara en vastas parts da l’[[Europa]]. Ses territori da derasaziun tanscha vers nord fin en la [[Svezia|Svezia Centrala]] e [[Finlanda|Finlanda dal Sid]] ed en l’ost fin a l’[[Ural]]. Da las spezias d’ischis ch’èn da chasa en l’Europa è l’ischi giz quella che crescha il pli lunsch vers nord. Vers vest passa il cunfin per lung da l’ur occidental da l’[[Europa Centrala]]. La planta manca pia en parts da la [[Germania|Germania dal Nordvest]] ed en la gronda part da la [[Frantscha]]. En il sid cumpara la planta en regiuns muntagnardas: en las [[Pireneas]], en las [[Apenninas]], en las muntognas da la [[Grezia]] e da l’[[Asia Minura]] sco er en il [[Caucasus]]. L’ischi giz crescha en il clima continental temprà. I sa tracta d’ina planta da la planira da regiuns collinusas e da muntognas bassas. En las [[Alps|Alps dal Nord]] munta la planta fin en autezzas da ca. 1000 meters; en la part inferiura dal [[Vallais]], cun ses clima miaivel, cumpara l’ischi giz però er en autezzas da fin a 1600 meters. Suenter il temp da glatsch è l’ischi giz returnà ensemen cun il guaud maschadà segnà da [[ruvers]]. Er oz al chatt’ins il pli savens en guauds maschadads che sa cumponan da la medema structura da [[tigls]], [[fraissens]], [[ruver cumin|ruvers cumins]] ed [[ulm da muntogna|ulms da muntogna]]. Tals guauds existan en l’Europa Centrala surtut en chavorgias ed en foss stips. L’ischi giz è però er preschent en auters tips da guauds da feglia. Savens cumpara el er a l’ur dal guaud u (sche er main savens) en la bostgaglia. === Selvicultura ed utilisaziun === [[Datoteca:Acer_platanoides.png|thumb|220px|Territori da derasaziun]] Sco spezia da planta che crescha en la mesa sumbriva sa lascha l’ischi giz duvrar bain per intents da la selvicultura. Il sternim da feglia sa decumpona bain e tgira il terren, e la laina en dimensiuns pli grondas è dumandada. Ultra da quai è l’ischi giz adattà fitg bain per la construcziun dad artgs ed arvieuts, damai ch’il lain resista bain a tratgas e pressiun. === Furmaziun da la cuntrada === L’ischi giz sa mussa sco ordvart resistent cunter contaminaziuns industrialas e vegn perquai emplantà gugent en citads ed aglomeraziuns. Concepiders da parcs e curtins han sviluppà a partir da la fin dal 18avel tschientaner ina vasta paletta da las pli differentas furmas da l’ischi giz. Gugent vegn fatg diever da variantas cultivadas cun feglia cotschna. Er aleas d’ischis gizs èn fitg frequentas. La primavaira èn las plantas ornadas gia baud da las flurs da colur verd melna, l’atun mida la colur dal spitg vers il cumenzament da la tschima da mellen sin oransch. === Furmas cultivadas === Tranter las numerusas furmas cultivadas da l’ischi giz saja numnada qua ina selecziun (en successiun alfabetica)<ref name="selectree">Tenor [http://selectree.calpoly.edu/treedetail.lasso?rid=79&-session=selectree:5B35D2C707f6228395QoPO8BBB31 ''SelecTree – Tree Selection Guide''].</ref>: * ‹Almira›: Questa furma exista dapi l’onn 1955. Ella è segnada d’ina statura cumpacta, crescha pli ferm che ‹Globosum› e cuntanscha autezzas da fin a 7,5 meters. [[Datoteca:A pl CrimsonKing1.JPG|thumb|200px|Planta cultivada (‹Crimson King›)]] * ‹Crimson King›: Questa varianta che crescha be plaun è vegnida tratga l’onn 1946 en [[Frantscha]]. La planta cuntanscha autezzas da fin a 15 meters. Ella ha feglia d’in cotschen viv, in pau main stgira che quella da ‹Faassen’s Black›. * ‹Cucullatum›: Questa furma è vegnida tratga avant il 1880. Ella è segnada d’ina furma graschla e cuntanscha autezzas da fin a 23 meters. La feglia ha conturas vaira radundas e cuntanscha ina lunghezza da 12 cm ed ina ladezza da 13 cm. Las singulas parts dal fegl èn pitschnas e vieutas vers engiu. * ‹Drummondii›: Ina varianta ch’è vegnida tratga il 1903 en l’[[Engalterra]]. La planta cuntanscha autezzas da fin a 15 meters, ha feglia verd clera ed ina curuna en furma da culla. * ‹Faassen’s Black›: Questa sort deriva da la [[Belgia]] ed è vegnida creada il 1936. Ella cuntanscha autezzas da fin a 15 meters, ha feglia brin purpura, per part bunamain naira, che traglischa sin la vart sura. * ‹Globosum›: Ina furma dal 1873 cun roma fitg spessa ed ina curuna en furma da culla d’ina ladezza da 5 fin 8 meters. La planta vegn per ordinari nobilisada sco planta cun bist aut e cuntanscha autezzas da fin 6 meters. * ‹Laciniatum›: Questa sort dal 1781 crescha sco piramida. La feglia ha la furma d’in cugn e las singulas parts da quella sa taglian profundamain en il plat dal fegl (perquai er il num popular ‹griflas d’utschè›). * ‹Lorbergii›: Ina varianta cultivada ch’è enconuschenta dapi il 1829 e che crescha fitg ferm. La roma è sturschida envi ed ennà. La feglia verd clera è tagliada profundamain, cuntanscha ina lunghezza da fin a 10 cm ed ina ladezza da fin a 17&nbsp;cm. * ‹Stollii›: Questa furma è vegnida cultivada il 1888 a [[Berlin]]. La feglia verd stgira dispona per gronda part da trais segments (enstagl da tschintg) e regorda en sia cumparsa a fegliadella. == Malsognas == [[Datoteca:UncinulaTulasneiLeaf.jpg|thumb|200px|Fegl cun infestiun da sfarinussa]] Ina malsogna che cumpara surtut en citads è l’infestiun cun ''Uncinula tulasnei'', ina furma specifica da la sfarinussa. Quella dat bain en egl, ma na fa betg spezialmain donn a la planta. Medemamain pon ins observar savens che la planta è infestada cun ina furma da rugna che regorda a flatgs da catram (''Rhytisma acerinum''). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Helmut Pirc: ''Ahorne''. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 1994, ISBN 3-8001-6554-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Acer platanoides|Ischi giz}} * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/acera/acer/acerplav.jpg Derasaziun da la planta en l’emisfera nord] tenor Eric Hultén * [https://www.infoflora.ch/de/flora/acer-platanoides.html Ischi giz] sin infoflora.ch * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20190414100410/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/acer_lap_spitz.htm#Spitz-%20Ahorn ''Spitzahorn''], fegl d’infurmaziun e fotografias sin flora-de * [https://web.archive.org/web/20171013065231/https://www.ethz.ch/content/dam/ethz/special-interest/usys/ites/waldmgmt-waldbau-dam/documents/SEBA/Baumarten%20Informationen/SEBA1_AS_sah_2000.pdf ''Förderung seltener Baumarten – Der Spitzahorn''], (PDF; 636 kB) * [https://web.archive.org/web/20120415091419/http://www.wald-in-not.de/download13/spitzahorn.pdf ''Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen – Der Spitzahorn''], (PDF; 452 kB) * [http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0056 Fotografias ed infurmaziuns davart l’ischi giz] sin baumkunde.de * [https://web.archive.org/web/20140408212820/http://www.baumportal.de/Spitzahorn Descripziun da la planta] sin baumportal.de [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] 975clux6aahseeip327s79fsn30kfbh Schember 0 13547 172692 171108 2026-06-27T06:51:51Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172692 wikitext text/x-wiki {{idiom|rumantsch grischun|idiom2=puter|lemma2=Dschember}} <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Schember |Maletg = Pinus_cembra20080705.jpg |Descripziun = Schember |Classa = Coniferopsida |Urden = Coniferas (Coniferales) |Famiglia = Pins (Pinaceae) |Sutfamiglia = Pinoideae |Gener = Tieus (''Pinus'') |Binomen = Pinus cembra |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''schember''' (''Pinus cembra'') è ina spezia da planta or da la famiglia Pinaceae. La planta è da chasa en las [[Alps]] ed en las [[Carpatas]] e po cuntanscher in’autezza da fin 25 meters. Ses chatschs smuttads portan blers puschels cun mintgamai tschintg guglias. Ils sems vegnan numnads cocs-schember u nuschegls-schember. Las plantas pon cuntanscher ina vegliadetgna da fin 1000 onns. Il lain che savura fitg aromatic vegn duvrà per far mobiglias e per entagliar. Las puschas – che vegnan numnadas betschlas u nuschpignas – ed ils sems (nuschegls-schember u cocs-schember) servan a producir aliments e spirituosas. == Num == La denominaziun da la spezia ‹cembra› en il num scientific ha [[Carl von Linné]] surpiglià dals nums dal linguatg dal mintgadi ch’èn enconuschents en ils territoris da derasaziun (betg germans) da la planta e ch’èn probablamain da provegnientscha preromana: ‹pin cembro› (franzos), ‹cembro›, ‹cirmolo› (talian), ‹dschember›, ‹schiember› (rumantsch), ‹cier›, ‹cirum›, ‹zirm› (ladin dolomitan), ‹cirmul› (furlan), ‹zâmbru› (rumen).<ref>Cf. Helmut Genaust: ''Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen.'' 3. ed. extendida, Birkhäuser, Basilea/Boston/Berlin 1996, ISBN 3-7643-2390-6 (restampa ISBN 3-937872-16-7).</ref> Per tudestg sa numna la planta ‹Zirbelkiefer›, ‹Arbe›, ‹Arve›, ‹Zirbe› u ‹Zirbel›. En Svizra tudestga è surtut derasà il num ‹Arve›, per part er ‹Arbe›; las denominaziuns ‹Zirbe› u ‹Zirm› èn usitadas en l’[[Austria]] e [[Baviera]].<ref>Gordon Cheers (ed.): ''Botanica, Bäume & Sträucher''. Tandem 2006, ISBN 3-8331-4467-X, p. 637.</ref> == Descripziun == === Habitus === [[Datoteca:Pinus cembra auf Felsen.jpg|thumb|170px|Schember che crescha sin in grip (Riederalp, VS)]] [[Datoteca:Hochrindl_Larix_decidua_Pinus_cembra_21102013_169.jpg|thumb|230px|Guaud da schembers e lareschs (Hochrindl, Carinzia)]] Tar il schember sa tracti d’ina planta semperverda che cuntanscha autezzas da fin a 25 meters ed in diameter a l’autezza dal pèz da fin a 1,7 meters. Plantas giuvnas possedan in bist guliv che finescha en ina curuna graschla. La roma tanscha bunamain fin giun plaun. Chatschs giuvens portan in pail sco fieuter, da colur mellen cotschna, il qual sa colurescha suenter l’emprim enviern grisch nair. Surtut plantas che creschan sulettas sviluppan cun ils onns furmas bizarras e disponan fin giudim da roma bratga e ferma. Talas plantas creschan per ordinari a moda torta u disponan da plirs bists, quai ch’è be darar il cas en effectivs serrads.<ref>Sche betg menziunà autramain derivan las infurmaziuns en quest artitgel da: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: ''Lexikon der Nadelbäume''. Nikol, Hamburg 2008, ISBN 978-3-933203-80-9, p. 350.</ref> === Ragischs === Sin ils terrens da muntogna ch’èn savens pauc profunds e plain glera, è il schember be darar abel da sviluppar ses sistem da ragischs a moda nundisturbada e cumplessiva. Plantas giuvnas furman ina ragisch a pal (ragisch verticala) che sa mantegna be sur curt temp e che vegn bainbaud remplazzada tras ragischs lateralas fitg extendidas. Quellas penetreschan en sfessas e francheschan uschia la planta. === Scorsa === La scorsa da plantas veglias è da colur brin grischa e dispona da las sfessas orizontalas ch’èn tipicas per ils tieus. La scorsa interna è colurada brin cotschen. La scorsa glischa da las plantas giuvnas è da colur grischa fin brin grischa. La scorsa da la roma è da colur verd grischa fin grisch clera. === Lain === Il lain da cor è l’emprim cotschnent e daventa pli tard brin cotschen; quel ha in’odur fitg aromatica ed è circumdà d’in lain alv melnent relativamain graschel. Il lain è relativamain lev, lom, sa lascha elavurar bain e posseda ina structura fina, regulara. El è pauc resistent cunter miffa. Ils rintgs annuals èn bain visibels. Il lain tardiv posseda blers chanals da rascha relativamain gronds. La blera roma d’in brin cotschen stgir dat al lain ina structura decorativa. === Guglias === Las guglias dal schember èn elasticas, cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 11 centimeters ed ina grossezza da radund 1 millimeter. Mintga chatsch smuttà dispona da plirs puschels cun mintgamai tschintg guglias, ils quals èn surtut ordinads al piz da la roma. L’ur da la guglia è resgià fin. En il tagl traversal èn las guglias triangularas, cun duas varts orientadas engiu. Questas duas varts disponan da pliras sfessas da colur alv blauenta. La vart superiura, combla è verd stgira e n’ha naginas sfessas. Las singulas guglias pon restar fin dudesch onns vi da la planta. === Flurs, puschas e sems === [[Datoteca:Pinus_cembra.jpg|thumb|200px|Betschla e rom]] [[Datoteca:Pinoli_pino_cembro_sgusciati_e_da_sgusciare.jpg|thumb|160px|Nuschpignas]] Tar il schember sa tracti d’ina planta monochasana cun flurs masculinas e femininas separadas; in’autoimpollinaziun è pussaivla. Plantas che creschan persulas pon sa multiplitgar suenter var 40 onns, tar plantas che creschan spess è quai il cas in pau pli tard. Il temp da fluriziun s’extenda dal matg fin il fanadur. Las puschas femininas, da colur violetta, èn munidas cun in moni curt e cumparan singulas ubain en gruppas vi dals pizs dals chatschs lungs. Ins las chatta surtut oradim il terz superiur da la curuna. Las puschas masculinas, da colur melnenta fin violetta, sa sviluppan enstagl da chatschs smuttads a la basa da giuvens chatschs lungs. Ins las chatta surtut vi dal terz inferiur da la curuna. Las puschas – che vegnan numnadas tar il schember betschlas u nuschpignas – cuntanschan ina lunghezza da 3,5 centimeters ed ina ladezza da 3,5 fin 6 centimeters. L’emprim stattan las puschas a dretg si ed èn da colur verd blauenta fin violetta; dal temp da madiraziun suenter radund in onn daventan ellas brin cleras. La primavaira dal terz onn crodan ellas entiras e scrodan pir lura en singuls tocs. Las squamas dals sems èn relativamain grossas, radundetas e cuntanschan ina lunghezza da ca. 2 centimeters. Ils sems (pop. nuschpignas) d’ina lunghezza da 9 fin 14 millimeters e d’in pais da 0,2 fin 0,25 grams disponan d’ina restanza d’ala senza funcziun. Ellas restan en la betschla e vegnan statgadas ed elavuradas d’animals. Ina betschla cuntegna en media 93 sems. == Derasaziun == Il territori da derasaziun dal schember sa cumpona da duas parts: Il pli grond areal è situà en las [[Alps]]. L’accent giascha qua surtut en las [[Alps Centralas]]; il cunfin occidental furman las [[Alps Maritimas]] e la [[Dauphiné]] en [[Frantscha]], il cunfin oriental sa chatta al Gamsstein en las Alps da l’Ybbstal (tranter l’[[Austria Auta]] e l’[[Austria Bassa]]). Vers sid cumpara la planta fin al Monte Baldo ([[Lai da Garda]]) e Monte Viso (situà tranter l’[[Italia]] e la [[Frantscha]]), vers nord fin en il [[Salzkammergut]] e las [[Alps da Berchtesgaden]]. Sco guaud da schembers serrà situà il pli ad aut en tut l’Europa vala il guaud da [[Tamangur]] en l’[[Engiadina Bassa]]. Il segund areal, pli pitschen, sa chatta en l’[[Auta Tatra]] en las [[Carpatas dal Sid]] e [[Carpatas da l’Ost]]. Ordaifer il territori da derasaziun natiral cumpara la spezia surtut en parcs e curtins.