Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 1990 172718 168846 2026-07-03T01:56:25Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172718 wikitext text/x-wiki [[Image:logo-giuru.gif|thumb|Il logo da la GiuRu]] La '''GiuRu''' (Giuventetgna Rumantscha) è ina uniun rumantscha che ha per finamira da promover la lavur da giuventetgna e furmar contacts tranter giuvenils da las differentas regiuns rumantschas e dad autras minoritads internaziunalas. La GiuRu è vegnida fundada l'onn 1991. Ella porscha sustegn finanzial, communicaziun ed agid da planisaziun e realisaziun per projects rumantschs che vegnan realisads da giuvenils u sa drizzan a giuvenils. L'entschatta da l'onn 2009 aveva la GiuRu ca. 185 commembras e commembers. A la radunanza generala 2008 èn suandantas persunas vegnidas elegidas sco suprastants: Gion-Andri Cantieni (president), Annatina Nay (vice-presidenta), Oliver Nyffeler (cassier), Luca Hasler (actuar), Sandro Buchli (assessur). Finanzialmain vegn la GiuRu sezza sustegnida per gronda part da la [[Lia Rumantscha]] e dal Uffizi federal da cultura. Las entradas da radund 40'000 francs investescha la GiuRu bunamain cumplettamain puspè en il sponsoring da projects. Il pli grond project da quests projects e la gasetta da giuventetgna "PUNTS" che vegn sustegnida da la GiuRu cun radund 15'000 francs. == Projects == [[Image:Suprastanza GiuRu.jpg|thumb|350px|La suprastanza da la GiuRu (2008)]] La GiuRu realisescha adina puspè projects per la giuventetgna. Plinavant lavura la GiuRu era vid projects che cuzzan sur lung temp. Intgins da quests chattas qua: === www.giuventetgna.net === La GiuRu ha ramassà tut las adressas da las uniuns da giuventetgna rumantschas dal chantun [[Grischun]]. Sin la pagina [https://web.archive.org/web/20070929034817/http://www.giuventetgna.net/ giuventetgna.net] èn tut questas adressas accessiblas. Plinavant datti er in chalender d'occurrenzas sin questa pagina, uschia che mintga uniun po publitgar sias occurrenzas. Questa purschida è la successura da www.giuventetna.ch - ina pagina surmirana che aveva la medema intenziun. === La posta-rumantscha === La "posta-rumantscha" è ina glista da mail che cuntegna en quest mument circa 600 adressas dad email. Mintga persuna po sa registrar cun sia adressa dad email sin [https://web.archive.org/web/20060221070705/http://www.posta.giuru.ch/ www.posta.giuru.ch] ed è lura commember u commembra da la glista. Uschè sa ella trametter emails a tut tschels commembers e survegn tut ils emails che ils auters commembers scrivan a la glista. Schebain che la posta-rumantscha è in project da la GiuRu sa drizza ella betg mo a giuvenils. La finamira da la GiuRu è da cuntanscher il pli grond public pussaivel. La GiuRu vesa en la posta-rumantscha era la pussaivladad da discutar problems da la politica linguistica cun in grond public. Mumentan vegnan dentant oravant tut annunziadas occurrenzas cun la glista da mail. === Contacts internaziunals === La GiuRu è commembra da la GCEE, la Giuventetgna da cuminanzas etnicas Europeanas. Tras quai ha ella contact cun autras minoritads ord l'entira [[Europa]] - davent da la [[Spagna]] fin en [[Russia]], davent da Danemark fin en [[Italia]]. L'onn 2005 ha la GiuRu er organisà il seminari d'atun da la GCEE, l'[https://web.archive.org/web/20070928173453/http://inscunter.giuru.ch/ ''inscunter''] a Laax. Radund 70 giuvenils ord l'entira Europa che s'engaschan en lur minoritads han participà al seminari che ha gì lieu ils 12-16 d'october 2005. La GiuRu aveva organisà in program cun differents workshops, in excursiun el conturn dal crap da Flem ed in concert da Corin Curschellas. Duas giadas ha la GiuRu era gia organisà il SnowExchange. Quai ils onns 2007 e 2009. Per quest occurrezna èn mintgamain var 20 giuvenils da differentas minoritads da l'Europa viagiadas en il Grischun a passentar in per gis cun ir cun skis, emprender ad enconuscher il rumantsch e barattar ora experientschas. == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20060718202959/http://www.uniuns.giuru.ch/ La pagina da la GiuRu] * [https://web.archive.org/web/20070929034817/http://www.giuventetgna.net/ Las uniuns da giuventetgna rumantschas dal chantun Grischun] * [https://web.archive.org/web/20060221070705/http://www.posta.giuru.ch/ La posta-rumantscha] * [https://web.archive.org/web/20201020221617/http://punts.ch/ La pagina da las PUNTS] * [http://www.yeni.org La pagina da la GCEE] * {{E-LIR|1122}} [[Categoria:Uniuns ed organisaziuns rumantschas]] [[Categoria:Cuira]] hincit4p8fxhlxkwj3052l1mv7081lm 0 5108 172722 166578 2026-07-03T03:58:18Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172722 wikitext text/x-wiki {{Charta dals idioms rumantschs}} Il '''puter''' è in idiom [[rumantsch]]. El vegn discurrì en l’[[Engiadin'Ota|Engiadin’Ota]] tranter [[Malögia]] e [[Cinuos-chel]] sco er a [[Bravuogn]]. == Introducziun == Tar il puter sa tracti d’ina varianta dal ladin. La noziun ‹ladin› designescha en Svizra las variantas rumantschas da l’Engiadina e da la Val Müstair. Sper il puter èn quai il vallader (Engiadina Bassa) ed il jauer (Val Müstair). Il ladin en Svizra furma ina part dal rumantsch dal Grischun ed è da distinguer cleramain da la [[lingua ladina]] che vegn discurrida en il Tirol dal Sid (Dolomitas). Il puter è stà da muntada speziala per il svilup dal rumantsch sco lingua scritta. Il pli vegl text litterar rumantsch pli lung furma la ‹Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs› (1527), scritta en puter da [[Gian Travers]] da Zuoz. Er l’emprim cudesch stampà rumantsch deriva da l’Engiadin’Ota: il 1552 è cumparì in catechissem protestant ed il 1560 il Nov Testament, omadus translatads en puter da [[Jachiam Bifrun]] da Samedan. == Scripziun e pronunzia == Malgrà numerusas adattaziun en il decurs dals tschientaners ha la lingua scritta da l’Engiadin’Ota mantegnì fin oz numerus tratgs fitg vegls, quai che renda la pronunzia pli difficila che quella dals quatter auters idioms scrits dal rumantsch. In exempel furma la pronunzia dad ''-aun-'' sco ‹än› avant consonant resp. schizunt sco ‹äm› avant vocal ed a la fin dal pled. Il num rumantsch Silvaplauna (tud. Silvaplana) vegn perquai pronunzià sco ‹Silvapläma›. In’autra atgnadad da la scripziun dal puter furma la finiziun ''-ieu'' che tuna sco ‹ia› (cun i accentuà ed a curt). Pervi da questa ed autras reglas vegn ''bainvgnieu'' pronunzià ‹bäjnfnjía› e ''vstieu'' (vestgì) vegn pronunzià ‹schtía› (senza v). La differenza la pli evidenta dal puter envers il vallader (e savens er envers ils auters idioms) furma il fatg ch’in lung a vegn savens remplazzà tras in lung e (e vegn er scrit en quests cas sco e). Entant ch’igl ha num en l’Engiadina Bassa ''chasa'', ''Banca chantunala'', ''dumandar'', ''ala'' vegn ditg e scrit en Engiadin’Ota ''chesa'', ''Banca Chantunela'', ''dumander'', ''ela'' (mintgamai cun e lung ed accentuà). == Lingua da scola == Sco tut ils idioms rumantschs na furma er il puter betg be in dialect discurrì, mabain ina lingua scritta cun grammatica ed ortografia normada. Perquai vegn l’idiom er duvrà sco lingua da scola en tut las scolas rumantschas e bilinguas da l’Engiadin’Ota. == Scripturas e scripturs == * [[Gian Travers]] (1483–1563) * [[Jachiam Bifrun]] (1506–1572) * [[Giovannes Mathis]] (1824–1912) * [[Simon Caratsch]] (1826–1892) * [[Gian Fadri Caderas]] (1830–1891) * [[Gian Pitschen Balastèr]] (1833–1894) * [[Clementina Gilly]] (1858–1942) * [[Gian Bundi]] (1872–1936) * [[Artur Caflisch]] (1893–1971) * [[Ursina Clavuot-Geer]] (1898–1983) * [[Reto Caratsch]] (1901–1978) * [[Selina Chönz]] (1910–2000) * [[Irma Klainguti]] (1917–2000) * [[Martin Raschèr]] (1920–2016) * [[Gion Gaudenz]] * [[Göri Klainguti]] * [[Attilio Bivetti]] * [[Anna Ratti]] == Colliaziuns == * {{E-LIR|3395|Ladin}} * [https://web.archive.org/web/20160822094158/http://www.udg.ch/dicziunari/puter/impressum Dicziunari puter] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Rumauntsch puter| ]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Engiadin'Ota]] [[Categoria:Linguas da la Svizra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] hj863qbi3n3fd3lesdzqm0ovpfa1c5x 0 5136 172724 166583 2026-07-03T05:06:33Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172724 wikitext text/x-wiki {{Charta dals idioms rumantschs}} Il '''vallader''' è l’idiom rumantsch che vegn discurrì en l’[[Engiadina Bassa]] tranter [[Martina]] e [[Zernez]] sco er en la [[Val Müstair]] (en furma dal dialect [[jauer]]). Il vallader ed il [[puter]] (Engiadin’Ota) furman ensemen il ladin (rumantsch da l’Engiadina). Sco tut ils tschintg idioms rumantschs ha er il vallader il caracter d’ina lingua da scrittira, segnada d’ina lunga tradiziun sco lingua litterara e da scola. == Caracteristicas == Blers tratgs caracteristics collian il vallader cun il puter (perquai il term general ‹ladin›). Foneticamain s’exprima quai per exempel en furma dals palatals radunds [y] ed [ø] – scrit ü ed ö – che na cumparan betg en il territori renan. Medemamain be en quests dus idioms è sa mantegnida la differenziaziun tranter in passà definì ed in passà anteriur, duas furmas da temp che correspundan al talian passato remoto resp. al franzos passé simple. Questa furma – a la quala correspundeva in passà sintetic en il sursilvan vegl – è oz però be pli en diever en la litteratura. Cumpareglià cun il puter vegn il vallader pronunzià pli datiers da la lingua scritta: La pronunzia sa lascha quasi adina deducir da la scripziun. Verbs che fineschan en vallader sin -ar accentuà fineschan en puter sin -er. Er uschiglio datti differenzas tranter ils dus idioms areguard la conjugaziun, sco che mussa l’exempel dal verb avair: {| class="wikitable" |- ! Idiom !! 1. sg. !! 2. sg. !! 3. sg. !! 1. pl. !! 2. pl. !! 3. pl. |- | Puter|| eau d’he || tü hest || el ho || nus avains || vus avais || els haun |- | Vallader|| eu n’ha|| tü hast || el ha || nus vain || vus vaivat/avaivat/avais || els han |} Sco ils auters idioms rumantschs enconuscha er il vallader influenzas dal tudestg, per exempel a nivel lexical en furma dals pleds god (da wald), nüzzaivel (nützlich), stambuoch (Steinbock) ubain rispli (dal tudestg svizzer risbli, Reissblei). == Dialects == En la lingua discurrida sa serv’ins da dialects locals che pon tuttavia sa differenziar vaira ferm da la lingua da standard. Las persunas che discurran las varietads localas pon per ordinari distinguer precisamain il lieu d’origin da lur partenari da discussiun. Uschia datti per exempel per il pled ''eu'' (jau) las suandantas pronunzias localas: [ˈɛː], [ˈɛw], [ˈjɛ], [ˈjɐ], [ˈjow] e [ˈjaw]. Sco agens dialects per propi sa distinguan entaifer il vallader surtut il [[jauer]] da la Val Müstair ed il [[Samignun#Il_dialect_rumantsch_da_Samignun|dialect rumantsch da Samignun]] (cf. ils artitgels respectivs). == Svilup da la lingua litterara == Gia il 1536 ha [[Philipp Gallicius]] translatà impurtants texts da la Biblia en la lingua discurrida e tutga uschia – sper il Puter Bifrun – tar ils fundaturs da la lingua scritta rumantscha. L’emprim’ovra stampada en vallader ha furmà ‹Vn cudesch da Psalms› da Durich Chiampell da l’onn 1562. Impurtantas auturas ed auturs ch’han scrit u scrivan en vallader èn [[Peider Lansel]], [[Men Rauch]], [[Men Gaudenz]], ils frars [[Andri Peer]] ed [[Oscar Peer]], [[Luisa Famos]], [[Cla Biert]], [[Leta Semadeni]] e [[Rut Plouda-Stecher]]. == Colliaziuns == * {{E-LIR|3395|Ladin}} * [https://web.archive.org/web/20160921082004/http://www.udg.ch/dicziunari/vallader/impressum Dicziunari vallader] {{Navigaziun Linguas retoromanas}} [[Categoria:Rumantsch vallader| ]] [[Categoria:Lingua rumantscha]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Linguas da la Svizra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] [[Categoria:Zernez]] [[Categoria:Val Müstair]] [[Categoria:Valsot]] 39oonyse1gpoyyz2dpuv712rku9qorj 0 6577 172719 160189 2026-07-03T02:02:06Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172719 wikitext text/x-wiki [[Image:Picswiss SG-36-21.jpg|right|200px|thumb|Culegna gualsra en la Val Calfeisen (SG)]] Ils '''Gualsers''' èn ina gruppa etnica [[Alemans|alemana]] che viva en las [[Alps]]. Els discurran tudestg gualser, in dialect aleman. Ils Gualsers han bandunà durant il temp medieval la regiun da l’actual chantun [[Vallais]] ed èn migrads en autras regiuns svizras, en l’Italia dal Nord, en il [[Principadi dal Liechtenstein]] ed en l’[[Austria]]. == Istorgia == Avant ca. 1000 onns han ils Gualsers cuntanschì sin lur viadi davent da la [[Part Sura Bernaisa]] il [[Goms]] en il Vallais ed han populà successivamain la part sura da la Val dal Rodan. Enturn il 13/14avel tschientaner han singulas gruppas da Gualsers cumenzà a bandunar plaun a plaun la Val dal Rodan ed èn partidas en tut las direcziuns, oravant tut dentant vers ost<ref>[http://www.walser-alps.eu/walser-regionen La survista sa basa sin las infurmaziuns da la pagina d’internet http://www.walser-alps.eu]</ref>: *en las vischnancas da [[Simplon]] e [[Gondo]] ch’appartegnan bain tar il Vallais, ma che sa chattan da l’autra vart dal sparta-auas e ch’èn pir vegnidas colonisads durant las migraziuns dals Gualsers *en la Part Sura Bernaisa: Lauterbrunnen, Mürren, Planalp, ma era en singuls lieus en la Planira Bernaisa *en parts dals territoris alpins dal [[Vad]] e da la [[Savoia]] *en las valladas alpinas talianas en il sid dal massiv dal [[Monte Rosa]]: **en la regiun da la [[Val d’Aosta]]: Gressoney: Gressoney-La Trinité (tudestg gualser Greschunei Oberteil), Gressoney-Saint-Jean (guals. Greschunei Underteil und Mettelteil), Issime (guals. Eischeme), sco er en parts da la Val d’Ayas **en la provinza Vercelli: Alagna Valsesia (guals. Im Land), Rima (furma oz ensemen cun San Giuseppe la vischnanca da Rima San Giuseppe, guals. In d Rimmu), Rimella (guals. Remmalju), Riva Valdobbia (guals. Rifu) **en la provinza Verbania-Cusio-Ossola: Formazza (guals. Pomatt), Macugnaga (guals. Z Maggana), Salecchio (guals. Saley), Ornavasso (guals. Urnafasch), Miggiandone, Agàro (guals. Ager), Ausone (guals. Ogschtu), Campello-Monti (guals. Ggampel) [[Image:St. Antönien, Haus von 1394.jpg|right|230px|thumb|Chasa ‹gualsra› dal 1394 a St. Antönien (Partenz)]] *en il [[chantun Tessin]] en la vischnanca da [[Bosco/Gurin]] (guals. Gurin) *en diversas parts dal chantun Grischun: **[[Valragn]] **[[Sursaissa]], [[Val S. Pieder]] / [[S. Martin]], Signina (vischnanca da [[Riein]]) e la part sura da la [[Cadi]] **[[Val Stussavgia]], [[Tenna]], [[Valendau]], [[Versomi]], [[Tschappina]], [[Avras]], [[Mut]] **il [[Scanvetg]] **il [[Landwassertal]] sura cun [[Tavau]] ed il [[Partenz]] *Probablamain dal Partenz anora èn vegnids colonisads: **Triesenberg e Planken en il Principadi dal Liechtenstein **la Val Calfeisen e la Val Tamina en il chantun [[Son Gagl]] **en il [[Vorarlberg]] ed il [[Tirol]]: Grosses Walsertal e Kleines Walsertal; Tannberg cun Schröcken, Lech e Warth sco era Lechleiten, Gehren e Walchen (parts da Steeg en il Tirol); las vischnancas da Galtür ed Ischgl en il Paznaun sco era da la vart svizra Samnaun e – puspè en l’Austria – Brand, Bürserberg, Dünserberg, Ebnit, Laternsertal, Damüls, [[Montafun]] e Silbertal. Ils motivs per las migraziuns dals Gualsers durant il temp medieval n’èn betg sclerids dal tuttafatg. Ins suppona che diversas raschuns han influenzà la migraziun. In motiv po esser stà il squitsch da la populaziun ch’ha manà a la tschertga da novs terrens da producziun. Las migraziuns dals Gualsers stattan qua en in sumegliant context sco la colonisaziun da l’ost tudestga, nua che colonists tudestgs èn sa chasads en ils territoris slavs e baltics en l’ost, en la Carinzia ed en la Steiermark. Ils Gualsers han sviluppà tecnicas che pussibilitavan era da cultivar regiuns muntagnardas pli autas. Ils signurs territorials da quellas regiuns han promovì la colonisaziun cun deliberar ils colonists da las taglias e cun dar ad els privilegis colonisatorics spezials. Uschia ha l’access a novs terrens pussibilità als Gualsers da sa deliberar da la [[sclavitid feudala]]. Pervi da lur atgna constituziun legala vegnivan ils Gualsers era numnadas ‹Libers›. Cunzunt ils Gualsers derivants dal vitg gualser Gressonay èn daventads enconuschents a partir dal 16avel tschientaner sco [[chasegliaders]] e commerziants ambulants da success. Els provedivan lur clientella en las regiuns pli bassas da l’Europa Centrala. == Lingua e cultura == [[Image:Hoechstalemannisch.png|right|230px|thumb|Distribuziun territoriala dals dialects da l’autischem aleman]] La lingua e la cultura dals Gualsers èn per part restadas viventas fin oz. Il gualser è ina varianta particulara dal dialect tudestg dal sidvest, numnada [[autischem aleman]] (''Höchstalemannisch''). L’autischem aleman sa differenziescha fermamain dals dialects da l’[[aut aleman]] (''Hochalemannisch'') dal Grischun e dals dialects dal [[bass aleman]] (''Niederalemannisch'') dal conturn dal Vorarlberg. Ina caracteristica che definescha il tudestg gualser è il tun /sch/ en pleds sco ''schi'' ‹ella› (singular e plural), ''iisch/ünsch'' ‹a nus›, ''Müüsch/Miisch'' ‹mieurs›, ''Hüüscher/Hiischer'' ‹chasas›. Ulteriurs tratgs dal gualser tutgan tar las caracteristicas pli generalas dals dialects alemans dal vest e dal sidvest. En il Grischun ed en il Vorarlberg sa differenzieschan questas caracteristicas dentant uschè fitg dals dialects da la regiun ch’er ellas han in caracter definind. Da quellas furmas fan part il preschent ''er geit, steit'' ‹el va, stat› (uschia er en il tudestg bernais, ma en ils dialects da l’ost èsi ''er gaat/goot, staat/stoot''). U il plural da duas silbas dals masculins ferms: ''Taga'' ‹dis› (en ils dialects da l’ost èn quests plurals apocopads e savens era stgirentads, ''Taag'' u ''Tääg''). Il medem vala per il /k/ inizial ch’è spustà ad in /ch/, sco en ''Chind'' ‹uffant›, quai ch’è in tratg dals dialects aut alemans fitg derasà, ma che na cumpara betg en ils dialects da la vallada dal Rain dal Grischun, dal Liechtenstein e dal Vorarlberg. === Intgins exempels dal gualser da la Val S. Pieder === * ''Hopschel'': rustg * ''Heutrapfel'': salip * ''önschi'': noss * ''Huttla'': vestgadira * ''Heufurggä'': furtga * ''Schärä'': talpa * ''ichi'': en * ''Schi gäit met erä Fründ ens Hus zum en Tasse Kaffee go trinkä.'' <br>Ella va cun ses ami en chasa per baiver ina scadiola café. * ''Wo i dähai acho ben, ben i zfriede gsi, mini Fründe wedär ts gseh. Mir gfallts ts Vals, mis Heimatdorf, mit de Bärgä, de Geiss, de Schaff, de Chüe und de Valser.'' <br>Cura ch’jau sun arrivà a chasa, sun jau stà cuntent da puspè vesair mes amis. A mai plaschi a Vals, mes lieu d’origin, cun ils culms, las chauras, las nursas, las vatgas e quels da Vals. L’idea derasada ch’i dettia er in tip da bajegiar tipicamain gualser na constat dentant betg. Quest tip da bajegiar è plitost da caracter alpin ch’exclusivamain gualser. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == *Zinsli, Paul: ''Walser Volkstum: in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien. Erbe, Dasein, Wesen.'' 7avla ediziun amplifitgada, Cuira 2002. ISBN 978-3-905342-05-5 *Bohnenberger, Karl: ''Die Mundart der deutschen Walliser im Heimattal und in den Außenorten'', (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik 6), Frauenfeld 1913. == Colliaziuns == *{{E-LIR|1125}} *[http://www.rtr.ch/rtr/index.html?siteSect=40201&sid=7385770 Dossier da RTR davart ils Gualsers] *[http://www.rtr.ch/rtr/index.html?siteSect=30006&broadcastId=421202 Emissiun da RTR davart ils Gualsers] *http://www.walser-alps.eu – Ils Gualsers en las Alps *https://web.archive.org/web/20070928161300/http://www.wir-walser.ch/deutsch/ *https://web.archive.org/web/20090130125445/http://www.diewalser.com/ – L’istorgia dals Gualsers *https://web.archive.org/web/20200116180329/http://www.walserhaus.ch/ *http://www.bosco-gurin.ch *https://web.archive.org/web/20070929044726/http://www.my-space.li/schule/Walser_in_Triesenberg.pdf *http://www.walserverein-gr.ch *http://www.vorarlberger-walservereinigung.at [[Categoria:Istorgia dal chantun Vallais]] [[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]] [[Categoria:Istorgia dal chantun Grischun]] [[Categoria:Linguas dal chantun Grischun]] [[Categoria:Gualsers| ]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] 9zi6zps1t7g1iz3pqvb73xpo08rn2mp 0 7380 172717 165750 2026-07-03T01:49:49Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172717 wikitext text/x-wiki [[Image:Segantini 1890.jpg|thumb|240px|Giovanni Segantini enturn il 1890]] '''Giovanni Segantini''' (* ils 15 da schaner 1858 ad [[Arco]], [[Trentino]]; † ils 28 da settember 1899 sin il [[Munt da la Bês-cha]], [[Puntraschigna]]) è stà in pictur talian dal [[simbolissem (art figurativ)|simbolissem]] romantic ed in maister da las cuntradas da muntogna. El ha cumenzà gia baud cun la [[pictura al liber]]. Segantini ha sviluppà in’atgna versiun da la tecnica da malegiar pointillistica. Cun questa tecnica al èsi reussì da reproducir la glisch viva dal mund alpin e d’augmentar l’effect natiralistic da ses maletgs.<ref>[http://www.michael-petters.de/intermedia/zularb.pdf Michael Petters: ''Inter Media. Vielfalt und Reduktion'', (lavur da licenziat), Minca 2001, p. 13s.], (consultà ils 27 da matg 2008)</ref> == Vita == === Onns temprivs (1858–1875)=== [[Image:Segantini Geburtsurkunde.jpg|thumb|220px||Document da naschientscha da Segantini]] Segantini è naschì l’onn 1858 ad [[Arco]] al [[Lai da Garda]] ch’era da quel temp territori austriac. Ses vair num, Battista Emanuele Maria Segatini, ha el midà pli tard en Segantini.<ref>Annie-Paule Quinsac (collecziun): ''Biographie'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 225</ref> Sia mamma [[Margherita de Girardi]] (* ils 4 da settember 1828 a [[Castello-Molina di Fiemme|Castello]]; † ils 3 da matg 1865 a [[Trient]]) era la terza dunna da ses bab, [[Agostino Segantini]] (* 1802; † ils 20 da favrer 1866), ch’era scrinari. In frar ch’era sis onns pli vegl che Giovanni è vegnì per la vita l’onn 1858 tar in incendi. Suenter la mort prematura da sia mamma (ella è morta cun 37 onns) ha ses bab dà en tgira Giovanni a sia figlia or da l’emprima lètg, Irene. Quella resentiva il pitschen sco ina chargia e Giovanni scappava perquai tar mintga chaschun. Il fanadur da l’onn 1865 è l’odi da sia mesa sora stà uschè grond ch’ella ha scrit en ina brev a l’autoritad da [[Puntina]] ch’ins duessi prender davent la naziunalitad austriaca a Segantini. Quai è capità. Tenor las leschas repressivas che valevan da quel temp en l’[[Imperi austriac]] per ils dominis talians pudeva vegnir prendì davent ad in uffant da set onns sia naziunalitad. Segantini è stà si’entira vita senza naziunalitad. L’onn 1870 è el vegnì tschiffà senza palpiris, e perquai che ses bab era mort, è el sa tschentà en l’institut d’educaziun ''[[Riformatorio Marchiondi]]''. Là ha el emprendì la professiun da chalger. In vegl spiritual da l’institut al ha prendì sut sia protecziun. El ha percurschì il talent da malegiar da Segantini, ha raquintà dad el al pader pictur [[Fra Angelico]] ed ha permess ad el da malegiar e modellar.<ref name="Zbinden S11">Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', Berna 1964, chasa editura Paul Haupt, p. 11</ref> L’onn 1873 è Segantini vegnì a [[Milaun]] ed ha lavurà tar l’anteriur partisan da Garibaldi, [[Luigi Tettamanzi]]. Tettamanzi era in pictur da cafanuns, da transparents e da tavlas d’ustarias. Ultra da quai era el anc cumediant ed autur da dramas istorics. Tettamanzi ha engaschà Segantini sco gidanter ed al ha instruì en la pictura. Grazia ad intervenziuns da ses mez frar Napoleone ha Segantini pudì bandunar l’institut d’educaziun. === Milaun (1875–1880)=== [[Image:Segantini 1878.jpg|thumb|left|150px|Segantini, enturn il 1878]] L’onn 1875 è Segantini s’inscrit a l’[[Academia d’art da Brera]] a [[Milaun]] ed ha frequentà curs dal di en la pictura e curs da la saira en l’[[ornamentica]]. Cun ses emprim maletg pli grond, ''Il coro di Sant’Antonio'', è el sa participà l’onn 1879 ad in’exposiziun naziunala. Sia nova moda da tractar la glisch ha immediat sveglià l’attenziun da scolasts e scolars. «Jau n’aveva segir betg l’intenziun da crear in capodovra, mabain simplamain da ma fatschentar cun la pictura. Tras ina fanestra averta entrava in radi da glisch che bagnava las sutgas da lain entagliadas dal chor. Jau hai malegià questa part ed hai dà oravant tut fadia da tschiffar la glisch. Immediat hai jau realisà ch’i n’è betg pussaivel da tschiffar la glisch be cun maschadar las colurs sin la paletta. Uschia hai jau scuvert la metoda d’ordinar las colurs stgettas e puras ina sper l’autra sin la taila da glin empè da las maschadar sin la paletta. Cun contemplar il maletg sin ina distanza natirala surpiglia [[la raitina]] la funcziun da maschadar las colurs.»<ref>''Spätere Aufzeichnung'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 18s.</ref> Malegiar las truclas da la catedrala da Sant’Antonio, illuminadas tras ina fanestra laterala, valeva enfin lura sco in problem nunschliabel. Ins vuleva perquai surdar a Segantini il premi ''[[Principe-Umberto]]'' ch’era dotà cun ina valur da 5000 [[liras]]. Persunas scuidusas èn dentant vegnidas d’impedir quai cun far attent la giuria che Segantini na saja betg in Talian, mabain in Austriac.<ref>Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini'', Turitg 1949, Rascher & Cie. AG., p. 24</ref> Il maletg è vegnì cumprà da la ''[[Societad per il bel art da Milaun]]''. Pli tard ha Segantini survegnì l’incumbensa da producir per ils students maletgs anatomics colurads. Tras quai ha er el s’approprià bunas enconuschientschas da l’anatomia. Perquai ch’el aveva differenzas d’opiniun cun ils professurs da l’academia d’art da Brera, ha Segantini bandunà quella suenter dus onns. Il medem onn ha el emprendì d’enconuscher en la ''[[Galleria Vittore ed Alberto Grubicy]]'' a Milaun il criticher e martgadant d’art [[Vittore Grubicy]]. La galaria aveva arranschà in’exposiziun commemorativa a chaschun da la mort prematura da [[Tranquillo Cremona]] (1837–1878). Segantini è entrà en l’exposiziun cun vestgadira paupra e chalzers grops. El ha survegnì ina reprimanda da Grubicy. Ma Segantini è s’exculpà, ha contemplà vinavant ils maletgs cun attenziun e s’ha dà d’enconuscher sco pictur. Uschia ha cumenzà ina relaziun ed amicizia per vita duranta ed ils quitads finanzials da Segantini han gì ina fin. Grubicy procurava per incumbensas da maletgs da natira morta e preschentava ils maletgs da Segantini sin la fiera d’art. Tras Grubicy ch’era bler en viadi vegniva Segantini ultra da quai en contact cun reproducziuns d’artists da ses temp. Per Segantini era quai ina da las unicas pussaivladads per emprender d’enconuscher auters artists (sco per exempel [[Jean-François Millet]]) e lur ovras.<ref name="Zbinden S12">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 12s.</ref> === Brianza (1880–1886) === [[Image:Bice Segantini.jpg|thumb|left|150px|Bice Bugatti]] Ses emprim atelier ha Segantini avert l’onn 1880 en la Via San Marco al Naviglio a Milaun. Qua ha el emprendì d’enconuscher [[Luigia Bugatti]] ch’aveva 17 onns. Ella vegniva numnada Bice ed era la sora da ses conscolar ed ami [[Carlo Bugatti]] ch’è daventà pli tard a Milaun ed a [[Paris]] in scrinari da mobiglias renumà. Bice è stada model per il maletg ''La Falconiera'' l’onn 1880, in maletg romantic che mussa quant ferm che l’artist era inamurà. L’eroxa dal maletg ha num ''Bice del Balzo'' ed ha survegnì tras ils egls dal pictur inamurà «furmas terrestras en la figura feminina da la charezzada Luigia Bugatti ch’è daventada sia Bice.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 26</ref> Maridar n’han els betg pudì, perquai ch’el na possedeva betg ils palpiris necessaris. 1880 è Segantini ì a star cun Bice a [[Pusiano]] en la cuntrada rurala da [[la Brianza]] (tranter Milaun e [[Lecco]]) cun sias [[collinas]] e lais. Il pèr ha gì dus uffants: [[Gottardo]], naschì l’onn 1882, pli tard sez pictur e biograf da ses bab, ed [[Alberto]] (1885–1904). Ses terz figl [[Mario]] (mars 1885–1916) e la figlia [[Bianca]] (matg 1886–1980) èn naschids pli tard a Milaun. Mario è medemamain vegnì pictur e Bianca ha edì l’onn 1909 a [[Lipsia]] las scrittiras e brevs da ses bab en lingua tudestga. L’onn 1882 è la famiglia Segantini ida a star en in domini a [[Carella]], nua che Segantini ha emprendì d’enconuscher il pictur lombard [[Emilio Longoni]] (1859–1932). Durant quel temp ha Segantini fatg studis extendids davart la natira morta e sviluppà en numerus maletgs ina pictura ch’era fitg datiers a la natira. Savens ha el malegià flurs, perquai ch’ellas represchentavan per el la bellezza da la natira. Qua, al Lai da Pusiano, è sa sviluppada l’onn 1882 l’emprima ediziun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo'' ch’è vegnì undrà dus onns pli tard tar in’exposiziun ad [[Amsterdam]]. L’emprima ediziun n’è deplorablamain betg sa mantegnida. Ils 20 da schaner 1883 han Segantini e Grubicy suttascrit in contract, en il qual Segantini ha dà l’autoritad a ses mecen da segnar maletgs cun il monogram ‹G.S.›, d’al represchentar en tut ils fatgs publics e privats sco er da disponer davart ses possess e davart sias creaziuns. Il 1885/1886 è Segantini ì a star per in mez onn a [[Caglio]]. Là ha el creà ''Alla stanga'', ina da sias ovras las pli impurtantas. Questa cumposiziun plain glisch e da gronda surfatscha mussa la summa da tut il svilup che Segantini aveva fatg enfin qua. En in tschert senn anticipescha il maletg schizunt elements da ses ''Trittico della natura''.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur): ''Giovanni Segantini und das Segantini-Museum in St. Moritz'', Engadin Press AG, Samedan 1968, unpag.</ref> === Savognin (1886–1894)=== [[Image:Segantinihaus1_Savognin.jpg|thumb|200px|Chasa d’abitar da Segantini a Savognin]] [[Image:Segantini und Gattin.jpg|thumb|200px|Giovanni Segantini e Bice avant il maletg ''L’aratura'' (enturn l’onn 1888)]] Unfis da la cuntrada ha Segantini bandunà l’onn 1886 cun sia famiglia la Brianza ed è ì per sis mais a Milaun, nua ch’el ha exequì lavurs per la [[burgaisia lombarda]]. Suenter ina lunga excursiun sur [[Com]], [[Livign]], il [[Puschlav]], [[Puntraschigna]] e [[Silvaplauna]] è el sa domicilià a [[Savognin]], nua ch’el ha vivì ensemen cun sia famiglia enfin l’onn 1894. Qua è Segantini sa deditgà a motivs or da la vita dal vitg alpin ed ha integrà en la cuntrada la glieud e lur activitads purilas. Numerusas da sias grondas ovras èn naschidas qua. Uschia ha el per exempel creà ina nova versiun dal maletg ''Ave Maria a trasbordo''. Tar quest maletg ha el experimentà per l’emprima giada cun la tecnica dal [[divisiunissem]]. Er in da ses maletgs ils pli populars, ''Le due madri'', è vegni stgaffì a Savognin. In’autra ovra d’impurtanza da quest’epoca, ''L’aratura'' da l’onn 1890, sa chattà oz en la [[Nova Pinacoteca]] a [[Minca]]. [[Image:Barbara Uffer.jpg|thumb|left|150px|right|Barbara Uffer]] En l’[[Ollanda]], en [[Belgia]], en [[Germania]], pli tard er en l’[[Austria]] e schizunt en il [[Giapun]]<ref>La novella [[Peter Camenzind]] da [[Hermann Hesse]] ch’è vegnida translatada en giapunais ed en la quala l’ovra da Segantini gioga ina rolla, ha sveglià l’interess per Segantini.</ref> ha Segantini cuntanschì grond renum ed è vegnì visità da [[Max Liebermann]] e [[Ludwig Fulda]]. [[Giovanni Giacometti]] ed il giuven [[Cuno Amiet]] (che Segantini ha emprendì d’enconuscher durant las vacanzas da stad a [[Stampa]] tar Giacometti) han pudì giudair sia promoziun bainvulenta.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 39</ref> En rom da l’exposiziun mundiala da l’onn 1886 a [[Londra]] è Segantini stà in dals artists represchentads il pli bain a l’''[[Italian Exhibition]]''. Tras quai è sia preschientscha internaziunala vegnida confermada. L’onn 1889 èn sias ovras stadas represchentadas a l’exposiziun mundiala a Paris en la partiziun taliana e ses maletg ''Vacche aggiogate'' da l’onn 1888 è vegnì premià cun la medaglia d’aur. En ses maletgs ha el cumenzà a s’avischinar al [[simbolissem]]. L’emprima retrospectiva da Segantini ha gì lieu a Milaun en la ''Galeria Grubicy'' il december 1891. Segantini ha cumenzà a tgirar contacts cun ils martgadants [[Ernst Arnold]] a [[Dresden]], [[Eduard Schulte]] a [[Berlin]] ed auters. Tras quai ha Alberto Grubicy pers ils dretgs exclusivs per sias ovras. En bleras ovras da Segantini è [[Barbara Uffer]] (1873–1935) stada il model privilegià da Segantini: tranter auter sco matta che baiva al bigl; l’onn 1887 sin il maletg ''Costume Grigionese''; sco matta che fa stgaina sin in prà l’onn 1888; sco pastura da nursas sut in tschiel serain sin il maletg da l’onn 1891 ''Mezzogiorno sulle alpi'' u sco matta che dorma sper ina saiv sin il maletg ''Riposo all’ombra'' l’onn 1892. Cur che Segantini è sa chasà l’onn 1886 cun sia famiglia a Savognin è Barbara, ina matta da 13 onns cun il surnum Baba, entrada en il servetsch da la famiglia. Ella guardava da tut ils quatter uffants, Gottardo, Alberto, Mario e Bianca, e fascheva las chombras. Plinavant stueva ella accumpagnar Segantini cun proviant e cun utensils da picturar cur ch’el lavurava en la cuntrada. Barbara Uffer è ida cun els era cur che la famiglia da Segantini ha midà domicil. L’onn 1899 ha ella accumpagnà Segantini sin il [[Munt da la Bês-cha]], nua ch’el ha lavurà vi da la part amez da ses tripticon ''Trittico della natura''. Suenter la mort da Segantini è Baba stada anc tschintg onns tar Bice ed ils uffants fin ch’ella ha bandunà la famiglia suenter tut en tut 19 onns.<ref>Barbara Uffer è stada en il center da l’exposiziun ch’è vegnida mussada l’onn 2008 en il Museum da Segantini per undrar il 150avel anniversari da Giovanni Segantini.</ref> === Malögia (1894–1899)=== [[Image:Segantini Maloja.jpg|thumb|right|200px|La chasa da Segantini cun atelier a Malögia]] [[Image:Segantini Familie.jpg|thumb|right|200px|Famiglia Segantini a Malögia l’onn 1898: da sen. Gottardo, Giovanni, Bice, Mario, Baba Uffer, Alberto, Bianca]] [[Image:Segantini Notizen.jpg|thumb|220px|right|Notizias, qua tar il tema olma]] L’avust 1894 ha la famiglia Segantini bandunà Savognin ed è ida a star a Malögia. Là è ella sa chasada en il [[Chalet Kuoni]] ch’era vegnì bajegià d’in inschigner da la [[Viafier dal Gottard]]. La chasa spaziusa è situada damanaivel dal [[Lai da Segl]]. Da quel temp è Segantini entrà en contact cun ils commerziants d’art [[Bruno Cassirer|Bruno]] e [[Paul Cassirer]] sco er cun [[Felix Königs]] da Berlin ch’al han lura er represchentà sin il martgà. A partir da l’onn 1896 lavurava Segantini durant la stad a Malögia e l’enviern a [[Soglio]] en [[Val Bregaglia|Bregaglia]]. Qua èn vegnidas picturadas tranter auter cuntradas muntagnardas cun ina tecnica ch’è parentada cun il [[neoimpressiunissem]]. Da grond renum è oravant tut il tripticon ''Il trittico della natura'' che consista da las parts: ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte''. Il maletg ''La vita'' ha Segantini picturà da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 en vischinanza da Soglio, ''La natura'' da l’onn 1897 enfin l’onn 1899 sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna e ''La morte'' da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 sin il [[Pass dal Malögia]] en direcziun da la Bregaglia. Il tripticon è exponì en il [[Museum da Segantini]] a [[San Murezzan]]. Durant ses temp a Malögia ha Segantini gì correspundenzas intensivas cun ils poets [[Angelo Orvieto]] (1869–1967) e [[Domenico Tumiati]] (1847–1933); cun l’autura da romans [[Neera]] (pseudonim per [[Anna Radius Zuccari]], 1846–1918) ch’è stada ina da las emprimas persunas ch’ha scrit ina biografia da Segantini; cun il milanais [[Gerolamo Rovetta]] ch’era in romanticher tardiv; cun il librettist [[Luigi Ilica]] (1857–1919); cun il pictur divisiunistic [[Giuseppe Pellizza da Volpedo]] e cun il poet napolitan [[Vittorio Pica]] (1866–1930) ch’ha introducì en l’Italia l’[[impressiunissem]] ed il [[simbolissem]]. Er cun [[ils secessiunists da Vienna]] – che vesevan en Segantini in piunier da la pictura moderna – ha el tgirà in barat intensiv. L’apatridia da Segantini al chaschunava anc adina grondas difficultads. En l’Austria perencunter, nua che l’[[imperatur Franz Joseph]] admirava sias ovras, giudeva Segantini ina tscherta protecziun. Tar ina radunanza da vischnanca a Samedan l’onn 1897 ha Segantini preschentà in project ch’avess gì da vegnir finanzià da hoteliers engiadinais. Per l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900 aveva Segantini previs in panorama da l’Engiadina. Igl avess duì vegnir realisà in pavigliun ch’avess gì da mussar «las bellezzas natiralas da l’Engiadina entras in illusiunissem en furma d’in process figurativ e plastic tut en la meglra tradiziun dals panoramas dal 19avel tschientaner.»<ref>Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Chasa d’art Turitg 1990, p. 21</ref> Il project preveseva in’architectura rodunda, da fier cun ina surfatscha totala da 3850 meters quadrat ch’avess duì mussar la cuntrada e l’atmosfera da la vita en las Alps svizras. Il tripticon ''Il trittico della natura'' dueva vegnir integrà en il project. Ils gronds custs d’in milliun francs ch’avessan stuì vegnir pajads mo per il fit sco er las lungas tractativas ch’han durà fin l’onn 1900 han fatg ir ad aua il project. Per l’illustraziun d’ina Bibla ha Segantini furnì l’onn 1898 trais maletgs. La chas’editura ''[[Geillustreerde Bijbel Uitgaven]]'' d’Amsterdam aveva fundà in’interpresa cun la finamira d’edir ina Bibla illustrada en pliras linguas per in pretsch bass. Ultra da Segantini èn vegnids supplitgads numerus auters artists renconuschids europeics da sa participar. La realisaziun ha durà da l’onn 1896 enfin l’onn 1903. Ses patratgs e sias concepziuns artisticas ha Segantini explitgà en numerus texts. Il november 1898 ha la revista da la Secessiun da Vienna (''[[Ver Sacrum]]'') publitgà ses text ''Contemplaziuns davart l’art''. Quel era concepì sco resposta sin in artitgel cumparì en la revista ''[[Le Figaro]]'', en il qual [[Leo Tolstoj]] aveva tschentà la dumonda: «Tge è quai, art?». Sin questa dumonda ha Segantini respundì suandantamain: «Cur ch’jau hai vulì mitigiar il mal da geniturs ch’avevan pers in uffant, hai jau malegià il maletg ''Doglia confortato per mezzo di credo''. Per consecrar in liom da dus inamurads hai jau pictura il maletg ''L’amore alla fonte della vita'' e per laschar sentir la cumplaina intimitad da l’amur materna hai jau malegià il maletg ''Il frutto dell’amore''. Il maletg ''L’angelo della vita'' hai jau malegià cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas, voluptusas hai jau picturà il maletg ''Castigo nel purgatorio''. E cur ch’jau hai vulì inditgar la funtauna da tut il mal ha jau malegià il maletg ''La vanità''.» A la fin ha el respundì: «Leo Tolstoj fa sco sch’el na savess betg tge ch’ins chapescha sut bellezza e tge ch’è sia muntada. El stuess be contemplar ina flur. Quella schess ad el tge che la bellezza è quai meglier che mintga determinaziun. El fa er sco sch’el na savess betg da tge punct che l’art cumenza. L’art entschaiva nua ch’il brutal, artifizial e banal chala. Sche vus giais sper ina fanestra d’ina chasa da purs via ch’è ornada cun bellas flurs ch’en tgiradas cun charezza pudais vus esser segirs ch’i regia en l’intern da la chasa urden e schubradad e che la glieud che viva en la chasa n’è betg nauscha. Qua entschaiva l’art cun sias bunas ovras.»<ref>''Was ist Kunst?'', en: ''Schriften und Briefe'', p. 4ss.; Gottardo Segantini citescha en sia biografia sin pagina 58: «cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas; e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas voluptusas hai jau picturà il maletg ‹Castigo nel purgatorio› (...).»</ref> [[Image:Schafberg 2007.jpg|thumb|left|200px|Munt da la Bês-cha (en il center dal maletg)]] [[Image:Segantinihütte 1900.JPG|thumb|200px|Chamona Segantini, 1900]] [[Image:Giovanni Giacometti - Giovanni Segantinis Totenbild (1899).jpg|thumb|200px|Giovanni Giacometti: Segantini sin il letg da mort]] Mez settember da l’onn 1899 ha Segantini ascendì cun ses figl Mario il Munt da la Bês-cha per lavurar vi dal maletg ''La natura'' ch’era quasi finì. Durant la stad aveva el lavurà vi dals maletgs ''La vita'' e ''La morte''. Il grond tripticon ''Trittico della natura'' avess duì esser a fin per l’exposiziun mundiala a Paris. Bainbaud suenter l’arrivada sin il munt è Segantini vegnì malsaun pervia d’ina [[inflammaziun dal pellitsch]]. Ma el ha lavurà vinavant nunstanclentaivlamain. Ses figl è festinà giu San Murezzan tar [[dr. Oskar Bernhard]] ch’era in ami dal pictur. Cun Bice ch’era turnada en prescha da Milaun è il figl ascendì il culm. Ma per il malsaun è tut l’agid vegnì memia tard. Uschia è Giovanni Segantini mort ils 28 da settember en la vegliadetgna da be 41 onns. Preschents eran ses figl Mario, dr. Oskar Bernhard e Bice.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 58</ref> En il presentiment da sia mort, ma er da la renconuschientscha da si’ovra, ha el ditg a sia dunna consternada: «Jau hai vis giu en la val ina gronda fulla da glieud; questa glieud era uschè pitschna ed jau uschè grond.» Ses ultims pleds èn stads: «Voglio vedere le mie montagne» (Jau vuless vesair mias muntognas) – in ultim confess a sias muntognas amadas. Suenter sia mort è ses giuven ami [[Giovanni Giacometti]] vegnì al letg da mort ed ha picturà il stimà artist. Il prim d’october 1899 è Segantini vegnì sepulì sin il pitschen santeri da Malögia ch’el aveva perpetnisà ils onns 1895/96 en il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. Bice è morta 39 onns pli tard, ils 13 da settember 1938, a San Murezzan. Ella è vegnida sepulida sper Giovanni. Ina tavla porta l’inscripziun «Da presso e da lunge in terra e in cielo uniti in vita e in morte ora e sempre» (Datiers u dalunsch, en tschiel u sin terra, unids en vita e mort per ussa ed adina). Sur lur fossas stat l’inscripziun «Arte ed amore vincono il tempo» (Art ed amur surmuntan il temp). Dasper las fossas da Giovanni e da Bice sa chattan las fossas da lur uffants Mario, Gottardo ed Alberto Segantini. La figlia Bianca è vegnida sepulida ad Arco, nua ch’ella era turnada suenter sia dimora a Lipsia. == Artist == La vaira carriera da Giovanni Segantini ha cumenzà cur ch’el è sa domicilià en la Brianza. Qua è el sa fatschentà cun [[Jean-François Millet]] e sias furmas d’expressiun artisticas. Millet aveva gia anticipà elements stilistics da l’impressiunissem. Pir en ses dissegns da cuntrada cun lur glisch mistica, creads a partir da l’onn 1865, è Millet sa plazzà pli datiers dal simbolissem. Segantini enconuscheva l’ovra dal Franzos mo da fotografias. Cun guardar pli exact sa differenzieschan las ovras da Segantini e da Millet malgrà lur parallelas: Millet, oriundamain pictur d’atelier, malegiava sias cuntradas in pau somber; Segantini perencunter malegiava cler e cun ina glisch senza resguard. En ina brev al poet [[Tumiati]] dals 29 da matg 1898 ha Segantini scrit latiers: [[Image:Jean-François Millet (II) 002.jpg|thumb|200px|Jean-François Millet: ''Des glaneuses'' (1857)]] «Per exprimer pli fitg mes sentiments ed er per dar vita a tut il milieu da mias ovras tras ils sentiments poetic-pittorescs da mes spiert, ma distanziav’jau l’emprim temp dals models fraids, gieva la saira durant las uras dal tramunt ora en il liber ed absorbava en mai l’atmosfera ch’jau hai alura confidà l’auter di a la taila da glin.»<ref name="Segantini S52">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 52</ref> L’epoca poetic-idillica da Segantini è sa sviluppada a medem temp sco sia deliberaziun da la citad gronda, segnada d’ina vita restrenschenta per si’olma. L’armonia da ses conturn puril e ses esser inamurà en la vita rurala ed en l’agen giuven tegnairchasa han contribuì essenzialmain al svilup intern ed artistic da Segantini.<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 16</ref> Millet aveva poetisà il pur ed elevà el sco uman romantic e litterar. La tscherna da quest motiv era per el in’expressiun d’in program etic-social. Ma sco citadin intellectual enconuscheva el la vita purila be a l’ur. Malgrà las sumeglientschas exteriuras dals motivs dals dus artists han quels da Segantini in tut auter esser. Tar el è l’uman stà integrà ed unì da l’entschatta ennà cun la cuntrada; ses pasturs e purs restan simpels e senza tuttas emfasas. Segantini sez ha exprimì questas differenzas cun ils suandants pleds: «Jau vuleva simplamain malegiar ses models tut auter che Millet: ventiraivels, bels e cuntents, senza provocar cumpassiun; plitost scuidanza vulev’jau provocar, sch’ins ha emprendì d’enconuscher els e lur vita sco jau.»<ref name="Zbinden S18">Hans Zbinden, Berna 1964, p. 18</ref> En il magazin tudestg ''[[Kunstwart]]'' (che sustegneva il moviment per la refurmaziun da la vita) ha [[Ferdinand Avenarius]] danovamain fatg l’onn 1908 ina cumparegliaziun cun Millet e resumà quella en la suandanta constataziun: «Tar la concepziun dals umans na cuntanscha Segantini per bler betg tanta forza sco Millet, ma el n’aspira er betg quai. Sco Millet dat el a ses umans grondezza, ma el na lascha betg la suveranitad absoluta ad els. Per el signifitga ‹il grond› anc bler pli ferm che tar Millet l’entir, la cuntrada, la terra materna, u – cun midar l’accentuaziun dals sentiments – la vita.» En cuntradicziun cun la stenta da Segantini da descriver la grondezza da la natira e da la vita senza grond patos, tutgava ses figl sco biograf savens in tun dad imni, cur ch’i gieva per mussar las qualitads da ses bab artist: «L’artist è in spiritual da la sublima bellezza dal stgaffiment che stat en il servetsch da drizzar sia vita vers questa deessa sclerida e, sch’igl è necessari, da s’unfrir per ella.»<ref name="Segantini S39">Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 39</ref> [[Image:Giovanni Segantini-Die Heuernte 1890-1898.jpg|thumb|left|200px|Giovanni Segantini: ''La raccolta del fieno'' (1890–98)]] Segantini ha vivì durant in temp d’ina industrialisaziun accelerada, da grondas prestaziuns tecnicas (ventschida da la Viafier dal Gottard 1882) e da grond svilup en las [[scienzas natiralas]]. Sco blers artists veseva Segantini en l’avanzament da modas da patratgar natiralisticas e materialisticas in privel per il pensar spiertal, per l’olma e per l’ideal. En connex cun la relaziun tranter l’ideal e la natira ha el ditg: «In ideal ordaifer il natiral ha a lunga vista nagina forza da viver, ma ina realitad senz’ideal è ina realitad senza vita.» En la biografia da Segantini è ses figl Gottardo sa dumandà, schebain Segantini saja stà in natiralist u in idealist. El è vegnì a la conclusiun ch’el na saja stà ni in ni l’auter: «In ch’ha cumplettà sias capacitads cun sa dar cuntinuadamain fadia en in stil serius e cun in regl da concurrer cun ils pli gronds da ses temp, n’è betg pli in natiralist, mabain in grond idealist.» La tendenza fundamentala da sias stentas era da reproducir la natira decentamain, betg da «sa profundar en particularitads grotescas ed interessantas, mabain da preschentar las bellezzas ch’èn renconuschidas en general». Segantini na vuleva betg currer suenter als critichers, na vuleva betg stgaffir uschenumnà art popular. Ses maletgs n’eran betg maletgs per in public pli vast. Els devan en egl als artists e vegnivan en mintga cas renconuschids e stimads en tscherts ravugls pervia da lur tendenzas d’art avanzadas. Ses maletgs occupavan ina posiziun speziala perquai ch’els vegnivan duvrads per cumbatter cunter opiniuns tradiziunalas davart il malegiar. Ma perquai che las ovras da l’artist han cuntanschì curt suenter sia mort in renum e perquai ch’ils maletgs en daventads bainvesids dal public, na pon ins betg trair la conclusiun ch’els sajan er vegnids fatgs per il public.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 40ss.</ref> Ditg ha la scena d’art attribuì las ovras da Segantini al [[pointillissem]]. Per el sez era la tecnica dentant be in med per cuntanscher la finamira. El era oravant tut in pictur da siemis da la cuntrada ch’el transponiva sin la taila da glin. Cumbain che Segantini vegn resguardà en l’istorgia d’art sco simbolist, è el stà en sia tendenza fundamentala in expressiunist ed è sa servì d’expressiuns realisticas. Uschia è el ì – er sche lur meds d’exprimer èn dal tuttafatg differents – en direcziun da [[Caspar David Friedrich]], «il qual el dominescha dentant en ses talent artistic ed en la genuinitad da ses sentiment per la natira».<ref>Hans Zbinden, Berna 1964, p. 7ss.</ref> == Ovra: ‹Il trittico della natura› sco exempel == Sco gia menziunà aveva Segantini previs per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900 a Paris in panorama da l’Engiadina. Per motivs finanzials n’ha quel dentant betg pudì vegnir realisà. Perquai ha el reducì ses project e cumenzà cun las trais parts centralas da ''La sinfonia da las Alps''. A maun da skizzas lavurava el vi dals gronds maletgs, en ils quals la glisch, l’aria, la distanza e la culissa duevan exprimer il vair spiert da las muntognas. Ils ulteriurs quatter maletgs da ''La sinfonia da las Alps'' (''Narcisismo'', ''Carità'', ''Il lavoro'' e ''La lavina'') n’èn betg finids pervia da la mort prematura da Segantini. Per quest motiv è il tripticon da las Alps da vesair sco in fragment da quai ch’el aveva en senn da far: in panorama da l’Engiadina.<ref>Comitato Segantini St. Moritz (editur), Samedan 1968, senza indicaziun da la pagina.</ref> <div style="float:right; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 413px; border: 1px solid #E8E8E8;"> <center> {|align=center style="vertical-align:bottom;" |valign="bottom"|[[Image:Studie La vita 1898.jpg|none|126x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie la natura 1898.jpg|none|146x300px]] |valign="bottom"|[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|none|127x300px]] </center></small> |} Panorama da l’Engiadina<br><small>Ils chartuns da Segantini dals onns 1898–1899<br></small> </center></div> Oriundamain avevan ils trais maletgs realisads num ''Armonia della vita'', ''La natura'' ed ''Armonia della morte''. Ils titels ''La vita – La natura – La morte'' han ils maletgs retschavì pir suenter la mort da Segantini ed uschia sa numna l’ovra oz: ''Il trittico della natura''. Cumenzà aveva Segantini cun il maletg ''Armonia della morte'', ma el ha adina puspè interrut la lavur. Sco segund maletg ha el cumenzà l’atun 1896 a Soglio l’''Armonia della vita''. ''La natura'' – e cun quai manegiava Segantini la natira dal mund alpin – dueva chattar ina glorificaziun grondiusa sco propaganda per San Murezzan ch’era l’incumbensader da quest’ovra.<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 86</ref> Suenter ch’il contract è stà fatg, ha Segantini mess tiers, sco pendants tar ''La natura'', ils dus maletgs ''Armonia della vita'' ed ''Armonia della morte''. Tar il tripticon ha Segantini dissegnà l’onn 1899 trais chartuns ed als tramess al president da la cumissiun d’art per l’exposiziun mundiala. Agiuntà als chartuns era ina brev scritta da Segantini e translatada en franzos da Grubicy. En quella steva ch’il tripticon cumpiglia, inclus las [[lunetta]]s, ina ladezza da dudesch meters e mez ed in’autezza da tschintg meters e mez.<ref>Chasa d’art Turitg 1990, p. 198</ref> ====La vita==== ''La vita'' mussa la cuntrada sin la planira auta Plan Luder a Soglio en Bregaglia durant il tramunt dal sulegl. Davostiers ves’ins a dretga il [[Glatscher dal Bondasca]] ed a sanestra la gruppa da muntognas dal Sciora. L’egliada dal contemplader vegn manada tras ina senda che descenda vers il center dal maletg. Da vart dretga sesa ina mamma cun ses uffant; ella para dad esser creschida ensemen cun in schember. Segantini ha ditg ch’il maletg mussia «la vita da tut las chaussas ch’han lur ragischs en la mamma natira.»<ref>Dora Lardelli: ''Segantinis Panoramen und andere Engadiner Panoramen'', San Murezzan e Puntina, 1991</ref> La roma da la planta signifitgescha la colliaziun tranter terra e tschiel. Dal tschiel vegn l’egliada puspè manada a dretga sur la spunda da la muntogna tar duas dunnas che sa chattan sin la senda – il rudè sa serrà. La lunetta dal chartun mussa in’allegoria da las forzas che regalan vita e procuran per la mort. Il vent che sufla tira cun sai la mort, l’aua ed il fieu. Ma or da lur forza destructiva nascha nova vita. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Narcisismo'' e ''Carità''. ====La natura==== Il maletg ''La natura'' è vegnì creà sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna. L’observatur guarda en l’ultima glisch dal di vers San Murezzan ed ils Lais da l’Engiadin’Ota. Davosvart è da vesair il [[Piz Morteratsch]]. Ils umans ed animals che returnan a chasa èn integrads ruassaivlamain en il gir da la natira. La luminusitad extraordinaria da las colurs dal tschiel ha Segantini cuntanschì cun surtrar l’entir tschiel cun stritgs fins radials drizzads vers anor. En il sectur dal sulegl dovra el dapli mellen, vers anor adina dapli blau cler ed alv, ma er in zic cotschen. La lunetta dal chartun mussa chasas da San Murezzan en ina cuntrada d’enviern, illuminada dal clerglina. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il gnafalio'' e ''Leontopodium alpinum'', ils simbols per la primavaira alpina e per la stad. ====La morte==== Il maletg ''La morte'' n’è betg finì. El mussa ina cuntrada d’enviern matutina en vischinanza dal Pass dal Malögia, nua ch’ina giuvna morta vegn purtada or d’ina chamona. Observond la saiv ed il chaval vegn l’egliada manada si tar las nivlas: la morta ha surmuntà la vita terrestra. Il tschiel glischant signifitgescha speranza e confiert. En la lunetta dal chartun portan dus anghels l’olma da la morta en il tschiel cristian, perquai che tut il passà chatta en in cor cartaivel ina renaschientscha. En il medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs ''Il lavoro'' e ''La lavina''. <center> <div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 690px; border: 1px solid #E8E8E8;"> {| align=center |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 003.jpg|none|210px|'''''La vita''''' – Daventar]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 001.jpg|none|255px|'''''La natura''''' – Esser]] |valign="bottom"|[[Image:Giovanni Segantini 002.jpg|none|210px|'''''La morte''''' – Passar]] </small> |} ''Il trittico della natura'' <br><small> '''''La vita''''', 190 x 320&nbsp;cm – '''''La natura''''', 235 x 400&nbsp;cm – '''''La morte''''', 190 x 320&nbsp;cm, 1898–1899, ieli sin taila da glin </br>Museum Segantini, San Murezzan </small> </div> </center> En ses tun in pau idealisant ha Gottardo Segantini scrit davart quest’ovra: «La construcziun da tut il tripticon fa vegnir endament las capodovras da la renaschientscha, nua ch’ils artists na vegnivan mai stanchels da sfurzar ensemen las pli differentas cumposiziuns per exprimer ina ponderaziun religiusa. La bellezza dals trais maletgs gronds lascha supponer che quest artist talentà fiss stà abel da crear en l’ovra terminada in tal miracul artistic, spiertal e da pictura – er cunter il gust da quel temp e dad ozendi – che quest tripticon avess pudì introducir ina nova èra en la pictura.»<ref>Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 87</ref> == Recepziun == === L’effect sin ils contemporans === En l’art talian dal 19avel tschientaner, l’ottocento, valeva Segantini sco il pictur il pli universal. Teoretichers d’art al han classifitgà sin il medem stgalim sco ils artists [[Edvard Munch]], [[Vincent van Gogh]] e [[James Ensor]]. En ses text da grond’influenza ''Über das Geistige in der Kunst'' ha [[Wassily Kandinsky]] cumpareglià l’onn 1912 Segantini cun [[Dante Gabriel Rossetti]] ed [[Arnold Böcklin]]. Areguard Segantini – envers il qual er ils imitaders formals valian pauc – ha el accentuà: «El è exteriuramain il pli materialistic, perquai ch’el prenda furmas da la natira finidas e las elavura mintgatant fin en il pli pitschen detagl (p.ex. chadainas da muntogna, er crappa, animals e.u.v.) e chapescha da crear figuras abstractas malgrà che la furma materialistica è vesaivla. Tras quai è el forsa internamain il pli pauc materialistic da quests artists.»<ref>Wassily Kandinsky: [http://www.geocities.jp/mickindex/kandinsky/knd_GiK_gm.html#LocalLink-Allgemeines ''Über das Geistige in der Kunst''], 1912, (consultà ils 10 d’avrigl 2008)</ref> L’avantgarda da Paris n’ha dentant chattà nagin access a l’art da Segantini. Là èn ses num e si’ovra ids svelt en emblidanza. L’istorgia da la pictura dal 19avel tschientaner vegniva instruida memia pauc exact, «tras quai ch’ins la metteva a pèr cun l’avantgarda franzosa e deva impurtanza be als meds da crear revoluziunars. (...) Quest punct da vista ha gì per consequenza che tut ils artists che n’èn betg liads directamain vi da quests moviments na tutgan betg pli tar la savida generala culturala.»<ref name="Quinsac S19">Annie-Paule Quinsac: ''Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute'', en: Chasa d’art Turitg 1990, p. 19</ref> Malgrà l’influenza dals maletgs da Millet furmavan las ovras memia ‹estras› da Segantini pia nagin punct da referiment per ils Franzos. En general sa lascha constatar che l’ottocento è vegnì ignorà per gronda part dador ils cunfins dal pajais. En spezial istorichers d’art franzos ed anglosaxons insistivan cun vehemenza da vesair l’art taliana dal 19avel tschientaner sco «terre des morts» ([[Alphonse de Lamartine]]). Ultra da quai ha l’ovra da Segantini subì ina digren da popularitad, perquai ch’el n’è betg stà preschent a l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900. L’exposiziun da ses ''Panorama da l’Engiadina'' avess pudì cumprovar sias qualitads. Gia durant che Segantini viveva anc – en il [[temp da Meiji]] ch’ha durà dal 1868 fin il 1912 – èn percunter ils Giapunais sa famigliarisads cun las ovras da Segantini e restads fidaivels ad el enfin il di dad oz. Uschia è Segantini represchentà tranter auter er en il [[Museum naziunal per art dal vest]] a Tokio. === Effects posteriurs === [[Image:Segantini Foto.jpg|thumb|180px|Giovanni Segantini l’onn 1898]] Segantini è vegnì resguardà mo en il nord sco ‹fenomen›, en il sid da las Alps era el in represchentant da la pictura taliana ch’era sa messa sin via vers il 20avel tschientaner. En il nord da las Alps valeva el percunter per blers artists sco creatur e represchentant d’ina furma da viver datiers da la natira. Che quella haja manà pli tard ad in art patriotic degressiv na pon ins betg rinfatschar a Segantini. L’onn 1932 ha [[Leni Riefenstahl]] filmà en las muntognas il film ''[[Das blaue Licht (Film)|Das blaue Licht]]'' ed ha scrit en sias regurdientschas: «Ussa ma mancavan mo anc ils purs, els eran il pli grev da chattar. Jau vuleva avair fatschas particularas, tips aspers e severs sco quai che Segantini ha eternisà en ses maletgs.»