Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 2321 172740 164118 2026-07-03T13:07:18Z Phyrexian 1500 categoria 172740 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntogna | Num = Mönch | Maletg = Mönch.jpg | Descripziun = Mönch | Autezza = 4'107 | Posiziun = [[Datoteca:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Svizra]] | Chadaina = [[Alps]] }} Il '''Mönch''' è ina [[muntogna]] en la [[Surselva bernaisa]] ed è 4'107 m.s.m. Dapi l'onn 2001 è il massiv da la Jungfrau cun las muntognas [[Eiger]], Mönch e [[Jungfrau]] vegnì declerà sco ierta mundiala natirala da la carstgaunadad da l'[[UNESCO]]. == Colliaziuns == {{commons|Category:Mönch|Mönch}} [[Categoria:Muntognas da l'Europa|Mönch]] [[Categoria:Muntognas da la Svizra|Mönch]] [[Categoria:Chantun Berna]] [[Categoria:Chantun Vallais]] asvg5qftt19mdhfsbdxy87vqiuio7fn 0 4648 172726 166684 2026-07-03T12:42:18Z Phyrexian 1500 categoria 172726 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da l’Albania'''</font><br /> '''Republika e Shqipërisë'''<font size="-1"> (albanais)</font><br /> |MALETG-BANDIERA = Flag of Albania.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat of arms of Albania.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[albanais]] |CHAPITALA = [[Tirana]] |FURMA-DA-STADI = republica parlamentara |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = president dal stadi [[Ilir Meta]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Edi Rama]] |SURFATSCHA = 28&nbsp;748 |ABITANTS = 2&nbsp;886&nbsp;026 (1 da schaner 2016) |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 100 |MUNAIDA = lek albanais |INDEPENDENZA = 28 da november 1912 |IMNI-NAZIUNAL = ''Himni i Flamurit'' |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 28 da november |FUNDAZIUN = |ZONA-D-URARI = UTC+1 (MEZ) |NUMER-DA-L-AUTO = AL |INTERNET-TLD = .al |PRESELECZIUN-TELEFON = +355 |MALETG-POSIZIUN = Europe-Albania.svg |MALETG1 = Albania-map.png }} L’'''Albania''' ([[albanais]] indefinit: Shqipëri, definit: Shqipëria), uffizial Republica da l’Albania (albanais Republika e Shqipërisë), è in pajais en l’[[Europa dal Sidost]] sin la [[Peninsla dal Balcan]]. Il territori statal cunfinescha en il nord cun il [[Montenegro]] ed il [[Cosovo]], en l’ost cun la [[Macedonia dal Nord]] ed en il sid cun la [[Grezia]]. Il cunfin dal vest natiral furma la costa da la [[Mar Adriatica]] e [[Mar Ionica]], uschia ch’il pajais tutga tar ils stadis che cunfineschan cun la [[Mar Mediterrana]]. La [[chapitala]] ed a medem temp pli gronda citad dal pajais è [[Tirana]]. L’Albania furma ina republica parlamentara democratica. Tenor l’index dal svilup uman da las [[Naziuns unidas]] tutga l’Albania tar ils pajais fitg sviluppads dal mund. Dapi la fin dal [[communissem]] han ins prendì a mauns numerusas mesiras per meglierar la situaziun economica e sociala dal pajais. Malgrà tut ils progress furma l’Albania a l’entschatta dal 21avel tschientaner in dals pli povers pajais da l’[[Europa]]. In problem è la cultivaziun e la cuntrabanda da drogas cun la quala vegnan generadas ina cumpart considerabla da las entradas. Il stadi è commember da las [[Naziuns unidas]], da la [[NATO]], da l’[[Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa|Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa]], dal [[Cussegl da l'Europa|Cussegl da l’Europa]], dal Cussegl da cooperaziun regiunal, da la Cooperaziun economica da la Mar Naira e da l’Organisaziun per la collavuraziun islamica. Dapi il 2014 è l’Albania ultra da quai candidat d’adesiun da l’[[Uniun europeica]]. Plinavant è il pajais commember da l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]] e da la [[Banca mundiala]]. == Geografia == === Survista === [[Datoteca:Ksamil_Albania_._Albanian_Riviera.jpg|thumb|220px|Golf da Ksamil cun las quatter inslas]] Cun sia surfatscha da 28&nbsp;748 kilometers quadrat è l’Albania in pau pli pitschna che la [[Belgia]]; il pajais dumbra 2,8 milliuns abitants. La costa da l’Albania a l’[[Adria]] ed a la [[Mar Ionica]] ha ina lunghezza da 362&nbsp;km. Al lieu il pli stretg da l’Adria – la Via d’Otranto – è quella situada be 73 kilometers davent da l’Italia, e sper il vitg Ksamil be 2 kilometers davent da l’insla greca Corfu. A la costa èn situadas numerusas rivas natiralas da sablun e sablun grop. Enconuschents lieus da vacanzas furman Velipoja, Shëngjin, Durrës e Vlora a l’Adria sco er Dhërmi, Himara e Saranda a la Mar Ionica. Il cunfin statal vers il [[Montenegro]] ed il [[Cosovo]] (resp. la [[Serbia]]) mesira 287 kilometers, vers la [[Grezia]] 282 kilometers e vers la [[Macedonia dal Nord]] 151 kilometers. === Spazis natirals === Radund la mesadad dal territori statal da l’Albania furma territori muntagnard situà sur 600&nbsp;m&nbsp;s.m. Ina pitschna part da quel èn regiuns d’auta muntogna. Dal Lai da Scutari en il nord fin Vlora en il sid tanschan per lung da la costa terrens alluvials ch’han per part ina ladezza da be paucs kilometers e che s’extendan en l’Albania Centrala a la vasta planira Myzeqe. A la costa sa chattan numerusas lagunas e territoris umids. Be las vals, las regiuns collinusas, parts da la planira da costa ed intginas planiras autas pussibiliteschan ina colonisaziun pli spessa tras l’uman. Là è la spessezza da la populaziun relativamain auta, entant che autras parts dal pajais èn be pauc populadas. En il nord dal stadi èn situadas las Alps da l’Albania dal Nord che tutgan tar las [[Dinaridas]]. La pli auta muntogna dal pajais è il Korab (2764&nbsp;m&nbsp;s.m.) en il nordost da Peshkopia al cunfin tar la Macedonia dal Nord. In auter piz aut ed enconuschent furma la Jezerca. Quella mesira 2694&nbsp;m e furma la pli auta muntogna situada dal tuttafatg en l’Albania. === Auas === Tut ils gronds flums da l’Albania sbuccan en l’[[Adria]]. Cun ina lunghezza da 282 kilometers è il Drin il pli lung flum dal pajais. Il Drin Nair nascha en il Lai d’Ohrid. Sper Kukës en l’Albania dal Nord s’unescha quel cun il Drin Alv che vegn nà dal [[Cosovo]]. Il Drin (unì) curra alura en direcziun vest tras plirs lais da fermada e sbucca sper Shkodra en la Buna. Ils ulteriurs gronds flums da l’Albania Mat, Shkumbin, Seman cun Devoll e Vjosa culan pli u main a moda directa vers vest en direcziun da l’Adria; mintga flum rumpa però tras autras chadainas da muntognas. Il Buna, in flum plitost curt, maina l’aua dal Lai da Scutari en l’Adria e furma per part il cunfin vers il [[Montenegro]]. === Clima === En l’Albania regia in clima subtropic-mediterran cun envierns segnads da plievgia (clima mediterran). La temperatura annuala munta en media a 16&nbsp;°C, las precipitaziuns annualas a stgars 1200 millimeters. A [[Tirana]] èn dus mais da stad arids. En las regiuns muntagnardas dal nord e da l’ost èn ils envierns vaira crivs; er la stad poi esser là detg frestg. Pervi da la blera naiv èn blers lieus en questas regiuns separads l’enviern sur mais dal mund exteriur. En il sid a la Mar Ionica è il clima bundant pli miaivel. En las regiuns da costa è la quantitad da precipitaziuns l’enviern relativamain auta. A Saranda vegnan mesirads bunamain 300 dis da sulegl ad onn. === Citads === [[Datoteca:Fusha_e_Tiranës_2008.jpg|thumb|220px|Fotografia a vista d’utschè da la chapitala Tirana]] Citads existan sin il territori da l’Albania odierna dapi bundant 2600 onns. Sco ina da las pli veglias vala [[Durrës]] ch’è vegnida fundada 627&nbsp;a.C. Bundant la mesadad da la populaziun (54&nbsp;%) vivan oz en citads. Las pli grondas èn situadas en la regiun da costa occidentala. Dapi l’ultim decenni dal 20avel tschientaner èn quellas creschidas fitg ferm, entant che lieus pli pitschens han pers abitants. Surtut la chapitala Tirana è s’extendida fitg ferm pervi da la fugia da la champagna dals onns 1990 e furma oz cun las aglomeraziuns e cun Durrës ina regiun metropola. Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2011): [[Tirana]] (557&nbsp;422 resp. 895&nbsp;042 incl. aglomeraziun), [[Durrës]] (175&nbsp;110), [[Elbasan]] (141&nbsp;714), [[Shkodra]] (135&nbsp;612), [[Fier]] (120&nbsp;655), [[Vlora]] (104&nbsp;827), [[Kamza]] (104&nbsp;190), [[Lushnja]] (83&nbsp;659), [[Korça]] (75&nbsp;994) e [[Lezha]] (65&nbsp;633). == Natira ed ambient == L’Albania dispona d’ina ritga varietad da las spezias e cumbatta a medem temp cunter ina retscha da problems da l’ambient sco surpasculaziun, runcadas illegalas, fraud da chatscha e pestga. L’onn 2002 sa chattavan 3,6&nbsp;% da la surfatscha dal pajais sut protecziun da l’ambient, il 2010 eran quai 9,9&nbsp;%. Il pajais è situà en ina regiun segnada da bleras spezias, en la quala surtut la multifariadad da las plantas dat en egl. La flora albanaisa dumbra 3221 spezias. Da quai èn 489 spezias endemicas sin la [[Peninsla dal Balcan]] e 40 spezias cumparan be en l’Albania. A la costa creschan palmas, oranschers e citroners. Las valladas tagliadas dals flums profund en la muntogna vegnan dominadas da nuschers e mandlers. En ils guauds en il nord creschan tranter auter pigns, aviez, ruvers, faus ed ischis. Caracteristics èn ils guauds da ruver che furman radund in tschintgavel da tut ils guauds da l’Albania. En il sid pli chaud ed a la costa creschan surtut pinias, tigls ed ulivers. La macchia è derasada fin en in’autezza da 800&nbsp;m&nbsp;s.m., sper plantas d’eucaliptus, fighers e plantas d’arbaja. Cun blers territoris nunaccessibels porscha il pajais spazi da viver ad in grond dumber da spezias d’utschels rars e d’auters animals ch’èn uschiglio svanids en bleras regiuns. En las regiuns da muntogna giud via vivan lufs, lufs-tscherver e vulps; tschiervs, chauras daventadas selvadias e portgs selvadis èn medemamain derasads. Il dumber dals urs brins duai esser sa reducì fermamain vers la fin dals onns 1990.<ref>Eckehard Pistrick: ''In der archaischen Bergwelt Albaniens''. Cuira 2010, p. 22.</ref> Tranter las radund 350 spezias d’utschels indigenas tutgan evlas, falcuns e milans. Las regiuns umidas a la costa ed ils lais furman impurtantas staziuns per utschels migrants. En las auas albanaisas vivan ca. 260 spezias da peschs d’aua dultscha e d’aua da sal sco er diversas spezias da tartarugas. Ils ultims decennis han ins constatà ina ferma diminuziun da la biodiversitad. Duas spezias da plantas e quatter spezias da mammals èn svanidas. Tar in grond dumber da mammals, d’utschels, da peschs e da plantas han ins dumbrà ina diminuziun dals effectivs da bundant 50&nbsp;%. La regenza ha perquai relaschà repetidamain scumonds da chatscha e da runcada. En l’Albania existan 14 parcs naziunals, ils quals cuvran 6,9&nbsp;% dal territori statal sco er la zona da protecziun da la mar Karaburun-Sazan. Intgins parcs furman impurtantas destinaziuns turisticas. Il 2004 valeva l’Albania sco pajais europeica cun la pli gronda polluziun da l’ambient insumma. Anc adina furman las emissiuns e deponias veglias in problem per auas, terrens ed aria, e quai surtut en regiuns populadas fitg ferm. En la cumparaziun a lunga vista èn però er evidents meglieraments sin ils divers secturs. == Populaziun == [[Datoteca:Skadar,_stará_čtvrť.jpg|thumb|220px|Quartier da Roma a Shkodra]] Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 dumbrava l’Albania 2&nbsp;800&nbsp;138 abitants. Quai correspunda ad ina diminuziun da la populaziun da bundant 8&nbsp;% en congual cun il 2001, surtut pervi dad emigraziuns. Il ministeri da l’intern ha communitgà il 2015 che bundant 4,4 milliuns persunas sajan registradas en ils registers dal stadi civil da l’Albania. Da quels vivia però ina fitg gronda part a l’exteriur. Cumbain ch’ils process d’urbanisaziun ed industrialisaziun han cumenzà en l’èra communistica, ha la maioritad dals Albanais vivì avant il 1990 sin la champagna. Quai caracterisescha fin oz la mentalitad da blers umans, pertge che la gronda part dals abitants da las citads han anc adina stretgs parents che vivan da la puraria pitschna. La burgaisia tradiziunala ha en l’Albania adina be pudì sa far valair a l’ur. Ina cultura burgaisa moderna existiva a l’entschatta dal 20avel tschientaner be a Shkodra, Korça, Durrës, Berat e Gjirokastra. Ils onns 1920 è vegnida vitiers la nova chapitala Tirana. Ils communists han refusà la schientscha burgaisa da questas citads ed han per gronda part destruì suenter il 1945 las prestaziuns culturalas da la burgaisia. Il temp suenter la vieuta dal 1990 ha manà a gronds spustaments demografics. Per l’ina èn tschientmillis Albanais emigrads a moda legala u illegala en l’Italia, Grezia, en auters stadis da l’[[Uniun europeica]] ed en l’[[America dal Nord]]; per l’autra ha gì lieu ina gronda migraziun interna, ina fugia da la champagna nà da las muntognas e dals territori rurals vers las citads ed aglomeraziuns. Il 2004 ha la regenza albanaisa stimà che in milliun persunas hajan bandunà il pajais en il decurs dals ultims 15 onns. Malgrà l’emigraziun han per exempel la chapitala [[Tirana]] e la citad da port [[Durrës]] enconuschì in’enorma creschientscha che deriva da la migraziun interna: Tirana è creschì da 250&nbsp;000 abitants l’onn 1990 sin actualmain bundant 600&nbsp;000 abitants (situaziun dal 2019). La champagna ed er diversas citads pitschnas vegnan percunter bandunada pli e pli fitg. En la muntogna ed en il sid dal pajais èn divers vitgs vegnids bandunads dal tuttafatg.<ref>Wilfried Heller: ''Abwanderungsraum Albanien – Zuwanderungsziel Tirana''. (''Praxis Kultur- und Sozialgeographie'', tom 27), Potsdam 2003, ISBN 3-935024-68-1.</ref> Avant il 1990 avevan ils Albanais la pli auta rata da naschientschas da l’Europa (cuntraceptivs eran scumandads); en il fratemp è quella crudada cun 1,51 uffant per dunna (2016) sin la media europeica. En la chapitala Tirana munta quella a be pli in uffant per dunna, bain la pli bassa valur da tut las citads europeicas pli grondas. Ils fatgs numnads vegnan a manar a mesa vista ad ina ferma inveteraziun da la populaziun. L’aspectativa da vita muntava il 2015 77,7 onns (umens 75,6, dunnas 79,9).<ref>[https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html ''The World Factbook — Central Intelligence Agency''], consultà ils 3 d’avust 2017.</ref> === Etnias === Etnicamain sa preschenta la populaziun albanaisa a moda relativamain omogena. Cun 82,6&nbsp;% furman ils Albanais tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 per lunschor la pli gronda gruppa etnica. Tar questa dumbraziun dal pievel han radund 14&nbsp;% da la populaziun dà per differents motivs nagina resposta sin la dumonda davart lur appartegnientscha etnica. Organisaziuns da diversas minoritads avevan appellà da boicottar la dumbraziun, uschia ch’igl è grev da gudagnar in maletg represchentativ da la cumposiziun etnica da la populaziun dal pajais. Las pli grondas minoritads furman persunas che derivan dals stadis vischins (t.a. Grecs, Macedons, Montenegrins) sco er ils Roma ed ils Aromuns (ina sutgruppa dals Valachs).<ref>Dhimitër Doka: ''Die ethnischen Minderheiten in Albanien im Licht der Volkszählung 2011''. (''Albanische Hefte'', nr. 4), Bochum 2013, p. 14–16.</ref> Ils Albanais sa dividan en las duas grondas gruppas dialectalas e culturalas dals Ghegs e Toscs. Entant ch’ils Toscs en la part meridiunala dal pajais èn vegnids influenzads bler pli ferm da la cultura citadina-orientala da l’Imperi osmanic, ha dominà tar ils Ghegs en il nord fin en il 20avel tschientaner ina cultura da stirpa archaica. Excepziuns han furmà l’impurtanta citad da l’Albania dal Nord Shkodra, la quala è stada fin en il 15avel tschientaner sut domini venezian – là han il catolicissem e las relaziuns cun l’Italia influenzà er pli tard la mentalitad dals abitants – sco er Durrës ch’era bain er influenzà ferm da vart osmanica, ma ch’ha disponi da colliaziuns constantas vers l’Italia. Dapi ils onns 1990 sa lascha constatar che adina dapli umans en il sid da l’Albania sa decleran sco Grecs e barattan lur nums muslims tras nums cristians u grecs. Tras quai speran els per il pli, da survegnir in visum per la Grezia.<ref>Lars Brügger: ''Umstrittene Identitäten. Grenzüberschreitungen zuhause und in der Fremde'', en: ''Die weite Welt und das Dorf. Albanische Emigration am Ende des 20. Jahrhunderts''. (''Zur Kunde Südosteuropas: Albanologische Studien'', tom 3), Vienna 2002, ISBN 3-205-99413-2.</ref> === Religiun === [[Datoteca:Durrës_-_Great_Mosque.JPG|thumb|220px|La gronda moschea da Durrës]] Tenor la constituziun dal 1998 sa considerescha l’Albania sco «republica laicistica». Da la dumbraziun dal pievel dal 2011 è resultada la suandanta appartegnientscha a las religiuns: 56,7&nbsp;% muslims, da quai 2,1&nbsp;% bektaschi. Ils 16,9&nbsp;% cristians èn sa repartids sin 10,0&nbsp;% catolic-romans, 6,75&nbsp;% ortodox-albanais e 0,1&nbsp;% protestants/evangelicals. 13,8&nbsp;% n’han dà nagina resposta, 5,5&nbsp;% èn stads cartents che na s’attribueschan a nagina cuminanza religiusa e 2,5&nbsp;% han inditgà d’esser ateists. Avant la [[Segunda Guerra mundiala]] sa decleravan ca. 70&nbsp;% da la populaziun sco muslims. Da quels eran la gronda part sunnits e bunamain in terz aderents da l’urden dals bektaschi. Stgars 20&nbsp;% eran cristians ortodoxs, ils quals cumpigliavan quasi tut las minoritads etnicas. Radund 10&nbsp;% appartegnevan a la baselgia catolic-romana. Il 1967 han ils communists declerà l’Albania sco «stadi ateistic» e scumandà tut exercizi da la religiun. Il 1990 è quest scumond vegnì dismess. La maioritad dals Albanais n’ha bain betg renovà uffizialmain il confess, sa senta però liada ad ina cuminanza religiusa tenor la tradiziun da la famiglia.<ref>Arqile Berxholi, Dhimiter Doka, Hartmut Asche (ed.): ''Bevölkerungsgeographischer Atlas von Albanien''. Tirana 2003, ISBN 99927-907-6-8.