<ref>Karl-Heinz Kindel: ''Kiefern in Europa''. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart e.a. 1995, ISBN 3-437-30771-1, p. 46.</ref> == Abitadis == [[Datoteca:Pinus_cembra_range.svg|thumb|220px|Territori da derasaziun]] Il schember furma monoculturas ubain guauds maschadads cun lareschs dal stgalim subalpin superiur. Surtut en posiziuns superiuras èn quels per l’uman savens da gronda muntada sco guauds da protecziun cunter lavinas. === Temperatura e precipitaziuns === La planta crescha en autezzas tranter 1300 e 2850 meters sur mar, da preferenza tranter 1500 e 2000 meters. Ella furma ina spezia da planta dal clima continental criv e vala sco la spezia da planta da las Alps che resista il meglier a la schelira. Ella supporta senza donns scheliras da fin −43&nbsp;°C ed è er vaira resistenta cunter schelira tardiva. En la regiun interalpina, nua che las precipitaziuns annualas muntan a 700 fin 1000&nbsp;mm, crescha il schember surtut sin spundas nord e spundas vest umidas. En il nord da las Alps crescha el surtut sin las spundas exponidas vers sid e sidost pli chaudas. === Terren === La spezia preferescha terrens frestgs, profunds sco er terrens da humus aschentads. Per il pli crescha la planta sin granit, gnais, plattamorta, crap da sablun u crap da chaltschina. Ella na fa betg grondas pretensiuns areguard il cuntegn da substanzas nutritivas e la valur da ph dal terren. Per chatschs è però impurtant in bun provediment da calium. == Ecologia == === Malsognas e parasits === Envers periclitaziuns abioticas sco lavinas, erosiun u naiv bletscha è il schember ordvart resistent. Sco planta giuvna na supporta ella però betg d’esser cuverta memia ditg sut la naiv; cas cuntrari vegnan las guglias infestadas dal bulieu ''Phacidium infestans''. Ultra da quai vegnan ils effectivs da plantas giuvnas decimads fermamain tras ruissas da chamutschs, chavriels e tschiervs. En guauds maschadads da lareschs e schembers datti en intervals da plirs onns multiplicaziuns en massa da splerins da lareschs. Ils lareschs che vegnan infestads en emprima lingia vegnan bain sbluttads dal tuttafatg, ma supportan quai per ordinari senza donn. Èn percunter avant maun memia paucs lareschs, cumenzan las rasulaunas er a sa nutrir da las guglias dals schembers; quels pateschan bler pli ferm ch’ils lareschs ed èn silsuenter suttaposts ad autras malsognas.<ref>Friedrich-Karl Holtmeier: ''Tier in der Landschaft – Einfluss und ökologische Bedeutung''. Ulmer Verlag Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-2783-0.</ref> === Schember e cratschla === [[Datoteca:Zapfen-arve-tannenhaeher.jpg|thumb|200px|Betschla elavurada d’ina cratschla]] Il schember furma ina stretga biocenosa cun la [[cratschla]] (''Nucifraga caryocatactes''), la quala sa nutrescha en emprima lingia da nuschegls-schember. La cratschla gioga in’impurtanta rolla en connex cun la regiuvinaziun dals effectivs e derasa ils sems – cuntrari a stgilat, mieur-sfuigna e pitgalain – er sur il cunfin dal guaud or. A partir da l’avust fa la cratschla reservas da nuschegls-schember per l’enviern cun zuppar quels en plirs lieus. L’utschè preferescha in fund lom u luc e fa en tals lieus er pli gronds deposits che uschiglio. Igl èn quai precis las cundiziuns ch’èn favuraivlas per la schermigliaziun e la creschientscha da las plantas giuvnas. Radund 20&nbsp;% dals sems zuppads na chatta la cratschla betg pli e na vegnan er betg consumads dad auters magliasems, uschia che pon sa sviluppar da quels plantinas.<ref>Friedrich-Karl Holtmeier: ''Tier in der Landschaft – Einfluss und ökologische Bedeutung''. Ulmer Verlag Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-2783-0.</ref> === Micoriza === Il schember furma simbiosas da micoriza cun divers bulieus; surtut en autezzas superiuras na fiss la planta strusch abla da surviver senza quels. Tar ils pli impurtants partenaris da micoriza tutgan l’amanita mustgera (bulieu-diavel), il latger ardent (surtut tar plantas pli veglias), il tgirun schember ed il tgirun alv melnent. == Utilisaziun == === Lain da schember === [[Datoteca:Wood_pinus_cembra.jpg|thumb|140px|Lain da schember]] [[File:Pinus cembra_coupe_MHNT.jpg |thumb|''Pinus cembra'']] Il lain da schember vegn stimà en la construcziun d’interiurs pervi da ses dissegn viv e varià e serva surtut a tavlegiar stivas e chombras da durmir e per la construcziun da mobiglias. Pervi da las substanzas olfactoricas che sortan dal lain – e che derivan d’in ieli eteric natiral cun num pinosilvin – na fa quel betg be bella parita, mabain savura er bain. Dal lain sa lascha er gudagnar ieli da schember che vegn duvrà per dar a stanzas ina buna odur. Surtut en il [[Tirol]] e [[Tirol dal Sid]] datti blers artists che sa servan dal lain da schember per lavurs d’entagl. Uschia vegnan per exempel las famusas sculpturas en lain da la [[Val Gardena]] fatgas gia dapi il 17avel tschientaner per gronda part da lain da schember. Tenor la medischina populara duajan ils ielis che sortan dal lain da schember cun lur aroma caracteristic promover in sien profund e sanadaivel. A quai servan per exempel plimatschs emplenids cun stalizzas da schember. Ina cumprova scientifica per quest effect na datti però betg.<ref>Vincent Grote; Helmut Lackner; Dr. Franziska Muhry; Michael Trapp; Univ. Prof. Maximilian Moser: [https://web.archive.org/web/20150518095813/http://www.zirbe-michel.de/fileadmin/zirbel-forschungsarbeit.pdf ''Evaluation der Auswirkungen eines Zirbenholzumfeldes auf Kreislauf, Schlaf, Befinden und vegetative Regulation'']. Joanneum Research Institut für Nichtinvasive Diagnostik, Weiz 2003.</ref> Plantaziuns forestalas da schembers n’han per ordinari betg il success giavischà: las plantas creschan plaun, bleras pateschan da donns da ruier u na cuntanschan per auters motivs betg la vegliadetgna da tagl giavischada. Perquai che la dumonda suenter lain da schember è creschida, è il pretsch s’augmentà vaira ferm. === Nuschegls-schember === Ils nuschegls-schember u cocs-schember cuntegnan 70&nbsp;% grass e 20&nbsp;% proteins. Quels gustan bain ed èn nutritivs; els vegnan duvrads sco delicatessa u per cuschinar, pli baud vegnivan els per part schizunt exportads. Cuntrari als nuschegls da pinias ch’han ina cumparsa sumeglianta èn ils nuschegls-schember per ordinari main lunghents ed in pau pli umids; els na gustan betg uschè ferm da rascha e regordan pli ferm al gust da nuschs. Ina spezialitad furma il vinars da schember (‹Zirbeler›): Per liter vinars vegnan mess en trais fin quatter nuschegls-schember, e quai fin che l’extract ha cuntanschì ina colur brin stgira fin cotschnenta. Quel serva sco medischina e product da giudiment. == Sistematica == [[Datoteca:Tamangur.jpg|thumb|210px|God Tamangur]] Entaifer il gener dals pins (''Pinus'') vegn il schember classifitgà sco suonda: Sutgener Strobus, secziun Quinquefoliae, sutsecziun Strobus. Pli baud han ins savens er attribuì il schember sibiric a la spezia ''Pinus cembra'' (sco sutspezia ubain sco varietad). Ozendi vegn quel però considerà sco atgna spezia (''Pinus sibirica''). Il dumber da cromosoms dal schember munta a 2n = 24. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Ulrich Hecker: ''Bäume und Sträucher''. BLV Verlag Minca, 1995, ISBN 3-405-14738-7. * Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: ''Lexikon der Nadelbäume''. Nikol, Hamburg 2008, ISBN 978-3-933203-80-9, p. 345–355. == Colliaziuns == {{Commonscat|Pinus cembra|Schember}} * [https://www.infoflora.ch/de/flora/pinus-cembra.html#map Pinus cembra L.], sin: infoflora.ch * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20200107043752/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/pin_5_zapfen_ei.htm#Zirbel-%20Kiefer Fotografias e fatgs davart il schember], sin: flora-de * [http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0152 Purtret dal schember] * [https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la planta (PDF; 135&nbsp;kB)], sin: gehoelze.ch * [https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da schember] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] 50rb58qxt06fsf8jzm1ks77xn4cn9yg Culaischen 0 13549 172669 161855 2026-06-27T01:26:51Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172669 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Culaischen |Maletg = Illustration_Sorbus_aucuparia0.jpg |Descripziun = Culaischen |Famiglia = Rosaceae |Sutfamiglia = Spiraeoideae |Tribus = Pyreae |Suttribus = Pyrinae |Gener = ''Sorbus'' |Binomen = Sorbus aucuparia |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''culaischen''' (''Sorbus aucuparia'') è ina spezia da planta or dal gener ''Sorbus'' entaifer la famiglia dals Rosaceae. L’appartegnientscha a la puma da minz sa mussa cun contemplar pli detagliadamain ils fritgs: quels vesan or sco pitschens mails. Il culaischen è derasà en vastas parts da l’[[Europa]] e crescha sco planta da piunier sin terrens fitg differents. Per insects, utschels e mammals furma il culaischen in’impurtanta planta da pavel. L’utilisaziun multifara tras l’uman sa mussa betg il davos en il vast spectrum da nums regiunals. Er en la tradiziun populara gioga la planta in’impurtanta rolla. Cuntrari a quai ch’i vegn savens supponì, n’è la puma-culaischen betg toxica. == Etimologia == [[Datoteca:Ebereschebaum.jpg|thumb|200px|Planta cun puma-culaischen madira]] Il num scientific ‹aucuparia› vegn furmà dad ‹au› (''avis'' = utschè) e ‹cuparia› (''capere'' = tschiffar) e deriva da quai ch’ils fritgs vegnivan duvrads pli baud per tschiffar utschels. A la muntada dal fritg per ils animals fa er allusiun il num popular rumantsch ‹puma-chaura›. Il num rumantsch per la planta, culaischen, vegn deducì d’ina furma prelatina *''culicinu'' che vegn interpretada sco cumbinaziun or da gallic *''kormisio'' (cf. [[Simmental]] ‹Gürbsch›, [[Partenz]] ‹Gürgetsch›) cun lumbard *''malicinu''.<ref>Cf. [https://www.vocabularisursilvan.ch Vocabulari sursilvan].</ref> Il num tudestg ‹Eberesche› renviescha al fatg che la feglia sumeglia quella dal fraissen, schegea che las duas spezias n’èn betg parentadas pli stretgamain. L’emprima part dal pled va enavos sin gallic ''eburos'' ‹Eibe› che deriva dad indogerman *erebʰ-; quai signifitga ‹da colur cotschen stgira, brinenta› e sa referescha a la colur dals fritgs. == Descripziun == === Habitus === La planta che perda la feglia d’atun cuntanscha per ordinari ina vegliadetgna da 80, en cas excepziunals, surtut en la muntogna, da fin 120 onns.<ref>Gerhard K.F. Stinglwagner, Ilse Haseder, Reinhold Erlbeck: ''Das Kosmos Wald und Forst Lexikon.'' Kosmos-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10375-7, p. 194.