<ref name="Metken p. 33">Günter Metken: ''Von Montesquiou bis Beuys'', en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 33</ref> Riefenstahl n’aveva betg chattà quests tips, perquai che la ‹realitad› da Segantini è – sco quella da mintg’auter artist era – filtrada tras sia derivanza artistica. Uschia lascha sia moda da represchentar figuras umanas per exempel percorscher l’influenza da Millet e d’[[Anton Mauve]]. Il musicist [[Anton Webern]] ha il tripticon da las Alps inspirà l’onn 1905 da scriver in emprim quartet d’instruments ad artg. Webern aveva frequentà durant ses studi da musicologia a l’[[Universitad da Vienna]] istorgia d’art sco rom lateral. Cur ch’el è stà l’avust 1902 a Minca, ha el vis il maletg ''L’aratura'' da l’onn 1890 en la Nova Pinacoteca. Uschia ha el scrit en ses diari: «Jau bram sin in artist en la musica sco quai che Segantini è stà en la pictura. Quai stuess esser ina musica ch’in artist scriva lunsch davent da tut ils eveniments mundials, en contemplaziun dals glatschers, da la naiv e dal glatsch etern e dals sombers culms gigantics, uschia stuess ella esser, sco ils maletgs da Segantini.»<ref>Hans e Rosaleen Moldenhauer: ''Anton von Webern. Chronik seines Lebens und Werkes'', Turitg 1979, p. 65s.</ref> La stad da l’onn 1905 ha Webern finì ina cumposiziun per in quartet d’instruments d’artg ch’ha pudì vegnir attribuida a sias ovras pir entras ses relaschs. La premiera ha gì lieu ils 26 da matg l’onn 1962 a [[Seattle]] cun ''The University of Washington String Quartet''. Ils terms ''La vita'', ''La natura'' e ''La morte'' eran mess ordavant a la cumposiziun sco motto. Ils ultims pleds da Segantini ha il sculptur [[Joseph Beuys]] duvrà l’onn 1971 en furma levamain adattada («Voglio vedere i mie montagne») per dar num ad ina da sias installaziuns. L’installaziun sa cumpona d’ina gronda stgaffa cun in spievel oval ed ina letgera. Tranter il letg e la stgaffa stattan in’auta chista da transport averta ed ina pitschna trucla da lain cun sisur in toc lain marsch. Sin ina sutga surtratga cun zulper è postà in spievel unschì cun grass. L’installaziun cun la quala l’artist tematisescha si’uffanza cumpiglia plinavant ina fotografia ed in purtret da Beuys. Mintgin da quests objects e segnà cun crida. Sin la stgaffa stat ''Vadrec''; sin la chista, la trucla e la sutga ''Sciora'' (grip, chadaina da muntognas) e ''Cime'' (piz) e sin il letg ''Walun'' (vallada). Tut ils objects en colliads giun plaun cun ina construcziun d’arom. En il center dal tripticon mez radund penda vi dal palantschieu sura ina lampa che tanscha fin gist sur il palantschieu ed illuminescha in toc fieuter rodund. Beuys ha ditg: «Qua dasper questa stgaffa sun jau naschì, qua da la vart. Da temp en temp m’ha la stgaffa persequità a moda sula. Jau hai gì ils emprims siemis sper questa stgaffa (...).»<ref>Theodora Vischer: ''Joseph Beuys. Die Einheit des Werkes'', Cologna 1991 (Chasa editura da la libraria Walter König), p. 211</ref> Beuys fascinava vi da Segantini la «pretensiun da la totalitad, da laschar crescher ensemen ils umans ed ils animals cun il capitar en la natira, cun il ritmus ciclic da daventar e passar.» «Faschai da l’art in cult divin», aveva il panteist Segantini declerà e pretendì: «Il nov cult duess esser in colliaziun cun la natira, la mamma da las ragischs da la vita e cun la vita invisibla dal mund e da l’univers.»<ref>Günter Metken en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 42</ref> Ma Beuys rumpa cun il fatalissem da Segantini. «Sco quai che las muntognas da Segantini segireschan il metabolissem da vegnir e passar, entra la vita casuala inevitabla en l’installaziun da Beuys.» Tenor Beuys pon ins prender influenza e furmar il moviment dal metabolissem.<ref>[[Götz Adriani]], Winfried Konnertz, Karin Thomas: ''Joseph Beuys'', Cologna 1994, p. 121</ref> L’onn 1974 ha la band da rock britannica ''[[Yes (Band)|Yes]]'' lantschà ina cumpilaziun da dus albums cun il titel ''[[Yesterdays]]''. Il motiv dal recto che po vegnir midà, è vegnì concepì da l’artist da fantasia [[Roger Dean]]. El va enavos sin il maletg da Segantini ''Castigo en il purgatorio'' ch’el aveva malegià l’onn 1891. Il recto mussa dus mutagls setgs ch’èn s’entretschads a l’ur dretg e sanester. En il center dal maletg pendulescha ina giuvna dunna senza vestgadira. Sisum a dretga stat il logo da ''Yes'' ed il titel da l’album. L’onn 1999 ha il cumponist svizzer-israelian [[Yehoshua Lakner]] preschentà ses project ''Segante'' davart Giovanni Segantini. La primaudiziun è stada en l’edifizi principal da la [[Scola politecnica federala]] a [[Turitg]], ulteriuras represchentaziuns hai dà a Milaun ed a [[Bratislava]].<ref>[http://www.composer.ch/Biografie/Seite1.htm Biografie Yehoshua Lakner], (consultà ils 23 da matg 2008)</ref> === Il Sentiero Segantini === A chaschun dal giubileum ‹100 onns Segantini a Malögia› è vegnida installada l’onn 1994 sin iniziativa dals fotografs da Basilea [[Dominik Labhard]] e [[Hans Galli]] ina senda instructiva cun il num ''[[Sentiero Segantini]]''. La via entschaiva tar l’atelier e la chasa d’abitar da Segantini, la [[Casa Segantini]], e finescha tar la baselgia [[Chiesa Bianca]], nua che Segantini è vegnì mess en bara e picturà da Giovanni Giacometti. Da la chasa d’abitar da Segantini maina la via tar in mulin da glatscher che Segantini ha duvrà sco object per il maletg ''La vanità''. Vinavant maina la senda tar l’acla [[Blaunca]] vers nordost dal [[Lai da Segl]]. Qua mussa ina tavla il maletg ''Le due madri''. Alura cuntinuescha il viadi tar l’anteriur lieu d’ina chamona da crap cun il num ''Taverna americana'' che Segantini ha reproducì en ses maletg ''La morte'' dal tripticon. Da quel punct maina la via tar il santeri da Malögia, la penultima staziun da la spassegiada, nua che Segantini ha malegià il maletg ''Il dolore confortato dalla fede''. == Distincziuns == *1883: medaglia d’aur per il maletg ''Ave Maria a trasbordo'', 1882 (emprima versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per ''Ave Maria a trasbordo'', 1886 (segunda versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1886: medaglia d’aur per il maletg ''Alla stanga'', 1886; exposiziun mundiala ad Amsterdam. *1889: medaglia d’aur per il maletg ''Vacche aggogiate'', 1888; exposiziun mundiala a Paris. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''Mezzogiorno sulle alpi'', 1891; Minca. *1892: medaglia d’aur per il maletg ''L’aratura'', 1890; exposiziun naziunala a Turin. *1895: premi dal stadi talian per il maletg ''Il Ritorno al paese nativo'', 1895; exposiziun internaziunala d’art a [[Venezia]] (acquistà l’onn 1901 dals museums statals da Berlin). *1896: medaglia d’aur statala per il maletg ''Le due madri'', 1889; associaziun d’artists figurativs Austria. *1897: gronda plachetta d’aur per il maletg ''L’amore alla fonte della vita'', 1896; exposiziun internaziunala a Dresden. == Retrospectivas == *1891: ''Galleria Vittore ed Alberto Grubicy'', Milaun, Italia. *1894: ''[[Esposizioni Riunite]]'', [[Castello Sforzesco]], Milaun, Italia. *1901–1902: [[Secessiun da Vienna]], [[Vienna]], Austria. *1990–1991: [[Chasa d’art Turitg]], [[Turitg]], [[Svizra]]. == Ovras (tscherna) == <small>''Tut en tut èn enconuschents radund 450 maletgs da Segantini.''<ref>''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum Moderner Kunst. Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, dals 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981 e museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, dals 3 da settember fin ils 4 d’october 1981), p. 8</ref></small> {| class="prettytable sortable" |bgcolor="#EEEEEE" |'''maletg''' |width="175px" bgcolor="#EEEEEE" |'''titel''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''onn''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''grondezza/material''' |bgcolor="#EEEEEE" |'''proprietari/collecziun''' |- |[[Image:Segantini S.Cecilia.jpg|center|100px]] |''Natura morta con [[Cäcilia von Rom|S. Cecilia]]'' </br> |1878 |74,5 × 54 cm</br>pictura a tempera sin palpiri e chartun |Civica Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Segantini Coro di St.Antonio.jpg|center|100px]] |''Il coro di Sant’Antonio'' </br> |1879 |119,5 × 84 cm</br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata |- |[[Image:Segantini Selbstportrait.jpg|center|100px]] |''Autoritratto a vent’anni'' </br> |1879–1880 |35 x 26 cm </br>ieli sin taila da glin |Commune di Arco |- |[[Image:Segantini Falconiera.jpg|center|100px]] |''La falconiera'' </br> (cun Bice sco model) |1879–1880 |143 x 106 cm </br> ieli sin taila da glin |Musei Civici del Castello Visconteo, Pavia |- |[[Image: Segantini Landschaft mit Frau im Baum.jpg |center|100px]] |''Paesaggio con donna </br>su un albero'' </br> |1880–1883, betg finì |68,5 x 104,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Fundaziun Sturzenegger, </br>Museum Allerheiligen, Schaffusa |- |[[Image: Segantini Selbstbildnis um 1882.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1882 |52 x 38,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller, </br>[[Museum da Segantini]] |- |[[Image:Segantini Bagpipers of Brianza.jpg|center|100px]] |''I Zampognari in Brianza'' </br> |1883–1885 |107,2 × 192,2 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum naziunal per art occidentala]], Tokyo |- |[[Image:Ebene beim Eindunkeln 1885.jpg|center|100px]] |''Pianura sull’imbrunire'' </br> |1883–1885 |80 × 100 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun Beat Curti |- |[[Image:Segantini Segnung der Schafe.jpg|center|100px]] |''La benedizione delle pecore'' </br> |1884 |189 x 120 cm</br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image: Segantini Die letzte Mühe des Tages 1884.jpg|center|100px]] |''L’ultima fatica del giorno'' </br> |1884 |117 x 82 cm</br>ieli sin taila da glin |[[Szépművészeti Múzeum]], Budapest |- |[[Image:Segantini Frühmesse.jpg|center|100px]] |''A messa prima'' </br> </br>Segunda ediziun suenter repicturar ''La penitente'' |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl,</br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Frühmesse erste Fassung.jpg|center|100px]] |''La penitente'' </br>Emprima ediziun avant da repicturar |1884–1885 |108 × 211 cm </br>ieli sin taila da glin | |- |[[Image: Segantini Hirtenknabe mit Lamm.jpg |center|100px]] |''Pastorello con agnellino'' </br> |enturn l’onn 1885 |42 x 27,5cm</br> pastel e crida da colur sin palpiri d’aquarel |Proprietari privat, </br>Museum da Segantini |- |[[Image: Segantini Signora Torelli.jpg |center|100px]] |''Ritratto della Signora Torelli'' </br> |1885–1886 |101 × 74,5 cm</br> ieli sin taila da glin |Collecziun privata, New York |- |[[Image:Segantini Allastanga.jpg|center|100px]] |''Alla stanga'' </br> |1886 |169 x 389,5 cm</br>ieli sin taila da glin |Galleria Nazionale d’Arte Moderna, Roma |- |[[Image:Ave Maria bei der Überfahrt 1886.jpg|center|100px]] |''Ave Maria a trasbordo'' </br> Segunda ediziun |1886 |120 × 93 cm </br>ieli sin taila da glin ||Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Portatricedacqua.jpg|center|100px]] |''La portatrice d’acqua'' </br> |1886–1887 |74 x 45,5 cm </br> ieli sin taila da glin |Proprietari privat |- |[[Image:Segantini Bünderin am Brunnen 1887.jpg|center|100px]] |''Costume Grigionese'' </br> |1887 |54 × 79 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl, </br>Museum da Segantini |- |[[Image:Vittore Grubicy 1887.jpg|center|100px]] |''Ritratto di Vittore Grubicy'' </br>(mo ina part) |1887 |151 × 91 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Museum der Bildenden Künste]], Lipsia |- |[[Image:Segantini Meine Modelle 1888.jpg|center|100px]] |''I miei modelli'' </br> |1888 |65,5 × 92,5 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Chasa d’art Turitg]] |- |[[Image:Strickendes Mädchen 1888 b.jpg|center|100px]] |''Ragazza che fa la calza'' </br> |1888 |53 × 91,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Segantini Kühe an der Tränke 1888.jpg|center|100px]] |''Vacche aggiogate'' </br> |1888 |83 × 139,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art Basilea]] |- |[[Image:Giovanni Segantini 005.jpg|center|90px]] |''Il frutto dell’amore'' </br> |1889 |88,2 × 52,2 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum d’art figurativ, Lipsia |- |[[Image:Segantini Die beiden Mütter.jpg |center|100px]] |''Le due madri'' </br> |1889 |157 × 280</br> ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Das Pflügen 1890.jpg|center|100px]] |''L’aratura'' </br> |1890 |116 × 227 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Nova Pinacoteca]], Minca |- |[[Image:Segantini Rückkehr vom Wald 1890.jpg|center|100px]] |''Ritorno dal bosco'' </br> |1890 |64 × 95 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl </br> |- |[[Image:Mittag in den Alpen 1891.jpg|center|100px]] |''Mezzogiorno sulle alpi'' </br> |1891 |77,5 × 71,5 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Ruhe im Schatten 1892.jpg|center|100px]] |''Riposo all’ombra'' </br> |1892 |44 × 68 cm </br>ieli sin taila da glin |Collecziun privata, Turitg |- |[[Image:Segantini Auf dem Balkon.jpg|center|100px]] |''Sul balcone'' </br> </br>(mo ina part) |1892 |64,5 × 41 cm </br>ieli sin taila da glin |Fundaziun Gottfried-Keller </br>[[Museum d’art dal Grischun]], [[Cuira]] |- |[[Image:Segantini Selbstportrait1893.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1893 |34,4 × 24,2 cm </br> rispli da la firma Contè sin palpiri |Fundaziun Giovanni Segantini, Son Gagl |- |[[Image:Alpenlandschaft.jpg|center|100px]] |''Donna alla fonte'' </br> |1893–1894 |71,5 × 121 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum Oskar Reinhart, Winterthur |- |[[Image:Segantini Alpweiden 1895.jpg|center|100px]] |''Pascoli alpini'' </br> |1893–1894 |169 × 278 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Engel des Lebens 1894.jpg|center|90px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |216 × 217 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Giovanni Segantini 006.jpg|center|100px]] |''L’angelo della vita'' </br> |1894 |275,5 × 212 cm </br>ieli sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image:The_Evil_Mothers_by_Giovanni_Segantini.jpg|center|100px]] |''Le cattive madri'' </br> |1894 |120 × 225 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Österreichische Gallerie]], Vienna |- |[[Image: Selbstbildnis 1895.jpg|center|100px]] |''Autoritratto'' </br> |1895 |59 × 50 cm </br>cotgla cun purla d’aur e fastistgs da crida sin taila da glin |Museum da Segantini |- |[[Image: Segantini Rückkehr in die Heimat.jpg|center|100px]] |''Il ritorno al paese natio'' </br> |1895 |161 × 299 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Neue Nationalgallerie]], Berlin |- |[[Image:Segantini Glaubenstrost.jpg|center|100px]] |''Il dolore confortato dalla fede'' </br> |1895–1896 |151 × 131 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Hamburger Kunsthalle]] |- |[[Image:Liebe an der Quelle des Lebens.jpg|center|100px]] |''L’amore alla fonte della vita'' </br> |1896 |70 × 98 cm </br>ieli sin taila da glin |Galleria d’Arte Moderna, Milaun |- |[[Image:Frühlingsweide 1896.jpg|center|100px]] |''Pascoli di primavera'' |1896 |95 × 155 cm </br>ieli sin taila da glin |[[Pinacoteca di Brera]], Milaun |- |[[Image:Segantini Lapropaganda.jpg|center|100px]] |''La propaganda'' </br> |1897 |51,3 x 53,7 cm</br> crida alva e naira sin palpiri |Museum da Segantini |- |[[Image:Segantini Eitelkeit 1897.jpg|center|100px]] |''La vanità'' </br> |1897 |78 × 126 cm </br>ieli sin taila da glin |Chasa d’art Turitg |- |[[Image:Studie La vita 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La vita''</br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie la natura 1898.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La natura'' </br> |1898–1899 |137 × 127 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |[[Image:Studie_La_morte_1899.jpg|center|100px]] |''Il trittico della natura'' </br>''La morte'' </br> |1898–1899 |137 × 108 cm</br> cotgla e rispli da la firma Conté sin chartun |Museum da Segantini |- |} == Annotaziuns == <small>Nua ch’i n’è annotà nagut auter, sa basa l’artitgel sin la biografia dad Annie-Paule Quinsac en: ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990, p. 225ss.</small> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"><references /></div> == Litteratura == === Litteratura primara === * Hans Zbinden: ''Giovanni Segantini. Leben und Werk'', chasa editura Paul Haupt, Berna 1964 * Gottardo Segantini: ''Giovanni Segantini. Cun 16 paginas pictura da tavlas policronas e 48 monocronas e 99 maletgs en il text'', Rascher & Cie. AG., Turitg 1949 * Bianca Zehder-Segantini (editura e redactura): ''Giovanni Segantinis Schriften und Briefe'', chasa editura von Klinkhardt & Biermann, Lipsia o.J. (1912) * Luigi Villari: ''Giovanni Segantini. The story of his life together with seventy five reproductions of his pictures in half tone and photogravure'', T. Fisher Unwin, Londra 1901 === Litteratura secundara === * Beat Stutzer: ''Blicke ins Licht. Neue Betrachtungen zum Werk von Giovanni Segantini'', Scheidegger & Spiess, Turitg 2004, ISBN 3-85881-159-9 * Reto Bonifazi, Daniela Hardmeier, Medea Hoch: ''Segantini. Ein Leben in Bildern'', chasa editura Werd, 1999, ISBN 3-85932-280-X * Gian Casper Bott: ''Giovanni Segantini'', Chasa editura per meds d'instrucziun dal Grischun, 1999 [questa publicaziun è er avant maun en versiun rumantscha] * Beat Stutzer, Gioconda Leykauf-Segantini: ''Segantini. Imageband'', chasa editura Montabella AG, 1999, ISBN 3-907067-02-9 (pluriling) * Annie-Paule Quinsac: ''Segantini: Catologo Generale'', Mondadori Electa, 1982, ISBN 88-435-0731-1 (talian) === Catalogs d’exposiziuns === * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', chasa d’art Turitg, 1990 * ''Giovanni Segantini. 1858–1899'', Vienna 1981 (Museum d’art modern, Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, ils 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981, e Museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, ils 3 da settember enfin ils 4 d’october 1981) == Colliaziuns == {{Commons|Category:Giovanni Segantini|Categoria:Giovanni Segantini}} *{{E-LIR|2460}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/giovanni-segantini.pdf Giovanni Segantini] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] * [https://web.archive.org/web/20240520074651/https://cosmopolis.ch/de/giovanni-segantini-1858-1899/ Biografia da Giovanni Segantini] tar [http://www.cosmopolis.ch cosmopolis.ch] * [http://www.segantini.com/ Infurmaziuns extendidas en la rait sur da Giovanni Segantini] * [https://web.archive.org/web/20090129182225/http://www.segantini.com/6_segantini_galerie.html Galleria Segantini] * [https://web.archive.org/web/20070710042650/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_1.pdf Giovanni Segantini. Glisch, colur, lontananza ed immensitad] PDF * [https://web.archive.org/web/20070710041812/http://www.popso.ch/common/documents/segantini_ted_2.pdf Giovanni Segantini. In pionier da la moderna] PDF {{DEFAULTSORT:Segantini, Giovanni}} [[Category:Picturs talians]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Art)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] [[Categoria:Dossier chattà]] skgbj7ornimdqydbpzws4y0mpdkogvx 0 12949 172723 166769 2026-07-03T04:43:45Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172723 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+30}} {| class="wikitable float-right" style="text-align:center; margin-left:1em; margin-top:0.5em" | [[Datoteca:Beatles logo.svg|240px]] |- | [[Datoteca:The_Beatles_magical_mystery_tour.jpg|thumb|center|260px|Ringo Starr, George Harrison, John Lennon, Paul McCartney (1967)]] |} '''The Beatles''' è il num d’ina band da beat e pli tard da rock da la [[Gronda Britannia]] ch’ha existì durant ils onns 1960. Cun bundant 600 milliuns portatuns vendids – tenor stimaziuns da la firma da discs EMI schizunt bundant ina milliarda – èn ils Beatles fin oz la band cun il pli grond success commerzial en l’istorgia da musica. Ils origins musicals da la band èn da chattar en il rock’n’roll da la fin dals onns 1950, en il qual ils commembers da la band han bainbaud integrà elements stilistics da la musica da beat da [[Liverpool]]. L’emprima single dals Beatles ‹Love Me Do› è cumparida il 1962. Il success mundial è reussì a la band il 1963 cun la single ‹I Want to Hold Your Hand›. Pervi da lur nov stil da musica e lur preschientscha en la publicitad èn ils Beatles bainspert sa sviluppads ad ina da las gruppas las pli popularas. Il punct culminant da lur carriera han ils Beatles cuntanschì tranter il 1964 ed il 1968; da quel temp sa chattavan els per part a medem temp en tut ils pajais sin l’emprim plaz da las paradas da hit. L’onn 1970 èn las vias dals quatter commembers da la band sa spartidas pervi da tensiuns internas. Ils musicists han sinaquai suandà cun success agens projects da musica. == Istorgia == === Origins (1956–1960) === [[Datoteca:St Peter's Church Hall - geograph.org.uk - 1204589.jpg|thumb|220px|St Peter’s Church Hall – qua èn John Lennon e Paul McCartney sa scuntrads l’emprima giada il 1957]] Ils Beatles da pli tard èn resortids la fin dals onns 1950 d’ina retscha da bands precursuras dal scolar da Liverpool [[John Lennon]]. Il giuven da 16 onns ch’era fascinà da la musica han fundà vers la fin da l’onn 1956 a Liverpool la gruppa da skiffle The Quarrymen, numnada tenor la Quarry Bank High School ch’el frequentava. Emprims commembers da la band da scolars eran sper Lennon (chant/ghitarra) il ghitarrist Eric Griffiths, il battarist Colin Hanton, il bassist Len Garry sco er Rod Davis al banjo e Pete Shotton a l’aissa da lavar.<ref>Pete Shotton, Nicholas Schaffner: ''The Beatles, Lennon, and Me''. Stein and Day, New York 1984, p. 85–88, ISBN 978-0-8128-8072-4.</ref> La cumposiziun dals Quarrymen, che sunavan a chaschun da festas privatas e da scola, midava però d’in cuntin, e quai betg il davos pervi dal chau da la band Lennon ch’era enconuschent per ses temperament excentric-lunatic. Dal repertori da la gruppa faschevan part tocs da grondezzas da musica da quel temp sco [[Buddy Holly]], [[Eddie Cochran]] e [[Lonnie Donegan]]. Ils 6 da fanadur 1957 han ils Quarrymen sunà a chaschun d’ina festa da curtin da la plaiv da Liverpool-Woolton. Suenter l’emprim dals dus concerts ha ses ami da scola Ivan Vaughan preschentà a Lennon [[Paul McCartney]] ch’aveva da quel temp 15 onns. Lennon è stà impressiunà udind co che McCartney ha interpretà a moda suverana il toc da Cochran ‹Twenty Flight Rock›. Intgins dis pli tard è el daventà commember da la band. L’emprim concert communabel ha gì lieu ils 18 d’october 1957 en la New Clubmoor Hall a Liverpool.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 15, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Che Paul McCartney è vegnì recepì en la band ha d’ina vart muntà per John Lennon da perder sia posiziun sco leader incontestà; da l’autra vart è sa sviluppada da l’entschatta ennà ina concurrenza artistica equivalenta ed ordvart fritgaivla. Gia la stad 1957 han Lennon e McCartney cumenzà a cumponer ensemen agens tocs; tar ils emprims insumma tutgan ‹Too Bad About Sorrows› e ‹Just Fun›.<ref>Barry Miles: ''Paul McCartney: Many Years from Now''. Rowohlt-Taschenbuch-Verl., Reinbek bei Hamburg 1999, p. 56–57, ISBN 3-499-60892-8.</ref><ref>Doug Sulpy, Ray Schweighardt: ''Get Back: The Beatles’ Let It Be Disaster''. Helter Skelter Publishing, Londra 2003, p. 132, ISBN 978-1-900924-83-2.</ref> Bleras da questas cumposiziuns èn vegnida scrittas en stiva da la chasa en lingia da la famiglia McCartney a la 20 Forthlin Road. Ils 6 da favrer 1958 ha [[George Harrison]], in ami da Paul McCartney da 14 onns, visità in concert dals Quarrymen en la Wilson Hall a Liverpool-Garston.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 16, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Suenter avair sunà avant a John Lennon durant in viadi cun il bus il toc instrumental ‹Raunchy› è er el vegnì recepì en la band.<ref>Tony Bramwell, Rosemary Kingsland: ''Magical Mystery Tours: My Life with the Beatles''. Thomas Dunne Books, New York 2005, p. 28–29, ISBN 978-0-312-33043-9.</ref> Pervi da ses caracter plitost reservà e la pitschna differenza da vegliadetgna è el per il mument restà en la sumbriva da Lennon e McCartney. L’amicizia dals dus leaders è anc vegnida pli stretga, suenter che la mamma da Lennon Julia è vegnida la stad 1958 per la vita tar in accident d’auto; la mamma da McCartney era gia morta il 1956 da cancer dal sain. La primavaira u la stad 1958 han The Quarrymen registrà per intents privats las chanzuns ‹That’ll Be the Day› (ina cumposiziun da Buddy Holly) ed ‹In Spite of All the Danger› (ina cumposiziun da McCartney/Harrison) en il home studio da Percy Phillips a Liverpool. La band consistiva da quel temp da Lennon, McCartney, Harrison, Colin Hanton e dal pianist John Lowe. Las chanzuns èn vegnidas registradas directamain sin ina platta da gummalacca. La platta cun questas emprimas registraziuns dals Beatles da pli tard ha Lowe vendì il 1981 a Paul McCartney; quel las ha edì l’emprima giada il 1995 en rom da l’‹Anthology›.<ref>John C. Winn: ''Way Beyond Compare: The Beatles’ Recorded Legacy Volume One 1957–1965''. Three Rivers Press, New York 2008, p. 2, ISBN 978-0-307-45157-6.</ref> Per sa qualifitgar per ina preschentaziun a la televisiun britannica; èn ils commembers da la band sa participads l’october 1959 sut lur nov num Johnny and the Moondogs ad ina concurrenza da talents da l’interprendider Carroll Levis. La band aveva bain pudì sa qualifitgar per il final dals 15 da november 1959 a [[Manchester]]; ma la finala han ils Moondogs – che n’avevan betg ils raps per star sur notg – stuì returnar cun l’ultim tren a Liverpool, e quai anc avant ch’els possian sa preschentar.<ref>Philip Norman: ''Shout!: the Beatles in their generation''. Fireside Books, New York 2005, p. 54, ISBN 978-0-7432-3565-5.</ref> La stad 1960 è l’ami da John Lennon Stuart Sutcliffe daventà sco bassist commember dals Moondogs. Sutcliffe aveva frequentà ensemen cun Lennon la scola d’art; intimà da quel aveva el cumprà da la vendita d’in da ses maletgs in bass.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 18, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Curt suenter è la band vegnida renumnada – sa referind a la band da [[Buddy Holly]] The Crickets (‹ils salips›) – en The Silver Beetles ed il fanadur 1960 en The Silver Beatles. ‹Beatles› cumbinescha il stil da musica ‹beat› cun il pled englais ‹beetle› per ‹bau›. Il matg 1960 han ils Silver Beetles accumpagnà il chantadur Johnny Gentle sin sia turnea tras la Scozia. Ma enstagl d’als avrir las portas al success – sco ch’ils commembers da la band avevan sperà – è il viadi d’in emna sa sviluppà ad in veritabel fiasco. La gruppa anc nunenconuschenta ha stuì sa cuntentar cun in pitschen auditori, endirar fom e pernottar en hotels bunmartgads. In hotel han els schizunt stuì bandunar precipitadamain pervi da mancanza da daners. Ultra da quai è il battarist da quel temp, Tommy Moore, sa blessà tar in accident d’auto.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 20, ISBN 0-600-61001-2.</ref> L’avust 1960 ha la gruppa decidì da laschar davent l’agiunta ‹Silver› ed è sa numnada da qua davent ‹The Beatles›. === Experientschas a Hamburg e Liverpool (1960–1961) === [[Datoteca:Indra-Club-Hamburg.png|thumb|220px|Indra Club a Hamburg]] En tschertga da gruppas da musica englaisas per ses locals da notg a [[Hamburg]] ha l’organisatur d’occurrenzas tudestg Bruno Koschmider contactà la stad 1960 ses partenari da fatschenta a Liverpool Allan Williams. Quel aveva surpiglià per in tschert temp il management dals Beatles ed als ha offert in engaschament correspundent. Ils 16 d’avust 1960 èn John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Stuart Sutcliffe arrivads a Hamburg ensemen cun il battarist Pete Best ch’els avevan recrutà avant paucs dis. Ils 17 d’avust 1960 ha la gruppa dà a Hamburg/St. Pauli l’emprim concert sut il num ‹The Beatles›. Da qua davent han els sunà mintga di en l’Indra, in club situà a la Grosse Freiheit. In pau a la giada èn ils commembers da la band s’adattads a l’ambient segnà da violenza, alcohol, drogas e sex. Ils dis da lavur da fin a nov uras han gidà ad engrondir il repertori, la spontanadad e la segirezza da sasez dals commembers da la band. Per attrair il public als ha il possessur dal club intimà da far ina show selvadia; uschia èn ils Beatles sa sviluppads al tip secret a la Grosse Freiheit. A Hamburg han ils Beatles fatg l’enconuschientscha dals fotografs Astrid Kirchherr e Jürgen Vollmer sco er da l’artist Klaus Voormann; quels duevan influenzar a moda decisiva il stil e la cumparsa dals Beatles. Kirchherr ha fatg las emprimas fotografias professiunalas da la band, e la frisura dals Beatles, il famus ''moptop'' (‹chau-bulieu›), han ils Beatles surpiglià da Vollmer che purtava sez quest tagl. Pervi da disturbi dal ruaus ha l’Indra Club stuì vegnir serrà. Sinaquai han ils Beatles midà la fin d’october 1960 en il Kaiserkeller. Qua è er sa preschentada la band da Liverpool Rory Storm & the Hurricanes cun il battarist [[Ringo Starr]]. Ils 15 d’october 1960 èn las duas gruppas s’unidas per far ina registraziun privata dal titel ‹Summertime›. En il decurs dals onns èn però idas a perder tut las nov plattas ch’eran vegnidas pressadas da questa emprima producziun communabla da Lennon, McCartney, Harrison e Starr. La fin november han ils Beatles stuì bandunar la Germania; quai per l’ina perquai che George Harrison era cun ses 17 onns anc minoren, per l’autra pervi d’in incendiament presumtiv da Paul McCartney e Pete Best. Be Stuart Sutcliffe è restà tar si’amia Astrid Kirchherr a Hamburg; là è el mort il 1962 d’ina sanganada dal tscharvè en la vegliadetgna da be 21 onns. Ils onns 1961/62 èn ils Beatles alura anc sa trategnids per quatter ulteriuras stagiuns a Hamburg; l’emprima da quellas han els sunà en il Top Ten Club, las ulteriuras en il renumà Star-Club. Ils 27 da december 1960 han ils Beatles dà in concert a Liverpool en la Litherland Town Hall. A chaschun da quel ha la gruppa pudì consolidar ses status sco ‹meglra band da la citad› ed igl èn sa fatgs valair emprims segns da la popularitad creschenta. Tar quest concert ha il student Chas Newby remplazzà Sutcliffe. Pauc pli tard ha alura Paul McCartney surpiglià definitivamain la rolla dal bassist ed ils Beatles èn daventads ina band da quatter commembers. Il bun resun sin lur concert en la Litherland Town Hall ha pussibilità als Beatles da sa preschentar en divers clubs a Liverpool, quai ch’ha stabilisà supplementarmain lur reputaziun. Ils 9 da favrer 1961 han Lennon, McCartney, Harrison e Best dà lur debut en il Cavern Club a la Mathew Street; quel è bainspert daventà il club preferì da la band ed è restà legendar fin oz cun ses betg main che 292 concerts cumprovads dals Beatles.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 118, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Durant lur segund segiurn en [[Germania]] han ils Beatles accumpagnà il zercladur 1961 il chantadur britannic Tony Sheridan tar intginas registraziuns per la firma da discs Polydor. Tranter quellas sa chattavan ils tocs ‹My Bonnie›, ‹The Saints› (‹When The Saints Go Marching In›), ‹Why (Can’t You Love Again›), la cumposiziun instrumentala da Harrison/Lennon ‹Cry for a Shadow› e ‹Nobody’s Child›. Questas emprimas registraziuns professiunalas da la gruppa (las qualas èn vegnidas publitgadas en il territori tudestg sut il num The Beat Brothers) ha producì il cumponist e bandleader tudestg Bert Kaempfert; quai vala er per la proxima session – medemamain a Hamburg – ils 24 da zercladur 1961 cun la registraziun dals tocs ‹Ain’t She Sweet› e ‹Take Out Some Insurance on Me›. Ils 28 da zercladur 1961 è vegnì fatg in contract tranter John Lennon e l’editur da musica Alfred Schacht. Sin giavisch da Brian Epstein è quel però gia vegnì schlià ils 25 da matg 1962; il di avant avevan els anc registrà cun Tony Sheridan ‹Sweet Georgia Brown› e ‹Swanee›. ‹My Bonnie› è cumparì l’october 1961 en Germania; igl èn vegnids vendids qua 100&nbsp;000 exemplars, quai er perquai che Radio Luxemburg ha laschà ir intensivamain la chanzun.<ref>Joseph Murrels: ''Million selling records: from the 1900s to the 1980s – an illustrated directory''. Batsford Ltd., Londra 1985, p. 157, ISBN 0-7134-3843-6.</ref> === Brian Epstein e George Martin (1961–1962) === [[Datoteca:Cavern Club The, Liverpool.jpg|thumb|220px|Cavern Club, Liverpool]] Ils 28 d’october 1961 ha in client incumbensà [[Brian Epstein]], il mainafatschenta da la butia da plattas NEMS a Liverpool, d’al procurar in exemplar da la single ‹My Bonnie› ch’era cumparida en Germania. Suenter avair survegnì ulteriuras dumondas da clients ha Epstein retschertgà nua che la band sa trategnia. Ils 9 da november 1961 ha el visità ensemen cun ses assistent Alistair Taylor in concert dals Beatles en il Cavern Club. El è stà impressiunà dal carisma dals commembers da la band ed als ha offert in pèr emnas pli tard da daventar lur manager. Il fatg che Brian Epstein ha surpiglià lur management ha muntà per John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Pete Best ina midada vaira radicala areguard lur stil e lur moda da sa preschentar sin tribuna. Epstein ha insistì ch’ils commembers da la band sa preschentian en vestgids e betg en lur vestgadira da tgirom, ch’els sviluppian in program fix e sa cumportian sin tribuna a moda commensurada. Ils 9 da december 1961 han ils Beatles dà en il Palais Ballroom dad Aldershot lur debut en il sid da l’Engalterra, e quai avant in auditori da be gist 18 persunas. Brian Epstein ha procurà als Beatles in termin da sunar avant tar la firma da plattas Decca a [[Londra]]. Il prim da schaner 1962 ha la band sunà en rom da l’uschenumnada Decca Audition 15 tocs (tranter auter ‹Money›, ‹Till There Was You› e ‹Besame Mucho›). La finala èn ils mainafatschenta da la Decca Mike Smith e Dick Rowe però sa decidids per Brian Poole & The Tremeloes; els eran numnadamain da l’avis «che bands da ghitarra vegnian ord moda». Ils 7 da mars 1962 a Manchester han ils Beatles producì per l’emprima giada tocs per in’emissiun da radio da la BBC. Trais mais pli tard, ils 6 da zercladur 1962, han ils Beatles puspè gì la chaschun da sunar avant, questa giada en ils Abbey Road Studios a Londra davant ils producents da Parlophone [[George Martin]] e [[Ron Richards]]. Lennon, McCartney, Harrison e Best han sunà ‹Besame Mucho›, ‹Love Me Do›, ‹P.S. I Love You› ed ‹Ask Me Why›. Cumbain che Martin era atgnamain en tschertga d’in solist cun gruppa accumpagnanta en il stil da [[Cliff Richard]] e The Shadows, ha el offert als Beatles in contract da registraziun da musica. Curt temp avant che duevan avair lieu las emprimas registraziuns, han ils Beatles relaschà surprendentamain il battarist Pete Best, che vegniva apprezià dal public, al remplazzond cun Ringo Starr ch’era gist sa preschentà cun sia gruppa Rory Storm & the Hurricanes en il Skegness. Ils motivs daco ch’ils Beatles èn sa spartids da Best n’èn mai propi vegnids sclerids a fund. Il battarist n’era betg gist fitg communicativ e valeva entaifer la band in pau sco solitari. Ultra da quai era er George Martin s’exprimì suenter emprimas registraziuns da prova d’al remplazzar. L’emprim concert communabel da Lennon, McCartney, Harrison e Starr ha gì lieu ils 18 d’avust 1962 en la Hulme Hall a Birkenhead. Ils 22 d’avust 1962 ha in team da televisiun da Granada filmà ils Beatles a chaschun d’in concert en il Cavern Club; igl è quai stà l’emprima giada ch’ils Beatles èn cumparids en la televisiun. Da Silvester ha la gruppa dà l’ultim concert en il Star-Club a Hamburg. === Il success decisiv (1962–1964) === [[Datoteca:The Beatles emerging from the Ritz Cinema, Fisherwick Place, Belfast November 8, 1963.jpg|thumb|220px|Ils Beatles suenter in concert il november 1963 a Belfast]] Ils 5 d’october 1962 è cumparida cun ‹Love Me Do› l’emprima single uffiziala dals Beatles en la [[Gronda Britannia]]. Ringo Starr era l’emprim vegnì remplazzà dal producent George Martin tras il musicist da studio versà Andy White; la finala è Martin tuttina stà pront d’acceptar Ringo Starr. ‹Love Me Do›, che John Lennon e Paul McCartney han chatschà tras cunter il favurit da Martin ‹How Do You Do It›, ha cuntanschì il 17avel plaz en ils UK Top 40. La segunda single ‹Please Please Me› è cumparida ils 11 da schaner 1963 ed è avanzada fin sin il segund plaz da la parada da hits. Il success da lur emprima platta e la gronda preschientscha al radio ed a la televisiun ch’è resultada da quai, ha pussibilità als Beatles d’ir sin turnea er ordaifer la regiun da Liverpool. Ils novs roadmanagers Neil Aspinall, in vegl ami da Paul McCartney, e Malcolm ‹Mal› Evans, l’anteriur guardian dal Cavern Club, manavan la band ed ils instruments en in minibus als lieus da concert. Ils 2 da favrer 1963 han ils Beatles cumenzà a Bradford en il Gaumont lur emprima turnea professiunala tras la Gronda Britannia, e quai sco sco preband da la chantadura da 16 onns Helen Shapiro. Da la partida eran er Dave Allen, Danny Williams e Kenny Lynch. Sin la segunda turnea, a partir dals 9 da mars, è la band sa preschentada sper Tommy Roe e Chris Montez. Suenter reacziuns dal public correspundentas èn ils Beatles gia vegnids annunziads il segund di sco gruppa principala. Igl èn suandadas preschentaziuns da grond renum a chaschun da la show Swinging Sound en la Royal Albert Hall a Londra (ils 18 d’avrigl 1963) ed avant in public da 10 000 persunas en rom dal concert dals NME-Poll-Winners en l’Empire Pool da Wembley (21 d’avrigl 1963). ‹Please Please Me›, l’emprim album uffizial dals Beatles, è cumparì ils 22 da mars 1963. Lennon, McCartney, Harrison e Starr avevan registrà la platta ils 11 da favrer entaifer be dudesch uras en ils Abbey Road Studios. Resguardà per l’album avevan ils Beatles surtut tocs dal repertori da lur concerts sco ‹I Saw Her Standing There›, ‹Do You Want to Know a Secret› e ‹Twist and Shout›. ‹Please Please Me› è avanzà – sco tut las ulteriuras plattas dals Beatles fin il 1970 (cun excepziun da ‹Yellow Submarine› il 1969) fin sin plaz 1 da la parada da hits britannica. La terza single ‹From Me to You› è cumparida ils 11 d’avrigl 1963. La vart A avevan John Lennon e Paul McCartney cumponì sin turnea en il bus. Cun 650 000 exemplars vendids è la platta avanzada suenter curt temp a la testa da la parada da hits britannica; ella dueva star a l’entschatta d’ina seria da success ordvart impressiunanta: fin il favrer 1967 han ils Beatles conquistà cun tut lur singles l’emprim plaz da las paradas da hits da la Gronda Britannia. L’emprim inscunter dals Beatles cun ils [[Rolling Stones]] – ch’eran da quel temp anc vaira nunenconuschents e che stevan curt avant publitgar lur emprima single – ha gì lieu ils 14 d’avrigl 1963 en il Crawdaddy Club dal Station-Hotel a Londra. Pli tard han John Lennon e Paul McCartney, ch’avevan fatg amicizia cun [[Mick Jagger]] e [[Keith Richards]], surlaschà a la gruppa lur cumposiziun ‹I Wanna Be Your Man›; quella è cumparida sco segunda single dals Rolling Stones ed è avanzada fin sin plaz 12 da la parada da hits britannica. Dals 18 da matg fin ils 9 da zercladur 1963 han ils Beatles absolvì lur terza turnea tras l’Engalterra, questa giada ensemen cun [[Roy Orbison]] e Gerry & the Pacemakers. Er Orbison ha desistì suenter l’emprima show a favur dals Beatles da vegnir preschentà sco headliner. Durant la turnea è la gruppa vegnida accumpagnada cun in’atgna emissiun da radio da la BBC. Il fanadur ed avust èn suandadas tschintg pitschnas turneas da mintgamai in’emna en lieus da vacanzas (t.a. a Margate e Bournemouth). Pervi da las registraziuns en ils Abbey Road Studios e la ferma preschientscha en rom d’emissiuns da radio eran ils Beatles gia ids a star a l’entschatta da l’onn a Londra. Visitas a Liverpool èn daventadas uss adina pli stgarsas; ils 3 d’avust 1963 ha la gruppa dà ses ultim concert en il Cavern Club. Daventond la band adina pli enconuschenta, han surtut ils fans feminins reagì sin la band a moda adina pli ecstatica. Surtut suenter la publicaziun da la proxima single ‹She Loves You› ils 23 d’avust 1963 ha quest fenomen cumenzà ad escalar. Cumparevan ils commembers da la band insanua en la publicitad, attirava quai immediat las massas e bleras salas da concert pudevan els be pli cuntanscher e puspè bandunar protegids da la polizia. Cun 1,6 milliuns exemplars vendids è ‹She Loves You› avanzà ad ina da las singles britannicas cun il pli grond success insumma.<ref>Neville Stannard: ''The Long & Winding Road. A History of the Beatles on Record''. Avon 1984, p. 16–17, ISBN 0-907080-96-0.</ref> Il success decisiv e definitiv è reussì als Beatles ils 13 d’october 1963 cura ch’els èn sa preschentads en l’emissiun da televisiun fitg populara ‹Sunday Night at the London Palladium›: betg main che 15 milliuns persunas han persequità la transmissiun ed avant il teater han ils fans chaschunà in veritabel caos da traffic. Suenter che la televisiun, il radio e la pressa avevan rapportà en lung ed en lartg da quest fenomen, è l’isteria numnada ‹Beatlemania› daventada in filasez. Sa referind a lur renum vegnivan ils commembers da la band uss er numnads savens ‹Fab Four› (‹ils famus/grondius quatter›). La fin october 1963 èn ils Beatles sa rendids sin ina pitschna turnea tras la Svezia ch’ha cumpiglià concerts a Stockholm, Borås ed Eskilstuna, registraziuns per il radio e la televisiun e contacts cun la pressa locala. Cura ch’ils commembers da la band èn puspè sa tschentads ils 31 d’october a Heathrow, è il showmaster american [[Ed Sullivan]] daventà per casualitad perditga dal bainvegni fenomenal. Malgrà la daratga spetgavan millis fans givlants sin il return da la band. Sullivan, che n’aveva anc mai udì insatge dals Beatles, als ha immediat engaschà per sia show.<ref>Brian Roylance, Derek Taylor (ed.): ''The Beatles anthology''. Ullstein, Minca 2000, p. 116, ISBN 3-550-07132-9.</ref> L’auter di è la band danovamain ida sin turnea tras la Gronda Britannia, questa giada da l’entschatta davent sco gruppa principala. La turnea è per part sa splegada a moda vaira caotica ed ha stuì vegnir accumpagnada da forzas da polizia ch’empruvavan da tegnair a mastrin ils fans feminins. A Birmingham èn ils Beatles sa vestgids sco policists per mitschar dals fans; ed a Plymouth èn els fugids tras ils chanals da la citad, entant che la polizia fascheva diever sin via da chanuns d’aua. Ils 4 da november 1963 han ils Beatles sunà en rom da la Royal Variety Performance annuala davant la mamma da la regina Elizabeth, Lord Snowdon e princessa Margaret en il Prince of Wales Theatre a Londra.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 127, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Medemamain part dal program han fatg preschentaziuns da Marlene Dietrich e Harry Secombe. Il davos toc ‹Twist and Shout› ha John Lennon annunzià cun ils pleds: «Per noss ultim toc as dumond jau per agid: Pudess la glieud sin las sutgas bunmartgadas splatschar ils mauns? E vus auters: sche vus faschessas sclingir in pau voss giuvels!» La ‹Times› da Londra ha crititgà il concert dals Beatles sco memia dad aut per l’ambient decent da lezza saira: «Ils Beatles preschentan ina cumbinaziun da naivitad musicala e raffinezza electronica, la quala va a prà cun lur buna luna captivanta e senza nagin respect e cun ils accords banals sunads terriblamain dad aut.» Il segund album dals Beatles ‹With the Beatles› è cumparì ils 22 da november 1963. La platta cuntegna set covers (t.a. ‹Roll Over Beethoven› da Chuck Berry), las cumposiziuns da Lennon/McCartney ‹All My Loving› ed ‹I Wanna Be Your Man› sco er l’emprima cumposiziun da George Harrison ‹Don’t Bother Me›. Ils 29 da november è suandada la single ‹I Want to Hold Your Hand›; per quella hai dà be en l’Engalterra in milliun reservaziuns.<ref>Neville Stannard: ''The Long & Winding Road. A History of the Beatles on Record''. Avon 1984, p. 21–22, ISBN 0-907080-96-0.</ref> Dals 24 da december 1963 fin ils 11 da schaner 1964 èn ils Beatles sa preschentads a Londra en il Finsbury Park Astoria en rom d’ina Christmas Show cun musica e sketchs. Da la partida eran tranter auter er Cilla Black e Billy J. Kramer & the Dakotas. Alura è suandada durant trais emnas ina retscha da concerts en l’Olympia a [[Paris]]; qua però be sco pregruppa dals artists Trini Lopez e Sylvie Vartan ch’eran da quel temp fitg populars en Frantscha. A Paris han ils Beatles er registrà novas chanzuns, numnadamain ‹Can’t Buy Me Love› e duas versiuns ch’eran previsas per il martgà tudestg: ‹Komm Gib Mir Deine Hand› e ‹Sie Liebt Dich›. === America ed il mund (1964–1965) === [[Datoteca:Los_Beatles_(19266969775).jpg|thumb|200px|Il fanadur 1965 a Madrid]] Gia curt suenter ils emprims success dals Beatles ha lur manager [[Brian Epstein]] empruvà d’er etablir la gruppa sin il martgà american. Bands britannicas avevan da vegl ennà difficultads da pudair sa far valair en ils [[Stadis Unids]]. Capitol Records che represchentava qua ils dretgs da distribuziun dad EMI ha l’emprim refusà da publitgar plattas dals Beatles. Il 1963 èn perquai cumparidas emprimas singles sin ils pitschens labels Vee-Jay Records e Swan Records; quellas n’han però betg pudì sa plazzar en las paradas da hits americanas. Il december 1963 è Capitol Records la finala stà pront da metter sin il martgà la single ‹I Want to Hold Your Hand› / ‹I Saw Her Standing There›. Capitol ha fatg reclama per quella, las gasettas han purtretà la curiusa band da l’Engalterra ed ils radios han cumenzà a laschar ir la single. Ils 16 da schaner 1964 èn ils commembers da la band vegnids a savair a Paris en lur chombra d’hotel che ‹I Want to Hold Your Hand› haja cuntanschì l’emprim plaz da la parada da hits americana. En consequenza da quai ha er Vee-Jay Records cumenzà a reedir las veglias singles ed ha publitgà il schaner l’album ‹Introducing… the Beatles›. Quai ha manà a cuntraversas giuridicas ch’han impedì ina distribuziun sistematica da las singles dals Beatles en ils Stadis Unids. L’avrigl 1964 èn ins la finala s’unids al cumpromiss che Vee-Jay possia distribuir vinavant las plattas fin l’october 1964; silsuenter èn tut ils dretgs da publicaziun ids a Capitol.<ref>Bruce Spizer: ''The Beatles Are Coming!: The Birth of Beatlemania in America''. 498 Productions, New Orleans 2003, p. 110, ISBN 0-9662649-8-3.</ref> Cun in agen toc sin plaz in da la parada da hits èn ils Beatles sgulads per l’emprima giada en ils Stadis Unids. Ils 7 da favrer 1964 èn els sa tschentads a la plazza aviatica da [[New York]], nua ch’els èn vegnids beneventads da 5000 fans e 200 schurnalists. La gronda conferenza da pressa ch’ha gì lieu en l’edifizi da la plazza aviatica ha la gruppa dumagnà a moda suverana e cun la purziun umor usitada: Dumonda: «Tge faschais vus durant spetgar en l’hotel sin il proxim concert?» Harrison: «Nus giain cun patinas.» Dumonda: «Co avais vus chattà l’America?» Lennon: «Nus essan ids en Grönlanda e da là a sanestra.» Ils 9 da favrer 1964 han ils Beatles sunà tschintg tocs (‹All My Loving›, ‹Till There Was You›, ‹She Loves You›, ‹I Saw Her Standing There› ed ‹I Want to Hold Your Hand›) en la Ed Sullivan Show ch’era fitg populara. 73,7 milliuns han persequità a la televisiun l’emissiun ch’è vegnida emessa live. Durant la show ha il moderatur prelegì in telegram da gratulaziun dad [[Elvis Presley]] e da ses manager Tom Parker. Suenter concerts a Washington ed en la Carnegie Hall a New York è la gruppa sgulada a a Miami Beach (Florida) per far vacanzas curtas. Là èsi er vegnì tar in inscunter cun la legenda da boxar Cassius Clay. Suenter in’ulteriura preschentaziun en la Ed Sullivan Show ils 16 da favrer èn ils Beatles returnads ils 22 da favrer 1964 a Londra. Fin oz n’èsi reussì a nagin’autra band da dominar las paradas da hits en tala moda sco ch’ils Beatles han fatg quai l’avrigl 1964: En ils Stadis Unids eran lur singles sin ils plazs 1–5 (sin il plaz in ‹Can’t Buy Me Love› ch’aveva gì 1,7 milliuns reservaziuns), en l’Australia schizunt sin ils plazs 1–6. Ultra da quai eran set ulteriuras chanzuns da la gruppa entaifer ils US-Top 100. Pervi dal grond success da la band l’han ins cusseglià d’er far emprims pass en il mund dal film. Ils 2 da mars 1964 ha cumenzà a Londra sut la reschia da Richard Lester las lavurs da filmar per la cumedia musicala ‹A Hard Day’s Night›. Il film en alv e nair è vegnì preschentà l’emprima giada ils 6 da fanadur 1964 a Londra ed è daventà in grond success. Ils 10 da fanadur è suandà l’album cun ils tocs dal film; igl è quai stà l’emprim album dals Beatles che cuntegneva be cumposiziuns da Lennon/McCartney (tranter auter ‹Today›, ‹I Should Have Known Better›, ‹And I Love Her›, ‹If I Fell› ed – a medem temp sco single – ‹A Hard Day’s Night›). Suenter in congedi da stgars in mais èn ils Beatles ids a partir dals 4 da zercladur 1964 per l’emprima giada sin turnea mundiala. Damai che Ringo Starr suffriva d’ina greva inflammaziun da las mandlas, è el vegnì remplazzà tar ils concerts en l’[[Europa]] ed a [[Hongkong]] tras il battarist da session Jimmie Nicol. Pir a [[Sydney]] è Starr puspè s’unì cun la band. Ad [[Adelaide]] è la gruppa vegnida beneventada en la citad da 300&nbsp;000 fans – la pli gronda massa ch’era insumma sa rimnada insacura en l’[[Australia]]. Ils 10 da fanadur 1964 èn ils Beatles returnads per la premiera da ‹Yeah Yeah Yeah› en l’Engalterra dal Nord a Liverpool. Là èn els vegnids beneventads sin via da 203&nbsp;000 persunas. A la fin dal mais ha la band danovamain fatg visita en [[Svezia]]. Dals 19 d’avust fin ils 20 da settember 1964 han ils Beatles absolvì lur emprima gronda turnea tras ils Stadis Unids, la quala ha sumeglià in cortegi triumfal. Sper concerts a [[San Francisco]], [[Kansas City]], [[Dallas]] e [[New Orleans]] ha la gruppa sunà ils 23 d’avust a [[Los Angeles]] en la Hollywood Bowl. Ils 28 d’avust ha [[Bob Dylan]] visità ils commembers da la band en lur suita d’hotel a [[New York]] ed als ha introducì en il consum da mariuana. Be trais emnas suenter lur return han ils Beatles absolvì a partir dals 9 d’october 1964 in’ulteriura turnea d’in mais tras la Gronda Britannia. Ils 23 da november è cumparida la single ‹I Feel Fine›. L’album ‹Beatles for Sale› ch’è vegnì sin il martgà ils 4 da december 1964 ha revelà, uschia l’opiniun d’intgins critichers, segns da stancladad. Be 8 da 14 cumposiziuns aveva la band scrit sezza, tranter auter ‹Eight Days a Week›, ‹Baby’s in Black› ed ‹I’m a Loser›. E propi n’avevan ils blers concerts e las ulteriuras obligaziuns strusch laschà temp als quatter da scriver novs tocs. L’onn è ì a fin cun la segunda ediziun da la Beatles Christmas Show en il Hammersmith Odeon a [[Londra]]; quella ha cumpiglià 39 concerts en l’interval da trais emnas. Ils 23 da favrer 1965 han cumenzà sin las [[Bahamas]] las lavurs da filmar ‹Help!›, il segund film dals Beatles ch’era questa giada en colur. Manà reschia aveva danovamain Richard Lester, tranter ils acturs secundars tutgavan Victor Spinetti ed Eleanor Bron. Ulteriurs lieus da filmar han furmà Obertauern (Salzburg), Londra, ed il Salisbury Plain en vischinanza da Stonehenge. La comedia da slapstick pauc profunda ha gì premiera mundiala ils 29 da fanadur 1965 a Londra. La single ‹Help!› è cumparida ils 19 da fanadur, l’album dal film (t.a. cun ‹You’ve Got to Hide Your Love Away›, ‹Another Girl› e ‹You’re Going to Lose that Girl›) ils 6 d’avust 1965. La novavla single dals Beatles ‹Ticket to Ride› era gia vegnida publitgada ils 6 d’avrigl 1965. Duas mais pli tard, ils 14 da zercladur, ha la gruppa producì en ils Abbey Road Studios ‹Yesterday› – in da lur pli famus tocs insumma. Paul McCartney aveva scrit questa ballada cun il titel da lavur ‹Scrambled Eggs› (‹ovs sbattids›) tenor ina melodia ch’al era dada en il chau ina damaun durant sa svegliar en la chasa da si’amia Jane Asher. La chanzun ch’è vegnida registrada sco toc solistic da McCartney, accumpagnà be d’artgists, n’è betg vegnida edida sco single, mabain sulettamain en rom da l’album ‹Help!›. Oz tutga quest toc tar ils pli famus da la musica da pop insumma. Dals 20 da zercladur fin ils 3 da fanadur 1965 èn ils Beatles ids sin turnea tras l’[[Europa]]. Be in mais pli tard èn els danovamain sa rendids en ils Stadis Unids. Ils 15 d’avust 1965 han Paul, John, George e Ringo sunà en il Shea Stadium a [[New York]] davant 55 600 aspectaturs (tranter quels Mick Jagger, Keith Richards, Barbara Bach e Linda Eastman) il pli grond concert da lur carriera. Igl è quai stà l’emprima giada ch’ina gruppa da pop è sa preschentada en in stadion avert ed il pli grond dumber d’aspectaturs ch’igl aveva insumma dà fin là tar in concert. Il livel da canera dals fans feminins durant la show da 30 minutas è stà uschè aut che ni ils aspectaturs ni ils Beatles sezs pudevan udir la musica. Suenter ch’ils Beatles eran gia sa scuntrads en il decurs da lur turnea cun stars sco [[Bob Dylan]], [[Del Shannon]], [[Joan Baez]], [[Peter Fonda]] e [[Peter, Paul and Mary]] ha la finala gì lieu ils 27 d’avust 1965 l’inscunter cun lur idol [[Elvis Presley]] en sia chasa a Bel Air. Sco ch’i va la tuna, duai esser vegnida registrada quel di communablamain ina versiun da cover da ‹You’re My World›.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 201, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Ils 26 d’october 1965 ha la regina [[Elizabeth II]] surdà als Beatles a Londra en il Buckingham Palace l’Order of the British Empire. Avant il chastè han 4000 fans e schurnalists tegnì la dira; ma igl ha er dà vuschs criticas, sco per exempel militars ch’han dà enavos lur decoraziun d’onur suenter che quella era er vegnida surdada ad ina band da pop. === Tuns novs e fin da las turneas (1965–1967) === [[Datoteca:Abbey Rd Studios.jpg|thumb|220px|Entrada dals Abbey Road Studios]] Ils 3 da december 1965 han ils Beatles publitgà la single ‹We Can Work It Out› / ‹Day Tripper› e l’album ‹Rubber Soul›. Ils tocs sin la platta (t.a. ‹Drive My Car›, ‹Nowhere Man›, ‹Girl und In My Life›) laschan enconuscher emprims indizis d’in process da madiraziun musical e spiertal dals commembers da la band. Tar ‹Norwegian Wood› suna George Harrison l’emprima giada sitar, in instrument ch’el aveva emprendì a conuscher a chaschun da las lavurs da filmar ‹Help!