</ref> La baselgia catolica è sa reorganisada suenter il 1990, surtut cun agid talian. L’islam è vegnì sustegnì da vart da la [[Tirchia]] e da l’[[Arabia]] ed igl èn vegnidas erigidas numerusas moscheas. En general sa lascha però constatar che la religiun organisada na gioga betg in’impurtanta rolla en il pajais. Sco gia dal temp avant il scumond da las religiuns, è la toleranza ed acceptanza vicendaivla tranter ils aderents da las religiuns tradiziunalas auta. Per part vegnan festas religiusas celebradas communablamain ed er visitads lieus religius d’autras cuminanzas. Lètgs tranter cristians e muslims eran gia dal temp dal socialissem per omaduas varts nagin problem ed èn anc adina usitadas en l’Albania. Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 vivan en il pajais nagins gidieus. La pitschna cuminanza gidieua oriunda dumbrava avant la Segunda Guerra mundiala bundant 200 commembers. Durant la guerra è il dumber creschì tenor stimaziuns sin 800 fin 2000. Nagins dals Gidieus ch’èn fugids en l’Albania n’èn vegnids deportads. Els èn vegnids protegids d’Albanais ch’als han dà suttetg e zuppà. Suenter la fin da la guerra han ils fugitivs puspè bandunà il pajais. L’entschatta dals onns 1990, suenter la fin da l’èra communistica, èn ils gidieus restants emigrads en l’Israel. === Linguas === Suletta lingua uffiziala furma l’[[albanais]]; sco varietad da standard vala in dialect tosc. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 discurran betg main che 98,8&nbsp;% da la populaziun albanais sco lingua materna. En l’Albania da l’Ost, a Pustec, ha il macedon il status sco lingua uffiziala. En intginas vischnancas cun ina gronda minoritad greca è er en diever il grec sco lingua uffiziala e da scola. A l’universitad da Gjirokastra vegnan medemamain purschids studis en lingua greca. Vitgs cun maioritad greca disponan d’inscripziuns en duas linguas. Blers Albanais èn plurilings. La lingua estra per lunschor la pli derasada è il [[talian]]. Medias en lingua taliana, surtut radio e televisiun, èn derasadas en tut il pajais ed èn ordvart popularas. Las linguas estras che vegnan instruidas il pli savens a las scolas autas èn englais e franzos.<ref name="Gloyer">Gillian Gloyer: ''Albania: the Bradt travel guide'', 3. ed., Chalfont St. Peter 2008, ISBN 978-1-84162-246-0, p. 44.</ref> Dals onns 1950 fin la fin dals onns 1980 è vegnì instruì a las scolas ed universitads russ, damai che quai era da lez temp la lingua franca dals stadis dal bloc da l’ost. L’Albania è ultra da quai commember cumplain da la francofonia. Liceums franzos a Korça e Gjirokastra han er existì durant l’èra communistica, cun quai ch’il schef da stadi [[Enver Hoxha]] aveva studegià a l’Universitad da Montpellier. Suenter che l’Albania era sa vieuta en rom da las cuntraversas ideologicas tranter l’Uniun sovietica e la China sin la vart da quest’ultima, han blers Albanais cumenzà a studegiar en China ed ad emprender là chinais. === Furmaziun === Il sistem da furmaziun da l’Albania ha percurrì ils ultims onns intginas refurmas e restructuraziuns. Il 2008 è l’obligaziun d’ir a scola vegnida augmentada dad otg sin nov onns, il dumber da students è quasi sa dublegià, il sistem da scol’auta è vegnì liberalisà, la quota da scolarisaziun è s’augmentada massivamain e las expensas statalas sin il champ da furmaziun èn vegnidas augmentadas. Il 2015 han ins pudì registrar ina rata d’alfabetisaziun da 97,6&nbsp;%. == Istorgia == [[Datoteca:Butrint,_Albania.jpg|thumb|220px|Ruinas anticas da Butrint]] Emprims fastizs da colonisaziun umana sin territori statal da l’Albania odierna derivan d’avant radund 100&nbsp;000 onns. Ca. vers 1000&nbsp;a.C. han ils Illirs colonisà il Balcan dal Vest. Ad intginas stirpas èsi reussì da fundar reginavels, sco per exempel quel dals Labeats ch’ha existì tranter 380 e 168&nbsp;a.C. Citads residenzialas eran Skodra (Shkodra) e Rhizon (Risan). Suenter las Guerras illiricas è il Balcan dal Vest vegnì a la fin dal terz tschientaner a.C. sut influenza romana e la romanisaziun dals Illirs ha cumenzà. Cun la spartiziun da l’[[Imperi roman]] l’onn 395&nbsp;s.C. è l’Albania odierna vegnida sut domini bizantin. L’onn 591 èn ils Slavs penetrads nà dal nord en il territori ed igl èn suandadas sblundregiadas da l’entir Balcan. Tranter 880 e 1018 han l’Albania Centrala ed Albania dal Sid fatg part dal Reginavel bulgar. L’onn 1081 èn ils Normans penetrads en l’Albania che steva sut domini bizantin. Suenter il declin da l’Imperi bizantin en consequenza da la Quarta Cruschada (1204) è il territori da l’Albania odierna vegnì successivamain sut differents dominis. Sper pussanzas estras ([[Napoli]], [[Serbia]], [[Venezia]]), èsi er reussì a nobels indigens da fundar agens principadis. Il principadi da [[Karl Thopia]] en l’Albania Centrala ha existì tranter il 1359 ed il 1388. Quasi a medem temp, dal 1360 fin il 1421, ha la famiglia Balšić dominà cun ses principadi l’Albania dal Nord ed il Montenegro. Ils onns 1443 fin 1468 ha il prinzi da Kruja, Scanderbeg, manà cun success il cumbat da defensiun cunter ils Tircs. Suenter sia mort han ils Albanais e lur alliads però stuì succumber ed a partir da la fin dal 15avel tschientaner ha il pajais furmà sur bundant quatter tschientaners ina part da l’[[Imperi osmanic]]. En il decurs dal temp è la gronda part dals Albanais sa convertida a l’islam. Il 1912, suenter l’[[Emprima Guerra dal Balcan]], è il Reginavel da l’Albania daventà independent, e quai pli u main en ils cunfins odierns. Il Tudestg [[Wilhelm zu Wied]] è stà il 1914 per sis mais prinzi da l’Albania, senza però pudair far valair si’influenza sur Durrës or. En il sid han ils Grecs proclamà il stadi Epirus dal Nord. En l’[[Emprima Guerra mundiala]] ha l’Albania pers si’independenza. Fin il 1919 è l’Albania stada occupada da las pussanzas en guerra. Dal 1919 fin il 1924 è il pajais sfundrà en scumbigls dal suenterguerra cun regenzas ch’èn sa midadas d’in cuntin. Il 1920 èsi reussì en rom dal Congress da Lushnja da far emprims pass vers ina nov’organisaziun statala. L’emprova da stabilir sut [[Fan Noli]] ina republica democratica dueva far naufragi. Il 1925–1939 è suandada la fasa dal domini autoritar dad [[Ahmet Zogu]], il qual ha proclamà il 1928 sasez sco retg. L’Albania è daventada adina pli dependenta da l’Italia faschista, quai ch’è s’exprimì en l’Emprim e Segund Patg da Tirana e dueva la finala culminar l’avrigl 1939 en l’annexiun dal pajais tras l’[[Italia]]. Durant la [[Segunda Guerra mundiala]] è l’Albania stada occupada fin il 1944 tras las [[Pussanzas da l’Axa]]. Fin il 1944 han Albanais manà ina guerra da partisans cunter ils occupants talians e pli tard tudestgs. Al stadi da marionetta albanais avevan quels er attribuì parts dal [[Cosovo]], da la Macedonia dal Nord e da l’Epirus grec. Il 1944 èsi alura reussì da liberar l’Albania dal domini ester faschistic. [[Enver Hoxha]], il manader da la partida communistica, ha erigì ina dictatura. Ils cunfins d’avant la guerra èn vegnids restabilids. Durant ils proxims quatter onns ha l’Albania fatg in patg cun la [[Jugoslavia]] da [[Tito]]. Il fanadur 1948 ha Hoxha però rut cun la Jugoslavia ed igl ha cumenzà ina fasa d’avischinaziun a l’[[Uniun sovietica]].<ref>G.F. Achminow: [https://ojs.lib.uom.gr/index.php/BalkanStudies/article/download/144/152#page=2 ''Die sowjetische Albanienpolitik''], p. 2.</ref> L’onn 1949 è l’Albania s’associada al [[Cussegl per agid economic vicendaivel]] (COMECON). Il 1955 è il pajais daventà commember dal [[Patg da Varsovia]] ed il medem onn commember da las [[Naziuns unidas]]. Il 1961 ha alura gì lieu la ruptura cun l’Uniun sovietica e sinaquai l’avischinaziun a la [[Republica populara da la China]]. Il 1967 han ins relaschà in scumond da religiun cumplet. L’Albania è vegnida declerada sco «l’emprim stadi ateistic dal mund». In onn pli tard è il pajais sortì dal Cussegl per agid economic vicendaivel e dal Patg da Varsovia ed è restà sin curs stalinistic. Per tema d’in’invasiun ostila han ins erigì en l’entir pajais a moda sparpagliada var 200&nbsp;000 refugis. Intgins onns ha existì in patg cun la Republica populara da la China; ma facticamain ha il pajais pratitgà in’autoisolaziun creschenta. L’onn 1985 è Enver Hoxha mort, ses successur è daventà [[Ramiz Alia]]. Il 1990 è il reschim communistic vegnì cupitgà ed igl ha cumenzà in’emigraziun en massa. Il process da transfurmaziun ch’è suandà ha progredì l’emprim be plaun e senza gronds success. Il 1991 han ins realisà las emprimas elecziuns libras; ils victurs èn stads ils communists. Il pajais è vegnì recepì en l’[[Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa|Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa]]. Il 1992 han ils democrats sut [[Sali Berisha]] surpiglià la regenza e mess ad ir refurmas. Il 1995 è l’Albania daventada commembra dal [[Cussegl da l’Europa]]. Cun l’uschenumnada Sullevaziun da lottaria dal 1997 è stà collià il collaps da las structuras statalas. A quai è suandà ina missiun da pasch e da svilup da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. Il 1998 è vegnida acceptada tras votaziun dal pievel ina nova constituziun. Tras la Guerra dal Cosovo ha il pajais recepì il 1999 dieschmillis fugitivs. Il 2006 ha l’Albania segnà il patg da stabilisaziun ed associaziun cun l’[[Uniun europeica]]. Il 2009 è il pajais daventà commember da la [[NATO]]. Dapi il 2014 è l’Albania in candidat d’adesiun uffizial da l’Uniun europeica ed il 2018 han cumenzà las contractivas d’adesiun. Il 2015 ha il parlament decidì d’avrir ils archivs da l’anteriura polizia da segirezza Sigurimi. In comité decida davart l’access per persunas ed instituziuns ch’èn vegnidas survegliadas a ses temp u ch’han cooperà. == Stadi e politica == === Constituziun === [[Datoteca:Tirana,_consiglio_dei_ministri,_02.JPG|thumb|220px|Sedia dal primminister a Tirana]] L’Albania furma ina republica parlamentara. Legislatur è il Kuvendi i Shqipërisë cun ses 140 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns. Schef da stadi è il president che vegn elegì dal parlament per tschintg onns. La regenza ch’è responsabla visavi il parlament vegn manada dal primminister. L’onn 2000 ha l’Albania installà in tribunal constituziunal, il qual è sa cumprovà en las crisas politicas da l’ultim temp sco factur stabilisant. La constituziun ch’è actualmain en vigur è vegnida acceptada da las votantas e dals votants en votaziun dals 28 da november 1998. === Elecziuns e partidas === Il dretg d’eleger da las dunnas è vegnì introducì en l’Albania l’onn 1920.<ref>Jad Adams: ''Women and the Vote. A World History.'' Oxford University Press, Oxford 2014, ISBN 978-0-19-870684-7, p. 437.</ref> Durant l’èra communistica era be ina partida admessa a las elecziuns. Il 1991 han gì lieu las emprimas elecziun libras cun pliras partidas. Fin il 2009 èn las elecziuns stadas segnadas d’irregularitads, dapi lura è la situaziun sa stabilisada. La politica vegn surtut dominada da la Partida democratica da l’Albania e da la Partida socialistica da l’Albania che furman las duas partidas las pli grondas dal pajais. === Dretgs umans e democrazia === Dapi il 1993 enconuscha l’Albania ina lescha cun libertads fundamentalas e dretgs umans. Tenor [[Amnesty International]] èn las structuras da famiglia però anc fitg patriarcalas e segnadas da violenza cunter dunnas (situaziun dal 2013). Daspera furma er la discriminaziun dals Roma in problem. En l’index da democrazia na vala l’Albania dapi il 2014 betg pli sco democrazia incumpletta, mabain sco reschim ibrid. === Politica da l’exteriur === La politica da l’exteriur da l’Albania è sa midada fitg ferm dapi la fin da la dictatura communistica il 1990/91. Il pajais na furma betg pli in’«insla isolada» sin la charta da l’Europa, mabain è daventà commember da bleras organisaziuns internaziunalas. Dapi onns sa stentan ins d’integrar il pajais en las structuras europeicas-atlanticas ([[NATO]], [[Uniun europeica|UE]] e.a.). == Segirezza == === Militar === La Republica da l’Albania posseda dapi il 1912 in’atgna armada. Il 1939 è il stadi albanais vegnì schlià en rom da la Segunda Guerra mundiala ed uschia er las forzas armadas. A medem temp èn però sa furmads en il pajais differents moviments da resistenza; il pli ferm e popular era quel sut Enver Hoxha, il dictatur da pli tard. Vers la fin da la guerra il november 1944 dumbravan ils partisans communistics radund 70&nbsp;000 umens, quai che correspundeva da lez temp a ca. 7&nbsp;% da la populaziun da l’Albania. Suenter la liberaziun dal pajais è l’armada vegnida fundada da nov il 1945 en la Republica populara socialistica da l’Albania. Dal 1950 fin il 1968 è il stadi stà commember dal Patg da Varsovia, uschia che quel vegniva provedì cun armas ed implants tecnics. Medemamain han gì lieu regularmain exercizis militars cun las forzas armadas dals auters stadis communistics. Ils onns 1970 e 1980, suenter la ruptura cun l’Uniun sovietica, èn las forzas armadas vegnidas extendidas cuntinuadamain. A la fin da l’èra communistica dumbravan quellas 61&nbsp;000 schuldads activs, 260&nbsp;000 reservists ed in aut dumber da «voluntaris». Suenter la cupitga dal dictatur communistic il 1990/91 ha l’Albania, sco blers auters stadis communistics, enchaminà ina nova direcziun ed è s’orientada pli ferm vers il vest. Per pudair daventar il 2009 commember da la [[NATO]] ha l’armada stuì vegnir refurmada da rudent. Il 2010 han ins ultra da quai abolì il duair da far servetsch militar; dapi lura dispona il pajais d’in’armada professiunala. === Polizia, giustia e criminalitad === La Policia e Shtetit furma la polizia statala ch’è suttamessa al ministeri da l’intern. Fin il 2017 è la polizia vegnida refurmada da rudent. Surtut en vista ad in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica vegnan rinforzadas las mesiras cunter la criminalitad organisada. == Sutdivisiun administrativa == Il territori da la Republica da l’Albania sa divida en 12 qarqe (singular: qark; er numnà prefecturas). Quellas sa dividan da lur vart en 61 bashkia; il nivel da las komuna (vischnancas) han ins abolì il 2015. Cumbain ch’igl èn attribuids als dus nivels administrativs diversas incumbensas d’atgna administraziun, vegn il pajais anc adina regì a moda fermamain centralistica nà da la chapitala [[Tirana]]. La regenza elegia per mintga qark in prefect che surveglia al lieu las autoritads localas. Ultra da quai exequescha el incumbensas administrativas localas che n’èn betg vegnidas delegadas a las autoritads localas. == Economia == [[Datoteca:Korce,_bazaar_3.jpg|thumb|220px|Commerzi pitschen tipic sin il martgà a Korça]] L’Albania sa chatta en in process da transfurmaziun da l’economia planisada socialistica d’antruras a l’economia da martgà averta. Suenter grevas crisas ils onns 1990 è la situaziun sa meglierada. Bleras interpresas statalas han ins privatisà, las cundiziuns da basa giuridicas èn vegnidas meglieradas e las pajas èn creschidas. Il sectur turistic ha purtà dapli entradas e l’infrastructura è vegnida modernisada. Malgrà quests svilups datti vinavant problems structurals vaira gronds. La quota da dischoccupads è relativamain auta ed anc adina vala il pajais sco in dals pli povers da l’Europa. In dals pli gronds problems furma l’infrastructura manglusa en regiuns ruralas; perquai bandunan blers lur vitgs e van a star en la citad u emigreschan a l’exteriur. Il 2015 sa cumponiva il product naziunal brut da 21,4&nbsp;% agricultura, 19,4&nbsp;% industria e 59,2&nbsp;% servetschs; il medem onn eran però anc activs en l’agricultura 58&nbsp;% da las persunas activas, en l’industria 15&nbsp;% ed en ils servetschs 27&nbsp;%.<ref>[https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html ''The World Factbook — Central Intelligence Agency''], consultà ils 3 d’avust 2017.</ref> En il Global Competitiveness Index sa chatta l’Albania sin plaz 75 da 137 (situaziun dal 2017–2018). En l’index da la libertad economica è il pajais rangà il 2018 sin plaz 65 da 18 pajais. === Commerzi === Ils exports han muntà il 2011 a 1,954 milliardas dollars ed ils imports a 5,076 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit da commerzi da 3,122 milliardas dollars (24,3&nbsp;% dal product naziunal brut). Il pli impurtant stadi d’export e d’import furma l’[[Italia]], alura la [[Republica populara da la China|China]] e divers stadis vischins resp. stadis commembers da l’[[Uniun europeica]]. Exportà vegn surtut victualias, crom, textilias, ieli, asfalt e mangola; importà victualias, maschinas, chemicalias, textilias ed autra rauba da diever. === Finanzas === La banca centrala Banka e Shqipërisë è responsabla per la politica monetara dal pajais, ella emetta la valuta dal pajais, il lek, e surveglia las bancas. L’anteriura banca statala Banka e Kursimeve ha la [[Raiffeisen International]] austriaca acquistà il 2004 e transfurmà en l’interpresa da servetschs da finanzas la pli gronda dal pajais. === Energia === L’onn 2006, suenter che l’ovra atomara bulgara Kosloduj è vegnida messa ord funcziun, è il provediment d’energia en il pajais daventà precar: l’Albania che producescha 97&nbsp;% da l’energia cun agid d’ovras idraulicas era, sco blers stadis vischins er, dependenta d’imports or da la [[Bulgaria]]. Igl èn suandadas bleras e lungas interrupziuns dal current electric ch’han fatg grond donn a l’economia. Ils ultims onns è la situaziun sa meglierada marcantamain: La gronda part da las ovras idraulicas pli grondas als flums Drin e Mat èn vegnidas modernisadas cun agid svizzer ed austriac e plirs novs lais da fermada èn en planisaziun u en construcziun. Er las raits electricas èn vegnidas sanadas ed extendidas. === Materias primas === Il pajais dispona da numerusas materias primas. Crom furma in dals pli impurtants bains d’export da l’Albania. Daspera datti er giaschaments da nichel, arom, charvun, gip, crap da chaltschina, turba, basalt e.a. Ultra da quai dispona l’Albania da vasts giaschaments da gas e dad ieli. Per divers motivs vegnan bleras da questas materias primas però strusch explotadas. === Agricultura === [[Datoteca:Theth_Radohima_MajaArapit.jpg|thumb|220px|Regiun muntagnarda en l’Albania dal Nord]] Sco pajais agrar tradiziunal furma l’agricultura in dals pli impurtants secturs en l’Albania. Bunamain 7000&nbsp;km², radund in quart da l’entira surfatscha dal pajais, sa laschan trair a niz per l’agricultura. Il clima è da princip adattà per tuttas furmas da cultivaziun da plantas ed allevament da muvel; la qualitad dal terren variescha fermamain tenor regiun e posiziun. I dominescha surtut l’allevament da muvel; er en la cultivaziun da plantas vegn radund la mesadad da la producziun utilisada sco pavel da muvel. Sco gia menziunà survart è ina gronda part da la populaziun anc adina activa en l’agricultura. Savens sa tracti però be d’economia da subsistenza, pia per l’agen diever. La productivitad en l’agricultura è anc adina bassa. Ils problems principals èn la mancanza da chapital per investiziuns en maschinas e stabiliments sco er en il mantegniment resp. en il restabiliment da la fritgaivladad dal terren, sistems da sauaziun insuffizients, metodas da producziun antiquadas e la mancanza d’access als martgads. La ferma parcellaziun da las surfatschas da cultivaziun e relaziuns da proprietad nuncleras furman ulteriurs problems structurals che pudessan anc franar sur pli lung temp il svilup da l’agricultura albanaisa: Ils manaschis agriculs avevan anc il 2011 ina grondezza d’en media be 1,05 hectaras. E malgrà ina lescha da decollectivisaziun radicala dal 1991, la quala ha prevesì la repartiziun da la surfatscha d’utilisaziun agricula sin ils purs dals manaschis senza prender resguard sin las relaziuns da possess d’antruras, mancan anc savens ils documents da terren formals.