</ref> Cun in’autezza d’en media 15 meters è il culaischen ina planta plitost pitschna. En posiziun libra, senza vegnir sumbrivada d’autras plantas, po ella cuntanscher in’autezza da fin a 25 meters. Da tscheps tagliads creschan per ordinari plirs bists en furma da chaglias bundant pli pitschnas. Ils emprims onns crescha il culaischen relativamain svelt, silsuenter pli plaun. La planta dispona d’in sistem da ragischs profund ed è er abla da sa multiplitgar tras plantinas dal tschep e fadetgnas da la ragisch. Caracteristic per il culaischen èn sia statura graziusa e la curuna ovala fin radunda ch’è construida a moda lucca ed irregulara. Il bist da la planta è segnà d’ina fisionomia schlanca, cilindrica. La roma stat a dretg ora, en posiziun enclinada ensi. La scorsa glischa, glischanta da plantas giuvnas è melnenta fin grisch verdenta e surtratga da lenticellas orizontalas che servan al stgomi da gas cun l’ambient. Cun ils onns survegn la scorsa da la planta ina coluraziun grisch fustga ed ina structura segnada da sfessas finas. Be paucs exemplars sviluppan en l’auta vegliadetgna en la part inferiura dal bist ina scorsa nairenta cun sfessas verticalas. Fadetgnas giuvnas èn per ordinari cuvertas cun in pail lom fieutrà da colur tschendrusa. In’atgnadad furma il clorofil situà sut la scorsa glischa da la roma. Quel pussibilitescha a la planta la fotosintesa gia avant che la feglia chatscha. Quai promova la derasaziun da la planta en autezzas superiuras. === Brumbel === [[Datoteca:Sorbus_aucuparia_Lentizellen.jpg|thumb|180px|Scorsa cun lenticellas]] [[Datoteca:Sorbus-aucuparia-15-01-2008-186.JPG|thumb|180px|Brumbel]] [[Datoteca:Sorbus_aucuparia.JPG|thumb|180px|Fegl en coluraziun d’atun]] [[Datoteca:20150513Sorbus_aucuparia2.jpg|thumb|180px|Portaflurs]] [[Datoteca:Sorbus_aucuparia_wood.jpg|thumb|180px|Lain]] Ils brumbels d’enviern dal culaischen èn per ordinari d’in violet stgir e surtratgs cun in fieuter alv. Quai furma in impurtant criteri per distinguer la planta dal sorber dumesti: tar quest ultim sviluppan ils brumbels verds, tatgants per il pli als urs da las stgaglias in fin pail. Il brumbel final als pizs da la roma è per ordinari sturschì. Ils fegls verds, ordinads vi da la roma a moda alternanta, sa dividan en moni e plat dal fegl; els cuntanschan ina lunghezza da 17–20&nbsp;cm ed ina ladezza da 8–11&nbsp;cm. Il moni d’ina lunghezza da 3–5&nbsp;cm e l’axa principala èn pli u main cotschnents. Il plat dal fegl sa cumpona per il pli da 9 fin 19 fegliets da furma lunghenta-elliptica. Ils singuls fegliets han ina lunghezza da 4–6&nbsp;cm ed ina ladezza da 2&nbsp;cm; be il fegliet final è munì cun in pitschen moni. L’ur dal plat dispona da dents ch’èn orientads vers il piz dal fegl, entant che la basa ha ina furma radunda asimetrica. La surfatscha dal fegl n’è betg pailusa e d’in verd frestg; la vart sut è plitost verd grischa e levamain pailusa. Il fis dal fegl è munì tranter ils singuls fegliets cun pitschnas crennas. === Portaflurs e flurs === Il culaischen flurescha gia a partir d’ina vegliadetgna da tschintg fin sis onns. En l’emisfera nord flurescha la planta dal matg fin il zercladur. Il portaflurs en furma da panicla unescha tranter 200 e 300 flurs. La flur androgina ha in diameter da ca. 10 millimeters e dumbra tschintg petals alvs da furma radunda fin ovala. La lunghezza dals 20 stamins correspunda pli u main a quella dals petals (ca. 3 fin 5 millimeters). La flur posseda dus fin tschintg stigmas ch’èn pailus en la part inferiura.<ref>Frank Müller, Christiane M. Ritz, Erik Welk, Karsten Wesche (ed.): ''Exkursionsflora von Deutschland.'' Fundà da Werner Rothmaler. ''Gefäßpflanzen: Kritischer Ergänzungsband'', 11avla ed. extendida. Springer-Verlag, 2016, ISBN 3-827431-32-8, p. 117.</ref> === Fritgs e sems === Ils fritgs madiran da l’avust fin il settember. Madirads dal tuttafatg èn quels da furma radunda fin ovala, glischs e d’in cotschen glischant. Botanicamain sa tracti da fritgs en furma da mail. Ils sems cuntegnids en quels cuntanschan ina lunghezza da 3,5–4,5 millimeters, èn plats e da colur brin cotschna. Savens pendan ils fritgs fin l’enviern en puschels spess vi da la planta. === Dumber da cromosoms === Il dumber da cromosoms munta a x = 17; igl è avant maun diploidia cun in dumber da cromosoms da 2n = 34.<ref name="Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aucuparia'': p. 64–67).</ref> == Ecologia == === Moda da viver === Las ragischs dal culaischen èn – sco che quai è tipic per spezias da ''Sorbus'' – circumdadas d’ina micoriza, la quala sustegna l’apport da substanzas nutritivas. Il [[bulieu]] ''Glomus intraradices'' ha pudì vegnir identifitgà sco partenari da micoriza dal culaischen. === Impollinaziun === Tar las flurs dal culaischen madiran ils stigmas avant ils satgets da pollen (anters); quai numnan ins en la botanica proteroginia e promova l’impollinaziun estra. Nectar vegn purschì a moda zuppada. La savur relativamain malempernaivla da las flurs regorda a salamuira da ringias e deriva da la substanza activa metilamin. Quel carmala surtut baus ed avieuls sco impollinaders; ma er avieuls stiman il nectar. === Derasaziun === Ils fritgs vegnan surtut rimnads d’utschels e mammals, e quai per il pli suenter la schelira (entant che fritgs giuvens, anc frestgs, vegnan rimnads main savens). Ils sems vegnan excretads senza esser vegnids digerids, uschia che la derasaziun da la planta è segirada a moda effectiva. Ils sems pon però pir schermigliar suenter esser stads depositads in pli lung temp en in ambient umid. === Il culaischen sco planta da pavel === [[Datoteca:Bombycilla garrulus cynffon sidan.jpg|thumb|200px|Frisun]] Per numerus animals furma il culaischen in’impurtanta planta da pavel. Cumprovads èn fin qua 31 spezias da [[mammals]] e 72 spezias d’[[insects]], tranter quels 41 spezias da splerins pitschens e dudesch giargiagliuns. Ils fritgs vegnan tratgs a niz d’almain 63 spezias d’[[utschels]] e 20 spezias da mammals. Tranter ils utschels èn surtut da numnar [[filomela]], [[tursch perniclà]], [[puppencotschen]], [[fustgetta dal chapitsch]], [[pitgarel]] e [[prelat]]; quels sa nutreschan d’ina vart dals fritgs e dovran da l’autra vart – ensemen cun il [[pitgalain verd]] – la planta sco lieu da gnivar. Grond’impurtanza sco nutriment han ils fritgs er per il [[tursch cotschen]] ed il [[frisun]] ch’arrivan tscherts onns nà da l’[[Europa dal Nord]] fin tar nus e che passentan alura ina part da l’enviern en l’[[Europa Centrala]]. Ma er la [[vulp]] ed il [[tais]] na refusan betg ils fritgs. La [[sgragia]] e divers animals ruiders sco [[durmigliet]], [[muscardin]], [[mieur sbavetta]] e [[mieur champestra]] zuppan en la terra fritgs sco provisiun d’enviern. Damai ch’ina buna part da questas provisiuns vegn emblidada u betg pli chattada, furman quests zups in’impurtanta contribuziun a la derasaziun da la planta. Divers baus (p.ex. il giargiagliun ''Otiorhynchus Niger'') e rasulaunas (p.ex. da las spezias da splerins raras ''Venusia cambrica'' e ''Trichosea ludifica''), ma er mammals cun unglas pèr sco chavriels u tschiervs, sa nutreschan dals fegls, chatschs e brumbels da la planta. === Malsognas === Dapi il 1960 sa laschan observar en l’[[Europa Centrala]] vi dals culaischens sintoms da malsogna (flatgs caracteristics, creschientscha reducida, in scrudar successiv) ch’èn probablamain colliads cun in virus ch’è parentà cun la famiglia dals Bunyaviridae. Ils fegls dal culaischen pon esser pertutgads da bulieus da ruina dal gener ''Gymnosporangium'' e dad ''Ochropsora ariae'' sco er da la sfarinussa da la spezia ''Podosphaera aucupariae''.<ref>Wolfgang Helfer: [http://www.lwf.bayern.de/mam/cms04/waldschutz/dateien/w17_pilze_an_vogelbeere.pdf ''Pilze an Vogelbeere.''] Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (PDF; 25&nbsp;kB).</ref> === Insects nuschaivels === Tranter ils insects nuschaivels che cumparan sin il culaischen èn da numnar diversas chamulaunas (surtut ''Argyresthia conjugella''), vespras e chariels.<ref name="Eder">Reinhard Eder: [http://www.lwf.bayern.de/wissenstransfer/forstliche-informationsarbeit/071017/index.php ''Die Vogelbeere – ein Obstbaum.''] Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (PDF; 56&nbsp;kB).</ref> == Derasaziun == === Areal === [[Datoteca:Sorbus_aucuparia_range.svg|thumb|260px|Territori da derasaziun]] Il culaischen è derasà en quasi tut l’[[Europa]]. Vers ost tanscha il territori da derasaziun fin en la [[Sibiria dal Vest]], vers sid fin en la [[Spagna dal Nord]], [[Corsica]], [[Sicilia]], la [[Grezia dal Nord]] e la [[Bulgaria]]. En l’[[Europa dal Sid]] existan effectivs be en regiuns muntagnardas ed èn qua relativamain rars. Effectivs da l’[[Asia dal Sidvest]] vegnan per part identifitgads sco atgna spezia (''Sorbus boissieri'' Schneider), per part attribuids a ''Sorbus aucuparia''. En l’[[Europa Centrala]] è la spezia derasada vastamain; ses territori da derasaziun principal sa chatta qua en las Alps e Prealps sco er en las Muntognas mesaunas da la Germania Centrala ed en la Planira da la Germania dal Nord. Sin marschs, en territoris sitgs e sin terrens alluvials cumpara la planta darar resp. manca dal tut. === Spazi da viver === Il culaischen è ina planta pauc pretensiusa; ella colonisescha sco ina da las emprimas plantas terren nuncultivà e cumpara en cleragls, saivs vivas u a l’ur dal guaud. Ses spectrum da terren tanscha da magher fin ritg da substanzas nutritivas, da sitg fin umid e dad acid fin ritg da basas. La planta crescha tant en guauds da feglia sco er en guauds da coniferas, sin terrens da palì e sin gondas sitgas. En muntogna cumpara ella fin al cunfin dal guaud, en la [[Norvegia]] fin a la costa da la mar da glatsch. En guauds pioniers muntagnards remplazza il culaischen savens il badugn sco planta dominanta. En las [[Alps]] munta ella per part en autezzas da bundant 2000 meters.<ref>Reinhold Erlbeck: [http://www.lwf.bayern.de/mam/cms04/boden-klima/dateien/w17_vogelbeere_portr%C3%A4t_des_baume_des_jahres_1997.pdf ''Die Vogelbeere- ein Porträt des Baum des Jahres 1997.'']</ref> == Sistematica == [[Datoteca:Eberesche_Zervreilasee.JPG|thumb|220px|Culaischen al Lai da Zervreila (1900 m s.m.)]] La planta è vegnida publitgada l’emprima giada l’onn 1753 tras [[Carl von Linné]] en sia publicaziun ‹Species Plantarum›.<ref>Species Plantarum, tom 1, p. 477.</ref> ''Sorbus aucuparia'' appartegna al sutgener ''Sorbus'' or dal gener ''Sorbus''. En l’Europa è ''Sorbus aucuparia'' il sulet represchentant da la sutspezia. Igl existan intginas sutspezias da ''Sorbus aucuparia''<ref name="Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aucuparia'': p. 64–67).</ref>: * ''Sorbus aucuparia'' L. subsp. ''aucuparia'': Questa sutspezia è derasada vastamain en l’[[Europa]], la regiun dal [[Caucasus]] e l’[[Asia dal Vest]]. En pli l’han ins plantà en bleras autras parts dal mund. Tar questa sutspezia èn ils brumbels, las varts sut da la feglia e l’axa principala dals portaflurs savens cuverts dal tuttafatg cun chavels. Ils brumbels n’èn betg tatgus. Ils pizs dals fegliets èn smuttads u munids cun in piz andetg. Ils fegls dal chalesch èn medemamain surtratgs cun chavels ed han ina furma triangulara. Ils fritgs fauss èn radundets. * ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''glabrata'' (Wimm. & Grab.) Hedl.: Questa sutspezia è en general bler main pailusa che la sutspezia ''aucuparia''. Ils brumbels èn savens tatgants. La textura dals fegliets è pli fina. Quels daventan plaun a plaun pli graschels vers il piz. Els èn bunamain nivs. Be sin l’axa principala da la vart sut sa furma in lev pail. Las axas principalas dals portaflurs han strusch pail u èn dal tuttafatg nivas. Ils fritgs fauss èn pli lungs che lads. Il territori da derasaziun principal sa chatta en l’Europa dal Nord ed en posiziuns pli autas en l’Europa Centrala. * ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''praemorsa'' (Guss.) Nyman: Questa sutspezia cumpara be en la [[Calabria]], [[Sicilia]] e [[Corsica]]. * ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''fenenkiana'' T.Georgiev & Stoj.: Endemit che crescha be en la [[Bulgaria]]. * ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''sibirica'' (Hedl.) Krylov: Questa sutspezia crescha en la [[Mongolia]], la [[Sibiria]], e la part orientala da la [[Russia]]. * ''Sorbus aucuparia'' subsp. ''maderensis'' (Lowe) McAll.: Crescha be a [[Madeira]]. == Utilisaziun == === Planta decorativa === Ultra da la derasaziun natirala da la planta, vegn il culaischen er utilisà gugent en l’orticultura ed en la planisaziun da la cuntrada. Pervi dals fritgs e portaflurs decorativs e perquai che la planta è vaira resistenta cunter immissiuns, vegn ella plantada savens en citads sper vias ed en parcs. === Inschigneria biologica === [[Datoteca:Vogelbeere_allee.jpg|thumb|230px|Alea da culaischens]] Il culaischen sa distingua da bleras autras plantas surtut tras sia resistenza cunter la schelira ed il vent. Er cunter schelira tardiva sa mussa el resistent. Il vast sistem da ragischs tanscha fin en stresas da terren profundas. Damai che la planta sa multiplitgescha er a moda vegetativa e chatscha fitg ferm, vegn ella utilisada gugent en il context da rempars d’auals biologics e da la protecziun cunter lavinas. La feglia crudada sa decumpona relativamain svelt e proveda il terren cun vaira bler magnesium. Quai ha per l’ina in effect positiv sin la furmaziun da humus, per l’autra meglierescha la planta l’agen provediment cun substanzas nutritivas, uschia che quella daventa sezza pli resistenta cunter influenzas exteriuras. Pervi da l’atgnadad da la planta da meglierar il humus, vegn il culaischen plantà sapientivamain en guauds da pigns. === Lain === La structura dal lain è segnada da poras sparpagliadas. Il lain da cor ha ina bella maseraziun ed è adattà per lavurs da turn. Il lain da cor da plantas pli veglias è fitg dir e persistent, cumparegliabel cun il lain da tigl; pli baud han ins fatg diever da quel en lavuratoris da roders. Il lain alv è segnà da fibras finas ed è elastic; quel è adattà fitg bain per lavurs d’entagl. === Medischina === Cumbain ch’i sa mantegna en la cretta populara stinadamain la fama ch’ils fritgs sajan da tissi, n’è quai betg correct. Percunter cuntegnan las coclas acid da parasorbin che po chaschunar problems dal magun. Cun coier la puma-culaischen vegn l’acid da parasorbin transfurmà en acid da sorbin ch’è bain cumportabel. Coclas cotgas pon ins pia er consumar en dumbers pli gronds. Pervi da l’auta cumpart da vitamin C (fin a 100&nbsp;mg per 100&nbsp;g coclas, resp. ca. 1/3 damain suenter avair cotg quellas) furmava la puma-culaischen pli baud in impurtant med cunter scorbut. Ils fritgs cuntegnan ultra da quai il provitamin A e sorbit (che vegniva pli baud duvrà per diabetichers sco substitut da zutger).