›. Da Paul McCartney deriva ‹Michelle›, ina ballada englais-franzosa. Tar intginas da las chanzuns han ils Beatles realisà per l’emprima giada uschenumnads «films da promoziun», ils antecessurs dals videos da musica odierns. A medem temp èn ils Beatles ids per la sisavla ed ultima giada sin turnea tras la Gronda Britannia (t.a. cun The Moody Blues sco pregruppa). En rom da questa turnea han els er dà ils 5 da december 1965 l’ultim concert en lur citad natala Liverpool. En il public sesevan blers da lur amis ed enconuschents. Il prim da matg 1966 èn ils Beatles sa preschentads, sco victurs dal NME-Poll, per l’ultima giada sin ina tribuna da concert britannica. Per in pau irritaziun ha procurà il cover da l’album american ‹Yesterday and Today› ch’è cumparì il zercladur 1966. Quel mussava ils Beatles amez charn criva e poppas en tocca (uschenumnà ''Butcher Cover''). Suenter protests en la publicitad è la platta vegnida retratga ed è cumparida cun in nov cover. Ils 10 da zercladur 1966 è cumparida la single ‹Paperback Writer›. Dals 24 da zercladur fin ils 4 da fanadur 1966 han ils Beatles absolvì in’ulteriura turnea mundiala. Per malaveglia han procurà en il [[Giapun]] ils protests da tradiziunalists che na vulevan betg che la band concerteschia en il Budokan, ina halla a Tokio ch’era reservada a l’art da cumbat. A [[Manila]] ha la band dà dus concerts avant en tut 80&nbsp;000 aspectaturs. La tura è ida a fin cun in eclat cura che Brian Epstein ha refusà en num dals commembers da la band da dar suatientscha ad in invit dad Imelda Marcos, la dunna dal dictatur filippin. A la plazza aviatica da la chapitala, nua ch’els èn sinaquai partids en tutta prescha, èn ils Beatles e lur collavuraturs vegnids attatgads da ‹forzas da segirezza›. Ringo Starr è vegnì bittà per terra cun in culp al mintun; ad in chauffeur èn vegnidas ruttas intginas costas. La publicaziun da l’album ‹Pet Sounds› dals [[Beach Boys]] ha animà Lennon e McCartney da prender en mira novas prestaziuns maximalas. Ils 5 d’avust 1966 è cumparì l’album ‹Revolver›, cun il qual ils Beatles èn ids novas vias areguard il spectrum sonor ed instrumental. Quai ha intimà intgins critichers contemporans da discreditar precipitadamain l’album sco «arma da suicidi» dal quartet. Il cover da l’album deriva da Klaus Voormann, l’ami dal temp a [[Hamburg]]. La platta cumpiglia chanzuns sco ‹Eleanor Rigby›, ‹Taxman›, ‹Good Day Sunshine›, ‹I’m Only Sleeping›, ‹For No One›; scrittas per part sut influenza da drogas, èn quellas segnadas da structuras vaira cumplexas ed èn vegnidas enritgidas en il studio cun elements classics ed ulteriur material giu dal bindel. A medem temp han ils Beatles publitgà la single ‹Yellow Submarine›, ina chanzun d’uffants che Paul McCartney aveva cumponì per Ringo Starr cun ses spectrum cantic in pau limità. Questa chanzun dueva daventar ordvart populara, ha però cuntanschì en ils Stadis Unids ‹be› il segund plaz en la parada da hits. Ils 12 d’avust 1966 han ils Beatles lantschà a [[Chicago]] lur quarta turnea tras ils [[Stadis Unids]]. Ils eveniments en l’Asia ch’eran anc preschents ed il fatg ch’ins n’udiva strusch la musica pervi da l’immens livel da canera durant ils concerts ha frustrà ils commembers da la band pli e pli. Nova agitaziun hai dà pervi d’in citat da John Lennon or d’ina intervista da pli baud ch’ils Beatles sajan «gia uss pli populars che Jesus». A quai èn suandadas conferenzas da pressa strapatschantas, brischadas da plattas publicas e demonstraziuns dal Ku Klux Klan. La finala è la gruppa sa decidida da betg pli vulair ir sin turnea, mabain da lavurar exclusivamain en il studio. La turnea tras ils Stadis Unids è ida a fin ils 29 d’avust 1966 cun in concert avant 25&nbsp;000 aspectaturs en il Candlestick Park a [[San Francisco]]. L’atun 1966 han ils Beatles fatg ina pausa da trais mais; quella ha manà ad ina midada dad image radicala. John Lennon ha sa laschà tagliar ils chavels cura ch’el steva davant la camera per il film ‹How I Won the War› da Richard Lester; ils vestgids ch’ils commembers da la band avevan purtà durant ils concerts eran passé e tuts quatter han sa laschà crescher in mustaz. Malgrà las tunas ch’ils Beatles sa separian, ha la gruppa cumenzà a registrar ils 24 da november 1966 in nov album. Ils 13 da favrer 1967 è cumparida la single ‹Strawberry Fields Forever› / ‹Penny Lane›, sin la quala ils Beatles sa confruntan a moda musicala-nostalgica cun lur citad nativa Liverpool. Per l’emprima giada dapi il 1963 n’ha la platta betg cuntanschì l’emprim plaz en la parada da hits britannica, mabain è sa fermada sin il segund plaz. Quai è però d’attribuir al fatg che las cifras da vendita da la single eran vegnidas divididas cun dus per che las duas chanzuns possian cumparair en ils charts sco duas singles separadas. Tschintg mais han Lennon, McCartney, Harrison e Starr lavurà en ils Abbey Road Studios vi da lur album ‹Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band› che vala sco in dals emprims albums conceptuals da l’istorgia da la musica da rock e pop. Il fatg ch’i steva a disposiziun tant temp da registraziun sco giavischà, ha lubì als Beatles da far diever da tur las resursas dal studio e da glimar entiras emnas vi da singulas passaschas. Da quai èn resultads tocs sco ‹With a Little Help from My Friends›, ‹Lucy in the Sky with Diamonds› e ‹When I’m Sixty-Four›. Per il toc ‹A Day in the Life› è vegnì engaschà in orchester da 41 musicists. Sin la cuverta da l’album èn ils Beatles sa preschentads en costums davant ina paraid cun fotos d’enconuschentas persunalitads (t.a. [[Stan Laurel]], [[Mae West]], [[Bob Dylan]], [[Shirley Temple]], [[Aleister Crowley]] e [[Marlon Brando]]). Accumpagnà d’in grond interess da las medias è l’album cumparì il prim da zercladur 1967. === Peace & Revolution (1967–1968) === Suenter che [[Bob Dylan]] aveva fatg enconuschent il 1964 ils Beatles cun la droga mariuana, han ils commembers da la band er consumà en il decurs dal temp drogas pli fermas. John Lennon e George Harrison eran gia vegnids en contact il 1965 cun LSD; il zercladur 1967 ha er Paul McCartney fatg a savair durant in’intervista a la televisiun d’avair consumà quatter giadas LSD. Cun l’imni ‹All You Need Is Love›, cumponì da John Lennon, èn ils Beatles sa preschentads ils 25 da zercladur 1967 en l’emissiun da BBC ‹Our World Live›. Quella è vegnida emessa via satellit en tut il mund ed ha cuntanschì 400 milliuns aspectaturs; las registraziuns han gì lieu en ils Abbey Road Studios cun giasts sco [[Mick Jagger]], [[Keith Richards]], [[Eric Clapton]], [[Keith Moon]] e [[Marianne Faithfull]]. La single ‹All You Need Is Love› è cumparida ils 7 da fanadur 1967 ed ha manà enavos ils Beatles sin plaz in dals charts, e quai dad omaduas varts da l’Atlantic. La fin fanadur 1967 han ils commembers dals Beatles passentà cun lur dunnas vacanzas communablas en [[Grezia]]. L’idea da cumprar in’insla privata e d’endrizzar là in studio da registraziun han els puspè sbittà, suenter che la regenza greca aveva nizzegià ora la visita per intents turistics. Sin proposta da Pattie Harrison han ils Beatles visità ils 24 d’avust 1967 in referat dal guru indic [[Maharishi Mahesh Yogi]], il qual propagava a Londra las tecnicas da la meditaziun transcendentala. La gruppa è vegnida envidada a [[Bangor]] ad ina fin d’emna d’introducziun; da la partida èn er stads [[Mick Jagger]] e [[Marianne Faithfull]]. Durant il curs èn ils Beatles vegnids a savair che lur manager [[Brian Epstein]] saja vegnì chattà ils 27 d’avust 1967 mort en si’abitaziun. Schoccads da la mort da lur ami, han ils Beatles cumenzà a filmar ils 11 da settember lur terz film ‹Magical Mystery Tour›. La cumedia psicadelica tenor in’idea da Paul McCartney è sa sviluppada dal tuttafatg senza script. McCartney ha surpiglià per gronda part la rolla dal reschissur, quai ch’ha manà a dissonanzas cun Lennon e Harrison. L’album cun il soundtrack (t.a. cun ils tocs ‹The Fool on the Hill› ed ‹I Am the Walrus›) è cumparì ils 27 da november en ils Stadis Unids, la single ‹Hello, Goodbye› gia ils 24 da november. Ils 26 da december 1967 ha il film ‹Magical Mystery Tour› gì premiera mundiala en la televisiun britannica. La pressa ha reagì cun nauschas criticas, uschia che quest terz film dueva esser l’emprim nunsuccess dals Beatles.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Paul Hamlyn Ltd., Londra 2006, p. 239, ISBN 0-600-61001-2.</ref> Mez favrer 1968 èn ils Beatles viagiads cun lur dunnas a Rishikesh (India), nua ch’il Maharishi ha manà in curs da meditaziun da pliras emnas. Ulteriurs participants èn stads Mia Farrow, Mike Love e Donovan. Ringo Starr è gia returnà l’entschatta mars en l’Engalterra, Paul McCartney è suandà trais emnas pli tard. John Lennon e George Harrison han bandunà l’India pir mez avrigl, suenter che l’ami da Lennon Yanni ‹Magic Alex› Alexis Mardas aveva derasà la tuna ch’il Maharishi haja mulestà sexualmain Mia Farrow ed autras participantas dal curs. Farrow sezza n’ha mai confermà questas tschantschas e George Harrison duai esser sa perstgisà pli tard tar il Maharishi pervi da las malempernaivladads. Durant il viadi en l’India è cumparì ils 15 da mars 1968 la single ‹Lady Madonna› che regorda al stil da Fats Domino. Tenor Paul Saltzman, l’autur d’in cudesch illustrà davart lezs dis, duai quai esser stà il pli creativ temp dals Beatles: betg main che 48 chanzuns sajan vegnidas cumponidas durant las set emnas. Ils 11 da matg 1968 èn John Lennon e Paul McCartney sgulads a New York, nua ch’els han preschentà en rom da conferenzas da pressa e d’emissiuns da televisiun la nova interpresa dals Beatles ‹Apple›. Quest concern cun partiziuns per musica, film ed art dueva scuvrir e promover talents da tut gener. Sco manader da lur post da pressa han els engaschà il schurnalist Derek Taylor ch’aveva gia lavurà il 1964 per la gruppa. Apple è però bainspert daventà in fiasco finanzial, quai pervi da la mancanza da senn commerzial da vart dals Beatles e da lur collavuraturs. Gia il november 1967 era vegnida averta a Londra ina boutique dad Apple, la quala ha però stuì vegnir serrada suenter paucs mais per mancanza d’entradas. Sco singuls success pon valair la scuverta da la chantadura Mary Hopkin e da la gruppa Badfinger tras Paul McCartney. Ils 9 da november 1966 aveva John Lennon emprendì a conuscher a chaschun d’ina da sias exposiziuns l’artista d’avantgarda giapunaisa [[Yoko Ono]]. Da quai è sa sviluppada ina relaziun d’amur ed il matg 1968 è John sa separà da sia dunna Cynthia. La colliaziun ordvart stretga tranter Lennon ed Ono è la finala er s’effectuada a moda negativa sin la collavuraziun da Lennon cun ils auters Beatles, damai che Ono ha insistì d’esser preschenta tar tut las registraziuns da la band en il studio. Ils 30 da matg 1968 han ils Beatles cumenzà a registrar lur nov album; tegnend quint da la gronda quantitad da chanzuns ch’eran vegnidas scrittas en l’India, èn ins sa decidids da producir in album dubel. Pervi dal squitsch da temp èn las lavurs da registraziun per part vegnidas fatgas separadamain. Ultra da quai èn las registraziuns stadas segnadas pli e pli da nauscha luna tranter ils commembers. D’ina vart han McCartney, Harrison e Starr mussà avertamain lur aversiun envers Yoko Ono; per l’autra hai dà divergenzas d’opiniuns areguard la single da la chanzun da Lennon ‹Revolution›. Suenter ina dispita vehementa ha Ringo Starr bandunà la gruppa, ma s’ha la finala laschà persvader da returnar. Malgrà tuttas difficultads han ils Beatles dumagnà la registraziun da chanzuns sco ‹Back in the USSR, ‹Ob-La-Di, Ob-La-Da›, ‹Dear Prudence›, ‹Helter Skelter› e ‹Happiness Is a Warm Gun›. Tar la cumposiziun da George Harrison ‹While My Guitar Gently Weeps› ha Eric Clpaton sunà il solo da ghitarra. ‹Yellow Submarine›, in film da dissegns animads che sa basa sin la chanzun da medem num, ha gì premiera mundiala ils 17 da fanadur 1968 a Londra. La musica dal film è cumparida ils 13 da schaner 1969; igl è quai stà il sulet album dals Beatles che n’ha betg cuntanschì l’emprim plaz en la parada da hits – eventualmain perquai che l’entira segunda vart da l’album consista da musica instrumentala en il ‹stil da musica classica› da [[George Martin]]. Sco emprim toc sin il label Apple è cumparì ils 26 d’avust 1968 ‹Hey Jude›. La chanzun scritta da Paul McCartney tracta la situaziun dal figl da John Lennon Julian suenter la separaziun da ses geniturs. Questa single dals Beatles dueva avair il pli grond success mundial insumma.<ref>Neville Stannard: ''The Long & Winding Road. A History of the Beatles on Record''. Avon 1984, p. 62, ISBN 0-907080-96-0.</ref> Ils 4 da settember 1968 ha la band sunà questa chanzun en l’emissiun da televisiun britannica ‹Frost on Sunday› – igl è quai stà l’ultima giada ch’ils Beatles èn sa preschentads communablamain a la televisiun. L’album ‹The Beatles› è la finala cumparì ils 22 da november 1968; pervi da la cuverta cumplettamain alva è quel er enconuschent sut il num ‹White Album›. Las emprimas ediziuns eran munidas cun ina numeraziun cuntinuanta, uschia che mintga cover era in unicat. Il prim da november 1968 ha George Harrison publitgà l’emprim album sut ses agen num, ‹Wonderwall Music›, che furma il soundtrack dal film ‹Wonderwall›. Ils 12 da november èn suandads John Lennon e Yoko Ono cun lur album avantgardistic ‹Unfinished Music No.1: Two Virgins›; quel ha surtut dà da discurrer pervi dal cover che mussa Lennon ed Ono svestgids cumplettamain. === La separaziun (1969–1970) === [[Datoteca:3_Savile_Row.jpg|thumb|160px|Savile Row 3, nua ch’ils Beatles han dà lur ultim concert]] Ils 2 da schaner 1969 han ils Beatles cumenzà a filmar la documentaziun musicala ‹Get Back› (pli tard: ‹Let It Be›). Tenor in’idea da Paul McCartney eri previs che la gruppa vegnia accumpagnada da cameras durant la producziun d’in nov album e l’elavuraziun d’ina liveshow. Las chanzuns duevan vegnir registradas senza accumpagnament d’orchester e vials da tun parallels. Manà reschia ha Michael Lindsay-Hogg. Gia suenter paucs dis hai danovamain dà tensiuns tranter ils commembers da la band. Entant che John Lennon è sa mussà pli e pli nunparticipà e laschava discurrer Yoko Ono per el, ha Paul McCartney surpiglià repetidamain la rolla dal manader da producziun. George Harrison e Ringo Starr da lur vart debattavan davart las dimensiuns da la liveshow planisada. Ils 10 da schaner 1969 ha Harrison bandunà il studio da registraziun – suenter che McCartney aveva crititgà avant la camera ch’el sunia mal. Suenter in discurs clerifitgant han Lennon, McCartney, Harrison e Starr cuntinuà dudesch dis pli tard las lavurs da filmar en ils novs studios dad Apple a Londra. Da la partida è er stà il keyboardist [[Billy Preston]], il qual ha gidà a calmar la situaziun. La preschentaziun live previsa ha la finala gì lieu ils 30 da schaner 1969: Sin il tetg dal studio dad Apple a la Savile Row a Londra han ils Beatles (cun Billy Preston) sunà sut tschiel avert l’uschenumnà Rooftop Concert. Pervi dals numerus aspectaturs che sa rimnavan en las vias vischinantas smanatschava in caos da traffic ed intgins abitants sa sentivan mulestads pervi da disturbi dal ruaus. Perquai è cumparida la polizia al lieu ed ils Beatles han interrut la show suenter 42 minutas. Suenter la fin da las lavurs da filmar è il project ‹Get Back› vegnì suspendì il favrer per entant. Ils 12 da mars 1969 ha Paul McCartney maridà a Londra la fotografa [[Linda Eastman]]. A medem temp èn George e Pattie Harrison vegnids mess a ferm da la polizia da drogas; er John Lennon e Yoko Ono eran gia vegnids arrestads pervi dal possess da drogas e laschads liber pli tard cunter chastis pecuniars. John Lennon e Yoko Ono han maridà ils 20 da mars en il consulat britannic da Gibraltar. Enstagl da far in viadi da nozzas è il pèr sa decidì da demonstrar in’emna en in letg d’hotel ad Amsterdam per la pasch (''Bed-in''). Pli tard èn suandads ulteriurs protests pacifistics, tranter auter in ulteriur Bed-in a Montreal, pliras manifestaziuns en satgs (''Bagism'') e la restituziun da l’Order of the British Empire da Lennon. La primavaira 1969 èn sa manifestads problems da fatschenta cura che Dick James e ses partenari Charles Silver han vendì lur cumparts da la Northern Songs Ltd. senza infurmar ils commembers da la band. Cun quai èn er ina part dals dretgs vi da las cumposiziuns da Lennon/McCartney vegnids en ils mauns da l’Associated Television Corporation (ATV). Empruvond ils Beatles da cumprar enavos quests dretgs, èsi sa mussà che Paul McCartney aveva auzà sia cumpart senza che John Lennon vegnia a savair quai. Ulteriurs svaris hai dà ils 8 da matg cura che Lennon, Harrison e Starr han engaschà l’um da fatschenta Allen Klein sco nov manager dals Beatles, e quai cunter la veglia da McCartney. Ils 11 d’avrigl 1969 han ils Beatles publitgà lur single ‹Get Back›. Gia ils 29 da matg è suandà il toc ‹The Ballad of John and Yoko› registrà be da John Lennon e Paul McCartney. Malgrà las differenzas persunalas e da fatschenta han ils Beatles cumenzà ils 16 d’avrigl 1969 cun las registraziuns per il nov album. Ils commembers da la band èn sa stentads da sa concentrar sin lur musica ed il producent als ha sustegnì en lur intenziun da vulair returnar tar il stil autentic da lavurs pli veglias, pia senza overdubs etc. Uschia è la producziun sa splegada a moda vaira armonica; sut l’ensaina d’ina atmosfera da cumià resentida e sentimentala èn vegnids registrads classichers sco ‹Come Together›, ‹Golden Slumbers›, ‹Oh! Darling›, ‹Octopus’s Garden› (ina cumposiziun da Ringo Starr) e ‹Here Comes the Sun› (Harrison). Ils 20 d’avust 1969 èn ils Beatles stads l’ultima giada tuts quatter en il studio e dus dis pli tard èn vegnidas fatgas en il Tittenhurst Park las ultimas fotografias communablas. Ils 20 da settember 1969 han John Lennon, Paul McCartney e Ringo Starr segnà a Londra in nov contract da tantiemas cun EMI e Capitol Records. Cura che McCartney ha proponì durant l’inscunter da realisar in’ulteriura retscha da concerts dals Beatles, ha John Lennon fatg a savair da vulair extrar da la gruppa. Sis dis pli tard è cumparì l’album ‹Abbey Road›, sin il famus cover dal qual ils Beatles traversan las sdrimas melnas da l’Abbey Road a Londra. L’album finescha suenter in medley da pliras parts cun il toc ‹The End› a la fin dal qual stattan ils pleds: «And in the end the love you take is equal to the love you make.» («Ed a la fin è l’amur che ti retschaivas tuttina gronda sco l’amur che ti das.») Las lavurs da filmar per promover la single ‹Something›, la quala è cumparida l’october, e las registraziuns per ina platta da Nadal per ils clubs da fan han gia gì lieu separadamain. Suenter in’enquista ch’è vegnida fatga da la pressa e da la televisiun è [[John Lennon]] vegnì declerà ils 2 da december 1969 sper [[John F. Kennedy]] e [[Mao Zedong]] sco um dal decenni. L’october 1969 e l’entschatta 1970 è il ‹White Album› anc ina giada stà en il focus da la publicitad mundiala. Da quel temp ha quel giugà a Los Angeles ina rolla en rom d’ina seria da murdraretschs e dal scleriment da quels. Il manader da secta Charles Manson e ses aderents avevan manegià d’udir messadis or da singulas chanzuns da quest album (‹Helter Skelter›, ‹Piggies›, ‹Blackbird›, ‹Honey Pie›, ‹Revolution 9›); sinaquai han els inizià ina seria da murdraretschs, da la quala l’unfrenda la pli prominenta è stada l’actura Sharon Tate che sa chattava en las davosas emnas da la gravidanza. Ils Beatles èn sa distanziads da la moda e maniera co che Manson aveva interpretà lur chanzuns. Pervi dal hype ch’è vegnì inscenà en las medias dal temp dal process èn las cifras da vendita dal ‹White Album› creschidas fitg ferm. Fin oz è quai l’album dals Beatles cun las pli bleras distincziuns da la RIAA en ils Stadis Unids. Entant che John Lennon e sia dunna Yoko Ono sa trategnevan en il Danemarc, han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr lavurà ils 3 da schaner 1970 en ils Abbey Road Studios vi da la cumposiziun da Harrison ‹I Me Mine›. In di pli tard ha McCartney terminà il toc ‹Let It Be›, il qual è vegnì publitgà ils 6 da mars 1970 sco single. Ils 27 da mars 1970 è cumparì l’emprim album da Ringo Starr, ‹Sentimental Journey›. Senza che Paul McCartney vegnia a savair quai, aveva John Lennon incumbensà il producent Phil Spector da maschadar a fin ils bindels da film dal schaner 1969. Quel ha midà l’idea oriunda da sa restrenscher ad ina simpla tecnica da registraziun ed ha cumplettà ils tocs cun accumpagnament classic e vuschs dublegiadas. En rom da questas lavurs han gì lieu il prim d’avrigl 1970 las davosas registraziuns d’in commember dals Beatles insumma, cura che Ringo Starr ha sunà en ils Abbey Road Studios ils overdubs da battaria per trais dals tocs. L’album cun la musica dal film è la finala cumparì ils 8 da matg 1970 sut il num ‹Let It Be›. Il film da medem num ha gì premiera mundiala ils 20 da matg a Londra ed ha retschet in onn pli tard in Oscar per la meglra musica da film. Sut il num ‹Let It Be… Naked› è la finala cumparida il 2003 ina versiun nunelavurada da l’album che correspunda al concept oriund. Ils 10 d’avrigl 1970 ha Paul McCartney tramess tiers a la pressa britannica la prepublicaziun da ses emprim agen album. Questa platta cuntegneva er in’intervista, en la quala el annunzia da sa sparter dals Beatles. La medema saira è cumparida l’ultima decleraziun da pressa uffiziala dals Beatles: «April 10, 1970: Spring is here and Leeds play Chelsea tomorrow and Ringo and John and George and Paul are alive and well and full of hope. The world is still spinning and so are we and so are you. When the spinning stops – that’ll be the time to worry. Not before. Until then, the Beatles are alive and well and the beat goes on, the beat goes on…» «Ils 10 d’avrigl 1970: La primavaira è qua e Leeds gioga damaun cunter Chelsea e Ringo e John e George e Paul èn en vita ed en gamba e plain speranza. Il mund gira vinavant, e quai faschain er nus e quai faschais er vus. Cura che quel smetta da girar – alura è arrivà il mument da sa far quitads. Betg avant. Fin lura èn ils Beatles en vita ed en gamba, ed il beat cuntinuescha, il beat cuntinuescha...» === Il temp suenter la separaziun (1970–1993) === [[Datoteca:John Lennon en zijn echtgenote Yoko Ono op huwelijksreis in Amsterdam. John Lenn, Bestanddeelnr 922-2305.jpg|thumb|220px|John Lennon e Yoko Ono ad Amsterdam]] Suenter las dispitas pervi da ‹Let It Be› ed il fatg che Paul McCartney aveva annunzià persul da vulair sa sparter dals Beatles, era la relaziun tranter el ed ils auters commembers vaira disturbada a l’entschatta dals onns 1970. Tar la premiera mundiala dal film n’è sa mussà gnanc in dals commembers da la band. John Lennon, il qual ha elavurà la fin dals Beatles en sia cumposiziun ‹God›, ha fatg fin en in’intervista en il magazin ‹Rolling Stone› a tuttas speculaziuns ch’i pudessi vegnir proximamain tar ina reuniun. Ils 31 da december 1970 ha McCartney purtà plant cunter ils ulteriurs ex-Beatles e cunter Apple e pretendì che las relaziuns da fatschenta tranter els vegnian terminadas. Il process è ì a fin ils 12 da mars 1971 a favur da McCartney. Malgrà ch’ils Beatles han chalà d’exister sco band, èn John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr restads en il decurs dals onns 1970 en contact in cun l’auter. Ad in inscunter communabel da tuts quatter na devi però betg pli vegnir. John Lennon ha scrit e producì per Ringo Starr las chanzuns ‹I’m the Greatest› (1973), ‹Goodnight Vienna› (1974) e ‹Cookin’› (1976). Paul McCartney ha sustegnì Starr musicalmain tar la registraziun da ‹You’re Sixteen›, ‹Six O’Clock› (1973) e ‹Pure Gold› (1976). George Harrison ha lavurà il 1971 cun Lennon vi da l’album ‹Imagine› e cun Starr vi da ‹Ringo› (1973) e ‹Ringo’s Rotogravure› (1976). Ringo Starr sez è stà represchentà sin plirs albums da ses anteriurs collegas, tranter quels ‹John Lennon/Plastic Ono Band› (Lennon 1970), ‹All Things Must Pass› (Harrison 1970) e ‹Living in the Material World› (Harrison 1973). La relaziun la pli difficila è stada quella tranter John Lennon e Paul McCartney. McCartney ha attatgà ses anteriur partenari il 1971 en intgins dals tocs sin ses album ‹Ram›; Lennon ha reagì da sia vart cun la cumposiziun ‹How Do You Sleep?›. Pir il 1972 èn els puspè sa mess perina; la stretga amicizia sco dal temp dals Beatles na dueva però betg pli sa laschar reviver. Ils 12 da matg 1971 han Paul McCartney e Ringo Starr visità las nozzas da Mick Jagger e Bianca Morena de Macías a Saint-Tropez. Starr ha sunà il prim d’avust al Concert per Bangladesch da George Harrison en il Madison Square Garden a New York. Il 1972 han Ringo Starr, George Harrison e John Lennon registrà ensemen cun Klaus Voormann (bass) e Billy Preston (orgla) il titel ‹I’m the Greatest› ch’è cumparì l’onn 1973 sin l’album da Starr ‹Ringo›. Il mars 1973 èn ils trais sa participads ad ina sesida da fatschenta da Capitol Records a New York. Ils 2 d’avrigl èn vegnids publitgads ils dus albums Greatest Hits 1962–1966 e 1967–1970. Quels èn er enconuschents sco l’album ‹cotschen› e ‹blau› ed èn stads in fitg grond success. L’atun ha Ringo Starr cumprà da John Lennon il bain Tittenhurst Park, suenter che Lennon ed Ono eran ids a star a [[New York]]. Ils 2 da november han Lennon, Harrison e Starr purtà plant cunter lur anteriur manager Allen Klein, perquai che quel duai avair defraudà tantiemas. Il process è ì a fin in onn pli tard a lur favur. Ils 28 da mars 1974 ha Paul McCartney visità a Los Angeles ils Burbank Studios, nua che John Lennon lavurava vi d’in album. Cun questa chaschun han ils dus anteriurs chaus creativs dals Beatles fatg ina jam session ch’è er vegnida registrada (ma ch’è fin uss be vegnida publitgada en furma da bootlegs). Igl è quai stà l’ultima giada che Lennon e McCartney han fatg ensemen musica. Ils 26 da schaner 1976 è il contract da registraziun da musica tranter ils Beatles e l’EMI ì definitivamain a fin. Suenter che tut las singles dals Beatles èn danovamain vegnidas publitgads en la Gronda Britannia, era la gruppa l’avrigl cun 23 songs tranter ils top-100-charts. Ils 24 d’avrigl, in’emna suenter ch’era vegnì offert als Beatles milliuns per ina reuniun, è Paul McCartney stà a New York sin visita tar John Lennon en l’abitaziun da quel en il Dakota-Building. La saira han ils dus guardà ensemen l’emissiun Saturday Night Live sin NBC, cura ch’il moderatur Lorne Michaels ha offert als Beatles «la tariffa minimala da paja» (ca. 1000 dollars) sch’els vegnian sperasvi anc durant la show. McCartney e Lennon han quità l’idea vaira «cool», èn lura però tuttina sa decidids cunter ina preschentaziun spontana. Il di suenter vuleva McCartney danovamain vegnir sin vista, ma Lennon n’al ha betg vulì retschaiver. Igl è quai stà l’ultima giada ch’ils dus musicists èn sa scuntrads. Ils 2 da matg 1977 è cumparì sco album la registraziun da l’ultim concert das Beatles en il Star Club a Hamburg (1962). Quatter dis pli tard è suandada la platta ‹The Beatles at the Hollywood Bowl› che cumpiglia registraziuns live dals onns 1964/1965. L’onn 1978 ha Apple Corps purtà plant cunter la firma da computers Apple per avair violà dretgs da marca. Ins è s’unids en quel senn che la firma da computer è s’obligada da sa restrenscher sin il sectur dals computers e da betg vegnir activa en il martgà da musica. Ils 19 da matg 1979 han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr visità las nozzas dad Eric Clapton cun l’anteriura dunna da Harrison Pattie Boyd ad Ewhurst (Surrey). Durant la festa han ils trais ex-Beatles sunà in concert da surpraisa cun plirs classichers da rock’n’roll. Ils 24 d’october 1979 è Paul McCartney, ch’ha er gì cun sia band Wings numerus hits, vegnì onurà dal cudesch da Guinness sco «cumponist cun il pli grond success da tut ils temps». Ils 28 da settember 1980 han John Lennon e George Harrison visità ina preschentaziun da la truppa da comedy [[Monty Python]] en la Hollywood Bowl. Ils 28 da november ha Lennon segnà ina decleraziun che preveseva da dar in singul concert dals Beatles en connex cun la realisaziun dal film documentar ‹The Long and Winding Road›. Ils 8 da december 1980 è John Lennon vegnì sajettà avant sia chasa a New York d’in fan cun disturbis psichics. Lennon aveva 40 onns e sa chattava amez ses comeback musical cun l’album ‹Double Fantasy›. Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr èn vegnids infurmads per telefon davart la mort da lur anteriur partenari. Starr è sgulà ils 9 da december a New York ed ha visità Yoko Ono e Sean Lennon en il Dakota Building. In’emna pli tard èn ils ex-Beatles restants sa scuntrads cun Ono en il Plaza Hotel per discutar las consequenzas da fatschenta ch’èn resultadas da l’assassinat da John Lennon. Cura che Ringo Starr ha maridà ils 27 d’avrigl 1981 l’actura Barbara Bach èn er Paul e Linda McCartney sco er George ed Olivia Harrison stads tranter ils giats. Durant la festa han McCartney, Harrison e Starr sunà ensemen cun Harry Nilsson e Ray Cooper sco All-Star-Band. Ils 11 da matg ha George Harrison publitgà sco tribut a John Lennon la single ‹All Those Years Ago› che cuntegna er contribuziuns musicalas da Paul McCartney e Ringo Starr. L’album da Starr ‹Stop and Smell the Roses› ch’è cumparì ils 27 d’october cuntegna mintgamai duas cumposiziuns da McCartney e da Harrison. L’opziun da cumprar enavos la firma Northern Songs han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr discutà tar in inscunter ils 25 da fanadur 1983 a Londra. A chaschun d’in ulteriur inscunter da fatschenta cun Yoko Ono il prim da december è vegnì discussiunà davart l’avegnir dad Apple. L’onn 1985 èn danovamain ruttas ora dispitas da fatschenta tranter ils Ex-Beatles. Ils 25 da favrer han George Harrison, Ringo Starr e Yoko Ono purtà plant cunter Paul McCartney, damai ch’el aveva apparentamain auzà adascus sia quota da tantiemas da la vendita da plattas dals Beatles. Ils 10 d’avust dal medem onn ha Michael Jackson cumprà per 47,5 milliuns dollars ils dretgs vi da tut las 251 cumposiziuns da Lennon/McCartney. Paul McCartney, ch’aveva sez tutgà tar ils offerents, è stà schoccà, damai che Yoko Ono al aveva segirà ch’i bastia senz’auter da far in’offerta da tschintg milliuns. A partir dals 25 da favrer 1987 èn tut ils albums dals Beatles vegnids edids da nov sin CD. Per il giubileum da 20 onns è ‹Sgt. Pepper› avanzà fin sin il terz plaz da la parada da hits britannica. Ils 5 da zercladur han George Harrison e Ringo Starr sunà ensemen a chaschun da la Prince’s Trust Rock Gala en la Wembley Arena a Londra. Ils 2 da november è cumparì l’album da Harrison ‹Cloud Nine› che cuntegna la chanzun da tribut ‹When We Was Fab› cun Starr a la battaria. Ils 20 da schaner 1988 èn George Harrison e Ringo Starr sa participads a l’introducziun dals Beatles en la Rock and Roll Hall of Fame en il Waldorf Astoria-Hotel a New York. Pervi da las differenzas da fatschenta che perduravan è Paul McCartney stà absent. Harrison e Starr han dà ensemen cun [[Bob Dylan]], [[Mick Jagger]], [[Bruce Springsteen]] e [[Mike Love]] in concert dad All-Star. Ils 8 da mars èn cumparids ils albums ‹Past Masters Vol. 1 & 2› che cumpiglian tut las singlas ed EP dals Beatles. Ils 8 da november 1989 han ils tribunals decidì che las firmas da plattas EMI e Capitol stoppian pajar suenter als ex-Beatles tantiemas en l’autezza da 100 milliuns. === Anthology (1994–2001) === [[Datoteca:The Fabs.JPG|thumb|210px|Ils Beatles a chaschun da lur emprima arrivada en ils Stadis Unids (New York, 1964)]] Gia ils onns 1970 e 1980 avevi da plans per ina gronda documentaziun televisiva sut il titel da lavur ‹The Long and Winding Road›. Curt avant che John Lennon è vegnì assassinà eran las contractivas cun ils ex-commembers avanzadas fitg lunsch e sco part da la campagna da propaganda avevan quels schizunt consentì ad in concert communabel. L’october 1987 èn McCartney, Harrison e Starr la finala sa cunvegnids a chaschun d’in inscunter a Londra da realisar il project ‹The Beatles Anthology› ch’ha er cumpiglià sper la producziun televisiva in cudesch, trais albums e trais novas singles. Sut la reschia da Geoff Wonfor han cumenzà il matg 1992 las lavurs da filmar; ils ex-Beatles han dà lungas intervistas e raquintà, accumpagnà da registraziuns da film e da tun originalas, lur istorgia persunala dals Beatles. Sper commentaris da lur partenaris da lavur [[George Martin]], Neil Aspinall e Derek Taylor è la documentaziun er vegnida cumplettada or da l’archiv cun citats da John Lennon. Ils 19 da schaner 1994 è John Lennon vegnì introducì postum sco interpret solist en la Rock and Roll Hall of Fame. Preschents a la festivitad en il Waldorf-Astoria-Hotel a New York èn stads Paul McCartney e Yoko Ono. A chaschun da la conferenza da pressa ha McCartney confermà ch’i vegnia proximamain ad ina reuniun dals Beatles. Ono ha surdà a McCartney quatter demos cun chanzuns da Lennon dals onns 1970 che n’eran betg vegnidas publitgadas fin qua. Ils 11 da favrer 1994 han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr cumenzà en il studio da McCartney a Peasmarsh (Sussex) cun las registraziuns per l’emprima nova single dals Beatles dapi 25 onns. Sut la producziun da Jeff Lynne è vegnì registrà ed agiuntà al demo da ‹Free as a Bird› da Lennon ils instruments e las vuschs dals ulteriurs Beatles. Ina tscherna da las registraziuns ch’ils Beatles han fatg ils onns 1963 fin 1965 per il radio è cumparida ils 30 da november sco album dubel ‹Live at the BBC›. En la Gronda Britannia ha quel cuntanschì l’emprim plaz da la parada da hits. Ils 6 da favrer 1995 ha la gruppa cumenzà a lavurar vi da la segunda nova single ‹Real Love›. Questa giada è la producziun sa mussada bundant pli difficila, damai che la qualitad da tun da la registraziun sin bindel era fitg nauscha. Da vulair terminar ils ulteriurs novs tocs, ‹Now and Then› e ‹Grow Old with Me›, è la finala vegnì sistì in mais pli tard pervi da differenzas d’opiniun. En preschientscha da George Martin han ils Beatles cumenzà ils 22 da matg 1995 en ils Abbey Road Studios a Londra a selecziunar e maschadar ils tocs per ils trais albums dubels ‹Anthology› che duevan cuntegnair outtakes e tocs nunpublitgads. Klaus Voormann è danovamain vegnì incumbensà da crear ils covers. L’october e november èn vegnids filmads ils videoclips tar ‹Free as a Bird› e ‹Real Love›. Accumpagnà d’ina massiva campagna da reclama è l’emprima part da la documentaziun da tschintg uras ‹The Beatles Anthology› vegnida emessa, sco premiera mundiala, ils 19 da november 1995 a la televisiun americana. Dus dis pli tard è cumparì l’album dubel ‹Anthology 1› cun registraziuns dals onns 1958 fin 1964. Ils 4 da december è cumparida la single ‹Free as a Bird›; quella è avanzada en la Gronda Britannia fin sin il segund plaz da la parada da hits (davos ‹Earth Song› da [[Michael Jackson]]). Ils 4 da mars 1996 è cumparida la segunda single da comeback ‹Real Love›. ‹Anthology 2› cun chanzuns dals onns 1965 fin 1968 è cumparì ils 18 da mars ed ha cuntanschì dad omaduas varts da l’Atlantic l’emprim plaz da las paradas da hits. Ils 15 da zercladur è il producent dals Beatles George Martin vegnì fatg chavalier. En ina decleraziun per la pressa han McCartney, Harrison e Starr fatg a savair ils 17 d’october 1996 ch’i na vegnia a dar naginas novas registraziuns communablas. L’album dubel ‹Anthology 3›, cun chanzuns da 1968 fin 1970, è cumparì ils 28 d’october ed ha danovamain cuntanschì l’emprim plaz en ils Stadis Unids. Ils Beatles èn uschia stads la suletta gruppa, a la quala igl è reussì duas giadas entaifer dudesch mais da cuntanscher cun trais albums l’emprim plaz da la parada da hits americana (il 1964 ed il 1996). Per las trais parts da l’‹Anthology› è la gruppa vegnida undrada en tut cun 15 plattas da multi-platin e cun trais [[Grammy Awards]]. Ils 11 da mars 1997, en il Buckingham Palace a Londra, è Paul McCartney vegnì fatg chavalier tras regina [[Elizabeth II]]. Dus mais pli tard ha el publitgà ses album ‹Flaming Pie›. Il titel fa allusiun a la remartga da John Lennon en in’intervista dal 1961 ch’il num dals Beatles derivia d’ina visiun, en la quala in um saja cumparì sin ina petta ardenta ed als haja revelà quest num. L’album cuntegna contribuziuns musicalas da Ringo Starr, e McCartney è sa revantschà in onn pli tard sin la CD da Starr ‹Vertical Man›. Ils 14 d’october han ils dus ulteriurs ex-Beatles visità communablamain la premiera mundiala da l’ovra d’orchester ‹Standing Stone› da Paul McCartney en la Royal Albert Hall. Ils 8 da zercladur 1998 han McCartney, Harrison e Starr prendì part da la ceremonia da commemoraziun per Linda McCartney ch’era morta ils 17 d’avrigl da cancer dal sain. E la fin da l’onn, ils 28 da december, èn ils Beatles vegnids perpetnisads cun ina staila sin il Hollywood Walk of Fame. La fin da l’onn 1999 èn ils Beatles vegnids elegids en ina retschertga naziunala tranter 600&nbsp;000 burgais britannics sco ils pli impurtants artists e sco la meglra gruppa da musica dal 20avel tschientaner. E ‹Sgt. Pepper’s› è vegnì elegì sco il meglier album. Cun l’album ‹1› che cumpiglia tut ils tocs dals Beatles ch’han cuntanschì l’emprima plazza en la parada da hits èn ils Beatles anc returnads ina giada ils 17 da november 2000 en 34 pajais (t.a. Gronda Britannia e Stadis Unids) sin l’emprim plaz da la parrada da hits. Questa CD cun las pli autras cifras da vendita da l’entir onn è sa qualifitgada be l’emprim’emna en tut il mund per 35 plattas da platin ed è vegnida vendida fin l’onn 2006 24 milliuns giadas. === Dapi il 2001 === Gia l’avust/settember 1997 aveva George Harrison stuì sa laschar allontanar in nuf limfatic e far ina radioterapia. Il schaner 1998 è suandà in tractament en la renumada Mayo Clinic a Rochester (Minnesota). Ils 21 da mars 2001 è Harrison danovamain vegnì ospitalisà ed ins al ha allontanà dal lom in carcinom. Paul McCartney ha visità ses ex-collega ils 8 da matg, cura che quel sa revegniva en la Toscana da l’operaziun. Be in’emna pli tard han medis da la clinica da cancer a Bellinzona diagnostitgà in tumor dal tscharvè. L’ultim inscunter da Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr ha gì lieu ils 12 da november en l’University Hospital a Staten Island (New York), nua che Harrison vegniva tractà cun ina ferma chemoterapia. Ils 29 da november 2001 è George Harrison mort en la vegliadetgna da 58 onns a Los Angeles (California). Paul McCartney e Gerry & the Pacemakers èn sa preschentads ils 24 da favrer 2002 a chaschun d’in concert da commemoraziun per George Harrison en l’Empire Theatre a Liverpool. Il fanadur dal medem onn èn ils dus ex-Beatles McCartney e Starr sa participads ensemen cun George Martin ad in’occurrenza da commemoraziun per Harrison en sia chasa a Henley-on-Thames. Ed ils 29 da november ha gì lieu a Londra en la Royal Albert Hall il Concert for George; sper Paul McCartney e Ringo Starr èn t.a. sa preschentads qua [[Eric Clapton]], [[Tom Petty]], [[Jeff Lynne]], [[Billy Preston]] e la truppa da comedy [[Monty Python]]. Ils 17 da november è cumparì ‹Love›. Tar quest album sa tracti da novas maschaidas d’enconuschents tocs dals Beatles, procuradas da George Martin e da ses figl Giles Martin. La basa per quest album ha furmà la show da medem num dal Cirque du Soleil a Las Vegas. Ils 5 da favrer 2007 ha [[Steve Jobs]] sco CEO dad Apple Inc. annunzià ina nova enclegientscha cun la firma dals Beatles Apple Corps Ltd. Tenor quella è la firma Apple Inc. da nov possessura da tut ils dretgs da marca ch’han da far cun il num Apple e licenziescha tscherts dretgs a la firma dals Beatles. == Records en la musica == En il decurs da lur carriera musicala han ils Beatles cuntanschì in grond dumber da records, dals quals intgins valan fin oz. Malgrà che la band ha be registrà plattas durant otg onns, èn ils Beatles fin oz la gruppa ch’ha vendì ils pli blers albums en tut il mund. Tenor indicaziuns da la firma da plattas EMI èn vegnidas vendidas bundant ina milliarda plattas dals Beatles. Ils Beatles han cuntanschì dapli distincziuns da multi-platin che mintga auter artist (13 en ils Stadis Unids). Ils Beatles han gì dapli singles ch’èn arrivadas fin sin l’emprim plaz da la parada da hits che mintga autra gruppa u artist singul (22 en ils [[Stadis Unids]], 23 en l’[[Australia]], 23 en ils [[Pajais Bass]], 22 en il [[Canada]], 21 en la [[Norvegia]], 18 en [[Svezia]], 12 en [[Germania]]). Ils Beatles han gì dapli albums sin plaz 1 da la parada da hits che mintga auter artist u gruppa (19 en ils [[Stadis Unids]] e 15 en la [[Gronda Britannia]]). Ils Beatles èn stads il pli ditg sin plaz 1 da la parada da hits dad albums (132 emnas en ils Stadis Unids, 174 en la Gronda Britannia). Nagin album dubel è sa vendì uschè bain durant l’emprima emna sco ‹The Beatles Anthology Volume 1›. Tranter ils 21 ed ils 27 da november 1995 èn vegnids vendids en ils Stadis Unids 855 797 exemplars.<ref>Bruce Spizer: ''The Beatles on Apple Records''. 498 Productions, New Orleans 2003, p. 262, ISBN 978-0-9662649-4-4.</ref> Lennon e McCartney èn fin oz ils cumponists en l’istorgia da la musica da rock e pop ch’han gì il pli grond success. McCartney ha gì en ils Stadis Unids 28 singles ch’èn avanzadas fin sin l’emprim plaz, Lennon 21 (da quai 19 titels scrits communablamain). En la Gronda Britannia èn quai stads 21 per Lennon e 23 per McCartney (da quai 18 titels communabels). L’entschatta avrigl 1964 sa chattavan chanzuns dals Beatles sin ils plazs 1–5 dals Billboard Hot 100, quai che n’era anc reussì a nagin. Tar ils tschintg titels sa tractavi da ‹Can’t Buy Me Love›, ‹Twist and Shout›, ‹She Loves You›, ‹I Want to Hold Your Hand› e ‹Please Please Me›. En l’emna dals 11 fin ils 17 d’avrigl 1964 eran ils Beatles preschents cun betg main che 14 chanzuns en ils Billboard Hot 100. Avant eran quai stads maximalmain nov (Elvis Presley il december 1956). Ils Beatles èn stads ils sulets artists, als quals igl è reussì duas giadas da remplazzar sasezs sin l’emprim plaz dals Billboard Hot 100. Quai è stà il cas l’entschatta da l’onn 1964 cun ‹I Want to Hold Your Hand›, ‹She Loves You› e ‹Can’t Buy Me Love›. Ils Beatles èn stads ils emprims artists ch’èn vegnids emess sur la televisiun live en tut il mund. Quai è stà il cas ils 25 da zercladur 1967 en rom d’ina emissiun a la quala èn sa participads 26 pajais e ch’ha cuntanschì en tut il mund 600 milliuns aspectaturs. Mintga pajais ha contribuì in’atgna part a l’emissiun. Uschia han ins per exempel pudì assister en il Mexico ad ina naschientscha. Ed ins è daventà perditga cura ch’ils Beatles han chantà en l’Engalterra live lur chanzun ‹All You Need Is Love›. A la fin da la chanzun han blers amis dals Beatles gidà a chantar, p.ex. [[Mick Jagger]], [[Keith Richards]], [[Marianne Faithfull]], [[Eric Clapton]] e [[Keith Moon]]. La registraziun ha gì lieu en il studio 1 dals Abbey Road Studios, nua ch’ils Beatles han registrà tranter il 1962 ed il 1970 la gronda part da lur tocs. En ils Stadis Unids èn ils Beatles vegnids onurads il 2005 per la sisavla giada cun in Diamond Award (per la cumpilaziun ‹1›). Quel surdat la Recording Industry Association of America (RIAA) per dapli che diesch milliuns exemplars d’in album ch’èn vegnids vendids en ils Stadis Unids. == Muntada musicala == [[Datoteca:Guitarras_de_McCartney_y_Harrison.jpg|thumb|170px|Il bass da Paul McCartney e la ghitarra da George Harrison]] Ils Beatles vegnan per ordinari valitads sco la pli impurtanta band da pop dals onns 1960 ed han influenzà quasi tut ils geners da la musica da rock e pop. A l’entschatta ha la band dà il num a la direcziun da musica dal beat. Igl era quai in stil segnà da ghitarras, da svelts tacts da quatter quarts e da melodias tschiffantas. La muntada da quest stil è surtut da vesair en il fatg ch’igl è s’etablì per l’emprima giada en la Gronda Britannia in agen stil da rock e ch’igl è uschia reussì da daventar independent dals idols americans. A partir da l’onn 1964 han ils Beatles cumenzà a sa sviluppar vinavant musicalmain ed ad experimentar cun auters stils. L’album ‹Beatles for Sale› mussa per exempel cleras influenzas da la musica da folk e country. Sin il proxim album ‹Help!› è d’udir cun la ballada ‹Yesterday› ina cumposiziun da McCartney nua ch’el chanta e suna ghitarra acustica e vegn uschiglio accumpagnà be d’in quartet d’artgists. Questa nova tendenza d’integrar elements da la musica classica dueva anc vegnir extendida marcantamain tar ils ulteriurs albums. Sin l’album ‹Rubber Soul› dal 1965 èn d’udir per l’emprima giada influenzas indicas. L’album ‹Revolver› dal 1966 integrescha differents elements da la musica da pop. Qua sa mussa ina da las grondas fermezzas dals Beatles: Ad els èsi adina puspè reussì d’integrar ils pli differents stils musicals senza perder lur agen caracter. Cun l’album ‹Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band› dal 1967 han ils Beatles – influenzads da l’album ‹Pet Sounds› dals [[Beach Boys]] – preschentà in dals emprims albums conceptuals en l’istorgia da la musica da pop. Igl è quai er stà l’emprima platta en l’istorgia da la musica da pop sin il cover da la quala eran stampads ils texts da las chanzuns. Ed er sin il ‹White Album› demonstreschan ils Beatles anc ina giada lur entir spectrum musical, tranter auter cun ‹Helter Skelter› che vala sco emprim toc da hardrock. La musica dals Beatles cuvra uschia in spectrum stilistic che tanscha da rock’n’roll, beat e balladas sur country, folk, music hall e blues fin a psychedelic rock, musica classica e hard rock. Betg il davos ha questa vastezza musicala er gidà a pledentar in public fitg different. == Muntada per la cultura da pop == Avant ils Beatles avevan be [[Frank Sinatra]] en ils onns 1940 ed [[Elvis Presley]] en ils onns 1950 pudì fascinar a moda sumeglianta las massas e manar ad ina veneraziun quasi fanatica. Cumpareglià cun ils Rolling Stones han ils Beatles plitost valì sco ‹ils bravs› ed er areguard ils texts èn els stads vaira ditg fidaivels al schlagher plitost banal. Quai è però sa midà en rom da las grondas midadas che duevan tschiffar la societad occidentala en la segunda mesadad dals onns 1960. A partir dal 1965 èn ils texts, inspirà da [[Bob Dylan]], daventads in pau a la giada pli persunals e profunds. Ed er las cumposiziuns ed ils arranschaments èn vegnids pli cumplexs. En chanzuns sco ‹She Said, She Said› han ils Beatles elavurà a partir dal 1966 las experientschas fatgas cun LSD. En pli èn els s’occupads cun la spiritualitad indica ed èn daventads discipels dal guru Maharishi Mahesh Yogi e da sia tecnica da meditaziun. Als Beatles èsi reussì a moda maisterila da s’adattar als moviments ch’eran gist actuals, senza però s’exponer memia fitg. Uschia han els per exempel experimentà il 1967 cun elements psicadelics, ma a moda bundant pli moderada che quai che la band [[Pink Floyd]] ha fatg a medem temp. Betg il davos han er lur films – surtut ‹Yellow Submarine› (1968) – influenzà fermamain la cultura da pop. Ed ils clips per ‹Paperback Writer›, ‹Rain›, ‹Strawberry Fields Forever› e ‹Penny Lane› èn stads ils emprims videos da musica inscenads, vul dir durant ils quals la band na sunava betg simplamain be il song. == Discografia == Fin la fin dals onns 1980 sa differenziava la discografia dals Beatles en tut il mund, quai ch’è d’attribuir ad ina politica da publicaziun che variava da pajais tar pajais. Dapi l’onn 1987, cura che tut ils albums dals Beatles èn cumparids l’emprima giada sin CD, è la discografia suttamessa ad in uschenumnà ‹canon dals Beatles›, vul dir: en tut il mund vegnan las registraziuns en il studio publitgadas a moda unitara en la furma sco ch’ellas èn cumparidas l’emprima giada en la Gronda Britannia. === Registraziuns en il studio === * 1963: ‹Please Please Me› * 1963: ‹With the Beatles› * 1964: ‹A Hard Day’s Night› * 1964: ‹Beatles for Sale› * 1965: ‹Help!› * 1965: ‹Rubber Soul› * 1966: ‹Revolver› * 1967: ‹Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band› * 1967: ‹Magical Mystery Tour› * 1968: ‹The Beatles› (‹White Album›) * 1969: ‹Yellow Submarine› * 1969: ‹Abbey Road› * 1970: ‹Let It Be› === Impurtantas cumpilaziuns e.a. === * 1966: ‹A Collection of Beatles Oldies› * 1973: ‹1962–1966› e ‹1967–1970› * 1988: ‹Past Masters› (1–2) * 1994: ‹Live at the BBC› * 1995/1996: ‹Anthology› (1–3) * 2000: ‹1› * 2003: ‹Let It Be… Naked› * 2006: ‹Love› * 2009: ‹The Beatles Stereo Box Set› e ‹The Beatles in Mono› == Films == * 1964: ‹A Hard Day’s Night› * 1965: ‹Help!› * 1967: ‹Magical Mystery Tour› * 1968: ‹Yellow Submarine› (film da dissegns animads) * 1970: ‹Let It Be› == Impurtantas distincziuns == Tranter las nundumbraivlas distincziuns ch’ils Beatles han retschet en lur carriera sajan be menziunads l’Oscar dal 1971 per il film ‹Let It Be› en la categoria meglra musica da film ed ils suandants Grammy Awards: * 1965: Grammy Awards sco ‹Best New Artist› e per ‹A Hard Day’s Night› * 1967: dus Grammy Awards per l’album ‹Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band› * 1996: Grammy Award per il meglier video da musica (‹The Beatles Anthology›) * 1997: dus Grammy Awards per ‹Free as a Bird› * 2008: dus Grammy Awards per ‹Love› * 2011: Grammy Award per il megler album istoric (‹The Beatles Stereo Box Set›) == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Brian Roylance, Nicky Page: ''The Beatles Anthology''. Ullstein, Minca 2000, ISBN 3-550-07132-9. * Andy Babiuk: ''Der Beatles Sound''. PPV, Presse-Project-Verlag, Bergkirchen, ISBN 3-932275-36-5. * Rainer Bratfisch: ''Das Beatles Lexikon''. Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2007, ISBN 978-3-89602-701-6. * Michael Baur, Steve Baur (ed.): ''Die Beatles und die Philosophie – Klüger werden mit der besten Band aller Zeiten''. Klett-Cotta, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-608-50402-6. * Rolf Berger: ''Die Kompositionsstile von John Lennon und Paul McCartney''. epOs Music, Osnabrück 2006, ISBN 3-923486-81-2. * Hunter Davies: ''A Hard Day’s Night – The Beatles. Die einzige autorisierte Biographie''. Update 2002, ISBN 3-85445-089-3. * Carsten Dürkob: ''«Words are flying out…». Die Textgeschichte der Beatles''. En: ''The Sixties'', tom 1. Igel, Hamburg 2012, ISBN 978-3-86815-554-9. * Geoff Emerick, Howard Massey: ''Here, There and Everywhere: My Life Recording the Music of the Beatles'', ISBN 1-59240-179-1. * George Harrison: ''I, Me, Mine''. Genesis Publications, ISBN 0-7538-1734-9. * Mark Hertsgaard: ''A Day In The Life: The Music and Artistry of the Beatles'', ISBN 0-333-62824-1. * Tim Hill: ''The Beatles – Die Geschichte der vier Jungs, die die Welt veränderten''. Transatlantik Press, 2007, ISBN 978-3-89736-339-7. * Thorsten Knublauch, Axel Korinth: ''Komm, Gib Mir Deine Hand. Die Beatles in Deutschland 1960–1970''. Books on Demand, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8334-8530-5. * Allan Kozinn: ''The Beatles''. Phaidon, Londra 1995, ISBN 0-7148-3203-0 (reediziun: ''The Beatles. From the Cavern to the Rooftop''. Phaidon, Berlin 2010, ISBN 978-0-7148-5946-0). * George Martin: ''Summer of Love. Wie Sgt. Pepper entstand''. Henschel, Berlin 1997, ISBN 3-89487-271-3. * Ian MacDonald: ''The Revolution in the Head. The Beatles Records and the Sixties'', ISBN 1-84413-828-3. * Rainer Moers, Claus-Dieter Meier, Matthias Bühring, Franz Budéus: ''Die Beatles, Geschichte und Chronologie'', ISBN 3-88619-698-4. * Mark Lewisohn: ''The Beatles: All These Years, Volume One – Tune In'', ISBN 978-0-316-72960-4. * Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Recording Sessions: The Official Story of the Abbey Road Years'', ISBN 0-600-61207-4. * Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle'', ISBN 0-600-61001-2. * Hans Rombeck, Wolfgang Neumann: ''Die Beatles: Ihre Karriere, ihre Musik, ihre Erfolge. Mit kompletter Diskographie''. Gustav Lübbe, Bergisch Gladbach 1977, ISBN 3-404-00588-0. * Thorsten Schmidt, Thomas Rehwagen: ''Mach Schau! Die Beatles in Hamburg''. Kultur Buch Bremen, Bremen 1996, ISBN 3-926207-12-4. * Steve Turner: ''A Hard Day’s Write. The Beatles. Die Geschichte zu jedem Song''. Rockbuch, Schlüchtern 2002, ISBN 3-927638-10-2. * Klaus Voormann: ''Warum spielst du Imagine nicht auf dem weißen Klavier, John?'' Heyne, Minca 2003, ISBN 3-453-87313-0. == Colliaziuns == {{Commonscat|The Beatles}} * [https://www.thebeatles.com/ Pagina d’internet uffiziala] * [https://musicbrainz.org/artist/b10bbbfc-cf9e-42e0-be17-e2c3e1d2600d The Beatles] tar MusicBrainz * Allan W. Pollack: [https://web.archive.org/web/20240924124008/https://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/awp-notes_on.shtml ''Allan W. Pollack’s Notes on''] (analisa da mintga singula chanzun dals Beatles) {{DEFAULTSORT:Beatles, The}} [[Categoria:Gruppas da musica]] [[Categoria:Persunas britannicas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]] b5mswbt5gheg52webeteuif3l82qclk 0 13033 172715 166131 2026-07-03T01:36:47Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172715 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Galantina da naiv |Maletg = Galanthus_nivalis_close-up_aka.jpg |Descripziun = Galantina da naiv |Urden = Asparagales |Famiglia = Amaryllidaceae |Sutfamiglia = Amaryllidoideae |Tribus = Galantheae |Gener = Galantinas (''Galanthus'') |Binomen = Galanthus nivalis |Autur = L. |Onn = }} La '''galantina da naiv''' (''Galanthus nivalis'') è ina spezia da plantas or dal gener da las galantinas (''Galanthus'') entaifer la famiglia da las Amaryllidaceae. I sa tracta da la suletta spezia da las galantinas che cumpara en l’[[Europa Centrala]] a moda natirala. Savens è ella da vesair sco planta decorativa en curtins e parcs. == Descripziun == [[Datoteca:Illustration Galanthus nivalis0.jpg|thumb|left|220px|Illustraziun]] === Caracteristicas vegetativas === Tar la galantina da naiv sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 7 fin 15 centimeters. Sco organ d’envernada furma quest geofit – che cumpara per ordinari en rotschas – tschagulas da 1,5–2,5 × 1–1,5 centimeters. Dal temp da fluriziun èn ils fegls verds gia sviluppads fitg ferm; els èn be pauc pli curts u schizunt pli lungs ch’il moni dal portaflurs, da colur verd blauenta u darar blau verda. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da 4,5 fin 15&nbsp;centimeters, ina ladezza da 0,3 fin 0,7&nbsp;centimeters ed è da furma lineara/da bindel.<ref name="FoNA">G.B.Straley & F.H.Utech: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=220005400 ''Galanthus''], en: Flora of North America Editorial Committee (ed.): ''Flora of North America North of Mexico.'', vol. 26, ''Magnoliophyta: Liliidae: Liliales and Orchidales'', Oxford University Press, New York e.a. 2002, ISBN 0-19-515208-5.</ref> === Caracteristicas generativas === Vi da mintga moni sa chatta mintgamai be ina flur, e quai en posiziun pendusa. La furma da la flur sa lascha deducir d’ina umbella faussa reducida. Igl è avant maun ina taja da la feglia da colur alva ch’è sa furmada da la colliaziun da dus fegls auts e ch’ha ina lunghezza da 2 fin 3,5 centimeters. Il moni da la flur ha ina lunghezza da 1,2 fin 4&nbsp;centimeters. [[Datoteca:Galanthus nivalis 01 ies.jpg|thumb|180px|Tagl traversal tras in fritg malmadir]] Las flurs ermafroditas èn tripartidas. Ils fegls exteriurs sbrajazzads èn da furma ovala; els han ina lunghezza da 1,5 fin 2&nbsp;centimeters ed ina ladezza da 0,6 fin 1,1&nbsp;centimeters. Ils fegls da cuvrida interiurs èn inclinads en furma d’ina pitschna curuna ed èn per ordinari 0,7 fin 1,2&nbsp;centimeters lungs e 0,4 fin 0,6&nbsp;centimeters lads. Quels èn medemamain da furma ovala u lunghenta e disponan sin la vart exteriura d’in flatg verd che na tanscha betg fin il fund. Ils fegls da la flur (petals) exteriurs èn pia duas giadas uschè lungs sco ils interiurs. Igl èn avant mauns duas giadas trais stamins. Ils satgets da pollen han ina lunghezza da 3 fin 5&nbsp;millimeters. L’ovari ha ina lunghezza da 5 fin 6&nbsp;millimeters ed in diameter da 3 fin 4&nbsp;millimeters. Il stigma è 6 fin 8 millimeters lung. Il temp da fluriziun tanscha dal favrer fin il mars; per part cumenza quel gia il december e po er tanscher fin l’avrigl. Il fritg en furma da capsla è radund, da colur verda e charnus. Ils sems èn brin clers e lunghents (ca. 3,5&nbsp;millimeters). === Dumber da cromosoms === Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24, darar 26.<ref name="Tropicos">[http://www.tropicos.org/Name/1200028?projectid=9 Tropicos].</ref> == Ecologia == [[Datoteca:Snowdrop_Galanthus_Nivalis.jpg|thumb|200px|A sanestra la furma natirala, a dretga la furma cultivada ‹Flore Pleno›]] La galantina da naiv è ina tipica planta tempriva, tar la quala schizunt las flurs èn resistentas cunter la schelira. La feglia verda da quest geofit a tschagula vegnan gia baud pass, uschia che la planta è svanida dal prà gia l’entschatta da la stad. La colur alva da la flur deriva d’aria che vegn enserrada tranter las cellas. Pervi da la ferma reflexiun da radis ultraviolets è la flur er vesaivla per visitaders en cas da naiv. Sco impollinaders vegnan surtut en dumonda avieuls, ch’èn surtut interessads vi dal pollen, sco er tgirallas. Ils fegls da cuvrida interiurs da la flur savuran pli ferm ch’ils exteriurs e servan uschia a l’orientaziun dals impollinaders. Il pollen ‹pluschigna› sin ils insects che sa tegnan vi da la flur. Avant che sflurir ha anc lieu autoimpollinaziun. Ils sems disponan d’in pitschen crutsch che serva a la derasaziun tras furmiclas. Sco speziala adattaziun a questa furma da derasaziun crodan ils monis dals portaflurs per terra cura ch’els daventan pass.<ref>[http://www.botanik-bochum.de/jahrbuch/Pflanzenportraet_Galanthus_nivalis.pdf Purtret da la planta] sin la pagina dal Bochumer Botanischer Verein. Consultà ils 10 da december 2017.</ref> == Toxicitad == Tar la galantina da naiv sa tracti d’ina planta toxica. La gronda quantitad da las substanzas toxicas sa chatta en las tschagulas. Là èn avant maun 0,09&nbsp;% alcaloids sco Galanthamin e Lycorin.<ref>Peter Zwetko: ''[http://www.landesmuseum.at/pdf_frei_remote/BioEco_16_0001-0067.pdf Die Rostpilze Österreichs.] Supplement und Wirt-Parasit-Verzeichnis zur 2.&nbsp;Auflage des Catalogus Florae Austriae, III.&nbsp;Teil, Heft&nbsp;1, Uredinales.'' (PDF; 1,8&nbsp;MB).</ref> == Malsognas == La planta po vegnir infizada da bulieus da ruina (''Melampsora galanthi-fragilis'' e ''Puccinia galanthi''). == Derasaziun == [[Datoteca:Schneegloeckchen im Schnee.JPG|thumb|220px|Gruppa da plantas en fluriziun, circumdadas da naiv]] La galantina da naiv cumpara en [[Frantscha]], en l’[[Italia]], sin il [[Balcan]], en l’[[Austria]], en [[Svizra]] en la [[Germania]] dal Sid, en la [[Pologna]] dal Sid ed en l’[[Ucraina]] dal Vest en guauds da feglia en autezzas da 300 fin 600 (per part er da 100 fin 1400) meters. Da preferientscha è la planta da chattar sin chaltschina. En la part settentriunala da l’[[Europa Centrala]] ed en l’[[America dal Nord]] è la spezia vegnida importada. La planta sa sviluppa gugent en gruppas en guauds da riva e guauds da feglia umids sin terrens d’arschiglia profunds e ritgs da humus.<ref> Erich Oberdorfer e.a.: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8avla ediziun surlavurada ed extendida. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 138.</ref> == Sistematica == Igl existan furmas intermediaras da ''Galanthus nivalis'' cun ''Galanthus reginae-olgae'' en l’[[Italia]] e sin il [[Balcan]] sco er cun ''Galanthus plicatus subsp. byzantinus'' en la [[Tirchia]] dal Nordvest. == Utilisaziun == La galantina da naiv vegn utilisada vastamain sco planta decorativa en curtins e parcs. Surtut en vegls curtins da pumera e sin santeris è la planta daventada selvadi ed è sa natiralisada. La spezia vegn cultivada il pli tard dapi il 1568. Igl existan numerusas sorts (selecziun): * ‹Atkinsi› (evtl. in ibrid cun ''Galanthus plicatus''): In u omadus urs dals fegls èn faudads levamain enavos. Ils fegls da cuvrida exteriurs èn fitg lungs ed in sa differenziescha per ordinari dals auters. * ‹Imperati›: Las flurs e la feglia èn pli grondas. L’ur da la feglia è rullà in pau enavos, ma betg faudà. * ‹Scharlockii›: Ils fegls auts sumeglian fegliom. * ‹Flore Pleno›: Las flurs èn emplenidas; questa sort è enconuschenta dapi l’onn 1733. == Il gener da las galantinas en general == [[Datoteca:Distribution of the galanthus species.png|thumb|350px|Derasaziun natirala da 19 spezias dal gener da las galantinas (''Galanthus'')]] Il gener al qual la galantina da naiv appartegna sa numna galantinas (''Galanthus''). Quel sa cumpona da radund 20 spezias che cumparan en l’[[Europa Centrala]] e dal Sid, en l’[[Asia dal Vest]] ed en il [[Caucasus]]. Dapi tschientaners èn las diversas spezias appreziadas sco plantas decorativas, damai ch’ellas tutgan tar las emprimas plantas cun flur da la primavaira anticipada. Trais spezias han lur temp da fluriziun gia l’atun. En l’Europa Centrala è be da chasa la galantina da naiv; intginas autras spezias cumparan qua per part sco plantas daventadas selvadias. Il territori da derasaziun principal da las galantinas furman ils pajais enturn la [[Mar Naira]]. Il num botanic ‹Galanthus› deriva dals pleds grecs ''gála'' per latg ed ''ánthos'' per flur. Il num tudestg ‹Schneeglöckchen› ed er la denominaziun rumantscha sa refereschan al fatg che la planta varga il favrer e mars savens anc or da la naiv. La cultivaziun intensiva ha cumenzà suenter la [[Guerra da Crimea]] (1853–1856), cura che schuldads han manà da la Peninsla Crim tschagulas da ''Galanthus plicatus'' en lur patria. En l’[[Engalterra]] èn exemplars da questa spezia sa cruschadas en curtins cun la spezia ''Galanthus nivalis'' e cun la spezia tirca ''Galanthus elwesii''. Entant ch’igl eran enconuschentas ils emprims decennis be in pèr sorts, èn derasadas oz radund 800 sorts che derivan da cruschadas. La finamira da la cultivaziun e selecziun è surtut da cuntanscher furmas extraordinarias da la flur e d’augmentar la grondezza da quella; en pli sa stentan ins da prolungar il temp da fluriziun. Intginas sorts han flurs emplenidas u spezials musters resp. dissegns sin ils fegls da la flur exteriurs u interiurs. In’ulteriura atgnadad furman flurs che na cuntegnan nagina colur verda (clorofil) e che cumparan perquai mellen alventas. Ina metoda da multiplicaziun usitada per multiplitgar p.ex. sorts sterilas furma l’uschenumnà Twin-Scaling, vul dir il divider la tschagula en stadi da paus. Per quest intent vegn la tschagula ‹irritada› cun blers tagls che tanschan fin il fund ubain tagliada dal tuttafatg en ca. 10 tocs, per la stimular uschia da furmar novas tschagulas secundaras. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: ''Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt''. 7. ediziun curregida e cumplettada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1. * Eckehart J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (ed.): ''Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland''. Tom 5: ''Krautige Zier- und Nutzpflanzen''. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8. * G.B.Straley & F.H.Utech: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=220005400 ''Galanthus nivalis''], p. 280, en: Flora of North America Editorial Committee (ed.): ''Flora of North America North of Mexico.'', tom 26, ''Magnoliophyta: Liliidae: Liliales and Orchidales'', Oxford University Press, New York e.a. 2002, ISBN 0-19-515208-5. * Roth/Daunderer/Kormann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte''. 6. ed. (2012) ISBN 978-3-86820-009-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Galanthus nivalis|Galantina da naiv}} * [https://web.archive.org/web/20160906071217/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=2518& Galantina da naiv] tar floraweb.de * [https://www.infoflora.ch/de/flora/3128-.html#map Derasaziun en Svizra] tenor infoflora.ch * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20180510032851/http://www.blumeninschwaben.de/Einkeimblaettrige/Narzissengewaechse/gala_schmal.htm#Galanthus%20nivalis ''Galanthus nivalis''] – infurmaziuns e fotografias tar flora-de. * [http://www.botanik-bochum.de/jahrbuch/Pflanzenportraet_Galanthus_nivalis.pdf Purtrets da Galanthus nivalis, G. elwesii e G. woronowii] * [http://www.giftpflanzen.com/galanthus_nivalis.html Las ingredienzas da la galantina da naiv] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Plantas)]] 1ivflr1qbtrh8bzekpf0n2x6cef5kwx 0 13120 172713 166808 2026-07-03T00:49:28Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172713 wikitext text/x-wiki Il '''Diari dad Anne Frank''' (titel original neerlandais: ''Het Achterhuis'' – ‹La chasa davos›) è in’ovra da la litteratura mundiala. [[Anne Frank]] ha manà il diari dals 12 da zercladur 1942 fin il prim d’avust 1944, l’emprim en l’abitaziun al Merwedeplein, la gronda part però en la chasa davos da l’edifizi Prinsengracht 263 (la Chasa dad Anne Frank odierna) ad [[Amsterdam]]. Là è ella sa zuppada cun sia famiglia ed enconuschents durant dus onns per mitschar da la deportaziun tras ils naziunalsocialists. Il di ch’ils cussadents da la chasa davos èn vegnids arrestads, ha la gidantra [[Miep Gies]] mess en salv il diari, al preservond uschia da vegnir en ils mauns da la Gestapo. Suenter la guerra ha ella surdà quel al bab dad Anne, Otto Heinrich Frank, ch’aveva survivì sco sulet abitant da la chasa davos la guerra ed il holocaust. Quel ha publitgà las notizias da sia figlia, las qualas duevan gia avanzar en ils onns 1950 en la [[Republica federala tudestga]] al cudesch tastgabel vendì il pli bler ed al toc da teater giugà il pli savens.<ref>Stephan Scholz: ''‹Seltsamer Triumphzug›. Zu den Ursachen des bundesdeutschen Erfolges des ‹Tagebuches der Anne Frank› in den 1950er Jahren''. En: ''Geschichte in Wissenschaft und Unterricht'' 62, 2011, carnet 1/2, p. 77–91.</ref> Il diari è vegnì translatà en bundant 70 linguas<ref>[http://www.annefrankguide.net/de-DE/bronnenbank.asp?aid=10338 Ediziuns en diversas linguas] sin annefrankguide.net.</ref> ed ha fatg daventar l’autura ina da las pli enconuschentas unfrendas dal holocaust. L’onn 2009 ha l’[[UNESCO]] recepì il diari sco part dal Patrimoni documentar mundial.<ref>[https://web.archive.org/web/20120127185918/http://www.annefrank.ch/media/archive1/news_pdf_2009/Anne_Franks_Tagebuch_ist_UNESCO-Welterbe__kurier.at.pdf ''Kurier'', 31 da fanadur 2009: ''Anne Franks Tagebuch ist UNESCO-Welterbe''] (PDF).</ref> Dal diari èn er vegnidas fatgas numerusas versiuns cinematograficas. == Furma e cuntegn == [[Datoteca:Cover of the diary of Anne Frank.jpg|thumb|180px|Cuverta da l’emprim tom dal diari]] Per ses 13avel anniversari ha Anne Frank survegnì ils 12 da zercladur 1942 in pitschen carnet da notizias, il qual ella aveva mussà in pèr dis avant a ses bab en ina vitrina. Cumbain ch’il cudeschet lià en taila alv cotschna e munì davant cun in pitschen marschlos era atgnamain pensà sco album da poesias, al ha Anne duvrà sco diari. Suenter ina curta introducziun ils 12 da zercladur ha ella cumenzà dus dis suenter ses anniversari a far l’emprima inscripziun en il diari cun descriver sasezza, sia famiglia e ses amis, la vita da mintgadi en scola e plazs preferids en sia vischinanza. Sper questas remartgas che tractan sia vita privata è ella er s’exprimida – pli u main a l’ur – davart las midadas che rendevan adina pli greva la vita als Gidieus tudestgs ch’eran fugids en ils [[Pajais Bass]]. Ella ha tematisà la staila dals Gidieus che stueva vegnir purtada en la publicitad ed autras restricziuns a las qualas els eran suttamess durant l’occupaziun tudestga. Muntada speziala ha il diari cuntanschì a partir dals 6 da fanadur 1942, cura che la famiglia Frank è sa retratga en la chasa davos en la Prinsengracht 263, nua che Otto Frank aveva manà avant la filiala ollandaisa da la firma Opekta. Pli ditg che la dimora en il zup durava e pli tendida che daventava la situaziun. La lungurella dal mintgadi e las restricziuns han manà tranter ils cussadents a conflicts adina pli intensivs. Damai che Anne na dastgava uss betg pli avair contact tar ses amis, è il diari – sco medium al qual ella pudeva confidar tut – sa sviluppà ad in impurtant accumpagnader tras quest grev temp. A partir dal settember ha Anne scrit sias inscripziuns en il diari en furma da brev. Ella ha adressà ses patratgs a differents nums da mattas (Kitty, Conny, Emmy, Pop e Marianne)<ref>[http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Ein-Tagebuch-als-beste-Freundin/ annefrank.org: ''Ein Tagebuch als beste Freundin''].</ref>, ils quals ella enconuscheva or da l’enconuschent roman en cuntinuaziuns ‹Joop ter Heul› da [[Cissy van Marxveldt]]. Joop, la protagonista da questas istorgias, è ina matta independenta e magari er in pau testarda. Ella scriva medemamain in diari e raquinta a sias amias da ses quitads e da sias relaziuns d’amur. En ses diari noda Anne surtut eveniments ed experientschas da ses mintgadi extraordinari – la stretgezza dal zup, bellas surpraisas sco la festa da chanukka e conflicts cun ils cunabitants, surtut cun Fritz Pfeffer e cun sia mamma. Anne sa sentiva savens malchapida cura ch’ils auters la crititgavan sco sabiutta ed impertinenta. En l’introducziun surlavurada ha ella exprimì ses giavisch d’avair in ami per propi, ina persuna, a la quala ella possia confidar ses patratgs e sentiments ils pli intims. Ella ha constatà ch’ella haja plirs ‹amis› e veneraturs, ma (tenor si’atgna definiziun) nagin vair ami. Jacqueline van Maarsen pudeva ademplir be parzialmain questa pretensiun. Helmut Silberberg avess forsa pudì daventar in tal ami, er sch’ella snegava d’avair ina relaziun d’amur cun el. Uschia è il diari restà ses confident il pli intim. En il decurs da las inscripziuns en il diari scuvra Anne si’atgna sexualitad e descriva ils sentiments d’amur che sa sviluppan envers Peter van Pels; il cunabitant ch’ella aveva crititgà pli baud la dueva però trumpar. Durant ils 25 mais en il zup ha ella confidà al diari tut sias temas e speranzas. Uschia pon ins persequitar co che la matta, che sa perdeva magari en ses siemis, madira e sviluppa fermezza interna. Anne aveva gia mussà baud in grond interess per leger e scriver, quai che ses bab ha promovì. Durant il temp en la chasa davos ha ella legì blers cudeschs, uschia che sias enconuschientschas litteraras ed abilitads sco scriptura èn sa meglieradas cuntinuadamain. Cun il temp daventan sias inscripziuns en il diari pli cumplexas ed ella s’exprima davart temas pli pretensius ed abstracts sco per exempel la cretta en Dieu. Ella menziunescha er da vulair daventar in di famusa sco scriptura. Sper ses diari ha Anne cumenzà a scriver autras ovras litteraras; la qualitad da quellas vegn giuditgada sco fitg avanzada per sia vegliadetgna. Ses diari ha Anne cumenzà sco expressiun privata da ses patratgs e sentiments che nagin na dastgava leger, sco ch’ella accentuescha repetidamain. Ils 29 da mars 1944 ha ella però midà ses plan. Sin Radio Oranje ha ella udì co che Gerrit Bolkestein, il minister per furmaziun, art e scienza en la regenza d’exil ollandaisa, ha discurrì da vulair documentar suenter la fin da la guerra publicamain la suppressiun dals Ollandais sut l’occupaziun tudestga. A quai dueva contribuir uschè bler material dal mintgadi sco pussaivel, pia brevs, diaris etc. Quest’idea ha plaschì ad Anne, uschia ch’ella ha preparà ses diari per ina publicaziun. Il matg ha ella cumenzà a surlavurar las inscripziuns. Ella ha allontanà u midà intginas passaschas ch’eran tenor ses giuditgar memia nuninteressantas u memia intimas per la publicitad. Ultra da quai ha ella uss adressà tut las inscripziuns a moda unitara a si’amia imaginara Kitty, la quala era stada sia persuna da referiment dapi las inscripziuns en la segunda part (pia dapi il november 1942). [[Datoteca:Netherlands-4469_-_Anne_Frank_House_(12083782266).jpg|thumb|160px|Entrada a la Prinsengracht 263]] Areguard l’identitad da questa Kitty datti bleras supposiziuns. Il 1986 ha il criticher Sietse van der Hoech supponì che quella sa refereschia a Kitty Egyedi, in’amia dals Franks da l’avantguerra. El pudess avair sias infurmaziuns or da la scrittira ‹A Tribute to Anne Frank›, publitgada l’onn 1970 da l’Anne Frank Foundation. En la prefaziun da quella aveva il parsura da la fundaziun da quel temp, Henri van Praag, supponì che Anne haja gì in model real per quest caracter e documentà quai cun ina fotografia, sin la quala Anne è da vesair cun Sanne Ledermann, Hannah Pick-Goslar, Kitty Egyedi ed autras. Anne ha però mai menziunà la Kitty reala en sias inscripziuns. Il sulet cas cumparegliabel da brevs betg tramessas che Anne ha scrit ad ina amia reala èn stadas duas brevs da cumià dal settember 1942 drizzadas a Jacqueline van Maarsen. Per mantegnair l’anonimitad da las persunas participadas, ha Anne inventà per tut ils cussadents da la chasa davos pseudonims. Uschia è la famiglia van Pels – Hermann van Pels, Auguste van Pels e Peter van Pels – daventada la famiglia van Daan, e Fritz Pfeffer ha ella numnà Albert ‹Dussel› – ord spir malaveglia ch’il dentist disturbava sia sfera privata. Enstagl da Frank planisava ella da duvrar ils pseudonims van Aulis u Robin; cun edir il diari è Otto Frank però sa decidì da duvrar per sia famiglia ils nums reals. == Publicaziuns == La davosa inscripziun en il diari porta la data dal prim d’avust 1944, trais dis avant l’arrestaziun dals cussadents. Arrivond Karl Josef Silberbauer dal servetsch da segirezza en la chasa davos per arrestar ils Gidieus tradids, ha el sternì per terra ils fegls cun las notizias dad Anne senza far stim da quels. [[Miep Gies]], ch’aveva gidà ils zuppads e che n’era betg vegnida messa a ferm dals naziunalsocialists – cuntrari als collavuraturs da la firma Kugler e Kleiman – ha chattà ils fegls suenter ses return a la Prinsengracht ed als ha mess en salv en in truclet per als returnar ad Anne u a sia famiglia suenter la fin da la guerra. Otto Frank ha survivì sco sulet abitant da la chasa davos ed è returnà ad [[Amsterdam]]. Là è el vegnì a savair che sia dunna Edith saja morta e ch’ins haja deportà sias duas figlias en il [[Champ da concentraziun Bergen-Belsen]]. El sperava che Anne e Margot hajan survivì, ma il fanadur 1945 ha la Crusch cotschna confermà la mort da las duas figlias. Pir lura al ha Miep Gies surdà il diari. Otto al ha legì ed ha ditg pli tard ch’el na saja betg stà conscient dal fatg che Anne haja conservà ina descripziun talmain accurata e bain scritta da lur temp communabel en la chasa davos. Dumandà onns pli tard co che saja stada si’emprima reacziun, ha el respundì: «Jau na saveva gnanc che mia pitschna Anne saja uschè profunda.» Muventà tras il giavisch da sia figlia da daventar scriptura, ha el cumenzà a planisar ina publicaziun dal diari.<ref>[http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Otto-kehrt-zuruck/Otto-liest-Annes-Tagebuch/ annefrank.org: ''Otto Frank liest Annes Tagebuch''].</ref> Per l’emprima ediziun publitgada è Otto Frank sa servì dal diari oriund dad Anne, il qual ins designescha oz sco versiun a, e da la versiun repassada dad Anne sezza (versiun b), la quala è avant maun en furma da 324 fegls singuls. La versiun oriunda cumpiglia trais cudeschets u carnets: L’emprima part tanscha dals 12 da zercladur fin ils 5 da december 1942. Damai che la segunda part cumenza pir in onn pli tard e tanscha fin ils 17 d’avrigl 1944, ston ins supponer che las inscripziuns dal december 1942 fin il december 1943 sajan idas a perder. La perioda che manca vegn però cuverta tras la versiun surlavurada dad Anne. Ils originals che mancan pudessan esser ids a perder durant u suenter l’arrestaziun. L’ultima part cumpiglia las inscripziuns dals 17 d’avrigl fin il prim d’avust 1944. Otto Frank ha allontanà intginas passaschas, en las qualas Anne è s’exprimida a moda critica envers sia mamma, e parts che sa refereschan a la sexualitad da sia figlia. El ha surpiglià la gronda part dals pseudonims che Anne aveva inventà, ha però restabilì l’identitad da l’atgna famiglia. Il material cumpiglia sper l’emprim cudesch da notizias che Anne aveva survegnì sin ses anniversari ulteriuras carnets e numerus fegls singuls. Las inscripziuns en il diari n’eran oriundamain betg structuradas tenor la successiun cronologica da datas sco ch’ellas èn cuntegnidas en las versiuns stampadas. Dapi il 2001 cumpiglian las ediziuns er las inscripziuns ch’il bab aveva oriundamain betg publitgà per motivs privats. Per part, per exempel da Laureen Nussbaum, vegn crititgà che tant Otto Frank sco er Mirjam Pressler sajan sa basads vaira ferm sin la versiun a ed hajan uschia stimà memia pauc il svilup vers in’autura independenta che Anne haja fatg en il manuscrit B.<ref> Laureen Nussbaum: [http://web.annefrank.org/de/Anne-Frank/Ein-Tagebuch-als-beste-Freundin/Endlich-als-Schriftstellerin-ernst-genommen/ ''Endlich als Schriftstellerin ernst genommen?''], sin annefrank.org. En il fratemp (il 2013) è però cumparida l’ediziun cumpletta dals texts dad Anne Frank che lubescha da cumparegliar las singulas versiuns dal diari.</ref> Suenter avair tramess ina copia dal text a ses parents en Svizra, ha Otto Frank surdà il diari a l’istoriografa Anne Romein, la quala ha empruvà senza success da publitgar quel. Ella ha dà vinavant il diari a ses um Jan Romein, il qual ha scrit in artitgel en la gasetta ‹Het Parool›. Quel è cumparì ils 3 d’avrigl 1946 sut il titel ‹Kinderstem› (‹vusch d’uffant›). Tranter auter remartga Romein: «Quest diari d’uffant apparentamain banal, quest de profundis balbegià cun la vusch d’in uffant, represchenta la sgarschur dal faschissem meglier che tut ils mussaments da Nürnberg ensemen.»<ref>[http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Das-Tagebuch-der-Anne-Frank/Das-Tagebuch-wird-veroffentlicht/ annefrank.org: ''Das Tagebuch wird veröffentlicht''].</ref> L’artitgel ha sveglià l’interess dals editurs da Contact Publishing ad Amsterdam. L’onn 1947 han els publitgà il diari sut il titel ‹Het Achterhuis: Dagboekbrieven van 12 Juni 1942 – 1 Augustus 1944› e reedì quest’ediziun il 1950. Sin giavisch dad Otto Frank avev’ins stritgà intginas passaschas davart la sexualitad dad Anne (pervi dals protests che fissan uschiglio stads da spetgar da vart da circuls conservativs). Quest’ediziun vegn designada oz sco versiun c. Questa terza versiun è daventada in grond success ed ha furmà la basa per numerus films, inscenaziuns da teater e.a. La translaziun tudestga è cumparida l’onn 1950 sut il titel ‹Das Tagebuch der Anne Frank› en la chasa editura Lambert Schneider ed è vegnida translatada da Barbara Mooyaart-Doubleday en englais (‹The Diary of a Young Girl›, 1952). Damai ch’il diari finescha a moda andetga cun l’arrestaziun l’entschatta d’avust 1944, gioga il bab survivent en las elavuraziuns litteraras da pli tard la rolla dal narratur. Ma er Anne aveva gia cumenzà a rescriver in pau il diari per ina documentaziun previsa pli tard. Intginas publicaziuns ch’illustreschan las circumstanzas e porschan ulteriurs fatgs secundars derivan da Miep Gies, d’amias dad Anne sco Hannah Goslar e Jacqueline van Maarsen sco er da scripturs ed istoriografs. [[Datoteca:Otto_Frank_(1961).jpg|thumb|160px|left|Otto Frank (1961)]] Il 1986 ha l’Institut ollandais per documentaziun da guerra (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, NIOD), al qual Otto Frank aveva testamentà ils dretgs, publitgà in’ediziun istoric-critica dals diaris. Quella preschenta tut las versiuns ch’èn enconuschentas, edidas u betg, en cumparegliaziun. En pli cumpiglia il cudesch ina discussiun davart l’autenticitad da l’ovra ed ulteriuras infurmaziuns istoricas davart la famiglia ed il diari. A basa da questas lavurs (ediziun cumplessiva) ha il Fond dad Anne Frank incumbensà Mirjam Pressler d’elavurar ina versiun extendida dal diari (versiun d), la quala furma dapi il 1991 l’ediziun lianta, autorisada. Quella cumpiglia l’entir text da la versiun c, il qual ins ha amplifitgà per radund in quart cun ulteriuras passaschas or da las versiuns a e b. Mirjam Pressler ha mess ensemen il text ollandais ed er procurà – sco gia il 1988 tar l’ediziun cumplessiva – per la translaziun en tudestg. L’onn 1999 ha Cornelis Suijk, in anteriur directur dal Fond dad Anne Frank e president da l’U.S. Center for Holocaust Education Foundation, fatg a savair ch’el saja en possess da tschintg paginas che Otto Frank aveva allontanà avant l’ediziun dal diari. Suijk ha pretendì che Otto Frank al haja dà questas paginas curt avant sia mort l’onn 1980. Las inscripziuns en il diari cuntegnevan remartgas criticas dad Anne davart la lètg da ses geniturs e mussan sia relaziun tendida cun la mamma.<ref>[http://www.nytimes.com/1998/09/10/world/five-precious-pages-renew-wrangling-over-anne-frank.html Ralph Blumenthal (''New York Times'', 10 da settember 1998): ''Five precious pages renew wrangling over Anne Frank''].</ref> Cur che Suijk ha pretendì il dretg da publicaziun per las tschintg paginas ed ha annunzià da las vulair vender per gudagnar daners per sia fundaziun, èsi vegnì tar in conflict. Sco possessur formal dal manuscrit ha il NIOD pretendì da surdar las paginas. L’onn 2000 è il ministeri per furmaziun, cultura e scienza dals Pajais Bass sa declerà pront da far a la fundaziun da Suijk ina donaziun da 300&nbsp;000 dollars ed il 2001 èn las paginas vegnidas returnadas. Dapi lura èn ellas cuntegnidas en ediziuns pli novas dal diari (versiun d cumplettada). L’onn 2015 èn danovamain vegnida pledentadas dumondas giuridicas. Il Fond dad Anne Frank a Basilea ha fatg valair che Otto Frank saja da resguardar sco cunautur dal diari, damai ch’el haja elavurà ed edì quel. Uschia na spireschian ils dretgs d’autur sin l’ovra betg la fin dal 2015 – pia 70 onns suenter la mort dad Anne Frank – mabain restian vinavant en vigur.<ref>[http://boingboing.net/2015/11/14/copyfraud-anne-frank-foundati.html ''Copyfraud: Anne Frank Foundation claims father was «co-author», extends copyright by decades''], Cory Doctorow, 14 da november 2015.</ref> A quest puntg da vista ha percunter cuntraditg Ronald Leopold, il directur da la Chasa dad Anne Frank ad Amsterdam: «Otto Frank n’è betg il cunautur dal diari da sia figlia.»<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/anne-franks-tagebuecher-vater-rechte-als-koautor-13926296.html ''Hat der Vater Rechte als Koautor?''], en: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 23 da november 2015, p. 9.</ref> Suenter ina sentenzia giudiziala vala be per las parts ch’èn cumparidas l’emprima giada il 1986 in termin da protecziun da 50 onns, pia fin il 2036. La Fundaziun dad Anne Frank ad Amsterdam e l’Academia da las scienzas dals Pajais Bass dastgan però far diever da las parts respectivas per elavurar in studi davart ils manuscrits. En il fratemp è la versiun originala ollandaisa accessibla libramain en l’internet.<ref>Cf. t.a. il link a la fin da quest artitgel.</ref> L’onn 2018 ha la Fundaziun dad Anne Frank ad Amsterdam publitgà duas paginas or dal diari che Anne sezza aveva surcollà cun palpiri da pacs e rendì uschia illegiblas. Cun agid da tecnica da fotografar digitala èsi reussì da render visiblas questas paginas, ellas cuntegnan sgnoccas da caracter vulgar ed ina passascha davart sexualitad.<ref>[https://web.archive.org/web/20180802050306/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/stiftung-veroeffentlicht-neue-passagen-aus-anne-franks-tagebuch-15591942.html ''Die Anne-Frank-Stiftung veröffentlicht zwei bisher unbekannte Seiten aus dem berühmten Tagebuch Franks. Deren Inhalt: «derbe Witze»''.] faz.net, 15 da matg 2018.</ref> == Influenza politica e culturala == En si’introducziun tar l’emprima ediziun dal diari ch’è cumparida en ils Stadis Unids ha l’anteriura first lady [[Eleanor Roosevelt]] scrit ch’i sa tractia «d’in dals pli sabis e commovents commentaris tar la guerra e si’influenza sin l’uman che jau hai legì insacura». E l’autur sovietic [[Ilja Ehrenburg]] ha ditg pli tard: «Ina vusch discurra per sis milliuns – betg la vusch d’in sabi u d’in poet, mabain quella d’ina mattatscha ordinaria.»<ref name="edwardsly">[https://web.archive.org/web/20050408172138/http://www.edwardsly.com/franka.htm Biografia curta] sin ''Women’s Lives''.</ref> En il decurs dals onns è la reputaziun dad Anne Frank sco scriptura ed umanista creschida pli e pli fitg. En il fratemp vegn ella savens tematisada sco simbol dal holocaust e da la persecuziun insumma, quai che lubescha da trair parallelas tar eveniments actuals. In’ulteriura first lady, [[Hillary Clinton]], ha cità il 1994 or dal diari tar la surdada da l’Elie Wiesel Huminatarian Award, suttastritgond che Anne Frank «avra noss egls per la stupiditad da l’indifferenza ed il terribel tribut che quella pretenda da nossa giuventetgna»; en quest connex ha ella tratg parallelas tar eveniments actuals a Sarajevo, Somalia e Ruanda.<ref>[https://web.archive.org/web/20110507030130/http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/other/1994-04-14-first-lady-remarks-elie-wiesel-humanitarian-awards.html The White House.gov: ''Remarks by the First Lady – Elie Wiesel Humanitarian Awards, New York City, April 14, 1994''].</ref> Il medem onn è [[Nelson Mandela]] vegnì onurà cun ina contribuziun umanitara dal Fond dad Anne Frank. En ses pled ch’el ha tegnì davant la populaziun da Johannesburg ha Mandela ditg ch’el haja legì il diari durant ses temp d’arrest en la praschun da Robben Island e ch’el haja «gudagnà or da quel bler curaschi». El ha cumpareglià il cumbat dad Anne Frank cunter il naziunalsocialissem cun ses cumbat cunter l’apartheid ed è sa mussà persvas che pussanzas ch’ageschian cunter tut dretg sajan destinadas a lunga vista a la disditga, e quai gist pervi dad umans sco Anne Frank. «Perquai che questas ideas èn evidentamain faussas e perquai ch’ellas vegnan adina puspè messas en dumonda da persunas sco Anne Frank ston ellas inevitablamain far naufragi.»<ref>ANC.org: [https://web.archive.org/web/20131212112757/http://www.anc.org.za/show.php?include=docs%2Fsp%2F1994%2Fsp0815.html ''Address by President Nelson Mandela at the Johannesburg opening of the Anne Frank Exhibition at the Museum Africa, 15 August 1994, Johannesburg''].</ref> == Valitaziun litterara == [[Datoteca:Immaturus_student_theatre.jpg|thumb|240px|Scena or d’ina represchentaziun teatrala dal ‹Diari dad Anne Frank›]] Il diari vegn er stimà per sias qualitads litteraras. [[Meyer Levin]] ha lavurà curt suenter la publicaziun da quel cun Otto Frank vi d’ina adattaziun dramaturgica ed ha manegià ch’il diari haja «la tensiun d’in roman construì cun inschign».<ref>[https://web.archive.org/web/20050310053935/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0411/is_n2_v46/ai_19680329 Jacob B. Michaelsen: ''Remembering Anne Frank''] (Judaism, Spring, 1997).</ref> Il scriptur [[John Berryman]] ha scrit ch’i sa tractia tar il diari «dal process fundamental misterius co ch’in uffant daventa in creschì, co ch’i succeda propi».<ref>John Berryman: ''The Development of Anne Frank.'' En: Sandra Solotaroff-Enzer, Hyman Aaron Enzer: ''Anne Frank: Reflections on her life and legacy.'' University of Illinois Press, 2000, ISBN 0-252-06823-8, p. 78.</ref> E la biografa dad Anne Frank [[Melissa Müller]] accentuescha ch’ella scrivia «en in stil precis, segir, economic, dal qual la sinceradad fa surstar».<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank: Die Biografie.'' List Tb., 2007, ISBN 3-548-60730-6.</ref> En ina buna part da ses texts descriva Anne Frank il caracter da las persunas che vivan cun ella en la chasa davos. Ella fa quai cun in’egliada perspicazia e senza far cumpromiss; betg adina è ella libra da pregiudizis e magari po ella esser vaira severa u schizunt crudaivla, surtut cura ch’i sa tracta da Fritz Pfeffer e da si’atgna mamma. Müller explitgescha ch’ella chanaliseschia en ses scriver «il carussel d’emoziuns sco ch’el è tipic per ils onns da giuventetgna». Ma Anne n’excluda er betg sasezza, mabain s’exprima en las passaschas introspectivas savens a moda fitg autocritica. Surtut en muments da frustraziun discurra ella d’in cumbat intern tranter la «buna Anne», la quala ella vul esser, e la «nauscha Anne», la quala ella ha savens il sentiment dad esser. Ses studi analitic maina Anne sur in lung spazi da temp, uschia ch’il lectur survegn preschentà in’entira paletta d’impressiuns e valitaziuns da las singulas persunas e da la moda da viver en la chasa davos. Otto Frank sa regorda co che ses editur haja respundì sin la dumonda, daco ch’il diari vegnia legì dad uschè blers umans: «Il diari cumpiglia uschè bleras varts da la vita che mintga lectur chatta insatge ch’al muventa persunalmain.»<ref>[http://www.solarnavigator.net/history/anne_franks_diary.htm Solarnavigator.net: ''Ann Frank Diaries''].</ref> == Examinaziuns forensicas == Dapi la publicaziun dal diari hai adina puspè dà vuschs ch’han mess en dumonda l’autenticitad da quel e ch’han empruvà da discreditar sia muntada sco document e perditga dal temp dal holocaust. Questas emprovas stattan en connex cun tendenzas revisionisticas, surtut cun la snegaziun dal holocaust, e derivan per gronda part d’extremists da dretga. L’onn 1958, en rom d’ina represchentaziun da ‹The Diary of Anne Frank› a Vienna, è [[Simon Wiesenthal]] stà confruntà cun ina gruppa da demonstrants ch’han pretendì che Anne Frank n’haja mai existì e ch’al han dumandà – sco cuntraprova – da chattar l’um ch’haja arrestà a ses temp ils cussadents da la chasa davos. Wiesenthal ha la finala chattà Karl Josef Silberbauer l’onn 1963. Quel ha identifitgà Anne Frank sin ina fotografia sco ina da las persunas ch’el aveva arrestà ed è sa regurdà d’avair svidà ora giun plaun ina tastga plain palpiri. Sias testimonianzas han confermà quai ch’avevan gia explitgà autras perditgas sco Otto Frank e Miep Gies. Otto Frank sez è ì l’emprima giada l’onn 1959 a Lübeck avant dretgira cunter in snegader; quel ha la finala revocà sias pretensiuns. Ulteriurs cas da dretgira en ils quals Otto Frank è stà involvì han gì lieu ils onns 1976 fin 1979. En rom da quests process è l’Uffizi federal criminal da la Germania vegnì incumbensà l’onn 1979 d’intercurir il palpiri e la tinta ch’è vegnida duvrada per scriver il diari. Questas retschertgas han confermà che tant il palpiri sco er la tinta da tut ils diaris e fegls singuls sajan vegnids producids avant il 1950 e possian esser stads en diever tranter il 1941 e 1944. Sin singuls fegls han ins però remartgà notizias posteriuras scrittas cun culli (en diever dapi il 1945) che derivian d’ina colur che saja pir en vendita dapi il 1951. L’expertisa da quatter paginas na vegn betg pli concreta en questa dumonda, quai che dueva manar en il decurs dals proxims onns ad ulteriuras speculaziuns. Suenter la mort dad Otto Frank l’onn 1980 ha il NIOD sco nov possessur dal diari incumbensà il laboratori forensic dals Pajais Bass d’intercurir da rudent il document original. Sin duas paginas han ins chattà en tut 26 correcturas ortograficas fatgas dal medem maun. La finala èsi sa mussà che questas pitschnas retuschas – che na tangheschan en nagina furma il cuntegn dal text – eran vegnidas agiuntadas pli tard en rom d’ina examinaziun dals diaris. Ils resultats da questas retschertgas han ins preschentà e resguardà en la reediziun scientifica dal diari l’onn 1986.<ref>Netherlands Institute for War Document (ed.): ''The Diary of Anne Frank: The Revised Critical Edition.'' Doubleday, Amsterdam 2003, ISBN 0-385-50847-6, p. 167.</ref> == Ediziuns (tscherna) == * ''Anne Frank. Het Achterhuis. Dagboekbrieven 14 Juni 1942 – 1 August 1944''. Amsterdam: Contact 1947. * ''Das Tagebuch der Anne Frank''. Translatà da l’ollandais dad Anneliese Schütz, cun in’introducziun da Marie Baum. Heidelberg: Lambert Schneider 1950. ** ''Das Tagebuch der Anne Frank''. Francfurt a.M.: S. Fischer 1955. (Ediziun da licenza da la chasa editura Lambert Schneider, cun in’introducziun dad Albrecht Goes, senza l’introducziun da Marie Baum). ** ''Das Tagebuch der Anne Frank''. Berlin (DDR): Union 1957. (Ediziun da licenza da la chasa editura Lambert Schneider, senza introducziun). * Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie: ''De Dagboeken van Anne Frank''. Staatsuitgeverij, Amsterdam 1986, emprima ediziun cumpletta, critica e commentada. ** Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie: ''Die Tagebücher der Anne Frank''. Ediziun critica cumpletta. Introducziun da Harry Paape, Gerrold van der Stroom e David Barnouw. Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Francfurt a.M.: Fischer 1988, ISBN 3-10-076710-1 (translaziun da l’ediziun dal 1986). * ''Anne Frank Tagebuch''. Versiun dad Otto H. Frank e Mirjam Pressler. Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Francfurt a.M.: Fischer Taschenbuchverlag 1991, (suletta versiun autorisada e cumplettada; ''Fischer Taschenbuch'', nr. 11377); ediziun cumplettada 2001, ISBN 978-3-596-15277-3 (''Fischer Taschenbuch'', nr. 15277) e ISBN 978-3-10-076713-4. * Anne Frank Fonds (ed.): ''Anne Frank. Gesamtausgabe.'' Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Cun contribuziuns da Gerhard Hirschfeld, Mirjam Pressler e Francine Prose. S. Fischer, Francfurt a.M. 2013, 816 p., ISBN 978-3-10-022304-3 (ediziun cumpletta da tut ils texts dad Anne Frank, cun brevs e scrittiras fin qua betg publitgadas e bleras fotografias, cuntegna tut las versiuns dal diari). == L’autura == [[Datoteca:Samkalden_en_Otto_Frank_(vader_van_Anne)_bij_het_beeldje,_Bestanddeelnr_929-0706.jpg|thumb|230px|Otto Frank a chaschun da l’inauguraziun da la statua dad Anne Frank ad Amsterdam (1977)]] :''→ Artitgel principal: [[Anne Frank]]'' == La famiglia == === Otto Heinrich Frank === Otto Heinrich ‹Pim› Frank è naschì ils 12 da matg 1889 a Francfurt a.M. Ses bab Michael, in impressari bainstant, derivava da Landau en il Palatinat; l’arber genealogic da sia mamma Alice Stern sa lascha persequitar enavos en ils registers da Francfurt fin en il 16avel tschientaner. Otto Frank ha visità il gimnasi a Francfurt e fatg il 1908 l’abitur. Da la stad 1915 fin la fin da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è el stà en guerra a la front dal vest, a la fin sco aspirant d’uffizier. Per sia valurusadad è el vegnì onurà cun la Crusch da fier. Otto ed Edith Frank-Holländer han maridà ils 12 da matg 1925. Edith è ida a star cun Otto l’emprim en la chasa dals geniturs da quel al Beethovenplatz a Francfurt. Suenter la naschientscha da la figlia Margot il 1926 ha la famiglia affittà la stad 1927 in’abitaziun al Marbachweg 307 a Francfurt. Là ha ella vivì fin il 1933/34. L’onn 1929 è naschida la segunda figlia Anne. Suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, ha la famiglia dischlocà ad [[Amsterdam]] per mitschar da las repressalias antisemiticas che sa faschevan valair en Germania. Erich Elias, in ami da Robert Feix ch’ha inventà il med da schelifitgar Opekta, ha intermedià il 1933 a ses quinà Otto Frank la pussaivladad d’endrizzar ad Amsterdam la filiala ollandaisa da la firma tudestga Opekta. Otto Frank è l’emprim sa rendì persul ad Amsterdam per sclerir las premissas per l’interpresa e chattar ina pussaivladad d’abitar per sia famiglia. Fin il favrer 1934 al èn suandadas sia dunna e las duas figlias. Il matg 1940, durant ils emprims dis da la campagna militara en il vest, han truppas tudestgas occupà ils Pajais Bass. Ils 6 da fanadur 1942 è la famiglia Frank sa zuppada en la chasa davos da l’edifizi a la Prinsengracht 263, en la chasa davant dal qual sa chattava il domicil da la ‹Nederlandsche Opekta›. Radund dus onns pli tard èn la famiglia ed ils ulteriurs Gidieus ch’eran sa zuppads en la chasa davos – uschia vegn almain supponì – vegnids tradids tras persunas nunenconuschentas. Ils 4 d’avust 1944 han ils naziunalsocialists arrestà ils abitants ed interrogà els en l’edifizi da la Gestapo. L’auter di als han ins manà en la praschun fullanada Huis van Bewaring en la Weteringschans. Dus dis pli tard è Otto Frank vegnì manà cun sia famiglia en il center transitoric Westerbork e deportà pli tard en il Champ da concentraziun Auschwitz. Sia dunna Edith è morta là ils 6 da schaner 1945 sutnutrida; Otto è vegnì liberà la fin schaner 1945 da l’armada sovietica. El è stà il sulet da sia famiglia ch’ha survivì il holocaust. Otto Frank ha refusà da puspè retschaiver suenter la guerra la naziunalitad tudestga, la quala al era vegnida annullada l’onn 1941. L’onn 1949 è el daventà burgais dals Pajais Bass. Suenter esser sa cusseglià cun intgins amis, ha el decidì da publitgar il diari da sia figlia Anne. L’onn 1953 ha Otto Frank maridà ad Amsterdam Elfriede Markovits ch’aveva medemamain pers ad Auschwitz ses um Erich Geiringer e ses figl, entant che la figlia Eva ha survivì la praschunia. Otto ed Elfriede avevan emprendì d’enconuscher in l’auter en il champ da concentraziun. Ensemen èn els emigrads il 1952 a Basilea, nua ch’el ha er retschet la naziunalitad svizra. La figlia Eva Geiringer (pli tard Eva Schloss) aveva gia appartegnì dal temp da scola ad Amsterdam tar il circul d’amis pli vast dad Anne e Margot. Il destin da sia famiglia mussa bleras parallelas tar quel dals Franks: Er els eran sa zuppads ad Amsterdam, eran vegnids chattads e deportads. Pli tard ha Eva scrit si’autobiografia ed è sa participada vi dad ulteriuras ovras che tractan il temp da la persecuziun naziunalsocialistica. Il 1966 ha Otto Frank fundà il Fond dad Anne Frank a [[Basilea]], suenter ch’era gia vegnida stgaffida il 1957 ad Amsterdam la Fundaziun dad Anne Frank per mantegnair la chasa a la Prinsengracht 263. Otto Frank è mort ils 19 d’avust 1980 a Birsfelden sper Basilea. === Edith Frank-Holländer === Edith Holländer è naschida ils 16 da schaner 1900 ad [[Aachen]], e quai sco pli giuven dals quatter uffants dal commerziant Abraham Holländer e da sia dunna Rosa Stern. Ses perdavants avevan vivì en ils Pajais Bass ed eran vegnids vers il 1800 en Germania. Il bab era «in commember prominent da la cuminanza gidieua ad Aachen»<ref name="annefrank.org">Cf. [http://www.annefrank.org/content.asp?pid=47&lid=3 annefrank.org].</ref> ed er Edith è vegnida educada a moda religiusa. Tranter la rauba ch’ella ha prendì il 1942 cun sai en il zup en la chasa davos sa chattava er ses cudesch d’uraziun. Ad Aachen ha ella visità l’institut evangelic per giuvnas Victoria e terminà quel il 1916 cun l’abitur. L’onn 1925 ha ella maridà en la sinagoga dad Aachen Otto Frank ch’era indesch onns pli vegl ch’ella. Edith è ida a star cun ses um a Francfurt, nua ch’èn naschidas las duas figlias Margot (1926) ed Anne (1929). Suenter ch’ils naziunalsocialists èn vegnids a la pussanza è Edith Frank l’emprim ida a star cun sias figlias ad Aachen tar sia famiglia; ils 5 da december 1933 è ella sa rendida ad Amsterdam tar ses um; Margot è suandada da Nadal 1933, Anne il favrer 1934. Per Edith Frank ha la fugia en ils Pajais Bass muntà in grev temp. Ella viveva separada da tut ses parents ch’eran restads enavos en Germania, en relaziuns d’abitar plitost restrenschidas e senza agid en il tegnairchasa. Ultra da quai na discurriva ella a l’entschatta nagin ollandais. In curs da lingua ha ella interrut anticipadamain. Anne Frank menziunescha anc il 1942 en ses diari che sia mamma discurria «in terribel ollandais». Be darar ha Edith Frank pudì far viadis, uschia per exempel il december 1935 cun la famiglia tar ils parents dad Otto Frank a Basilea, la stad 1936 cun las figlias a Segl-Maria en Engiadina ed in pau pli tard il medem onn persula a Francfurt a.M. a visitar in’amia. Stretg contact ha Edith Frank surtut tgirà tar sia mamma Rosa Holländer ch’era restada ad Aachen. Gia durant ils pogroms da november dal 1938 eran vegnids arrestads ils frars da Frank-Holländer, Julius e Walter Holländer. Entant che Julius è vegnì liber suenter curt temp sco veteran da guerra, han ins deportà l’impressari Walter en il Champ da concentraziun Sachsenhausen. Il december 1938 è el vegnì exilià en ils Pajais Bass, nua ch’el viveva en in champ da fugitivs en relaziuns fitg simplas. Pir il december 1939 ha el pudì emigrar en ils Stadis Unids. Sin fundament da l’ordinaziun dal 1938 che dueva excluder ils Gidieus da la vita economica en Germania è sia societad commerziala B. Holländer vegnida schliada il schaner 1939. A Julius Holländer èsi medemamain reussì d’emigrar en il decurs dal 1939 en ils Stadis Unids. Rosa Holländer è stada ina da las paucas Gidieuas ch’ha pudì emigrar il mars 1939 en ils Pajais Bass. Là ha ella vivì en il tegnairchasa da la famiglia da sia figlia. Ils 29 da schaner 1942 è ella morta da cancer ed è vegnida sepulida sin il santeri da la cuminanza gidieua a Hoofddorp. [[Datoteca:AnneFrankMerwedeplein.jpg|thumb|160px|Abitadi oriund da la famiglia Frank al Merwedeplein 37]] Il 5 da fanadur 1942 ha Edith Frank prendì en consegna ina brev adressada a sia figlia Margot ch’obligava quella da sa preschentar al servetsch da lavur en Germania. En absenza da ses um ha ella infurmà la famiglia van Pels che las duas famiglias stoppian uss sa render il pli spert pussaivel en il zup; quel avev’ins cumenzà a preparar la stad 1941, ma n’era anc betg dal tut a fin cun las lavurs. A Margot ed Anne ha ella ditg che l’appel da sa preschentar al servetsch da lavur saja drizzà ad Otto Frank. Il temp en la chasa davos è stà grev per Edith Frank. «A mai è dà en egl che Edith Frank fascheva ils emprims dis en la chasa davos in’impressiun spussada e deprimida, e quai senza che la situaziun sa megliereschia», scriva Miep Gies en sias regurdientschas.<ref>Tut ses citats tenor Miep Gies: ''Meine Zeit mit Anne Frank''. 9. ed. Heyne, Minca 1996, p. 133.</ref> Uschiglio l’è Frank-Holländer restada en memoria sco «amiaivla, cun senn per urden, fitg ruassaivla, ma ina buna observatura a la quala na mitschava betg uschè svelt insatge». Durant il temp en la chasa davos – uschia rapporta Mies Gies vinavant – saja Edith Frank daventada dapli che tut ils auters cussadents trista e deprimida: «Edith Frank pativa pli fitg che tut ils auters da nauschas novitads. Cura che l’enviern [1942] è s’avischinà, è ella plaunsieu sfundrada en ina luna adina pli decuraschada. (...) Nagina novitad, e saja ella anc uschè empermettenta, pudeva svegliar en ella in radi da speranza. (...) Per ella existiva be il lung stgir tunnel, senza nagina sclerida a l’orizont.» Ils 4 d’avust 1944 èn las otg persunas en il zup vegnidas arrestadas. Edith Frank han ins manà ensemen cun sia famiglia en il stabiliment d’arrest en la Weteringschans e da là en il Champ transitoric Westerbork. Qua è ella vegnida per l’emprima giada en contact cun Lenie de Jong-van Naarden. Lezza descriva Edith Frank pli tard sco «ina dunna tut speziala»: «Ella s’occupava fitg da ses uffants. Da tut temp era ella fatschentada cun las mattas.» Ils 3 da settember han ins deportà ils otg cussadents da la chasa davos ad Auschwitz. Là èn Edith Frank e sias figlias vegnidas separadas dals umens e manadas en il Champ da dunnas dad Auschwitz-Birkenau. Durant quest temp èn ellas adina restadas ensemen, sco ch’ha descrit pli tard Bloeme Evers-Emden ch’enconuscheva Margot ed Anne Frank nà dal liceum gidieu ad Amsterdam: «La discordia che resorta per part dal diari era crudada davent pervi da la miseria existenziala. Ellas eran adina en trais ed han segir dà ina a l’autra bler sustegn. (...) Tras lur agid vicendaivel èn ellas sa mantegnidas en vita – er sche nagin na dumogna il cumbat cunter il tifus.» E Lenie de Jong-van Naarden scriva davart il temp dad Edith Frank ensemen cun sias duas figlias ad Auschwitz-Birkenau: «Ils dus mais che nus essan stadas ensemen ad Auschwitz ha dunna Frank sa dà gronda fadia da mantegnair en vita ses uffants, da restar tar els, d’als proteger.» Cura che Anne ha survegnì in eczem ed è vegnida dischlocada en il ‹bloc da gruscha›, l’è Margot suandada da libra voluntad. Edith Frank da sia vart deva da quel temp vinavant a sias figlias las pitschnas raziuns da paun, e quai sut ina fora sut la paraid da lain da la baracca da pazients ch’ella sezza aveva chavà. Entant che Anne e Margot èn vegnidas transferidas la fin october 1944 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen, è Edith Frank restada enavos sco suletta dals otg cussadents da la chasa davos en il Champ da dunnas dad Auschwitz-Birkenau.» Durant quest temp ha ella fatg amicizia cun Rosa de Winter. Quella scriva en sias memorias: «Trasora selecziuns... Edith, ina buna enconuschenta, è er tar mai; ella ha stuì dar nà duas figlias da 15 e 18 onns. Nus consolain ina l’autra e daventain amias, nus ans preparain sin il pir... Edith ed jau essan adina ensemen.» Il november 1944 ha Edith Frank survegnì auta fevra. Malgrà la tema da vegnir gasifitgada en cas d’ina selecziun tras Josef Mengele, ha ella sa laschà manar tras Rosa de Winter en la baracca da malsauns. Vegnind de Winter pli tard sezza malsauna, è il contact rut giu. L’entschatta schaner 1945 vegnan manadas novas pazientas en la baracca da malsauns nua che sa chatta de Winter. Quella rapporta vinavant: «Tuttenina enconusch jau Edith, ella vegn d’ina autra partiziun da malsauns. Ella è be pli ina sumbriva. Intgins dis pli tard mora ella, spussada dal tuttafatg.»<ref>Tut ils citats tenor Willy Lindwer: ''Anne Frank. Die letzten sieben Monate. Augenzeuginnen berichten''. Fischer, Francfurt a.M. 1997, p. 180.</ref> Suenter la liberaziun dal champ da concentraziun ha de Winter inscuntrà sin il viadi da return Otto Frank ed al ha rapportà da la mort da sia dunna. En il diari menziunescha Anne Frank bain er situaziuns, en las qualas Otto ed Edith Frank la protegian ensemen cunter critica da vart dals van Pels. Ma per gronda part era la relaziun tranter Anne e sia mamma tendida, entant ch’ella aveva ina buna relaziun tar ses bab. En quest connex sto segir er vegnir resguardà ch’i na deva en la chasa davos per la mamma e sia figlia en la fasa da la pubertad nagina pussaivladad da sa retrair e d’ir uschia or da via a conflicts. Il diari dad Anne aveva en quest connex ina tscherta funcziun da ventil. Tranteren, sfegliond en sias atgnas notizias, è Anne sezza stada surstada da la nauschezza dals pleds ch’ella dovra en connex cun sia mamma. Damai che be Otto Frank ha survivì e ch’il focus è sa drizzà suenter la guerra sin Anne e ses diari, èn Margot e surtut Edith vegnidas sur lung temp in pau a la curta en la recepziun. L’emprima giada ha Melissa Müller empruvà en ses cudesch ‹Das Mädchen Anne Frank› «da finalmain attribuir a la mamma ed a sias ragischs la muntada che quellas han senz’auter gì per il svilup dad Anne».<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biografie''. Claassen, Minca 1998, p. 13.</ref> === Margot Frank === [[Datoteca:MargotFrankStolpersteinAachen_8224.jpg|thumb|160px|Crap da stgarpitsch per Margot Frank ad Aachen]] Margot Betti Frank è naschida ils 16 da favrer 1926 a Francfurt a.M. sco emprim uffant dad Otto Frank ed Edith Frank-Holländer. Il num Betti ha ella survegnì en regurdientscha da la sora da la mamma ch’è morta gia baud. A Francfurt ha Margot l’emprim frequentà la Ludwig-Richter-Schule, pli tard la Varrentrapp-Schule ed ha survegnì supplementarmain instrucziun da religiun gidieua. Suenter che la famiglia Frank è ida a star il 1934 ad Amsterdam, ha Margot frequentà la scola publica en la Jekerstraat. Cura ch’ils Tudestgs han occupà il 1940 ils Pajais Bass, han Margot ed Anne frequentà il liceum gidieu, damai ch’igl era scumandà a Gidieus da visitar scolas betg gidieuas. Da blers survivents vegn Margot Frank descritta sco la figlia ‹perfetga›. Ella era brava, ruassaivla e survegniva bunas notas en scola. Suenter la guerra aveva ella en il senn d’emigrar en la Palestina per daventar là spendrera. Ils 5 da fanadur 1942 ha Margot survegnì l’appel da s’annunziar per il transport en in champ da lavur en Germania. Sinaquai è la famiglia sa rendida en il zup. Là è Margot adina sa cuntegnida fitg calma e discreta, uschia che Miep Gies ha be pudì dir pli tard dad ella: «Ella era preschenta e quai era tut.» Ils 4 d’avust 1944 è il zup vegnì scuvert, saja quai tras tradiment u en rom da retschertgas en connex cun commerzi clandestin. Ils cussadents èn vegnids manads a Westerbork e deportads da là cun l’ultim transport en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau. Margot ed Anne èn la finala vegnidas manadas l’october 1944 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Là è Margot morta il mars 1945, intgins dis avant sia sora e paucas emnas avant la liberaziun dal champ da concentraziun. Tuttina sco Anne ha er Margot scrit durant la guerra in diari; quel n’han ins però betg chattà. === Ulteriurs commembers da las famiglias Frank e Holländer === Tant Otto Frank sco er Edith Frank-Holländer avevan gì mintgamai trais fragliuns. La sora dad Edith, Bettina, era gia morta l’onn 1914 en la vegliadetgna da 16 onns. Ils ulteriurs fragliuns duevan tuts surviver il temp dal holocaust: Ils dus frars dad Edith, Julius e Walter, èn emigrads en ils [[Stadis Unids]], il frar vegl dad Otto, Robert Hermann, era emigrà en il Reginavel Unì, entant che ses segund frar Herbert – ch’era l’emprim fugì a Paris – e la mamma dad Otto duevan la finala sa reunir a Basel tar la famiglia da lur sora resp. figlia Helene ‹Leni› Elias-Frank. Quest’ultima aveva maridà Erich Elias ch’aveva surpiglià il 1929 a Basilea la filiala d’Opekta. Da la lètg èn naschids ils dus sulets cusrins dad Anne, Stephan e Bernhard Paul ‹Buddy› Elias (1929–2015). [[Buddy Elias]] ha fatg carriera sco patinader e sco actur da teater e da film. Pli tard è el stà president dal Fond dad Anne Frank a Basilea. Cun sia dunna Gerti Elias, nata Wiedner – medemamain in’actura – ha el gì dus figls. Ils augs e las ondas dad Anne Frank èn morts ils onns 1950 (Robert Hermann Frank), 1960 (Julius e Walter Holländer) resp. 1980 (Herbert Frank e Leni Elias-Frank sco er il figl da quella Stephan). Sur blers onns è uschia il cusrin Buddy Elias stà sper ses dus figls l’ultim parent vivent dad Anne. Ses dus figls Patrick ed Oliver Elias èn medemamain daventads acturs. Patrick Elias (* 1966) ha tranter auter giugà en il film ‹Inglourious Basterds› da [[Quentin Tarantino]] la rolla da Jakob Dreyfus.<ref>Davart la famiglia dad Anne Frank cf. surtut Mirjam Pressler (ensemen cun Gerti Elias): ''«Grüsse und Küsse an alle». Die Geschichte der Familie von Anne Frank''. Fischer Taschenbuch, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-022303-6.</ref> == Amias ed amis dal temp da scola == === Hannah Pick-Goslar === Hannah Elisabeth Pick-Goslar è naschida ils 12 da november 1928 a Berlin-Tiergarten. Ses bab Hans Goslar era il manader dal servetsch da pressa en il ministeri dal stadi prussian. Suenter ch’ils naziunalsocialists èn vegnids a la pussanza, è la famiglia emigrada ad Amsterdam. Là ha Hannah Goslar emprendì a conuscher Anne Frank e frequentà ensemen cun ella la scola. Sco «Anne, Hanne e Sanne» ha ella furmà a partir dal 1934 cun Anne Frank e Sanne Ledermann in trio ch’era enconuschent sco las pli stretgas amias. L’october 1942 dueva nascher en la famiglia Goslar il terz uffant, ma mamma ed uffant n’han betg survivì la pagliola. Il zercladur 1943 è ‹Hanneli›, sco ch’ella vegn numnada dad Anne en ses diari, vegnida arrestada ensemen cun ses bab, la sora giuvna Gabi e tat e tatta da la Gestapo e deportada a Bergen-Belsen. Là ha ella inscuntrà il mars 1945 si’amia Anne, curt avant la mort da quella. L’entschatta avrigl 1945 è Hannah vegnida chatschada cun blers auters en il tren ch’è vegnì enconuschent pli tard sco ‹tren pers›. Suenter in’odissea da 13 dis tras la Germania dueva ella la finala surviver il holocaust, e quai ensemen cun sia sora sco sulettas da la famiglia. Hannah Goslar ha maridà Walter Pinchas Pick, ha trais uffants e diesch biadis ed ha la finala passentà la gronda part da sia vita a Jerusalem. === Sanne Ledermann === Susanne ‹Sanne› Ledermann è naschida ils 7 d’october 1928 a [[Berlin]] sco segunda figlia da l’advocat d’economia e notar Franz Ledermann (1889–1943) e da la pianista ollandaisa Ilse Luise Ledermann-Citroën (1904–1943). Sia sora Barbara era trais onns pli veglia ch’ella. Suenter il 1933 ha Franz Ledermann pers blers clients. Sco advocat gidieu dastgava el be pli represchentar Gidieus ed ha la finala stuì serrar sia chanzlia. Anc il medem onn è el emigrà cun sia famiglia en ils Pajais Bass, nua che vivevan parents da sia dunna. Ensemen cun Hans Goslar ha Ledermann avert ad Amsterdam in post da cussegliaziun per emigraziun gidieua. Sanne è daventada scolara a la scola da Montessori publica, nua ch’ella ha fatg amicizia cun Hanneli, la figlia da Hans Goslar, e cun l’amia da scolina da lezza, Anne Frank. Il zercladur 1934 ha Sanne tutgà tar las conscolaras che Anne Frank ha envidà a ses tschintgavel anniversari – quatter mais suenter che Anne era arrivada dad Aachen ad Amsterdam. Er sia sora Barbara era sco amia da Margot Frank regularmain sin visita en la chasa dals Franks. [[Datoteca:Een gedichtje van Anne aan een vriendin.jpg|thumb|160px|Poesia dad Anne Frank deditgada ad in’amia]] Sanne Ledermann e Hanneli Goslar eran las meglras amias dad Anne Frank. Tar ils conscolars ed amis valevan las trais mattatschas sco amias intimas che gievan ina cun l’autra tras dir e rar: «Anne, Hanne e Sanne aveva quest trio num tar ils auters uffants che sa scuntravan per giugar al Merwedeplein. (...) Sa chapescha che mintgina da las trais (...) aveva er anc autras amias. Ma en sasez eran ellas nunseparablas – ed èn er restadas quai cura ch’ellas èn vegnidas pli veglias.» Mintga sonda passentavan Anne Frank e Sanne Ledermann ensemen, entant che Hanneli Goslar che vegniva educada a moda ortodoxa, sa participava al sabat e passentava persuenter la dumengia cun Anne. Sanne Ledermann – che vegniva numnada da ses geniturs ‹Susi›, dad Anne però ‹Sanne› – valeva sco uffant ruassaivel ed intelligent, ma era pli seriusa che Anne. «Er sch’ella rieva, derasavan ils gronds egls brin stgirs da la mattatscha gracila ina tscherta seriusadad.» Fotografias ch’èn sa mantegnidas mussan ella cun sia sora, Hanneli Goslar, Anne Frank ed autras amias en la sablunera, persula cun Anne cun tschertgel e trottinet u sper Anne a chaschun dal 10avel anniversari da lezza.<ref>Cf. Jacqueline van Maarsen: ''Meine Freundin Anne Frank''. Heyne, Minca 1997.</ref> L’onn 2008 è vegnì enconuschent in «chat sensaziunal or da la butia da rauba da segund maun»: A Naarden en ils Pajais Bass han ins scuvert en ina butia da rauba veglia ina carta postala che Anne Frank aveva scrit ils 31 da december 1937 dad Aachen a Sanne Ledermann, la giavischond tut il bun per l’onn nov.<ref>[http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/1851/_viel_glueck_im_neuen_jahr.html Cf. ''Postkarte von Anne Frank aufgetaucht''. einestages.spiegel.de].</ref> Suenter che l’armada tudestga ha occupà il 1940 ils Pajais Bass, han Sanne Ledermann ed Anne Frank stuì midar en scolas gidieuas. Cumbain ch’ellas han frequentà differentas scolas, han ellas mantegnì in stretg contact. Il fanadur 1941 è Sanne ida cun ses geniturs ed Anne Frank en vacanzas a Beekbergen sper Apeldoorn ed ha er partì là ina chombra cun Anne. Silsuenter ha il contact però laschà suenter in pau, damai che Anne è vegnida pli baud en la pubertad che Sanne. Quella è sa lamentada tar sia sora tranter auter pervi da las «istorgias cun giuvens» dad Anne Frank (las qualas quest’ultima tira er a strada en ses diari).<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biographie''. Claasen, Minca 1998, p. 178.</ref> Davart problems persunals sa barattava Anne da quel temp gia cun sia nova persuna da confidenza Jacqueline van Maarsen. Il circul da stretgas amias dad Anne Frank cumpigliava la stad 1942 sper Sanne Ledermann e Hanneli Goslar er Jaqueline van Maarsen ed Ilse Wagner. Ellas tschintg han fundà il club da pingpong Urs pitschen minus dus ed han giugà ensemen en l’abitaziun dad Ilse Wagner. Sanne Ledermann e ses geniturs èn vegnids arrestads ils 20 da zercladur 1943 e manads en il Champ transitoric Westerbork. Damai ch’els figuravan sin l’uschenumnada ‹glista da la Palestina› da la Crusch Cotschna Internaziunala èn els stads protegids per in temp da vegnir deportads. Ils 16 da november 1943 als han ins però manà en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau e mazzà trais dis pli tard, immediat suenter l’arrivada, en la chombra da gas. A Barbara Ledermann duevi reussir da mitschar dals nazis. Cun documents sfalsifitgads è ella s’engaschada sut il num Barbara Waarts en la resistenza. L’onn 1947 è ella emigrada en ils Stadis Unids ed è daventada actura. Il 1950 ha ella maridà il biochemicher Martin Rodbell ch’è vegnì onurà il 1994 cun il Premi Nobel da medischina. === Jacqueline van Maarsen === Jacqueline Yvonne Meta van Maarsen – numnada dad Anne Frank en ses diari ‹Jackie› resp. ‹Jopie› – è naschida ils 30 da schaner 1929 ad [[Amsterdam]]. Ses bab Samuel (numnà Hijman) van Maarsen era gidieu, sia mamma Eline cristiana. Pertutgada er ella da la discriminaziun tras ils naziunalsocialists, ha Jacqueline stuì midar sin il liceum gidieu. Là ha ella emprendì a conuscher Anne Frank, ma er autras mattas sco Nanette Blitz, Sanne Ledermann e Hanneli Goslar. Anne Frank ha pli tard scrit en ses diari: «Jacqueline van Maarsen hai jau pir emprendì a conuscher sin il liceum gidieu. Ella è uss mia meglra amia.» «Sco in pèr inamurà» sajan ellas duas stadas, è sa regurdada la mamma da van Maarsen: «Tge che quellas duas n’han betg cuà or tut e scutinà ina cun l’autra e telefonà tuttadi, e quai cumbain ch’ils Franks abitavan paucas chasas davent da nus.»<ref>Ernst Schnabel: ''Anne Frank, Spur eines Kindes''. Francfurt a.M. 1958, p. 37s.</ref> Cura ch’ils Franks èn sa rendids il fanadur 1942 en la chasa davos, na saveva Jacqueline van Maarsen nagut da quai. Ella aveva pensà ch’ils Franks sajan emigrads tar parents en Svizra. Il settember ha Anne scrit en ses diari duas brevs da cumià drizzadas a si’amia Jacqueline. Jacqueline van Maarsen e sia sora Christiane èn er stadas en privel da vegnir deportadas. Sco ‹mez Gidieu› valeva numnadamain tenor la doctrina da razza tgi ch’era maridà cun in Gidieu u era commember d’ina cuminanza gidieua. E Jacqueline e sia sora eran commembras da la cuminanza gidieua. Quai avevan ils geniturs inditgà explicitamain uschia il schaner 1940 sin in formular d’annunzia. Duevan lur uffants vegnir spendrads, stueva questa registraziun urgentamain vegnir midada. Perquai èn ils geniturs van Maarsen sa drizzads il december 1941 a Hans Calmeyer, in giurist da l’occupaziun tudestga che manava il post da decisiun per «cas da dubi da razza». En plirs milli cas ha quel disponì midadas da register a favur da Gidieus, uschia che quels n’èn betg vegnids deportads. Per ses engaschament è el pli tard vegnì onurà dal center commemorativ Yad Vashem a Jerusalem sco ‹Gist tranter ils pievels›. En lur scriver han ils geniturs fatg valair che lur uffants sajan be vegnids registrads per sbagl sco commembers da la cuminanza gidieua; en vardad sajan els però vegnids educads catolic-roman. Al scriver avevan els agiuntà ina decisiun da la dretgira civila dad Amsterdam che confermava quest fatg. Atgnas retschertgas n’ha Calmeyer betg fatg: in’invista en ils cudeschs da las cuminanzas gidieuas u en auters registers ch’avessan tgunschamain pudì dar scleriment davart l’appartegnientscha religiusa dals uffants n’ha betg gì lieu. Suenter la guerra è Jacqueline van Maarsen vegnida a savair tras Otto Frank da la mort dad Anne. Ella è stada ina da las emprimas ch’ha pudì leger il diari, anc avant che quel vegnia publitgà il 1947. L’onn 1954 ha ella maridà ses ami da giuventetgna Ruud Sanders. Il pèr ha vivì ad Amsterdam e gì trais uffants e set biadis. Dapi il 1990 ha van Maarsen scrit plirs cudeschs davart si’istorgia e l’amicizia cun Anne Frank.<ref>T.a. ''Ich heiße Anne, sagte sie, Anne Frank.'' Francfurt a.M. Fischer, 2004 e ''«Deine beste Freundin Anne Frank». Erinnerungen an den Krieg und eine besondere Freundschaft.'' Francfurt a.M. Fischer, 2013.</ref> === Ilse Wagner === Ilse Wagner è naschida ils 26 da schaner 1929. Jacqueline van Maarsen sa regorda dad ella sco «mattatscha bella e sensibla». Anne Frank menziunescha Ilse Wagner pliras giadas en l’emprima part dal diari. La famiglia dad Ilse aveva ina maisa da pingpong ed Anne e Margot gievan savens tar ella a giugar. Ilse Wagner è stada l’emprima or dal circul d’amis dad Anne ch’è vegnida deportada. Ensemen cun sia mamma e cun sia tatta l’han ins manà il schaner 1943 a Westerbork; da là èn ellas vegnida deportadas en il Champ d’exterminaziun Sobibór e gasifitgadas tuttas trais il di da lur arriv, ils 2 d’avrigl 1943. [[Datoteca:SynagogeRivierenbuurt.JPG|thumb|160px|La sinagoga ad Amsterdam che vegniva t.a. frequentada dals Franks]] === Nanette Blitz === Nanette ‹Nanny› Blitz è naschida ils 6 d’avrigl 1929. Ella era in’ulteriura camarata da scola dad Anne. Ad ella sa refereschan, tenor agen dir, las inizialas ‹E. S.