<ref>Andreas Hemming: ''Die tückische informelle Dekollektivierung in Albanien der 1990er Jahre'', (''Albanische Hefte'', tom 4/2012), Bochum 2013, p. 14s.</ref> === Turissem === Vastas parts da l’Albania èn caracterisadas tras natira intacta e cuntradas variadas (multifariadad da l’ecosistem). Il pajais enconuscha ina flora e fauna ordvart ritga e furma in dals pajais cun la pli gronda ritgezza da las spezias en l’Europa (endemia). Cun sia cultura multifara ed il clima mediterran dispona l’Albania d’ulteriuras premissas per il svilup da differentas furmas da turissem. Il dumber dals turists crescha dad onn tar onn. L’onn 2004 han ins registrà 588&nbsp;000 pernottaziuns; l’onn 2016 eran quai gia 4,07 milliuns persunas da l’exteriur. Er en avegnir vul la regenza investir en il turissem per promover l’economia dal pajais. === Bilantscha dal stadi === Il 2016 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 3,55 milliardas dollars ed entradas en l’autezza da 3,20 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget en l’autezza da 2,8&nbsp;% dal product naziunal brut.<ref>[https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html ''The World Factbook — Central Intelligence Agency''], consultà ils 3 d’avust 2017.</ref> Ils debits dal stadi han muntà il 2016 a 71,5&nbsp;% dal product naziunal brut. Il 2012 ha la cumpart da las expensas statalas muntà a 9,7&nbsp;% en il sectur da sanadad, 11,7&nbsp;% en il sectur da furmaziun e 3,3&nbsp;% en il sectur da defensiun. === Problems === Anc adina ha l’Albania da cumbatter cun problems structurals pli gronds, ils quals stattan en via a l’economia. Tar ils pli gronds tutgan la povradad, l’infrastructura flaivla, la corrupziun, il problem social da la vendetga (kanun, cf. sutvart) e.a. Tenor l’index da corrupziun da Transparency International da l’onn 2017 sa chatta l’Albania en tut il mund sin plaz 91 da 180 pajais examinads.<ref>Transparency International (ed.): [https://web.archive.org/web/20200511131023/https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017#table ''Corruption Perceptions Index 2017''], consultà ils 2 d’avrigl 2018.</ref> Tar autoritads da segirezza dal vest vala l’Albania sco pli grond furnitur da marihuana da l’Europa. Ultra da quai furma il pajais in’impurtanta plazza da transtgargiar da la cuntrabanda da heroin e cocain. == Traffic == === Rait da vias === [[Datoteca:Mali_i_Gjallices_nga_Kalimashi.jpg|thumb|280px|Autostrada Durrës–Kosovo]] Las emprimas vias modernas en l’Albania èn vegnidas erigidas tranter il 1939 ed il 1942 dals occupants talians. Sut domini communistic n’han ins alura strusch sviluppà vinavant la rait da vias. Ins ha però er tegnì bass il basegn – fin il 1990 n’era il possess d’automobils betg admess a privats. Las cundiziuns sin via èn per gronda part anc adina nauschas, ma cun agid dal patg da stabilitad dal Balcan han intginas vias da transit gia pudì vegnir sanadas. L’emprima autostrada dal pajais, la SH 2 (Tirana–Durrës), è vegnida averta l’onn 2000; ulteriuras èn medemamain gia terminadas resp. sa chattan en planisaziun u construcziun. === Viafier === Tut las lingias da viafier dal pajais èn vegnidas construidas suenter la Segunda Guerra mundiala, savens en furma da «lavur voluntara» da la populaziun u da students. Il 2013 dumbrava la rait da viafier 346 kilometers, 101 kilometers pli pauc ch’ils onns 1990. Il 2016 eran en funcziun las lingias Durrës–Kashar, Durrës–Elbasan–Librazhd, Durrës–Shkodra e Durrës–Fier. Pervi da la liberalisaziun dal traffic privat suenter il 1990 e l’extensiun da la rait da vias ha la viafier da cumbatter ils ultims dus decennis cun cifras sbassantas, e quai tant areguard il traffic da martganzia sco er da persunas. === Navigaziun === A [[Durrës]] a la [[Mar Adriatica]] sa chatta il pli grond port da l’Albania. Impurtants ports pli pitschens sa chattan a Shëngjin, Vlora e Saranda. Da Durrës u Vlora existan colliaziuns da navs-fera a [[Brindisi]], [[Bari]], [[Ancona]], [[Triest]] e [[Venezia]] en l’[[Italia]]; Saranda en l’Albania dal Sid sa lascha cuntanscher cun la navetta nà da [[Corfu]]. === Traffic aviatic === La suletta plazza aviatica civila en funcziun sa chatta sper Tirana, en ina distanza da 17&nbsp;km en il nordvest da la chapitala. Il 2010 è er vegnì avert sper Kukës ina plazza d’aviaziun, ma quella vegn be duvrada sporadicamain. L’Albania na dispona da nagin’atgna societad aviatica. == Cultura == L’Albania è segnada d’ina cultura ritga da fassettas, la quala ha percurrì dapi l’independenza da l’[[Imperi osmanic]] (1912) in svilup fitg vast. Pervi da l’isolaziun relativa dal pajais ha la cultura pli u main pudì mantegnair sur ils tschientaners sias atgnadads tipicas. Ils Albanais en l’Albania, il [[Cosovo]], la [[Macedonia dal Nord]], la [[Serbia]] ed il [[Montenegro]] disponan d’ina cultura communabla, la quala è sa sviluppada fermamain dapi che la tenda da fier è crudada. === Cultura populara === [[Datoteca:A_traditional_male_folk_group_from_Skrapar.JPG|thumb|220px|Chant dals Toscs en l’Albania dal Sid]] La cultura populara albanaisa sa concentrescha surtut sin ils territoris, en ils quals la gronda part da la populaziun era povra e betg fitg scolada e sa manifestescha en furma da costums, sauts popularas ed epos e chanzuns. A la cultura immateriala ch’è vegnida dada vinavant a bucca sa laschan er attribuir las diversas versiuns da normas da dretg da disa (kanun). Surtut sut il reschim communistic è la cultura populara vegnida tgirada e promovida, ma er duvrada per intents ideologics. Festas da folclora han lieu regularmain en tut il pajais. La musica populara è segnada en il sid da l’isopolifonia, en il nord prevala percunter la musica omofona. La tradiziun musicala è ordvart ritga e variescha vaira ferm da regiun tar regiun. Tipics èn er ils instruments specifics, sco diversas sorts da lautas, da flautas e d’auters instruments a flad (p.ex. la cornamusa albanaisa che deriva da la gaida da la Trachia), en pli tamburins e schumbers da differentas materialias e grondezzas. L’Albania dispona però er d’ina ritga tradiziun musicala en las citads, nua ch’èn sa furmads divers orchesters e chapellas.<ref name="sokoli">Ramadan Sokoli: ''Albanische Volksmusik'', en: Werner Daum (ed.): ''Albanien zwischen Kreuz und Halbmond'', Minca/Innsbruck 1998, ISBN 3-7016-2461-5, p. 198–202.</ref> Il saut tradiziunal cumpiglia sauts epics e sauts lirics, tar ils quals ils sautunzs chantan er. La furma da saut la pli populara è, sper autras variantas, il saut da rudè. Las festas da saut èn mintgamai segnadas da costums plain colurs e da coreografias fitg variadas. Fin ils onns 1950 eran ils costums dal pajais er derasads en il mintgadi. Pli baud exprimivan quels savens la ritgezza u il status social da la persuna. Ozendi vegn la tradiziun dals costums surtut tigrada en uniuns culturalas. Ma en territoris rurals èn els tuttavia anc en diever a chaschun da nozzas u d’autras festas da famiglia. === Spazis culturals === Culturalmain sa divida l’Albania en trais regiuns grondas, las qualas sa laschan da lur vart sutdivider en spazis culturals pli pitschens. Il segn distinctiv central da las trais regiuns grondas furma il dialect resp. la gruppa da dialects. En l’Albania dal Nord vegnan discurrids dialects gegics che sumeglian quels dal Cosovo e da la Macedonia dal Nord. Il kanun dal Lekë Dukagjini ha furmà il dretg da disa tradiziunal dals Albanais gegics durant il temp osmanic ed er sur quel ora. En l’Albania dal Sid èn derasads dialects toscs, als quals ins è er s’orientà cun stgaffir la lingua da standard albanaisa. Il sid è en general enconuschent per sia musica; il chant da questa regiun è schizunt vegnì recepì sco Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. L’Albania Centrala furma ina zona da transiziun tranter las duas regiuns. Ils dialects varieschan qua pli fitg da regiun tar regiun che quai ch’igl è il cas en il nord u en il sid dal pajais. En il sid da l’Albania Centrala domineschan elements toscs, en il nord elements ghegs. Il cunfin dialectal tranter la gegëria en il nord e la toskëria en il sid tanscha pli u main per lung dal Shkumbin. In’ulteriura caracteristica da l’Albania Centrala, che differenziescha questa part dal pajais da las duas ulteriuras regiuns, è sia musica populara segnada da clarinetta, daira ed accordeon. === Architectura === L’architectura da l’Albania è, tuttina sco la cultura, ritga da cuntrasts. Là nua ch’han pudì vegnir mantegnids centers da citads istorics pon ins contemplar prestaziuns architectonicas surtut dal temp osmanic e venezian. Pervi da lur caracteristicas architectonicas or da l’epoca osmanica fan per exempel las duas citads Berat e Gjirokastra, situadas en il sid dal pajais, part dal Patrimoni cultural mundial da l’[[UNESCO]]. Er a Tirana ed Elbasan èn entiras vias segnadas da quest stil architectonic. Autras citads han survegnì pervi da differentas influenzas culturalas ed economicas lur cumparsa odierna; da numnar èn surtut Korça (chasas da commerziants en il stil dals fundaturs e floreal) Shkodra, Vlora, Saranda e Durrës (architectura taliana). Furmas fitg arcaicas èn oravant tut da chattar en regiuns muntagnardas. In exempel per l’architectura medievala furma il chastè da Petrela. Oz è l’architectura segnada da numerus edifizis cun plattas prefabritgadas dal temp socialistic. Quels han fatg part dals plans da la regenza dictatorica dad Enver Hoxha che preveseva ina cumparsa unitara per tut ils lieus. Ina tut autra via ha mess ad ir l’architectura moderna: L’onn 2000 ha l’artist e president da la citad da Tirana da lez temp [[Edi Rama]] (pli tard primminister) cumenzà a colurar edifizis trists en il center da la citad; en il fratemp han ins sa laschà inspirar en tut il pajais da quest’idea. Surtut citads pli grondas èn vegnidas enritgidas cun blera colur e cun in’architectura ludica. === Film === Producziuns da film albanaisas datti dapi l’onn 1952, cur ch’è vegnì realisà cun reschissurs russ l’emprim film da kino. Igl è quai stà in film davart l’erox naziunal Scanderbeg, sia vita e sia guerra cunter ils Osmans. Producids vegnivan ils films dal studio Shqipëria e Re a Tirana, il qual è vegnì serrà il 1991. Quel produciva fin a 14 films ad onn. Ozendi existan diversas firmas da producziun pli pitschnas. Dapi il 2003 ha lieu mintg’onn il Tirana International Film Festival.<ref>Bruce Williams: ''Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old'', en: Anikó Imre (ed.): ''A Companion to Eastern European Cinemas'', Chichester 2012, ISBN 978-1-4443-3725-9.</ref> === Art === In exempel excellent per l’art albanais tempriv furma il pictur d’iconas [[Onufri]] ch’è stà activ en il 16avel tschientaner en l’Albania dal Sid. [[Kolë Idromeno]] vala sco emprim Albanais ch’è s’orientà a la pictura seculara, realistica. === Musica contemporana === Numerus festivals ed emissiuns da televisiun sa deditgeschan a la musica actuala, uschia per exempel il festival da musica Festivali i Këngës a Tirana che vegn manà tras dapi il 1961 mintg’onn e che furma dapi il 2003 la decisiun preliminara albanaisa per l’Eurovision Song Contest. === Litteratura === [[Datoteca:Ismail_Kadare.jpg|thumb|180px|Ismail Kadare]] Tar ils pli impurtants poets da la litteratura albanaisa dal 19avel tschientaner tutgan sper [[Gjergj Fishta]] (1871–1940) tranter auter [[Naim Frashëri]] (1846–1900) e [[Girolamo de Rada]] (1814–1903). Ils pli enconuschents represchentants da la prosa pli nova èn [[Fan Noli]] (1882–1965), [[Mimoza Ahmeti]] (* 1963) ed [[Anila Wilms]] (* 1971). Impurtants auturs albanais dal realissem socialistic e da la litteratura contemporana èn tranter auter [[Sterjo Spasse]] (1914–1989), [[Dritëro Agolli]] (* 1931) ed [[Ismail Kadare]] (* 1936) ch’è er enconuschent a nivel internaziunal. === Medias === Sper il Radio Televizioni Shqiptar statal datti divers ulteriurs emetturs privats. Sco ils meds da massa statals n’èn er blers emetturs e publicists privats politicamain betg independents. Las gasettas las pli derasadas èn Shqip e Shekulli. Cun ina circulaziun totala da 95 100 exemplars da tut las dudesch gasettas dal di ch’èn cumparidas il 2001 ha il pajais ina da las pli bassas ratas da lecturs da gasettas da l’Europa. En la rangaziun da la libertad da pressa 2017 che vegn edida da Reporters senza cunfins è l’Albania stada plazzada sco 76avel da 180 pajais. Areguard la libertad da pressa taxeschan organisaziuns nunguvernamentalas la situaziun sco «segnada da problems». === Sport === Il sport il pli popular en il pajais è il ballape. Tranter ils pli gronds success da la squadra naziunala da ballape tutgan la victoria en il Cup dal Balcan l’onn 1946 sco er la participaziun al campiunadi europeic l’onn 2016. Daspera giogan er ballabasket, ballarait, auzar pais ed il tir in’impurtanta rolla. Cun il campiunadi europeic en auzar pais ha gì lieu il 2013 a Tirana l’emprima giada ina concurrenza internaziunala pli gronda. Sper la Bosnia ed Erzegovina furma l’Albania il sulet pajais europeic senza medaglia olimpica. === Cuschina === La cuschina albanaisa è segnada d’influenzas mediterranas ed orientalas. Spezialitads albanaisas èn byrek, pite, fli, schuppa da fava, biftek, tarator, llokum, kadajif, sultjash e bakllava. Tipicas bavrondas indigenas èn boza, dhallë e raki. Bleras spezialitads èn er derasadas en auters pajais da l’Europa dal Sidost ed en il Proxim Orient. === Dis da festa === Sper divers dis da festa religius cristians (catolics ed ortodoxs) ed islamics (incl. bektaschi) ed il di da la lavur (prim da matg) vegnan er festegiads: Dita e Verës (14 da mars, ina festa da la primavaira pajauna), il di da la beatificaziun da Mamma Teresa (5 da settember), la festa naziunala (28 da november), la liberaziun dal reschim faschistic (29 da november) e la liberaziun dal reschim communistic (8 da december). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Peter Bartl: ''Albanien''. Pustet, Regensburg 1995, ISBN 3-7917-1451-1. * Marianne Graf: ''Albanien nördlich des Shkumbin. Ein Stück vergessenes Südeuropa.'' Weishaupt, Gnas 2003, ISBN 3-7059-0166-4. * Peter Jordan, Karl Kaser e.a. (ed.): ''Albanien. Geographie – Historische Anthropologie – Geschichte – Kultur – Postkommunistische Transformation''. (= ''Österreichische Osthefte'', tom spezial 17), Peter Lang, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-631-39416-0. * Hanns Christian Löhr: ''Die Gründung Albaniens: Wilhelm zu Wied und die Balkan-Diplomatie der Großmächte. 1912–1914''. Peter Lang, Francfurt a.M. 2010, ISBN 978-3-631-60117-4. * Christine von Kohl: ''Albanien''. Beck, Minca 2003, ISBN 3-406-50902-9. == Colliaziuns == {{Commonscat|Albania}} * [http://www.kryeministria.al/ Regenza albanaisa] * [https://web.archive.org/web/20080222184131/http://ec.europa.eu/enlargement/key_documents/reports_nov_2007_en.htm ''Wirtschaftsinformationen der Europäischen Kommission''] * [http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001389/138967F.pdf ''UNESCO: Le patrimoine culturel dans le Sud-Est européen: Albanie. Rapport de mission''], 26 d’avrigl fin 7 da matg 2004 (PDF; 3,7&nbsp;MB) {{Stadis da l'Europa}} [[Categoria:Albania| ]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] mxajn03il6bzwng1nlshb4nfc7l4m57 0 4669 172742 168547 2026-07-03T13:09:21Z Phyrexian 1500 categoria 172742 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica da la Bulgaria'''</font><br /> '''Republika Bǎlgarija'''<font size="-1"> (bulgar)</font><br />'''Република България'''<font size="-1"></font><br /> |MALETG-BANDIERA = Flag_of_Bulgaria.svg |MALETG-BANDIERA-ROM = ja |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Bulgaria.