<ref>Klaus Storm: [http://www.lwf.bayern.de/wissenstransfer/forstliche-informationsarbeit/071016/index.php ''Pharmazie und Medizin, Volksmedizin.''] Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (PDF; 25&nbsp;kB).</ref> La medischina natirala utilisescha la feglia e las flurs. En furma setgada vegn quella t.a. duvrada en tés cunter tuss, bronchitis e mal il magun. Tenor [[Johann Künzle]] duai la puma-culaischen ultra da quai schliar mucosa da las cordas vocalas ed uschia prestar buns servetschs en cas da raucadad. === Confitura === [[Datoteca:Werne-12-07-08_126a.jpg|thumb|220px|Senza resalvas sa laschan ils fritgs surtut consumar en furma cotga]] Suenter las emprimas scheliras perdan ils fritgs il gust amar che deriva da l’acid da parasorbin e survegnan in gust levamain dultsch. En tschertas regiuns, p.ex. en parts da la [[Baviera]] e [[Boemia]], vegn preparà dals fritgs ina confitura che gusta – sumegliant a la giglidra – levamain aschin e che vegn servida tar tratgas da selvaschina. === Bavrondas alcoholicas === Da las coclas sa laschan gudagnar liquor e vinars. La tradiziun da producir vinars da puma-culaischen è surtut enconuschenta en il [[Tirol]], [[Salzburg]] e la [[Stiria]]. Perquai che la racolta ed elavuraziun da las coclas dovra bler temp e perquai ch’i sa laschan gudagnar be ca. 2 liters vinars sin 100 liters maischa, è il product final vaira char. === Ulteriura utilisaziun === La scorsa sa lascha utilisar per colurar launa; quella survegn in tun brin fin cotschnent. == Aspects culturals == Ils [[Germans]] veneravan il culaischen sco planta sontga deditgada a Thor. En la Snorra-Edda (Skáldskaparmál 18) vegn descrit co che Thor ha tratg sasez or dal flum Wimur vi d’in moni dal culaischen. En diversas regiuns e culturas (p.ex. [[Irlanda]], [[Scozia]], [[Svezia]]) raquinta la cultura populara ch’il culaischen protegia cunter strias; perquai vegniva la planta plantada davant chasa u ch’ins muniva la culmaina da la stalla cun ina planta decorada. Entaifer il circul da plantas celtic – in’invenziun dal neopaganissem celtic – tutga il culaischen sper il mailer, il nuscher ed il pign tar las plantas da la vita. Ils [[Celts]] sezs plantavan quel en lur lieus sontgs (surtut lieus d’orachel e da dretgira). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Ruprecht Düll: ''Unsere Ebereschen und ihre Bastarde.'' (''Die neue Brehm-Bücherei'', carnet 226), 2. ed., Westarp-Wissenschaftliche-Verlags-Gesellschaft, Hohenwarsleben 2006, ISBN 3-89432-667-0. * Ev e Frank Löser: ''Die Eberesche (Vogelbeere) – Wissenswertes – Verwendung – Rezepte.'' Verlag Rockstuhl, 2010, ISBN 978-3-86777-196-2. * Klaus Hillebrand: ''Vogelbeere (Sorbus aucuparia L.) im westfälischen Bergland. Wachstum, Ökologie, Waldbau.'' (''Schriftenreihe der Landesanstalt für Ökologie, Bodenordnung und Forsten, Landesamt für Agrarordnung Nordrhein-Westfalen'', tom 15), dissertaziun, Landwirtschaftsverlag, Münster 1998, ISBN 3-89174-028-X. * Gerhard K. F. Stinglwagner, Ilse Haseder, Reinhold Erlbeck: ''Das Kosmos Wald und Forst Lexikon.'' Kosmos-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10375-7, p. 194s. * Werner Rothmaler: ''Exkursionsflora von Deutschland. Gefäßpflanzen.'' Grundband, Spektrum-Verlag, ISBN 3-8274-1359-1. * Ingrid e Peter Schönfelder: ''Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen.'' Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6. * L. Roth, M. Daunderer, K. Kornmann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte.'' 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Sorbus aucuparia|Culaischen}} * [https://www.infoflora.ch/de/flora/sorbus-aucuparia.html Sorbus aucuparia L.], sin: infoflora.ch * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/rosa/sorbu/sorbaucv.jpg Derasaziun sin l’emisfera nord] tenor: Eric Hultén, Magnus Fries: ''Atlas of North European vascular plants'', 1986, ISBN 3-87429-263-0. * [https://web.archive.org/web/20200117124238/http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Rosengewaechse/sorbus_gefiedert.htm#Gew%C3%B6hnliche%20Eberesche%C2%A0 Fotografias e fatgs davart la planta], sin: flora-de * [https://web.archive.org/web/20130702041533/http://www.biologie.uni-hamburg.de/bzf/museum/nutzpfl_a_z/vogelbeere.htm Plantas da niz dad A–Z: Culaischen] * [http://www.garten.cz/e/de/746-gemeine-eberesche-sorbus-aucuparia garten.cz: ''Sorbus aucuparia''], sin: garten.cz [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] qpkv0ike5l3uddpy4xuitbnohvrwbkb Taisch 0 13591 172699 172596 2026-06-27T07:32:25Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172699 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Taisch |Maletg = Eibe_Samen_mit_Samenmantel.JPG |Descripziun = Taisch |Classa = Coniferopsida |Urden = Coniferas (Coniferales) |Famiglia = Taxaceae |Gener = Taischs (''Taxus'') |Binomen = Taxus baccata |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''taisch''' u pli precis taisch europeic (''Taxus baccata'') furma la suletta spezia or dal gener dals taischs (''Taxus'') che crescha en l’[[Europa]]. I sa tracta da la pli veglia planta europeica (relict dal terziar)<ref>Hageneder, p.&nbsp;17 e 32.</ref> ed a medem temp da quella che cumporta il meglier la sumbriva. Ella po cuntanscher ina fitg auta vegliadetgna (en singuls cas fin 1500 onns e dapli). Cun excepziun dal mantè dal sem (arillus) – il qual circumdescha quel en furma d’in cup colurà cotschen viv – e dal pollen, èn tut las parts dal taisch fitg toxicas. La regressiun dal taisch vegn savens messa en connex cun la derasaziun dal fau a l’entschatta da la midada dal clima avant ca. 2000 onns. Anc bler dapli è la periclitaziun da la planta però d’attribuir a la surexplotaziun tras l’uman ch’ha perdurà sur blers tschientaners. Il lain da taisch ha l’uman stimà da vegl ennà, damai che quel è segnà d’ina direzza e resistenza extraordinaria. Las pli veglias utilisaziuns cumprovadas derivan da lantschas d’ina vegliadetgna da radund 300&nbsp;000 onns (Clacton-on-Sea) resp. da 130&nbsp;000 onns (Lehringen). Er [[Ötzi]], la famusa mumia da glatscher ch’ha vivì avant radund 5200 onns, manava cun sai in artg d’ina lunghezza da ca. 1,80 meters fatg da lain da taisch, ed il moni da sia manera d’arom sa cumponiva dal medem material. Entant che l’utilisaziun dal taisch n’ha oz nagina muntada economica pli entaifer la selvicultura, vegn la planta che sa lascha tagliar bain duvrada dapi la renaschientscha en l’orticultura. Ella vegniva e vegn surtut plantada sco saiv viva semperverda. == Descripziun == === Cumparsa === [[Datoteca:Bayerischer_Wald_-_Mittelsteighütte_001.jpg|thumb|240px|Taisch che crescha en la sumbriva da plantas da feglia]] [[Datoteca:Labyrinth,_Schönbrunn_garden.jpg|thumb|200px|Labirint da saiv viva]] Il taisch è ina planta semperverda ch’è ordvart variabla areguard sia cumparsa. Tut tenor lieu po ella crescher sco planta u sco chaglia; ed en posiziuns extremas sco en l’auta muntogna u vi da paraids-crap crescha ella schizunt sco chaglia ruschnanta. La planta cun bist mida sia cumparsa en il decurs dals onns. Giuvens taischs disponan per ordinari d’in bist satigl e la roma è ordinada a moda regulara. La curuna da plantas giuvnas è conica e sa sviluppa en la vegliadetgna ad ina furma ovala u radunda. Exemplars pli vegls han magari er pliras tschimas e plirs bists. Plantas che creschan sulettas han savens roma fin giun plaun. Il bist dal taisch è segnà d’ina scorsa da squamas satiglia, da colur brin cotschna (plantas giuvnas) fin brin grischa (plantas pli veglias). En l’Europa Centrala cuntanschan be paucas plantas in’autezza da dapli che 15 meters.<ref>Ulrich Hecker: ''Bäume und Sträucher.'' BLV Buchverlag, Minca 2006, ISBN 3-8354-0021-5, p.&nbsp;166.</ref> En la [[Tirchia dal Nord]] creschan però taischs monumentals d’in’autezza da 20 meters ed en ils guauds maschadads dal [[Caucasus]] daventan singuls exemplars fin a 32 meters auts.<ref>Hageneder, p.&nbsp;16s.</ref> Taischs giuvens èn per il pli segnads d’in bist cun ina clera axa principala, entant che plantas ch’han cuntanschì la madirezza sexuala han savens plirs bists. En la giuventetgna crescha il taisch extrem plaun. En cas da cundiziuns disfavuraivlas stat el airi en in’autezza da 10 fin 50 centimeters e furma ina curuna pitschna. Èn las cundiziuns bunas, duri almain 10–20 onns, fin che la planta ha surmuntà il privel da ruissas da vart da la selvaschina. Silsuenter crescha la planta sut bunas cundiziuns fin 20 centimeters ad onn. En ina vegliadetgna da ca. 90 onns culminescha la creschientscha en l’autezza; l’augment da la grossezza e la creschientscha da la curuna na chalan percunter mai. Uschia èn pussaivels diameters dal bist da bundant in meter. Pervi da l’auta abilitad da sa reproducir a moda vegetativa, èn tipics per la planta chatschs che derivan da las ragischs u da roma che tutgan il terren. Entras bists che creschan ensemen pon sa furmar bists cumplexs d’ina grossezza da fin 1 meter. A partir d’ina vegliadetgna da ca. 250 onns cumenza a l’intern dal bist savens ina smarschira che po far daventar en il decurs dals tschientaners dal tuttafatg chavortg il mutagl. Per quest motiv èsi savens er betg pussaivel d’eruir la vegliadetgna da la planta a basa da rintgs annuals; la vegliadetgna vegn perquai per il pli stimada. In tratg caracteristic da la fasa da vegliadetgna dal taisch europeic è il fatg che la planta dispona l’emprim malgrà il bist chavortg d’ina curuna sviluppada dal tuttafatg. Alura na po il bist chavortg però betg pli purtar il pais da la curuna e parts da la planta rumpan davent. I restan silsuenter fragments dal bist che pon, sut bunas cundiziuns, vegnir cumplettads tras novs chatschs or dal mutagl u or dal sistem da ragischs.<ref>Toby Hindson: ''The growth rate of yew trees: An empirically generated growth rate.'' Alan Mitchell Lecture 2000, Londra 2000, Conservation Foundation.</ref> Taischs vegls disponan da duas strategias da remplazzar da dadora il bist che smarschescha da dadens. Per l’ina pon sa furmar a l’intern dal bist ragischs ch’èn ablas da sa sviluppar ad in nov bist. Per l’autra pon chatschs sa furmar a l’exteriur dal bist e crescher ad aut, uschia che vegls taischs consistan magari be pli d’in tschupè da tals bists da chatschs ch’èn creschids ensemen.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;575.