› cuntegnidas a l’entschatta dal diari. Cumbain che Nanette ed Anne n’eran betg adina las pli stretgas amias – lur persunalitads eran memia sumegliantas – è Nanny stada envidada al 13avel anniversari dad Anne. E la finala duevan ellas puspè sa revair en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Damai ch’ils praschuniers stuevan però adina puspè dischlocar entaifer las differentas parts dal vast champ, ha ella la finala pers ord vista Anne. Nanny è stada il sulet member da sia famiglia ch’ha survivì la guerra. Durant ch’ella sa revegniva suenter la guerra en in ospital da la tuberculosa, l’ha contactà Otto Frank ed ella al ha pudì scriver e dar intginas infurmaziuns davart ses inscunter cun Anne a Bergen-Belsen. Pli tard è Nannette emigrada a São Paulo en Brasilia. === Helmut Silberberg === Helmut Silberberg è naschì ils 8 da zercladur 1926 a [[Gelsenkirchen]]. Suenter ils pogroms da la notg dals 9 sin ils 10 da november 1938 cunter ils Gidieus en Germania è el fugì ad Amsterdam, nua ch’el è creschì si tar tat e tatta en il quartier da la citad Rivierenbuurt. La fatschenta da ses bab era vegnida donnegiada dals nazis durant ils pogroms e sia mamma maltractada grevamain. Pli tard èsi reussì als geniturs da fugir or da la Germania en Belgia. Ad Amsterdam ha Helmut Silberberg frequentà il liceum gidieu, nua ch’el ha, tras sia cusrina Wilma, emprendì a conuscher il zercladur 1942 Anne Frank. Ils 5 da fanadur 1942, in di avant che la famiglia Frank è sa zuppada en la chasa davos, ha el manà il davos discurs persunal cun Anne. L’entschatta avust 1942 è Hello Silberberg mitschà la deportaziun be per pauc. A las 20 uras aveva cumenzà per ils Gidieus il scumond da sortir; Hello è vegnì sin via en ina razzia da la polizia. L’ultim mument è el vegnì da siglir giu dal camiun che steva gist per partir. Paucs dis pli tard ha el danovamain gì fortuna. La Gestapo aveva barricadà il quartier en il qual Hello abitava ed aveva cumenzà a tschertgar en quel a moda sistematica suenter giuvens umens gidieus che duevan vegnir sfurzads a prestar servetsch da lavur. Zuppà davos ina stgaffa n’è Hello betg vegnì scuvert. Be in’emna pli tard ha el pudì fugir or dals Pajais Bass en Belgia. Malgrà il scumond è el ì cun trais auters Gidieus cun il tren fin a Roermond; là al èsi reussì da passar il cunfin. Suenter quatter onns ha el puspè pudì s’unir qua cun ses geniturs; ensemen èn els sa zuppads en vischinanza da la chapitala beltga Brüssel. Grazia a documents sfalsifitgads è Helmut Silberberg daventà Edmond Mertens. 25 mais dueva durar il temp en il zup. Ils 3 da settember 1944, precis il di ch’il tren cun Anne Frank ed ils auters cussadents da la chasa davos è partì da Westerbork en direcziun dad Auschwitz, ha Hello Silberberg dastgà vesair la liberaziun tras ils Alliads. Suenter la guerra ha el l’emprim lavurà in curt temp en ina fabritga da mobiglias a Brüssel. Apaina che er ils Pajais Bass èn vegnids liberads, è el sa rendì ad Amsterdam, e quai sco persuna senza naziunalitad e senza esser en possess d’in visum. Qua ha el chattà tat e tatta ch’avevan survivì, zuppads si surchombras, la persecuziun da la populaziun gidieua. Da ses proxims parents aveva be si’onda betg survivì il holocaust; il schaner 1942, curt avant la deportaziun previsa en il champ da concentraziun, aveva ella fatg suicidi cun tragutter tablettas. Il december 1947 è Hello Silberberg emigrà en ils Stadis Unids; ses geniturs al èn suandads pauc pli tard. Qua ha el salvà il prenum Edmond ed or da la schlattaina Silberberg è daventada la furma americanisada Silverberg. L’onn 1948 è Edmond Silverberg daventà burgais dals Stadis Unids. Dal 1950 fin il 1952 è el stà sco schuldà en la Guerra da Corea. Suenter ses return en ils Stadis Unids è el maridà. Cun sia dunna Marylise ha el gì dus uffants, Jacqueline e Robert. Silberberg ha fatg ses da viver sco cumpossessur d’ina societad da distribuziun per apparats da labor. Fin sia mort il zercladur 2015 ha Hello Silberberg tegnì referats davart il temp dal naziunalsocialissem e sia curta amicizia cun Anne Frank. === Lutz Peter Schiff === Peter Schiff, per il qual Anne dovra en il diari per part la furma affectiva ‹Petel›, è naschì ils 9 da settember 1926 a [[Berlin]]. Il 1939 è sia famiglia emigrada ad Amsterdam. Là è el vegnì en contact cun Anne e cumpara pli tard en il diari sco si’emprima gronda amur. Peter Schiff è vegnì deportà il settember 1943 cun sia mamma e ses padraster en il Champ transitoric Westerbork. Sur Bergen-Belsen al han ins manà ad Auschwitz e davent da là l’october 1944 en il champ exteriur da Dachau Kaufering. El è mort curt suenter la liberaziun, probabel ils 31 da matg 1945. L’onn 2008 ha Ernst Michaelis enconuschì en il Diari dad Anne Frank ses ami da scola dal temp a Berlin. Cura che Peter era emigrà en l’Ollanda, aveva el dà a Michaelis sia fotografia cun ina dedicaziun, uschia che ‹Petel› ha finalmain survegnì ina fatscha – bundant 60 onns suenter ch’il diari è cumparì. === Mary Bos === Mary Bos era ina camarata da scola dad Anne dal temp che quella frequentava la scola da Montessori. Ella è stada envidada al 10avel anniversari dad Anne, nua ch’ella cumpara ensemen cun autras amias sin ina fotografia ch’è sa mantegnida. Mary Bos aveva in talent artistic e sias conscolaras l’admiravan per ses bels dissegns e maletgs. Ella vegn menziunada a l’ur en il diari dad Anne, cura che quella siemia ch’ella e Peter Schiff contemplian in cudesch cun dissegns da Mary Bos. Il favrer 1940 èn Mary e ses geniturs emigrads en ils Stadis Unids. Cura ch’els èn partids, l’ha Anne surdà ina pitschna poesia ed in per pleds da cumià. Pir suenter ch’il diari è vegnì publitgà il 1947 è Mary vegnida a savair dal destin dad Anne. == Ils cussadents da la chasa davos == [[Datoteca:Anne_Frank_Diary_at_Anne_Frank_Museum_in_Berlin-pages-92-93.jpg|thumb|220px|Facsimile dal diari exponì en il Center dad Anne Frank a Berlin]] === Hermann van Pels === Hermann van Pels<ref>Infurmaziuns detagliadas davart tut ils cussadents da la chasa davos sin [http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Alle-Personen/ annefrank.org] sco er en Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biografie''. Claassen, Minca 1998.</ref> è naschì ils 31 da mars 1898 a Gehrde sper [[Osnabrück]] sco in da sis uffants da l’Ollandais Aron van Pels e da la Tudestga Lina van Pels, nata Vorsänger. Van Pels ha visità la scola primara gidieua ed a partir dal 1908 la scola media evangelica. Suenter ses temp da scola è el daventà ad Osnabrück cumiss en la fatschenta da ses bab; quel fascheva commerzi a l’engrossa cun artitgels per mazlarias (t.a. spezarias e beglia per la producziun da liongias). Ils 5 da december 1925 ha van Pels maridà la Gidieua tudestga Auguste Röttgen. Il 1926 è naschì lur sulet figl Peter van Pels. L’onn 1933, en rom dal boicot da fatschentas gidieuas tras ils naziunalsocialists, ha Aron van Pels stuì dar si ses affar. Ils 26 da zercladur 1937 è Hermann van Pels la finala fugì cun sia famiglia en ils Pajais Bass. Gia il 1935 era la sora da van Pels, la cusunza Henny van Pels, emigrada ad Amsterdam. La famiglia van Pels ha retratg in’abitaziun en la Zuider Amstellaan. A partir dal 1938 lavurava Hermann van Pels per ses vegl ami da fatschenta Otto Frank en la firma Opekta. Entaifer la filiala da quella, la firma Pectacon ch’è vegnida fundada da Victor Kugler, è van Pels stà engaschà sco cussegliader ed expert per spezarias. Entant che la firma Opekta era sa spezialisada sin la producziun da marmelada, era Pectacon ina firma per maschaidas da spezarias, tranter auter per la producziun da liongias. «Sin ses champ era van Pels in vair campiun; el duvrava be savurar curt e pudeva alura dir co che mintga spezaria haja num», scriva Miep Gies en sias memorias.<ref>Tut ses citats tenor Miep Gies: ''Meine Zeit mit Anne Frank''. 9. ed. Heyne, Minca 1996.</ref> A partir dal december 1940 sa chattavan ils biros da las firmas Opekta e Pectacon en la Prinsengracht 263. Hermann ed Auguste van Pels avevan er ordaifer il temp da lavur contact cun ils Franks e vegnivan savens la sonda suentermezdi tar quels a café. A partir da la stad 1941 han las duas famiglias endrizzà in zup en la chasa davos da la firma dad Otto Frank, e quai per cas ch’in commember da las duas famiglias fiss en privel da vegnir deportà. Da la partida a chaschun da las caferladas era savens er Miep Gies, la gidantra da pli tard. En sias memorias ha ella descrit van Pels sco «um grond, corpulent, bain vestgì, cun pass levamain sgobà, ina fatscha masculina, averta, paucs chavels ed adina ina cigaretta en bucca. (...) Per in skerz chattava Hermann van Pels adina temp. Ditg curt: el era in tip empernaivel e da buna cumpagnia.» Pli tard en sias reminiscenzas cumplettescha ella sia descripziun da van Pels e di ch’el haja adina raquintà gugent sgnoccas, ma ch’el era plitost pessimist ed in pau senza paus. Ils 5 da fanadur 1942, suenter avair retschet l’appel al servetsch da lavur drizzà a sia figlia Margot, ha Edith Frank-Holländer immediat infurmà la famiglia van Pels. Cun van Pels è ella sa cussegliada davart ils proxims pass ed el èsi lura er stà ad infurmar Miep Gies. Entant che la famiglia Frank è gia sa rendida ils 6 da fanadur 1942 en il zup, è la famiglia van Pels suandada ils 13 da fanadur 1942. Auguste e Hermann van Pels abitavan en ina chombra en la segunda auzada. Da di serviva lur chombra da durmir a tut ils cussadents sco stanza da mangiar e local da cuminanza. L’abitaziun da la famiglia van Pels en la Zuider Amstellaan han ils naziunalsocialists rumì l’october 1942. Ils 4 d’avust 1944 èn ils cussadents da la chasa davos vegnids arrestads. Ensemen cun las set autras persunas zuppadas han ins deportà Hermann van Pels sur il Champ transitoric Westerbork en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau. Là ha el – cuntrari a la constataziun posteriura da la Crusch cotschna ollandaisa – dumagnà la selecziun sco in da 258 umens. Ensemen cun Otto Frank e Fritz Pfeffer è el vegnì attribuì al bloc 2 dal Champ Auschwitz I. Tuts trais umens faschevan part dal servetsch extern. Probablamain l’entschatta october è van Pels sa fatg mal vi d’in maun ed ha supplitgà da vegnir attribuì l’auter di al servetsch intern; alura ha la SS fatg ina selecziun e Hermann van Pels è vegnì mazzà l’entschatta october en la chombra da gas. Suenter ses return ha Otto Frank raquintà a Miep Gies ch’el haja vis van Pels «cun ses agens egls sin via en la chombra da gas». Dapi il 2007 regordan ad Osnabrück avant la chasa dals van Pels craps da stgarpitsch al destin da la famiglia. En il diari aveva Anne dà a tut ils zuppads pseudonims. Or da Hermann van Pels è uschia daventà Hans van Daan. Anne rapporta da las bunas enconuschientschas da la politica da van Pels e da l’eveniment excepziunal cura che quel aveva pudì far liongias en la chasa davos. Tratg a strada vegn però er sia nauscha luna pervi da la mancanza da cigarettas, sia testardezza e las dispitas permanentas tranter il pèr van Pels. === Auguste van Pels === Auguste Röttgen è naschida ils 29 da settember 1900 a Buer che furma oz ina part da la citad da [[Gelsenkirchen]]. Ses bab era commerziant. Suenter las nozzas cun l’Ollandais Hermann van Pels è ella daventada automaticamain burgaisa dals Pajais Bass. La lingua ollandaisa n’ha ella però mai propi dumagnà bain, scriva Anne Frank gea en il diari che sia mamma ed Auguste van Pels discurrian «in ollandais terribel». Il pèr van Pels è sa domicilià ad Osnabrück e là è er naschì il 1926 lur sulet figl Peter van Pels. La stad 1937 è la famiglia fugida dals naziunalsocialists en ils Pajais Bass ed è ida a star ad Amsterdam. Là ha ses um lavurà en la firma Pectacon che vegniva manada dad Otto Frank ed ils van Pels sa scuntravan er en il temp liber savens cun la famiglia Frank (cf. survart). Miep Gies, la gidantra da pli tard, descriva Auguste van Pels sco «dunna bella, (...) in pau cochetta». Dunna van Pels valeva en pli sco dominanta, extrovertida e lunatica, ma a medem temp sto er vegnir ditg che quest maletg deriva per gronda part da la descripziun subjectiva en il Diari dad Anne Frank. En dumondas d’educaziun para ella savens dad esser stada surdumandada: uschia serrava ella Peter van Pels si surchombras u al deva fridas; savens dumandava ella er Edith Frank-Holländer per cussegl. Adina puspè hai dà nauschas dispitas tranter ella e ses um – a las qualas pudevan però er suandar reconciliaziuns betg main exaltadas. Cura ch’igl è sa mussà adina dapli ch’ils cussadents en la chasa davos na vegnian betg a pudair bandunar uschè spert lur zup, è van Pels daventada pli e pli desperada. Ella ha reagì cun attatgas istericas ed ha smanatschà «ad auta vusch da sa suicidar – ina giada cun sa pender, in’autra cun sa sajettar ina balla tras il chau».<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biografie''. Claassen, Minca 1998, p. 270.</ref> Suenter lur arrestaziun e deportaziun è Auguste van Pels stada ils 6 da settember 1944 tranter las 212 dunnas (da total 442) dal transport da Westerbork ad Auschwitz-Birkenau ch’han survivì la selecziun; medemamain fatg part da quellas han Edith, Margot ed Anne Frank. Tranter l’october ed il november 1944 è van Pels vegnida transportada, probablamain ensemen cun Anne e Margot Frank, en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. En il champ han las trais dunnas mantegnì il contact. L’entschatta da favrer 1945 è van Pels fruntada en il champ da concentraziun sin ina dunna ch’ella enconuscheva da pli baud, e quella aveva da sia vart contact cun Hannah Goslar. La dunna ha raquintà a Goslar ch’i sa chattian auters Ollandais en il champ e tranter quels Anne Frank, si’amia dal temp da scola. Ella duaja empruvar da clamar Anne al fildarom cun spinas. Hannah Pick-Goslar rapporta vinavant: «Quai hai jau sa chapescha fatg. Jau ma sun postada la saira sper la saiv da filfier ed hai cumenzà a clamar in pau. E per casualitad era dunna van Daan propi puspè là. Jau l’hai dumandà: ‹Pudessas clamar Anne?› Ella ha ditg: ‹Gea, gea, spetga in mument, jau fatsch vegnir Anne; Margot na poss jau betg far vegnir, ella è muribunda e giascha en letg.›»<ref>''Hannah Elisabeth Pick-Gooslar''. En: Willy Lindwer: ''Anne Frank. Die letzten sieben Monate. Augenzeuginnen berichten''. Fischer, Francfurt a.M. 1997, p. 46.</ref> Anne Frank e Hannah Goslar èn sinaquai s’entupadas pliras giadas a la saiv da filfier ed ina giada ha Hannah pudì bittar ad Anne sur la saiv in pitschen pachet cun mangiativas. Gia ils 6 da favrer 1945 è van Pels vegnida deportada en il Champ da concentraziun Raguhn che furmava in champ exteriur dal Champ da concentraziun Buchenwald. Durant in transport en il Champ da concentraziun Theresienstadt è ella morta ils 9 d’avrigl 1945. === Peter van Pels === [[Datoteca:Peter_van_Pels_2014-05-28_00-43.jpg|thumb|180px|Peter van Pels]] Peter Aron van Pels è naschì ils 8 da november 1926 ad [[Osnabrück]] sco sulet uffant da Hermann van Pels ed Auguste van Pels nata Röttgen. Suenter la scola ha el fatg in emprendissadi sco scrinari. La suletta mobiglia or da la Prinsengracht 263 ch’è sa mantegnida fin oz è probablamain vegnida fatga da Peter van Pels. Suenter esser fugì il 1937 cun sia famiglia ad Amsterdam ed esser sa zuppads il 1942 en la chasa davos, dueva Peter giugar in’impurtanta rolla en il Diari dad Anne Frank: era lur relaziun segnada a l’entschatta da dischinteress, ha Anne sviluppà cun il temp affecziun per el. Dal temp suenter l’arrestaziun e deportaziun ad Auschwitz è enconuschent ch’el provediva regularmain Otto Frank cun mangiativas. Cura che l’Armada cotschna è s’avischinada al champ da concentraziun, è Peter van Pels vegnì tramess la notg dals 17 sin ils 18 da schaner 1945 sin in ‹marsch da la mort›. Sur plirs champs ha la colonna a la quala Peter van Pels appartegneva cuntanschì ils 25 da schaner 1945 il champ da concentraziun austriac Mauthausen. Quatter dis suenter si’arrivada, ils 29 da schaner 1945, al han ins manà da Mauthausen a Melk en in dals champs exteriurs. Schebain Peter van Pels è vegnì per la vita qua u a Mauthausen n’è betg enconuschent. Tenor las glistas dal champ duai el esser mort ils 5 da matg 1945, precis il di ch’il champ è vegnì liberà. Dad Anne, ma per exempel er da Max van Creveld – ch’ha vivì il 1940/41 sco sutlocatari tar la famiglia van Pels – u da Bertel Hess – ina cusrina da Hermann van Pels – vegn Peter descrit sco gentil e fitg ruassaivel. Peter van Pels è pli tard daventà la figura principala dal roman ‹The Boy Who Loved Anne Frank› (2005) dad Ellen Feldman. En quel vegn l’istorgia d’amur tranter Peter ed Anne cumplettada a moda ficziunala. Ultra da quai – en ina part dal tuttafatg inventada – lascha l’autura surviver el il champ da concentraziun ed emigrar en ils Stadis Unids; là scuvra el a moda traumatica ses passà ch’el aveva l’emprim supprimì.<ref>Ellen Feldman: ''Der Junge, der Anne Frank liebte.'' DVA, Minca 2005, ISBN 3-421-05878-4.</ref> === Fritz Pfeffer === Fritz Pfeffer è naschì ils 30 d’avrigl 1889 a [[Giessen]] en ina famiglia gidieua sco in da sis uffants. El ha studegià medischina dentala a Berlin ed ha manà là a partir dal 1922 in’atgna pratica da dentist. Da la lètg cun Vera Bythiner ch’el aveva maridà il 1921 deriva il figl Werner (1927–1995). La lètg è vegnida schliada il 1933, Pfeffer è stà dapi lura educatur sulet. Pauc pli tard ha el emprendì a conuscher la catolica Charlotte Kaletta (1910–1985, naschida ad Ilmenau); er ella aveva davos sai ina lètg ch’aveva fatg naufragi. Ses emprim um Ludwig Löwenstein e lur figl communabel duevan medemamain vegnir deportads il 1942 da Berlin-Charlottenburg a Raasiku (Estonia) e daventar unfrendas dal holocaust. Fritz Pfeffer e Charlotte Kaletta han fatg ensemen divers viadis. Pervi da las leschas da razza da Nürnberg da l’onn 1935 n’han els betg dastgà maridar. Suenter ils pogroms dal november 1938 han els bandunà la Germania ed èn sa rendids en ils Pajais Bass. Il figl Werner è stà da quel temp in dals paucs fugitivs che la Gronda Britannia ha recepì cun in transport d’uffants; là dueva el viver tar Ernst Pfeffer, il frar da ses bab che lavurava medemamain sco dentist. Ad Amsterdam ha Fritz Pfeffer danovamain lavurà sco dentist. Ensemen cun Charlotte Kaletta era el regularmain giast tar la famiglia Frank a chaschun da las sentupadas da la sonda suentermezdi. Là ha el er emprendì a conuscher l’onn 1939 Miep Gies, la quala è sinaquai daventada sia pazienta. Quella ha pli tard sa laschà tractar dad el malgrà che quai era scumandà: «A cristians eri gia scumandà dapi in temp da sa laschar tractar da medis u dentists gidieus. Ma jau hai refusà d’ir davent da mes excellent dentist. [Fritz Pfeffer] era schizunt spezialist da la missella, ed ultra da quai m’era el simpatic.»<ref>Miep Gies: ''Meine Zeit mit Anne Frank.'' 9. ed. Heyne, Minca 1996, p. 133.</ref> Cura che Pfeffer ha dumandà l’atun 1942 sia pazienta Gies sch’ella enconuschia in zup per el, è ella sa cussegliada cun las famiglias Frank e van Pels che sa tegnevan gia zuppadas dapi l’entschatta fanadur 1942. Quels han dà lur consentiment e dapi ils 16 da november 1942 ha er Fritz Pfeffer vivì en la chasa davos a la Prinsengracht 263. El parteva la chombra cun Anne Frank. Cun Charlotte Kaletta steva el ultra da quai en contact per brev (quellas vegnivan spedidas da Miep Gies); Pfeffer era uschia il sulet dals zuppads ch’aveva contact en scrit cun il mund exteriur. Suenter la fin da la guerra planisava el d’emigrar ensemen cun Kaletta en l’America dal Sid; perquai emprendeva el en il zup spagnol. Medemamain ha el fatg en la chasa davos da dentist per ils cussadents – quai ch’ha tranter auter manà a la scena comica cun dunna van Pels che Anne Frank descriva en ses diari. Sco ils ulteriurs cussadents è er Fritz Pfeffer arrivà suenter lur arrestaziun sur Westerbork en il Champ da concentraziun Auschwitz (ils 6 da settember 1944). Sur Buchenwald u Sachsenhausen è Pfeffer vegnì manà vinavant en il Champ da concentraziun Neuengamme sper Hamburg; là è el mort ils 20 da december 1944 da la disentaria. Charlotte Kaletta e ses figl Werner han survivì la guerra. Ils 9 d’avrigl 1953 è la lètg tranter Charlotte e Fritz vegnida renconuschida cun vigur retroactiva per ils 31 da matg 1937. Sur lung temp ha il maletg negativ dad Anne Frank influenzà la recepziun da Pfeffer en la publicitad. Suenter avair surlavurà ses diari il mars 1944 al numnava ella be pli «Albert Dussel» (= tabalori). Curt temp suenter ch’il diari è cumparì, ha Kaletta interrut il contact cun Otto Frank, probablamain pervi da la descripziun unilaterala da Fritz Pfeffer en il diari. Ed er la chasarina ch’aveva lavurà bundant in onn per ils Pfeffers è sa distanziada dal maletg da Pfeffer che vegnia preschentà a la publicitad en il diari. En ina brev dal 1957 drizzada ad Otto Frank scriva ella tranter auter: «Manegiais Vus ch’in veritabel tabalori fiss vegnì da far ses dr. med e ses dr. dent.? Jau betg. Dal reminent, avais Vus ponderà ina giada, daco che Fritz è daventà durant ses temp en il zup in tugn? Tant Vus sco er la famiglia van Pels essas stads ensemen fin il tradiment ed avais pudì supportar la pitra sort communablamain. Fritz seseva tranteren sco ester. Vus savais tge quitads ch’han tribulà Fritz e sia dunna; el stueva vegnir a frida cun quai tut persul.»<ref>Dunna Messmer ad Otto Frank, 1957. Cità tenor [http://www.annefrank.org/content.asp?pid=723&lid=3 annefrank.org].</ref> Charlotte Kaletta è morta il 1985 ad Amsterdam. L’atun 1987 è Joke Kniesmeijer, ch’era da quel temp collavuratur da la Fundaziun dad Anne Frank, fruntà sin in martgà da pileschs ad Amsterdam sin brevs, cudeschs e fotografias or dal relasch da Kaletta (tranter las qualas na sa chattavan però naginas dal temp or da la chasa davos). Questa collecziun è vegnida edida il 1990 sut il titel ‹De kamergenoot van Anne Frank›, ensemen cun in’intervista fictiva cun Kaletta e fotografias or dal possess da Werner Pfeffer. La publicaziun ha gidà a curreger en la publicitad il maletg negativ da Pfeffer cuntegnì en il Diari dad Anne Frank. Dapi il 2007 regorda a Berlin davant la chasa Lietzenburger Strasse 20b, da quel temp Passauer Strasse 33, in crap da stgarpitsch a Fritz Pfeffer. == Ils gidanters == [[Datoteca:Anne Frank House Model.JPG|thumb|220px|Model da la chasa davant e da la chasa davos (a dretga)]] === Bep Voskuijl === Elisabeth (numnada ‹Bep› u er ‹Elly›) Voskuijl<ref name="annefrank">Infurmaziuns davart tut ils gidanters sin [http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Alle-Personen/ www.annefrank.org].</ref>, maridada pli tard van Wijk, è naschida ils 5 da fanadur 1919 ad [[Amsterdam]]. Ella era la veglia dad otg uffants da Johannes Hendrik Voskuijl e sia dunna; tar ses fragliuns pli giuvens han tranter auter tutgà Willy, Nelly e Diny. Sco commembers da la baselgia refurmada han Bep e ses fragliuns visità scolas cristianas. Suenter la scola populara ha ella l’emprim lavurà sco fantschella, pli tard en ina cusunzaria ed en in restaurant. Tenor sia sora Willy na l’ha questa lavur betg plaschì; perquai è ella sa perfecziunada en curs da la saira a l’emploiada da biro. Il 1937 è Bep Voskuijl vegnida engaschada en la firma Opekta. Cun 18 onns era ella la giuvna en l’entira firma. Pauc pli tard ha er ses bab cumenzà a lavurar là sco manader dal magazin. En la firma ha Bep emprendì a conuscher ils ulteriurs gidanters da pli tard: Johannes Kleiman, Miep Gies e Victor Kugler, ils quals eran tuts, sco ella sezza, collavuraturs da las interpresas Opekta e Pectacon. Ils 16 da fanadur 1941 ha ella prendì part da la festa da nozzas da Miep e Jan Gies. Cura che Otto Frank ha cumenzà a transfurmar la chasa davos da la firma en in zup, na saveva Bep l’emprim nagut da quai. Tenor atgnas indicaziuns aveva ella bain vis ch’i vegnivan manadas regularmain mobiglias en l’edifizi, ma senza che quai l’avess dà da pensar. Pir la fin da zercladur 1942 l’ha Otto Frank mess al current ed ella è sa mussada pronta da gidar las persunas che sa zuppavan. Ils gidanters agivan sut privel da vita, pertge che la pussanza d’occupaziun smanatschava en quest cas cun la paina da mort. Bep aveva mintgamai da manar clandestinamain en il zup il latg ch’il vendalatg furniva en il biro. Ultra da quai è ella sa registrada sut ses agen num per curs per correspundenza da Margot ed Anne Frank (t.a. stenografia e latin). Savens ha ella er gentà u tschanà cun ils cussadents da la chasa davos. En in’intervista cun il magazin ollandais ‹Rosita› ha ella ditg l’onn 1960: «Ina giada hai jau durmì en la chasa davos. Per dir la vardad: Jau hai gì ina terribla tema. Uschespert che jau udiva a rumper in rom u in auto che gieva sur il chanal tschiffava jau tema. Jau sun stada engraziaivla cura ch’igl ha fatg di ed jau ha puspè pudì ir a la lavur. Pir uss chapesch jau tge che la famiglia Frank ha fatg tras e sut tge tensiun ch’ella ha stuì viver.»<ref name="afg">Tut ils citats tenor [http://www.annefrankguide.net/en-GB/bronnenbank.asp?aid=10850 Intervista cun Bep] sin annefrankguide.net, consultà ils 23 da settember 2017.</ref> Tar Anne Frank ch’era stgars diesch onns pli giuvna ha Bep sviluppà ina relaziun fitg cordiala. Pervi da ses bab ch’era malsaun da cancer ed ina relaziun d’amur disfortunada aveva Bep blers quitads e sa discurriva gugent cun Anne. Tenor atgnas indicaziuns era Anne per ella sco ina sora giuvna e «mintgatant bunamain in pau ina mamma». Anne sezza descriva Bep sco «cuntenta e da buna luna, obedaivla e da bun cor». Al giavisch dad Anne da trametter ad ina gasetta ina da sias istorgias curtas sut ses num, n’ha ella bain betg dà suatientscha; ma Bep metteva adina sin la vart per ella palpiri da copiar or da la provisiun dal biro. Era deva ella ad Anne da sia vestgadira, damai che lezza è svelt creschida or dal resti ch’ella aveva sezza prendì cun sai. Il fanadur 1944 è Bep vegnida pledentada da Lena Hartog-van Bladeren, ina nettegiunza da la firma: Sch’ella sappia ch’i sajan zuppads Gidieus en chasa. Ses um Lammert Hartog lavurava sco gidanter da magazin ed ella temeva che quel saja medemamain en privel sch’ils zuppads vegnian scuverts. Bep ha sinaquai immediat infurmà Victor Kugler, ma ad els n’è vegnida endament nagina alternativa a la chasa davos en la Prinsengracht. Pauc pli tard, ils 4 d’avust 1944, è Bep stada preschenta, cura che la Gestapo è vegnida ad arrestar ils cussadents da la chasa davos. Durant che quels eran en la chasa davos, ha Kleiman dà a Bep adascus sia bursa e l’ha tramess davent cun in messadi per sia dunna. Ad in droghist ami, al qual ella ha dà en consegna la bursa, ha Bep ditg che ses collegas hajan salvà cunter l’instrucziun da la pussanza d’occupaziun in radio e sajan vegnids traplads. Suenter l’arrestaziun dals deportads ha ella gidà Miep Gies a conservar ils documents persunals che quels avevan laschà enavos, tranter auter il Diari dad Anne Frank. Bep sezza ha adina suspectà il collavuratur dal magazin van Maaren sco traditur. Pussaivel èsi però er che sia sora Nelly haja contribuì a la scuverta dal zup. En la biografia da Bep, scritta da Jeroen de Bruyn e dal figl da Bep Joop van Wijk, vegn menziunà che Nelly haja collavurà quatter onns a la lunga, tranter ses 19avel e 23avel onn da vita, cun ils nazis. Tranter auter duai ella avair ditg ina giada a ses bab ed a Bep: «Sche giai be, giai tar voss Gidieus!», cumbain ch’ella na saveva uffizialmain nagut da lur existenza. Er duai la vusch ch’ha tradì als Tudestgs al telefon il zup esser stada quella d’ina dunna. Ma malgrà tut na datti fin oz naginas cumprovas segiras. Il november 1945 è mort il bab da Bep, Johannes Hendrik Voskuijl, ed Otto Frank, il sulet survivent dals anteriurs cussadents da la chasa davos, è stà preschent a la sepultura il prim da december. Dal reminent aveva er il bab da Bep gidà, surtut a l’entschatta, ils cussadents da la chasa davos. El ha per exempel planisà e construì la curuna da cudeschs movibla che zuppava l’entrada tar la chasa davos. Suenter al han però problems da sanadad impedì da cuntinuar a dar agid a las persunas zuppadas. Ils 15 da matg 1946 ha Bep maridà Cor van Wijk, cun il qual ella ha gì ils uffants Ton, Cor, Joop ed Anne-Marie. In onn suenter sias nozzas ha ella bandunà la firma Opekta. L’onn 1959 ha ella dà perditga davant la dretgira civila e penala a Lübeck da l’autenticitad dal Diari dad Anne Frank. Il contact tar Otto Frank ha Bep mantegnì sur 35 onns; ina gronda part da la correspundenza cun el manca però. De Bruyn e van Wijk supponan ch’i vegniva fatg allusiun en las brevs che mancan a la collavuraziun da Nelly, la quala sto esser stada per Bep fitg dolurusa. Otto Frank ha laschà enavos ad ella, precis sco a Miep e Jan Gies, 10&nbsp;000 francs. En rom da las inquisiziuns cunter Lammert Hartog e sia dunna l’onn 1948 n’è Bep betg vegnida interrogada sco perditga, quai che Miep Gies ha numnà in «nausch sbagl da la polizia». Lena Hartog-van Bladeren ha zuppentà a la polizia ch’ella haja gia gì il zercladur 1944 enconuschientscha dals zuppads; ella è però morta paucs mais avant ch’il cas vegnia danovamain tractà. En rom da las inquisiziuns cunter il manader dal magazin van Maaren l’onn 1963 ha Bep dà perditga davant dretgira, n’è però puspè betg vegnida dumandada davart il pèr Hartog. Durant tut sia vita ha ella be dà navidas intervistas en connex cun ses temp en la resistenza. L’onn 1971 è Bep Voskuijl vegnida onurada en il lieu commemorativ Yad Vashem sco ‹Gista tranter ils pievels›. Bep è morta ad Amsterdam ils 6 da matg 1983 d’ina malsogna dals gnirunchels. === Miep e Jan Gies === [[Datoteca:Bundesarchiv Bild 183-1989-0920-033, Miep und Jan Gies.jpg|thumb|220px|Jan e Miep Gies a chaschun d’ina prelecziun]] Miep Gies è naschida ils 15 da favrer 1909 a [[Vienna]] sco Hermine Santrouschitz. Ella è creschida si en relaziuns fitg povras; perquai l’han ses geniturs tramess l’onn 1920 a Leiden en ils Pajais Bass, e quai en rom d’in project da sustegn per uffants sutnutrids. Là è ella vegnida en ina famiglia ospitanta, tar la quala ella ha gì ina fitg buna relaziun, e nua ch’ella ha er survegnì il surnum ‹Miep›. L’onn 1922 è ella ida a star cun sia famiglia ospitanta ad Amsterdam. Il 1933 è ella s’annunziada per la plazza sco secretaria en la filiala ollandaisa da la firma Opekta dad Otto Frank. Ella ha survegnì il post ed igl è sa sviluppada ina relaziun ordvart amicabla tar Otto Frank, sia dunna Edith e las figlias Anne e Margot. L’onn 1940 èn ils Pajais Bass vegnids occupads da truppas tudestgas. Gies era in’adversaria da la politica dad Adolf Hitler e discurriva er avertamain da quai cun Otto Frank. Damai ch’ella aveva refusà d’entrar en ina partida nazistica ollandaisa per dunnas han ins declerà sco nunvalaivel ses document persunal austriac e pretendì ch’ella returnia en l’Austria. Ella è sa stentada da maridar in Ollandais; quai era sia suletta schanza da pudair restar en il pajais. Ad ella èsi reussì entaifer ils trais mais restants da procurar da l’Austria – che tutgava da quel temp gia tar il Reich tudestg – l’act da naschientscha necessari. Ils 16 da fanadur 1941 ha ella maridà Jan Gies, uschia ch’ella è daventada burgaisa dals Pajais Bass. Cura ch’il privel per la populaziun gidieua è er daventà en ils Pajais Bass adina pli grond, ha Otto Frank infurmà Miep Gies davart ses plans da vulair sa zuppar cun l’entira famiglia. Malgrà il privel ch’existiva er per ella, ha ella immediat consentì da sa gidar. L’entschatta fanadur 1942 ha Miep Gies accumpagnà mintgin dals quatter commembers da la famiglia Frank persunalmain en il zup. Ils proxims dus onns ha Miep Gies gidà las famiglias Frank e van Pels sco er Fritz Pfeffer cun furnir mangiativas e gasettas, ma er cun als dar sustegn e curaschi. Ils 4 d’avust 1944 è il zup vegnì scuvert. Miep Gies era medemamain preschenta, ma ad ella sezza èsi reussì da prevegnir a l’arrestaziun cun declerar al cummissari Karl Josef Silberbauer ch’ella saja – sco el – medemamain da Vienna. Sinaquai ha el desistì da far annunzia, smanatschond però ch’el la vegnia ad ir a tschertgar per cas ch’ella veglia fugir. Pli tard ha ella empruvà da corrumper Silberbauer cun daners per cuntanscher che las famiglias Frank e van Pels vegnian relaschadas da l’arrest, bain savend che quel muntia per ordinari la mort. Il policist ha però refusà quest’emprova damai ch’el na saja «betg en la posiziun da pudair decider quai». Anc il suentermezdi suenter l’arrestaziun è Miep Gies returnada en la chasa davos ed ha mess en salv las chaussas persunalas da las famiglias deportadas, tranter quellas il Diari dad Anne Frank. Il 1945 ha ella surdà quest material ad Otto Frank ch’aveva pudì returnar sco sulet dals anteriurs cussadents da la chasa davos. Ses um futur Jan Gies (* 18 d’october 1905 ad Amsterdam) aveva Miep emprendì a conuscher il 1933 cun entrar en la firma dad Otto Frank. Il 1941, suenter l’occupaziun dals Pajais Bass tras ils Tudestgs, è Jan Gies daventà il directur nominal da las interpresas Pectacon ed Opekta. Pervi da la demissiun sfurzada dad Otto Frank è la firma Pectacon vegnida manada vinavant sut il num Gies & Co.; il num Opekta han ins mantegnì. Suenter la guerra han ins manà vinavant tuttas trais interpresas a la Prinsengracht 263. Sco collavuratur da la resistenza ollandaisa ha Jan Gies gidà diversas gruppas da persequitads a chattar zups ed als ha provedì cun cartas da victualias ed autra rauba che fiss strusch stada accessibla senza questas colliaziuns clandestinas. L’onn 1950 è naschì lur sulet figl Paul. Jan e Miep han la finala passentà la saira da la vita en lur chasa a Hoorn en la provinza Ollanda dal Nord. Jan Gies è mort il 1993, Miep Gies è morta en la vegliadetgna da 100 onns ils 11 da schaner 2010 suenter curta maldispostadad. Ella è stada l’ultima dals gidanters ch’avevan enconuschì persunalmain Anne Frank. Fin sia mort ha ella dà intervistas, publitgà sias regurdientschas en furma da cudesch e respundì brevs da tut il mund che vegnivan scrittas da lecturas e lecturs dal Diari dad Anne Frank. L’onn 1972 èn Jan e Miep Gies vegnids onurads sco ‹Gists tranter ils pievels›. Ultra da quai ha Miep Gies retschet diversas ulteriuras onuraziuns, betg be en ils Pajais Bass, mabain er en ils Stadis Unids, en Germania ed en ses pajais d’origin Austria. A Vienna exista dapi il 2011 il Parc da Miep Gies, e quai en proxima vischinanza da la chasa, en la quala Hermine Santrouschitz aveva vivì d’uffant. === Victor Kugler === Victor Kugler è naschì ils 5 u 6 da zercladur 1900 a [[Hohenelbe]] ch’appartegneva da quel temp a la monarchia da l’Austria-Ungaria. Suenter avair terminà sia furmaziun professiunala è el entrà durant l’Emprima Guerra mundiala en l’armada austro-ungaraisa. L’onn 1918 han ins relaschà Kugler suenter che quel era vegnì blessà; el è ì a star en Germania ed ha lavurà là sco electricist. L’onn 1920 è Victor Kugler ì ad Utrecht per vender pektin (in med da schelifitgar a basa vegetala), e quai sco represchentant commerzial da la firma Pomosin a Francfurt a.M. Plirs onns ha el lavurà tar ina firma dad Utrecht ch’aveva s’acquistà la licenza da vender petkin per la producziun da marmelada. Questa firma al aveva incumbensà d’endrizzar ad Amsterdam ina filiala da la firma Opekta. Cura ch’igl è sa mussà che quai n’al dueva betg reussir – uschia Miep Gies – haja Otto Heinrich Frank surpiglià quest’incumbensa. Il 1933 è Viktor Kugler daventà in dals emprims collavuraturs en la firma dad Otto Frank e pli tard ses maun dretg. Er la firma per maschaidas da spezarias Pectacon ha Otto Frank endrizzà cun sustegn da Viktor Kugler. L’onn 1938 è Kugler daventà burgais dals Pajais Bass. Quai ed il fatg ch’el n’era betg Gidieu ha gidà il 1940 ad impedir che la firma Pectacon vegnia expropriada. El ha schlià Pectacon e surpiglià la direcziun da la nova firma Gies & Co. Victor Kugler e sia dunna Laura Maria Buntenbach-Kugler (* 10 da matg 1895; † 6 da december 1952) vivevan durant la Segunda Guerra mundiala ed il temp d’occupaziun tras las truppas tudestgas a Hilversum, en ina distanza da ca. 25 kilometers dad Amsterdam. Dal fanadur 1942 fin l’avust 1944 ha el gidà ensemen cun ses collegas Miep e Jan Gies, Johannes Kleiman e Bep Voskuijl a zuppar ils otg Gidieus en la chasa davos en la Prinsengracht 263. Ils 4 d’avust 1944 ha in infurmant nunenconuschent tradì il zup a la Gestapo. Victor Kugler è vegnì interrogà en la centrala da la Gestapo en la Euterpestraat ad Amsterdam e manà il medem di en ina praschun per Gidieus e ‹praschuniers politics› che spetgavan sin lur deportaziun. Ils 7 da settember al han ins mess en la praschun a Weteringschans en ina cella cun persunas ch’eran vegnidas sentenziadas a la mort. Quatter dis pli tard al han ins manà en il Champ transitoric Amersfoort, nua ch’igl era previs d’al transportar vinavant en Germania. Ils 17 da settember è la staziun dal tren dad Amersfoort vegnida destruida tras in attentat cun bumbas. Ils 26 da settember han ins manà Kugler ensemen cun radund 1100 ulteriurs umens a Zwolle, nua ch’els han stuì chavar ora foss cunter chars armads. Kugler è danovamain vegnì manà dals 30 da december 1944 fin ils 28 da mars 1945 a Wageningen a far lavur sfurzada sut surveglianza da la SA. Cura che 600 praschuniers èn marschads en direcziun dal cunfin per vegnir manads l’auter di en Germania, hai dà in’attatga or da l’aria e Kugler ha profità da la confusiun per fugir. El è vegnì zuppà intgins dis d’in pur ed è silsuenter returnà a Hilversum. Là è el sa zuppà fin la liberaziun dals Pajais Bass ils 5 da matg 1945 tras truppas englaisas ed americanas. [[Datoteca:Bottle of Opekta from factory Otto Frank (father of Anne Frank).jpg|thumb|120px|Buttiglia or da la producziun dad Opekta ad Amserdam]] Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han las firmas Opekta e Gies & Co existì vinavant a la Prinsengracht 263 ad Amsterdam. Damai che las liquidaziuns da firmas dal temp da l’occupaziun èn vegnidas revocadas, han Frank, Kleiman e Kugler puspè pudì prender en possess la firma Pectacon; er Gies & Co han els manà vinavant. Laura Kugler è morta ils 6 da december 1952. Trais onns pli tard ha Victor Kugler maridà Lucie (Loes) van Langen ed è emigrà en il Canada, nua che vivevan er gia sia mamma, ses frar e sia sora. L’onn 1973 è Victor Kugler vegnì onurà da Yad Vashem sco ‹Gist tranter ils pievels›. Er en il Canada ha el retschet in premi per avair gidà a zuppar dal temp da guerra Gidieus en la Prinsengracht. Victor Kugler è mort ils 16 da december 1981 a Toronto. === Johannes Kleiman === Johannes Kleiman è naschì ils 17 d’avust 1896 a [[Koog aan de Zaan]]. El enconuscheva Otto Frank dapi che quel aveva fundà l’entschatta dals onns 1920 ina filiala da banca ad Amsterdam. L’onn 1923 è Kleiman daventà procurist en questa filiala ch’aveva sia sedia en la Keizersgracht 604. Gia il 1924 ha la filiala però chalà d’exister; sinaquai ha el lavurà a partir dal 1925 en il manaschi da ses frar Willy che distribuiva dischinfectants. Kleiman ha maridà il 1927; da la lètg è naschida ina figlia. L’onn 1933 ha Otto Frank danovamain fundà ina firma ad Amsterdam; il 1938 ha quella fatg midada en la Prinsengracht 263. Là è Kleiman daventà contabilist da las firmas Opekta e Pectacon. Ils 18 da december 1941 è el daventà uffizialmain successur da Frank en la direcziun dad Opekta, damai che quel, sco Gidieu, na dastgava betg pli manar la firma. A partir dal fanadur 1942 ha Kleiman gidà a proveder las persunas ch’eran sa zuppadas en la chasa davos. Kleiman pativa però da gronds problems cun il magun, dals quals er Anne Frank rapporta en ses diari; ils 31 da mars 1943 ha el gì ina hemoragia dal magun ed il settember dal medem onn ha el stuì vegnir operà. Ils 4 d’avust 1944 è Kleimann vegnì arrestà ensemen cun ils cussadents da la chasa davos e cun ses collega Kugler. Dal quartier general a la Euterpestraat ad Amsterdam èn Kleiman e Kugler l’emprim vegnids manads en la praschun al Amstelveenseweg e dals 7 fin ils 11 da settember èn els stads empraschunads a la Weteringschans ad Amsterdam. Sinaquai als han ins transferì en il Champ transitoric Amersfoort; sin dumonda da la Crusch cotschna è Kleiman vegnì relaschà da là ils 18 da settember 1944. En il suenterguerra è Kleiman s’engaschà per mantegnair la chasa Prinsengracht 263–267 ad Amsterdam sco lieu da commemoraziun. Dal 1952 fin sia mort ils 28 u 30 da schaner 1959 en ses biro ha Kleiman manà la firma Opekta. El ha er guidà numerus visitaders tras la Chasa dad Anne Frank. Il 1971 è el vegnì onurà sco ‹Gist tranter ils pievels›. == La chasa == La Chasa dad Anne Frank (ollandais Anne Frank Huis) a la Prinsengracht 263–267 ad [[Amsterdam]] exista dapi ils 3 da matg 1960 en furma da museum.<ref>Cf. l’[http://www.annefrank.org/en/Museum/From-hiding-place-to-museum/Saved-from-demolition/ istorgia da la chasa], sin www.annefrank.org, consultà ils 5 da zercladur 2014.</ref> === Istorgia da la chasa === La chasa Prinsengracht 263 – sco er la chasa daspera cun il numer 265 ch’è pli tard vegnida acquistada dal museum – ha Dirk van Delft laschà eriger il 1635. La fatschada da la vart dal chanal deriva da l’onn 1740, cura ch’ins ha spazzà la part davos e remplazzà quella tras la chasa davos odierna, pli gronda. Oriundamain era la chasa ina residenza privata, pli tard ha ella servì sco magasin. En la part davant cun ses vasts ischs che regordan ad ina stalla eran mess sut tetg en il 19avel tschientaner chavals. A l’entschatta dal 20avel tschientaner è sa stabilì en l’edifizi in producent da rauba dal tegnairchasa. Ad el è suandà il 1930 in producent da rodas da clavazins, il qual ha dà si la producziun il 1939. Il prim da december 1940 han las firmas Opekta e Pectacon che vegnivan manadas dad Otto Frank fatg midada da la Singel en la Prinsengracht 263. Il plaunterren sa cumponiva da trais parts. Davant sa chattava il magasin e l’entrada dals furniturs, davos quel ils mulins da spezarias ed en la part davos il magasin, en il qual ils bains vegnivan pachetads per il commerzi. Sin l’emprim plaun sa chattavan ils biros da Frank e da ses emploiads: Miep Gies, Bep Voskuijl e Johannes Kleiman (davant), Victor Kugler (amez) ed Otto Frank sez (davosvart). Tar la chasa davos sa tracti d’ina prolungaziun da l’edifizi. Entras autras chasas è quella protegida sin tuttas quatter varts da vegnir vesida nà da la via. Perquai ha ella furmà in zup adattà per il temp da la persecuziun dals Gidieus durant l’occupaziun tras ils naziunalsocialists. Las famiglias dad Otto Frank e Hermann van Pels sco er Fritz Pfeffer han vivì bundant dus onns ed in mais sin radund 50 meters quadrat en stanzas stgirentadas. Be la saira e durant las fins d’emna, cura ch’ils emploiads da la firma avevan bandunà l’edifizi, pudevan las persunas zuppadas er sa render en la part davant da l’edifizi. Suenter che la Gestapo ha arrestà e deportà ils cussadents ils 4 d’avust 1944, èn la vestgadira, las mobiglias ed ils objects persunals vegnids confiscads; collavuraturs da la Gesatpo han rumì la chasa davos e spedì l’inventari en Germania per al reparter a famiglias tudestgas ch’avevan pers lur dachasa tras ils bumbardaments. Avant la rumida han Miep Gies e Bep Voskuijl però pudì spendrar tranter auter il Diari dad Anne Frank. Gia pauc temp suenter la publicaziun dal diari èn arrivads ils emprims visitaders, ils quals ils anteriurs gidanters han manà en rom da guidas privatas tras l’anteriur zup. L’onn 1954, suenter che la firma Opekta aveva fatg midada, è l’entir bloc vegnì vendì ad in agent d’immobiglias; quel aveva l’intenziun da spazzar las chasas e d’eriger là ina fabrica. Ils 23 da november 1955 ha la gasetta ollandaisa ‹Het Vrije Volk› lantschà ina campagna cun l’intenziun da mantegnair la chasa e da la tschentar sut protecziun. Il di da la demoliziun previsa han represchentants da la campagna protestà davant la chasa ed han cuntanschì ina protecziun provisorica. L’onn 1957 ha il possessur da quel temp, in fabritgant da mantels, transcrit sco segn da buna voluntad la chasa a la Fundaziun dad Anne Frank che Otto Frank e Johannes Kleiman avevan fundà ils 3 da matg dal medem onn. Cun agid dals daners da donaziun ch’eran vegnids libers ha la fundaziun sinaquai cumprà la chasa cunfinanta nr. 265. Uschia è il zup sa mantegnì fin oz en ses stadi original. === Il museum === [[Datoteca:Anne-Frank-Haus,_Amsterdam_(4).jpg|thumb|240px|Il museum odiern]] En las chasas davant han ins endrizzà l’onn 1960 in museum davart la persecuziun e suppressiun naziunalsocialistica. Il museum è vegnì renovà ed engrondì pliras giadas, tranter auter il 1970 e 1999. Tar la Prinsengracht 263 sa tracti dal vegl edifizi da la firma Opekta (1940–1955); a dretga da quel sa chatta (cun stgalims) la chasa 265, Keg’s Koffiehandel, ch’è enconuschenta or dal diari e che fa oz medemamain part dal museum. Las ulteriuras chasas fin al chantun da la via èn vegnidas spazzadas ils onns 1950 e remplazzadas tras novs edifizis. En la chasa 267 sa chatta oz l’entrada dal museum; a l’intern traversan ins la chasa 265 ed arriva en il vegl edifizi 263. Sin giavisch dad Otto Frank èn las stanzas en la chasa davos restadas nunmobigliadas. Intginas chaussas persunalas èn anc da vesair: la collecziun da fotografias cun stars dal film (sco Heinz Rühmann, Greta Garbo, Ginger Rogers) en la chombra dad Anne Frank, la tapeta, sin la quala Otto Frank nudava la creschientscha da sias figlias ed ina carta sin la quala el marcava l’avanzament dals Alliads durant la Segunda Guerra mundiala. Da la pitschna stanza en la quala viveva Peter van Pels mainan sulers en las chasas vischinas ch’èn medemamain vegnidas acquistadas da la fundaziun. Là vegnan preschentadas sper ils diaris originals exposiziuns che documenteschan divers aspects dal holocaust e cas actuals d’intoleranza per motivs da razza. La Chasa dad Anne Frank furma oz ina da las attracziuns turisticas principalas dad Amsterdam. L’onn da l’avertura èn arrivads 9000 visitaders; entaifer in decenni è questa cifra sa dublegiada. L’onn 1999 ha regina Beatrix reavert il museum suenter ina renovaziun cumplessiva. Quel cumpiglia uss l’entir cumplex d’edifizis e cuntegna er in café ed ina libraria. Las localitads da biro han ins mess enavos en il stadi dals onns 1940. Mintg’onn visitan radund in milliun persunas il museum. La Chasa dad Anne Frank datti er sco museum digital. Per quest intent han ins mobiglià per curt temp las localitads en la chasa davant e davos e fotografà quellas. A basa da questas fotografias han ins generà ina tura virtuala tras las localitads. Sin il gir tras la chasa sa laschan consultar infurmaziuns en furma da text, maletg e tun. === Ulteriurs museums e lieus da commemoraziun === L’onn 1998 han ins avert a [[Berlin]] il Center dad Anne Frank; quel furma l’organisaziun partenaria da la Chasa dad Anne Frank en Germania. Qua vegn mussada dapi il 2006 l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. hier & heute› che documentescha il diari e las staziuns da vita dad Anne Frank. En furma da tun e da video vegnan er a pled giuvenils da Berlin che sa confruntan cun dumondas actualas e fan uschia la punt al temp preschent. Ultra da quai vegn purschida ina vasta paletta d’occurrenzas sco prelecziuns, discurs cun perditgas dal temp, projecziuns da film, seminaris e discussiuns da podium. A Francfurt a.M., il lieu d’origin dad Anne Frank, èn sa mantegnidas las duas chasas nua ch’ha vivì la famiglia avant la fugia en ils Pajais Bass: al Marbachweg 307 (fin il 1931) ed a la Ganghoferstrasse 24 (omaduas en il quartier Dornbusch). Las duas chasas n’èn però betg accessiblas a la publicitad. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == ;Biografia * Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank.'' [Biografia, cun in epilog da Miep Gies], Claassen, Minca 1998, ISBN 3-546-00151-6. (L’autura examinescha a moda critica las differentas ediziuns, translaziuns ed elavuraziuns dal diari). ** ''Das Mädchen Anne Frank: Die Biographie.'' («Um unbekanntes Material erweiterte Neuauflage»), Fischer Taschenbuch, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-596-18902-1. ;Analisa critica da las ediziuns * Laureen Nussbaum: ''Anne Frank, zur Symbolfigur erhoben, als Schriftstellerin verunglimpft''. En: Helge-Ulrike Hyams, Klaus Klattenhoff, Klaus Ritter, Friedrich Wißmann (ed.): ''Jüdisches Kinderleben im Spiegel jüdischer Kinderbücher. Eine Ausstellung der Universitätsbibliothek Oldenburg mit dem Kindheitsmuseum Marburg.'' Oldenburg: BIS-Verlag, 2001, ISBN 3-8142-0766-1, p. 305–314. (L’autura evaluescha l’ediziun da Mirjam Pressler tenor criteris da la scienza litterara). * Laureen Nussbaum: ''Schematische Übersicht über die verschiedenen Versionen von Annes Tagebüchern''. En: Inge Hansen-Schaberg (ed.): ''Als Kind verfolgt: Anne Frank und die anderen''. Berlin: Weidler 2004, ISBN 3-89693-244-6, p. 279–282. ;Recepziun * Sven Kramer: ''Tagebuch der Anne Frank''. En: Torben Fischer, Matthias N. Lorenz (ed.): ''Lexikon der ‹Vergangenheitsbewältigung› in Deutschland: Debatten- und Diskursgeschichte des Nationalsozialismus nach 1945.'' transcript Verlag 2007, ISBN 978-3-89942-773-8, p. 107–109. * Katja Heimsath: ''«Trotz allem glaube ich an das Gute im Menschen»: das Tagebuch der Anne Frank und seine Rezeption in der Bundesrepublik Deutschland''. Hamburg: Hamburg Univ. Press 2013, ISBN 978-3-943423-00-6. ;Materialias d’instrucziun * Uta Hartwig: ''Literatur-Kartei ‹Anne-Frank-Tagebuch›''. Verlag an der Ruhr, Mülheim an der Ruhr 1999, ISBN 3-86072-406-1. * Tilmann Siebert: ''Anne Frank: Tagebuch''. Minca: Oldenbourg 2001, ISBN 3-486-80803-6. * Marion Siems (ed.): ''Erläuterungen und Dokumente: Anne Frank, Tagebuch.'' En: ''Reclams Universal-Bibliothek'', nr. 16039, Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 978-3-15-016039-8. * Sascha Feuchert, Nikola Medenwald: ''Lektüreschlüssel zu Anne Frank, Tagebuch. Für Schülerinnen und Schüler''. En: ''Reclams Universal-Bibliothek'', nr. 15412, Reclam, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-015412-0. * Walburga Freund-Spork: ''Erläuterungen zu: Anne Frank: Das Tagebuch der Anne Frank'', (''Textanalyse und Interpretation'', tom 410), C. Bange Verlag, Hollfeld 2012, ISBN 978-3-8044-1974-2. * Nicola Brauch: ''Das Anne Frank Tagebuch: eine Quelle historischen Lernens in Unterricht und Studium''. Kohlhammer, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-17-021894-9. ;Fastizs rumantschs en connex cun Anne Frank e ses diari * Carl O. Flisch: ''Igl diari da l’Anne Frank''. En: ''Per mintga gi'' 1957, p. 102–112. [Infurmaziuns biograficas e div. passaschas or dal diari]. * -a -i: ''Anne Frank. Ina brev ord siu diari / Anne Frank ha veramein viviu''. En: ''Il Pelegrin'' 60, 1959, p. 186s. e 198–200. [Infurmaziuns biograficas e passascha or dal diari]. * ''Anne Frank e nus''. [Broschura accumpagnanta tar l’exposiziun a Cuira e Samedan il mars/avrigl 1996, cf. [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/anne-frank-e-nus.pdf pdf]]. * ''Il diari dall’Anne Frank''. [Versiun teatrala, translatada ed inscenada dad Erwin Caduff cun l’Uniun da teater Cuschnaus, 1996]. * Maria Beer: ''Anne Frank – stuiu murir avon 60 onns (1945). Autura dil diari – ch’ei plogn e perdetga enina''. En: ''Calender Romontsch'' 146, 2005, p. 419–422. * ''Il diari dad Anne Frank / Or dal diari dad Anne Frank''. En: ''Sgurdins''. (Cudesch per scolars / Commentari 4: Lingua). Cuira 2012, p. 63 / p. M4.5a–b. [Infurmaziuns biograficas e div. passaschas or dal diari]. * Plinavant cumpara il destin dad Anne Frank en divers material davart il giudaissem ch’è vegnì translatà dal tudestg per l’instrucziun da religiun, p.ex. ''Il Giudaissem – Ils Gedius, nos frars!'' (1989, sursilvan), ''Güdeuissem – Anne Frank'' (2010, vallader). == Colliaziuns == {{Commonscat| Diary of Anne Frank |Diari dad Anne Frank}} * [https://biblio.wiki/wiki/Het_Achterhuis_(Anne_Frank) ''Het Achterhuis. Dagboekbrieven van 14 Juni 1942 – 1 Augustus 1944'']. Versiun originala ollandaisa online * [https://web.archive.org/web/20240926113928/https://affordance.typepad.com//files/anne-frank.txt Anne Frank: ''Het Achterhuis''], text cumplet dal diari en versiun neerlandaisa sin affordance.info * [https://www.annefrank.org/en/ Chasa dad Anne Frank ad Amsterdam] * [https://www.annefrank.de/ Center dad Anne Frank a Berlin] * [http://www.jbs-anne-frank.de/ Lieu da scuntrada da giuvenils Anne Frank a Francfurt a.M.] * [http://www.annefrank.at/ Project da scola en l’Austria] * [http://www.annefrankguide.net/ ''WebGuide Anne Frank und der Zweite Weltkrieg''] (materialias, infurmaziuns istoricas e tips da retschertga per giuvenils) * [https://web.archive.org/web/20160501231248/http://www.heinz-ruehmann-gedenkseite.de/Geschichtsdatenbank/Der_kurze_Sommer_der_Anne_Frank.htm Michael Knoke: ''Der kurze Sommer der Anne Frank''] (cronologia, citats, litteratura) [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Temp modern]] [[Categoria:Naziunalsocialissem]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura)]] nvwx1neuxs16yj80ars9x3at8q0de2g 0 13289 172714 161860 2026-07-03T01:11:28Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172714 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Fignicler |Maletg = Sorbus_aria-3420.jpg |Descripziun = Fignicler |Famiglia = Roseras (Rosaceae) |Sutfamiglia = Spiraeoideae |Tribus = Pyreae |Suttribus = Puma da minz (Pyrinae) |Gener = Figniclers (''Sorbus'') |Binomen = Sorbus aria |Autur = (L.) Crantz |Onn = }} </div> Il '''fignicler''' (''Sorbus aria'') è ina spezia da planta dal gener dals figniclers (''Sorbus'') entaifer la famiglia da las roseras (Rosaceae). ''Sorbus aria'' furma la spezia principala dal sutgener ''Aria'' Pers. La planta dispona d’ina garnitura da cromosoms diploida e sa multiplitgescha a moda sexuala. Cun excepziun da ''Sorbus domestica'' furma il fignicler cun las autras spezias principalas da las sutspezias da ''Sorbus'' bastards primars fertils.<ref>Norbert Meyer: ''Sorbus'', en: Rothmaler: ''Exkursionsflora von Deutschland. Gefäßpflanzen: Kritischer Ergänzungsband'', Springer Verlag Berlin Heidelberg 2016, p. 113ss., ISBN 9783827431325.</ref> == Etimologia == L’origin dal num rumantsch n’è betg enconuschent, eventualmain sa tracti d’in num da derivanza preromana.<ref>Cf. las remartgas correspundentas en il [https://www.vocabularisursilvan.ch ''Niev vocabulari Sursilvan''] ed en il [http://online.drg.ch/ ''Dicziunari Rumantsch Grischun''].</ref> Il num tudestg Mehlbeere sa referescha probabel al fatg ch’ils fritgs madirs e setgentads vegnivan pli baud agiuntads a la farina da far paun. == Descripziun == === Caracteristicas vegetativas === [[Datoteca:Sorbus aria Sturm9.jpg|thumb|left|200px|Illustraziun or da l’ovra da Johann Georg Sturm (1796)]] Il fignicler crescha per ordinari sco planta da grondezza mesauna che cuntanscha autezzas da fin a 10 meters. Magari chattan ins er exemplars d’ina lunghezza da fin a 20 meters.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> Sin terrens grippus u suenter che la planta è vegnida tagliada crescha il fignicler magari er en furma da chaglia.<ref name = "Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aria'': p. 78–80).</ref> Las ragischs penetreschan vaira profund en il terren. La scorsa da colur grisch naira è surtratga da flatgs alvs. Quella resta ditg vaira glischa; pir en la vegliadetgna sa sviluppan sfessas per lung.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> La curuna porta in fegliom ritg e spess. La roma è segnada a l’entschatta d’ina glischur cotschen brina, porta ina scorsa ed in pail spess da colur alv grischenta; pli tard daventa la roma niva. Ils fegls verds èn ordinads sin la roma en posiziun alternanta. La lunghezza dal moni correspunda ca. ad in tschintgavel dal plat dal fegl. Il plat cuntanscha vi da chatschs curts ina lunghezza da 5 fin 12 centimeters ed ina ladezza da 5 fin 9 centimeters.<ref name = "Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aria'': p. 78–80).</ref> La furma dal fegl è fitg variabla. La gronda part da la feglia dispona d’ina furma ovala/elliptica fin lunghenta/en furma da lantschetta. Daspera datti er fegls quasi radunds. Tipic è ch’il fegl è il pli lad entamez u in pau sut la mesadad.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> Il piz dal plat po esser mut u en furma da piz; da la vart dal moni è il plat per ordinari radund. La textura dal fegl è relativamain fina, l’atun daventa quella in pau pli groppa. Ils (9–)10 fin 14(–15) pèrs da gnervs sa separan en in angul giz dal gnerv principal. L’ur dal fegl è crennà dublamain. Ils singuls dents dal fegl èn da grondezza mesauna, èn vieuts vers anora ed orientads en direcziun dal piz dal fegl. Ils dents èn per ordinari tuttina lungs sco lads ubain pli lungs che lads.<ref name = "Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aria'': p. 78–80).</ref> La vart sura dal fegl, da colur verd stgira, è l’emprim cuverta cun in pail da fieuter, ma daventa alura svelt niva. La vart sut dal fegl è surtratga cun in pail da fieuter alv. Tar fegls che creschan en la sumbriva po il pail sin la vart sut dal fegl er esser da colur alv verdenta. === Caracteristicas generativas === [[Datoteca:Blühende_Mehlbeere.jpg|thumb|200px|Planta en fluriziun (en in guaud alpin)]] Il temp da fluriziun s’extenda dal matg fin il zercladur. Las flurs alvas dal fignicler èn ordinadas en umbellas faussas en furma da mesa culla, las qualas cuntanschan il temp da fluriziun ina ladezza da ca. 7 fin 12 centimeters.<ref name = "Meyer2005">Norbert Meyer, Lenz Meierott, Herbert Schuwerk, Otto Angerer: ''Beiträge zur Gattung Sorbus in Bayern.'' En: ''Berichte der Bayerischen Botanischen Gesellschaft zur Erforschung der Heimischen Flora'', tom spezial, 2005, p. 5–216 (''Sorbus aria'': p. 78–80).</ref> Ils portaflurs èn surtratgs d’in pail da fieuter da colur alva ed èn orientads dretg si.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> Las flurs ermafroditas han ina simmetria radiara, sa cumponan da tschintg fegls e d’in tschertgel enturn la flur dubel. Lur diameter munta a 10 fin 15 millimeters. Ils fegls dal chalesch ed il chalesch sez èn munids cun in pail da fieuter da colur alva. Er ils fegls da la curuna libers, ordinads en furma da roda, disponan sin lur vart sura vers l’intern d’in pail da fieuter. Ils 20 stamins èn arranschads en quatter rudels en posiziun spustada e vargan lunsch or da la flur. Ils dus fin quatter carpels èn creschids ensemen be en la part giudim e sviluppan nufs fructivs mez sutposts.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> Ils stigmas (per il pli dus, analog als carpels) èn ordinads en posiziun libra. A partir da l’avust cumenzan a madirar ils pitschens fritgs da colur cotschen melna fin cotschen stgarlat; quels èn ovals fin radunds e sumeglian mails pitschens. Il dumber da cromosoms munta a 2n = 34.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 505.