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[Lingua bulgara|bulgar]] |CHAPITALA = [[Sofia]] |SEDIA-DA-LA-REGENZA = |FURMA-DA-STADI = republica parlamentara |FURMA-DA-REGENZA = democrazia parlamentara |SCHEF-DA-STADI = president [[Rumen Radew]] (Румен Радев) |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Stefan Janew]] (Стефан Янев) |SURFATSCHA = 110&nbsp;994 |ABITANTS = 7&nbsp;050&nbsp;034 <small>(2017)</small> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 64 |PNB = |PNB-EXTENDI = |PNB/ABITANTS = |HDI = |MUNAIDA = [[Euro]] (€) |INDEPENDENZA = 3 da mars 1878 / 22 da settember 1908 |FUNDAZIUN = |IMNI-NAZIUNAL = |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 3 da mars |ZONA-D-URARI = |NUMER-DA-L-AUTO = BG |INTERNET-TLD = .bg |PRESELECZIUN-TELEFON = +359 |REMARTGAS = |MALETG-POSIZIUN = EU-Bulgaria.svg |MALETG1 = }} La '''Bulgaria''' ([[bulgar]] България [bɤɫg’arijɐ]; denominaziun uffiziala Republica da la Bulgaria, bulgar Република България) è in stadi situà en l’[[Europa dal Sidost]] che dumbra radund 7,1 milliuns abitants. La Bulgaria è commembra da l’[[Uniun europeica]] e da la [[NATO]]. == Geografia == [[Datoteca:Bulgaria-geographic map-en.svg|thumb|280px|Charta topografica da la Bulgaria]] La Republica da la Bulgaria sa chatta en l’ost da la [[Peninsla dal Balcan]]. Il pajais cunfinescha en il nord cun la [[Rumenia]], en il vest cun la [[Serbia]] e la [[Macedonia dal Nord]], en il sid cun la [[Grezia]] e la [[Tirchia]]. En l’ost furma la [[Mar Naira]] il cunfin natiral. La chapitala e sedia da la regenza è [[Sofia]]. Ulteriurs impurtants centers economics, administrativs e culturals furman las citads [[Plovdiv]], [[Varna]], [[Burgas]], [[Russe]] e [[Stara Sagora]]. Il territori da la Bulgaria sa cumpona per dus terzs da planiras che vegnan furmadas dals flums [[Danubi]] e [[Mariza]] cun lur numerus flums laterals. Ultra da quai è il pajais segnà da duas chadainas da muntognas marcantas: la Muntogna dal Balcan e las Rodopas. Las pli autas elevaziuns da la Muntogna dal Balcan èn Botev (2376&nbsp;m) e Tschumerna (1536&nbsp;m). La planira dal Danubi situada en il nord da la Muntogna dal Balcan cunfinescha cun il Danubi che furma qua il cunfin statal vers la Rumenia. En questa planira sa chattan las citads Pleven, Razgrad, Russe e Schumen sco er Varna a la Mar Naira. En il sid da la Muntogna dal Balcan s’extenda la Planira da la Trachia Superiura, er numnada Planira da Mariza. En quest batschigl situà en il center da la Bulgaria sa chattan las citads Plovdiv e Stara Sagora sco er Burgas a la [[Mar Naira]]. Questa planira vegn cunfinada en il vest ed en il sid da las Rodopas sco er en il sid da las muntognas Sakar e Strandscha. La pli auta elevaziun da las Rodopas è il Grond Perelik (2191&nbsp;m). En il sidvest dal pajais sa chattan cun Rila e Pirin duas ulteriuras autas muntognas cun pizs tranter 2000 e 3000 meters; il Musala (2925 m) furma qua il pli aut punct da la Peninsla dal Balcan insumma. La Bulgaria dispona da trais parcs naziunals (Rila, Muntogna dal Balcan Centrala e Pirin), dad indesch parcs natirals e da 55 reservats da la natira. === Clima === En il nord da la Bulgaria regia in clima continental cun stads chaudas e sitgas ed envierns fraids cun blera naiv. D’enviern è la Muntogna dal Balcan segnada en la part settentriunala da grondas navadas, entant ch’i na croda en la part meridiunala strusch naiv. Il vest e las muntognas Rila e Pirin èn segnads da l’uschenumnà clima alpin. Bulgaria Centrala e sidvest dal pajais: En il sid da la Muntogna dal Balcan s’extenda la Planira da la Trachia Superiura, en la quala il clima continental na po betg penetrar. Qua procuran influenzas maritimas per envierns miaivels, primavairas ritgas da plievgia e stads chaudas. Al cunfin vers la Grezia e la Tirchia rinforza l’influenza da la Mar Egeica il caracter mediterran dal clima. Rodopas Bulgaras: Las trais muntognas Rila, Pirin e Rodopas cumpiglian la mesadad occidentala da la Bulgaria dal Sid. Cuntrari a las ulteriuras muntognas dal pajais èn las Rodopas segnadas be en il vest d’in clima muntagnard; en l’ost percunter sa fa gia valair la vischinanza da la costa. Mar Naira: A la costa da la Mar Naira sa mussa in clima da caracter mediterran, però cun bler vent ch’arriva nà da l’ost. Pervi da quai èn las stads main chaudas ch’en las subtropas, ed ils envierns cun fitg bleras precipitaziuns èn pli miaivels.<ref>[http://www.bulgarien.org/klima-wetter.html bulgarien.org]</ref> Dal matg fin il settember creschan las temperaturas per ordinari mintga di sur 20 °C. Il mais il pli fraid, il schaner, crodan quellas be darar sut il punct da schelira. == Populaziun == === Demografia === La Bulgaria dumbrava il 2017 radund 7,1 milliuns abitants. La gronda part da la populaziun viva en las citads en il sid da la Muntogna dal Balcan. Ils ultims onns è il svilup da la populaziun stà segnà d’in trend negativ. L’aspectativa da vita munta a 71 onns tar ils umens e 78 onns tar las dunnas. Dapi ils onns 1970 era l’aspectativa da vita sa sbassada; l’onn 2000 ha ella puspè cumenzà a crescher.<ref name="esa.un.org">[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ ''World Population Prospects – Population Division – United Nations''], consultà ils 12 da fanadur 2017.</ref> Suenter il 1990 e dapi l’adesiun da la Bulgaria a l’[[Uniun europeica]] han blers burgais bandunà il pajais ed èn sa chasads en l’Europa dal Vest, surtut en [[Spagna]], [[Italia]] e [[Germania]]. Pervi da l’emigraziun, la bassa quota da naschientschas e l’aspectativa da vita relativamain bassa vegn la Bulgaria er a perder ils proxims onns abitants. Fin il 2050 pudess il dumber d’abitants sa sbassar sin 5,4 milliuns.<ref name="esa.un.org" /> === Etnias === [[Datoteca:TurksInBGPercent2011.svg|thumb|240px|Cumpart dals Tircs tenor district]] Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 84,8&nbsp;% da la populaziun Bulgars; 8,8&nbsp;% èn Tircs, 4,9&nbsp;% Roma. La cumpart dals Roma pudess però esser pli auta che l’indicaziun uffiziala; tenor stimaziuns dal [[Cussegl da l'Europa|Cussegl da l’Europa]] vivan en la Bulgaria radund 800&nbsp;000 Roma, quai che correspunda a bunamain 12&nbsp;% da la populaziun. Ultra da quai datti minoritads (da mintgamai main che 10&nbsp;000 persunas) da Russ, Armens, Valachs (en il nord Rumens, en il Sid Aromuns) e dals Pomacs muslims da lingua bulgara. Radund in quart fin in terz da la populaziun bulgara odierna èn descendents da fugitivs bulgars oriunds da la Macedonia e da la Trachia.<ref>Uffizi naziunal da statistica da la Bulgaria: [http://www.nsi.bg/Census_e/Ethnos.htm Survista tabellara da la populaziun da la Bulgaria tenor regiuns e gruppas etnicas], consultà ils 6 da mars 2010.</ref> Ils Roma furman en Bulgaria la gruppa da la populaziun ch’è pertutgada il pli fitg da marginalisaziun. Lur situaziun sociala è segnada da povradad, in nivel da furmaziun e da gudogn plitost bass sco er da stigmatisaziun sociala. Questa situaziun è anc pegiurada tras il process da transfurmaziun dals onns 1990 e tutga surtut las dunnas dals Roma ch’han da patir tant da la mancanza da perspectivas socialas sco er da las structuras da famiglia patriarcalas. La Bulgaria vegn, sumegliant a l’[[Israel]] ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia, descritta sco ina democrazia, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».<ref>Oded Haklai: ''Regime transition and the emergence of ethnic minorities.'' En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): ''Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise?'' Routledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18; Robert J. Kaiser: ''Czechoslovakia: the Desintegration of a Binational State.'' En: Graham Smith (ed.): ''Federalism: The Multiethnic Challenge.'' Routledge, Londra/New York 2014, ISBN 978-0-582-22578-7, p. 208–236, qua p. 228; Leo Suryadinata: ''The Making of Southeast Asian Nations. State, Ethnicity, Indigenism and Citizenship.'' World Scientific Publishing, Singapure 2015, p. 9.</ref> === Linguas === Tenor l’artitgel 3 da la constituziun dal 1991 è il [[bulgar]] lingua uffiziala. Tenor artitgel 36 èsi il dretg e l’obligaziun da mintga burgais bulgar d’emprender e da duvrar la lingua bulgara. Burgais bulgars, dals quals la lingua materna è in’autra che bulgar, han daspera er il dretg d’emprender e da duvrar lur lingua. La lescha po fixar en tge cas che be il diever da la lingua uffiziala è admess. Sco linguas minoritaras vegnan en dumonda tirc, romani ed armen. Tar la lingua tirca che vegn discurrida en Bulgaria sa tracti d’in dialect che sa differenziescha fermamain dal tirc standardisà sco ch’el è en diever en Tirchia; surtut sin il champ lexical è il dialect tirc influenzà ferm dal bulgar.<ref>Nina Janich, Albrecht Greule: ''Bulgarisch'', en: ''Sprachkulturen in Europa: ein internationales Handbuch'', Gunter Narr Verlag, 2002, p. 27.</ref> En Bulgaria è en diever uffizialmain la scrittira cirillica. === Religiuns === Tenor l’artitgel 13 da la constituziun bulgara dal 1991 è garantida la libertad da las confessiuns, accentuond però la muntada dal cristianissem ortodox sco «religiun tradiziunala da la Bulgaria». L’autocefalia (independenza) da la baselgia bulgar-ortodoxa ha il patriarcat da [[Constantinopel]] gia renconuschì l’onn 927. La constituziun prescriva plinavant la separaziun da stadi e religiun ed oblighescha il stadi da sa cuntegnair a moda neutrala e paritetica en dumondas da religiun. Tar la dumbraziun dal pievel 2011 n’han 21,8&nbsp;% dals interrogads – surtut entaifer la generaziun giuvna – betg respundì la dumonda suenter l’appartegnientscha confessiunala. 77,9&nbsp;% da las persunas ch’han dà resposta han inditgà d’esser cristians. Tut en tut appartegnan tenor questas indicaziuns 76&nbsp;% da la populaziun a la baselgia bulgar-ortodoxa, 1,1&nbsp;% a la baselgia evangelica e 0,8&nbsp;% a la baselgia catolic-romana. Ulteriuras radund 580&nbsp;000 persunas (10&nbsp;%) han inditgà d’esser muslims. Ultra da quai datti ina minoritad gidieua che daventa rapidamain pli pitschna (653 commembers il 2001, il 1992 anc 2580 e l’onn 1947 radund 50&nbsp;000). I sa tracta surtut da Gidieus sefardics. Il pli enconuschent en il territori da lingua tudestga è daventà il scriptur e titular dal Premi Nobel da litteratura [[Elias Canetti]]. La religiusadad e la fidanza en la baselgia èn en Bulgaria però bundant pli bass che per exempel en il stadi vischin [[Rumenia]], quai che sa lascha per part er attribuir a la sparpagliaziun interna da la baselgia bulgara. Uschia han be 52&nbsp;% dals Bulgars inditgà d’esser religius e be 22&nbsp;% visitan almain ina giada il mais il servetsch divin. === Citads ed urbarisaziun === L’urbarisaziun è creschida suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] a moda rapida. Ils motivs principals han furmà la fugia da la champagna e la migraziun da fugitivs da guerra, surtut dals uschenumnads Bulgars tracs e macedons. Tranter las citads grondas èn da menziunar en spezial la chapitala [[Sofia]], Plovdiv sco ulteriur center administrativ e las citads Varna e Burgas situadas a la [[Mar Naira]]. En questas citads sa concentreschan correspundentamain er las interpresas da medias e da servetschs sco er las instituziuns culturalas dal pajais. Tut en tut datti en Bulgaria tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 set citads cun dapli che 100&nbsp;000 abitants: Sofia, Plovdiv, Varna, Burgas, Russe, Stara Sagora e Pleven. == Istorgia == [[Datoteca:Beglik_Tash_-_P1020607.JPG|thumb|220px|Sanctuari trac Beglik Tasch]] Ils pli vegls chats en la Bulgaria odierna derivan dal temp neolitic. Las pli enconuschentas èn la Cultura da Karanovo e surtut la Cultura da Varna, da la quala il stgazi dad aur tutga tar ils pli vegls en tut il mund. Durant il temp da bronz è il territori stà sut il domini dals Tracs indogermans. A la pli gronda stirpa dals Tracs, ils Odris, èsi reussì vers il 450 a.C. da fundar in agen reginavel, il qual s’extendeva fin al Danubi ed al Strymon. Ozendi vegnan regularmain a la glisch gronds chats, per exempel en la val dals retgs tracs, che sa refereschan a quest’epoca. Uschia han ins exchavà l’onn 2000 il sanctuari trac Perperikon en las Rodopas da l’Ost ed il 2003 il sanctuari da grippa Beglik Tasch. L’Orachel da Perperikon ha furmà sper l’Orachel da Delfi in dals pli impurtants lieus cultics da l’antica. En il temp da la colonisaziun greca èn sa furmadas a la costa da la Mar Naira pliras citads-stadi. Intginas da quellas sco Apollonia u Mesambria èn sa sviluppadas a pussanzas da commerzi, a las qualas igl è l’emprim er reussì da sa far valair cunter ils Romans. Suenter la conquista tras ils Romans l’onn 29&nbsp;a.C. ha cumenzà la romanisaziun dals abitants. La Trachia e las citads-stadi a la costa èn daventadas parts da l’[[Imperi roman]]. Dal temp roman èn enconuschents ils gronds edifizis da Karasura, Trimontium, Nicopolis ad Istrum, Ulpia Augusta Trajana, Marcianopolis, Ratiaria ed Augusta. En il quart tschientaner s.C. è vegnida scritta a Nicopolis ad Istrum la Bibla da Vulfila che furma la suletta funtauna da la lingua gotica ed uschia da la pli veglia lingua scritta germana ch’è vegnida dada vinavant. === Reginavel bulgar === Sco origin da la statalitad bulgara vegn considerada la fundaziun dal Reginavel bulgar grond l’onn 632. Dapi il 6avel tschientaner èn Slavs e dapi l’onn 678 – suenter ch’il Reginavel bulgar grond ha chalà d’exister – er Bulgars sut [[Asparuch]] avanzads sin la [[Peninsla dal Balcan]]. Ensemen cun la populaziun traca e romana restanta han els furmà l’Emprim Reginavel bulgar (679 fin 1018; renconuschì il 681 tras [[Bizanz]]). Per tscherts temps ha quest reginavel cumpiglià bunamain l’entira Peninsla dal Balcan. L’emprima chapitala ha furmà la citad Pliska. Uschia è la Bulgaria daventada il terz stadi renconuschì en l’Europa ed in dals paucs, als quals l’Imperi roman oriental era tributar. Da l’uniun dals immigrants cun la populaziun locala è sa furmà il pievel dals Bulgars. [[Boris I]] è sa convertì l’onn 864 al cristianissem bizantin. Ses figl [[Simeon I]] (893–927), il pli impurtant regent da la Bulgaria, ha victorisà ils Serbs, Ungarais e Bizantins, ha endrizzà il patriarcat bulgar e promovì la litteratura vegl bulgara. Durant ses temp da regenza è er sa sviluppà a la curt roiala la scrittira cirillica. Simeon I è stà l’emprim regent ch’ha duvrà il titel ‹zar›; el sez sa numnava «zar dals Bulgars e ‹Rhomaioi›» (= Romans da l’ost, Bizantins). Sut la dinastia dals Komitopuls è Ocrida daventà la chapitala bulgara. Dal 972 fin il 1018 è il reginavel però vegnì successivamain sut il domini da Bizanz. Dapi il temp da regenza da [[Boris I]] da la Bulgaria en il 10avel tschientaner è il pajais vegnì cristianisà nà da Constantinopel, uschia che la gronda part dals Bulgars appartegnan fin oz a la cretta ortodoxa. La cristianisaziun ha manà ad in emprim temp da fluriziun culturala en il reginavel dal zar. A Preslav, Pliska ed Ocrida èn sa sviluppadas scolas, nà da las qualas la lingua e cultura vegl bulgara è er sa derasada sin ils ulteriurs pievels slavs. Cumbain che la cultura bulgara era segnada fermamain da la cultura bizantina, discurr’ins da l’emprima influenza dal sid dal territori slav e dal slav da baselgia vegl. La Bulgaria è stada sur lung temp in reginavel pussant che pudeva sa mesirar militarmain cun l’Imperi bizantin. Durant il temp da zar [[Petar I]] è sa furmada la cuminanza religiusa dals Bogomils, la quala vala cun sia litteratura sco propugnatura cunter la dogmatica da la baselgia e ch’ha influenzà il moviment dals cathars en l’Europa dal Vest.<ref>Gerhard Ecker: ''Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart''. DuMont Buchverlag, Cologna 1984, ISBN 3-7701-1168-0.</ref> Ils frars [[Ivan]] e [[Teodor]] or da la chasa Assen han erigì en il dudeschavel tschientaner il Segund Reginavel bulgar cun Tarnovo en la Muntogna dal Balcan sco nova chapitala. Sia pli gronda extensiun ha quest reginavel, ch’ha existì tranter il 1186 ed il 1393, cuntanschì sut il zar [[Ivan Assen II]]. La chapitala Tarnovo è daventada il center cultural, spiertal e politic da l’Europa dal Sidost. Per ils contemporans valeva Tarnovo «a medem temp sco nov Jerusalem, Roma e Constantinopel».<ref>Gerhard Podskalsky: ''Theologische Literatur des Mittelalters in Bulgarien und Serbien 815–1459.'' Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-45024-5, p. 74.</ref> Da la segunda influenza dal sid dal territori slav discurr’ins cur che blers scienziads slavs, surtut bulgars da la Scola da Tarnov (sco per exempel il metropolit [[Kiprian]] da pli tard) èn ids a star en la Rus da [[Moscau]] che daventava adina pli ferma; lur fugia stat en connex cun il fatg ch’ils Osmans penetravan dapi la fin dal 14avel tschientaner adina pli profund en il Balcan. === Domini osmanic, independenza === [[Datoteca:Shipka_Memorial.jpg|thumb|170px|Monument che regorda als crudads en la Guerra tranter la Russia e la Tirchia dal 1877/78]] Tranter il 1393 ed il 1396 è l’entira Bulgaria vegnida sut domini osmanic; quest temp d’occupaziun dueva durar bunamain 500 onns. Il 1444, en rom da la Battaglia da Varna, ha l’emprova d’in’armada polonais-ungaraisa sut [[Vładysłav III]], il retg da la [[Pologna]] e da l’[[Ungaria]], da liberar la Bulgaria fatg naufragi. Parts da la populaziun bulgara èn sinaquai sa convertids a l’islam. Vers il 1800 è sa furmada ina resistenza spiertala cun la pretensiun suenter independenza. En la Bulgaria hai dà ina renaschientscha naziunala. Tuttina sco en l’Europa dal Vest è er quest moviment sa referì a tradiziuns anticas ed ha gì l’intenziun da laschar reviver veglias tradiziuns bulgaras e bizantinas; ella ha però cumbattì la tendenza da hellenisar la societad. Il fatg ch’ils Tircs han abattì l’onn 1876 sanguinusamain la Sullevaziun d’avrigl e l’indignaziun ch’è suandada en l’entira Europa, ha manà a la Guerra tranter la Russia e la Tirchia dal 1877/78. Quella è vegnida manada cun tutta direzza ed ha chaschunà dad omaduas varts grondas sperditas. Suenter avair surpassà da mez enviern il Danubi e la Muntogna dal Balcan han las truppas russas survegnì il suramaun ed èn avanzadas fin curt avant Constantinopel. La Pasch da San Stefano ha mess il fundament per il stadi bulgar modern. === Principadi e zarissem === Suenter il Contract da Berlin, il qual è stà in cumpromiss tranter las pussanzas grondas, han ins furmà dus stadis bulgars. En il nord da la Muntogna dal Balcan ed en il sid dal Danubi è sa furmà il Principadi da la Bulgaria ch’era tributar envers l’Imperi osmanic ed il qual cumpigliava er il territori enturn la nova chapitala [[Sofia]]. En il sid da la Muntogna dal Balcan han ins fundà la provinza Rumelia da l’Ost cun Plovdiv sco sedia da la regenza; quella appartegneva nominalmain a l’[[Imperi osmanic]], ma disponiva d’in’atgna constituziun e vegniva regida d’in guvernatur bulgar-cristian instituì dal sultan osmanic, ma sut consentiment da las pussanzas grondas. La [[Macedonia]], che figurava anc en il Contract da San Stefano sco part dal stadi bulgar, è restada dal tuttafatg sut domini osmanic. Ils 16 d’avrigl 1879 han ins relaschà a Veliko Tarnovo l’emprima constituziun democratica. Il prinzi [[Alexander I]] (1879–1886) ha empruvà da chatschar tras refurmas internas, ha unì ils dus stadis bulgars e victorisà la [[Serbia]]; ma la finala è el vegnì detronisà tras in putsch che la [[Russia]] ha inscenà. L’onn 1887 è [[Ferdinand von Coburg-Gotha]] daventà prinzi; quel ha declerà il 1908 il distatgament absolut da l’Imperi osmanic ed ha surpiglià il titel da zar, uschia ch’il principadi è sa transfurmà en il zarissem bulgar. Ils success da las truppas bulgaras en l’[[Emprima Guerra dal Balcan]], tranter auter cun la conquista dad Adrianopel, na duevan betg sa repeter durant la [[Segunda Guerra dal Balcan]]. Entant che las forzas armadas bulgaras eran liadas a la front greca e serba, èn ils Rumens penetrads fin a Sofia. Ed ils Tircs han reconquistà Adrianopel. En l’Emprima ed en la Segunda Guerra mundiala ha la Bulgaria battì da vart da las Pussanzas Centralas resp. Pussanzas da l’axa. La chasa roiala e la populaziun èn s’opponids cun success cunter la deportaziuns dals Gidieus che vivevan entaifer ils cunfins dal 1941. En ils territoris occupads èn però vegnids extradids 11 343 Gidieus als Tudestgs.