</ref> === Las guglias === Las guglias dal taisch èn lomas ed elasticas; ellas han ina furma lineara, per part levamain storta (en furma da farcla). Vi dals chatschs principals èn las guglias ordinadas en furma da spirala, vi dals chatschs laterals en duas lingias. Las guglias dal taisch han ina lunghezza da 1,5 fin 3,5 centimeters ed ina ladezza da 2 fin 2,5 millimeters; ellas cuntanschan ina vegliadetgna da trais fin otg onns, fin che la planta las bitta giu. La vart sura da las guglias è verd stgira e glischanta, la vart sut è d’in verd cler fin verd-uliva. Sin la vart sura è visibel in gnerv central in pau elevà, ma na sa chattan naginas sfessas; la vart sut porta duas strivlas da stoma indistinctas. Las guglias dal taisch èn segnadas da pliras caracteristicas marcantas: Ellas na disponan da nagina ipodermis rinforzada mecanicamain tras sclerenchim; en pli mancan ils chanals da rascha. === Sistem da ragischs === [[Datoteca:Ancient_Yew_-_geograph.org.uk_-_726976.jpg|thumb|220px|Ragischs d’ina planta pli veglia]] Il taisch europeic ha in sistem da ragischs fitg vast, profund e spess. Il svilup da quest sistem da ragischs ha prioritad tar la creschientscha da la planta, anc avant la creschientscha en l’autezza e l’augment da la grossezza. Taischs èn er abels da penetrar en terrens fitg spess. Il sistem da ragischs ch’è sviluppà pli ferm che tar autras spezias da plantas pussibilitescha l’auta abilitad da sa regenerar dal taisch. Schizunt tar ina sperdita cumpletta dal bist pon anc crescher chatschs da ragisch. Cun ses sistem da ragischs multifar e flexibel è la planta abla da resister ad umiditad variabla, a terrens bletschs ed a la mancanza d’aria en il terren. Da qua deriva l’auta capacitad dals singuls individis da s’adattar als pli differents lieus e cundiziuns da viver. En regiuns grippusas è il taisch europeic abel da penetrar cun sias ragischs en sfendaglias e foppas che mainan aua, entant ch’el sa tegna ferm vi dal grip niv. Il taisch dispona d’ina ragisch da bulieu dal tip endomicoriza; perquai furma il taisch ina da las paucas plantas da guaud, da las qualas la ragisch na furma nagina simbiosa cun bulieus da micoriza che sviluppan fritgals. === Puschas, sems e multiplicaziun === [[Datoteca:Taxus_baccata_flowers.jpg|thumb|200px|Puschas masculinas]] [[Datoteca:MG_2621_Eibe_weiblich_mit_Befruchtungstropfen.jpg|thumb|200px|Puschas femininas cun dagut d’impollinaziun]] Sut cundiziuns dal lieu optimalas portan taischs l’emprima giada puschas femininas suenter avair cuntanschì ina vegliadetgna da 15 fin 30 onns. Sut cundiziuns main bunas poi esser che la madirezza sexuala vegn cuntanschida bundant pli tard. Taischs che creschan en effectivs spess e che na vegnan pervi da quai betg provedids suffizientamain cun glisch pon er cuntanscher lur madirezza sexuala pir cun 70 fin 120 onns. Las puschas vegnan gia furmadas vers la fin da la stad. Il temp da fluriziun ha lieu vers la fin da l’enviern u l’entschatta da la primavaira da l’onn proxim, en il cas normal tranter il favrer ed il mars, en regiuns pli fraidas pir tranter l’avrigl ed il matg. Il taisch europeic è normalmain bichasan: puschas masculinas e puschas femininas sa chattan sin differentas plantas. Cas excepziunals furman exemplars monochasans cun puschas dad omaduas schlattainas vi da la medema planta; en quests cas porta per ordinari be in singul rom flurs da l’autra schlattaina. Las numerusas puschas masculinas èn da furma radunda, han in diameter da ca. 4&nbsp;mm e cuntegnan 6 fin 14 stamins en furma da scut, ils quals portan mintgamai 6 fin 8 satgs da pollen melnents. S’avran quests satgets tras chalur, vegnan ils grauns da pollen manads davent gia tras il minim moviment dal vent. Il fatg che la planta flurescha baud, d’in temp che las plantas da feglia na portan per ordinari anc nagina feglia, garantescha che la derasaziun dal pollen ha lieu senza restricziuns, er sch’il taisch è uschiglio surcuvert da plantas da feglia. [[Datoteca:Taxus_baccata_MHNT.jpg|thumb|200px|Arillus]] [[Datoteca:Taxus_baccata_MHNT_seed.jpg|thumb|200px|Sems]] Las puschas femininas han be ina grondezza da 1 fin 1,5&nbsp;mm, sa chattan mintgamai en furma da chatschs curts en ils anguls dals fegls da roma giuvna e na dattan strusch en egl pervi da lur colur verdenta. Ellas consistan da squamas che sa cuvran, da las qualas be quella sisum è fritgaivla e porta be in furmasem. Dal temp da fluriziun sa sviluppa al piz in dagut d’impollinaziun. Quel prenda si ils grauns da pollen che sgolan natiers e maina, ina giada ch’el è svapurà, ils grauns al nucellus, uschia che la puscha vegn fructifitgada.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;577.</ref> A la basa dal furmasem (ovulum) sa chatta ina bulscha en furma d’anè. Suenter che la flur è vegnida fructifitgada, sa sviluppa quella ad in mantè dal sem, l’arillus. Quel circumdescha il sem en furma d’in cup; sia colur mida cun sa madirar da verd sin cotschen viv. Pervi da l’arillus vegn il sem dal taisch savens designà per sbagl sco fritg u schizunt sco cocla. Quai n’è botanicamain betg correct, damai ch’i n’existan tar gimnosperms nagins ovaris, ils quals fissan necessaris per ch’i possia sa sviluppar in fritg. Er las autras spezias da la famiglia dals taischs sviluppan in tal mantè dal sem. Il mantè dal sem cotschen è mangiabel e betg toxic, be ils sems èn da tissi. Ils brumbels da las flurs vegnan furmads en il decurs da la segunda mesadad da la stad. Il sem brin blauent, da furma ovala, ha ina lunghezza da 6 fin 7 mm ed ina ladezza da 3 fin 5&nbsp;mm. Il pais dal sem giascha tranter 43 e 77&nbsp;mg. Ils sems madiran da l’avust fin l’october e schermiglian pir la segunda primavaira. La derasaziun dal sem ha lieu tras utschels che vegnan attratgs da l’arillus dultsch. L’arillus vegn digerì ed il sem passa senza donn tras il tract da digestiun. Il dumber da cromosoms da la spezia munta a 2n = 24.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed., Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001, p. 89s., ISBN 3-8001-3131-5.</ref> == Sistematica == Las Taxaceae vegnan attribuidas als gimnosperms ed entaifer quels a las coniferas (plantas da guglias). Interessant è il fatg ch’i manca als taischs las puschas ch’èn uschiglio tipicas entaifer questa gruppa; l’arillus charnus (che vegn numnà en la lingua da mintgadi faussamain ‹cocla›) sa furma or dal moni da l’ovulum (furmasem). A la famiglia dals taischs appartegnan en tut tschintg geners (''Amentotaxus'', ''Austrotaxus'', ''Pseudotaxus'', ''Torreya'', ''Taxus''), ils quals furman tuts sems cun in arillus. Il gener ''Taxus'' cumpiglia spezias che na sa laschan betg distinguer tuttas cleramain ina da l’autra, quai vala surtut per ils effectivs dal Himalaia e da la China. Las propostas dals taxonoms tanschan da 2 fin 24 differentas spezias. Da las datas geneticas resulta percunter ch’il taisch europeic furma – malgrà il grond territori da derasaziun – in’unitad monofiletica e la suletta spezia ch’è derasada en l’Europa. == Derasaziun == La derasaziun da ''Taxus baccata'' na sa restrenscha betg sin l’Europa, mabain tanscha da las [[Azoras]] e la muntogna da l’[[Atlas]] en l’[[Africa dal Nordvest]] sur l’[[Europa]] e l’[[Asia Minura]] fin en il [[Caucasus]] e l’[[Iran dal Nord]]. En il nord tanscha il territori da derasaziun da las [[Inslas Britannicas]] sur la [[Norvegia]] fin en [[Svezia]] e [[Finlanda]]. En l’ost maina il cunfin dal territori da derasaziun da la [[Lettonia]] per lung il cunfin polonais-russ sur las [[Carpatas orientalas]] e finescha en la [[Tirchia dal Nord]]. En il sid tanscha il cunfin da la [[Spagna dal Sid]] e parts dal [[Maroc]] e da l’[[Algeria]] fin en la [[Tirchia dal Sid]] e da là en l’[[Iran dal Nord]]. En l’Europa n’è il territori da derasaziun betg coerent, mabain sa divida en plirs areals parzials. Entaifer quels cumpara il taisch ultra da quai be pli en pitschens effectivs u sco plantas singulas. Il motiv per questa disjuncziun furma fitg probabel la surexplotaziun antropogena dals effectivs da taischs en temps passads. Effectivs natirals existan surtut en il [[Portugal dal Nord]], la [[Spagna]], la [[Bretagna]] e la [[Normandia]], sin las [[Inslas Britannicas]], en la part meridiunala da la [[Scandinavia]], en il [[Balticum]], en las [[Carpatas]], en la part settentriunala da la [[Peninsla dal Balcan]], en l’[[Italia dal Nord]] ed [[Italia Centrala]] sco er sin las inslas [[Corsica]] e [[Sardegna]]. Percunter manca la planta per exempel en il Danemarc, en las parts settentriunalas da la [[Belgia]] e dals [[Pajais Bass]] sco er per lung dal curs central ed inferiur dals flums [[Elbe]] e [[Saale]] ed en la part centrala da la [[Pologna]]. Vers nord vegn il territori da derasaziun limità dal fatg che la planta n’è betg fitg resistenta cunter schelira. Il cunfin tanscha en la [[Norvegia]] e [[Svezia]] per lung da l’isoterma dal schaner da −5° C. La planta crescha surtut là nua ch’il clima è segnà d’envierns miaivels, da stad frestgas, da blera plievgia e d’in’auta umiditad da l’aria. En las [[Alps]] crescha il taisch, tut tenor regiun, fin en autezzas tranter 1350 e 1600&nbsp;m. == Pretensiuns al lieu == [[Datoteca:Schuppenborke_einer_Eibe.JPG|thumb|200px|Scorsa]] [[Datoteca:Taxus_wood.jpg|thumb|200px|Lain]] Il taisch crescha tant en lieus umids, cun umiditad variabla e fitg sitgs sco er sin terrens acidics e basics. Er areguard il terren (chaltschina, silicat, substrat organic) è ella fitg flexibla. Bain preferescha la planta terrens plitost umids, ritgs da substanzas nutritivas; ma cumpareglià cun autras spezias è l’ecogram dal taisch segnà d’ina fitg gronda amplituda fisiologica che cumpiglia schizunt lieus situads pli ad aut ch’il cunfin dal guaud pussaivel ed er territoris, en ils quals las cundiziuns da l’ambient varieschan fitg ferm. Da tut las planta da guaud che creschan en l’[[Europa]] è il taisch la spezia che cumporta il meglier la sumbriva. Plantas giuvnas èn schizunt dependentas da lieus sumbrivauns; plantas pli veglias pon alura er crescher vinavant en lieus suleglivs. Il meglier sa sviluppan taischs en guauds maschadads betg memia spess, ma be sch’ils effectivs da selvaschina n’èn betg uschè auts che plantas giuvnas vegnan ruissas immediat. Guauds che consistan be da taischs èn percunter stgars. Pervi da la surexplotaziun chattan ins oz taischs savens en lieus da retratga, surtut sin spundas muntagnardas sumbrivauns e taissas che vegnan er guntgidas da la selvaschina. == Strategias da surviver == === Abilitad da sa generar === Er l’abilitad da sa generar dal taisch è sviluppada bundant pli ferm che tar tut las autras spezias da coniferas indigenas. Quella sa mussa per l’ina en il fatg ch’il taisch, sco suletta spezia da planta da guglias, è bun da furmar plantinas dal tschep. Per l’autra è il taisch abel, grazia a la fitg buna guariziun da blessuras, da surviver er donns pli gronds. Fin en l’auta vegliadetgna è la planta abla da reagir tras tals chatschs sin donns mecanics, ma er sin donns da schelira u d’arsentada dal sulegl. In’ulteriura strategia da surviver furma la multiplicaziun vegetativa. Roma che tutga il terren po servir a munir la planta cun substanzas alimentaras supplementaras, ma er daventar il punct da partenza per la regiuvinaziun cumpletta da l’individi. Er tar plantas ch’èn sa derschidas sa lascha constatar che la roma che vegn en contact cun il terren cumenza immediat a far ragischs. === Resistenza cunter sitgira === Cumbain che las guglias dal taisch na disponan da nagina stresa rinforzanta ubain proteginta valan ellas sco fitg resistentas cunter sitgira. Uschia è il taisch abel da supportar sperditas d’aua relativas quasi tuttina autas sco il [[tieu da guaud]]. Omaduas spezias disponan da reservas d’aua absolutas sumegliantamain autas sco plantas ritgas da suc, e quai cumbain che lur capacitad d’aua (cuntegn d’aua en il stadi da saziada) è relativamain bassa. In’ulteriura abilitad che protegia la planta cunter sitgira è quella da serrar svelt ils stomata; quest mecanissem activescha l’aviez quatter giadas pli svelt ch’il pign. === Resistenza cunter schelira === La strategia dal taisch da resister a las cundiziuns crivas da la stagiun fraida sa basa sin duas cumponentas. Per l’ina sa reducescha la transpiraziun cumpareglià cun la stad sin in tschintgavel fin in ventgavel. La reducziun è tant pli auta, pli fraida che la temperatura da l’ambient sa preschenta. Per l’autra auza il taisch la concentraziun dal suc da la cella. Tras quai sa sbassa il punct da schelira ed ensemen cun quel er la temperatura minimala ch’è necessaria per il process d’assimilaziun (da ca. −3&nbsp;°C sin ca. −8&nbsp;°C). Ha il taisch avunda temp da sa preparar sin il fraid, datti per ordinari donns da schelira pir tar temperaturas fitg bassas da sut −20&nbsp;°C. Bundant pli savens datti donns d’airiadad da schelira, quai ch’è tranter auter d’attribuir a la protecziun da transpiraziun ch’è relativamain pauc sviluppada. Quest privel exista però per il pli be tar plantas sulettas en posiziuns exponidas. En pli na patescha il taisch betg da schelira tardiva. Quai cuntanscha la planta tras quai ch’ella reducescha be plaunsieu la concentraziun dal suc da la cella; las valurs normalas da l’onn precedent vegnan pir puspè cuntanschidas il zercladur. === Toleranza envers sumbriva === Il taisch vala sco planta ordvart toleranta envers sumbriva. Ella è er abla da surviver sch’ella vegn surcuverta dal tuttafatg d’autras plantas. Er en cumparegliaziun cun autras plantas ch’èn enconuschentas per lur toleranza envers sumbriva, sco il pign u il fau verd, cumporta il taisch cleramain dapli sumbriva. Sco che quai è il cas tar in deficit d’aua, sa serran ils stomata er en cas da stgirentada svelt. Quels s’avran pir suenter avair surpassà il punct da cumpensaziun da la glisch, pia il punct tar il qual è gist anc pussaivla in’assimilaziun netto positiva. Tar il taisch munta il punct d’assimilaziun da la glisch tar ina temperatura da 20&nbsp;°C radund 300 lux. Tar il [[fau verd]] èn quai 300–500 lux, tar il [[pign]] 300–600 lux. Ina tipica planta da guaud che crescha en la glisch, sco il [[tieu da guaud]], basegna percunter valurs da 1000 fin 5000 lux per surmuntar il punct da cumpensaziun da la glisch. == Toxicitad == [[Datoteca:Taxus_baccata_tree.jpg|thumb|200px|Planta singula]] Il lain, la scorsa, las guglias ed ils sems cuntegnan cumbinaziuns chemicas che vegnan numnadas en lur totalitad taxans u derivats da taxans (diterpens). La concentraziun da las cumbinaziuns toxicas variescha en las singulas parts da la planta, dependa da la stagiun ed er da la singula planta.