</ref> == Ecologia == Las ragischs disponan d’ina mycorrhiza ectotrofa, vul dir che sa nutrescha ordaifer la planta ospitanta. Il fignicler è ina spezia ch’ha difficultads da pudair concurrer cun autras spezias e na furma perquai mai populaziuns serradas, mabain cumpara adina sco cumpart d’in guaud maschadà. Ord vista da l’ecologia da las flurs sa tracti da flurs centralas che cuntegnan nectar. L’impollinaziun succeda tras insects. Il fignicler ha ina tscherta muntada en l’apicultura. La multiplicaziun succeda a moda sexuala ed a moda apomictica (vul dir senza meiosa e senza uniun dals gamets). La madirezza dals fritgs è cuntanschida il settember u october. Ils fritgs restan d’enviern vi da la planta. == Derasaziun == [[Datoteca:Sorbus_aria_range.svg|thumb|240px|Territori da derasaziun]] Il fignicler è derasà en l’[[Europa dal Vest]], [[Europa Centrala]] ed [[Europa dal Sidost]]. En l’[[Europa dal Nord]] ed en parts da l’[[Europa dal Sidost]] manca ella percunter. La planta cumpara a moda sparpagliada en guauds suleglivs da ruvers e faus, en chagliom sitg, sin terren crappus e grippus sco er sin la pastgira d’erva auta subalpina. Il meglier crescha ella sin terrens sitgs, ritgs da chaltschina en lieus suleglivs. == Utilisaziun == Cumpareglià cun autras spezias dal gener, vegn il niz dal fignicler giuditgà sco plitost modest. Il fritg, numnà fignecla, ch’è quasi senza gust, duvrav’ins pli baud per far vinars u aschieu. Mieuts e maschadads cun farina vegnivan els magari elavurads ad in paun ch’aveva in gust levamain dultsch. En la medischina populara vegnivan ils fritgs tratgs a niz en regiuns muntagnardas en cas da tuss, diarrea e catars. Medemamain als duvrav’ins per l’engrasch da portgs. La feglia e roma satiglia serviva sco pavel per animals manidels. Da la roma che vegniva tagliada l’atun sa laschava gudagnar ina colur naira per colurar launa.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> Sco planta decorativa vegn il fignicler plantà en parcs, curtins ed a l’ur da vias. Il lain ha ina colur relativamain clera; el dispona d’in lain alv fitg lad, da colur mellen clera, e d’in cor da colur brin cotschna.<ref>Gerhard K.F. Stinglwagner, Ilse E. Haseder, Reinhold Erlbeck: ''Das Kosmos Wald- und Forstlexikon.'' 3. ed., Kosmos, Stuttgart 2005, p. 196, ISBN 3-440-10375-7.</ref> Il lain è fitg dir e resistent. El resista bain a l’aura, sa mantegna ditg e sa lascha er elavurar bain. Localmain vegn el duvrà per lavurs da turnar e d’entagliar; en pli al dovr’ins per exempel per far monis da guaffens u duvas.<ref name="Kutz">Herfried Kutzelnigg: ''Sorbus''. En: Hildemar Scholz (ed.): ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa'', ed. cumplettada, tom IV, part 2B: ''Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (3) (Rosaceae, 2. Teil)'', Blackwell, Berlin/Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-2533-8, p. 358–362.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed. cumplettada, Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5. * Margot Spohn, Marianne Golte-Bechtle: ''Was blüht denn da? Die Enzyklopädie: über 1000 Blütenpflanzen Mitteleuropas''. Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10326-9. * Peter Schütt, Horst Weisgerber, Hans J. Schuck, Ulla Lang, Bernd Stimm, Andreas Roloff: ''Enzyklopädie der Laubbäume''. Nikol, Hamburg 2006, ISBN 3-937872-39-6. * Siegmund Seybold (ed.): Schmeil-Fitschen. ''Die Flora von Deutschland interaktiv. Sehen – Bestimmen – Wissen. Der Schlüssel zur Pflanzenwelt''. CD-ROM, versiun 2.0. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2004, ISBN 3-494-01368-3. == Colliaziuns == {{Commonscat|Sorbus aria|Fignicler}} * [https://www.infoflora.ch/de/flora/sorbus-aria.html Sorbus aria (L.) Crantz], sin: infoflora.ch * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20190511050758/http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Rosengewaechse/aria_agg.htm#Gew%C3%B6hnliche%20Mehlbeere Gewöhnliche Mehlbeere], sin: flora-de. * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/rosa/sorbu/sorbariv.jpg Derasaziun en l’emisfera nord], tenor Eric Hultén, Magnus Fries: ''Atlas of North European vascular plants''. 1986, ISBN 3-87429-263-0. [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] i73hble7dtwu4rx5ft1iu70jlc65tiw 0 13297 172721 163623 2026-07-03T03:03:10Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172721 wikitext text/x-wiki {{Model:Taxobox |Tip = Animal |Num = Luf |Maletg = Canis_lupus.jpg |Descripziun = Luf (''Canis lupus'') |Urden = Carnivora |Superfamiglia = Canoidea |Famiglia = Chauns (Canidae) |Tribus = Canini |Gener = ''Canis'' |Spezia = Luf |Binomen = Canis lupus |Autur = Linnaeus |Onn = 1758 }} Il '''luf''' (''Canis lupus'') è il pli grond animal da rapina or da la famiglia dals chauns (Canidae). Lufs vivan per ordinari en stirpas; en la lingua da mintgadi discurr’ins en quest connex da trieps. La preda principala en la gronda part dal territori da derasaziun furman animals ad ungla mez gronds fin gronds. Dapi il pleistocen tardiv era il luf derasà en furma da pliras sutspezias en tut l’[[Europa]], en vastas parts da l’[[Asia]], inclusiv la [[Peninsla Araba]] ed il [[Giapun]], sco er en l’[[America dal Nord]]. En l’[[Europa Centrala]] èn ils lufs vegnids persequitads sistematicamain dapi il 15avel tschientaner. En il 19avel tschientaner als aveva l’uman decimà tras chatscha en quasi tut ses territoris da derasaziun en tut il mund; en l’Europa dal Vest ed Europa Centrala era el bunamain vegnì extirpà ed en il Giapun schizunt dal tuttafatg. Dapi la fin dal 20avel tschientaner vegn il luf protegì en blers pajais ed ils effectivs sa revegnan puspè, e quai malgrà ch’i dat vinavant persecuziuns illegalas. Er en Svizra èn returnads dapi ils onns 1990 singuls lufs; in emprim triep è sa furmà il 2012. Il luf tutga tar ils pli enconuschents animals da rapina; da vegl ennà gioga el in’impurtanta rolla en ils mitus e las paraulas da blers pievels. Dal luf derivan ultra da quai tut ils chauns. == Caracteristicas == === Caracteristicas generalas === [[Datoteca:Scandinavian_grey_wolf_Canis_lupus.jpg|thumb|230px|Exemplar fotografà en il Danemarc]] Da princip regorda in luf ad in chaun grond; cumpareglià cun chauns da sumeglianta cumparsa è il corp dal luf pli lung ed il pèz pli aut, ma pli graschel. Lufs èn da statura plitost satiglia ed han chommas lungas. Il chau è relativamain grond, cun in frunt lad, in gnif lung ed ureglias curtas drizzadas a dretg si, orientadas enavant e munidas a l’intern cun in pail spess. Ils egls stattan en ina posiziun levamain enclinada ed èn medemamain orientads enavant. La cua spessa mesira ca. in terz da la lunghezza dal corp e dal chau.<ref>H. Okarma: ''Der Wolf.'' 1997, p. 11ss.</ref> Pervi dal vast territori da derasaziun varieschan la grondezza dal corp ed il pais dal luf vaira ferm. Per ordinari cuntanscha l’animal ina lunghezza dal corp e dal chau da 1,0 fin 1,6 meters, la cua mesira tranter 33 e 55 centimeters, il pais tranter 20 e 40 kilograms. La lunghezza da las chomma davos cuntanscha 20 fin 25 centimeters, la lunghezza da l’ureglia 9 fin 12 centimeters. Ils pli gronds lufs vivan en la [[Russia dal Nord]] sco er en l’[[Alasca]] ed il [[Canada]]; lur autezza da las spatlas munta a radund 80 centimeters. Quests lufs pon avair in pais da fin a 80 kilograms. Ils pli pitschens lufs vivan en il [[Proxim Orient]] e sin la [[Peninsla Araba]]; quels han ina lunghezza dal chau e dal corp da ca. 80 centimeters, paisan radund 20 kilograms e la lunghezza da la cua munta a ca. 29 centimeters. Las femellas èn 2 fin 12 procent pli pitschnas ch’ils mastgels e 20 fin 25 procent pli levas. Ils lufs che vivan en l’[[Europa Centrala]] sa chattan tranter ils dus extrems numnads: En la [[Pologna]] han mesiraziuns mussà ch’ils mastgels avevan en media ina lunghezza dal corp e dal chau da 119 centimeters ed in’autezza da la spatla da 70 fin 90 centimeters; las femellas mesiravan 111 centimeters (valurs extremas 97 fin 124 centimeters) resp. in’autezza da la spatla da 60 fin 80 centimeters. Il pais dals mastgels tanscheva da 35 fin 67 kilograms, quel da las femellas da 27 fin 50 kilograms.<ref>H. Okarma: ''Der Wolf.'' 1997, p. 11s.</ref> La coluraziun è fitg variabla, i dat lufs alvs, alvents, melnents, cotschnents, brins grischs e nairs. En las zonas tempradas da l’[[Europa]] e da l’[[Asia]] domineschan lufs da colur mellen grischa u grisch brina, las populaziun situadas pli en il nord disponan da pli autas cumparts d’animals nairs ed alvs. Per ordinari domineschan ils chavels stgirs si dies e vi da la cua. Il venter, las chommas ed il gniv èn per il pli colurads pli cler. Tenor retschertgas geneticas deriva la colur dal pail naira tar ils lufs d’ina mutaziun ch’è l’emprim sa fatga valair tar ils chauns e ch’è pli tard penetrada en la populaziun da lufs.<ref>Peter Aldhous: ''Handsome wolves stole dogs’ black coat.'' En: ''New Scientist'', tom 199, nr. 2675, 2008, p. 12.</ref> === Caracteristicas da la chavazza e dal skelet === [[Datoteca:Canis_lupus_05_MWNH_358.jpg|thumb|200px|Chavazza dal luf]] La chavazza dal luf è lunghenta, ella mesira en tut ca. 21 fin 25 centimeters ed è uschia pli lunga che la chavazza da mintg’autra spezia da chaun. L’oss dal nas è segnà sur l’entira lunghezza da pitschnas foppas. La dentadira dal luf consista sco tar tut ils chauns en mintga vart da la missella sura da trais incisivs, in dent chanin, quatter premolars e dus molars ed en mintga vart da la missella sut da trais incisivs, in dent chanin, quatter premolars e trais molars. Tut en tut ha lufs pia 42 dents. Il premolar P⁴ en la missella sura ha ina lunghezza (betg da scumbigliar cun l’autezza) da bundant 20 millimeters; el vegn numnà dent da stgarpar e furma cun il molar M₁ da la missella sut (che vegn medemamain numnà dent da stgarpar) ina zanga. Il molar M² en la missella sura ha ina surfatscha da mastegiar da bundant 100 millimeters quadrat, quai che na vegn cuntanschì da nagin’autra spezia da chaun. Sco tut ils chauns dispona er il luf d’in oss dal penis (Baculum). Quel finescha en piz ed è munì sur l’entira lunghezza cun ina chava.<ref name="Wozencraft 2008">W. Chris Wozencraft: ''Wolf.'' En: Andrew T. Smith, Yan Xie: ''A Guide to the Mammals of China.'' Princeton University Press, Princeton NJ 2008, ISBN 978-0-691-09984-2, p. 416–418.</ref> == Differenzas tar il chaun == Tar ils chauns che vegnan tegnids en chasa sa tracti da furmas domesticadas dal luf; ensemen cun il dingo (il chaun ch’è puspè daventà selvadi) tutgan quels pia tar la medema spezia (''Canis lupus''). Lufs e chauns sa laschan per il pli distinguer a basa d’intgins tratgs caracteristics; quant gronda che la differenza è, variescha però ferm da razza tar razza. Il gnif è per ordinari pli curt tar chauns che tar il luf. Lufs han savens flatgs clers sur ils egls, vistas cleras ed in culiez alvent; si dies portan els savens in flatg stgir en furma da sella. Ils egls èn mellens fin verd mellens e stattan en ina posiziun levamain enclinada. Las ureglias èn adina drizzadas dretg si ed èn per ordinari pli pitschnas che quellas dals chauns. Perquai che las chommas èn en cumparegliaziun cun il chaun pli lungas, correspundan las conturas dal corp en il profil (senza chau, culiez e cua) pli u main ad in quadrat; las conturas dal corp dal chaun correspundan percunter ad in rectangul ch’è pli lung che aut. Cur ch’ils lufs ruaussan penda lur cua per il pli engiu, tar chauns è quel savens drizzà ensi u enrullà. En intgins cas sa lascha però be dir cun agid d’in’analisa ADN sch’i sa tracta tar in individi d’in luf, d’in chaun u d’ina furma maschadada cun parents dad omaduas varts. === Differenzas morfologicas ed anatomicas === [[Datoteca:Canis_lupus_Kopf.JPG|thumb|220px|Caracteristicas dal chau dal luf]] Lufs han ina glonda sin la vart sura da la cua (glonda violetta); tar blers chauns manca quella u è degenerada, entant ch’ella è sa sviluppada tar auters ad in vast champ da glondas. Surtut vi da la chavazza sa laschan observar numerusas differenzas tranter il luf ed il chaun. Chavazzas da lufs han en cumparegliaziun cun chavazzas da chauns ina cresta da la verscha pli auta, la quala serva sco punct da partenza per la musculatura da mastegiar. En la regiun dal frunt è il profil da la chavazza d’in luf in pau pli plat che quel d’in chaun. Ils dents da morder (incisivs) da la missella sut èn ordinads pli spess tar il luf che tar il chaun. La lunghezza dal dent da stgarpar en la missella sura (il premolar P4) mesira tar il chaun damain che 20 millimeters. Ina lingia imaginara tranter ils oss dal giuf (pop. oss da la vista) e la part sura da la chavazza munta tar il luf en in angul pli pitschen (40 fin 45 grads) che tar il chaun (50 fin 60 grads).<ref>Joachim Jenrich, Paul-Walter Löhr, Franz Müller, Henning Vierhaus: ''Mittel- und Großsäuger. Bildbestimmungsschlüssel anhand von Schädelmerkmalen.'' (''Beiträge zur Naturkunde in Osthessen'', tom 53, suppl. 1. Michael Imhof Verlag, Petersberg 2016, ISBN 978-3-7319-0448-9, p. 84ss.</ref> === Ulteriuras differenzas === Tar ils lufs èn las femellas be ina giada ad onn fritgaivlas, tar ils chauns fin duas giadas. Tar ils lufs produceschan ils mastgels be sperms fritgaivels durant il temp da paregliaziun l’enviern e l’entschatta da la primavaira; tar ils chauns èn ils mastgels percunter abels da sa multiplitgar da tut onn. Ils fastizs dal luf e dal chaun cun lur tschintg ballas e la grondezza variabla na sa laschan betg distinguer senza dubi in da l’auter; perquai vegnan passidas savens attribuidas al chaun u al luf cun persequitar lur decurs: Ils luf tschentan en la naiv la toppa davos en il fastiz da la toppa davant; en il triep chaminan els savens in davos l’auter e tschentan las toppas en ils fastizs dal luf davant. Uschia pon ins avair l’impressiun ch’i sa tractia dal fastiz be d’in singul luf, fin che la passida sa sparta tuttenina en pliras passidas individualas. Il decurs d’ina passida da lufs è ultra da quai savens sur plirs tschient meters guliva ed orientada vers ina destinaziun concreta. Tar chauns èsi percunter tipic che quels van vi e nà e che lur passida n’ha nagin decurs guliv. == Derasaziun e spazi da viver == Oriundamain (vul dir avant la derasaziun dal ''Homo sapiens'' ed il svilup da l’agricultura e da la pasculaziun) era il luf il mammal da la terra il pli derasà en tut il mund. El era da chasa en l’entira [[Europa]] ed [[Asia]] sco er en l’[[America dal Nord]]. En vastas parts da quest immens territori da derasaziun, surtut en grondas parts da l’[[Europa dal Vest]] e da l’[[America dal Nord]], ha l’uman extirpà questa spezia. En l’[[Europa da l’Ost]], sin il [[Balcan]], en il [[Canada]], en la [[Sibiria]] ed en la [[Mongolia]] e per part er en l’Iran èn percunter sa mantegnidas populaziuns colliadas pli grondas. Uschiglio cumpara il luf be pli en furma d’effectivs isolads (per ordinari damain che 100 animals). Lufs occupan in grond dumber da habitats. Lur gronda capacitad da s’adattar als lascha viver tant en la tundra arctica sco er en ils deserts da l’[[America dal Nord]] e da l’[[Asia Centrala]]. La gronda part dals lufs viva sin pastgiras ed en guauds; colonisads vegnan però er palids, chagliom, terren cultivà, regiuns grippusas e muntognas fin en in’autezza da 2400&nbsp;m. Il luf è surtut vegnì enconuschent sco abitant dal guaud, perquai che l’uman al aveva savens gia chatschà baud or da las cuntradas avertas. == Moda da viver == === Organisaziun sociala === [[Datoteca:Wolf_610.JPG|thumb|220px|Pèrin da lufs]] Lufs èn segnads d’in cumportament social e territorial fitg exprimì. L’urden social usità dal luf è il triep; lufs singuls, sin ils quals in scuntra en la cuntrada selvadia, han per ordinari bandunà cun la madirezza sexuala il triep dals geniturs per furmar in agen triep. In triep da lufs sa cumpona per il pli dals geniturs e da lur descendenza; i sa tracta pia d’ina famiglia. Igl èn pussaivlas differentas variantas da questa structura da triep; tranter auter pon er in mastgel e duas femellas furmar il center dal triep che sa multiplitgescha.<ref name="Wolf Social Ecology">L. David Mech, Luigi Boitani: ''Wolf Social Ecology.'' En: L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behavior, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago e Londra 2003, ISBN 0-226-51697-0, p. 1–34.</ref> Magari vegnan tolerads en il triep lufs esters, per ordinari mastgels d’ina vegliadetgna da maximal trais onns, ils quals sa trategnan en il triep be per in tschert temp, da paucs dis fin sur in onn; tut tenor fundeschan quels pli tard cun ina giuvna femella dal triep in agen revier. Lufs giuvens bandunan lur geniturs per ordinari en la vegliadetgna da 10 fin 54 mais; en in triep pon pia viver lufs giuvens da quatter annadas. La gronda part dals lufs giuvens ha però gia bandunà il triep cun trais onns.<ref name="Wolf Behavior">Jane M. Packard: ''Wolf Behavior: Reproductive, Social, and Intelligent.'' En: L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behavior, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago e Londra 2003, ISBN 0-226-51697-0, p. 35–65.</ref> Ils lufs giuvens da l’onn avant sustegnan ils geniturs tar la tgira dals chagniels. Sut cundiziuns normalas sa cumpona in triep pia l’atun dals geniturs, dals descendents da l’onn avant u dals onns avant e dals descendents da quest onn. Suenter avair cuntanschì la madirezza sexuala bandunan ils lufs giuvens per il pli il territori dals geniturs e furman in agen revier, en il qual els fundeschan – per exempel cun in luf giuven ch’els han entupà sin lur migraziun sco partenari – in’atgna famiglia.<ref>H. Okarma: ''Der Wolf.'' 1997, p. 61.</ref> Uschè ditg che lufs giuvens vivan en il triep dals geniturs, na sa pareglian els per ordinari betg. En cas da stgarsezza da vivonda bandunan magari gia lufs da tschintg mais il territori, sch’els na vegnan betg pli provedids dals geniturs; a partir da questa vegliadetgna èn lufs giuvens abels da tschiffar sezs preda.<ref name="Wolf Social Ecology" /> Intgins lufs ch’èn ids davent restan en vischinanza dal triep dals geniturs, auters han ins percunter gia scuntrà en ina distanza da fin a 886 kilometers. En cas da migraziuns a lunga distanza mantegnan ils lufs savens la medema direcziun e guntgeschan citads e lais. Lufs migrads pon però er surpigliar en in territori vischin la posiziun d’in luf ch’è vegnì per la vita ubain separar a l’ur dal territori dals agens geniturs u d’in territori vischin in agen revier. Tscherts lufs giuvens ch’èn ids davent returnan magari per in tschert temp en il triep dals geniturs; quai po er succeder repetidamain.<ref name="Wolf Social Ecology" /> Trieps cumpiglian fin a 36 animals; la grondezza normala èn trieps da tschintg fin dudesch animals.<ref name="Sillero-Zubiri_S128">Claudio Sillero-Zubiri, Michael Hoffmann, David W. Macdonald: ''Canids: Foxes, Wolves, Jackals and Dogs. Status Survey and Conservation Action Plan.'' UCN/SSC Canid Specialist Group, 2004, p. 128.</ref> Lufs che sa nutreschan en emprima lingia d’animals pitschens u da rument furman savens trieps pli pitschens che quels che fan surtut chatscha sin gronds animals ad ungla sco elans u bisons. En l’emprim cas bandunan ils lufs giuvens baud lur triep, en l’ultim cas restan ils giuvens da plirs onns tar ils geniturs.<ref name="Wolf Social Ecology" /> Ils geniturs sa chattan da princip en ina posiziun dominanta envers las generaziuns giuvnas; cumbats areguard l’urden ierarchic linear na datti betg, bain però conflicts che vegnan surtut manads tras tranter lufs da differents stgalims da vegliadetgna. Tranter giuvens d’ina vegliadetgna pli avanzada han quests conflicts per ordinari lieu tranter la medema schlattaina; per il pli sa fan animals pli vegls valair envers animals pli giuvens. La consequenza da quai è in’ierarchia dubla (pervi da las duas schlattas) tenor la vegliadetgna. I po però er dar conflicts tranter mastgels e femellas; entaifer la medema classa da vegliadetgna domineschan per ordinari ils mastgels.<ref name="Wolf Behavior" /> L’interacziun sociala succeda sur in’entira retscha da signals optics ed acustics; in’impurtanta rolla giogan la mimica, suns e la posiziun da la cua.<ref name="Wolf Communication">Fred H. Harrington, Cheryl p. Asa: ''Wolf Communication.'' En: L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behavior, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago e Londra 2003, ISBN 0-226-51697-0, p. 66–103.</ref> Per exempel portan lufs tuttina sco chauns la cua ad aut en cas d’in cumportament dominant; ina cua tratga en è percunter in segn da submissiun e duai gidar ad impedir in cumbat. Segns da submissiun han be in effect pacifitgant sin auters lufs, sche quels appartegnan al medem triep; tar cumbats tranter animals da differents trieps restan quels senza effect. ==== Lufs en fermanza ==== En la litteratura dal fatg vegn savens descrit in urden ierarchic strictamain linear cun in pèr dominant (alfa) che schendra per ordinari la descendenza dal triep, ina gruppa d’animals en posiziun subordinada ed in animal flaivel a la fin da l’urden ierarchic (omega). Quest maletg sa basa sin l’observaziun da lufs che vegnan tegnids en fermanza e na sa lascha betg transponer directamain sin trieps che vivan en libertad. En fermanza vegnan savens tegnids lufs da differenta derivanza u serrads en plirs trieps. Qua n’èsi ni pussaivel che lufs giuvens van davent suenter avair cuntanschì la madirezza sexuala ni sa lascha evitar che animals parentads sa pareglian. En tals trieps che vegnan tegnids en fermanza datti perquai fitg savens conflicts.<ref name="Mech 1999">L. David Mech: ''Alpha status, dominance, and division of labor in wolf packs.'' En: ''Canadian Journal of Zoology.'' 77, 1999, p. 1196–1203.</ref> === Organisaziun dal territori === [[Datoteca:Lobo_marcando_su_territorio.jpg|thumb|210px|Mastgel che marchescha ses territori (Svezia)]] Trieps da lufs vivan per il pli en reviers che vegnan cunfinads tant envers auters trieps sco er envers singuls members da la medema spezia e defendids tenor basegn cun vehemenza. Ils reviers da trieps vischins sa cuvran perquai per il pli be a moda minimala. La grondezza dals reviers vegn per ordinari determinada tras la grondezza da las spezias che vegnan en dumonda sco animals da preda ed er dal dumber effectiv dals animals da preda. Tge dimensiuns ch’ils reviers han en media variescha oramai fitg ferm da regiun tar regiun e tanscha da 75 fin 2500 kilometers quadrat. En l’[[Alasca]] han ins er eruì grondezzas da reviers da fin a 6272 kilometers quadrat. En [[Pologna]] han ins constatà grondezzas da reviers tranter 150 e 350 kilometers quadrat. En grads da latituda situads pli vers nord èn ils reviers en media pli gronds, damai che la spessezza dals animals da preda è pli bassa. Ils reviers vegnan percurrids regularmain dals commembers dals trieps.<ref name="s1993-2004">Cf. t.a. Wlodzimierz Jedrzejewski, Krzysztof Schmidt, Jörn Theuerkauf, Bogumila Jedrzejewska, Henryk Okarma: ''Daily movements and territory use by radio-collared wolves (Canis lupus) in Bialowieza Primeval Forest in Poland.'' En: ''Canadian Journal of Zoology'', tom 79, nr. 11, p. 1993–2004.</ref> A cunfinar ils reviers servan surtut marcaziuns d’urin ed excrements. Sin lur migraziuns marcheschan ils lufs lur revier en media suenter mintga 240 meters cun urin. Per quest intent vegnan elegids objects marcants, per ordinari en posiziun verticala, sco singulas plantas, chaglias, crappa u pitgas. Ils mastgels plazzeschan la marcaziun per il pli en la posiziun ch’è enconuschenta nà dals chauns, cun auzar ina chomma davos, las femellas cun storscher enavant quella e l’auzar levet. En las regiuns da cunfin dal revier vegn marcà spezialmain intensiv. [[Datoteca:Howlsnow.jpg|thumb|180px|Luf che urla]] In ulteriur med per marcar il revier furma l’urlar communabel dals commembers dal triep. Quest urlar vegn savens respundì da trieps vischins. Sco ch’experiments al liber han mussà, tendeschan trieps che na respundan betg plitost a sa retrair dal triep che urla, entant che trieps che urlan èn pronts da defender lur lieu. En la tundra pon lufs udir ad urlar in l’auter sur ina distanza da fin a 16 kilometers, en regiuns cuvertas da guaud sur indesch kilometers. Entran lufs d’in auter triep malgrà las marcaziuns olfactoricas ed acusticas en il revier, vegnan quels per ordinari attatgads. Tals cumbats fineschan savens mortalmain; cumbats a l’intern da la spezia furman tar ils lufs ina da las raschuns da la mort natiralas las pli frequentas.<ref name="Wolf Communication" /> En tschertga da vivonda pon lufs s’allontanar fin a 48 kilometers da lur tauna u da lur giuvens e far entaifer 24 uras fin a 72 kilometers.<ref name="Wolf Social Ecology" /> En il guaud da Białowieża en [[Pologna]] han ils lufs da quatter trieps fatg per di en media ina distanza da 22,1 kilometers (femellas) resp. da 27,6 kilometers (mastgels). Per di èn vegnids utilisads radund nov procent dal revier; las parts dal revier ch’èn vegnidas percurridas plirs dis in suenter l’auter sa cuvrivan be minimalmain. Quai serva bain per l’ina a marcar preschientscha en l’entir revier per cunfinar quel uschia d’auters animals da la medema spezia, per l’autra però er ad augmentar il success da chatscha. Sin lur excursiuns suondan lufs gugent trutgs, vias, rivas, dies da muntognas ed autras furmaziuns da la cuntrada ch’als pussibiliteschan l’orientaziun; probablamain perquai ch’els pon uschia recognoscar meglier il conturn, senza stuair sa concentrar permanentamain sin la via davant lur pes. === Vivonda e moda d’ir a chatscha === Areguard la vivonda è il luf in generalist; el tschiffa bain surtut animals en la grondezza da la lieur brina fin a l’elan e bison, ma maglia er fritgs, capiergnas e lavadiras. Nutriment da basa dal luf furman en vastas parts da ses territori da derasaziun mammals erbivors da grondezza mesauna fin gronda. En il nord fan lufs surtut chatscha en il triep sin [[elans]], [[rens]] ed autras spezias da [[tschiervs]], ma er sin [[bovs-mustgat]]. En ils guauds eurasics da la zona temprada tutgan er [[portg selvadi|portgs selvadis]] ed en regiuns muntagnardas [[nursas selvadias]], [[chamutschs]] e [[capricorns]] tar la preda. Mammals pli pitschens sco [[lieurs brinas]], [[cunigls selvadis]], [[lemmings]] ed autras [[mieur-sfuigna|mieurs-sfuigna]] vegnan medemamain tschiffads. En l’America dal Nord giogan sper gronds animals ad ungla er [[castur|casturs]] e per part er [[peschs]] in’impurtanta rolla sco preda. Dal temp da las immensas scossas da [[bisons]] da l’America dal Nord avant l’arrivada dals Europeans hai probablamain dà là a la pli gronda spessezza da lufs en tut il mund: En las planiras da l’America dal Nord vivevan da quel temp tenor stimaziuns fin a 200&nbsp;000 lufs, ils quals sa nutrivan surtut da bisons.<ref name="Wolf Carnivore">Rolf O. Peterson, Paolo Ciucci: ''The Wolf as a Carnivore.'' En: L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behavior, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago e Londra 2003, ISBN 0-226-51697-0, p. 104–130.</ref> En vischinanza d’abitadis d’umans stgarpan lufs er nursas e bovs giuvens, ma er chauns e giats ch’èn sezs animals da rapina. Situads a la fin d’ina piramida da nutriment furma il luf in predatur d’emprima classa. Regularmain maglian lufs er capiergnas, per exempel cadavers da focas che las undas mainan a riva. Vanzadiras da spaisas resp. rument chasan è per exempel da gronda muntada per lufs en l’[[Israel]], en l’[[India]] u en [[China]]. Surtut en regiuns meridiunalas da l’Eurasia maglian lufs er fritgs sco coclas, tschareschas, mails, pairs ed ivas. Sco ils chauns traguttan er lufs pastg, probablamain per schubregiar il tratg digestiv da chavels u parasits; pastg pudess er servir sco funtauna da vitamins. En l’Europa Centrala domineschan [[chavriels]], [[tschiervs]] e [[portg selvadi|portgs selvadis]] il spectrum da nutriment.<ref>Ilka Reinhardt, Gesa Kluth: ''Leben mit Wölfen. Leitfaden für den Umgang mit einer konfliktträchtigen Tierart in Deutschland'' (= ''BfN-Skripten'', 201. Bundesamt für Naturschutz (BfN), Bonn 2007, p. 18 ([http://www.bfn.de/fileadmin/MDB/documents/service/skript201.pdf#page=102 PDF; 3,3&nbsp;MB]).</ref> En la [[Slovachia]] han ins chattà en 45,5 procent dals excrements intercurids restanzas da portgs selvadis, en 23,3 procent da [[tschiervs]], alura èn suandads la [[vulp]] (10,4 procent), il [[chaun]] (7,9 procent) ed il [[chavriel]] (5,5 procent). En la [[Pologna]] han ins cumprovà la stad [[tschiervs]] (cotschens) e [[chavriels]] en 93,1 procent e l’enviern en 97,0 procent dals excrements; il [[portg selvadi]] la stad en 47,7 procent da tut ils excrements e l’enviern en 29,0 procent.<ref>Włodzimierz Jȩdrzejewski, Bogumiła Jȩdrzejewska, Henryk Okarma, Krzysztof Schmidt, Karol Zub & Marco Musiani: ''Prey Selection and Predation by Wolves in Białowieẓa Primeval Forest, Poland.'' En: ''Journal of Mammalogy'', 81 (1), favrer 2000, p. 197–212.</ref> La quantitad da biomassa ch’il luf tschiffa e maglia dependa da differents facturs sco la vegliadetgna, la statura e surtut la grondezza dal triep. Sco che divers studis han mussà, tschiffan trieps pli gronds bain dapli animals, ma la quantitad da charn che stat effectivamain a disposiziun per mintga commember dal triep è pli pitschen che tar trieps da grondezza mesauna u pitschna. Percunter reusseschi a trieps gronds da defender meglier la preda cunter concurrents, entant che trieps pitschens ston per part, tut tenor las relaziuns, prender en cumpra sperditas substanzialas. [[Datoteca:Wolves_Kill.jpg|thumb|220px|Lufs cun las restanzas d’ina vatga-tschierv]] A basa da la rata da metabolissem, la quala inditgescha la svieuta d’energia per unitad da temp, han ins eruì per in luf che viva al liber d’in pais da 35 kilos in basegn da nutriment da 2,8 kilograms a di.<ref name="Głowaciński">Zbigniew Głowaciński, Piotr Profus: ''Potential impact of wolves Canis lupus on prey populations in eastern Poland.'' En: ''Biological Conservation'', 80 (1), avrigl 1997, p. 99–106.</ref> Tenor autras retschertgas tschiffan lufs che vivan al liber mintga di ina quantitad da preda che correspunda a 10 fin 21 procent da lur agen pais; tar in pais d’en media radund 40 kilograms fissan quai pia 4,0–8,4 kilograms per di.<ref>H. Okarma: ''Der Wolf.'' 1997, p. 50.</ref> Almain l’enviern passentan ils lufs en media 28 fin 50 procent dal temp cun ir en tschertga da vivonda.<ref name="Wolf Carnivore" /> Lufs chattan lur preda per ordinari tras l’odur da quels resp. cun suandar fastizs frestgs; en la cuntrada averta gioga er la vesida in’impurtanta rolla. Per il pli sa movan ils commembers dal triep in davos l’auter en lingia guliva tras il revier; sin terren nunsurvesaivel pon els però er ir in ord l’auter per chattar pli tgunsch preda. En cas da chatscha da notg gida la coluraziun alventa che blers lufs han vi dal gnif eventualmain a localisar ils commembers dal triep.<ref name="Wolf Carnivore" /> Lufs emprovan da s’avischinar tant sco pussaivel a l’animal da preda senza vegnir scuverts. Gronds animals ad ungla attatgan els pir cura che quels emprovan da mitschar. Na reusseschi betg als lufs da far prender l’animal la fugia smettan els l’attatga magari gia suenter paucas minutas, magari però er pir suenter uras. In animal en fugia vegn però schizunt persequità sch’ils lufs han gist fatg preda ed in animal en vischinanza sa fa tuttenina davent. Or da scossas da gronds animals ad ungla elegian ils lufs per ordinari animals giuvens, flaivels u fitg vegls cun chaminar in mument cun la scossa. Surtut animals da chasa als quals mancan ils mecanissems da protecziun cunter animals da rapina vegnan per part er tschiffads en surabundanza, pia senza ch’ils lufs èn abels da trair a niz tut ils animals mazzads. Tar animals che vivan al liber sa laschi percunter be observar darar ch’ils lufs fan preda a moda excessiva. Animals en fugia vegnan per ordinari be persequitads sur curta distanza cun gronda sveltezza; na reusseschi als lufs fin lura betg da tschiffar l’animal, vegn la chatscha interrutta. Persecuziuns sur plirs kilometers furman la gronda excepziun. Animals ad ungla fin a la grondezza d’ina vatga-tschierv emprovan da fugir. Animals pli gronds u cun bunas qualitads da sa defender ([[bisons]], [[elans]], [[portg selvadi|portgs selvadis]]) fan percunter frunt als lufs e quai savens cun success. Da l’autra vart èsi però er pussaivel ch’in sulet luf vegn da surventscher in elan u in bov-mustgat. Animals ad ungla pli pitschens vegnan per il pli mazzads cun ina suletta morsa en la gula u en la tatona. Animals pli gronds vegnan retegnids cun morder en la part davos, en las varts, en il dies ed en il nas ed als far crudar uschia per terra; silsuenter vegnan els medemamain mazzads cun morder en la gula. Silsuenter avran ils lufs per regla la chavorgia dal venter da la preda e maglian l’emprim ils organs interns sco il lom, il dir, il cor, la beglia ed ils gnirunchels; alura maglian els la charn musculara, surtut la gronda musculatura da las chommas. Durant consumar la preda datti savens conflicts tranter ils commembers dal triep; lufs (giuvens) che sa chattan pli bass en l’ierarchia ston per il pli sa tegnair enavos a l’entschatta. Durant l’emprima fasa da magliar pon lufs gronds consumar fin a diesch kilograms charn; silsuenter sa retiran els per ordinari, returnan però las proximas uras adina puspè per magliar ulteriurs tessids sco la pel u il magugl. La preda vegn sche pussaivel consumada dal tuttafatg, cun excepziun da l’ossa gronda ch’ils lufs na vegnan betg da rumper, dal pail, da parts da la beglia e dal magun.<ref>''Wer war es? Raubtierrisse erkennen und dokumentieren.'' Wildbiologische Gesellschaft Minca e.&nbsp;V., Minca 1997, p. 32s.</ref> En territoris cun gronds trieps da lufs e blers magliacadavers, sco per exempel en il [[Yellowstone National Park]], èn ils cadavers da las predas per il pli consumads dal tuttafatg en damain che 48 uras. Surtut a corvs reusseschi da chattar la preda da lufs entaifer paucas minutas, damai che quels sa trategnan gugent en vischinanza dals trieps da lufs.<ref name="Wolf Carnivore" /> Tocs da la preda che restan enavos u er entirs animals vegnan savens zuppads. Per exempel vegn in vadè cuvert cun naiv u che tocs charn gia magliads vegnan bittads si e deponids en in fop ch’il luf ha sez chavà e ch’el cuvra alura cun agid dal gnif. Da far deposits è surtut impurtant per lufs che van sulets a chatscha u per pitschens trieps. Tals deposits vegnan però savens spogliads da magliacadavers sco [[vulp|vulps]] u [[urs]]. === Multiplicaziun === [[Datoteca:Canis_lupus_resting_in_front_of_den.jpg|thumb|170px|In luf ruaussa davant ses zup]] En libertad cuntanschan lufs normalmain suenter dus onns la madirezza sexuala, en fermanza magari gia cun nov fin diesch mais e chauns gia cun set fin nov mais.<ref name="Wolf Population">Todd K. Fuller, L. David Mech, Jean Fitts Cochrane: ''Wolf Population Dynamics.'' En: L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behavior, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago e Londra 2003, ISBN 0-226-51697-0, p. 161–191.</ref> I dat però er lufs che vivan en libertad che cuntanschan lur madirezza sexuala pir cun quatter u tschintg onns. En l’Europa Centrala croda il temp da paregliaziun en la perioda tranter la fin da l’enviern e l’entschatta da la primavaira, pia ca. da la fin da schaner fin l’entschatta da mars. Entaifer quest temp dura la fasa da concepziun tar la singula femella però be stgars in’emna. Sco tar tut las spezias da la famiglia dals chauns vegn la paregliaziun terminada cun l’uschenumnà ‹pender› (cf. la descripziun en l’artitgel davart il chaun); il penis erigì vegn anc tegnì fin ina mes’ura en la vagina. Cas da reproducziun tranter consanguins na datti strusch en il liber, cun excepziun da territoris serrads, en ils quals tut ils lufs èn parentads stretgamain in cun l’auter (p.ex. sin inslas).<ref name="Wolf Behavior" /> Il temp da purtanza dura nov emnas. Avant la naschientscha dals giuvens vegn per il pli chavada ina tauna en la terra, ubain ch’il triep surpiglia ina tauna d’auters mammals, sco [[vulp|vulps]], ed engrondescha quella. Tant ils geniturs sco er ils lufs giuvens sa participeschan vi da las lavurs da chavar. Las taunas pon avair ina u pliras entradas. Sco taunas per parturir ils pitschens vegnan er en dumonda mutagls chavortgs, taunas en la grippa u foss chavads en il fund. Per ordinari sa chattan las taunas en vischinanza da l’aua ed en ina distanza considerabla dals cunfins dal revier. Circa in mais avant la naschientscha na bandunan tschertas femellas en purtanza strusch pli il conturn da la tauna e vegnan alura provedidas tras auters members dal triep.<ref name="Wolf Behavior" /><ref>H. Okarma: ''Der Wolf.'' 1997, p. 35–37.</ref> Ils giuvens naschan en la tauna. In letg sa cumpona d’in fin indesch, per il pli però da quatter fin sis chagniels. Ils novnaschids èn anc tschorvs e surds, paisan 300 fin 500 grams ed han in pail fin e stgir. Ils egls s’avran pir suenter 11 fin 15 dis, da quel temp èn ils chagniels er buns da chaminar, da brunclar e da mastegiar. Er ils emprims dents èn uss visibels. Suenter radund 20 dis cumenzan ils giuvens a reagir sin cloms, bandunan l’emprima giada la tauna e giogan cun fragliuns e commembers dal triep pli vegls. A partir da questa vegliadetgna pon ils chagniels er consumar vivonda cumpacta; las mammas als laschan però tezzar vinavant fin ch’els han cuntanschì ina vegliadetgna da sis fin otg emnas. Ils commembers dal triep che returnan cun vivonda vegnan beneventads dals pitschens cun examinar lur gnif cun il nas e cun brancar quel cun l’agen gnif. Sinaquai stranglan quels si vivonda. En las emprimas otg emnas porta la femella magari ils chagniels en in autra tauna. Tranter la 16avla e la 20avla emna creschan ils dents stabels e suenter ca. in onn è terminada la creschientscha dal skelet. === Vegliadetgna e mortalitad === Lufs che vivan al liber cuntanschan ina vegliadetgna maximala da 10 fin 13 onns. En fermanza pon lufs er vegnir 16 u 17 onns vegls. La mortalitad è auta, surtut durant ils emprims dus onns da vita. Ils pli impurtants facturs da mortalitad natirals èn blessuras tras cumbats cun lufs d’auters trieps sco er il murir da la fom. Daspera giogan ina rolla diversas malsognas sco per exempel frenesia, morva, parvovirosa, gruscha e borreliosa. Populaziuns ch’han contact cun umans èn surtut smanatschadas da quels; qua èn ils facturs da mortalitad ils pli impurtants la chatscha, tissientadas ed accidents da traffic. Chagniels da lufs vegnan magari er tschiffads da [[luf-tscherver|lufs-tscherver]].<ref>Vadim Sidorovich: ''[https://sidorovich.blog/2017/11/14/mortality-in-wolf-pups/ Mortality in wolf pups].''</ref> == Sistematica == === Sistematica externa === Entaifer il gener ''Canis'' è il luf (incl. il chaun) parentà il pli stretg cun il [[cojot]] (''Canis latrans''). Medemamain part dal medem bratsch entaifer quest gener fan il [[luf mellen african]] (''Canis anthus''), il [[luf da l’Etiopia]] (''Canis simensis''), il [[schacal mellen]] (''Canis aureus''), il [[chaun cotschen]] (''Cuon alpinus'') ed il [[chaun selvadi african]] (''Lycaon pictus''). L’auter bratsch furman las duas ulteriuras spezias da [[schacals]] (''Canis mesomelas'' e ''Canis adustus'').<ref name="Koepfli et al. 2015">Klaus-Peter Koepfli, John Pollinger e.a.: ''Genome-wide Evidence Reveals that African and Eurasian Golden Jackals Are Distinct Species.'' En: ''Current Biology'' 25, 2015.</ref> === Sistematica interna === La sutdivisiun da la spezia luf en sutspezias è contestada; er cun trair en consideraziun caracteristicas geneticas na sa laschan betg gudagnar resultats precis. Quai è tranter auter d’attribuir al fatg ch’ils lufs fan regularmain grondas migraziuns, quai ch’ha per consequenza ch’il pool da gens sa maschaida adina puspè da nov.<ref>Robert K. Wayne, Carles Vilà: ''Molecular Genetic Studies of Wolves.'' En: L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behavior, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago e Londra 2003, ISBN 0-226-51697-0, p. 218–231.</ref> Tuttina èn ins pli u main sa cunvegnids da sutdivider la spezia en nov sutspezias viventas e duas extirpadas. Il chaun (''Canis lupus familiaris'') ed il dingo australian (''Canis lupus dingo'') èn sutspezias dal luf ch’èn sa furmadas tras domesticaziun. Tenor il stadi actual èn renconuschidas las suandantas sutspezias: [[Datoteca:Polarwolf004.jpg|thumb|180px|Luf polar]] [[Datoteca:Canis_lupus_qtl2_(bearbeitet).jpg|thumb|180px|Luf da l’ost]] [[Datoteca:Arabian_Wolf_Al_Ain_Zoo_1_leicht_verbessert.jpg|thumb|180px|Luf arab]] * Luf mexican (''C.l. baileyi''): viva en il [[Mexico]] ed en il sidvest dals [[Stadis Unids]]; sutspezia plitost pitschna, per il pli da colur brin melna u cotschnenta; i vivan be radund 35–50 animals en libertad, la sutspezia è perquai periclitada fitg ferm. * Luf da Buffalo (''C.l. nubilus''): viva en la part meridiunala dals [[Rocky Mountains]], en las prerias americanas, en parts dal [[Canada]] ed en l’[[Alasca]]; da grondezza mesauna, per il pli grisch, nair, brin mellen u cotschnent; en parts dal Canada po questa sutspezia, ch’è stabila, vegnir sajettada a moda legala. * Luf dal nordvest (''C.l. occidentalis''): [[Alasca]], part settentriunala dals [[Rocky Mountains]], [[Canada dal Vest]] e part centrala dal pajais; da statura fitg gronda, per il pli da colur naira u brin grischa. * Luf da l’ost (''C.l. lycaon''); [[Canada dal Sidost]] e part orientala dals [[Stadis Unids]]; furma la pli gronda sutspezia insumma, la colur dal pail è fitg variabla (dad alv fin nair, per il pli brin). * Luf polar (''C.l. arctos''): viva en l’[[Arctica]] canadaisa ed en la [[Grönlanda]]; da grondezza mesauna, il pail lung è da colur alva u alventa. * Luf da la tundra (''C.l. albus''): [[Russia dal Nord]], [[Sibiria]]; relativamain grond, per ordinari da colur alventa u grischa. * Luf russ (''C.l. communis''): [[Russia Centrala]]; da statura fitg gronda. * Luf da l’Eurasia (''C.l. lupus''): [[Europa]], [[Russia]], [[China]], [[Mongolia]], [[Himalaia]]; da grondezza mesauna, ha savens in pail plitost curt da colur brin grischa; la sutspezia la pli derasada en l’Europa e l’Asia. * Luf caspic (''C.l. cubanensis''): viva tranter la [[Mar Naira]] e la [[Mar Caspica]]; da statura relativamain pitschna; vegn medemamain persequità fitg ferm ed è periclità. * Luf da l’India (''C.l. pallipes''): [[Iran]], [[Afghanistan]], [[Pakistan]], [[India]]; sutspezia fitg pitschna, da colur brin melna fin cotschnenta; vegn persequità sco animal nuschaivel ed è perquai fermamain periclità; furma eventualmain in’atgna spezia. * Dingo (''C.l. dingo''): [[Australia]]; è sa sviluppà da chauns ch’èn daventads selvadis. Duas ulteriuras sutspezias che vivevan en il Giapun èn mortas ora enturn il 1900. Sper las sutspezias descrittas vegnan per part er discutadas ulteriuras sutspezias (luf, talian, iberic, arab, tibetan e.a.). == Effectivs e periclitaziun == Pervi da ses territori da derasaziun fitg vast, n’è il luf sco spezia betg periclità. En vastas parts da l’[[Europa dal Nord]] e da l’[[Europa Centrala]], en la [[Gronda Britannia]], en intgins stadis da l’[[USA]], per part en il [[Mexico]] ed en il [[Giapun]] è il luf però stà extirpà dapi il 19avel tschientaner, ed en las ulteriuras regiuns era el vegnì decimà fermamain. Vers la mesadad dal 20avel tschientaner vivevan effectivs pli gronds be pli en l’[[Alasca]], il [[Canada]] e [[Minnesota]] resp. en l’Europa en ils stadis [[Croazia]], [[Serbia]], [[Bosnia ed Erzegovina]], [[Rumenia]], [[Bulgaria]], [[Grezia]], [[Albania]], [[Pologna]], [[Slovachia]], [[Slovachia]] e [[Russia]]. Populaziuns pli pitschnas vivevan ultra da quai en las regiuns muntagnardas da l’[[Italia]], [[Spagna]] e [[Portugal]] sco er en [[Svezia]], [[Norvegia]] e [[Finlanda]]. Derasà vastamain è il luf percunter restà en l’Asia, uschia en ils stadis [[Kasachstan]], [[Kirgisistan]], [[Tadschikistan]], [[Usbekistan]], [[Turkmenistan]], [[Afghanistan]], en la [[Mongolia]], en [[China]], [[India]], [[Corea]], [[Irac]], [[Iran]], [[Tirchia]], [[Armenia]], [[Georgia]], [[Aserbaidschan]], en l’[[Arabia Saudita]], [[Siria]] ed [[Israel]].<ref>H. Okarma: ''Der Wolf.'' 1997, p. 3s.</ref> Dapi ils onns 1970 giaudan ils lufs ina protecziun adina pli vasta a nivel internaziunal ed en la gronda part dals pajais na dastgan els betg vegnir sajettads. Tuttina furman il fraud e la quota da sajettadas illegalas vinavant in problem. Diversas instituziuns da protecziun da la natira internaziunalas, naziunalas e regiunalas sco er mesiras da management d’animals da rapina emprovan da far frunt al maletg dal ‹nausch luf› e sa stentan da midar sia percepziun en la societad. === Effectivs en l’Europa === Dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner enconuschan blers pajais europeics effectivs da lufs stabils u schizunt dumbers creschents. Tenor cifras dal monitoring da lufs dal 2009–2013 han ins fatg quint cun in dumber da radund 12&nbsp;000 fin 18&nbsp;000 lufs en l’Europa, senza ils effectivs en l’Ucraina ed en Russia. Pli e pli èsi reussì al luf dapi ils onns 1960/70 da reconquistar territoris, en ils quals el era vegnì extirpà.<ref>Charta: ''Wolfsverbreitung und Populationen in Europa'', situaziun dal 2016 ([https://web.archive.org/web/20190330121923/https://chwolf.org/assets/graphics/content/woelfe-kennenlernen/Europa-Wolfpopulationen-2016_Text.pdf PDF]).</ref> ==== Populaziun en las Alps dal Vest ==== En l’artg alpin era il luf vegnì extirpà cumplettamain ed en l’[[Italia]] per gronda part. Be in effectiv da radund 100 lufs aveva survivì en las Abruzzas. Suenter che l’Italia ha mess la spezia enturn la mesadad dals onns 1970 sut protecziun, èn ils effectivs sa revegnids ed il luf è puspè sa derasà sur las entiras Apenninas. Il 2018 han ins stimà ch’i vivian en l’Italia radund 1600 lufs. Il 1985 è in luf da las Apenninas vegnì cumprovà per l’emprima giada en las Alps, il 1987 er en las Alps franzosas. L’emprima furmaziun d’in triep è suandada qua il 1992. Dapi lura reconquistan ils lufs adina dapli regiuns da las Alps dal Vest ed èn er avanzads en [[Frantscha]] en las Vogesas, il Massiv Central e las Pireneas. En las Alps svizras èn ils emprims lufs arrivads il 1995.<ref>KORA: [https://web.archive.org/web/20160312192502/http://kora.ch/index.php?id=88 ''Wolf, Alpen''], consultà ils 27 da schaner 2015.</ref> In’emprima populaziun è sa furmada il 2012 al Calanda.<ref>[https://www.bafu.admin.ch/bafu/de/home/themen/biodiversitaet/fachinformationen/massnahmen-zur-erhaltung-und-foerderung-der-biodiversitaet/erhaltung-und-foerderung-von-arten/grossraubtiere/wolf.html Infurmaziuns da l’Uffizi federal d’ambient].</ref> === Protecziun legala === En l’Europa existan leschas da protecziun a nivel naziunal e – per ils stadis commembers – a nivel da l’Uniun europeica. La basa per questas leschas a nivel dal dretg internaziunal furman la Cunvegna da Washington areguard la protecziun da las spezias dal 1973, la quala è vegnida segnada da 152 stadis, sco er la Convenziun da Berna davart la conservaziun da la vita selvadia e da ses spazis da viver natirals. En quest’ultima èn 45 stadis, tranter auter la Svizra, sa cunvegnids areguard la protecziun da la flora e fauna selvadia. == Uman e luf == === Domesticaziun === Il luf è il sulet perdavant dal chaun. Co ch’il chaun è vegnì domesticà n’è betg enconuschent. Tar intginas spezias da chauns è la parentella cun il luf anc bain visibla; questas spezias n’èn però betg parentadas pli stretgamain cun il luf che las autras. :''→ Artitgel principal: [[Chaun]]'' === Relaziun tranter uman e luf === ==== Da la veneraziun a la demunisaziun ==== [[Datoteca:Petit_Journal_Janvier_25_1914_Loup_%26_Enfant.jpg|thumb|170px|Illustraziun dal 1914]] Blers pievels che vivan da la chatscha, per exempel en l’Europa dal Nord ed en l’America dal Nord, resguardavan il luf sco in concurrent egual u schizunt superiur a l’uman. Correspundentamain admirav’ins e desiderav’ins sia perseveranza e ses inschign; per part s’identifitgavan chatschaders e guerriers er cun il luf. Entant ch’ils pievels europeics precristians, tranter auter ils Celts e Germans, veneravan il luf ed al consideravan magari schizunt sco creatira surnatirala, è questa relaziun sa pegiurada en rom da la cristianisaziun cuntinuanta; surtut a partir dal temp medieval e temp modern tempriv è il luf vegnì demunisà e l’uman al ha scuntrà pli e pli cun tema. ==== Persecuziun dal luf ==== Damai ch’il luf po attatgar tant animals da niz sco er l’uman, vegniva e vegn el considerà da blers sco smanatscha. Ultra da quai sa nutrescha el en emprima lingia da selvaschina ed ha perquai furmà pli baud per l’uman in impurtant concurrent da vivonda. L’extensiun cuntinuanta dals territoris abitads e da las surfatschas agriculas sco er la tegnida d’animals al liber – surtut la pastgira en il guaud ch’è stada usitada fin en il 19avel tschientaner – ha manà a numerusas sperditas d’animals da niz. Tipica è per exempel la descripziun dal luf sco ch’ella cumpara il 1758 en il ‹Grosses vollständiges Universal-Lexicon›. Là hai num che quel saja «gar sehr gefrässig, grausam, arglistig, und der gefährlichste Feind der wilden und zahmen Thiere, sonderlich der Schaafe» e ch’il luf saja ultra da quai «das schädlichste Geschöpf Gottes, welches die Menschen angreiffet, zerreisset und frisset».<ref name="Patrick Masius 2012">Patrick Masius, Jana Sprenger: ''Die Geschichte vom bösen Wolf.'' En: ''Natur und Landschaft'', tom 87, nr. 1, 2012, p. 11–16, qua p. 11.</ref> La finamira da la persecuziun dal luf en l’Europa Centrala e dal Vest, surtut en furma da grondas chatschadas, è stà d’extirpar quel dal tuttafatg. Per part vegnivan parts da la populaziun obligadas da sa participar a questas chatschas; quellas avevan lieu l’enviern da naiv nova (per pudair suandar ils fastizs e chattar ils lieus da retratga dals lufs) ed eran perquai savens malvisas. Sper las chatschadas devi anc autras metodas da far chatscha sin lufs, tranter auter cun chavar foss, metter traplas u dar tissi. Gia en il 18avel tschientaner è il luf uschia vegnì extirpà en ils emprims pajais (p.ex. [[Gronda Britannia]] 1743, [[Danemarc]] 1772); numerus auters èn suandads en il decurs dal 19avel e fin l’entschatta dal 20avel tschientaner. En l’Europa dal Sid ed en l’Europa da l’Ost n’èsi percunter mai reussì da decimar ils effectivs talmain ch’igl avess smanatschà en questas regiuns l’extincziun cumpletta dal luf. ==== Mesiras da protecziun da muntaneras ==== Mesiras da protecziun èn necessarias per tut ils animals che pasculeschan libramain, ma surtut per nursas. En dumonda vegnan serragls da notg ch’èn segirs cunter lufs, saivs electricas u chauns da protecziun. Per animals da niz che vegnan stgarpads, prevesa la legislaziun – tut tenor il pajais – indemnisaziuns finanzialas, magari vegnan er surpigliads custs da las mesiras da protecziun. ==== Attatgas sin umans ==== Rapports e raquints davart invasiuns ed attatgas da lufs sin umans (per part cun consequenzas mortalas) chatt’ins numerus fin en il temp modern. Blers dals rapports èn però contestads u tendenzius. Davart attatgas da lufs succedidas ils ultims decennis existan plirs studis. Sco exempel sajan allegads ils resultats da las retschertgas che Mark McNay ha fatg en l’America dal Nord: El ha intercurì en tut 80 cas ch’èn succedids tranter il 1970 ed il 2002, en ils quals il luf è fruntà sin l’uman a moda pauc spualitga (‹little fear›). En sis da quests cas era l’uman accumpagnà d’in chaun (quai che pudess esser stà il motiv per l’attatga), en dudesch cas ha pudì vegnir cumprovada u vegn supponida in’infecziun da frenesia, en 39 cas ha in luf saun mussà envers l’uman in cumportament agressiv (en 16 cas cun morsas) ed en 29 cas è il luf sa cumporta pauc timid, però senza vegnir agressiv.<ref name="McNay">McNay M. E.: [https://web.archive.org/web/20180719151124/http://fwp.mt.gov/fwpDoc.html?id=10996 ''A case history of Wolf – Human encounters in Alaska and Canada.''] En: ''Wildlife Technical Bulletin'', 2002.</ref> == Il luf en la cultura == Sco motiv en la mitologia, ditgas e paraulas, sco er en la litteratura e l’art gioga il luf ina rolla centrala, e quai tar blers pievels. Er qua sa mussa puspè la relaziun ambivalenta da l’uman envers il luf. D’ina vart vegn quel admirà sco animal ferm e superiur a l’uman, da l’autra vart vegnan projectadas sin l’animal da tuttas sorts temas. === Muntada mitologica === [[Datoteca:Capitoline_she-wolf_Musei_Capitolini_MC1181.jpg|thumb|220px|Lupa Capitolina cun Romulus e Remus]] En numerusas culturas cumpara il luf sco totem, per exempel tar divers pievels d’Indians en l’America dal Nord u tar ils Turkmens e Mongols. Ils Usbecs e Huns mainan enavos lur derivanza sin il luf, medemamain valeva la luffa sco origin dals vegls Tircs. Il pievel indian dals Schoschons carteva ch’ils cojots e lufs hajan stgaffì il mund e ch’ils morts returnian puspè en lur reginavel.<ref>Shaun Ellis, Monty Sloan: ''Der Wolf.'' Parragon Books Ltd, ISBN 978-1-4454-8426-6, p. 20.</ref> En la [[Bibla]] vegn il luf descrit repetidamain sco animal privlus che stgarpa las muntaneras, e quai tant en il Vegl sco er en il Nov Testament (p.ex. Gen 49, 27; Jer 5,6; Gion 10,12). Da la Bibla deriva er la metafra d’in luf en pel-nursa. La dieua greca Hekate, che vegniva messa en relaziun cun striegn e magia stgira, vegn savens represchentada en l’art figurativ accumpagnada da trais lufs. Il dieu grec Lykaon ha Zeus midà en il luf. Ils fundaturs legendars da la citad da Roma, Romulus e Remus, duain esser vegnids tezzads e tratgs si d’ina luffa. Tradiziuns sumegliantas derivan er da la Slovachia, da la Persia e da l’India. Er il motiv modern dals ‹uffants da lufs› ha qua ses origin. Er en la mitologia germana resp. nordica cumparan adina puspè lufs, per exempel sco accumpagnaders dad Odin u en furma dal mitus dad Ysengrin. Er la figura da l’um-luf (sc. licantrop) è da derivanza germana. Per ils Chinais valeva il luf sco simbol per crudaivladad ed engurdientscha. === Il luf en la litteratura === En fablas anticas d’auturs sco [[Aesop]] e [[Phedrus]], ils motivs dals quals surtut [[Jean de Lafontaine]] e [[Gotthold Ephraim Lessing]] han reprendì, vegnan qualitads da caracter negativas da l’uman sco engurdientscha, veglia da dispitar e malizia projectadas sin il luf. En il temp medieval latin furma il luf sco Ysengrimus, pli tard Isegrim, ina figura fabulusa da l’epos Reineke Fuchs, per il qual èn s’interessads pli tard ils [[frars Grimm]]. En lur collecziun da paraulas cumpara il luf adina puspè a moda prominenta, per exempel en ‹Il luf ed ils set ansiels› e ‹La Chapitscha cotschna›. En la litteratura mundiala moderna cumpara il motiv dal luf per exempel en ‹The Jungle Book› da [[Rudyard Kipling]] ed en ‹The Call of the Wild› e ‹White Fang› da [[Jack London]]. En ses roman ‹Steppenwolf› dovra [[Hermann Hesse]] il motiv dal luf sco metafra per la vart animalica, impulsiva dal protagonist Harry Haller. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Theodor Schmidt: ''Der Wolf''. En: ''Baltische Studien'', tom 24, Stettin 1872, p. 65–154. ([https://books.google.de/books?id=kZQEAAAAQAAJ&pg=PA65 books.google.de]) * Dmitrij Iwanowitsch Bibikow: ''Der Wolf. Canis lupus'' (= ''Die Neue Brehm-Bücherei'', tom 587). 3. ed., Westarp Wissenschaften, Hohenwarsleben 2003, ISBN 3-89432-380-9. * Patrick Masius, Jana Sprenger: ''Die Geschichte vom bösen Wolf – Verfolgung, Ausrottung und Wiederkehr.'' En: '' Natur und Landschaft'', ann. 87, nr. 1, 2012, p. 11–16. * L. David Mech, Luigi Boitani (ed.): ''Wolves. Behaviour, Ecology, and Conservation.'' The University of Chicago Press, Chicago IL e.a. 2003, ISBN 0-226-51696-2. * Henryk Okarma: ''Der Wolf. Ökologie, Verhalten, Schutz.'' Parey, Berlin 1997, ISBN 3-8263-8431-8. * Ilka Reinhardt, Gesa Kluth: ''Leben mit Wölfen. Leitfaden für den Umgang mit einer konfliktträchtigen Tierart in Deutschland'' (= ''BfN-Skripten'', 201). Bundesamt für Naturschutz (BfN), Bonn 2007. * Erik Zimen: ''Der Wolf. Verhalten, Ökologie und Mythos. Das Vermächtnis des bekannten Wolfsforschers.'' Reed., Kosmos, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09742-0. * Shaun Ellis, Monty Sloan: ''Der Wolf – wild und faszinierend.'' Parragon Books Ltd., 2012, ISBN 978-1-4454-8426-6. * Eckhard Fuhr: ''Rückkehr der Wölfe. Wie ein Heimkehrer unser Leben verändert.'' Riemann Verlag, Minca 2014, ISBN 978-3-570-50171-9. == Colliaziuns == {{Commonscat|Canis lupus|Luf}} * KORA: [https://www.kora.ch/index.php?id=90&L=0%252527 ''Wolf Status Schweiz''] * [https://chwolf.org/woelfe-in-der-schweiz/wolfspraesenz/aktuelle-daten Preschientscha actuala dals lufs en Svizra] * [https://web.archive.org/web/20190402161550/http://www.gruppe-wolf.ch/index.php Gruppa luf Svizra] * [https://www.dbb-wolf.de/ ''Dokumentations- und Beratungsstelle der Bundesrepublik Deutschland zum Thema Wolf (DBBW)''] * Sachsen-Anhalt: [https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/alle-dossiers/auf-der-spur-der-woelfe/ ''Auf der Spur der Wölfe''] [[Categoria:Mammals]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Animals)]] s644ue84z31pxx2g48zyvpxypzx7o7t 0 13415 172712 168283 2026-07-02T15:15:31Z HyBoxwood 23706 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 172712 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+30}} {{Infobox terra |NUM = <span style="font-size:1.4em">'''{{lang|zh|中华人民共和国}}''' |CHAPITALA = [[Peking]] |MALETG-BANDIERA = Flag of China.svg |MALETG-VOPNA = 中華人民共和國國徽.svg |ARTITGEL-BANDIERA = |ARTITGEL-VOPNA = |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 125px |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |MALETG-BANDIERA-ROM = 1 |LINGUA-UFFIZIALA = chinais |FURMA-DA-STADI = |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = president [[Xi Jinping]] <small>(de facto)</small> |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Li Qiang]] |SURFATSCHA = 9 600 000 |ABITANTS = 1 411 750 000 (2022) |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = |HDI = |MUNAIDA = renminbi (JPY) |FUNDAZIUN = 1949 |IMNI-NAZIUNAL = |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 1. d’october |ZONA-D-URARI = UTC+8 |NUMER-DA-L-AUTO = C |PRESELECZIUN-TELEFON = +86 |INTERNET-TLD = .cn |MALETG-POSIZIUN = CHN orthographic.svg }} La '''Republica Populara da la China''' (chinais 中华人民共和国, Pinyin Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó [tʂʊŋ˥xwa˧˥ ʐən˧˥min˧˥ kʊŋ˥˩xɤ˧˥kwɔ˧˥]), numnada per ordinari China, è in stadi en l’[[Asia dal Sidost]]. Cun bundant 1,4 milliardas abitants (2020) è la China suenter l’[[India]] il pajais cun la segund gronda populaziun en tut il mund, e suenter la [[Russia]] ed il [[Canada]] cun la terz gronda surfatscha. Tenor la constituziun socialistica stat la Republica Populara da la China «sut la dictatura democratica dal pievel», vegn però regida da l’entschatta ennà da la Partida communistica da la China a moda autoritara fin totalitara. Fin oz vegnan reproschadas a quella violaziuns dals dretgs umans.