<ref>Raul Hilberg: ''Täter, Opfer, Zuschauer. Die Vernichtung der Juden 1933–1945.'' Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-596-24417-X, p.&nbsp;807.</ref> === Èra socialistica – Republica populara da la Bulgaria === Ils 8 e 9 da settember 1944 ha l’Armada cotschna occupà la Bulgaria, e quai cumbain che quella n’è betg sa participada a l’invasiun da l’[[Uniun sovietica]] e na sa chattava uffizialmain betg en stadi da guerra cun l’Uniun sovietica. Suenter la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] è la Bulgaria vegnida sut influenza sovietica ed è daventada commembra dal [[Patg da Varsovia]]. Entant ch’igl è adina puspè sa furmà en auters pajais malaveglia u resistenza cunter il domini socialistic, hai dà en Bulgaria be fitg pauca resistenza organisada u individuala cunter il reschim da la partida communistica. Questa partida era arrivada a la pussanza suenter l’invasiun da l’Uniun sovietica il settember 1944. Sut controlla sovietica han gì lieu tranter il december 1944 ed il favrer 1954 ‹process› cunter las anteriuras elitas politicas. Dapli che 2700 umans èn vegnids sentenziads a la mort ed in dumber nunenconuschent han ins chatschà en champs, dischlocà u simplamain laschà svanir. Il prim da favrer 1945 han ins cumenzà ad exequir las painas da mort. Da quel temp è il dumber da commembers da la partida communistica creschì sin bundant 250&nbsp;000. Finamiras centralas eran il svilup d’ina societad communistica che dueva sa distinguer «sco societad senza classas, segnada da giustia, egualitad, umanitad en las relaziuns socialas, la brama da cuntanscher dapli, bainstanza e modernitad».<ref>Brunnbauer, p. 16s.</ref> Quai è stà ina gronda sfida, damai che la societad bulgara sa cumponiva per gronda part da structuras da purs pitschens ed era be pauc industrialisada. Suenter che l’Armada cotschna ha occupà il settember 1944 la Bulgaria, è [[Kimon Georgiev]] stà a la testa d’in putsch da la Front patriotica, il qual ha cupitgà ils 9 da settember 1944 la regenza transitorica sut [[Konstantin Vladov Muraviev]]. Sco successur da quel è Kimon Georgiev daventà per la segunda giada, suenter in curt temp d’uffizi ils onns 1934–1935, primminister ed ha segnà cun Moscau ina cunvegna d’armistizi. Ils 15 da settember 1944 è [[Vassil Kolarov]] daventà president provisoric da la nova Republica populara da la Bulgaria. Ils november 1945 è alura [[Georgi Dimitrov]] returnà suenter 22 onns exil en la Bulgaria; suenter l’aboliziun da la monarchia en rom d’ina votaziun dal pievel, è el daventà il nov primminister dal pajais. Durant ses temp d’uffizi è sa stabilisada la pussanza da la partida communistica. Tranter auter ha el laschà executar il politicher da l’opposiziun [[Nikola Petkov]] pervi d’auttradiment. En pli ha el segnà la nova constituziun da la Republica da la Bulgaria che s’orientava fitg ferm a quella da l’Uniun sovietica e preveseva en il paragraf 12 l’economia planisada. Dapi il 1947 è Dimitrov s’avischinà al schef da stadi jugoslav [[Josip Broz Tito]] ed ha fatg cun quel in contract d’amicizia. La finamira era da furmar ina federaziun tranter ils dus pajais, a la quala Dimitrov ha envidà il 1948 uffizialmain er la [[Rumenia]]. Quests plans n’eran betg coordinads cun Moscau ed han manà a ferma critica da vart da [[Stalin]], il qual ha fatg vegnir Tito e Dimitrov il favrer 1948 a Moscau. Georgi Dimitrov è mort ils 2 da fanadur 1949 en il sanatori Barvicha sper Moscau. Sia bara è vegnida embalsamada e sepulida a Sofia en in mausoleum erigì aposta per quest intent. Il 1949 ha sinaquai [[Valko Tschervenkov]] surpiglià las fatschentas da la regenza ed a partir dal favrer 1950 ha el er occupà il post dal schef da stadi. Tschervenkov era in grond aderent da Stalin ed ha er surpiglià il stil da regenza da quel. Suenter la mort da Stalin ils 5 da mars 1953 è Tschervenkov vegnì crititgà adina dapli e la finala sfurzà il 1956 da sa retrair. Sinaquai ha [[Anton Jugov]] mess ad ir la destalinisaziun dal pajais. Il politicher da la Bulgaria che dueva segnar il pli ferm l’èra socialistica dueva alura daventar [[Todor Schivkov]]; quel ha surpiglià il 1962 l’uffizi dal primminister e dueva restar sin quest post fin la vieuta l’onn 1989. Duas giadas (il 1963 ed il 1973) è il Comité central sa stentà en rom d’inscunters secrets da schliar la Republica populara da la Bulgaria sco stadi suveran e d’integrar quel sco 16avla republica socialistica en l’Uniun sovietica, ma adina adumbatten.<ref>Brunnbauer, p. 295.</ref> === La vieuta politica === Ils ultims onns dal reschim socialistic ha surtut la populaziun muslima stuì patir. Tut en tut èn fin a 370&nbsp;000 persunas vegnidas expulsadas en direcziun da la [[Tirchia]]. Resistenza da vart da la populaziun cunter il reschim n’hai però – sco gia ditg – strusch dà. Pir pervi da pressiun a l’intern da la partida è Todor Schivkov sa retratg ils 10 da november 1989, in di suenter la crudada dal [[Mir da Berlin]]. A l’intern da la partida avevi gia dà ils onns precedents intgins conflicts, damai ch’il curs da refurma ch’era vegnì instradà il 1988 avanzava memia plaun. Ils 18 da november 1989, suenter ch’ins ha vis che la partida na vuleva betg refurmar da rudent las structuras statals, han alura gì lieu a Sofia ed en autras grondas citads dal pajais demonstraziuns. Quellas èn l’emprim vegnidas organisadas da sindicats e da diversas uniuns; a partir dals 7 da december è il moviment d’opposiziun alura er sa furmà sin il plaun politic (en furma da l’Uniun da las forzas democraticas, SDS). === Suenter la vieuta === La fin da l’èra communistica è la finala vegnida sigillada en furma d’elecziun libras. Ils proxims onns han ins mess ad ir refurmas politicas ed economicas. Per part han regì ils anteriurs communists, per part represchentants da l’anteriur moviment d’opposiziun SDS ed il 2001 hai schizunt dà in intermezzo cun l’anteriur zar bulgar Simeon II da Sachsen-Coburg e Gotha ch’era returnà suenter 55 onns or da l’exil spagnol. El è stà dal 2001 fin il 2005 primminister e furma uschia en l’istorgia europeica il sulet monarc destituì ch’ha reacquistà la pussanza politica en rom d’ina elecziun democratica. Il 2004 è la Bulgaria daventada ensemen cun sis auters stadis commembra da la [[NATO]]. Il prim da schaner 2007 è il pajais daventà, ensemen cun la [[Rumenia]], commember da l’[[Uniun europeica]]. == Politica == Il sistem da partidas ch’è sa manifestà l’emprima giada suenter la Constituziun da Tarnovo dal 1878 cumulescha duas lingias da conflict sociopoliticas, las qualas èn restadas preschentas fin oz en il sistem politic da la Bulgaria. Per l’ina il conflict tranter la dretga e la sanestra resp. tranter partidas conservativas e liberalas, per l’autra il cuntrast tranter represchentants da tenuta prorussa e tals orientads pli ferm vers il vest. Ina terza lingia da conflict, quella tranter champagna e citads, è sa transfurmada suenter las [[Guerras dal Balcan]] dals onns 1912/13 e l’[[Emprima Guerra mundiala]] en il conflict tranter chapital e lavurants, il qual exista medemamain fin oz. Percunter n’èn mai sa manifestadas en la Bulgaria discrepanzas pli grondas tranter baselgia e stadi; probablamain è quai d’attribuir al fatg che la baselgia bulgar-ortodoxa ha giugà in’impurtanta rolla tar la fundaziun da la Bulgaria odierna e disponiva perquai d’ina vasta legitimitad. En l’index da democrazia dal 2016 è la Bulgaria stada sin plaz 47 da 167 stadis; las structuras dal pajais vegnan giuditgadas sco «incumplettas».<ref>[https://www.eiu.com/topic/democracy-index ''Democracy Index 2016''], consultà ils 13 da december 2013.</ref> === Parlament e regenza === [[Datoteca:Sofia_Parliament.JPG|thumb|220px|Edifizi dal parlament a Sofia]] Il parlament che sa cumpona da 240 represchentants vegn elegì mintga quatter onns. Per pudair entrar en il parlament sto ina partida cuntanscher almain 4&nbsp;% da las vuschs. Il pajais enconuscha la funcziun dal president sco chau dal stadi. Quel ha en emprima lingia funcziuns represchentativas. El è però a medem temp schefcumandant da l’armada. Las fatschentas da la regenza vegnan exequidas dal primminister cun ses ministers. === Politica exteriura === Sper las commembranzas gia menziunadas ([[Uniun europeica]] e [[NATO]]), fa la Bulgaria part da l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]], dal [[Cussegl da cooperaziun per l'Europa dal Sidost]] e da la [[Cooperaziun economica da la Mar Naira]]. == Medias == Areguard la libertad da pressa è la Bulgaria vegnida rangada il 2017 da l’organisaziun Reporters senza cunfins sin plaz 109 da 180 stadis. Tenor il rapport correspundent è la situaziun da la libertad da pressa en il pajais «difficila» e la pli problematica en tut l’Uniun europeica. L’independenza da la pressa è surtut periclitada perquai che las medias, la politica e persunas da fatschenta èn entretschadas fitg ferm. La Bulgaria dispona mintgamai d’in emettur da radio e d’in emettur da televisiun statal (BNR e BNT) sco er da divers emetturs privats (bTV, Nova televizija, SKAT, TV Evropa e.a.). Tranter ils emetturs da radio privats dominescha Darik Radio. Il 2016 disponivan 58,5&nbsp;% da la populaziun d’in access a l’internet. == Sutdivisiun geografica == Tenor l’artitgel 2 da la constituziun bulgara dal 1991 vala il pajais sco «stadi unitar cun administraziun autonoma locala», en il qual n’èn admess nagins territoris autonoms. L’unitad territoriala ed administrativa da basa furma la vischnanca (Община/obschtina), en la quala ils organs da l’administraziun autonoma locala represchentan ils interess communals e furman la politica. Cuntrari a las vischnancas na vegn la segunda unitad territoriala, ils districts (област/oblast), betg administrada tras agens organs che vegnan elegids dal pievel. Tar l’oblast sa tracti il cuntrari d’in’unitad territoriala che vegn controllada d’in administratur statal elegì dal cussegl dals ministers en l’interess da l’administraziun statala. Tenor l’artitgel 143 da la constituziun ha l’administratur da procurar per la realisaziun da la politica statala ed el è responsabel per la protecziun dals interess naziunals e per l’urden public. == Militar == Las forzas militaras bulgaras sa cumponan da las forzas terrestras, da la marina e da l’aviatica militara e disponan en tut da 45&nbsp;000 schuldas. L’armada era resp. è involvida en operaziuns en divers pajais (t.a. [[Cambodscha]], [[Angola]], [[Tadschikistan]], [[Croazia]], [[Bosnia ed Erzegovina]], [[Eritrea]] ed [[Afghanistan]]). En pli ha la Bulgaria sustegnì ils [[Stadis Unids]] en la [[Guerra da l'Irac|Guerra da l’Irac]]. == Economia == === Istorgia da l’economia === La Bulgaria tutga tar ils pajais ch’èn entrads sco stadis agrars en il [[Cussegl per agid economic vicendaivel]] (COMECON) e ch’han per gronda part d’engraziar a quel lur industrialisaziun. Ins ha surtut augmentà l’industria greva che basegna grondas quantitads da materias primas e d’energia; a tschertas branschas sco la farmaceutica, la construcziun da maschinas e l’electronica èsi tuttavia reussì d’agir cun success en ils anteriurs martgads. Las marcas da computer Pravez, Izot, IMKO ed ES EVM producivan per tscherts temps fin a 40&nbsp;% da tut ils computers che vegnivan stgamiads entaifer il territori dal Cussegl per agid economic vicendaivel. Suenter ch’ils martgads da l’[[Uniun sovietica]] èn crudads davent è l’economia vegnida en ina gronda crisa, da la quala ella è pir sa revegnida dapi il 2004. L’industria da computers ch’era bain sviluppada è svanida dal tuttafatg. Ils onns 1989 fin 1995 èn las entradas effectivas ed il standard da viver ids enavos. Il sistem social, surtut il sistem da las assicuranzas da malsauns e da rentas, è quasi collabà dal tuttafatg. La regenza socialistica sut [[Schan Videnov]] n’è betg vegnida da schliar la crisa, mabain ha plitost satisfatg als interess da l’anteriura nomenclatura. La primavaira 1996 èn ils debits statals s’augmentads talmain ch’igl è prorutta ina greva crisa economica. Diversas bancas èn quasi daventadas insolventas sur notg; ed il stadi sez è vegnì en difficultads envers ses creditaders da l’exteriur. Sperond sin il sustegn da la [[Banca mundiala]] e dal [[Fond monetar internaziunal]] ha la regenza socialistica deliberà in program da spargn. 134 manaschis statals deficitars duevan vegnir serrads e cun privilegis fiscals han ins empruvà d’attrair investiders, surtut da l’exteriur. Ma per il Fond monetar internaziunal progrediva la privatisaziun memia plaun; per la concessiun d’ulteriurs credits ha el pretendì ch’i vegnia endrizzà in cussegl monetar e ch’il lev bulgar vegnia lià al marc tudestg en relaziun 1:1. Dapi l’introducziun da l’[[euro]] è il lev bulgar lià a quel en relaziun 1:1,95583. En il fratemp èn intginas interpresas internaziunalas sa stabilidas en Bulgaria. === Datas da basa === [[Datoteca:Neftohim.jpg|thumb|210px|Raffinaria sper Burgas]] L’economia da la Bulgaria è surtut concentrada en il sid dal pajais. Las regiuns las pli sviluppadas èn [[Sofia]], [[Burgas]], [[Stara Zagora]] sco er, en la Bulgaria dal Nord, [[Varna]]. La Bulgaria dal Nordvest è la regiun la pli pauc sviluppada (situaziun dal 2008). La Bulgaria sezza ha il pli bass product naziunal brut per abitant e la pli auta quota da povradad (21,8&nbsp;%) da tut ils pajais da l’[[Uniun europeica]] (situaziun dal 2009). La cumpart da l’economia privata al product naziunal brut è creschida successivamain e cumpigliava il 2004 72,7&nbsp;%. Cun stgaffir il cussegl monetar, consolidar las finanzas statalas, reducir l’indebitament vers l’ester e realisar vastas refurmas structuralas èsi reussì da stabilisar las relaziuns macroeconomicas. Tranter il 1998 ed il 2008 è il product interiur brut (PIB) creschì cuntinuadamain, en media per 5&nbsp;%. Tenor stimaziuns dal Fond monetar internaziunal ha il product interiur brut bulgar gì il 2016 ina valur da 52,4 milliardas dollars, quai che correspunda ad ina cumpart da 7369 dollars per persuna. Resguardond la paritad da la capacitad da cumpra è la valur schizunt dubel auta e correspunda a 144,6 milliardas dollars u 20 227 dollars per persuna.<ref name="IMF2010">Las datas statisticas surtut tenor [http://www.imf.org ''IMF, World Economic Outlook Database''].</ref> La quota da dischoccupads ha muntà il zercladur 2018 a 4,8&nbsp;% e sa chatta uschia sut la media da l’Uniun europeica. La dischoccupaziun da giuvenils ha muntà il 2017 a 14,4&nbsp;%. Il 2016 lavuravan 6,8&nbsp;% da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 26,6&nbsp;% en l’industria e 66,6&nbsp;% en il sectur da servetschs. Il dumber total da las persunas occupadas vegn stimada sin 3,6 milliuns (2017); da quai èn 46,4&nbsp;% dunnas. Las pajas èn las pli bassas da l’entira Uniun europeica. Cumpareglià cun il product naziunal brut da l’Uniun europeica, exprimì en standards da la capacitad da cumpra, ha la Bulgaria cuntanschì il 2014 in index da 47 (EU-28:100).<ref name="eurostat">Tenor [http://appsso.eurostat.ec.europa.eu ''Eurostat''], consultà ils 2 da december 2016.</ref> En il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad economica d’in pajais, ha la Bulgaria cuntanschì il 2017 il 49avel plaz da 137. En l’Index per libertad economica sa chattava il pajais il medem onn sin plaz 47 da 180.<ref>[https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking ''Ranking''], sin: heritage.org.