<ref>Vidensek N. e.a.: ''Taxol content in Bark, Wood, Root, Leaf, Twig, and seedling from several Taxus Species''. En: ''Journal of Natural Products'', tom 53, nr. 6, p. 1609s., nov.-dec. 1990.</ref> Il mantè dal sem da la planta n’è percunter betg toxic e gusta dultsch. Tar l’uman e tar auters mammals vegnan las cumbinaziuns toxicas absorbadas svelt en il tract digestiv. Sintoms d’intoxicaziun pon gia cumparair tar l’uman suenter 30 minutas. Las cumbinaziuns toxicas fan donn als organs digestivs, al sistem da la gnerva, al dir ed a la musculatura dal cor. In cuntraremedi n’exista betg. Tar ils sintoms d’ina intoxicaziun tutgan in puls accelerà, pupillas engrondidas, vomitar, sturnizi, flaivlezza da la circulaziun e svaniment. Gia ina quantitad da guglias da 50 fin 100 grams po esser mortala per l’uman. En furma manizzada è l’effect da las guglias anc tschintg giadas pli ferm. Animals da chasa reageschan a moda differenta sin las cumbinaziuns toxicas cuntegnidas en il taisch. Chavals valan sco spezialmain periclitads – tar els duain 100 fin 200 grams guglias da taisch esser mortals. Tar vatgas cumparan sintoms d’intoxicaziun a partir da ca. 500 grams. Animals che pasculeschan èn surtut periclitads sch’els consumeschan andetgamain grondas quantitads. Percunter paran almain vatgas, nursas e chauras da sviluppar ina toleranza envers ils toxins dal taisch sch’ellas èn disadas da magliar regularmain pitschnas quantitads. == Il taisch sco planta medicinala == En la medischina populara sa serviv’ins da pizs da frastgas cunter verms, sco med per il cor, per promover la menstruaziun e sco med abortiv. Pervi da la toxicitad da la planta considerescha la medischina moderna questas furmas da diever sco memia ristgantas. Ils onns 1990 èsi reussì d’isolar dal taisch europeic a moda parzialmain sintetica las substanzas paclitaxel e pli tard docetaxel ch’èn ablas da retardar la divisiun cellulara. Questas substanzas èn admessas en la chemoterapia en cas da differentas furmas da cancer. == Il taisch sco cuminanza da viver == Tipicas spezias da plantas da guaud ch’accumpognan savens il taisch èn en l’Europa Centrala ruver, charpinet, fraissen, ulm, tigl, aviez ed ischi da muntogna. Sin terren cultivà crescha il taisch savens tranter bostgaglia cun spinas sco parmuglia e frosler, las qualas protegian la planta giuvna cunter ruissas. Tar ils utschels vegn differenzià tranter spezias che s’interesseschan be per l’arillus dultsch e gidan a derasar il sem ([[sturnel]], [[filomela]], [[merlotscha]], [[tursch perniclà]] e.a.) e talas che maglian il sem ([[verdaun]], [[pitgarel]], [[maset grond]], divers [[pitgalains]] e.a.). La filomela e surtut il tursch perniclà mussan in cumportament territorial e defendan la fin da la stad ‹lur› taisch cunter auters utschels. Talas plantas portan fin il schaner u favrer ils cups da sem cotschen vivs. Diversas spezias da [[durmigliets]] raivan sin taischs per cuntanscher l’arillus dultsch. Autras spezias da mammals, sco differentas mieurs, maglian be cups da sem ch’èn crudads per terra. Invertebrads vivan, cumpareglià cun autras plantas da guaud europeicas, be paucs sin il taisch, per exempel il [[mustgin da la gala da taisch]] (''Taxomyia taxi'') e duas vespras parasitaras (''Mesopolobus diffinis'' e ''Torymus nigritarsus'') che sa servan da las galas resp. larvas da quel.<ref>Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): ''Lexikon der Nadelbäume.'' Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p.&nbsp;581.</ref> == Il lain da taisch == === Caracteristicas e diever odiern === Il taisch furma ina planta cun lain da cor. Tar il lain da cor sa tracti en il tagl traversal da la part stgira, interiura, la quala n’è fisiologicamain betg pli activa e che sa distingua cleramain dal lain alv, la part exteriura pli clera. Il lain alv dal taisch è da colur alv melnenta, e furma ina stresa plitost graschla da diesch fin ventg rintgs annuals. Il lain da cor è da colur brin cotschnenta. Perquai ch’il lain crescha plaun, è quel persistent, spess, dir ed elastic. La duraivladad dal lain deriva da tannins che vegnan depositads en quel. In meter cubic lain da taisch paisa 640 fin 800 kilos (tieu: 510, fau: 720 kilos). Lain da taisch sia fitg bain e sa lascha elavurar tgunsch. Ozendi n’ha il taisch europeic però nagina muntada economica pli. Il lain che vegn be purschì darar sin martgà serva a lavurs da furnier, da turnar ed en la construcziun d’instruments da musica. === Diever istoric === [[Datoteca:Arc_long_anglais.jpg|thumb|140px|Artg lung englais]] En l’istorgia da l’umanitad ha il lain da taisch gì ina muntada bundant pli gronda che ozendi. Il diever dal lain per producir objects dal mintgadi (tschaduns, plats, cuppas, guglias, monis e.a.) è cumprovà gia dapi il [[temp neolitic]]. Daspera han ins stimà il lain pervi da sia resistenza cunter l’umiditad, sco che mussan restanzas da navs (t.a. dal [[temp da bronz]]), butschins, sadellas, conducts d’aua e.a. Ma la pli gronda muntada ha il lain dir ed elastic cuntanschì per fabritgar lantschas ed artgs. Ils pli vegls exemplars da lantschas fatgas da taisch derivan da Clacton-on-Sea, [[Essex]] (ca. avant 150&nbsp;000 onns) e da Lehringen, [[Saxonia Inferiura]] (ca. avant 90&nbsp;000 onns); quest’ultima vegn attribuida a l’[[uman da Neandertal]]. D’ina vegliadetgna tranter 8000 e 5000 onns èn sa conservads numerus artgs, tranter auter quel dad [[Ötzi]] d’ina vegliadetgna da ca. 5200 onns. L’emprim vegnivan ils artgs be construids dal lain da cor dal taisch. A partir dal 8avel tschientaner s.C. han ins cumenzà a trair a niz en la construcziun d’artgs las differentas caracteristicas dal lain alv e lain da cor. Sco artg lung englais vegn designà in tip d’artg dal temp medieval tardiv che vegniva construì d’in singul toc lain, ch’era ca. tuttina lung sco l’artger, pia ca. 180 centimeters, e che consistiva da ⅓ lain alv e ⅔ lain da cor vi da la part exteriura resp. interiura. Quests artgs han dominà las guerras tranter auter en il cumbat tranter Englais e Franzos durant il 11avel fin 16avel tschientaner (p.ex. [[Battaglia da Hastings]] 1066, [[Guerra da tschient onns]] a partir dal 1337). A partir dal 13avel tschientaner èn ils effectivs da taischs sin las [[Inslas Britannicas]] sa diminuids fermamain; davent da l’onn 1492 è mintga nav da commerzi che vuleva far commerzi cun l’[[Engalterra]] vegnida obligada da manar cun sai in dumber fix da lains da taisch. Be tranter il 1521 ed il 1567 han ins exportà da l’[[Austria]] e da la [[Baviera]] tranter 600&nbsp;000 ed 1 milliun tocs lain d’ina lunghezza da dus meters e ladezza da 6 cm per vegnir elavurads ad artgs. L’onn 1568 ha il duca [[Albrecht]] stuì communitgar al cussegl imperial a Nürnberg che la [[Baviera]] na disponia pli da nagins taischs pronts da vegnir tagliads. En l’Engalterra ha la mancanza da lain da taisch manà a l’ordinaziun roiala ch’ils construiders d’artgs stoppian far per mintga artg da taisch quatter da lain d’ischi da muntogna. Suenter ch’ils effectivs da taischs da l’Europa Centrala e dal Sid èn stads duvrads, ha l’Engalterra anc importà laina da las Carpatas e dal Balticum. L’onn 1595 ha la regina da l’Engalterra [[Elizabeth I]] fatg midar l’armada englaisa da l’artg lung sin la muschetta.<ref>Hagen Seehase, Ralf Krekeler: ''Der gefiederte Tod. Die Geschichte des englischen Langbogens in den Kriegen des Mittelalters.'' Hörnig, Ludwigshafen 2001, ISBN 3-9805877-6-2, p.&nbsp;34s.</ref> == Utilisaziun sco planta toxica, curativa e da nutriment == La toxicitad dal taisch è gia in tema en la mitologia greca: La dieua da la chatscha [[Artemis]] mazza cun frizzas da tissi da taisch las figlias da [[Niobe]] ch’eran sa gloriadas envers ellas pervi da lur grond dumber d’uffants. Er ils [[Celts]] faschevan diever d’in decotg da guglias da taisch per tissientar ils pizs da lur frizzas, e [[Julius Cesar]] rapporta en ses ‹De bello gallico› d’in chau da stirpa dals Eburons ch’haja pli gugent fatg suicidi cun tissi da taisch che da sa surdar als Romans. Areguard la toxicitad s’expriman [[Paracelsus]], [[Virgil]] e [[Plinius il Vegl]]. [[Dioskurides]] raquinta da taischs spagnols d’ina tala toxicitad che quels pudevan schizunt daventar privlus per tgi che seseva u durmiva en lur sumbriva. En la medischina han preparaziuns da taisch giugà ina rolla a partir dal temp medieval tempriv (cf. latiers survart). Dascha da taisch en pitschnas dosas vegniva maschadada tradiziunalmain en il pavel dal muvel per prevegnir a malsognas. En intginas regiuns, sco per exempel en l’[[Albania]], vegn quai per part pratitgà fin oz. Sper l’utilisaziun sco planta da tissi e curativa vegnan parts da taischs schizunt utilisadas sco nutriment: Dal mantè dal sem cotschen e dultsch, il qual n’è betg toxic, sa lascha preparar marmelada, sut la cundiziun ch’ils sems toxics vegnan allontanads. == Utilisaziun sco planta decorativa == [[Datoteca:Taxus_baccata_'fastigiata'.jpg|thumb|180px|La furma cultivada 'Fastigiata']] Sco suletta conifera europeica dispona il taisch d’ina buna abilitad da chatschar suenter esser vegnì taglià. Quai e la creschientscha spessa han predestinà il taisch da vegl ennà sco saiv viva en diever sco paravista. Taischs èn er adattads fitg bain per furmas geometricas u per tagliar figuras. Dapi la renaschientscha èn ils taischs semperverds perquai vegnids utilisads en l’orticultura. Surtut en ierts barocs eran saivs vivas da taischs fitg popularas; tar las pli enconuschentas tutgan las saivs vivas tagliadas en ils ierts da [[Versailles]]. En l’Engalterra han ins endrizzà stediamain labirints fatgs da saivs vivas da taischs. Da l’interess per furmas cultivadas adina pli stravagantas èn resultadas dapli che setanta differentas sorts, tranter auter: * 'Adpressa': Questa furma è vegnida cultivada l’onn 1838. Ella crescha sco chaglia (be feminina) cun roma pitschna, per part surpendenta. Las guglias a piz èn lunghent-ellipticas; ellas han be ina lunghezza da 1 cm. Igl exista er ina furma melnenta. * 'Dovastoniana': Questa furma è vegnida descritta l’emprima giada l’onn 1777. Ella cuntanscha in’autezza da 5 fin 8 meters ed ina ladezza da 6 meters. La planta posseda be in bist. La roma è ordinada en posiziun orizontala; ils pizs e frastgas lateralas pli pitschnas èn surpendents. Las guglias èn da colur verd stgira. * 'Fastigiata': Questa furma ch’è cumprovada l’emprima giada ils onns 1760 en l’[[Irlanda]] è derasada vastamain sco taisch da pitga en parcs, ierts e sin santeris. Ella crescha ad aut a moda tendida, en furma da colonna. Las guglias èn d’in verd fitg stgir ed ordinadas vi da la roma en furma da spirala. La tschima sa cumpona per ordinari da plirs chatschs; tras quai vegn la curuna cun ils onns pli lada en la part superiura. Sin las [[Inslas Britannicas]] cuntanscha il taisch da pitga autezzas da fin 15 meters. Igl existan er sorts parentadas cun guglias verd cleras, melnas u cun ina statura in pau pli bratga. * 'Fructo-luteo': Questa varianta deriva medemamain da l’Irlanda e tanscha enavos fin l’onn 1817. Ella crescha sco chaglia lada ed ha guglias verd stgiras. Ils mantels dal sem madiras n’èn betg sco uschiglio da colur cotschna, mabain da colur melna. * 'Overeynderi': La planta crescha sco chaglia ovala, cuntanscha in’autezza da 5 meters ed ina ladezza da 3 meters. Las guglias èn verd stgiras. * 'Repandens': Questa furma crescha sco pitschna chaglia cun roma planiva che sa cruscha. Suenter 10 fin 15 onns ha la planta cuntanschì in’autezza da 0,5 fin 0,6 meters; l’autezza maximala munta a 0,8 fin 1 meter. Sin la vart sura èn las guglias verd nairas e glischantas, sin la vart sut d’in verd fustg. == Toponomastica == Il num tudestg Eibe, Eibenbaum, er Ibenbaum (en furma curta Ibaum, er Ybaum) ha dà il num a numerus lieus geografics. Ad effectivs da taischs istorics renvieschan toponims sco Eiben, Eibenberg, Ibenberg, Iberg, Yberg, Iberig ed Ibach. Sper [[Hemiswil]] ([[Emmental]]) sa chatta il pli vegl taisch da la Svizra. La planta d’ina vegliadetgna da bundant 1000 onns cumpara er en la vopna da la vischnanca. In dals pli gronds effectivs da taischs da l’Europa cun var 80&nbsp;000 taischs sa chatta en il [[chantun Turitg]] sin las collinas da l’[[Albis]] e là surtut en il territori da l’[[Uetliberg]]. Il motiv per quest effectiv ha furmà la liberalisaziun da la lescha da chatscha en Svizra suenter la [[Revoluziun franzosa]]. Dal 1798 fin il 1850 han ins fatg chatscha sin las populaziuns da selvaschina fin che quellas èn bunamain stadas extirpadas dal tuttafatg. Senza donns da ruissas han ils taischs pudì crescher ad in vast effectiv, dal qual ils individis dumbran oz quasi tuts bundant 150 onns. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Fred Hageneder: ''Die Eibe in neuem Licht. Eine Monographie der Gattung Taxus.'' Neue Erde, Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-89060-077-2. * Hassler-Schwarz Jürg: ''Die Eibe (TAXUS BACCATA L.) Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung der Verbreitung und der kulturellen Bedeutung im Kanton Graubünden (Schweiz).'' 1999. * Thomas Scheeder: ''Die Eibe (Taxus baccata L.). Hoffnung für ein fast verschwundenes Waldvolk.'' IHW-Verlag, Eching 1994, ISBN 3-930167-06-9. * Christoph Leuthold: ''Die ökologische und pflanzensoziologische Stellung der Eibe (Taxus baccata) in der Schweiz''. (''Veröffentlichungen des Geobotanischen Institutes der ETH'', nr. 67). Geobotanisches Institut der ETH, Stiftung Rübel, Turitg 1980. * Markus Kölbel, Olaf Schmidt e.a. (red.): ''Beiträge zur Eibe''. (''Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft'', nr. 10), Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising 1996. * Hugo Conwentz: ''Die Eibe in Westpreußen, ein aussterbender Waldbaum''. Bertling, Danzig 1892. * Angelika Haschler-Böckle: ''Magie des Eibenwaldes''. Neue Erde, Saarbrücken 2005, ISBN 3-89060-084-0. * Michael Schön: ''Forstwirtschaft und Gefäßpflanzen der Roten Liste. Arten – Standorte – Flächennutzung.'' 2. ed., Herbert Utz Verlag, Minca 1998, ISBN 3-89675-375-4. * U. Pietzarka: ''Zur ökologischen Strategie der Eibe.'' Stuttgart 2005. * Christina R. Wilson, John-Michael Sauer, Stephen B. Hooser: ''Taxines: a review of the mechanism and toxicity of yew (Taxus spp.) alkaloids.'' En: ''Toxicon'', tom 39, nr. 2–3, 2001, p. 175–185. * Lutz Roth, Max Daunderer, Kurt Kormann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte.'' 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6. * Ingrid e Peter Schönfelder: ''Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen.'' Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Taxus baccata|Taisch europeic}} * [https://web.archive.org/web/20150923193948/http://www.botanik.univie.ac.at/hbv/download/ib_taxus_baccata.pdf Fegl d’infurmaziun davart il taisch] * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20211204204157/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/taxus.htm#Gewöhnliche_Eibe Infurmaziuns davart la planta e fotografias], sin: flora-de * Wolfgang Arenhövel: ''Die Eibe.'' En: Stiftung Wald in Not (ed.): ''Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen'', p. 24–26 * ETH: [https://web.archive.org/web/20140228023430/http://www.wm.ethz.ch/sebapub/seba_1/verbreitung/eibe ''Die Eibe in der Schweiz''] * [http://www.awl.ch/heilpflanzen/taxus_baccata/eibe.htm Il taisch sco planta curativa] * [https://web.archive.org/web/20200803201519/http://www.heimat-pfalz.de/index.php/hans-wagners-naturseite/903-die-eibe-taxus-baccata-der-baum-der-auferstehung.html Davart l’istorgia culturala dal taisch] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] 0wlzi2iu0z3uvvrnlj1t7muzitxf9r0 Theodor Huser 0 14550 172701 167000 2026-06-27T07:52:12Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172701 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Theodor Huser}}Theodor Huser (20.7.1950*) ei in sculptur da crap [[Svizra|svizzer]]. El ei staus actur e musicant e ha creau biaras atgnas producziuns, decoraziuns scenicas, exposiziuns, exposiziuns en gruppas sco era ovras el spazi public. Theodor Huser ei naschius a [[Wettingen]] sco il pli giuven da quater fegls<ref>[https://fritzhuser.ch/Die-Huser-Brothers] Fritz Huser, Die Huser Brothers. Zuletzt aufgerufen: 3.11.2023</ref>. Siu aug, Walter Huser, era medemamein sculptur da crap. Entras el ei Theodor Huser vegnius fetg baul en contact cugl art e surtut cun la sculptura da crap. Las ovras da [[:de:Auguste_Rodin|Rodin]] e [[:en:Michelangelo|Michelangelo]] han imprimiu el l’entschatta. Igl onn 1966 ha Huser cumpleniu la scola obligatoria a [[Wettingen]]. Dapi igl onn 1967 ha el visitau la scola d’art artisanadi a [[Turitg]] (oz «[https://www.zhdk.ch Zürcher Hochschule der Künste]»). Silsuenter ha Huser absolviu in emprendissadi sco sculptur da crap ed ha aviert 1979 siu emprem atelier a Neuenhof, [[Chantun Argovia|Argovia]]. == Sculpturas da crap e plasticas == [[Datoteca:Dreibeinstein von Theodor Huser.jpg|miniatura|[https://www.nksa.ch/ein-stein-einstein-oder-dreibeinstein/ Dreibeinstein], 1994, da Theodor Huser, avant [[:de:Neue_Kantonsschule_Aarau|la nova scola cantunala]] a [[Aarau]] [[Chantun Argovia|Argovia]] .]] Huser ha entschiet moderau: Cun nanins ord cement, marmor ni fier en siu atelier a Neuenhof. In da ses nanins cun il num «Buluu» ei vegnius exponius en il Sturenplan a [[Stockholm]], 1974 en il simposium da sculpturas ed a [[Turitg]] ella Via dalla Staziun 1 sco era alla exposiziun svizzera da plasticas a Biel igl onn 1975<ref>[https://ess-spa.ch/en/exhibitions/1975/artists#182] Swiss Sculpture Exhibition. 1975. Zuletzt abgerufen: 2.11.2023</ref>. En collaboraziun cun Beat Zoderer ed Attila Herendi ha Huber fabricau igl onn 1989 in’ovra monumentala. Quell’ovra representa ina gruppa da treis figura che emprovan dad alzar cun agid da stangas da fier pilasters ord la tiara. Quell’ovra ei vegnida exponida sin il plazzal dalla staziun a [[Baden]]. Medemamein a [[Baden]] sin la via «Ländliweg» ei ina ulteriura ovra da Huser plazzada, numnadamein l’ovra „10 gute Vorsätze“ digl onn 1991<ref>[https://ao.aargautourismus.ch/de/punkt/kunst/d2-10-gute-vorsaetze-von-theodor-huser/48583686/] 'Aargau Tourismus' von Tourismusbüro Baden: "10 gute Vorsätze" von Theodor Huser. 6.05.2020. Zuletzt abgerufen: 1.11.2023</ref>. Ord ina retscha da sempels crap sefuorma ina gruppa da lavur cun citaziuns sco per exempel: “Aschia meina la via tiegl art entras la natira e la via tier la natira entras igl art e pertuccont quei eis ei buca sempel da passar sperasvi». Quell’ovra ei in’allusiun sin l’affera da [[:de:Fichenskandal|cartotecas a Turitg]]<ref>[https://recherche.sik-isea.ch/en/everything/in/sikart/actor/list] SIKART Lexicon: Theodor Huser. Zuletzt abgerufen: 28.10.2023</ref><ref>[https://de.wikipedia.org/wiki/Kulturweg_Limmat] Kulturweg Limmat. 1.10.2022. Zuletzt abgerufen. 20.10.2023 </ref>. Igl onn 1993 ha Huser produciu sper la scoletta Kappelerhof, [[Baden]] sia proxima ovra, ina raspada da creatiras coluradas cun il tetel: «Quei animal dat ei mo cheu»<ref>[https://web.archive.org/web/20231103095727/https://www.sh-arch.ch/media/bauten_fuer_schule_kultur_und_sport.pdf] Bauten für Schule, Kultur und Sport von Stefan Häuselmann. Zuletzt abgerufen: 2.10.2023</ref>. In onn pli tard ha Huser creau l’ovra cul num «Il crap da treis combas». Quel ei vegnius creaus en connex d’ina concurrenza dalla cummissiun dagl’art dil [[Chantun Argovia|cantun Argovia]]. Il crap da treis combas ord grep da caltschina digl Jura schai sin in piédestal da betun sin la via culturala ad [[Aarau]] sper la scola cantunala ([https://www.nksa.ch Neue Kantonsschule Aarau]) <ref>[https://web.archive.org/web/20221011141558/https://www.ksa.ch/sites/default/files/cms/ksa/patienten-und-besucher/docs/info-aarau-kunst-im-oeffentlichen-raum-kunst-aufenthalt_ksa-patienten-besucher-ksa.pdf] Kunst im öffentlichem Raum von Kunstkomission Aarau von August 2009. Zuletzt abgerufen: 26.10.2023</ref>. Theodor Huser ha semegliontamein creau ils onns 1988,1989 e 1995 per l’exposiziun da [[Nadel|Nadal]] ella casa d’art ([https://web.archive.org/web/20231103095730/https://www.aargauerkunsthaus.ch/?gclid=EAIaIQobChMIuIy4q4elggMVpD0GAB0gMgHoEAAYASAAEgIU-_D_BwE Kunsthaus]) ina exposiziun da gruppas. Leutier s’audan figuras che contan, che produceschasn gest tenor la temperatura differents tuns. Huser ha era collaborau cun Rolf Winnewisser<ref>[https://web.archive.org/web/20231103095730/https://www.aargauerkunsthaus.ch/sammlung/neuerwerbungen-auswahl/2020/rolf-winnewisser] Aargauer Kunsthaus, Rolf Winnewisser Sammlung. Zuletzt abgerufen: 23.10.2023</ref>. Winnewisser e Huser han reconstruiu in grond crap chines dils studegiai el plazzal aviert intern dalla casa d’art ([https://web.archive.org/web/20231103095730/https://www.aargauerkunsthaus.ch/?gclid=EAIaIQobChMIuIy4q4elggMVpD0GAB0gMgHoEAAYASAAEgIU-_D_BwE Kunsthaus]). Meinsanual ei quei crap ussa el curtgin da [[:en:Pipilotti_Rist|Pipilotti Rist]]. == Producziuns musicalas e da teater == Huser ha publicau tut sias ovras en quella sparta sco era per exempel la cumposiziun «Das Tongeheur II“ egl  1991. Quei ei succediu en collaboraziun cun siu frar Fritz Huser. La premiera da quei toc ei stada a [[Liestal|Liestel]] egl arsenal (Zeughaus).  Igl onn 1995 ha ei dau ina cuntinuaziun cun il num «Das Tongeheur IV» sin la fiasta da 950 onns [[Wettingen]]. Leu eran tuts quater frars sin la tribuna ed han creau tuns tut specials ord bottas d’arschella che vegnevan sdermenadas silla tribuna e silsuenter modeladas en novs instruments. Huser era buca mo activs sin la tribuna, mobein era davos las culissas. Naven digl onn 1976 entochen 1979 ha Huser luvrau tier la casa da teater „[https://web.archive.org/web/20231103095725/https://www.schauspielhaus.ch/de/kalender/26967/jetzt-jetzt-jetzt Schauspielhaus]» da Turitg sco sculptur da teater, sco aschinumnau «[[:de:Bühnenmaler|Kascheur]]». Silsuenter ha el luvrau sur sesez sco [[:de:Bühnenmaler|Kascheur]] e susteniu gruppas da teater independentas. Igl onn 1992 ei il musical “Little Nemo” dad Urs Blöchlinger e Martin von Aesch vegnius realisaus<ref>[https://zembiblog.ch/martin-von-aesch/] Martin von Aesch von Zembi, 2023. Zuletzt aufgerufen: 29.10.2023</ref>. Tier quel ha Huser operau sco [[:de:Bühnenmaler|Kascheur]]. En il cant ei Huser staus activs tier in toc da teater da [[:de:Ruedi_Häusermann|Ruedi Häusermann]] igl onn 1993 entochen 1995. Leu ha el cantau e sunau diffenrents instruments. Quei teater ei vegnius mussaus a Berlin sin il plazzal «[[:de:Rosa-Luxemburg-Platz|Rosa Luxemburg]]»<ref>[https://www.nd-aktuell.de/artikel/450280.ruedi-haeusermann-baden-zusammen.html] Ruedi Häusermann Baden Zusammen von 29.10. 1993. Zuletzt abgerufen: 1.11.2023</ref>. == Ulteriuras activitads == Huser ei era staus creativs sin ulteriurs secturs, sco per exempel ella pictura. Cun siu frar Fritz Huser ha el creau igl onn 1992 in maletg da 50 meters per ina exposiziun a Wettingen. Quei maletg han ils dus frars scaffiu ed improvisau gest leu el liug. Igl onn 2015 han Huser e sia partenaria dau duront 7 onns scoletta a [[:de:Birmenstorf|Birmenstorf]]<ref>[https://www.birmenstorf.ch/fileadmin/00_website/01_Aktuelles/Gemeinderatsnachrichten/2014/03-2014.pdf] Bulletin 03/ 2014 von 02.7.2014. Zuletzt abgerufen: 2.11.2023</ref>. == Literaturverzeichnis == * Julie Harbor und Theodor Huser: Theodor Huser Seiten, von 5.11.1996 == Weblinks == <references responsive="" /> {{DEFAULTSORT:Theodor Huser }} {{DEFAULTSORT:Theodor Huser}} syv8phtinu2uleofj86f87g1p59vs34 Chasa Editura Rumantscha 0 14750 172667 168134 2026-06-27T01:00:51Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172667 wikitext text/x-wiki La '''Chasa Editura Rumantscha''' ei ina chasa editura svizra cun sedia a [[Cuira]]. Ella ei l'unica chasa editura da belletristica rumantscha. La chasa editura è vegnida fundada l'onn 2010 da la fundaziun [[Pro Helvetia]], dal [[chantun Grischun]] e da la [[Lia Rumantscha]].<ref>{{Literatur |Autor=Peter Jankovsky |Titel=Literatur ist ihr ein Herzensbedürfnis – Die Rätoromanin Anita Capaul leitet den Verlag Chasa Editura |Sammelwerk=Neue Zürcher Zeitung |Nummer=286 |Ort=Zürich |Datum=2013-12-09 |Seiten=9}}</ref> La Lia Rumantscha posseda la maioritad da la ScRL che vegn subvenziunada dal stadi cun var 180'000 francs per onn. La Chasa publitgescha litteratura e cudeschs per uffants e giuvenils en differents idioms rumantschs ed en [[rumantsch grischun]]. Fin il matg 2015 ha ella edì 27 cudeschs en in'ediziun da mintgamai var 500 fin 1000 exemplars.