<ref>Harro von Senger: ''Die VR China und die Menschenrechte''. En: Boike Rehbein, Jürgen Rüland, Judith Schlehe (ed.): ''Identitätspolitik und Interkulturalität in Asien: ein multidisziplinäres Mosaik'', Münster 2006, ISBN 3-8258-9033-3, p. 119–144.</ref> La Republica Populara da la China è vegnida proclamada il prim d’october 1949 da [[Mao Zedong]], suenter avair abattì en la guerra civila burgaisa la Republica da la China. Durant la fomina ch’è resultada da l’uschenumnà ‹Grond sigl enavant› proclamà da Mao (1958–1961) èn mortas tenor stimaziuns var 45 milliuns umans, durant la revoluziun culturala ch’è suandada a partir dal 1966 ulteriurs 20 milliuns. Pir suenter la mort da Mao e la fin dal maoissem en China è il pajais sa sviluppà a partir dal 1978 sin fundament d’ina politica da refurma e d’avertura precauta ad ina pussanza mundiala economica e tecnologica. La [[Banca mundiala]] attribuescha il pajais dapli il 2016 als stadis cun in nivel d’entradas sur la media. Tranter il 2000 ed il 2019 è la forza economica dal pajais creschida tut en tut mintg’onn var 8,9&nbsp;%. Entaifer quest interval è la cumpart da la China al commerzi mundial sa dublegiada ed il product interiur brut è schizunt daventà sis giadas pli grond, uschia ch’il pajais è avanzà vers la fin da quest spazi da temp a la segund gronda economia publica dal mund (suenter ils [[Stadis Unids]]). Dapi che [[Xi Jinping]] è a la pussanza constateschan observaturs però regress areguard la libertad sociala ed economica ed er ideologicamain ed al plaun internaziunal sa manifestescha in cumportament pli offensiv.<ref>Economy, Elizabeth: ''The third revolution: Xi Jinping and the new Chinese state''. New York 2020, ISBN 978-0-19-086607-5.</ref> La Republica Populara da la China tutga tar las pussanzas atomaras uffizialas, è sco ina da las tschintg pussanzas victuras da la [[Segunda Guerra mundiala]] commember permanent dal [[Cussegl da segirezza]] da l’[[ONU]] sco er tranter auter commember da l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]], da la [[Banca mundiala]], [[APEC]], [[BRICS]], [[UNESCO]], [[Interpol]], e [[G20]]. == Geografia == [[Datoteca:China_topo.png|thumb|220px|La topografia dal pajais]] [[Datoteca:China_rivers.svg|thumb|220px|Ils flums principals]] Tenor surfatscha totala (terra ed aua) è la China cun 9&nbsp;596&nbsp;960&nbsp;km² il quart grond e tenor surfatscha da terren cun 9&nbsp;326&nbsp;410&nbsp;km² il terz grond stadi dal mund. Il territori s’extenda dal piz settentriunal al cunfin sibiric fin il piz meridiunal da l’insla Hainan sur var 5500 kilometers ed en direcziun ost-vest sur var 5200 kilometers. En l’ost e sidost cunfinescha il territori statal cun la [[Mar Melna]] sco er cun la [[Mar da la China Orientala]] e [[Mar da la China Meridiunala]]. En il sid, sidvest, vest e nordvest spartan auts massivs da muntognas, en il nord steppas e deserts, en il nordost ils flums [[Amur]] ed [[Ussuri]] il pajais da ses vischins. La China dispona cun 22&nbsp;133 kilometers dal pli lung cunfin dal pajais da tut ils stadis. Tut en tut ha la China 14 stadis vischins. Igl èn quai cunter la direcziun da l’ura: la [[Corea dal Nord]] en il nordost, alura la [[Russia]] e la [[Mongolia]], vers vest suondan [[Kasachstan]], [[Kirgisistan]], [[Tadschikistan]], [[Afganistan]] e [[Pakistan]], vers sid e sidvest suondan [[India]], [[Nepal]] e [[Butan]], e la finala [[Myanmar]], [[Laos]] e [[Vietnam]]. La surfatscha fisica, las cundiziuns climaticas ed entras quai il territori abitabel da las singulas regiuns sa differenzieschan fermamain in da l’auter. L’autezza sur mar sa diminuescha dal vest vers l’ost. Las relaziuns topograficas sa laschan sutdivider en tschintg furmas che cumpiglian la suandanta procentuala da la terra franca: muntognas (33,3&nbsp;%), planiras autas (26&nbsp;%), batschigls (18,8&nbsp;%), planiras (12&nbsp;%) e regiuns collinusas. (9,9&nbsp;%). La China dal Vest è segnà d’in caracter autalpin cun singulas planiras autas situadas tranteren. Las pli autas muntognas èn: [[Himalaya]], [[Tian Shan]], [[Pamir]] ed [[Altai]]. Vers ost suondan plateaus e batschigls da sediments sco il Plateau Mongolic, il Batschigl da Tarim, il Batschigl da Sichuan ubain il Plateau da Yunnan-Guizhou. Xinjiang e la Mongolia Interna èn las parts dal pajais las pli sitgas cun in clima da desert exprimì surtut en ils deserts [[Gobi]] e [[Taklamakan]]. L’ost è segnà da quatter grondas planiras alluvialas ed a las costas sa chattan gronds deltas. Il toc da la costa al sidost è muntagnard, entant ch’il sid è plitost collinus. En las auas territorialas da la China sa chattan sparpagliadas var 5400 inslas. Sco insla cun la pli gronda surfatscha recloma la China sezza Taiwan cun ina surfatscha da 36&nbsp;000&nbsp;km², alura suonda Hainan cun 34&nbsp;000&nbsp;km². Da las 14 muntognas da la Terra cun in’autezza sur 8000 meters sa chattan nov al cunfin chinais u en China. Las autas muntognas situadas en il sid dal Qinghai-Tibet-Plateaus, l’uschenumnà tetg dal mund, cumpiglian per lunschor la gronda part dals pizs fitg auts situads en China. La chadaina dal Himalaja ha en media in’autezza sur mar da 6000 meters. Il pli aut piz da la China è il Qomolangma ([[Mount Everest]]) al cunfin vers il Nepal, cun 8848,86 meters è quai a medem temp il pli aut piz dal mund. Cun ina lunghezza da 6300 kilometers è il [[Jangtsekiang]] (en furma curta Jangtse) il pli lung flum da la China e suenter il [[Nil]] e l’[[Amazonas]] il terz lung flum dal mund. Il [[Flum Mellen]] (Huang He) è il segund lung flum da la China; el ha ina lunghezza totala da 5464 kilometers. Ulteriurs gronds flums èn [[Xi Jiang]], [[Mekong]], il [[Flum da las Perlas]] e [[Heilong Jiang]]. Ils flums culan tenor las relaziuns geograficas dal vest vers ost: da las regiuns autsituadas cun naiv e glatschers atras las planiras vers las costas. Il pli grond canyon da la China èn las Chavorgias da Dihang dal flum Yarlung Tsangpo en l’auta planira tibetana. Cun ina lunghezza da 504,6 kilometers ed ina profunditad da fin a 6009 meters vala la stretga chavorgia sco la pli gronda dal mund. Il punct il pli bass dal pajais sa chatta cun −154 meters en il Lai Ayding sià or en la Foppa da Turpan en la part orientala da Xinjiang. Il Lai Poyang, situà al curs central ed inferiur dal Jangtse, è il pli grond lai d’aua dultscha da la China. Sia surfatscha cumpiglia 3583&nbsp;km². Il pli grond lai d’aua da sal è il Lai Qinghai sin il Plateau da Qinghai-Tibet cun ina surfatscha da 4583&nbsp;km². Il pli grond chanal è il Grond Chanal. Quel cumenza en il nord da Peking e finescha en il sid a Hangzhou. Sia lunghezza totala munta a 1801 kilometers. La construcziun ha cumenzà en il 5avel tschientaner a.C.; igl è quai la pli lunga e pli veglia via d’aua artifiziala dal mund.<ref>Brunhild Staiger, Stefan Friedrich, Hans W. Schütte: ''China. Lexikon zur Geographie und Wirtschaft''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2011, p. 10s.</ref> Dapi il 1949 vala en tut la China la medema zona d’urari (UTC+8) che correspunda a quella da [[Peking]]. === Clima === Cun 18 differentas regiuns climaticas sa preschenta il clima en China a moda tuttina variada sco la geografia. In clima continental prevala en il nordost. L’enviern è lung, igl è fitg fraid e sitg, savens però sulegliv. La stad èsi chaud ed umid (pervi da l’influenza dal monsun da stad). Cun temperaturas da bundant 30&nbsp;°C ed auta umiditad da l’aria poi esser chamitsch. In clima da desert sitg tanscha dal desert dal Taklamakan en il vest fin a Peking. Quel è segnà d’envierns fraids cun pauca naiv e da stads fitg chaudas. Vitiers vegn in’extrema sitgira ed ina gronda variaziun da temperatura durant il di. En l’auta muntogna a l’intern da la China regia in clima frestg cun grond cuntrast da las temperaturas. Ils envierns èn extremamain fraids, però glischa quasi l’entir di il sulegl. La stad èsi miaivel e per part plovi. En l’ost tranter Pekgin ed il Jangtse prevala in clima da monsun moderà. Ils envierns èn frestgs, per part cun schelira, per ordinari sitgs ed i croda be pauca naiv. Il sulegl sa mussa durant questa stagiun be darar. La stad daventi vaira chaud. Il monsun da stad na porta betg be blera plievgia, mabain er gronda stitgaglia. Il clima en il sidost dal Jangtse è subtropic, il pli en il sid tropic. Ils envierns èn qua miaivels fin chauds e plitost sitgs. La stad daventi tropic-chaud cun fermas precipitaziuns ed autas temperaturas. Er la notg na vegni strusch pli frestg. Las precipitaziuns s’augmentan dal vest vers l’ost e dal nord vers il sid. En ils deserts en il vest da la China Centrala crodan mintg’onn strusch 100&nbsp;ml plievgia; en il sidost da la China, la regiun la pli umida, èn quai fin a 3000&nbsp;mm. En tut las regiuns crodan quasi tut las precipitaziuns ils mais da stad. Uschia consista la surfatscha da terren da la China da 36&nbsp;% terrens cultivads, 24&nbsp;% pastgiras, 9&nbsp;% guaud e 2&nbsp;% regiuns umidas; vitiers vegnan 21&nbsp;% deserts e 6,5&nbsp;% terren nuncultivà. Las citads cumpiglian en China 1,5&nbsp;% da la surfatscha totala.<ref>Congbin Fu, Zhihong Jiang, Zhaoyong Guan, Jinghai He, Zhong-feng Xu: ''Regional Climate Studies of China.'' Springer Science & Business Media, 2008, p. 12s.</ref> === Flora === [[Datoteca:Zhangjiajie-Hunan.jpg|thumb|210px|Patrimoni natiral mundial: las pitgas da quarzit en il guaud da plantas d’arbaja Wulingyuan]] Ina gronda part da la vegetaziun natirala da la China è vegnida remplazzada u midada en il decurs da la colonisaziun umana da plirs millis onns. Singulas regiuns porschan però spazi per ina gronda varietad da las spezias, uschia che la China è segnada d’ina flora e fauna ordvart ritga e variada. En las zonas tropicas e tempradas da l’emisfera nord dispona la China per lunschor da la pli gronda quantitad da spezias da plantas autoctonas. Tut en tut han ins registrà dapli che 7000 spezias da plantas lainusas (bostgaglia), tranter quellas 2800 plantas cun bist e bundant 300 spezias da gimnosperms. Il gingko ed autras plantas ch’èn daditg mortas or en auters lieus (uschenumnads fossils vivents), èn sa mantegnidas en China. Tranter las fanerogamas (plantas cun flur) dattan en egl las radund 650 fin 800 spezias dad azaleas, 390 fin 450 spezias da primulas e 230 fin 400 spezias da giansaunas. Da la peonia che deriva da la provinza Shandong han ins cultivà en ierts bundant 400 sorts. Ils guauds da guglias ils pli ritgs ed extendids cumparan en las muntognas dal nordost cun differentas spezias da lareschs, badugns e tieus. En il Batschigl da Sichuan sa mida la vegetaziun tut tenor autezza, uschia che creschan en grond’autezza differentas plantas da guglia, en autezzas mesaunas plantas da feglia e cipressas e giu a bass bambus. Pli lunsch vers sid, en las provinzas subtropicas Fujian e Zhejiang prevalan guauds da feglia semperverds. En regiuns pli sitgas en il vest e nordvest predomineschan cuntradas da pastgira e steppas da bostgaglia natiralas. Quai è surtut il cas en las regiuns semiaridas Shanxi e Shaanxi, en las steppas da la Mongolia Interna e per lung dals deserts dals Batschigl da Tarim e Junggar. === Fauna === [[Datoteca:1_panda_trio_sichuan_china_2011.jpg|thumb|210px|Pandas en il reservat da Chengdu]] Ils spazis vitals multifars cumpiglian ina fauna fitg variada. Quella tanscha da spezias arcticas en la Mandschuria fin a la gronda diversitad da las spezias tropicas en il sid. Tut en tut datti en China dapli che 6300 spezias da vertebrats, da quai var 2500 che vivan sin la terra cun radund 500 spezias da mammals, 1300 utschels, 380 reptils e 570 amfibis. Da las tschientmillis spezias dad invertebrats saja be menziunada la ritga varietad da radund 150&nbsp;000 spezias d’insects. Intginas spezias (t.a. da sturiuns, salamanders u alligaturs) ch’èn gia mortas or en autras regiuns han pudì sa mantegnair en China. Il panda grond viva be en la China dal Sidvest, il chavriel da l’aua exista be en China ed en la Corea; er tranter las schimgias, ils tighers, ils fasans, ils grus e divers auters geners e famiglias datti singuls endemits ch’èn be da chasa en China. En il sid tropic vivan da tuttas sorts primats sco gibuns, macacs e bleras autras spezias da schimgias. Gronds animals da rapina sco urs, tigher u leopard vivan be en in pitschen dumber en regiuns isoladas. Animals da rapina pli pitschens sco vulp, luf ed aracun vivan en grond dumber en blers regiuns. Antilopas, gazellas, chamutschs, chavals selvadis ed auters animals ad ungla vivan en las regiuns muntagnardas e valladas en il vest. L’elan è da chasa en la part settentriunala da la Mandschuria. Utschels datti en gronda varietad, tranter auter fasans, grus, papagagls, iruns e pavuns. Ils biffels da l’aua tutgan tar ils animals da chasa che servan en il sid sco manadiras, plinavant ils chamels che vegnan duvrads en il nord sitg sco animals da sauma ed ils yaks ch’ins dovra en il Tibet sco bovs d’auta muntogna mez dumestitgads. Surtut la costa meridiunala è ritga da flundras, merluzs, tons, octopus, crabs, giomberets e delfins. Ils flums da la China porschan spazi da viver per differentas spezias da carpas sco salmun, litgiva, sturiun e silur. Bleras auas internas vegnan tratgas a niz per la piscicultura.<ref>Zhi-Qiang Zhang: ''Fauna of China.'' Tom 2, Magnolia Press, 2001, p. 22s.</ref> Il panda vala per ils Chinais sco ina chaussa sontga da muntada naziunala. Las provinzas [[Sichuan]], [[Gansu]] e [[Shaanxi]] èn obligadas da dumbrar regularmain ils effectivs. Il dumber da 1864 pandas il 2015 è per var 250 exemplars pau pli grond che tar la dumbraziun precedenta. D’attribuir è questa creschientscha surtut a la staziun d’allevament secundar a Chengdu, nua ch’ils pandas ch’èn sexualmain pauc activs vegnan relaschads suenter l’allevament en libertad.<ref>Zhihe Zhang, Sarah M. Bexell: ''Giant Pandas. Born Survivors.'' Viking, 2012, p. 7s.</ref> Emprims territoris natirals protegids han ins stgaffì ils onns 1950. Dapi lura èn vegnids creads en China bundant 2700 reservats da la natira. La surfatscha da tut ils territoris da protecziun munta a 1,42 milliuns kilometers quadrat. Quai correspunda a var 15&nbsp;% da la surfatscha dal pajais. === Catastrofas da la natira === La China è savens pertutgada da sitgiras, inundaziuns, burascas da naiv, granella, bovas, orcans da sablun ed incendis da surfatscha. A las costas en il sid e l’ost dal pajais furieschan plinavant savens stemprads tropics e taifuns. Tut ils gronds flums dal pajais èn pertutgads regularmain d’inundaziuns. Il Jangtse cun ses delta fitg populà pateschan dapi tschientaners d’auazuns. Quai pervi d’erosiun e sitgiras, ma er perquai ch’il curs dal flum natiral è vegnì mess adina dapli en rempars. La construcziun da la Serra da las trais chavorgias è perquai contestada. Ils pli gronds donns – tant areguard unfrendas umanas sco er sperditas economicas – chaschunan en China terratrembels. Pertutgads èn oravant tut l’ost dal pajais sco er las provinzas meridiunalas ed il Himalaya. Mintg’onn datti var 20 terratrembels d’ina magnituda da 5,0 fin 5,9, trais fin quatter tranter 6,0 e 6,9 e mintga dus fin trais onns in fin dus terratrembels desastrus d’ina magnituda da 7,0 e dapli. == Istorgia == La Republica Populara da la China odierna è il resultat d’in process ch’ha durà duamilli onns, en il decurs dal qual l’Imperi da la China è vegnì substituì e transfurmà en il stadi modern dad oz. Ils eveniments dramatics ch’han accumpagnà quest svilup influenzeschan fin oz ils acturs politics dal pajais.<ref>Las infurmaziuns generalas en quest chapitel tenor Helwig Schmidt-Glintzer: ''Das neue China: von den Opiumkriegen bis heute''. Beck, Minca, 2014, ISBN 978-3-406-66292-8.</ref> === Fin da l’imperi (1911), republica (fin il 1914), cumenzament da la dictatura da Yuan Shikai === [[Datoteca:China_1820_de.svg|thumb|210px|L’Imperi da Qing dal temp da sia pli grond’extensiun (1820)]] [[Datoteca:Putting_his_foot_down.jpg|thumb|210px|Las pussanzas occidentalas en dispita durant l’occupaziun imperialistica da la China (caricatura dal 1899)]] Enturn il 1800 aveva la China cuntanschì sia pli gronda extensiun e forza economica e produciva var in terz da tut la rauba che circulava en il mund. Areguard la politica interiura ed exteriura sa preschentava l’imperi a l’entschatta dal 19avel tschientaner però plitost a moda instabila resp. flaivla. Sco en l’Europa era la populaziun creschida fitg ferm; l’industrialisaziun ha però cumenzà cun grond retard, damai ch’il pajais era s’isolà fitg ferm vers anora. Il terren cultivà che steva a disposiziun per chau era sa reducì marcantamain. Quai ha manà a tschients sullevaziuns; la Sullevaziun da Taiping (1851–1864) vala sco guerra la pli desastrusa dal 19avel tschientaner, las gronda rebelliuns muslimas n’èn stadas guerras betg main crudaivlas. La bilantscha commerziala suenter l’avertura sfurzada da la China è sa sviluppada a moda negativa. Las pussanzas estras èn sa mussadas adina pli agressivas envers l’Imperi da Qing, e quai senza che quel avess pudì effectuar bler, ni en las [[Guerras dad opium]] ni en la Guerra tranter la China e la Frantscha il 1885/86 ni en la Guerra tranter il Giapun e la China il 1895. Gronds territoris en il nord da la Mandschuria ed en l’ost dal Turkestan en ids a perder en ils contracts dad Aigun il 1858 e da Peking il 1860 a l’Imperi dal zar russ. Sper questas sconfittas umiliantas èn vegnids vitiers en il decurs dal 19avel tschientaner divers contracts ineguals ch’han manà ad adina dapli determinaziun externa, perdita da territoris e pajaments da cumpensaziun a stadis esters. La pressiun da vart da l’exteriur ha rinforzà l’atgna identitad, manà a modernisaziuns en il sectur da furmaziun ed en il militar, ed emprims Chinais han cumenzà a studegiar a l’exteriur. Ins ha fatg emprims pass d’industrialisaziun, per gronda part puspè sin iniziativa da persunas da l’exteriur. La Refurma da tschient dis iniziada da l’imperatur [[Guangxu]] ha però fatg naufragi. En la [[Revolta dals boxists]] – tar la quala i na sa tracta betg d’ina sullevaziun cunter la regenza, mabain d’in moviment drizzà cunter las pussanzas imperialisticas e la quala la regenza chinaisa ha empruvà da sustegnair – èn s’unidas las forzas ch’avevan la finamira da stgatschar tut ils esters dal pajais; questa ‹sullevaziun› u plitost cumbat dals ‹boxists› (ils emprims dad els avevan ina furmaziun en l’art da cumbat tradiziunal) ha manà a la guerra tranter la China ed ils otg stadis unids ([[Imperi tudestg]], [[Frantscha]], [[Gronda Britannia]], [[Italia]], [[Giapun]], [[Austria-Ungaria]], [[Russia]] ed [[USA]]). Suenter la sullevaziun han ils victurs sfurzà en l’uschenumnà Protocol dals boxists dal 1901 l’imperatur ad ulteriuras concessiuns. En quest ambient è sa furmada il 1905 a Tokio la lia da la revoluziun chinaisa da [[Sun Yat-sen]] che dueva daventar l’organisaziun precursura da la [[Kuomintang]]. El ha pretendì la fin da la dinastia da Qing e transfurmaziun da l’imperi en ina republica e stadi naziunal sco er refurmas agraras. L’onn 1911 è prorutta la Sullevaziun da Wuchang e la Revoluziun da Xinhai ch’è suandada ha manà a la renunzia al tron da l’imperatur [[Puyi]]. Cun quai è ida a fin la successiun da pliras dinastias ch’aveva prendì si’entschatta 221 a.C. cun l’imperatur [[Qin Shihuangdi]]. La fin dal 1911 è Sun vegnì elegì a [[Nanjing]] sco president interimistic da la Republica da la China. La proclamaziun da la republica è surtut vegnida beneventada en las citads grondas. Quella è però stada da curta durada, gia il 1914 ha [[Yuan Shikai]] schlià il parlament e regì sco dictatur. === L’era da la Republica da la China (fin il 1949) === Yuan Shikai ha bainbaud gì avunda truppas sut si’autoritad militara per pudair impedir che la China crodia dapart. Ad el n’èsi però betg reussì da franar l’avanzament da las pussanzas estras; tut prosperar d’ina societad burgaisa ha el fatg supprimer e la Kuomintang è vegnida scumandada il 1913. Las elitas dal pajais han perquai vieut en questa fasa il dies al stadi e persequità lur agens interess. Yuan ha laschà proclamar sasez il prim da schaner 1916 sco imperatur, entant ch’il Giapun al ha flaivlentà intenziunadamain cun far las Ventgin pretensiuns. La regenza centrala ha pers pli e pli la controlla politica, il pajais ha cumenzà a dar dapart, ils guvernaturs militars da las provinzas e tschients generals han battì en adina novas allianzas per influenza. I regiva caos e miseria, la populaziun pativa sut la suppressiun. La [[Mongolia]] ed il [[Tibet]] han declerà lur independenza. Questa fasa segnada da fragmentaziun è però er stada in temp creativ, en il qual il clima spiertal è sa midà sa confruntond cun il pensar dal vest. Il Moviment dals quatter da matg è stà il punct da partenza per divers svilups politics e spiertals ed ha manà a la fundaziun da novas scolas ed universitads. Ils uschenumnads ports da tractats (che stevan sut il domini da stadis esters) han manà nà da l’exteriur chapital e savida, quai che dueva furmar la basa per il svilup da l’economia. Suenter la [[Revoluziun d’october]] en Russia (1917) han er en China circuls adina pli vasts sa laschà fascinar d’ideas socialisticas e communisticas; l’onn 1921 è vegnida fundada la Partida communistica da la China. L’industria sco basa per in moviment proletar mancava en China; perquai ha la Komintern sustegnì tant la Kuomintang sco er la Partida communistica. En rom da l’Emprima front unitara han las duas partidas cooperà cunter ils generals e l’expansiunissem giapunais. Cun agid sovietic è vegnida fundada il 1924 l’academia militara da Whampoa, da la quala èn sortids numerus uffiziers ch’èn daventads impurtants pli tard en l’istorgia da la China, sco [[Chiang Kai-shek]] e [[Zhou Enlai]]. Suenter la mort da [[Sun Yat-sen]] il 1925 hai dà tensiuns en la Front unitara, quai ch’ha retardà il progress en la campagna militara en il nord dal pajais. Suenter avair segirà Shanghai il mars 1927 ha Chiang Kai-shek laschà assassinar ils 12 d’avrigl 1927 millis da communists (apparents) ed abatter ina chauma, uschia che la Front unitara è dada dapart. Chiang, ch’aveva entaifer la Kuomintang l’access sin l’armada, ha isolà entaifer la partida l’ala sanestra ed installà a Nanjing ina cuntraregenza. Il zercladur 1928 èsi reussì a sias truppas d’occupar Peking, uschia che la China è per entant puspè stada unida. Ils communists ch’eran vegnids stgatschads sin la champagna han empruvà da metter ad ir en intginas citads sullevaziuns e d’endrizzar territoris sut la pussanza da cussegls (soviets). Las sullevaziuns a Nanchang l’avust 1927, Kanton il december 1927 e Changsha il 1930 èn però vegnidas abattidas. A [[Mao Zedong]] èsi però, cun agid d’ina strategia adattada a las relaziuns ruralas, reussì suenter la Sullevaziun da la racolta d’atun da tegnair pli ditg sut controlla ina regiun muntagnarda pli gronda en las provinzas da Hunan e Jiangxi e d’endrizzar la ina republica dals cussegls. Suenter esser vegnids enserrads da las truppas da la Kuomintang ha la regiun stuì vegnir rumida il 1934, ed ils manaders da la Partida communistica èn sa retratgas en rom dal Lung marsch en il nord da Shaanxi, nua ch’els èn arrivads in onn pli tard ideologicamain rinforzads ed unids. Durant quest marsch eri reussì a Mao da decider ils cumbats a l’intern da la partida en sia favur e da sa laschar eleger sco parsura dal Comité central. Il Giapun che sa chattava cun sias truppas gia dapi il 1901, suenter la Sullevaziun dals boxists, en il nordost da la China, ha stratg or da maun il 1931 al general [[Zhang Xueliang]] la Mandschuria ed erigì là il stadi vasal Mandschukuo. L’onn 1933 han las truppas giapunaisas conquistà Jehol. En vista a la smanatscha tras il Giapun han ils communists pretendì in’allianza da tut las partidas e forzas armadas. Chiang ha però preferì da consolidar l’emprim il domini da la Kuomintang visavi la Partida communistica. Il december 1936 ha Chiang stuì vegnir sfurzà da dar il consentiment ad ina segunda Front unitara; quella è lura pir vegnida furmada suenter l’Incident a la punt da Marco Polo e l’erupziun averta da la Guerra tranter il Giapun e la China. Malgrà la Front unitada ha Chiang impundì sias truppas efficazias cunter ils communists. Correspundentamain è la Front unitara restada flaivla; vitiers è anc vegnì che las truppas da Chiang eran, malgrà il sustegn dals Stadis Unids e da l’Uniun sovietica, organisads mal ed avevan ina nauscha morala da cumbat. A las truppas giapunaisas èsi reussì uschia d’occupar las grondas planiras e regiuns da costa da la China; a Nanjing han els commess in mazzament en massa da pliras emnas. Ad els n’èsi però betg reussì da controllar a lunga vista ils territoris conquistads. La regenza da Chiang ha stuì sa retrair a Chongqing. Curt suenter la capitulaziun dal Giapun ha Mao Zedong contractà cun Chiang Kai-shek a Chongqing per sa cunvegnir a moda paschaivla, ma senza success. La Kuomintang ha sinaquai empruvà da dumagnar l’entir pajais sut sia controlla, ma las truppas eran nundisciplinadas e senza incumbensa clera ed ils represchentants da quella corrupts ed temids da la populaziun. Las elecziuns dal parlament ch’han gì lieu l’onn 1947 ha la Kuomintang gudagnà. L’armada populara da liberaziun aveva percunter avunda sustegn en la populaziun. Ella ha conquistà il 1948 la Mandschuria, l’avrigl 1949 Nanjing ed il matg 1949 Schanghai. La regenza da la Kuomintang è fugida il 1945 sin l’insla Taiwan, ha eliminà l’elita locala ed installà ina dictatura. === L’èra da Mao-Zedong (1949–1976) === [[Datoteca:Mao_proclaiming_establishment_of_PRC.jpg|thumb|160px|Mao Zedong durant la proclamazuin da la Republica Populara da la China il 1949]] Il prim d’october 1949 ha [[Mao Zedong]] proclamà a Peking la Republica Populara da la China. Cun quai è ida a fin la regenza naziunala da Chiang Kai-shek sin la terra franca chinaisa. La surpigliada da la pussanza entras ils communists n’è stada nagina sullevaziun provocada d’ordaifer, mabain ina revoluziun purtada da grondas parts da la populaziun en China. En in’emprima fasa suenter la proclamaziun da la republica populara, ha la direcziun da la partida e dal stadi realisà dal 1949 fin il 1962 ina refurma agrara, en rom da la quala bunamain la mesadad da la surfatscha utilisabla è vegnida repartida sin var 120 milliuns purs. Grondas proprietaris da terren èn vegnids expropriads. L’onn 1950 ha la Partida communistica relaschà ina lescha matrimoniala ch’ha, en cumplettaziun tar la constituziun, concretisà l’egualitad dad um e dunna. Surtut il dretg da la dunna da decider sezza davart in matrimoni, il scumond da pretender ina dota, l’introducziun d’ina vegliadetgna minimala per la dunna e la repartiziun eguala dals bains en cas da divorzi han meglierà cleramain ed a lunga vista la situaziun da las dunnas chinaisas. Ma da surmuntar la tradiziun culturala pratitgada da vegl ennà ubain d’intermediar a las dunnas en las regiuns ruralas il cuntegn da la nova lescha è sa mussà sco grondas sfidas. Dal dretg d’eleger activ e passiv disponan las dunnas dapi il 1949.<ref>Mart Martin: ''The Almanac of Women and Minorities in World Politics.'' Westview Press Boulder, Colorado, 2000, p. 79.</ref> Il favrer 1950 ha la direcziun da la partida e dal stadi fatg in contract d’amicizia e d’assistenza cun l’Uniun sovietica. Economicamain han ins mess l’accent sin il svilup da l’industria en las regiuns urbanas, entant che l’activitad da la Partida communistica durant la guerra civila era stada concentrada sin las regiuns ruralas. Per quest intent han ins furmà sut il chavazzin da la ‹nova democrazia› ina coaliziun da lavurants, purs, pitschna burgaisia e burgaisia naziunala. A chaschun dal 8avel di da partida ha Mao preschentà valurs sco activissem, dischinteress, unitad cun las massas e renunzia al consum, ma senza chattar ina maioritad; confirmada è percunter vegnida l’idea da suandar il model da svilup sovietic cun promover surtut l’industria greva. A s’allontanar dal model sovietic ha Mao Zedong cumenzà cun ses pled davart las ‹Diesch grondas relaziuns› l’avrigl 1956. El ha inizià il matg 1957 il Moviment da las tschient flurs per mobilisar l’intelligenza. Cur ch’il clom suenter ina critica sanadaivla ha er manà a dumondas criticas envers la partida sezza e singuls manaders da quella, ha la partida reagì cun la Campagna cunter dissidents dal dretg, en rom da la quala almain 400 critichers èn vegnids assassinads ed in mez milliun umans èn vegnids deportads en champs da lavur. Cun annunziar il 1958 il Grond sigl è la China s’allontanada definitivamain da l’Uniun sovietica. En rom da questa campagna è quasi l’entira populaziun rurala vegnida reunida en 26 000 communas popularas ed organisada tenor princips militars. La finamira è stada da far avanzar en ina ‹battaglia da producziun› a medem temp l’agricultura e l’industria greva. Sbagls da planisaziun, caos e catastrofas da la natira han però gì per consequenza che var 30 milliuns umans èn morts tranter il 1960 ed il 1962 da la fom. [[Liu Shaoqi]] ha surpiglià ils onns 1963 fin 1964 l’incumbensa da consolidar l’economia; per sias mesiras è el però vegnì crititgà sco ‹revisiunist›. Sut il pretext da curreger svilups sbagliads e da purifitgar la birocrazia, ha Mao Zedong cumenzà la stad 1966 la [[Revoluziun culturala]]. En l’entir pajais han ins organisà giuvens umans en uschenumnadas Gardas cotschnas. Igl ha cumenzà in’unda da terror cunter represchentants e purtaders da decisiuns dal stadi e da l’intelligenza; scolas ed universitads èn per part restadas serradas plirs onns. L’individual dueva vegnir destruì, la revoluziun dueva daventar permanenta. Envers l’exteriur è la China sa serrada anc pli fitg. L’onn 1968 ha cumenzà il Moviment or sin la terra, en rom dal qual 15 milliuns giuvens abitants da regiuns urbanas èn vegnids detaschads a prestar lavur agricula. Il president dal stadi Liu Shaoqi e numerus auters auts funcziunaris da partida èn vegnids crititgads sco ‹revisiunists› e relaschads da lur uffizis. En la fasa da la Revoluziun culturala croda però er la tema creschenta d’ina attatga da vart da l’Uniun sovietica suenter ch’ils dus pajais eran vegnids en discordia. Sco reacziun sin quai è la China sa spruvada da normalisar sias relaziuns cun ils [[Stadis Unids]]. Suenter ina visita da president [[Nixon]] l’onn 1972 han Peking e Washington stabilì relaziuns diplomaticas; Peking ha er surpiglià la sedia da Taiwan tar las Naziuns unidas. La Revoluziun culturala è ida a fin suenter la mort da Mao il settember 1976 e l’arrestaziun da la ‹Banda da quatter› in mais pli tard. === Refurma ed avertura (1976/1980–1999) === Cur che Mao è mort, eran ses successurs designads medemamain gia spartids: [[Lin Biao]] è mort il 1971 suenter ina tentativa da far in putsch apparenta, [[Deng Xiaoping]] han ins mess en connex cun las protestas sin la plazza da Tian’anmen il 1976 suenter la mort dal primminister [[Zhou Enlai]] e degradà. Uschia è [[Hua Guofeng]], fin qua pauc enconuschent, vegnì nominà successur da Mao. Ma fin il 190 ha Deng mess a chantun Hua e ses sustegniders che stevan per la cuntinuaziun da la politica da Mao Zedong. Il december 1978 ha il directori da la partida confirmà il curs da las ‹Quatter modernisaziuns› ch’è collià stretgamain cun il num da Deng. Unfrendas da la Revoluziun culturala e d’auters excess èn vegnids reabilitads e las libertads economicas extendidas. L’economia planisada, organisada a moda centrala tenor il model sovietic, han ins remplazzà pass per pass tras l’economia da martgà per pudair augmentar la productivitad dal sistem. Cun l’anteriur inimi da guerra [[Giapun]] è vegnì concludì in contract da pasch e d’amicizia, investiziuns estras èn vegnidas admessas pass per pass. Deng ha visità ils Stadis Unids ch’èn daventads sinaquai in impurtant partenari da la politica exteriura. Cun las zonas economicas spezialas han ins designà territoris nua che pudeva vegnir experimentà cun mecanissems da l’economia da martgà ed il 1984 han ins avert ulteriuras 14 citads da costa. Cuntrari a l’extensiun da las libertads economicas n’han ins però betg schlargià las libertads persunalas. Gia a chaschun dal congress da partida il december 1978 ha la publicitad articulà al mir da la democrazia sia malcuntentientscha cun las limitaziuns da la libertad; suenter ch’era sa manifestada la pretensiun concreta da metter ad ir pass da democratisaziun, han ins serrà il mir. Encunter intellectuals ch’avevan s’acquistà adina dapli libertads, han ins mess ad ir la ‹Campagna cunter la polluziun spiertala›. Las refurmas economicas èn stadas accumpagnadas d’effects negativs sco inflaziun, corrupziun, inegualitad creschenta e mancanza da segirezza sociala, quai ch’ha augmentà il potenzial da protesta. Sa fatg via ha quel la primavaira 1989, a chaschun da la ceremonia da commemoraziun per il secretari general [[Hu Yaobang]] ch’era vegnì relaschà il 1987 e mort il 1989. Sa radicalisadas èn las demonstraziuns sin la plazza da Tian’anmen parallel a la visita da [[Michail Gorbatschow]] a Peking, e l’entschatta zercladur èn ellas vegnidas terminadas cun la forza. Ils proxims onns è la restituziun da las colonias [[Hongkong]] e [[Macau]] sut il princip ‹In pajais, dus sistems› stà ord vista chinaisa in impurtant pass per l’ulteriura terminaziun da la colonisaziun da la China. Plinavant han ins reactivà successivamain las relaziuns cun la Russia. Cumbain ch’ils effects negativs da las refurmas economicas han manà en il directori da la partida a discussiuns cuntraversas, è il temp d’uffizi da Deng stà ina perioda da relativamain gronda unanimitad. La creschientscha economica rapida ch’ha reducì a moda drastica il dumber da persunas che vivan sut la sava da povradad da 250 milliuns il 1979 a 45 milliuns il 1999 ha legitimà las mesiras. Successur da Deng è daventà [[Jiang Zemin]]; sut el e ses successurs è la Partida communistica sa stentada da reducir il potenzial da protesta entras accumadaziuns paschaivlas e cun applitgar instruments da giurisdicziun. Sfidas actualas ch’occupan dapi lura la direcziun da la partida e dal stadi èn las relaziuns socialas dals lavurers migrants e da fabrica, l’inveteraziun accelerada sco consequenza da la politica d’in uffant sco er la dumonda suenter dapli statalitad, cumbat cunter la corrupziun ed arbitrariadad statala. === Svilup a la pussanza mundiala (21avel tschientaner) === [[Datoteca:SkylineShanghaiPudongSeptember2021.jpg|thumb|210px|Impressiun da Shanghai, ina da las pli grondas citads dal mund]] Ils emprims ventg onns dal 21avel tschientaner ha la China enconuschì ina creschientscha economica quasi senza exempel. La forza economica chinaisa è creschida tranter il 2000 ed il 2019 en media per 8,9&nbsp;% ad onn. En quest interval è la cumpart chinaisa al commerzi mundial sa dublegiada ed è il product interiur brut daventà sis giadas uschè grond, uschia che la China era avanzada vers la fin da quest interval a la segund gronda economia publica dal mund. Quai ha gì effects positivs sin la qualitad da viver da bundant 200 milliuns Chinais ch’han pudì mitschar da la povradad absoluta. En vista a sia politica exteriura orientada a l’expansiun economica ha la China finanzià ils ultims onns massivamain il svilup en l’Africa. Ultra da quai è il pajais londervi da realisar cun il project One Belt, One Road ina nova ‹Via da saida› che collia per via terrestra e sur la mar l’[[Asia]], l’[[Africa]] e l’[[Europa]]. Dapi il 2000 è la China stada il pajais, dal qual èn vegnidas fatgas las pli bleras attatgas da cyber; la finamira è per il pli da s’acquistar know-how sin ils secturs da la tecnologia da quantums, l’intelligenza artifiziala, la tecnica ipersonica e la biotecnologia. Durant ils onns 2010 ha la China fatg l’emprova da reeducar ils Uigurs en la regiun autonoma [[Xinjiang]] en il nordvest dal pajais. La populaziun d’origin tirca e da cretta islamica, uschia vegn crititgà, duaja vegnir ‹sinisada› a moda sistematica. Medemamain è il decenni stà sut l’ensaina dal moviment da protesta a Hongkong per dapli dretgs democratics. La fin dal 2019 è prorutta en la citad chinaisa [[Wuhan]] in’epidemia ch’è sa sviluppada l’entschatta dal 2020 a la pandemia globala Covid-19. Las autoritads chinaisas avevan l’emprim empruvà da zuppentar l’erupziun da la malsogna. Entant che auters stadis èn adina stads pertutgads pli fitg da la pandemia, è la China sezza stada preservada da la segunda unda l’atun 2020 ed ha pudì returnar pli u main a la normalitad. La direcziun da la partida e dal stadi han l’emprim persequità ina politica da nagina toleranza envers Covid-19, vul dir d’isolaziun stricta da persunas, quartiers ed entiras citads pertutgadas. Suenter il naufragi da questa strategia e protestas en l’entir pajais han ins interrut a moda andetga quest proceder. Las proximas emnas hai dà en l’entir pajais in’unda d’infecziuns ch’ha, tenor stimaziuns d’experts internaziunals, chaschunà en China la mort da var dus milliuns umans. Cun il 14avel plan quinquennal dal 2021 fin il 2025 e las finamiras a lunga vista ch’èn colliadas cun quel, ha la Partida communistica spustà il focus economic en direcziun d’in svilup pli ferm dal martgà intern. En il center stattan mesiras sin ils champs da la perscrutaziun e dal svilup che servan ad augmentar la purschida da bains industrials e servetschs per il consum naziunal. Remartgabel è che tut ils indicaturs cumparan per l’emprima giada mo pli sco valurs visadas e che divergenzas pussaivlas chaschunadas tras forzas dal martgà vegnan renconuschidas explicitamain. Medemamain cuntegna il plan finamiras areguard il provediment d’energia e la politica dal clima.<ref>Georgetown University, Washington D.C.: [https://cset.georgetown.edu/wp-content/uploads/t0237_5th_Plenum_Proposal_EN-1.pdf ''Proposal of the Central Committee of the Chinese Communist Party on Drawing Up the 14th Five-Year Plan for National Economic and Social Development and Long-Range Objectives for 2035''.]</ref> == Populaziun == La China è stada ditg il pajais cun la pli gronda populaziun dal mund e sa chatta dapi il 2023 suenter l’[[India]] sin il segund plaz. Il 2021 vivevan en China tenor indicaziuns da l’uffizi da statistica naziunal 1&nbsp;412&nbsp;600&nbsp;000 abitants.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202001/t20200117_1723398.html ''National Bureau of Statistics of China''], consultà ils 6 da zercladur 2020.</ref> Dal temp da la fundaziun da la Republica Populara da la China aveva il pajais fatg tras dus tschientaners cun gronda creschientscha demografica, ma er cun grondas sperditas pervi da guerras, fominas, epidemias e catastrofas da la natira. [[Mao Zedong]] ha considerà in grond dumber da la populaziun sco simbol da grondezza naziunala. Da l’emprima dumbraziun dal pievel ch’è vegnida realisada il 1953 è la finala resultada ina populaziun da bundant 580 milliuns, var 70 milliuns dapli che quai ch’ins aveva stimà. Sco reacziun sin quai han ins cumenzà a propagar vers la fin dals onns 1950 da maridar tard e mesiras cuntraceptivas, essend che sa mussava en las citads ina mancanza da plazzas da lavur e che las regiuns ruralas mussavan in svilup disfavuraivel areguard la relaziun tranter populaziun e terren cultivà. Damai che la mortalitad d’uffants pitschens è sa sbassada fitg e che l’aspectativa da vita è creschida cuntinuadamain (tranter il 1953 ed il 1970 mintg’onn per in onn) è la populaziun tuttina creschida a moda rasanta. A partir da l’onn 1973 èn stads admess per lètg mo pli dus uffants. Quai è vegnì mess en vigur en las citads, ma er en regiuns ruralas cun excepziun da las minoritads naziunalas. L’onn 1979 è vegnida introducida uffizialmain la politica d’in uffant; quella è vegnida realisada differentamain da regiun tar regiun e per part er cun la forza, per exempel cun aborts sfurzads. Consequenzas da la politica d’in uffant èn stadas naschientschas che na vegnivan betg annunziadas sco er fin a 70 aborts sin 100 naschientschas. Resguardond las naschientschas betg registradas fan ins quint ch’il dumber da naschientschas effectiv sa chattia 15 fin 30&nbsp;% sur las naschientschas annunziadas. E pervi da la preferientscha culturala per figls èn surtut fetus feminins stads pertutgads d’aborts, uschia che mancan en regiuns nua che la controlla da las naschientschas è vegnida realisada a moda spezialmain severa en las annadas 1980 fin 2010 var 27 milliuns mattas. Ils ultims onns han surtut motivs socio-economics manà ad ina diminuziun cuntinuanta dal dumber da naschientschas. Oravant tut per tema da l’inveteraziun da la societad (en spezial en las citads) han ins bandunà il 2016 la politica d’in uffant, schlargiond quella sin dus uffants per lètg. Suenter che er quai n’ha betg fatg crescher grondamain la natalitad èn vegnids admess il 2021 trais uffants per famiglia.<ref>Thomas Büttner: ''Überblick über moderne Bevölkerungsentwicklung nach Weltregionen''. En: Ulrich Mueller, Bernhard Nauck, Andreas Diekmann (ed.): ''Handbuch der Demographie'', tom 2: ''Anwendungen'', Springer, 2000, p. 1172–1249, qua p. 1189.</ref> [[Datoteca:China_sex_by_age_20201101.png|thumb|200px|Piramida da la populaziun dal 2020]] La finamira da stabilisar la populaziun fin la midada dal millenni sin 1,2 milliardas umans n’è betg vegnida cuntanschida; l’onn 2000 vivevan en China ca. 1,27 milliardas umans. Tenor stimaziuns actualas vegn cuntanschì enturn il 2030 il dumber maximal da ca. 1,442 milliardas umans; silsuenter vegn il dumber da la populaziun a sa sbassar. Ils 1,4 milliardas abitants sa repartan a moda fitg ineguala sur l’entir territori. La lingia imaginara da [[Heihe]] a [[Tengchong]] sparta la China en ina part occidentala che cumpiglia ca. 57&nbsp;% dal territori statal ed en ina part orientala. En ils 43&nbsp;% da la part orientala dal pajais vivevan l’onn 1982 var 94&nbsp;% da l’entira populaziun. Numerus circuls en l’ost dal pajais han ina spessezza da la populaziun da sur 800 fin 900 persunas per kilometer quadrat, entant che vasts territoris en la part occidentala dal pajais èn nunabitads. === Migraziun === Suenter ina fugia da la campagna l’onn 1955 ha il stadi cumenzà a distribuir plazzas da lavur, a raziunar il graun ed a registrar il lieu da domicil (sistem da Hukou) e facticamain scumandà la migraziun da la champagna en la citad (en vigur fin il 1984). A grondas migraziuns a l’intern dal pajais han manà ils 17 milliuns da cader e da giuvenils da regiuns urbanas ch’èn – sco mesira d’educaziun – vegnids dischlocads en regiuns ruralas durant la Revoluziun culturala ils onns 1966 fin 1976; plinavant la colonisaziun da regiuns per lung dal cunfin sovietic suenter che la China e l’[[Uniun sovietica]] eran vegnids en discordia. Ils ultims decennis ha la politica da refurma e d’avertura engrevgià la controlla dal Hukou. Dapi lura hai dà migraziuns internas massivas da regiuns ruralas en las aglomeraziuns. A chaschun da la dumbraziun dal pievel han ins stimà la populaziun migranta sin var 275 milliuns. Ils migrants èn dischavantagiads en las citads e disponan savens be d’ina conferma d’annunzia provisorica. Il sistem da Hukou ha per consequenza che persunas ch’èn registradas en vitgs n’han betg in access uschè direct a servetschs citadins sco la prevenziun sanitara u la furmaziun; il sistem vegn revedì be plaunsieu e da questa discrepanza resulta in grond potenzial da conflict. L’onn 2016 vivevan 9,6 milliardas emigrants da la Republica Populara da la China a l’exteriur u en ina da las duas regiuns d’administraziun speziala. Da quels avevan bunamain 40&nbsp;% in studi da scola auta terminà. Ils pli impurtants pajais da destinaziun per emigrants eran ils [[Stadis Unids]], [[Hongkong]], [[Corea dal Sid]], [[Giapun]], [[Canada]], [[Australia]], [[Singapur]], [[Macau]], [[Italia]] e [[Bangladesch]]. Tar var 211&nbsp;000 da quests emigrants sa tractavi da fugitivs. Il medem onn vivevan en China 1,13 milliuns immigrants, la gronda part da la [[Corea]], da las [[Filippinas]], [[Brasilia]], [[Stadis Unids]], [[Giapun]], [[Indonesia]], [[Myanmar]], [[Vietnam]], [[Macau]] e [[Tailanda]]. Uschia vegnan sin 1000 burgais in immigrant; 300&nbsp;000 da quels èn arrivads sco fugitivs. Ils emigrants han procurà per ina circulaziun da chapital vers la China en l’autezza da var 64 milliardas dollars, entant ch’ils immigrants han transferì or da la China daners en l’autezza da 6,9 milliardas dollars. En il 19avel e 20avel tschientaner hai dà pliras undas d’emigraziun or da la China. Ils Chinais che vivan a l’exteriur furman oz parts susbstanzialas da la populaziun en ils stadis da l’Asia dal Sidost, ma èn er preschents en quasi tut ils ulteriurs stadis dal mund. Els èn s’assimilads differentamain a lur nova patria, vegnan però per part discriminads. Per ordinari dattan els gronda paisa a lur origin e mantegnan il contact cun lur patria oriunda. Surtut a l’entschatta da la politica da refurma ed avertura han els procurà per ina buna part da las investiziuns da l’exteriur en China. === Urbanisaziun, zonas d’aglomeraziun e citads === Suenter la fin da la Revoluziun culturala l’onn 1978 vivevan 17,9&nbsp;% dals abitants da la China resp. 170 milliuns umans en citads. En ina fasa da la revivificaziun da las citads dal 1978 fin il 1995 è la populaziun urbana creschida sin 30,5&nbsp;% da l’entira populaziun. Sinaquai è suandada ina fasa da gronda creschientscha en las citads, uschia che vivevan l’onn 2013 var 730 milliuns resp. 53,7&nbsp;% da la populaziun en citads. Contribuì a quest svilup han manà l’augment d’effizienza en l’agricultura e l’industrialisaziun. En tut la China existan 15 megacitads en las qualas vivan bundant 260 milliuns umans e dapli che 150 citads cun dapli d’in milliun abitants. Las trais pli grondas zonas d’aglomeraziun èn il delta dal [[Jangtse]], il delta dal Flum da las Perlas e la regiun enturn [[Peking]] e [[Tianjin]]; qua hai sin pitschen spazi pliras citads grondas e vers questas trais regiuns sa mova er la gronda part da la migraziun interna. Malgrà l’aut grad d’urbanisaziun èsi reussì en China da prevegnir a la furmaziun da slums ed a la surchargia da l’infrastructura sco en auters pajais en svilup. Tuttina è er la China pertutgada dals effects secundars negativs d’ina svelta urbanisaziun sco la destrucziun da terren agricul u polluziun da l’ambient. A l’ur da las zonas d’aglomeraziun èn per part vegnidas creadas citads da retorta che servan quasi be sco dormitori per las forzas da lavur (p.ex. [[Anting]]). Per part en tals lieus segnads d’ina auta quota d’abitaziuns vidas, damai che l’industrialisaziun n’è betg progredida sco giavischà e ch’ins aveva erigì quartiers novs a basa speculativa. === Etnias === [[Datoteca:Uyghur_Meshrep.jpg|thumb|210px|Uigurs a Xinjiang, 2010]] La China è in pajais multietnic. Tar var 91,5&nbsp;% da la populaziun (radund 1,25 milliardas) sa tracti da Han. La denominaziun deriva da la dinastia da Han. Ma tar questa gruppa da la populaziun la pli gronda na sa tracti betg d’ina gruppa omogena: en il decurs dal temp èn resultadas grondas differenzas regiunalas areguard lingua, dialect, furma d’abitadi, ditgas, vestgadira e nutriment. Las pli grondas etnias suenter ils Han èn stads il 2010: Zhuang (16,9 milliuns), Uigurs (11,5 milliuns), Hui (10,5 milliuns), Mandschu (10,3 milliuns), Miao (9,4 milliuns), Yi (8,7 milliuns), Tujia (8,3 milliuns), Tibetans (6,2 milliuns), Mongols (5,9 milliuns), Dong (2,8 milliuns), Buyei (2,8 milliuns), Yao (2,7 milliuns), Bai (1,9 milliuns), Coreans (1,8 milliuns), Hani (1,6 milliuns), Li (1,4 milliuns), Kasacs (1,4 milliuns), Dai (1,2 milliuns).<ref>Michael Müller: [https://web.archive.org/web/20241203184422/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/chinas-ethnien-han-und-andere-chinesen-1827212.html ''Han- und andere Chinesen'']. En: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' dals 8 da fanadur 2009, consultà ils 24 da november 2017.</ref> Tut en tut èn 55 etnias renconuschidas sco minoritads naziunalas. Sper la protecziun da las minoritads fixada en la constituziun chinaisa disponan quellas da dretgs specifics sco l’instrucziun en l’atgna lingua, in access simplifitgà a furmaziun superiura u ina regulaziun da quotas specifica. Dapi ils onns 2000 vegnan quests dretgs però sutminads adina dapli. Pertutgads da repressalias da vart dal stadi èn oravant tut ils Tibetans ed ils Uigurs.<ref>Bölinger, Mathias: ''Der Hightech Gulag. Chinas Verbrechen gegen die Uiguren.'' Minca 2023.</ref> === Linguas === Sper il chinais standard, che sa basa sin in dialect dal mandarin, sco lingua uffiziala generala, èn tut tenor regiun renconuschidas uffizialmain ulteriuras linguas uffizialas. Latiers tutgan il cantonais a Hongkong e Macau e l’englais a Hongkong. Vitiers vegnan linguas regiunalas sco zhuang a Guangxi, tibetan a Tibet, uiguric a Xinjiang, alura mongolais en la Mongolia Interna e corean a Yanbian. Ulteriuras derivan da las famiglias da linguas dal tibeto-birman, dal tai-kadai e da las linguas tircas. === Religiuns === 73,6&nbsp;% da las Chinaisas e dals Chinais inditgeschan d’esser betg religius. Las quatter religiuns las pli grondas en la China èn il [[budissem]] (15,9&nbsp;%), il [[cristianissem]] (2,5&nbsp;%), il [[taoissem]] (0,9&nbsp;%) e l’[[islam]] (0,5&nbsp;%).<ref>Katharina Wenzel-Teuber: ''Statistik zu Religionen und Kirchen in der Volksrepublik China''. En: ''China heute'', tom XXXVI, nr. 1 (193), 2017, p. 24–38.</ref> Daspera pratitgeschan intginas minoritads naziunalas religiuns tradiziunalas. Las religiuns chinaisas èn per ordinari liadas a la famiglia e na dumonda nagina commembranza. Da las religiuns pli grondas deriva mo il taoissem da la China. Il budissem tanscha enavos en l’emprim millenni a.C. ed è sa derasà a partir da l’emprim tschientaner s.C. en China. Il taoissem tanscha enavos circa tuttina lunsch ed ha integrà numerus elements da religiuns bundant pli veglias. En il 7./8. tschientaner è l’islam arrivà en China, en il 13avel tschientaner il cristianissem. Gesuits ha missiunà a partir da la fin dal 16avel tschientaner. Il protestantissem è arrivà a partir dal 1807 en China. Dal temp dals imperaturs valeva il confuzianissem sco ortodox, las autras religiuns sco eterodoxas. Dapi sia fundaziun è la Republica Populara da la China, confurm a si’ideologia communistica da l’ateissem statal, in stadi laicistic. Budissem, taoissem, islam, catolicissem e protestantissem èn religiuns renconuschidas dal stadi; catolicissem e protestantissem vegnan considerads sco religiuns autonomas e na dastgan betg s’organisar a moda independenta. Uschia è la baselgia catolic-roman scumandada en China, lubida è sulettamain in’organisaziun catolic-patriotica chinaisa che na renconuscha betg l’autoritad dal papa e na trategna nagins contacts cun il Vatican. Sut Mao è la baselgia catolica stada suttamessa ad ina furma da controlla spezialmain rigida. En il focus da la persecuziun statala stat oz oravant tut la nova cuminanza religiusa da Falun Gong. Sco ils anteriurs stadis dal bloc da l’ost europeic, pratitgescha er la China ina separaziun severa tranter religiun e stadi. La libertad da cretta è stabilida formalmain en la constituziun da la republica populara. Suenter las consequenzas desastrusas da la Revoluziun culturala (1966–1976) sin ils cartents, è la regenza chinaisa sa stentada suenter ils onns 1980 da conceder ina vasta libertad da cretta e d’admetter activitads religiusas. Sustegn statal vegn concedì a religiuns tradiziunalas sco il taoissem ed il budissem che vegnan consideradas sco part integrala da la cultura chinaisa. Tenor il dretg constituziunal èsi admess a tuttas e tuts da far uraziun sulet u en cuminanza, da recitar scrittiras, celebrar servetschs divins e battegiar. En la pratica vegnan quests dretgs però savens limitads. Tuttina ha la China enconuschì dapi la midada dal millenni in ‹boom da las religiuns›. Uschia èn tempels e claustras bain frequentads ed il budissem tibetan è er puspè sa derasà en las provinzas orientalas dal pajais. La China n’enconuscha nagina taglia da baselgia. Las cuminanzas religiusas sa finanzieschan per gronda part sur donaziuns resp. sur prestaziuns immaterialas (p.ex. eriger e mantegnair en cuminanza edifizis, cultivar communablamain surfatschas agriculas). Instrucziun religiusa na datti medemamain betg a las scolas; dapi la fin dals onns 1990 sa lascha però observar che scolinas e scolas religiusas vegnan avertas e manadas sin iniziativa privata. Damai che nagin n’ha d’appartegnair en China uffizialmain ad ina confessiun, n’existan er naginas indicaziuns uffizialas e naginas statisticas fundadas areguard il dumber da commembers da las singulas cuminanzas religiusas. Tut ils studis e las extrapolaziuns sa basan sin stimaziuns ed enquistas e divergeschan per part fitg ferm in da l’auter. Ultra da quai èn ils cunfins tranter las singulas crettas savens fluctuants en China. En bleras regiuns chinaisas n’èsi betg nunusità che cartentas e cartents decleran d’appartegnair a pliras religiuns. En quest connex di in proverbi chinais: ‹Il Chinais è confuzian cur ch’i va bain cun el; el è taoist, cur ch’i va mal cun el; ed el è budist sin pugn da mort.› La scena religiusa en China è en quest senn fitg variada e na sa lascha tuttavia betg considerar sco cultura unitara. Derasà fitg ferm è il [[shenissem]], ina maschaida da praticas religiusas e filosoficas. Il [[taoissem]] ed il [[confuzianissem]] èn exempels per persvasiuns filosoficas en China che cumpiglian elements religius. Aspects religius e la cretta en l’auter mund existan independent da las filosofias. Abstrahà da las europeicas, stat en il center da tut las religiuns che vegnan pratitgadas en China, e quai da vegl ennà, betg in dieu invisibel, mabain adina la vita, la terra, la ventira e l’armonia.<ref>Daniel L. Overmyer: ''Religion in China Today.'' Cambridge University Press, 2003, p. 11s.</ref> == Politica == [[Datoteca:18th_National_Congress_of_the_Communist_Party_of_China.jpg|thumb|220px|Delegadas e delegads dal 18avel Congress naziunal (2012)]] Tar la Republica Populara da la China sa tracti d’ina dictatura da partida centralistica, regida a moda autocratica.<ref>Infurmaziuns tenor Sebastian Heilmann: ''Das politische System der Volksrepublik China''. 3. ed., Springer-Verlag, Wiesbaden 2016, ISBN=978-3-658-07228-5.</ref> Formalmain è l’organisaziun statala francada en la constituziun da la republica populara. Tenor quella è il stadi organisà tenor il «princip dal centralissem democratic». Bain èn admessas en China pliras partidas politicas, ma en rom da la front unitara stat la Partida communistica a la testa da tut las autras partidas da bloc. Consequentamain sa tracti tar la Republica populara da la China d’in stadi d’ina partida socialistic, en il qual las decisiuns vegnan l’emprim prendidas da la Partida communistica da la China. Pir silsuenter vegnan las finamiras politicas fundamentalas inscrittas en la constituziun e las incumbensas politicas exequidas tras l’apparat statal. Ina separaziun da las pussanzas en legislativa, executiva e giudicativa n’exista betg, mabain in encruschament da las pussanzas politicas. === Partida communistica === La Partida communistica da la China è vegnida fundada l’onn 1921 ed organisescha dapi lura mintga tschintg onns dis da partida, en rom dals quals vegn fixadas las lingias directivas da la politica. Manada vegn la partida dal secretari general, il qual è per ordinari a medem temp il president da la Republica populara da la China. A chaschun dals dis da partida vegn elegida la Giunta permanenta dal biro politic che consista da set persunas e che furma il center da pussanza da la republica populara. Il biro politic vegn elegì mintga tschintg onns dal comité central che cumpiglia var 200 commembers. E quest ultim vegn installà da las 3000 delegadas e delegads che sa participeschan als dis da partida; quels vegnan delegads da las differentas organisaziuns da partida. Uschè spert sco che trais commembers da partida s’uneschan, furman quels in’organisaziun da basa da la Partida communistica. L’entir apparat statal sa repeta en ina structura parallela entaifer la partida, vul dir: entaifer tut ils organs statals existan organisaziuns parallelas da la partida, las qualas prendan las decisiuns per propi. L’onn 2016 dumbrava la Partida communistica da la China 89 milliuns commembers. Fin il 2014 vegnivan ils commembers da partida elegids tenor lur posiziun economica, politica u scientifica. Dapi lura è il criteri da la «loialitad envers la partida» relevant per la commembranza. La structura da commembers è oramai sa midada ils ultims onns, cader da partida, lavurants, interprendiders privats ed in’auta cumpart da students duain uss represchentar l’eterogenitad da la societad chinaisa. Dapi il 2012 resp. 2013 è [[Xi Jinping]] secretari general da la Partida communistica e president da la Republica Populara da la China.<ref>Barbara Darimont: ''Staatsaufbau.'' En: Barbara Darimont (ed.): ''Wirtschaftspolitik der Volksrepublik China'', Springer Gabler, Wiesbaden 2020, p. 40.</ref> === Structura dal stadi === Tenor la constituziun è la Republica Populara da la China in «stadi socialistic sut la dictatura democratica dal pievel». Las revisiuns da la constituziun dals ultims onns accentueschan tuttas senza resalvas la direcziun absoluta da la partida. Ultra da quai han ins en mira tenor il preambel il «princip da l’economia da martgà socialistica», da «proteger» il possess privat ed ils dretgs umans e d’avisar il «domini tras il dretg». L’organ suprem tenor la constituziun è il Congress dal pievel naziunal, la legislativa da la republica populara. Las delegadas ed ils delegads elegian il president dal stadi, il primminister ed ulteriuras persunas dal cader directiv. Il congress deliberescha leschas da muntada fundamentala ed approvescha ils rapports da gestiun da l’executiva. Il Congress dal pievel naziunal ha circa 3000 commembras e commembers e sa raduna per ordinari ina giada l’onn l’entschatta da mars. L’organ da lavur dal Congress dal pievel è la Giunta permanenta dal Congress dal pievel naziunal che sa raduna mintga dus mais e deliberescha la gronda part da las leschas. Perquai ch’i manca al Congress dal pievel naziunal la pussanza reala, vegn quel er designà sco ‹maschina da votaziuns›; percunter datti er cuntraversas, sco per exempel il 1992 en connex cun il mir da serra da las trais vals, u cuntravuschs tar decisiuns da persunal, uschia che er scienziadas e scienziads mettan per part en dumonda questa designaziun. Congress dal pievel vegnan elegids sin tut ils plauns statals (provinza, district, circul). Las persunas ch’èn d’eleger vegnan fixadas da la partida; be als plauns il pli giudim (circul, vitg) hai dà en il passà singulas elecziuns libras.