</ref> === Import ed export === Ils pli impurtants bains d’export èn products chemics, electricitad, maschinas ed equipaments, victualias e products da giudiment, products da metal e d’atschal e textilias. Ils pli impurtants bains d’import èn products chemics, artitgels da consum, maschinas ed equipaments, products e combustibels minerals (surtut petroli criv e gas or da la [[Russia]]) sco er materias primas. === Economia d’energia === La dependenza d’energia da la Bulgaria è in pau pli bassa che la media da l’Uniun europeica. Il 2008 ha il pajais retratg 52,3&nbsp;% da si’energia da l’exteriur (media europeica 54,8&nbsp;%). Sin fundament da sia posiziun strategia sco er dal basegn a l’intern dal pajais ha la Bulgaria mess ad ir ils ultims onns numerus projects da muntada strategica che servan a la segirezza da provediment regiunala, naziunala ed europeica (planisaziun da conducts da gas natiral e d’ieli sco er d’ina segunda ovra atomara a Belene). Prioritad ha surtut il project da lingia da gas Nabucco, e quai tant per la Bulgaria sco er per l’Uniun europeica. Quel gida a moda essenziala a schliar divers problems da diversificaziun areguard las funtaunas e las vias da furniziun. Il nov conduct serva a segirar l’access als giaschaments da gas natiral situads en la regiun da la [[Mar Caspica]] e dal [[Proxim Orient]]. ==== Producziun d’electricitad ==== La producziun d’electricitad succeda surtut cun agid da l’ovra atomara Kosloduj (2000 MW; capacitad maximala oriundamain 3760 MW) e cun implants per producir energia termica (per ina buna part a basa da cotgla). Sper numerusas ovras idraulicas pli pitschnas vegn er investì en l’energia solara e da vent. Parcs da vent existan per gronda part en l’ost dal pajais (capacitad totala da l’energia da vent il 2013: 677 MW). === Relaziuns economicas === Il pli impurtant partenari da commerzi da la Bulgaria è la [[Germania]]. Bundant 5000 firmas tudestgas èn activas en il commerzi cun il pajais, da quai èn 1200 represchentadas al lieu. La Bulgaria ha anc adina in aut basegn d’investiziuns; ensemen cun il persunal bain scolà e las pajas relativamain bassas porscha il pajais bunas schanzas per investiziuns a lunga vista. Il investiturs principals furman l’[[Austria]], ils [[Pajais Bass]] e la [[Germania]] (situaziun dal 2008). === Agricultura === La Bulgaria èn in dals pajais principals per la cultivaziun da tubac oriental. Pli baud era il pajais schizunt il pli grond exportader da tubac en tut il mund. Dapi il 2010 na promova l’[[Uniun europeica]] però betg pli la cultivaziun da tubac, damai che quai na fiss betg cumpatibel cun las directivas da sanadad. En la val da rosas en la Bulgaria Centrala sa chatta la pli gronda regiun da cultivaziun da feglia da rosas (''Rosa damascena'') en tut il mund per gudagnar ieli da rosas. === Polluziun da l’ambient === Suenter l’onn 1950 han ins realisà en rom da l’economia planisada l’industrialisaziun dal pajais ed intensivà l’agricultura; quai è savens succedì a donn e cust da l’ambient. La promoziun surtut da l’industria greva, dal sectur d’energia e da las minieras, e quai a basa da tecnologias antiquadas, ha per part manà a polluziuns considerablas da l’aria, dal terren e da l’aua. Cun serrar blers lieus da producziun industrials en il decurs dals onns 1990 è la polluziun da l’ambient sa reducida cuntinuadamain. Tuttina èn anc necessarias grondas investiziuns per meglierar la situaziun. Gia il 1990 han ins stgaffì per quest intent in ministeri da l’ambient ed il 1991 è la protecziun da l’ambient vegnida definida en la constituziun sco finamira statala. === Corrupziun === La corrupziun furma en Bulgaria in grond problem. Per part ha l’Uniun europeica reducì contribuziuns da promoziun cun l’argument che las raschuns da quella vegnian cumbattidas memia pauc da vart dal stadi. Sin l’Index da percepziun da la corrupziun da Transparency International sa chattava la Bulgaria il 2017 sin plaz 75 da 172 pajais, ensemen cun la [[Tunesia]], il [[Kuwait]] e la [[Tirchia]].<ref>[https://www.transparency.org ''Corruption Perceptions Index 2016''], consultà ils 9 da favrer 2018.</ref> === Turissem === [[Datoteca:Sunny-Beach-BDimitrov.jpg|thumb|350px|Ressort da vacanzas sper la Mar Naira]] Il turissem è gia dapi ils onns 1970 in’impurtanta resursa da devisas dal pajais. Cun 8,2 milliuns turists sa chattava la Bulgaria l’onn 2016 sin plaz 41 dals pajais ils pli frequentads en tut il mund. Las entradas generadas tras il turissem han muntà il medem onn a 3,6 milliardas dollars. En Bulgaria datti en tut 10 lieus dal Patrimoni mundial da l’[[UNESCO]]. === Budget statal === Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 17,89 milliardas dollars ed entradas da 18,44 milliardas dollars. Da quai è resultà in surpli da 1,3&nbsp;% dal product naziunal brut. Ils debits statals han muntà il 2016 a 9,6 milliardas dollars u 27,3&nbsp;% dal product naziunal brut. La Bulgaria tutga uschia tar ils pajais da l’Uniun europeica cun ils pli bass debits statals. Da las expensas statalas han ins impundì il 2005/06 (en % dal product naziunal brut): Per la sanadad 7,2&nbsp;%, per la furmaziun 4,5&nbsp;% e per il militar 2,6&nbsp;%.<ref name="CIA">Indicaziuns tenor [https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html ''The World Factbook''], consultà ils 13 da mars 2010.</ref> == Infrastructura == === Traffic === La Bulgaria furma in impurtant pajais da transit tranter l’[[Europa Centrala]] ed il Proxim Orient. Tras la Bulgaria mainan ils corridors da traffic paneuropeics IV ([[Dresden]]–[[Budapest]]–[[Craiova]]–[[Sofia]]–[[Thessaloniki]]), VII ([[Danubi]]), VIII ([[Durrës]]-[[Tirana]]–[[Skopje]]–[[Sofia]]–[[Burgas]]) e IX ([[Helsinki]]–[[Moscau]]–[[Bucarest]]–[[Dimitrovgrad]]–[[Alexandropolis]]). Il pajais dispona d’ina rait da traffic relativamain vasta. Quella cumpiglia la rait da viafier (viafier statala bulgara), la rait da vias (che cumpiglia però fin qua be paucas autostradas), quatter eroports (a Sofia, Varna, Burgas e Plovdiv), dus ports d’auta mar (a Burgas e Varna) e plirs ports pli pitschens (t.a. Sosopol, Baltschik sco er per lung dal Danubi). Fin il temp medieval tardiv è la navigaziun interna sin il flum Mariza stà d’impurtanza. La navigaziun sin il Danubi è percunter bundant main impurtanta per la Bulgaria che per auters pajais situads per lung dal flum. Il traffic sa splega en Bulgaria surtut sin via. Tranter las citads grondas curseschan bus da differentas interpresas; da las chapitalas da las provinzas en citads pli pitschnas existan colliaziuns regiunalas. La stad vegnan ultra da quai purschidas colliaziuns da las citads grondas en la gronda part dals lieus turistics a la costa da la Mar Naira. L’infrastructura da la viafier è in pau main buna. Uschia dura per exempel in viadi en tren da Sofia a Burgas (ca. 400&nbsp;km) radund sis uras e mez, entant ch’il bus dovra per quest tschancun be 5 uras. Sin intgins trajects è la viafier però pli bunmartgada ch’ils bus. Intginas citads da la Bulgaria (surtut Sofia e Burgas) furman la staziun finala da pliras colliaziuns europeicas; er l’Orient Express percurra la Bulgaria. En collavuraziun cun l’Uniun europeica è previs da colliar las lingias principalas a la rait europeica da trens ad auta sveltezza. == Cultura == === Art ed architectura === L’art enconuscha en la Bulgaria ina lunga tradiziun. Dal segund millenni a.C. èn sa mantegnids numerus crests-fossa e lavurs d’aurers dals Tracs. ==== Temp medieval e renaschientscha ==== [[Datoteca:Saint_Theodore_(Ceramic_icon).jpg|thumb|190px|Icona en la cheramica da Preslav]] Sco pli impurtant monument or da l’istorgia tempriva da la Bulgaria vala il reliev en grip Chavaltgader da Madara dal 8avel tschientaner che fa part dal Patrimoni cultural mundial da l’[[UNESCO]]. L’emprima chapitala Pliska era anc vegnida circumdada tenor l’exempel bizantin-roman cun fortezzas, ma disponiva a medem temp da palazs, baselgias, bogns e d’auters edifizis publics che renvieschan per part en lur furmas e tecnicas da construcziun a l’Asia Centrala ed al Proxim Orient. Quai n’ha però betg satisfatg als basegns egemonials dals zars bulgars, e zar [[Simeon I]], numnà il Grond, ha dischlocà l’onn 863 la chapitala en la citad Preslav ch’era medemamain fortifitgada fitg ferm. Da las baselgias e claustras da la citad è surtut da numnar la Baselgia radunda (u Baselgia dad aur) cun sias ritgas decoraziuns e las plattas da terracotga cun glasura (cheramica da Preslav), la quala è tipica per l’art bulgar da questa perioda. Cun la cristianisaziun dal reginavel bulgar han ins er erigì edifizis sacrals en autras citads, sco che mussan las perditgas impurtantas ad Ocrida (oz en la [[Macedonia dal Nord]]) u a Nessebar. Cuntrari a l’architectura da baselgia bizantina è gia sa manifestada qua avant la mesadad dal 10avel tschientaner la tendenza da revestgir ils mirs a moda decorativa. Cun il domini bizantin (1018–1185/86) èn er las influenzas nà da Bizanz daventadas pli fermas entaifer l’art bulgar. E la restauraziun dal reginavel bulgar l’onn 1185 ha fatg renascher l’art da l’emprim reginavel bulgar. A Tarnovo, la nova chapitala, è sa furmà in nov tip da baselgia pli pitschen, per ordinari ad ina nav, che mussa influenzas bizantinas, ma che cuntinuescha – cuntrari a l’art bizantin – cun la tendenza da decorar ritgamain ils mirs. Pli gronda independenza ha la pictura cuntanschì en ils frescos da Bojana (1259). Quels tutgan tar las perditgas da l’art figurativ las pli bain mantegnidas da l’entira Europa dal Sidost ed èn segnads d’in stil prest renaschimental. Dapi il 13avel e 14avel tschientaner è la Bulgaria er enconuschenta per sias iconas; quellas surpassan las reglas da las scolas tradiziunalas e duevan sa sviluppar a la represchentaziun d’iconas la pli individuala entaifer l’entir art da la baselgia ortodoxa. ==== Renaschientscha bulgara ==== Suenter la conquista da la Bulgaria tras ils Osmans è l’art cristian bulgar bunamain mo pli vegnì tgirà en claustras giud via. Artists bulgars èn però stads involvids en la vasta activitad da construcziun osmanica da quel temp. Dal 15avel fin il 18avel tschientaner dueva l’art da la republica da muntgs Athos esser decisiv. Cun la renaschientscha bulgara a la fin da l’occupaziun osmanica èn sa sviluppadas en las singulas parts da la Bulgaria blers novas scolas d’art (dapli che 40 èn enconuschentas), las qualas tutgan tuttas tar l’uschenumnà stil renaschimental. A medem temp è er l’entagl en lain sa sviluppà ad in art bulgar specific. Las pli impurtantas scolas d’art da quel temp èn quellas da Tschiprovzi, Debar e Samokov. Da quest’ultima duevan resortir blers dals artists ch’han ornà dal quel temp las baselgias e claustras dal pajais cun picturas. La pli famusa da quellas è la claustra da Rila ch’appartegna en il fratemp al Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. ==== Temp modern ==== In impurtant artist dal temp modern è stà [[Jules Pascin]] (atgnamain Julius Pinkas) ch’è naschì il 1885 a Vidin. El ha vivì blers onns en [[Frantscha]], nua ch’el è er mort l’onn 1930, e vegn considerà sco pictur e graficher bulgar-franzos. Dal temp dal socialissem han ins erigì en bleras citads bulgaras edifizis monumentals a favur da la filosofia statala u da ses represchentants. Il pli famus bulgar insumma è [[Christo Javaschev]] ch’è daventà enconuschent sut ses prenum ed ensemen cun sia dunna Jeanne-Claude. El ha tranter auter zuglià en l’edifizi dal [[Reichstag]] a [[Berlin]] ed il Pont Neuf a [[Paris]]. === Musica === [[Datoteca:Bulgarischer_Dudelsack_Gajda_20100625.JPG|thumb|220px|Musicists da la Bulgaria da l’Ost sunan sin lur gajda fatga a maun]] La Bulgaria dispona d’ina lunga tradiziun dal chant choral. Il Chor statal ha gì grond success tras in agen stil; nundumbraivels chors da dunnas bulgars, sco per exempel [[Angelite]], èn oz enconuschents en tut il mund. L’instrument naziunal è, sper la flauta a trais parts kaval, la cornamusa gajda. En la gronda part dal pajais vegn sunada la djura gajda traca (a tuns auts), surtut per sautar, entant che la Muntogna Rhodopa sa serva oravant tut da la kaba gajda (a tuns bass) per accumpagnar balladas tristas. Pl raras èn las flautas da pasturs pli pitschnas svirka e duduk. La zurna, in’oboa a dratguir, sunan tradiziunalmain ils Roma e la minoritad tirca. Il pli enconuschent instrument a cordas è la lauta ad artg gadulca. Ultra da quai vegnan duvrads en la musica populara tradiziunala da la Bulgaria la lauta tambura, l’instrument ad artg gusle sco er ils schumbers tapan e tarambuka. Impurtants chantadurs bulgars èn tranter auter il tenor [[Ari Leschnikoff]] ch’ha appartegnì dal 1928 fin viaden en ils onns 1930 als Comedian Harmonists ed il chantadur d’operas [[Boris Christov]] che valeva sco in dals megliers bassists insumma. La chantadura d’origin bulgar [[Vesselina Kassarova]] tutga oz tar las mezzosopranistas las pli dumandadas. Cun [[Anna-Maria Ravnopolska-Dean]] deriva ina da las pli enconuschentas arpistas dal temp preschent da la Bulgaria. Ma er las chanzuns popularas bulgaras èn vegnidas famusas en tut il mund tras las chantaduras da [[Le Mystère des Voix Bulgares]] e [[Valja Balkanska]]. La chantadura da chanson e da pop franzosa [[Sylvie Vartan]] è medemamain oriunda da la Bulgaria. La musica populara bulgara dispona d’ina gronda varietad ritmica. Tacts nunusitads sco 5/8, 7/8 e 9/8 fan questa musica difficila da sunar. Blers musicists moderns en ils pli differents stils sa servan d’elements da la musica populara bulgara resp. da l’Europa dal Sidost. === Litteratura === Ils origins da la litteratura bulgara èn da chattar en il 8avel e 9avel tschientaner. A l’entschatta sa tracti surtut da cronicas sco er d’inscripziuns da fossa e d’edifizis da regents ed aristocrats bulgars en lingua greca, excepziunalmain er en la lingua dals Bulgars originars. La litteratura scritta en bulgar vegl è vegnida nudada en la scrittira cirillica ch’è sa furmada en la Bulgaria suenter la cristianisaziun en il 10avel tschientaner. A Pliska, en la residenza dal prinzi [[Boris I]], ad Ocrida situà en il vest sco er a Veliki Preslav, nua che [[Simeon I]] aveva spustà la chapitala bulgara, eran activs intgins dals scolars dals apostels slavs [[Kyrillos e Methodios]], tranter quels Kliment dad Ocrida, Konstantin da Preslav, Ioan Exarch e Tschernorizec Hrabar. Quest ultim ha scrit il tractat ch’è er vegnì enconuschent en la Serbia e la Russia per defender la scrittira slava ‹O Pismenach› (‹Davart las letras›). Il temp da regenza da Boris I e Simeon I vala sco ‹epoca dad aur› da la litteratura bulgara. La litteratura scritta en bulgar mesaun (er numnà slav da baselgia) cumpiglia apocrifas, biografias e cronicas; ina part da quests texts han ins translatà dal grec en il bulgar mesaun. In segund temp da fluriziun ha la litteratura bulgara enconuschì durant il 13avel e 14avel tschientaner; il center cultural furmava da quel temp la claustra ch’è vegnida fundada il 1350 en vischinanza da Tarnovo. A questa scola appartegnevan tranter auter il muntg Ciprian, Grigorij Camblak e Constantin Kostenezki; suenter la conquista da la Bulgaria han ils numnads er manà ils princips formals da la litteratura bulgara en il territori da la [[Serbia]], [[Rumenia]] e [[Russia]] odierna. Intgins dals pli impurtants auturs durant il temp dal domini osmanic èn stads [[Vladislav Gramatik]], [[Païssi da Hilandar]], [[Sophronius da Vraza]] ed ils frars [[Miladinovi]]; lur ovras èn surtut segnadas da la tschertga suenter l’identitad bulgara. En il 18avel tschientaner èn sa furmads dus geners, l’istoriografia e l’autobiografia. En rom da la renaschientscha bulgara ha la litteratura dal pajais cuntanschì in’ulteriura culminaziun. Las poesias patrioticas dals revoluziunars sco [[Christo Botev]], [[Ljuben Karavelov]] e las ovras da [[Jordan Jovkov]] e dal patriarc da la litteratura bulgara [[Ivan Vasov]] han influenzà decisivamain il temp dal cumbat per ina Bulgaria libra ed ils onns sequents. La litteratura en furma da regurdanzas dueva culminar en las ovras da [[Sachari Stojanov]] e [[Simeon Radev]]. L’access a la litteratura mundiala moderna dals onns enturn 1900 ha la litteratura bulgara chattà tras scripturs simbolistics sco [[Nikolai Liliev]], [[Dimtscho Debeljanov]], [[Pejo Javorov]], [[Christo Jassenov]], [[Teodor Trajanov]] e [[Nikolai Rainov]]. Impurtant en quest connex è er stà l’engaschament da l’expressionist e translatur [[Geo Milev]], il qual è però vegnì assassinà il 1925 tras forzas che stevan datiers da la regenza. Suenter auturs sco [[Atanas Daltschev]], [[Fani Popova-Mutafova]], [[Elin Pelin]] u [[Nikola Vapzarov]] marcheschan oz tranter auter [[Nedjalko Jordanov]], [[Jordan Raditsckov]], [[Nikolai Haitov]] e [[Georgi Markov]] la litteratura bulgara. === Folclora ed usits === Ina fitg impurtanta rolla entaifer l’istorgia culturala da la Bulgaria giogan la folclora ed ils usits; durant il domini osmanic-tirc n’han quels betg be gidà a mantegnair l’identitad naziunala, mabain han er promovì l’ulteriur svilup da l’art e da la litteratura. Colliadas stretgamain cun la moda da viver da lez temp e cun ils cumbats cunter ils Osmans èn surtut las chanzuns popularas (chanzuns d’eroxs, da festa, da rituals, d’amur ed epicas). Pervi da la multifariadad da lur texts e ritmus e la melodica originala (t.a. tonalitad dorica e frigica) èn quellas er oz popularas. En la Bulgaria vegn fatg la differenza tranter sauts en gruppa e solistics (choro resp. ratscheniza), ils quals èn oravant tut segnads da pass da saut cumplexs. Per ordinari vegnan ils sauts accumpagnads da la flauta da pasturs kaval, da la cornamusa gajda, dal schumber tapban sco er dals instruments ad artg gadulka e gusla. [[Datoteca:Martenitsa_Е21.JPG|thumb|220px|Martenizas]] In usit popular èn las Martenizas, pitschens penderliez u bratschlets da colur cotschen-alva ch’ins regala in a l’auter il prim da mars per l’entschatta da la primavaira. Per che las Martenizas portian fortuna las duai ins purtar fin ch’ins vesa l’emprima cicogna. Alura las pendan ins vi d’in rom d’ina planta (sche pussaivel dal cornal mastgel) e giavischa insatge. En la Bulgaria dal Sidost, en la regiun Strandscha, è ultra da quai derasà il currer sur fieu. Plinavant existan en las periodas sitgas vers la fin da la primavaira e la stad dus rituals da plievgia: German è ina poppa fallica che dunnas sepuleschan e cumplanschan a moda rituala en la Bulgaria dal Nord. En la