<ref>{{Internetquelle |autor=Peter Jankovsky |url=https://www.nzz.ch/schweiz/das-r-ist-programm-1.18540534 |titel=Das «R» ist Programm – Seit 5 Jahren existiert der rätoromanische Verlag Chasa Editura Rumantscha &#91;…&#93; |werk=Neue Zürcher Zeitung |datum=2015-05-15 |abruf=2019-10-27}}</ref> Fin l'onn 2020 èn quai stads passa 70 cudeschs da passa 40 auturs ed auturas<ref>Donatella Bonifazi: [https://www.rtr.ch/novitads/grischun/chantun/chasa-editura-rumantscha-in-giubileum-litterar ''Chasa Editura Rumantscha. In giubileum litterar''] rtr.ch, 29. Oktober 2020.</ref>. == Referenzas == <references/> == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20221226212912/https://chasaeditura.ch/category/actual/ Website der Chasa Editura Rumantscha] (deutsch/rätoromanisch) [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]] [[Categoria:Medias a Cuira]] 5pirk7qgbes84la3hq9rw1bsardezr8 Istorgia da la musica Clostra da Mustér 0 14811 172681 172265 2026-06-27T03:47:36Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172681 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:DisentisEmpore.JPG|miniatura|Orgel illa baselgia dalla clostra da Mustér Sench Martin]] '''La Clostra da Mustér''' d’eira ün center spirituel e culturel per las regiuns catolicas dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] ed ho influenzo la musica e la cultura da la regiun. == Istorgia == Fingià vers l’an 800 chantaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz,<ref>''[https://web.archive.org/web/20241112212106/https://www.kloster-disentis.ch/ora/gemeinschaft/gesang Gesang].'' In: ''Benediktiner Kloster Disentis.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> inua cha pled e melodia fuorman ün’unitded spirituela.<ref>''[https://www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/musik/artikel/gregorianischer-choral Gregorianischer Choral.]'' In: ''Schülerlexikon | Lernhelfer.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla importanta: quistas chanzuns d’eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita da minchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun, sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la [[Claustra da Mustér|Clostra da Mustér]], chi’s svilupaiva tra ün center da musical e culturel. [[Datoteca:Consulaziun.jpg|miniatura|Consolaziun (1690)]] Our dals quatter cudeschs da chant – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch –  manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ouvra, la ''[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]'', il cudesch il pü important da chant dal Grischun catolic. La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’an 1690 illa stamparia da la Clostra da [[Mustér]], chi d’eira installeda illa baselgia da pelegrinedi ''Nossadunna dalla Glisch'' a [[Trun]]. === Aint il ram dal rock rumantsch === In consequenza dal muvimaint 1968 sviluppaiva eir in Europa üna scena da musica alternativa chi interpretaiva da nouv la musica populera. Ils ans 1970 s'avaiva sviluppo intuorn [[Benedetto Vigne]], ün scolar da la scoula da la clostra, üna pitschna scena da rock traunter ils gimnasiasts.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Ediziun Chronos, Turich 2019. Pagina: 365 e Pagina: 379. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref> La mited da'ls ans 1980 caracterisaiva ün'atmosfera da partenza la scena, per exaimpel cun il festival «Festival dalla musica romontscha» a Mustèr (a partir da l'an 1980) cun rapreschantaziuns eir in chesa.<ref>Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref> === La Musica da la scoula clostra da Mustér === L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicela obligatorica. Üna manuscritta da l'an 1632 documenta instrucziuns d’instrumaints ([[Violina|gïa]] e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel. Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrela es dvanteda ün ''theatrum sacrum'' cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’an 1812, es naschieu our da la cultivaziun musicela la ''Musica Militaris'' dals students claustrels – in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la [[Svizra]] e cura l’identited naziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes. Actuelmaing chantan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’internat da la Clostra da Mustér. Id'es ün dals pü cuntschaints cors da scoulas in Svizra<ref name=":0">''[https://web.archive.org/web/20241130155457/https://gymnasium-disentis.ch/angebot/musik-und-kultur/ Musik und Kultur.]'' In: ''Gymnasium & Internat Kloster Disentis.'' Consulte ils 28. favrer 2026.</ref> ed es gnieu incuruno per sieu proget ''Ut unum sint'' cul premi ''Lily Wackerlin 2015'', il premi per giuventüna e musica.<ref>''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lily-waeckerlin-preis-geht-nach-disentis Lily-Waeckerlin-Preis geht nach Disentis].'' In: ''Südostschweiz.'' Ils 30 settember 2014. Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper turneas da chor a Mustér e [[Cuira]] fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas.<ref name=":0" /> == Litteratura == * Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019, <nowiki>ISBN 978-3-0340-1501-1</nowiki>, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361]. == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Claustra]] [[Categoria:Surselva]] [[Categoria:Musica sacrala]] jra3bxdt6z6sa9caq7sdwt0i7limom6 Jessica Zuan 0 14831 172682 172313 2026-06-27T03:58:33Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172682 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Jessica Zuan''' (naschida l'an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter. == Biografia == Jessica Zuan es la figlia d'ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L'infanzia ho'la passanto in Engiadin'Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho'la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l'examen es ell ida our d'pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l'an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels. Conuslte ils 27 marz 2026</ref><ref name=":1">''[https://web.archive.org/web/20260418092504/https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026.</ref> A l'ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha'l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in rumauntsch puter. In quist möd ho'la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" /> L'an 2017 ho la chesa editura ''Editions Samizdat Geneve'' publicho il prüm tom da lirica ''L'orizi'' da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn'la da temp in temp in Engiadin'Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d'infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" /> Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L'an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref> Actuelmaing publichescha la scriptura regulermaing in las revistas ed antologias da l'[[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur'la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" /> == Ouvras == * ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genevra 2017. * ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019. * ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023. * ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023. * ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023. * ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024. == Premis == * 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun * 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia * 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan * 2024: Premi Grischun da litteratura == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Litteratura rumantscha]] [[Categoria:Litteratura franzosa]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] [[Categoria:Lirica]] b9cfb1r9i29qki86n2mu3sealkc6xnj Ils Fränzlis da Tschlin 0 14833 172675 172312 2026-06-27T03:22:44Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172675 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas. == Ils Fränzlis da Tschlin == === Fundaziun === L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da [[Fränzli Waser]]. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas. Ils Fränzlis da Tschlin mettan cun lura musica üna punt traunter la musica tradiziunela ed il preschaint.<ref>''Chantai Rumantsch! - Zur musikalischen Selbst(er)Findung Romanischbündens'', pagina: 289. Laura Decurtins. 2019, ediziun Chronos. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> === Ils Fränzlis da Tschlin e lur rolla aint il film «Increschantüm» === Aint il film documentar ''Increschantüm'' da Stephan Haupt giuvan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' la rolla principela: Ils sun acturs scu eir responsabel per la musica dal film. ''Increschantüm'' as tratta da l'istorgia dal musicist jenic Fränzli Waser, chi d' eira activ cun sia chapella il 19evel tschienter in Engiadina.<ref>[https://web.archive.org/web/20240820235228/https://www.fontanafilm.ch/Increschantuem.html ''Increschantüm – Heimweh. Ein Meisterwerk der assoziativen Erzählkunst.'' In: ''Bündner Tagblatt''.] Consulte ils 31 marz 2026</ref> Il film a's tratta però eir da la glieud chi suna quista musica, da lura cultura e da l' Engiadina.<ref name=":0">''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref> === Musica === '''Progets musicels:''' In lur prüma CD ''Paparimapampam'' mettan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' in vita ils sots tradiziunels da Fränzli Waser ed agiundschan quels cun egnas cumposiziuns d' hozindi. Scu Fränzli Waser dal 19evel tschienter, viagian eir Ils Fränzlis da Tschlin intuorn dalöntsch. Quist as reflecta eir in lur musica scu la CD ''Il Viadi'': sper sots tradiziunels da l'Engiadina sunan Ils Fränzlis da Tschlin eir melodias da la Svizra francesa, da l'Italia ed ün schlager svizzer da l'an 1939. In viedi pigliani cun se que cha 'ls plescha e faun udir quist in lur proget ''Tschlin – Wien retour''.<ref name=":1">[https://www.fraenzlis.ch/de/musik/cds/ fraenzlis.ch. CDs]. Consulte ils 31 da marz 2026</ref> Ils Fränzlis da Tschlin as sviluppan ad üna sorta da big band. In ''Ils Fränzlis mit alles und scharf (2020)'' integreschani üna buna part musica appenzellaisa e jazz in lur stil: wälzerlis, märschlis, chaunt da jodel, üna prisa jazz ed elements da musica dal Balcan. In ün oter proget musicel, ''Ballada'', vegnan quintos istorgias musicelas ed invits per soter, perche cha'l pled rumauntsch ''ballada'' significha ün sot scu eir üna poesia cun püssas strofas, chi vegnan raquintedas u chantedas.<ref name=":1" /> '''Progets musicels cun oters:''' Ils Fränzlis da Tschlin sunan eir insembel cun oters, per exaimpel chanzuns d'iffaunts in tschinch idioms rumauntschs cun [[Corin Curschellas]], u aint ils progets ''Fascht dihei'' ed il ''Ländlerorchester''.<ref name=":1" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Cultura rumantscha]] a37z14z3xkpx2uillrmm53m662guoon Chapella Open Air 0 14836 172666 169707 2026-06-27T00:55:49Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172666 wikitext text/x-wiki {{Puter}} [[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival Chapella Open Air]] '''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in [[chantun Grischun]] ed ho lö minch' an traunter [[S-chanf]] e [[Breil|Brail]] in l' [[Engiadina|Engiadin' Ota]].<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref> == Il festival == Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs e visitaduras da l' Engiadina e da tuot la [[Svizra]] chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref> Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da settember 2001 a [[San Murezzan]].<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20260408061553/https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref> Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" /> == Indicaziun da funtaunas == <references /> [[Categoria:Musica]] [[Categoria:Musica (Svizra)]] [[Categoria:Musica rumantscha]] [[Categoria:Engiadin'Ota]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:S-chanf]] 9gu3psb3s3ezqp476a2y95xoxsmr97i Sgrafit in Engiadina 0 14864 172693 170742 2026-06-27T07:02:48Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172693 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://web.archive.org/web/20251208075855/https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]] Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://web.archive.org/web/20251111002427/https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] 5vcbn7wiesk1h05pr51eqgh1dd7s2ke Susanna Fanzun 0 14866 172698 172305 2026-06-27T07:27:00Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172698 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschida sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://web.archive.org/web/20250904130639/https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] adnm68rmzlt58cpegxgpaaf2up0v3lf