<ref>Jürgen Hartmann: ''Politik in China. Eine Einführung.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2007, p. 110.</ref> La Conferenza consultativa politica da la Republica Populara da la China è vegnida fundada il 1946 ed è stada fin il 1954 l’organ legislativ dal pajais. Dapi lura ha ella be pli ina funcziun consultativa; ella sa raduna parallel u suenter il Congress dal pievel naziunal. Il pli aut uffizi da la Republica Populara da la China è de facto quel dal president dal stadi. El suttascriva las leschas relaschads dal Congress dal pievel naziunal ch’entran pir uschia en vigur. Ultra da quai nominescha e relascha el il primminister e ses substitut, ils cumissaris guvernativs ed ils ministers. Be el po declerar il stadi da guerra. L’organ administrativ central è il Cussegl da stadi. Il primminister stat a la testa da quel ed è obligà da render quint davart quel envers il Congress dal pievel naziunal. Quatter viceprimministers, ils secretaris da stadi ed ils ministers sustegnan il primminister ed èn responsabels envers quel. Las provinzas e regiuns autonomas disponan d’atgnas regenzas e congress dal pievel. En lur structura, moda da lavur e cumpetenzas correspundan las regenzas da las provinzas per gronda part a la structura dal plaun naziunal. === Sutdivisiun administrativa === [[Datoteca:China_administrative.svg|thumb|220px|La sutdivisiun administrativa da la China]] Tut en tut existan sis plauns administrativs. Sutvart il plaun naziunal èn quai: * Il plaun da las provinzas cun 22 provinzas, tschintg regiuns autonomas e quatter citads suttamessas directamain a la regenza. Las duas regiuns d’administraziun speziala Hongkong e Macau vegnan medemamain attribuidas a quest plaun; quellas vegnan administradas tenor il princip ‹in pajais, dus sistems›, e disponan d’atgnas constituziuns e leschas. Ultra da quai disponan 15 citads da zonas economicas spezialas cun dretgs specifics. Tenor la represchentaziun uffiziala da la Republica Populara da la China è [[Taiwan]] la 23avla provinza dal stadi. * Il plaun districtual cun 45 districts autonoms ed aimags sco er 288 citads autonomas. * Il plaun cirquital cun 1596 circuls, circuls autonoms, banners e territoris spezials sco er 361 citads autonomas e districts municipals. * Il plaun communal cun 32&nbsp;685 vischnancas grondas, vischnancas, vischnancas da naziunalitads e sums e daspera 7696 quartiers da vias. * Il plaun dals vitgs. Sin quest plaun statal vegn la pussanza statal exequida en ils danwei che furman il stgalim il pli giudim da l’executiva.<ref>Nele Noesselt: ''Chinesische Politik''. Nomos, Baden-Baden 2016, ISBN=978-3-8252-4533-7 p. 78s.</ref> La regenza centrala determinescha la politica cun agid da decrets e leschas da basa. Giuridicamain n’èn quellas però betg liantas per las regenzas localas; quellas mettan enturn la politica cun laschar decretar lur congress dal pievel in’atgna legislaziun. Sancziuns en cas che las prescripziuns na vegnan betg ademplidas, èn be pussaivlas en furma da decisiuns da persunal. L’artitgel 89 da la constituziun dat al Cussegl da stadi la cumpetenza da reveder normas e decisiuns da las autoritads localas. Conflicts da cumpetenza vegnan reglads en tractativas tranter la regenza centrala e quella locala; che conflicts da cumpetenza vegnissan tematisads avertamain u purtads en la publicitad na datti praticamain betg. Las structuras administrativas èn oramai fitg fragmentadas e mintga decisiun politica sto a la fin dals quints vegnir realisada a basa da tractativas, senza pudair vegnir decretada da surengiu. Perquai vegn la Republica Populara da la China per part er designada sco ‹federalissem infurmal›. Da l’autra vart datti però adina puspè tendenzas da recentralisar la pussanza statala.<ref>Heberer, Thomas: ''Das Politische System der VR China im Wandel''. En: Claudia Derichs, Thomas Heberer (ed.): ''Die politischen Systeme Ostasiens. Eine Einführung'', 3. ed. Springer VS, Wiesbaden 2013, p. 113.</ref> === Sistem giuridic === En l’ierarchia da normas chinaisa stattan las decisiuns da la Partida communistica sur quellas dals organs giuridics. Sin il plaun naziunal vegnan las leschas deliberadas dal Congress dal pievel naziunal e da sia Giunta permanenta. Questas leschas vegnan alura transfurmadas dals Congress dal pievel locals en atgnas leschas. Co che las prescripziuns centralas vegnan messas en la pratica sin il plaun local vegn mo controllà tras ina cumissiun d’examinaziun dal Congress dal pievel naziunal, la quala vegn tramessa suenter ina preannunzia en las provinzas Tenor la constituziun chinaisa e la lescha d’organisaziun per las dretgiras dal pievel èn las dretgiras dal pievel l’organ da giurisdicziun dal stadi. Sin ils differents plauns statals existan dretgiras dal pievel, dretgiras dal pievel mesaunas, dretgiras dal pievel extraordinarias e dretgiras dal pievel superiuras. La pli auta instanza giuridica è la Dretgira dal pievel suprema a [[Peking]]; quella surveglia la giurisdicziun da las dretgiras dal pievel resp. interpretescha las leschas.<ref>Tenor Bu Yuanshi: ''Einführung in das Recht Chinas''. C.H. Beck, 2. ed., Minca 2016.</ref> === Politica interna === Las finamiras politicas vegnan mintgamai fixadas en in plan quinquennal. Quel vala sco punct da referiment areguard la direcziun politica dals proxims tschintg onns. Sut il president [[Xi Jinping]] sa laschan constatar dapi il 2012 ina politica pli restrictiva ed ulteriuras tendenzas centralisticas.<ref>Cf. en pli Transparency International e.V.: [https://www.transparency.org/en/countries/china ''Corruption Perceptions Index 2019''], consultà ils 7 da zercladur 2020.</ref> ==== Dretgs umans ==== Organisaziuns per la defensiun dals dretgs umans sco [[Amnesty International]] e [[Human Rights Watch]] renfatschan a la Republica Populara da la China numerusas violaziuns da dretgs umans fundamentals. Surtut dapi la Mazzacra dals 4 da zercladur 1989 sin la Plazza da Tian’anmen vegn la situaziun dals dretgs umans crititgada. Cun millis execuziuns è la Republica Populara da la China il pajais ch’applitgescha il pli savens la paina da mort en tut il mund. Las cifras precisas sa laschan mo stimar, essend che la cifra concreta d’execuziuns na vegn betg communitgada. Formalmain ha la regenza chinaisa ratifitgà per gronda part las convenziuns dals dretgs umans da las Naziuns unidas. Tenor la constituziun naziunala en vigur (art. 33) «respecta e garantescha il stadi ils dretgs umans». Quels na dastgan però betg sa drizzar cunter ils interess d’auters burgais u cunter il stadi; il dretg subjectiv n’ha pia nagina prioritad en la Republica Populara da la China.<ref>Kristin Shi-Kupfer: [http://www.bpb.de/internationales/weltweit/menschenrechte/38775/china?p=all ''Menschenrechte in der Volksrepublik China.''] Bundeszentrale für politische Bildung, 12 da settember 2016, consultà ils 9 da zercladur 2020.</ref> ==== Surveglianza ==== En las citads vegnan installadas sin vias e plazzas publicas adina dapli cameras da surveglianza. Ins stima che quai èn en il fratemp var 600 milliuns cameras. La polizia evaluescha ils maletgs faschond diever da software d’identificaziun da la fatscha. Dapi il sistem vegn introducì parallelamain il sistem da credit social, tenor il qual las burgaisas ed ils burgais survegnan puncts per in cumportament social adequat resp. vegnan deducids puncts en cas da cuntravenziuns cunter la morala u critica envers la partida. Tgi che dispona da paucs puncts vegn dischavantagià tar la reservaziun da bigliets da viadi etc.<ref>Kai Strittmatter: ''Die Neuerfindung der Diktatur – Wie China den digitalen Überwachungsstaat aufbaut und uns damit herausfordert''. Piper, Minca 2018, ISBN 978-3-492-05895-7.</ref> === Politica exteriura === [[Datoteca:MOFAChinaChaoyang.JPG|thumb|220px|Ministeri da l’exteriur]] La politica exteriura da la Republica Populara da la China è segnada da las tentativas d’esser ina pussanza mundiala e da segirar resursas e vias da commerzi da muntada geostrategica. Sco pajais cun la segund gronda populaziun dal mund, commember permanent dal Cussegl da segirezza da l’ONU, pussanza nucleara ed economia publica en cumplain svilup, sa stenta la China da pudair cundecider en tut las impurtantas dumondas da la politica mundiala e persequitescha en quest connex a moda segira da sasez ses interess naziunals. La China è commembra dals G20 e dals stadis BRICS. Dapi la fin dals onns 2010 è la China avanzada tenor l’opiniun publica a la segunda superpussanza sper ils Stadis Unids. Il conflict tranter las allianzas dals dus stadis vegn per part designà sco segunda Guerra fraida. Cuntrari a pli baud, è la [[Russia]] oz economicamain be pli in partenari junior da la China.<ref>Jed Babbin, Edward Timperlake: ''Showdown: Why China Wants War With the United States''. Regency Publishing 2006, ISBN 978-1-59698-005-1.</ref> In impurtant project en quest connex è dapi il 2013 l’iniziativa per ina nova Via da saida (‹One Belt, One Road›). En in’emprima fasa han ins avisà ina via da commerzi per lung da la veglia Via da saida da la China vers l’Europa. Questa ruta da commerzi va en il fratemp lunsch sur la veglia Via da saida or e cumpiglia quasi tut las parts dal mund. Medemamain na sa restrenscha ella betg pli al commerzi, mabain ha er en mira l’access a resursas sco er da prender influenza politica e militara. Ils projects d’investiziun respectivs (sco l’iniziativa 17+1 en l’Europa da l’Ost ubain il port da Pireus en [[Grezia]]) vegnan savens er duvrads sco meds da far pressiun. En connex cun l’extensiun da la rait da commerzi ha la Republica Populara da la China fundà l’onn 2016 l’Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB). E gia il 2011 ha la China substituì entras sia finanziaziun dal svilup ils [[Stadis Unids]] sco pli grond partenari da commerzi da l’[[Africa]]. En ils contacts cun auters stadis vegn applitgada consequentamain la doctrina da la China unida, vul dir: mintga stadi che vul far commerzi cun la Republica Populara da la China ubain sa metter cun quella en relaziuns diplomaticas na dastga betg renconuscher il Taiwan sco agen stadi. Cas cuntrari sto el far quint cun sancziuns. ==== Il conflict cun il Taiwan ==== La dumonda davart il stadi politic dal [[Taiwan]] va enavos sin la guerra civila chinaisa. En la fasa finala da quella è la regenza naziunalistica sa retratga sin l’insla Taiwan ed ha erigì là ina dictatura militara, entant ch’è vegnida proclamada sin la terra franca la Republica Populara da la China. Il «return dal Taiwan en la Republica Populara da la China» è francà profundamain en il naziunalissem chinais ed è ina finamira da la regenza chinaisa, cumbain ch’il Taiwan n’ha mai appartegnì a la republica populara. Sper il conflict sin la Peninsla Coreana è la dumonda dal Taiwan la pli gronda sfida areguard la politica da segirezza en l’Asia da l’Ost. Sut la parola da la China unida èn las regenzas dad omaduas varts da la Via da Taiwan d’accord ch’i dat mo ina suletta China, percunter sa dividan las opiniuns, tgi che saja la regenza legitima da questa China unida. La finamira da la Republica Populara da la China è d’unir Taiwan cun la terra franca tenor il princip in pajais dus sistems, concedind al Taiwan dapli autonomia che a Hongkong. La populaziun taiwanaisa considerescha quai però sco strategia da submissiun ed è plain disfidanza envers las empermischuns da Peking. D’applitgar la forza sa resalva [[Peking]] sut tschertas cundiziuns, per exempel sche Taiwan faschess in rearmament nuclear ubain sche la regenza a [[Taipeh]] faschess pass concrets da manifestar l’independenza. L’equiliber militar sa sposta pli e pli a favur da Peking. Ils Stadis Unids da lur vart han empermess a Taiwan lur sustegn politic.<ref>Dirk Schmidt, Sebastian Heilmann: ''Aussenpolitik und Aussenwirtschaft der Volksrepublik China''. Springer, Wiesbaden 2012, p. 115.</ref> La strategia da la Republica Populara da la China è da far il Taiwan economicamain dependent da la terra franca, da promover il stgomi social, d’isolar il Taiwan diplomaticamain, da smanatschar l’insla militarmain e d’influenzar ils Stadis Unids en ses senn. Dapi il cumenzament da la politica d’avertura han firmas taiwanaisas investì sin la terra franca dapli che 200 milliardas dollars; quellas occupan radund 14 milliuns lavurants chinais. Var 60&nbsp;% da las investiziuns directas dal Taiwan a l’exteriur van en la Republica Populara da la China; ca. in quart dal commerzi taiwanais cun l’exteriur vegn realisà directamain cun la republica populara. Il calcul da Peking che glieud d’affars ed interpresas taiwanaisas intervegnian directamain tar la regenza a Taipeh en il senn da Peking n’ha però betg funcziunà. ==== Servetsch d’infurmaziun e militar ==== Il Ministeri per segirtad dal stadi è responsabel sco servetsch civil per la segirezza interna e per procurar infurmaziuns a l’exteriur. El è suttamess al Cussegl da stadi. Daspera exista in servetsch d’infurmaziun militar che mantegna medemamain represchentanzas a l’exteriur. L’armada populara da liberaziun è vegnida fundada il 1927 ed ha gidà la Partida communistica durant ses «cumbat revoluziunar» avant il 1949 e la consolidaziun da sia pussanza suenter il 1949. I sa tracta da l’armada dotada cun il pli aut effectiv dal persunal dal mund. Ella sa cumpona da las forzas terrestras, la marina, l’aviatica militara e da las forzas armadas da rachetas. La Republica Populara da la China è ina pussanza nucleara. Ella ha segnà il tractat da nunproliferaziun d’armas atomaras e declerà da desister senza restricziun d’ina emprima intervenziun. La Cumissiun militara centrala coordinescha la politica da defensiun, formulescha la doctrina militara e surpiglia en cas da guerra il commando superiur. Per l’onn 2017 ha l’Institut da la retschertga da la pasch internaziunal a Stockhom stimà che las expensas militaras da la Republica Populara da la China muntian a var 1,9&nbsp;% dal product interiur brut.<ref>Sebastian Heilmann: ''Das politische System der Volksrepublik China''. Springer-Verlag, Wiesbaden 2016, ISBN 978-3-658-07228-5, p. 134–137.</ref> == Communicaziun ed infurmaziun == [[Datoteca:SZ_深圳_Shenzhen_龍崗_Longgang_天安雲谷_TianAn_Cloud_Park_科技藝術分館_Tech_Art_Branch_龍崗圖書館_Longgang_Library_October_2023_R12S_06.jpg|thumb|220px|Gasettas en ina libraria a Shenzhen]] A partir da la fundaziun da la Republica Populara da la China il 1949 èn fin ils onns 1980 tut las medias stadas statalas. Er suenter l’avertura controllada dal martgà per acturs privats han dominà l’agentura da novitads statala Xinhua News Agency, l’emettur da televisiun statal China Central Television (CCTV) e l’organ da partida People’s Daily. Da la controlla e censura s’occupan la General Administration of Press and Publication (GAPP) e la National Radio and Television Administration (NRTA). Dapi ils onns 2000 ha er l’internet cuntanschì adina dapli muntada entaifer il mund da las medias; er quel vegn censurà e surveglià a moda cumplessiva. Facebook, Google, Twitter, YouTube, Skype e Wikipedia èn scumandads en China, maschinas da retschertga filtreschan dumondas spinusas per la regenza. Fitg derasads èn ils portals da novitads QQ.com, Sohu.com e Sina.com. Areguard la libertad da pressa ha l’organisaziun Reporters senza cunfins mess il 2023 la China sin plaz 179 da 180, sulettamain davant la [[Corea dal Nord]].<ref>Reporter ohne Grenzen e.V.: [https://www.reporter-ohne-grenzen.de/china ''China''], consultà ils 10 da november 2021.</ref> == Societad == === Entradas e repartiziun === Cun entradas per chau da 54 dollars tutgava il stadi tar sia fundaziun il 1949 tar ils pli povers dal mund. Bundant 80&nbsp;% da la populaziun eran purs senza possess, schurnaliers e lavurers migrants. Cun l’entschatta da las refurmas economicas èn las cundiziuns da viver e la bainstanza sa meglierads a partir dals onns 1980. Tenor indicaziuns da la Banca mundiala è la Republica Populara da la China sa transfurmada en l’interval da 30 onns d’in pajais en svilup ad in pajais cun in nivel d’entradas survart la media. Il program da svilup da las Naziuns unidas attribuescha la China als pajais cun in aut svilup uman.<ref>[http://www.worldbank.org/en/country/china/overview ''The World Bank In China – Overview''], 2017, consultà ils 20 da mars 2018.</ref> Tenor il World Wealth Report è il dumber da persunas che disponan da dapli ch’in milliun dollars creschì en China sin 4,4 milliuns persunas (situaziun dal 2019). La Republica Populara da la China tutga uschia suenter ils Stadis Unids ed il Giapun tar ils pajais cun ils pli blers milliunaris en tut il mund. Mesira vi da la spessezza da la populaziun vivevan il 2015 a Hongkong uschè blers milliunaris sco nagliur auter en tut il mund. L’onn 2017 avevan ils tegnairchasa a disposiziun en media per expensas da consum 22&nbsp;902&nbsp;RMB (stgars 3000 euros) ad onn. En las citads eran quai 31&nbsp;032 RMB, sin la champagna 11&nbsp;704&nbsp;RMB. Tut tenor la metoda da calculaziun che vegn applitgada sa chatta il coeffizient da Gini per l’inegualitad da las entradas tranter 42,2&nbsp;% e 61&nbsp;%; valurs sur 40&nbsp;% considerescha la [[Banca mundiala]] sco problematicas. L’onn 1980 muntava il dischequiliber tranter la repartiziun da las entradas anc 32&nbsp;%. Quest svilup maina a malcuntentientscha entaifer la populaziun ed a protests socials. La regenza chinaisa emprova da far frunt a quest svilup cun mesiras sociopoliticas sco surveglianza e censura. Ils millennials chinais han d’ademplir autas aspectativas dals geniturs, patruns da lavur e dal stadi autoritar. Pervi da la politica d’in uffant han els da sustegnair lur geniturs en la vegliadetgna e lavuran tenor la devisa 996 – da las nov la damaun fin las nov la saira durant sis dis l’emna – ed els duain vegnir cuntents entras la lavur, uschia Xi Jinping. Quai ha manà ad in moviment numnà ‹giaschair› (chinais: 躺平; pinyin: Tǎng píng), en rom dal qual milliuns umans sa retiran e vulan viver lur atgna vita.<ref>Björn Alpermann: ''Sozialer Wandel und gesellschaftliche Herausforderungen''. En: Doris Fische, Christoph Müller-Hofstede (ed.): ''Länderbericht China'' (Bundeszentrale für politische Bildung), Bonn 2014, p. 426ss.</ref> === Segirezza sociala === La rait da segirezza sociala consista d’ina assicuranza sociala organisada dal stadi, la quala cuvra ils ristgs malsogna, vegliadetgna, dischoccupaziun, accident e maternitad, e da l’agid social che porscha la garanzia da l’existenza. Bain è entrada en vigur il 2011 ina lescha naziunala d’assicuranza sociala, ma la concepziun concreta dals singuls roms da l’assicuranza sociala dependa da la regenza locala respectiva. L’assicuranza sociala statala enserra sulettamain lavurantas e lavurants. Per uffants, students, persunas cun gudogn independent sco er per la populaziun rurala ed en general per ils burgais che n’han nagin patrun da lavur è vegnida introducida il 2009 in’assicuranza da malsauna facultativa, da la quala il stadi surpiglia la mesadad dals custs. Dapi la fin dals onns 1990 sa fa valair en la Republica Populara da la China il fenomen da la povradad en las citads, uschia ch’ins ha installà in sistem d’agid social statal. Da l’agid social fa part la protecziun da las cundiziuns generalas d’existenza. Quella cumpiglia l’agid en cas da catastrofas, il sustegn da territoris pertutgads da povradad e da famiglias cun entradas bassas e vegn concedida surtut en furma d’aliments per persunas povras e persunas veglias che vivan sulettas, per persunas cun impediments e per orfens. Ils agids vegnan prestads en furma da servetschs, prestaziuns en natiralias e contribuziuns finanzialas. La premissa per pudair retschaiver questas prestaziuns è, tenor il princip da subsidiaritad, ch’i n’exista nagin dretg da pajaments da mantegniment da vart da parents. === Sistem da sanadad === [[Datoteca:BloodDonationBus-EastNanjingRd_Shanghai20091003.JPG|thumb|220px|Donaziun da sang mobila a Shanghai (2009)]] Tar la fundaziun da la Republica Populara da la China muntava l’aspectativa da vita be a var 40 onns, quai tranter auter pervi dal nutriment manglus, la mancanza da provediment medicinal e l’auta derasaziun da malsognas infectusas ch’era collià cun quai. Essend il provediment medicinal e las cundiziuns da viver en general sa meglieradas marcantamain ils ultims decennis, è l’aspectativa media da vita creschida fin il 2015 sin bundant 76 onns. Il 2017 existivan en l’entir pajais var 28&nbsp;000 ospitals, radund 4000 clinicas per medischina chinaisa tradiziunala, 37&nbsp;000 staziuns da malsauns, 34&nbsp;000 staziuns da sanadad localas e 195&nbsp;000 ambulanzas. Finanziadas vegnan questas instituziuns tras contribuziuns da las assicuranzas da malsauns, subvenziuns statalas la vendita da medicaments. Ina sfida permanenta è d’avair a disposiziun in dumber suffizient da persunas dal fatg, per part perquai che las pajas èn relativamain bassas en las professiuns medicinalas. Per reducir las expensas en il sectur da la sanadad ha la regenza centrala augmenta dapi il 2016 ses sustegn a favur da la medischina tradiziunala chinaisa (MTC). === Furmaziun === Responsabel per il sectur da furmaziun è il ministeri da furmaziun a Peking, ma la realisaziun concreta da la politica da furmaziun cumpeta a las provinzas e regiuns autonomas (‹suveranitad culturala›). Sco blers auters secturs publics ha l’administraziun dals fatgs da scola enconuschì ils ultims onns ina ferma deregulaziun: cumpetenzas vegnan delegadas als plauns inferiurs e quels han da realisar sezs las normas surordinadas tant areguard finanzas e persunal sco er cuntegns. Las expensas statalas en il sectur da furmaziun èn creschidas cuntinuadamain dapi il 2005. Il 2017 èn vegnids investids 4,14&nbsp;% dal product interiur brut en il sectur da furmaziun; quai è circa tuttina bler sco la [[Germania]], ma tuttina cleramain sut la media dals stadis da l’[[OECD]] cun 5,3&nbsp;%. Il 2001 ha la China cuntanschì ina rata d’alfabetisaziun da 98&nbsp;%. Dapi il 2009 sa chatta la China cuntinuadamain tranter ils top ten en ils studis da PISA. Il sistem da scola cumpiglia l’educaziun prescolara, la scola elementara e la scola secundara che vegnan frequentads almain nov e maximalmain dudesch onns, sco er da las universitads. Sper las scolas publicas è sa sviluppada ina vasta rait da scolas privatas. La scola elementara dura dis onns. Tar ils roms da scola tutgan chinais, matematica, sport, scienzas natiralas, musica ed art; a partir da la terza classa vegn instruì englais. Il stgalim secundar ha lieu en scolas medias da furmaziun generala ubain d’orientaziun tecnica ed è sutdividì en trais onns stgalim bass e trais onns stgalim superiur. Qua vegnan instruids chinais, matematica, ina lingua estra obligatorica (per ordinari englais), fisica, chemia, biologia, tecnica, IT, sport, art, musica, etica, economia, istorgia e geografia. Dapi l’entschatta dals onns 1990, sco reacziun sin las protestas sin la Plazza da Tian’anmen, ha lieu a las scolas ina campagna d’educaziun patriotica. En rom da quella vegn il sguard sin l’istorgia e la cultura da la China influenzada en ina direcziun naziunalistica. Accentuadas vegnan la lunga istorgia da la China ed il svilup d’in stadi naziunal bainstant e pussant. Il naziunalissem vegn considerà sco pitga spirituala dal stadi communistic. Mintga critica vi da la Partida communistica da la China vegn oramai considerada sco attatga sin il pievel chinais. Il Gao Kao designescha l’examen final en il sistem secundar chinais che pussibilitescha in studi universitar. In bun resultat è decisiv per pudair entrar en ina da las universitads renumadas; blers geniturs investeschan oramai bler temp e daners en la furmaziun da lur uffants, sinaquai ch’els dumognian ils examens uschè bain sco pussaivel.<ref>Caroline Glöckner: ''Das Bildungswesen in China.'' En: Christel Adick (ed.): ''Bildungsentwicklungen und Schulsysteme in Afrika, Asien, Lateinamerika und der Karibik'', Waxmann 2013, p. 191–212.</ref> == Economia == L’onn 2018 ha il sectur da servetschs contribuì 52&nbsp;% al product interiur brut, il sectur industrial bundant 40% e l’agricultura 7&nbsp;%. Da las stgars 900 milliuns forzas da lavur èn stadas engaschadas il 2019 45,1&nbsp;% en il terz sectur, 28,3&nbsp;% en il segund e 26,6&nbsp;% en l’emprim. La China dispona da 10&nbsp;% da las surfatschas cultivablas che stattan a disposiziun en tut il mund ed ha da nutrir var 22&nbsp;% da la populaziun mundiala. En il sectur industrial sa stenta il pajais d’avanzar dal ‹banc da lavur dal mund› ad ina pussanza mundiala en las novas tecnologias. Shenzen è sa sviluppà ad ina metropola d’auta tecnologia nua che er firmas sco Apple, Hewlett-Packard, IBM, Dell, Microsoft, Nintendo, Olympus, Panasonic, Pioneer, SAP, Siemens produceschan la gronda part da lur hardware e sviluppeschan pli e pli er lur software. Il sectur da servetschs era segnà avant las refurmas dal 1978 da manaschis statals e d’ina ferma regulaziun dals pretschs; dapi lura è sa sviluppà in martgà privat e sectur commerzial cun interpresas singulas e commerzi a l’engrossa. Suenter ils [[Stadis Unids]] è la China dapi il 2016 la segund gronda economia publica dal mund.<ref>Tobias Voss: [https://web.archive.org/web/20210514040004/https://www.liportal.de/china/wirtschaft-entwicklung/ ''China: Wirtschaft und Entwicklung.''] En: ''LIPortal'', Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit, consultà ils 21 da november 2017.</ref> Il product interiur brut ha muntà il 2019 a 15,27 billiuns dollars. La fermezza da la China sco lieu da producziun è stada d’attribuir en il passà a las pajas relativamain bassas; quest avantatg è sa reducì ils ultims onns, essend las pajas creschidas fermamain. Actualmain profitescha la China da sias autas cumpetenzas en la producziun e da la buna coordinaziun tranter las chadainas da furniziun e las raits da vendita. A mesa vista exista il privel che la China pudess restar pendida en l’uschenumnada Middle Income Trap. A far frunt a quai serva l’offensiva da furmaziun e la stenta da transferir d’ordaifer savida en las tecnologias-clav. En il commerzi cun l’exteriur è la Republica Populara da la China vegnida recepida il 2001 sco 143avel commember da l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]] (OMC). Il status da la China sco economia da martgà liber è però contestà. Spezialmain ils [[Stadis Unids]] ma er l’[[Uniun europeica]] sa mettan encunter da conceder quel; senza quest status sa laschan numnadamain pretender pli tgunsch dazis, quai che vegn giustifitgà cun l’intervenziun ed il sustegn statal augmentà en martgads betg libers. === Ecologia === Il svilup economic en China è collià cun gronds problems da l’ambient. En il ranking da l’Environmental Performance Index ha la China cuntanschì il 2018 be il 120avel da 180 pajais. La ‹passida ecologica› da la China è sa dublegiada dapi la mesadad dal 20avel tschientaner. Il 2005 ha la China surpassà ils Stadis Unids areguard las emissiuns da CO₂; cun 11,2 milliardas tonnas sa chattava il pajais il 2018 per lunschor a la testa da tut ils stadis. Il 2013 han ins mesirà en pliras citads da la China dal Nord valurs da record da bundant 800 micrograms particlas finas per meter cubic aria; igl è qual 30 giadas dapli che quai che l’Organisaziun mundiala da la sanadad considerescha sco nunproblematic. La China ha ratifitgà il 2002 il Protocol da Kyoto ed il 2016 la Cunvegna da Paris davart il clima. Ils ultims onns èn las valurs da polluziun sa sbassadas marcantamain. Ed areguard la contribuziun a l’effect da serra mundial dapi il 1750 sa chatta la China lunsch davos las valurs dals stadis industrials. Dapi il 2015 lubescha la lescha da protecziun da l’ambient ad organisaziun da la societad civila da far plant cunter projects che pericliteschan l’ambient. La regenza chinaisa ha mess en vista da vulair reducir il pli tard a partir dal 2030 las emissiuns da CO₂; fin il 2060 vul la Republica Populara da la China esser neutrala al clima. == Perscrutaziun e svilup == === Scienza e tecnica === [[Datoteca:长征五号遥二火箭转场.jpg|thumb|160px|Ina racheta Changzheng 5 sin il Cosmodrom Wenchang, 2017]] Las expensas per la perscrutaziun han cumpiglià il 2017 2,17&nbsp;% dal product naziunal brut. La perscrutaziun ed internaziunalisaziun è surtut vegnida promovida sin ils champs da la tecnica e da las scienzas natiralas. Il pli grond dumber da patents renconuschids è vegnì il 2016 da la China (1,2 milliuns). La pli gronda instituziun da perscrutaziun extrauniversitara è l’Academia chinaisa da las scienzas cun 124 instituts da perscrutaziun. Tar ils champs da perscrutaziun tutgan sper la navigaziun spaziala per exempel la fusiun nucleara, ils computers da quants u la geoinschigneria. Tar las scienzas umanas vegn mess paisa speziala sin l’archeologia. === Navigaziun spaziala === Cun il start dal satellit Dong Fang Hong I l’avrigl 1970 ha cumenzà la preschientscha da la navigaziun spaziala chinaisa en l’univers. Il program lunar da la Republica Populara da la China è vegnì approvà il 2004, il 2007 è Chang’e 1 entrà en l’orbit da la glina. Il december 2013 è la sonda nunequipada Chang’e 3 sa tschentada sin la glina. Il schaner 2019 è reussì cun Chang’e 4 per l’emprima giada en l’istorgia da la navigaziun spaziala ina tschentada sin la vart davos da la glina. Il december 2020 ha la capsla da return da Chang’e 5 manà enavos sin la Terra radund 1,7 kg pulvra da la glina e provas da crappa. Il matg 2021 è il rover Zhurong sa tschentà sin il Mars, quai ch’ha muntà in term impurtant entaifer il program d’exploraziun chinais da noss planet vischin. L’emprima missiun spaziala equipada ha gì lieu cun [[Yang Liwei]] l’october 2003. Il 2012 ha l’equipa da Shenzhou 9 prendì en funcziun l’emprim labor spazial chinais Tiangong 1. L’avrigl 2021 ha cumenzà cun il start dal modul da basa Tianhe la construcziun da la staziun spaziala chinaisa occupada permanentamain; il november 2022 è stada terminada l’emprima fasa da construcziun. Beidou, il sistem da navigaziun global da la China via satellits, è vegnì lantschà il 2000 e terminà il 2022. == Infrastructura == La Republica Populara da la China ha investì ils onns 2000 massivamain en l’infrastructura. La gronda part dals projects vegnan finanziads dal maun public per promover la creschientscha economica. In’extensiun da l’infrastructura è er necessaria per ademplir la directiva statala d’ina rata d’urbarisaziun da 70&nbsp;% fin l’onn 2030. Tut las parts da la China cun excepziun da tschertas regiuns isoladas dal Tibet è cuntanschiblas sin via e viafier, sur l’aua u en l’aria. Sper il project naziunals ha il president Xi Jinping lantschà il 2013 il project d’infrastructura internaziunal One Belt, One Road, en rom dal qual la Via da la saida duaja vegnir reactivada ed extendida sin ulteriurs continents (cf. survart). === Energia === Cun il svilup economic da la Republica Populara da la China è il consum d’energia creschì marcantamain; la China è il pli grond consument d’energia en tut il mund. Per cuvrir il basegn èn surtut en diever implants d’energia a charvun. Quels impesteschan, spezialmain l’enviern, fitg ferm l’aria en las citads ed aglomeraziuns. Ils ultims onns han ins rinforzà las stentas da sbassar la cumpart dal charvun vi dal mix d’energia; quai per l’ina cun investir en energias regenerablas (t.a. fitg ferm en rodas da vent), per l’autra cun la construcziun da numerus novs reacturs nuclears. === Traffic da viafier === Suenter la fundaziun da la Republica Populara da la China era l’infrastructura per gronda part ruinada en consequenza da la guerra. Be plaunsieu ha la rait da viafier pudì vegnir extendida. Pervi da las stretgas da capacitads ch’existan vinavant, vegn investì dapi la midada dal millenni fitg ferm en l’infrastructura da viafier. La viafier è en China il pli impurtant med da transport en il traffic a gronda distanza. Il 2016 cumpigliava la rait da viafier var 121&nbsp;000&nbsp;km. Tranter il 2008 ed il 2018 ha la China construì cun ina lunghezza da 29&nbsp;000&nbsp;km la pli gronda rait da trens ad auta sveltezza en tut il mund. En citads cun dapli che 3 milliuns abitants èn en funcziun per il traffic da viafier intraurban sistems da metro u da trams. Il 2018 han las viafiers transportà en l’entir pajais 3,3 milliardas passagiers e realisà en il traffic da martganzia ina prestaziun da ca. 4 billiuns tonnas kilometricas. === Traffic sin via === En China existivan il 2016 vias d’ina lunghezza da bundant quatter milliuns kilometers; per part sa chattan quellas en in nausch stadi e vegnan perquai schlargiadas e meglieradas dapi ils onns 1990. Medemamain ils onns 1990 han ins realisà in plan naziunal per l’extensiun da la rait d’autostradas. Dapi lura vegn construida l’uschenumnada rait d’autostradas 7-9-18. Quella cumpiglia set autostradas en furma da radis davent da Peking, nov autostradas en direcziun nord-sid e 18 autostradas en direcziun vest-ost. Il 2018 eran registrads en China var 206 milliuns autos da persunas; per reducir la polluziun da l’ambient tras il traffic d’autos, promova la regenza chinaisa la producziun ed utilisaziun da vehichels cun forza motorica alternativa. === Traffic en l’aria === L’aviatica chinaisa è areguard il transport da passagiers en kilometers sin via da daventar il pli grond martgà mundial. Gia il 2014 sa chattavan ils diesch trajects da sgol ils pli frequentads en tut il mund en l’[[Asia]]. Sin plaz in sa chatta la colliaziun da [[Hongkong]] en la chapitala taiwanaisa [[Taipeh]] cun dapli che tschintg milliuns passagiers ad onn. Hongkong è in center aviatic per sgols a [[Singapur]], [[Shanghai]], [[Seoul]], [[Bangkok]] e [[Peking]]. Il 2015 ha l’aviatica civila en China transportà 436 milliuns umans e prestà 85,2 milliardas tonnas kilometricas. Tut en tut existan en China radund 350 plazzas aviaticas. Il Beijing Capital International Airport ha gì il 2016 suenter il Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport il segund grond traffic da passagiers en tut il mund. Il fabricant d’aviuns civil Commercial Aircraft Corporation of China (COMAC) planisescha sco emprim producent chinais da metter sin il martgà aviuns da transport commerzials, sa mettend uschia en concurrenza directa cun Boeing ed Airbus. Il 2005 è il martgà vegnì avert per societads aviaticas privatas; tar las pli grondas da quellas tutgan Cathay Pacific, Hainan Airlines, Beijing Capital Airlines, Qingdao Airlines, Juneyao Airlines ed Urumqi Air. Las societads aviaticas statalas han ins unì il 2007 ensemen cun numerusas interpresas da servetschs a sis conglomerats: Air China Group, China Eastern Group, China Southern Group, TravelSky, China National Aviation Fuel Group e China Aviation Supplies Holding Company. === Traffic maritim === Il traffic maritim è impurtant en China tant sco navigaziun interna sco er sco navigaziun da costa. A l’intern dal pajais existan 126&nbsp;300 km flums e chanals navigabels. Las pli impurtantas vias da transport èn il Jangtsekiang, il Flum da las Perlas ed il Grond Chanal. A la costa d’ina lunghezza da 18&nbsp;000&nbsp;km existan dapli che 20 ports d’auas profundas ch’èn er l’enviern libers da glatsch. L’onn 2014 è la mesadad da la vitgira vegnida transportada e transtgargiada sin via maritima (14&nbsp;% navigaziun interna, 26&nbsp;% navigaziun da costa, 60&nbsp;% vitgira d’ultramar). Dals 20 pli gronds ports dal mund tenor transtgargiada da containers sa chattavan il 2017 9 en China. Il port da Schanghai è dapi il 2009 il pli grond dal mund tenor transtgargiada da martganzia. == Cultura == [[Datoteca:Chinese_wayang.jpg|thumb|240px|Scena or d’ina represchentaziun da l’opera da Peking]] La cultura chinaisa tradiziunala è segnada dal confuzianissem, dal taoissem e dal budissem. Dapli che 30 monuments tutgan tar il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO, uschia per exempel il Mir grond, il Mausoleum da Qin Shihuangdi cun dapli che 7000 figuras da grondezza natirala da l’armada da terracotga sco er il Palaz imperial a Peking sco part da la Citad scumandada. La cultura contemporana è pertutgada da restricziuns e censuras. Las autoritads da segirtad dal stadi emprovan d’impedir ch’i vegnia mussà en il spazi public art apparentamain critic. Exposiziuns d’art duain tenor l’idea dals schefs dal stadi e da la partida surtut derasar «energia positiva». Numerus artists figurativs da tenuta critica vivan en l’exil, uschia per exempel [[Ai Weiwei]] e [[Badiucao]]. Musicists e bands ston per ordinari laschar approvar avant represchentaziuns ils texts da las chanzuns. === Litteratura === La litteratura chinaisa enconuscha in’istorgia da bundant 3000 onns ed è segnada fin en il 16avel tschientaner surtut da la lirica. Tar ils classichers tutgan tranter auter: * il Cudesch da las chanzuns dal 6avel tschientaner a.C., la pli veglia collecziun da poesias chinaisas ed en tut il mund la pli gronda dal temp precristian; * las Elegias da [[Chu]] dal quart tschientaner a.C. che valan sco la pli veglia perditga scritta cumplessiva da la cultura schamanistica da l’Asia Centrala; * las ovras da [[Li Bai]], [[Wang Wei]], [[Du Fu]], [[Bai Juyi]], [[Han Yu]], [[Liu Zongyuan]], [[Li Houzhu]] da la dinastia da Tang (7.–10. tschientaner) ch’expriman en in stil da prosa cler, simpel e bain chapibel betg darar e critica envers l’urden social vertent. * las descripziuns da la cuntrada artisticas da [[Su Shi]] ed [[Ouyang Xiu]] da la dinastia Song (10avel fin 13avel tschientaner); * la capodovra da [[Jin Ping Mei]] ch’è enconuschenta per sias passaschas eroticas e pornograficas e ch’è stada scumandada per tscherts temps; * ils uschenumnads Quatter romans classics dal 14avel fin il 18avel tschientaner che valan sco ils pli impurtants epos d’aventura da la litteratura chinaisa e che servan fin oz sco basa per represchentaziuns da teater, comics e films. La litteratura chinaisa classica è colliada stretgamain cun la calligrafia chinaisa, e quest’ultima cun la pictura chinaisa. In dals pli enconuschents calligrafs chinais è stà [[Wang Xizhi]], dal qual il stil dal quart tschientaner s.C. furma fin oz la basa da la calligrafia. L’invenziun dal palpiri vegn attribuida al Chinais [[Ts'ai Lun]] enturn 105&nbsp;s.C. Il palpiri Xuan vala fin oz sco «retg da tut ils palpiris» e tutgar tar il patrimoni mundial immaterial. Cuntrari a la litteratura tradiziunala che va a fin cun la cupitga da l’imperi il 1911<ref>Wolfgang Kubin: ''Die chinesische Dichtkunst. Von den Anfängen bis zum Ende der Kaiserzeit – Geschichte der chinesischen Literatur.'' De Gruyter, 2002, p. 8s.</ref>, è la litteratura moderna (dal 1912 fin il 1949) e contemporana (dapi il 1949) en China perscrutada bain e vegnida translatada en numerusas linguas. Sco la litteratura classica tutga er la moderna per part tar la litteratura mundiala; percunter hai dà suenter il 1949 restricziuns per motivs ideologics, dals quals la litteratura chinaisa contemporana è pir sa revegnida plaunsieu dapi la perioda da refurma (1979). Igl è difficil da vulair valitar a moda gista la litteratura chinaisa suenter il 1912, damai ch’ins stuess da princip far la differenza tranter la litteratura che vegn attribuida geograficamain a la China sco stadi politic ed a la litteratura en lingua chinaisa che vegn scritta en tut il mund.<ref>Joseph Needham: ''Science and Civilization in China''. Tom 5, part 1, Cambridge University Press, 1985, p. 87s.</ref> === Sport === Ils arts da cumbat tradiziunals da la China èn enconuschents en tut il mund, surtut ils stils da kung fu. Sports da massa populars èn ballabasket, badminton e pingpong. En la chapitala chinaisa Peking han gì lieu il 2008 ils gieus olimpics da stad ed il 2022 ils gieus olimpics d’enviern. Il sport ch’attira il pli grond public, è bain il ballape. Ma malgrà tuttas stentas, er finanzialas, da vart dal stadi, n’èsi fin uss betg reussì d’etablir la China sco naziun da ballape da format mundial; la fin dal 2023 figurava la squadra naziunala dals umens en la glista uffiziala da al FIFA sin plaz 79. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Barbara Darimont (ed.): ''Wirtschaftspolitik der Volksrepublik China''. Springer Gabler, Wiesbaden 2020, ISBN 978-3-658-28305-6. * Zak Dychtwald: ''Young China. How the restless generation will change their country and the world.'' St. Martin's Press, New York 2018, ISBN 978-1-250-07881-0. * Doris Fischer, Christoph Müller-Hofestede (ed.): ''Länderbericht China''. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2014, ISBN 978-3-8389-0501-3. * Clive Hamilton, Mareike Ohlberg: ''Die lautlose Eroberung. Wie China westliche Demokratien unterwandert und die Welt neu ordnet.'' Deutsche Verlagsanstalt, Minca 2020, ISBN 978-3-421-04863-9. * Franz Kernic, Gunther Hauser (ed.): ''China. The rising power''. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2009, ISBN 978-3-631-58269-5. * Henry Kissinger: ''China: Zwischen Tradition und Herausforderung''. Pantheon Verlag 2012, ISBN 978-3-570-55191-2. * Christoph Leitl: ''China am Ziel! Europa am Ende?'' Ecowin-Verlag, Wals 2020, ISBN 978-3-7110-0256-3 * Klaus Mühlhahn: ''Die Volksrepublik China''. De Gruyter, Berlin 2017, ISBN 978-3-11-035530-7. * Evan Osnos: ''Große Ambitionen. Chinas grenzenloser Traum''. Suhrkamp, Berlin 2015, ISBN 978-3-518-42483-4. * Stein Ringen: ''The Perfect Dictatorship. China in the 21st Century''. Hong Kong University Press, Hong Kong 2016, ISBN 978-988-8208-94-4. * Kai Strittmatter: ''Die Neuerfindung der Diktatur – Wie China den digitalen Überwachungsstaat aufbaut und uns damit herausfordert.'' Piper, Minca 2018, ISBN 978-3-492-05895-7. * Zhao Tingyang: ''Alles unter dem Himmel. Vergangenheit und Zukunft der Weltordnung.'' Suhrkamp 2020, ISBN 978-3-518-29882-4. == Colliaziuns == {{Commonscat|China}} * [http://german.china.org.cn/ german.China.org.cn] Pagina uffiziala da la regenza chinaisa * [http://www.diplo.de/China Infurmaziuns generalas davart la Republica Populara da la China] [[Categoria:Artitgels recumandads (Asia)]] [[Categoria:China]] bli5nk5lhq3nkigqwfp9tiqn0hj3zmn 0 13560 172716 162068 2026-07-03T01:43:24Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172716 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Taxobox |Tip = Planta |Num = Ginaiver cumin |Maletg = L%C3%BCneburger_Heide_006.jpg |Descripziun = Ginaiver cumin |Urden = Coniferas (Coniferales) |Famiglia = Cupressaceae |Sutfamiglia = Cupressoideae |Gener = Ginaiver (''Juniperus'') |Secziun = Juniperus |Binomen = Juniperus communis |Autur = L. |Onn = }} </div> Il '''ginaiver cumin''' (''Juniperus communis'') è ina spezia da planta che tutga tar il gener ginaiver or da la famiglia da las cipressas (Cupressaceae). == Descripziun == [[Datoteca:Juniperus_communis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-082.jpg|left|thumb|200px|Illustraziun or da Koehler (1887)]] Il ginaiver cumin crescha sco chaglia ruschnanta u che stat a dretg si; el po però er furmar ina pitschna planta cun bist aut che cuntanscha autezzas da fin a 12 meters (maximalmain fin 18,5 meters) ed in diameter da 0,9 meters e che furma in sistem da ragischs profund. Il bist posseda ina scorsa brin grischa fin brin cotschna. Il ginaiver cumin sviluppa per ordinari ina curuna graschla en furma da tgeiel fin ovala. Las guglias èn fixadas cun ina giugadira directamain vi dal rom; ellas cumparan en gruppas da trais, èn fitg gizzas e punschentas e cuntanschan ina lunghezza da 1 fin 2 centimeters. Lur vart superiura è surtratga cun sdrimas da stomata e da tschaira clers. [[Datoteca:Juniperus_communis20090613_004_Male_Plant.jpg|thumb|180px|Flurs masculinas]] Tar il ginaiver cumin sa tracti d’ina planta bichasana (darar monochasana) cun separaziun da las schlattainas. Exemplars masculins enconusch’ins dal temp da fluriziun da l’avrigl fin il zercladur vi da las flurs melnentas. Las puschas, munidas cun in moni, sa sviluppan en il decurs da l’atun. Puschas femininas sa cumponan da trais squamas da puschas. Mintga squama da sem porta be in furmasem. Ils furmasems èn be accessibels da surengiu. Las squamas da sem creschan pli tard ensemen cun las squamas da cuvrida e daventan charnusas. Il svilup fin a la puscha madira, en furma da cocla, dura trais onns. L’emprim onn suenter l’impollinaziun è la puscha anc verda, il terz onn daventa quella la finala brin naira cun ina glischur blauenta (stresa da tschaira). Ils sems lainus han ina grondezza da 4 fin 5 millimeters e sa chattan en ina crosa dira. Cuntrari a la gronda part da las coniferas sviluppa il ginaiver cumin tar la schermigliaziun be dus cotiledons. Il dumber da cromosoms munta a 2n = 22.<ref>Erich Oberdorfer: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. ed., Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001, p. 96s., ISBN 3-8001-3131-5.</ref> == Ecologia == Il ginaiver cumin posseda ina scorsa che sa stortiglia. Las guglias èn fitg gizzas, quai che serva sco protecziun cunter vegnir maglià, sco punct da condensaziun per aua da plievgia sco er per s’adattar a la setgira. La planta furma ragischs profundas cun micoriza. Il temp da fluriziun dura da l’avrigl fin il matg. Il pollen dal ginaiver vegn derasà tras il vent. Tranter l’impollinaziun e la fructificaziun passan 2–3 mais. La furmaziun d’in embrio dura 1 onn. Il sem madira l’enviern dal segund onn. La derasaziun ha lieu tras turschs giagls, merlotschas e giaglinas da draussa. Il sem ch’è protegì tras ina crosa vegn pli tard puspè excretà. == Derasaziun == Tar il ginaiver cumin sa tracti da la conifera la pli derasada, almain sch’ins tira er en consideraziun las sutspezias resp. varietads. Il territori da derasaziun s’extenda da l’[[America dal Nord]], la [[Grönlanda dal Sid]], l’[[Africa dal Nord]], l’[[Europa]], l’[[Asia Anteriura]], l’[[Asia dal Nord]] e l’[[Asia Centrala]] fin en l’[[Asia da l’Ost]], per part schizunt fin en las regiuns da cunfin settentriunalas da l’[[Asia dal Sid]]. Cun sias set varietads populescha la planta spazis da viver fin en in’autezza da 4050&nbsp;m&nbsp;s.m. Envers autras plantas n’è il ginaiver cumin per ordinari betg abel da concurrer, uschia che quel vegn stgatschà sin lieus sitgs, sablunus, carpus u palidus. Savens chatt’ins la planta sin pastgiras magras suleglivas, vi da grippa u en guauds clers. Il ginaiver furma ina planta che tschertga la glisch e che preferescha surtut terrens sitgs, per il pli ritgs da basas, savens chaltschinus. Blers effectivs en l’[[Europa Centrala]] èn sa furmads a moda secundara tras l’utilisaziun dal terren sco pastgiras, damai ch’in ginaiver na vegn betg ruis da la muaglia. == Sistematica == [[Datoteca:JuniperusCommunisAlpina.jpg|thumb|200px|Ginaiver alpin]] La discussiun scientifica areguard varietads resp. sutspezias dal ginaiver cumin (''Juniperus communis'') cuntinuescha anc. Tenor R.P. Adams sa laschan distinguer, inclusiv la furma nominala, set varietads: * ''Juniperus communis'' L. var. ''communis'': È derasà da l’[[Iran]] sur l’[[Asia dal Vest]] e la regiun dal [[Caucasus]] fin en la [[Sibiria]] russa. Questa varietad è er da chattar en quasi tut ils stadis europeics. * ''Juniperus communis'' var. ''charlottensis'' R.P. Adams: Cumpara da l’[[Alasca dal Sidost]] fin a [[Vancouver Island]]. * Ginaiver canadais (''Juniperus communis'' var. ''depressa'' Pursh): Vegn magari considerà sco sutspezia ''Juniperus communis'' subsp. ''depressa'' (Pursh) Franco. Questa varietad è derasada en l’[[America dal Nord]], numnadamain en l’entir [[Canada]] ed en bundant 30 stadis federativs dals [[Stadis Unids]]. Ins la chatta en autezzas tranter 0 e 2800&nbsp;m&nbsp;s.m. * ''Juniperus communis'' var. ''jackii'' Rehder: Medemamain ina varietad da l’[[America dal Nord]]. * ''Juniperus communis'' var. ''kelleyi'' R.P.Adams: Cumpara be ad [[Idaho]]. * ''Juniperus communis'' var. ''megistocarpa'' Fernald & H.St.John: È be da chattar en las provinzas canadaisas [[Québec]], [[Nova Scotia]] e [[Terranova]] en autezzas tranter 0 e 500&nbsp;m&nbsp;s.m. * ''Juniperus communis'' var. ''nipponica'' (Maxim.) E.H. Wilson: Cumpara da [[Kamtschatka]] fin en la [[Corea]] e sin las inslas giapunaisas [[Hokkaidō]] e [[Honshū]]. * Ginaiver alpin, er numnà ginaiver nanin (''Juniperus communis'' var. ''saxatilis'' Pall.): Ha in territori da derasaziun extremamain vast che tanscha da l’[[Europa]] sur l’[[Asia dal Vest]], l’[[Asia dal Nord]] en la [[Sibiria]] e l’[[Orient Extrem]] russ cun la [[Mongolia]] e la [[China]] fin en ils territoris settentriunals dal [[Subcontinent Indic]]. Ultra da quai al chatt’ins en regiuns occidentalas da l’[[America dal Nord]] ed en la [[Grönlanda]]. Tenor Euro+Med sa laschan differenziar trais sutspezias: * ''Juniperus communis'' L. subsp. ''communis'' * ''Juniperus communis'' subsp. ''hemisphaerica'' (C. Presl) Nyman (Syn.: Juniperus hemisphaerica C. Presl): Sutspezia che cumpara en l’[[Africa dal Nord]], l’[[Europa dal Vest]], [[Europa dal Sid]] ed [[Europa dal Sidost]] ed en l’[[Asia Anteriura]]. * Ginaiver alpin (''Juniperus communis'' subsp. ''nana'' Syme, Syn.: ''Juniperus communis'' var. ''saxatilis'' Pall., ''Juniperus nana'' Willd.) == Sorts == [[Datoteca:Lüneburger_Heide_077.jpg|thumb|200px|Exemplars en la Lüneburger Heide (Germania dal Nord)]] Per diever sco planta decorativa (p.ex. sin santeris) han ins cultivà numerusas sorts<ref>Gordon Cheers (ed.): ''Botanica: Das ABC der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild''. Könemann Verlagsgesellschaft, 2003, ISBN 3-8331-1600-5.</ref>, da las qualas sajan numnadas las suandantas: * 'Compressa': Questa furma nanina che crescha dretg si cuntanscha grondezzas fin 75 centimeters ed è segnada da guglias argientadas. Ella è adattada per ierts da crappa. * 'Depressa aurea': Medemamain ina furma nanina da ca. 60 centimeters autezza e fin a 2 meters ladezza; las guglias èn da colur da bronz. * 'Hibernica': Questa furma cuntanscha autezzas da 3 fin 4,5 meters; ella crescha l’emprim en furma da colonna, daventa pli tard adina pli lada ed in pau conica. * 'Hornibrookii': Questa sort crescha sco chaglia bassa e na vegn strusch pli auta che 25 centimeters, ma fin ad 1 meter lada. Ella porta guglias da colur verd grischa. == Utilisaziun == === Lain === Tar il ginaiver cumin sa tracti d’ina planta cun lain da cor. Il lain alv è relativamain lad e mussa ina colur clera, melnenta. Il lain da cor sco tal è colurà brin cotschnent. La spessezza criva munta en media a 0,55&nbsp;g/cm³. Il lain è fitg resistent cunter influenzas d’aura e derasa in’odur empernaivla. Damai ch’il lain è per ordinari be avant maun en pitschnas dimensiuns, vegn quel duvrà per la construcziun da mobiglias pitschnas, per turnar ed entagliar. === Fritgs === Puma da ginaiver (er numnada ginaivra) furma in’impurtanta spezaria en bleras cuschinas europeicas, surtut en ils pajais alpins, nua che quella cumpara vastamain. Igl è quai il sulet exempel d’ina spezaria or da la gruppa da las coniferas ed er ina da las paucas spezarias or da regiuns climaticas tempradas fin frestgas, er sche la meglra qualitad deriva da l’[[Europa dal Sid]]. En la cuschina tradiziunala da l’[[Europa Centrala]] dovran ins il ginaiver (ensemen cun puletg ed evtl. intgins fegls d’arbaja) per far crut asch. Daspera vegn el duvrà savens per preparar tratgas da charn, surtut da selvaschina. Dals fritgs sa laschan er gudagnar vinars da ginaiver (p.ex. Bergila, Borovička, Genever, Genièvre, Gin, Köhm, Kranewitter, Krambambuli, Péquet, Steinhäger). === Utilisaziun medicinala === [[Datoteca:Juniperus communis fruits - Keila.jpg|thumb|200px|Fritgs madirs vi dal rom]] Il ginaiver cumin vegn duvrà da vegl ennà sco planta medicinala.<ref>Cf. p.ex. Sabine Kurschat-Fellinger: ''Kranewitt. Untersuchungen zu den altdeutschen Übersetzungen des nordischen Wacholderbeertraktats''. (''Mittelalterliche Wunderdrogentraktate'', III), Pattensen/Hannover 1983.</ref> Per quest intent vegnan tratgs a niz la puma setgentada sco er il lain e l’ieli eteric dal ginaiver. En general vala la planta sco levamain toxica, ella po irritar la pel. La planta ha in effect diuretic; da quel èn ins gia sa servì en il temp medieval sco che cumprovan divers texts. L’ieli vegn però er applitgà per unscher en la pel u sco essenza da far bogn en cas da mals reumatics. === Aspects culturals === Ils dis da Nadal pendev’ins pli baud roma vi dals ischs da las stallas per tegnair davent dischariels e strias. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Olaf Schmidt (red.) e.a.: ''Beiträge zum Wacholder''. (''Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft'', nr. 41). Ed. da la Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (LWF), LWF, Freising 2003. * Gerd Haerkötter, Marlene Haerkötter: ''Rund um den Wacholder. Kochen – Heilen – Zauberei.'' Buch 6, Eichborn, Francfurt a.M. 1987, ISBN 3-8218-1305-9. * Heiko Bellmann: ''Der neue Kosmos-Schmetterlingsführer. Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen.'' 2. ed., Franckh-Kosmos, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-440-11965-5. * L. Roth, M. Daunderer, K. Kornmann: ''Giftpflanzen Pflanzengifte.'' 6. ed. extendida, Nikol-Verlag, 2012, ISBN 978-3-86820-009-6. * Ingrid e Peter Schönfelder: ''Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik, Arzneidrogen, Wirkstoffe, Anwendungen.'' Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Juniperus communis|Ginaiver cumin}} * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20200109153915/http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/juniperus_nadel.htm#Gew%C3%B6hnlicher% Ginaiver cumin – infurmaziuns e fotografias], sin: flora-de * [https://www.infoflora.ch/de/flora/9994-.html#map Derasaziun dal ginaiver cumin en Svizra] * Eric Hultén: [http://linnaeus.nrm.se/flora/barr/cupressa/junip/junicomv.jpg Derasaziun en l’emisfera dal nord] [[Categoria:Plantas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Coniferas e plantas da feglia)]] or6lzxl0dn7pho8qlz9fub6bc2w428m 0 14870 172720 172273 2026-07-03T02:29:53Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172720 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Iva (Likör).jpg|miniatura|Iva]] '''Iva''' es ün licör d’ervas, chi vain fat our da la plaunta cun il listess nom ([[Iva (plaunta)|Iva]]). Il licör vain fat e baivieu in [[chantun Grischun]], spezielmaing in l’[[Engiadina]]<ref name=":0">''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva-Schnaps/Iva, Iva-Likör]''. In: Patrimoine culinaire suisse. Consulte ils 10 avrigl 2026</ref> e vela scu relasch culinaric svizzer.<ref name=":2">Patrimoine culinaire suisse. ''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva-Schnaps / Iva. Iva-Likör]''. Consulte ils 10 avrigl 2026</ref> == Iva (licör) == === Istorgia === Oriund as avaiva fat Iva per la consümaziun privata.<ref name=":0" /> Hozindi faun aunch’adüna bgeras persunas lur egna Iva e mincha famiglia ho sia recetta speziela.<ref name=":1" /> Uschè do üna famiglia per exaimpel il tip, da cler giò las flurs da l'Iva al zievamezdi per ün gust dultsch.<ref name=":3">Stephanie Schnydrig: ''[https://www.sac-cas.ch/de/die-alpen/iva-schnaps-gegen-bloedigkeit-und-blaehungen-23652/ Iva-Schnaps gegen Blödigkeit und Blähungen]''. In: Schweizer Alpen-Club SAC. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Prüm da fer licör, as cugnuoschaiva l’Iva scu plaunta medicinela per fer masdinas, scu per exaimpel tè u licör amar.<ref name=":1">''[https://web.archive.org/web/20250516135025/https://www.rosenfluh.ch/media/doxmedical/2013/02/Iva__der_Geist_der_wilden_Fraulein.pdf Haini Hofmann: Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein»]''. In: Do X-Kultur. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Almain daspö l’an 1782 es l’Iva dateda scu licör: Il ravarenda Gjuan scrivet sur l’Iva, cha in l'Engiadina vain fat daspö bgers ans ün licör agreabel our da la plaunta d’Iva e seguond il Dicziunari Grischun avaivan ils [[pastiziers grischunais]] aint il 18evel tschienter raffino la recetta per exporter e vender l’Iva our d’pajais. Da que quintan eir bgers rapports da viedis.<ref name=":0" /> === Iva in l'economia da marcho === Samuel Bernhard, ün apoteker e cugnuschidur d’ervas medicinelas, avaiva aviert l’an 1854 üna apoteca a [[Samedan]]. Ün per ans pü tard, l’an 1860, avaiva’l cumanzo cun la producziun d’Iva scu licör, prüm in sia apoteca, zieva ün temp in sia fabrica güst in fatscha da l’Hotel Bernina a Samedan. Sia licör d’Iva d’eira ün grand success ed a l’exposition naziunela l’an 1887 a [[Turitg|Turich]] as ludaiva il licör d’Iva da Samuel Bernhard scu ün da’ls püss excellents licörs in [[Svizra]], chi d’eira eir cuntschaint our d’pajais. Samuel Bernhard vendaiva l’Iva scu masdinas «Ivabitter» ed «Iva vin», ma eir scu delicatessas da licör «Crême d’Iva» e «Fleur d’Iva».<ref name=":1" /> L’an 1880 es sia fabrica ida in bancarutta<ref name=":1" /> ed 42 ans pü tart (1922) – ho qualchün oter registro la marca cun la notizcha, cha l’invenziun deriva da Samuel Bernhard<ref name=":0" />, chi d’eira già mort intaunt. L’etiquetta d’Iva, our dal temp da Samuel Bernhard, es gnida surpiglieda e muossa üna mattetta cun fluors aint ils chavels, chi racolta la plaunta d’Iva in las [[Alps]]. Quist licör d’Iva d’eira scu prüm gnieu produit a [[Cuira]], es ziev'ün temp es la producziun passeda a [[Tavau|Tavo]] ed [[Aschera]], inua ün affer da famiglia ho fat e vendieu l’Iva fin aint ils ans 1990.<ref name=":1" /> Hozinidi, aint ils ans 2020, es la producziun d'Iva gnida surpiglieda d'üna nouva generation da Tschlin, chi preschainta l'Iva cun ün logo modern e metta in scena il licör in ün nouv möd e cun diversas recettas da fer bevrandas cun l'Iva.<ref name=":2" /> === Iva licör === L'Iva vain fat our da la plaunta Iva, da la part, chi crescha sur la terra (sainza rischs). Scu prüm as stu las Ivas ramassedas ardantscher, manizzer e metter aint in ün cuntgniröl our da vaider ed imlpir quist cun alcohol. Il cuntgniröl vain serro e lascho ster quatter eivnas. Zieva quatter eivnas as couscha zücher cun ova in proporziun 1:1. L'alcohol cun las Ivas as fo uossa giò tres il crivel, uschè cha resta be l'alcohol cun l'aroma d'Iva. Quist as po maschder cun l'ova da zücher – la quantited da l'ova da zücher dipenda tuot seguond al gust individuel. A la fin as imbutiglia l'Iva.<ref name=":3" /> == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Cuschina]] [[Categoria:Cuschina grischuna]] [[Categoria:Cuschina svizra]] 8byvph2ucsw52cqmfltg2f47cmnadbm