Bulgaria da l’Ost van mattatschas da plievgia (Paparuda) da porta a porta e chantan chanzuns che supplitgeschan per plievgia. En tut las regiuns èn enconuschents ils gieus da carnaval dals Kukeri che represchentan ina sort da teater popular. En la Bulgaria da l’Ost sa preschentan quels durant l’emna avant il temp da curaisma ortodox, en l’ulteriura Bulgaria tranter Nadal e Bavania. Fitg sviluppà era en il temp medieval er l’artisanadi, il qual ins chatta oz surtut en ils costums naziunals creads cun bler fantasia (tailas da colur cun retgamadas, grev cliniez da metal, diversas cuvridas-chau). L’interess per la folclora e l’artisanadi existiva gia durant la renaschientscha naziunala. Dal temp dal domini communistic han ins promovì il mantegniment da la tradiziun cun organisar divers festivals da folclora, cun orchesters folcloristics, gruppas da saut, ina scol’auta a Kotel ed autras iniziativas. Percunter èn ids a perder elements che na sa cumportavan betg cun il maletg cumplessiv da la societad socialistica per motivs ideologics (t.a. visitar la messa da Nadal u da Pasca). Dapi la democratisaziun han ins però laschà reviver questas veglias tradiziuns. Cuntrari a la convenziun ch’è uschiglio derasada en l’entira Europa vala en Bulgaria il dar dal chau sco ‹na› ed il scurlattar il chau sco ‹gea›. Tenor la ditga va quai enavos sin in cumbattant per la libertad che saja vegnì dumandà cun il piz d’ina spada sut il mintun sch’el veglia restar en vita. === Cuschina === Ina tipica tschavera bulgara cumenza cun ina salata (schopska u thrakijska) tar in rakija (vinars) e la stad cun la schuppa fraida tarator. Sco spaisa principala vala la kebaptscheta u in brassà d’agnè, il kscheverme, kavarma ed autras spezialitads dal gril. A la fin suonda la baniza, ina pastizaria da pasta sfegliada. En la cuschina bulgara è ultra da quai fitg derasada la saturegia tschubriza e la ljuteniza che consista surtut da puré da paprica e da tomatas sco er las duas spezialitads da liongia lukanka e sucuk. === Dis da festa === Sper ils dis da festa religius (tenor il chalender gregorian) ed il prim da matg ([[di da lavur]]) vegnan commemorads en spezial: Il prim da favrer sco di da regurdientscha per las unfrendas dal reschim communistic; ils 3 da mars sco di da la liberaziun da la Bulgaria da l’[[Imperi Osmanic]] il 1878 (di da la festa naziunala); ils 6 da matg sco di da la valurusadad e da l’armada bulgara; ils 24 da matg sco di da l’illuminissem bulgar e da la cultura e litteratura slava; ils 6 da settember sco di da la reuniun da la Bulgaria cun la Rumelia da l’Ost il 1885; ils 22 da settember sco di da l’independenza bulgara il 1908; il prim da november sco di dal moviment da resvegl naziunal. Ultra da quai vegn regurdà ils 18 e 19 da favrer al di da la mort dal revoluziunar ed ideolog [[Vassil Levski]] ed ils 2 da zercladur a las 12 da mezdi resunan tut las sirenas en il pajais per commemorar la vita ed ovra dal cumbattant da libertad [[Christo Botev]]. == Societad == === Scienza/invenziuns === Il pli enconuschent scienzià da derivanza bulgara è probablamain [[John Vincent Atanasoff]] ch’è naschì en ils Stadis Unids. El è l’inventader dal calculatur digital electronic ed ha instruì fisica matematica. Medemamain in famus scienzià american-austriac-bulgar è [[Carl Djerassi]] che vala sco bab da la pirla anticonceptiva. === Sport === Avant la vieuta valeva il sport sco politica statala e blers sportists bulgars han fatg furora en tut il mund (surtut en disciplinas individualas). Suenter la vieuta è crudà davent il sustegn statal, uschia ch’han be pli pudì sa far valair sportists ch’avevan fitg grond talent e che derivavan per ordinari da famiglias da sportists. Il pli enconuschent exempel furman las soras Maleeva en il tennis, las qualas èn tuttas stadas en ils top-10 e da las qualas l’ultima, [[Magdalena Maleeva]], è sa retratga il 2005. En la Bulgaria exista ina lunga tradiziun en ils suandants sports: schah, lutga, auzar pais, boxar, volley, atletica leva e gimnastica ritmica. Il lutgader [[Nikola Stantschev]] è stà l’emprim victur olimpic bulgar. La squadra naziunala da ballape ha cuntanschì il 1994 en ils [[Stadis Unids]] il quart plaz. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * L. Häfner: ''Zeittafel.'' En: K. Grothusen: ''Bulgarien.'' Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1990, p. 688–703. * H. Härtel, R. Schönfeld: ''Bulgarien: vom Mittelalter bis zur Gegenwart.'' Pustet, Regensburg 1998, p. 191–278. * Hans-Joachim Hoppe: ''Bulgarien: Hitlers eigenwilliger Verbündeter. Eine Fallstudie zur nationalsozialistischen Südosteuropapolitik.'' Stuttgart 1979. * Hans-Joachim Hoppe: ''Bulgarien.'' En: Wolfgang Benz (ed.): ''Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus.'' Minca 1991, p. 275–310. * Konstantin Jireček: ''Das Fürstenthum Bulgarien, seine Bodengestaltung, Natur, Bevölkerung, wirthschaftliche Zustande, geistige Cultur, Staatsverfassung, Staatsverwaltung und neueste Geschichte.'' 1891. * J. Jocov: ''Charakteristische Züge, Etappen und Unterscheidungsmerkmale der faschistischen Diktatur in Bulgarien 1923–31.'' En: ''Etudes Historiques'', tom II, Sofia 1965, p. 395–412. * Ana Karlsreiter: ''König Boris III. von Bulgarien und die bulgarische Außenpolitik 1938–43.'' Minca 2001. * G. Knaus: ''Bulgarien.'' Beck, Minca 1997, p. 76–91. * Reinhard Lauer (ed.): ''Die Bulgarische Literatur in alter und neuer Sicht.'' En: ''Opera Slavica.'' Nova retscha 26, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 1997. * Boris Marinov: ''Das bulgarische Parteiensystem im Wandel. Parlamentarische Tätigkeit und außerparlamentarische Entwicklung.'' Verlag Dr. Müller, Saarbrücken 2008, ISBN 3-639-06733-9. * Georgi Markov: ''Die Kulturexpansion des Dritten Reiches in Bulgarien: Wissenschaft, Hochschulbildung und Verbreitung der deutschen Sprache (1934–1939).'' En: ''Etudes Historiques'', tom VIII, Sofia 1978, p. 329–347. * Georgi Markov: ''Die nationalsozialistische ideologische Propaganda in Bulgarien (1933–1940).'' En: ''Etudes Historiques'', tom X, Sofia 1980, p. 273–292. * Marshall Lee Miller: ''Bulgaria during the Second World War.'' Stanford 1975. * Nissan Oren: ''Revolution Administered. Agrarianism and Communism in Bulgaria.'' Baltimore/Londra 1973. * Wolf Oschlies: ''Der Volksbund Zveno – Nahtstelle der bulgarischen Parteiengeschichte.'' Cologna 1971. * Wolf Oschlies: ''Bulgariens Juden in Vergangenheit und Gegenwart.'' En: ''Bulgarische Jahrbücher'', tom 2, Minca/Vienna 1974, p. 129–176. * Wolf Oschlies: ''Bulgarien – Land ohne Antisemitismus.'' Erlangen 1976. * Jürgen Plöhn (ed.): ''Sofioter Perspektiven auf Deutschland und Europa.'' Berlin 2006, ISBN 3-8258-9498-3. * Sabine Riedel: ''Bulgarien zwischen Subsistenzwirtschaft und Weltmarkt. Überlegungen zum Gestaltungsspielraum der Wirtschafts- und Sozialpolitik.'' En: ''Osteuropa'', 2003, 1, p. 58–76. * Sabine Riedel: ''Das politische System Bulgariens.'' En: Wolfgang Ismayr (ed.): ''Die politischen Systeme Osteuropas.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, 2010, ISBN 978-3-531-16201-0, p. 677–729. * Robert Schmitt: ''Kleines Handbuch Bulgarien.'' Baltic Sea Press, Rostock 2012, ISBN 978-3-942654-55-5. * Steven W. Sowards: ''Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus.'' BoD, Seuzach 2004, ISBN 3-8334-0977-0. * Rumiana Stoilova: ''Ethnische Differenzen unter Frauen am Beispiel Bulgariens.'' 2005. * Ilija Trojanow: ''Die fingierte Revolution. Bulgarien, eine exemplarische Geschichte.'' dtv, Minca 2006, ISBN 3-423-34373-7. * Daniel Ziemann: ''Vom Wandervolk zur Grossmacht: die Entstehung Bulgariens im frühen Mittelalter (7.–9. Jahrhundert).'' Böhlau Verlag, Cologna/Weimar 2007, ISBN 3-412-09106-5. == Colliaziuns == {{Commonscat|Bulgaria}} * [https://web.archive.org/web/20110210182313/http://www.government.bg/ Pagina da la regenza da la Republica da la Bulgaria] * [http://www.nsi.bg/ Uffizi da statistica da la Bulgaria] * [http://www.diplo.de/Bulgarien Infurmaziuns davart il pajais] [[Categoria:Bulgaria| ]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] {{Countries of Europe}} m83eyytn446ifej0aqsaud60re8e7by 0 5086 172745 167533 2026-07-03T13:27:59Z Dicziunari 23712 /* Colliaziuns */ actualisà 172745 wikitext text/x-wiki L’Institut dal '''Dicziunari Rumantsch Grischun''' (DRG) publitgescha il pli grond vocabulari da las Rumantschas e dals Rumantschs. Quel cuntegna l’entir stgazi da pleds documentà a partir dal 16avel tschientaner fin al di dad oz, inclusiv la lingua discurrida. Il DRG cun sedia a [[Cuira]] è in dals quatter vocabularis naziunals da la [[Svizra]]. Ils ulteriurs instituts sa chattan a [[Turitg]] (''[[Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache]]''), [[Neuchâtel]] (''[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]'') e [[Bellinzona]] (''[[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]]''). L’Institut dal DRG (IDRG) è dapli che mo lieu da lavur da la redacziun DRG; el enserra il pli impurtant post da documentaziun davart il [[rumantsch]] insumma. Las collecziuns e la biblioteca èn da princip accessiblas al public (cun preavis); sin giavisch vegn era fatg visitas guidadas. [[Datoteca:Logo IDRG.jpg|miniatura|250x250px|Logo da l’institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun]] == L’institut == === Cartoteca maistra === La cartoteca maistra (principala) endrizzada dals fundaturs da l’institut ed amplifitgada da cuntin durant ils tschient onns passads cuntegna circa 2 milliuns attestaziuns dal rumantsch pledà e scrit. Entant occupan ellas prest 900 chartuns gronds sco stgatlas da chalzers. === Biblioteca === La biblioteca da consultaziun dal DRG tutga tar las collecziuns rumantschas munidas il meglier, cunzunt quai che reguarda ils stampats vegls. Sper linguatg e litteratura fan er istorgia, folcloristica ed onomastica part da l’inventari. Ils cudeschs pon ins consultar sin il lieu; l’emprest n’è betg pussaivel. === Fototeca === Essend il DRG in’ovra illustrada che cuntegna ultra dals artitgels lexicals era da quels enciclopedics, han ins stuì rimnar da prima davent era material illustrativ (cunzunt da la cultura purila ed artisanala d’antruras). En pli ha il DRG era ‹ertà› bleras fotos: uschia per sumeglia las collecziuns da [[Walram Derichsweiler]] e da [[Christian Meisser]], cun maletgs dals emprims decennis dal 20avel tschientaner. Medemamain ina donaziun è il material original davart la perscrutaziun da la chasa purila en il [[chantun Grischun|Grischun]]. El porscha vegl material illustrativ per part anc inedì da tut las vischnancas grischunas. La fototeca è dal reminent accessibla er a las visitas. === Questiunaris Planta e Melcher/Pult === Cun agid da questiunaris han ils piuniers dal DRG [[Robert de Planta]] e [[Florian Melcher]] collecziunà ensemen cun [[Chasper Pult]] ina massa da material linguistic, sin il qual la redacziun sa basa anc oz. I sa chapescha atgnamain da sez che quests documents d’ina vegliadetgna da tschient onns e nunremplazzabels èn mess en salv en il DRG. Latiers exista er ina copia da microfilm, ed en il rom d’ina acziun da plirs onns vegn il questiunari registrà en ina banca da datas per meglierar la disponibladad. === Onomastica e register dals incipits === En l’IDRG chatta l’onomast (il scienzià da nums) il material original per ils gronds cudeschs da nums retics (nums da lieus e da persunas). En blers cas cuntegna il material rimnà dapli che la publicaziun. Anc betg publitgà è in register terminà dals incipits da chanzuns rumantschas. == Il vocabulari == === Fundaziun === Cun fundar l’onn 1904 il vocabulari dialectal DRG han la [[Societad Retorumantscha]] a Cuira e l’indogermanist Robert de Planta realisà in project cuminaivel cun la finamira da registrar il stgazi linguistic dal Grischun rumantsch e da preschentar ed explitgar l’entir stgazi da pleds da tut ils dialects dal linguatg matern periclità. === Rimnada dal material === Il stgazi da pleds e l’inventari fonetic d’ina part represchentativa da las 130 vischnancas rumantschas dal Grischun da lezza giada èn vegnids tschiffads sistematicamain cun agid da correspundents ed acziuns da questiunari. Ils emprims redacturs Florian Melcher e Chasper Pult han cuntinuà l’activitad da collecziunar e sistematisar entschavida da Robert de Planta. Dasperas han els cumenzà ad excerpar tut ils geners da la litteratura stampada (dapi il 1560) ed avant maun en manuscrit. === Publicaziun === Il 1939 è cumparì l’emprim fascichel dal DRG; [[Andrea Schorta]] è daventà chauredactur. Repercussiuns dal DRG sin la vita linguistica e la conscienza dals Grischuns rumantschs èn sa fatgas valair. Il moviment da linguatg ha profità pli e pli da l’Institut dal DRG sco post da documentaziun ed infurmaziun per la lavur da promoziun linguistica, p.ex. tar l’elavuraziun da vocabularis regiunals e grammaticas, tar la creaziun da novaziuns linguisticas (neologissems) e.u.v. === Finanziaziun === Il DRG sco vocabulari naziunal è vegnì finanzià dal 1975 enfin il 1995 principalmain dal [[Fond Naziunal Svizzer]] (FN), dapi il 1996 da l’[[Academia Svizra da las Scienzas Moralas]] (ASSM), omaduas instituziuns sesentas a [[Berna]]. Ina cumissiun filologica garantescha la cussegliaziun scientifica dal stab da redacziun. === Cuntegn === Il pled entaifer la construcziun dal linguatg pledà e scrit, sia muntada e ses diever, la morfologia, ils derivats e las cumposiziuns furman il coc dals artitgels lexicografics davart la cultura materiala, en ils quals era locuziuns e proverbis, engiavineras e versets han lur plaz. Sco vairas monografias sclereschan ils artitgels pli vasts dal DRG la relaziun specifica da pled e chaussa. === Structuraziun === Introducids vegnan ils artitgels en il DRG tras ina part fonetica cun notaziun exacta da la pronunzia, terminads vegnan els tras indicaziun, sche necessari discussiun da l’etimologia (derivanza dal pled). Il DRG è structurà semasiologicamain, partend dal pled, betg da la chaussa. Ses artitgels da structura survesaivla èn disponids en successiun alfabetica, cun translaziun dals citats rumantschs e cun text explicativ en [[lingua tudestga|linguatg tudestg]]. Il DRG sco ovra enciclopedica sa basa sin il diever dal linguatg vivent, sin funtaunas scrittas veglias e novas. El daventa l’inventari cumplet da lingua e cultura alpina rumantscha. La vita tradiziunala ed il mintgadi puril sa mussan en il spievel da l’expressiun linguistica. === Utilisaders === Tar ils utilisaders dal DRG tutgan scienziads da las pli differentas spartas, il romanist e dialectolog tant sco l’istoricher da la cultura ed il folclorist. Era la scienza istorica generala, l’istorgia economica, giuridica e medicinala pon sa servir dal ritg material da funtauna dal DRG. == Publicaziuns == * ''Annalas da la Societad Retorumantscha'', 1886ss. (Editura: Societad Retorumantscha; cuntegna mintgamai il rapport annual dal DRG). * ''Dicziunari Rumantsch Grischun'', 1939ss. (Publitgà da la Societad Retorumantscha; fundà da Robert de Planta, Florian Melcher; cuntinuà da Chasper Pult, Andrea Schorta, Alfons Maissen, Alexi Decurtins, Felix Giger, Carli Tomaschett, Marga Annatina Secchi e Kuno Widmer). == Colliaziuns == * [https://online.drg.ch/?lang=rm DRG-online] * [https://idrg.ch/ Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun] (pagina uffiziala) * {{E-LIR|1053}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/dicziunari-rumantsch-grischun.pdf Dicziunari Rumantsch Grischun] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] {{Vocabularis naziunals da la Svizra}} [[Category:Lingua rumantscha]] [[Category:Pledaris]] [[Category:Uniuns ed organisaziuns rumantschas]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Lingua rumantscha)]] [[Categoria:Dossier chattà]] reml96lryplwbch5zjz2kppx8lx8h99 0 6162 172744 167535 2026-07-03T13:19:03Z Dicziunari 23712 172744 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Logo SRR.jpg|miniatura|Logo da la Societad Retorumantscha (SRR)]] La '''Societad Retorumantscha''' (SRR) è la pli veglia societad linguistica retorumantscha (fundada il 1885). La SRR è purtadra da l'Institut dal «[[Dicziunari Rumantsch Grischun]]» a [[Cuira]] ed editura dal dicziunari naziunal cun il medem num (DRG). == Colliaziuns == * [https://societadretorumantscha.ch/ Societad Retorumantscha] (pagina uffiziala) * {{E-LIR|2826}} [[Categoria:Uniuns ed organisaziuns rumantschas]] [[Categoria:Cuira]] o3lvny6fq5tnn1vkehzfc5iw2dh1pb3 0 14580 172743 172425 2026-07-03T13:13:17Z Phyrexian 1500 categoria 172743 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|-10}} {| class="prettytable float-right" width="320" |+ <font size="+1">Tirana</font> | align="center" bgcolor="#FFDEAD" width="160" | '''Charta''' | align="center" bgcolor="#FFDEAD" width="160" | '''Vopna''' |- | rowspan="5" | [[Datoteca:Albania District.svg|center|142px|Posiziun da la citad da Tirana]] | align="center" | [[Datoteca:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|65px|Vopna da la Citad da Tirana]] |- | align="center" | <small>Vopna da la Citad <br />da Tirana</small> |- | align="center" bgcolor="#FFDEAD" | '''Bandiera''' |- | align="center" | [[Datoteca:Flag of Tirana.svg|130px|border|Bandiera da la Citad da Tirana]] |- | align="center" | <small>Bandiera da la Citad <br />da Tirana</small> |- | align="center" colspan="2" bgcolor="#FFDEAD" | '''Datas fundamentalas''' |- | Sedia administrativa | Tirana |- | Surfatscha | 1,110 km² |- | Abitants | {{Wikidata Populaziun|onn=1}} |- | Spessezza | 502&nbsp;ab./km² |- | Posiziun geografica | {{WikidataCoord|city|AL-11}} |- | Autezza | 110 m |- | Numers postals | 1000-1054 |- | Preselecziun | +355 (0) 4 |- | Code [[ISO 3166-2]] | AL-TR |- | Website | [https://www.tirana.al/ tirana.al] |- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" colspan="2" | '''Politica''' |- | President da la citad | Erion Veliaj |} '''Tirana''' è la [[chapitala]] da l'[[Albania]]. Cun bundant 560 000 abitants (situaziun dal 2011) è Tirana la pli gronda citad da l'Albania. [[Datoteca:Skanderbeg square tirana 2016.jpg|thumb|left|200px|La Plazza da Skanderbeg]] == Referenzas == <references/> == Colliaziuns == * [https://www.tirana.al/ Pagina uffiziala da la citad] {{commons|Tirana}} [[Categoria:Chapitalas da stadi]] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] s7z1ngmgpco6oa2a8f0xduya4uc06xy 0 14679 172731 167024 2026-07-03T12:56:27Z Phyrexian 1500 categoria 172731 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Durrës |maletg = Drač, panorama náměstí.jpg |vopna = Flag of Durrës.gif |charta = Durres in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 338,30 |abitants = 175 110 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 517 |numer postal = 2000 |pagina = [http://www.durres.gov.al/ www.durres.gov.al] |}} '''Durrës''' è la segund gronda citad en l' [[Albania]] suenter [[Tirana]]. Ella sa chatta a la [[Mar Adriatica]], circa 54 kilometers en il vest da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://medcities.org/member/durres-2/ ''Durrës''], consultà ils 6 da november 2024.</ref> La citad ha ina surfatscha da 338,30 km² ed ina populaziun da 175 110 persunas.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/albania/admin/durrës/031__durrës/ ''Durrës statistics''], consultà ils 6 da november 2024.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Italy}} '''[[Bari]]''', [[Italia]] * {{Flagicon|Italy}} '''[[Bitonto]]''', [[Italia]] * {{Flagicon|Turkey}} '''[[Istanbul]]''', [[Tirchia]] * {{Flagicon|Greece}} '''[[Thessaloniki]]''', [[Grezia]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Durrës}} * [http://www.durres.gov.al durres.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] m0tdqivdbkdhmblco6d7wrdvi781661 0 14703 172738 167608 2026-07-03T13:00:34Z Phyrexian 1500 categoria 172738 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Vlorë |maletg = Promenade of Vlorë along the Adriatic Sea.jpg |vopna = Flag of Vlorë.gif |charta = Vlore in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 616,85 |abitants = 83 683 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 135 |numer postal = 9400 |pagina = [http://www.vlora.gov.al/ www.vlora.gov.al] |}} '''Vlorë''' è la terz gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta a la [[Mar Adriatica]] e la [[Mar Ionica]], circa 157 kilometers en il sid da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://discoveringalbania.com/vlore/ ''Vlorë''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 616,85 km² ed ina populaziun da 83 683 persunas.<ref>[https://citypopulation.de/en/albania/admin/vlorë/121__vlorë/ ''Vlorë statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|United States}} '''[[Hollywood]]''', [[Florida]], [[Stadis Unids]] * {{Flagicon|China}} '''[[Yangzhou]]''', [[Republica Populara da la China|China]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Vlorë}} * [http://www.vlora.gov.al vlora.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] kn543adtfzrp43mrb9w723ysnwmzble 0 14704 172732 168315 2026-07-03T12:56:39Z Phyrexian 1500 categoria 172732 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Elbasan |maletg = Elbasan 1.jpg |vopna = Flag of Elbasan.gif |charta = Elbasan in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 845,1 |abitants = 115 101 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 140 |numer postal = 3001-3006 |pagina = [http://www.elbasani.gov.al/ www.elbasani.gov.al] |}} '''Elbasan''' è la quart gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta a la nord dal flum Shumbin tranter il Scanderbeg Muntognas e la planira da Myzeqe en il center da l'Albania, circa 39.2 kilometers en il sid da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://web.archive.org/web/20250328225538/https://visitelbasan.info/ ''Elbasan''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 845,1 km² ed ina populaziun da 115 101 persunas.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/albania/mun/admin/041__elbasan/ ''Elbasan statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Hungary}} '''[[Dunaújváros]]''', [[Ungaria]] * {{Flagicon|Croatia}} '''[[Osijek]]''', [[Croazia]] |} Elbasan ha er ina collavuraziun ed ina relaziun amicabla cun: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Montenegro}} '''[[Bar]]''', [[Montenegro]] * {{Flagicon|Belgium}} '''[[Liège]]''', [[Belgia]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Elbasan}} * [https://web.archive.org/web/20160605183944/http://www.elbasani.gov.al/ elbasani.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] 0grmwc4q9gipgf67plnw17hf2z18ull 0 14705 172729 167603 2026-07-03T12:55:40Z Phyrexian 1500 categoria 172729 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Fier |maletg = Parku qendror qyteti i Fierit(Central park City of Fier).jpg |vopna = Flag of Fier.gif |charta = Fier in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 628,8 |abitants = 101 963 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 160 |numer postal = 9301-9305 |pagina = [http://www.bashkiafier.gov.al/ www.bashkiafier.gov.al] |}} '''Fier''' è la settavel gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren ils flums Gjanica, Seman e Vjosa, la muntogna Morava e la planira da Myzeqe en il center da l'Albania, circa 114.1 kilometers en il sid da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://visitfier.al/mobile/al/ ''Fier''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 628,8 km² ed ina populaziun da 101 963 persunas.<ref>[https://citypopulation.de/en/albania/mun/admin/051__fier/ ''Fier statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|United States}} '''[[Cleveland]]''', [[Ohio]], [[Stadis Unids]] |} Fier collavura era cun: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|China}} '''[[Lanzhou]]''', [[Gansu]], [[Republica Populara da la China|China]] * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Peja]]''', [[District dal Peja]], [[Kosovo]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Fier}} * [http://www.bashkiafier.gov.al bashkiafier.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] 4u1kxluw5a73j6221l252xfmo8tallh 0 14706 172734 167604 2026-07-03T12:57:08Z Phyrexian 1500 categoria 172734 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Korçë |maletg = Korça 02.jpg |vopna = Flag of Korçë.gif |charta = Korce in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 806 |abitants = 60 754 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 75 |numer postal = 7000 |pagina = [http://www.bashkiakorce.gov.al/ www.bashkiakorce.gov.al] |}} '''Korçë''' è la otgavel gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren ils flums Devoll e Dunavec, la muntogna Morava e la planira da Korçë en il center da l'Albania, circa 163.1 kilometers en il sid da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://discoverkorca.al ''Korçë''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 806 km² ed ina populaziun da 60 754 persunas.<ref>[https://citypopulation.de/en/albania/mun/admin/071__korçë/ ''Korçë statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Spain}} '''[[Los Alcázares]]''', [[Spagna]] * {{Flagicon|Romania}} '''[[Cluj-Napoca]]''', [[Rumenia]] * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Mitrovica]]''', [[Kosovo]] * {{Flagicon|Greece}} '''[[Thessaloniki]]''', [[Grezia]] |} Korçë collavura era cun: {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Italy}} '''[[Verona]]''', [[Italia]] * {{Flagicon|Austria}} '''[[Wolfsberg]]''', [[Austria]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Korçë}} * [http://www.bashkiakorce.gov.al bashkiakorce.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] n28rn2gbaoed268cvf8ot8nxs36yuk1 0 14707 172730 167605 2026-07-03T12:56:17Z Phyrexian 1500 categoria 172730 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Berat |maletg = Panorama of Berat, Albania 2016.jpg |vopna = Flag of Berat.png |charta = Berat in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 380 |abitants = 62 232 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 160 |numer postal = 5001-5022 |pagina = [http://www.bashkiaberat.gov.al/ www.bashkiaberat.gov.al] |}} '''Berat''' è la 9avla gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren il flum Osum, la muntogna Tomorr e la planira da Myzeqe en il center da l'Albania, circa 97.8 kilometers en il sid da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://discoverberat.com ''Berat''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 806 km² ed ina populaziun da 62 232 persunas.<ref>[https://citypopulation.de/en/albania/admin/berat/011__berat/ ''Berat statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad da Berat fa part al patrimoni mundial da l'UNESCO.<ref>[https://www.ecksplorer.com/blog/a-journey-to-the-unesco-historical-center-of-berat-albania= ''In viadi en il center istoric da l'UNESCO – Berat, Albania''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Turkey}} '''[[Amasya]]''', [[Provinza da Amasya]], [[Tirchia]] * {{Flagicon|Turkey}} '''[[Bağcılar]]''', [[Istanbul]], [[Tirchia]] * {{Flagicon|France}} '''[[Bérat]]''', [[Occitania]], [[Frantscha]] * {{Flagicon|Italy}} '''[[Fermo]]''', [[Marche]], [[Italia]] * {{Flagicon|Israel}} '''[[Karmiel]]''', [[District dal Nord]], [[Israel]] * {{Flagicon|Bulgaria}} '''[[Lovech]]''', [[Provinza da Lovech]], [[Bulgaria]] * {{Flagicon|Romania}} '''[[Ploiești]]''', [[Muntenia]], [[Rumenia]] * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Prizren]]''', [[District dal Prizren]], [[Kosovo]] * {{Flagicon|Montenegro}} '''[[Ulcinj]]''', [[Montenegro]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Berat}} * [http://www.bashkiaberat.gov.al bashkiaberat.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] 1qrjng6nzb2178z2dte66g3gaa7e41a 0 14708 172733 167610 2026-07-03T12:56:56Z Phyrexian 1500 categoria 172733 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Gjirokastër |maletg = Rooftop panorama view of Gjirokastër castle 5.jpg |vopna = Stema e Bashkisë Gjirokastër.svg |charta = Gjirokaster in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 473,8 |abitants = 23 270 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 49 |numer postal = 6001-6003 |pagina = [http://www.bashkiagjirokaster.gov.al/ www.bashkiagjirokaster.gov.al] |}} '''Gjirokastër''' è la indeschavel gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren il flum Drino, las Gjerë muntognas e la planira da Çajup en il sid da l'Albania, circa 230.5 kilometers en il sid da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://visit-gjirokastra.com ''Gjirokastër''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 473,8 km² ed ina populaziun da 23 270 persunas.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/albania/mun/admin/061__gjirokastër/ ''Gjirokastër statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad da Gjirokastër fa part al patrimoni mundial da l'UNESCO.<ref>[https://www.onetripatatime.com/another-unesco-site-the-historic-centre-of-gjirokastra/ ''Exploraziun da la citad da l'UNESCO Gjirokastër, Albania''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Italy}} '''[[Grottammare]]''', [[Italia]] * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Klina]]''', [[Kosovo]] * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Lipjan]]''', [[Kosovo]] * {{Flagicon|Italy}} '''[[Nardò]]''', [[Italia]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Gjirokastër}} * [http://www.bashkiagjirokaster.gov.al bashkiagjirokaster.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] p9ks9sg7m8cigtvsc1dekrgj32x3ovw 0 14709 172735 172620 2026-07-03T12:57:19Z Phyrexian 1500 categoria 172735 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Kukës |maletg = Kukës center (WPWTR17).jpg |vopna = Flag of Kukës.gif |charta = Kukes in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 957 |abitants = 36 125 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 38 |numer postal = 8501, 8502, 8503 |pagina = [http://www.kukesi.gov.al/ www.kukesi.gov.al] |}} '''Kukës''' è la dieschavla gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren il flum Drin, las Korab e Sharr muntognas e la planira da Luma en il nord da l'Albania, circa 147.4 kilometers en il center da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://albania.al/destinations/kukes/ ''Kukës''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 957 km² ed ina populaziun da 36 125 persunas.<ref>[https://citypopulation.de/en/albania/mun/admin/081__kukës/ ''Kukës statistics''], consultà ils 3 da zercladur 2025.</ref> == Citads schumellinas == {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Prizren]]''', [[Kosovo]] * {{Flagicon|United States}} '''[[Lyndhurst]]''', [[Stadis Unids]] * {{Flagicon|North Macedonia}} '''[[Tetovo]]''', [[Macedonia dal Nord]] |} == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Kukës}} * [https://web.archive.org/web/20201125230139/https://kukesi.gov.al/ kukesi.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] hs0ryceos5e758b1exxtgo2rjx6s2oq 0 14738 172736 168104 2026-07-03T13:00:16Z Phyrexian 1500 categoria 172736 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Lezhë |maletg = View of Lezhë.jpg |vopna = Flag of Lezhë.gif |charta = Lezhe in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 506.4 |abitants = 51 354 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 101.4 |numer postal = 4500 |pagina = [http://www.lezha.gov.al/ www.lezha.gov.al] |}} {{Model:Stizzar|sbagls da lungatg}} '''Lezhë''' è la sisavla gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren il flum Drin, la munt Shelbum e la planira da Zadrima en il nord da l'Albania, circa 62.8 kilometers en il center da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://www.nomads-travel-guide.com/city/lezhe/ ''Lezhë''], consultà ils 16 da october 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 506.4 km² ed ina populaziun da 51 354 persunas.<ref>[https://citypopulation.de/en/albania/mun/admin/lezhë/09206__lezhë/ ''Lezhë statistics''], consultà ils 16 da october 2025.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Lezhë}} * [http://www.lezha.gov.al lezha.gov.al: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] i5b9uy3ytav5o687470pf9dsnjy8bde 0 14739 172737 168105 2026-07-03T13:00:26Z Phyrexian 1500 categoria 172737 wikitext text/x-wiki {{Template: citad |num lung = Peshkopi |maletg = Peshkopia1 beschnitten.jpg |vopna = Flag map of Dibër County.png |charta = Diber in Albania.svg |num curt = |surfatscha = 937.88 |abitants = 14 710 |funtauna abitants = 2023 |spessezza = 7,660 |numer postal = 8301 |pagina = [https://www.peshkopia.net/ www.peshkopia.net] |}} {{Model:Stizzar|sbagls da lungatg}} '''Peshkopi''' è la dudeschavla gronda citad en l' [[Albania]]. Ella sa chatta tranteren il flum Drin, la munt Korab e las planiras da Panariti e Pela en il nord da l'Albania, circa 92 kilometers en il nord da la chapitala da l' Albania, [[Tirana]].<ref>[https://www.albaniatourism.org/destinations/diber-peshkopi/ ''Peshkopi''], consultà ils 16 da october 2025.</ref> La citad ha ina surfatscha da 937.88 km² ed ina populaziun da 14 710 persunas.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/albania/mun/admin/dibër/02210__peshkopi/ ''Peshkopi statistics''], consultà ils 16 da october 2025.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Colliaziuns == {{Commonscat|Peshkopi}} * [https://www.peshkopia.net peshkopia.net: pagina uffiziala da la citad] [[Categoria:Vischnancas da l'Albania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] qph689xtdbpr0y5v8pt1bvis6dt46w8 0 14757 172739 168192 2026-07-03T13:05:24Z Phyrexian 1500 categoria 172739 wikitext text/x-wiki '''Pereslawl-Zalesski''' ([[Lingua russa|russ]]: ''Переславль-Залесский'') è ina citad dad oblast Jaroslawl en [[Russia]]. La citad è situada a la riva dal Lai Pleschtschejewo a la sbuccada dal flum Trubezh ed è il center administrativ dal Rajon Pereslawl. La citad sa chatta 140 km davent da [[Moscau]]. La citad ha ina surfatscha da 23 km². == La istorgia da la citad == La citad è vegnida fundada l'onn 1152 da prinzi Juri Dolgoruki, il fundatur da Moscau. Qua è naschì l'onn 1220 prinzi Alexander Newski. L'onn 1302 è la citad daventada ina part dal Principadi da Moscau. L'onn 1688 ha il zar Peter I. visità la citad ed ha cumenzà a construir ina flotta a la riva dal lai. Cun questa construcziun è vegnì mess il crap da fundament per la marina russa. L'onn 1884 è il sistem da provediment d'aua da la citad vegnì terminà. == Funtaunas d'infurmaziun == * [https://www.citypopulation.de/en/russia/places/jaroslavl/pereslavl_zalesskij/78705000000__pereslavl_zalesskij/ Pereslavl'-Zalesskij (Pereslavl'-Zalesskij, Yaroslavl Oblast, Russia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information] * [https://rusmania.com/central/yaroslavl-region/pereslavl-zalessky/history-of-pereslavl-zalessky History of Pereslavl-Zalessky | Rusmania] [[Categoria:Russia]] r0gejocccbyff1c4s5spozh7lboho62 14 14899 172725 2026-07-03T12:41:20Z Phyrexian 1500 categoria 172725 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Stadis da l'Europa]] 9gj39xvaylghfexy754us5t0sifcnfc 14 14900 172727 2026-07-03T12:51:56Z Phyrexian 1500 categoria 172727 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Divisiun administrativa tenor pajais|Albania]] [[Categoria:Albania]] bjw74almk2eml82bo5rz0wohh1rmo1s 14 14901 172728 2026-07-03T12:54:15Z Phyrexian 1500 categoria 172728 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Divisiun administrativa da l'Albania]] 83egfotfqmaxsvd97jeir112g4es12z 14 14902 172741 2026-07-03T13:08:55Z Phyrexian 1500 categoria 172741 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Stadis da l'Europa]] 9gj39xvaylghfexy754us5t0sifcnfc