Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 6473 172751 162855 2026-07-09T04:05:01Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172751 wikitext text/x-wiki {{stub}}{{repassada|Ortografia, categorias, ...}} {{idiom|vallader}} [[File:Ubuntu-logo-2022.svg|thumb|250px|Logo dad Ubuntu]] [[File:Ubuntu 14 10.png|thumb|250px|Ubuntu 14.10 „Utopic Unicorn“]] '''Ubuntu''' es üna distribuziun da [[Linux]] chi basa sün Debian. Il bod dad ubuntu es da realisar ün sistem simpel dad installar e da utilisar. La prüma versiun dad Ubuntu es gnüda publichada il on 2004. Daspö la a Ubuntu as sviluppà a la plü bler ütilisada e la blü populara distribuziun da Linux. == Variantas == Dasper Ubuntu existan amo differentas variaziuns chi utilisechan alternativs programms per managar las fanestras o an alternativs intends da utilisaziun: * Kubuntu: ütilisescha [[KDE]] * Xubuntu: ütilisescha [[XFCE]] * Lubuntu: ütilisescha [[LXDE]] * Edubuntu: versiun per educaziun * Ubuntu Server: versiun minimalistica senza [[GUI]] per utilisaziun sün servers == Colliaziuns == * [http://www.ubuntu.com/ La pagina principala dal project dad ubuntu] * [https://web.archive.org/web/20110222222806/http://cdimage.ubuntu.com/daily-live/current/ telechargiar ubuntu] [[Categoria:Scienza dals computers]] 2g5glmadi3xi07ir5ir3hdp2elwpxgi 0 7362 172750 166783 2026-07-09T00:50:13Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172750 wikitext text/x-wiki {{idiom|puter}} [[Datoteca:Dr. Alban.jpg|thumb|200px|right|<center>Dr. Alban sin ina fotografia dal 2005</center>]] '''Alban Nwapa''' ([[Enugu]], [[26 avuost]] [[1957]]) es ün chantadur e produzent da musica da disco nigeriaun naturalizo svedais, meglder cuntschieu cul nom '''Dr. Alban'''. El ho tschernieu quist pseudonim, per ch'el stüdgiaiva per dvanter ün daintist. == Carriera == Dr. Alban dvantet renumno dal [[1990]] tres la publicaziun da sia prüma chanzün ''Hello Afrika'' ("Allegra Africa") e da sieu prüm album cun listess nom. El and vendet var ün milliun da copias in tuot il muond; eir sias chanzuns zieva gnidas our vettan fich success: ''One love'' ("Ün'amur", [[1992]]), ''It's My Life'' ("Ad es mia vita", [[1992]]), ''Look Who's Talking Now'' ("Guarda chi chi es a parler uossa", [[1994]]), e ''Let the Beat Go on'' ("Fo continuer il ''Beat''", [[1994]]), chi bainbod dvantent chanzuns classicas da la müsica da disco dals Ans Nonaunta. Zieva üna lungia perioda d'inactivited cumparet Dr. Alban darcho dal [[2008]], cur cha que gnit our la chanzun ''I Love the 90's'' ("Eau d'he gugent ils Ans Nonaunta"), chanteda insembel cun [[Haddaway]], ün oter chantadur da musica da disco da quella perioda. == Sias lavuors == === Albums === * [[1990]] - ''Hello Afrika'' * [[1992]] - ''One Love'' * [[1993]] - ''Hello Afrika'' (nouva ediziun) * [[1994]] - ''Look Who's Talking'' * [[1996]] - ''Born in Africa'' * [[1997]] - ''The Very Best of 1990–1997'' * [[1997]] - ''Believe'' * [[2000]] - ''Prescription'' * [[2008]] - ''Back to Basics'' === DC singuls === * [[1990]] - ''Hello Afrika'' * [[1990]] - ''No Coke'' * [[1991]] - ''U + mi'' * [[1991]] - ''Stop the Pollution'' * [[1992]] - ''It's My Life'' * [[1992]] - ''One Love'' * [[1993]] - ''Sing Hallelujah!'' * [[1993]] - ''What Is Love'' * [[1994]] - ''Look Who's Talking Now'' * [[1994]] - ''Away from Home'' * [[1994]] - ''Let the Beat Go On'' * [[1995]] - ''This Time I'm Free'' * [[1997]] - ''Mr. Dj'' * [[1999]] - ''Alla vi'' (cun [[Tomas Brolin]], [[Björn Borg]] e [[Mattias Frisk]]) * [[2001]] - ''Because Of You'' * [[2003]] - ''Work Work'' * [[2008]] - ''I Love The 90's'' (cun [[Haddaway]]) == Colliaziuns == * [https://www.drrecords.com/ Website da la ''Dr. Records'', chesa discografica da Dr. Alban] * [https://web.archive.org/web/20050925162307/http://www.dralban.info/ Website d'informaziuns da Dr. Alban] [[Categoria:Chantadurs]] htkuchs28zajne5sfcw7tn0bmxu6tgb 0 11900 172749 166502 2026-07-09T00:15:55Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172749 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Celts|lemma2=Celts (sursilvan)}}</div> [[Datoteca:Celts in Europe-fr.svg|thumb|260px|Derasaziun da las stirpas e linguas celticas: Cultura da Hallstatt en il 6avel tschientaner a.C. (mellen), expansiun maximala dals Celts vers 275 a.C. (verd cler; Lusitania: preschientscha da Celts è intscherta), las sis ‹naziuns celticas› cun linguas celticas fin en il temp modern (verd), derasaziun odierna da las linguas celticas (verd stgir)]] '''Celts''' (latin ''Celtae'' ni ''Galli'', grec ''Κέλτοι Keltoi'' ni ''Γαλάται Galatai'') vegnan numnads dapi l’antica pievels dal temp da fier ch’abitavan en l’[[Europa]] (surtut Europa Centrala e dal Vest) tranter ils territoris da derasaziun tradiziunals dals Romans da pli tard e dals Germans. Il num deriva probablamain da la ragisch indogermana ''*kel-1'' ‹che varga ora, grond› e ''*g[h]al-'' ‹savair› e signifitga ‹ils pussants, gronds, ferms›.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur'', p. 47s.</ref> Ils Celts han laschà enavos be paucs documents en scrit; plinavant èn lur stirpas e lur cultura per gronda part idas si en ils dominis dals Romans e Germans, uschia che lur moda da viver sa lascha be reconstruir cun agid da chats archeologics. == Definiziun dal term == [[Datoteca:Dünsbergfund Silbermuenze.jpg|thumb|180px|Replicat d’ina munaida d’argient celtica]] Il term ‹Celts› va enavos sin [[Herodot]]<ref>Herodot, ''Historiai'' 2, 33, 3; 4, 49, 3.</ref> ed auters auturs grecs dal 6avel e 5avel tschientaner a.C. Là vegnan designads pievels da las funtaunas dal [[Danubi]] fin a la retroterra da Massilia ([[Marseille]]) cun il term ''Keltoi''. Ils auturs grecs e romans enconuschevan mintgamai be ina part dals pievels che vegnan considerads oz sco ‹Celts›. Els han transferì la denominaziun Celts sin auters pievels ed etnias ch’als parevan da tutgar ensemen. Tut tenor puntg da vista u sectur spezial signifitga il term ‹Celts› ina cuminanza linguistica da l’Europa Centrala e da l’Europa dal Vest (vista linguistica)<ref>Helmut Birkhan: ''Nachantike Keltenrezeption'', p. 16s.</ref>, cuminanzas d’abitadis cun ina cultura materiala sumeglianta (definiziun archeologica) ubain pievels cun ils medems usits e praticas religiusas (definiziun etnologica). Vitiers vegn l’idea ch’i sa tractia tar ils Celts da quels pievels che sajan vegnids considerads dals [[Grecs]] e [[Romans]] sco celtics. Las definiziuns dals singuls secturs spezials na correspundan betg dal tuttafatg ina a l’autra. La determinaziun vegn anc engrevgiada tras la mancanza quasi cumpletta da funtaunas scrittas areguard las culturas che vegnan taxadas sco celticas, e quai fin la romanisaziun da lur territoris da colonisaziun. Perquai sa basan las enconuschientschas davart las culturas celticas surtut sin chats archeologics e sin singuls rapports generals da vart da cronists grecs e romans. Per ils linguists cumpiglia il term ‹Celts› en emprima lingia las persunas che discurrivan ina da las linguas celticas preistoricas. Las linguas celticas furman in’atgna gruppa entaifer las linguas da quel temp. Tenor l’archeologia datti lioms tranter ils pievels celtics da la [[Spagna dal Nord]] fin en la [[Boemia]]; quels s’expriman en furma da tratgs cuminaivels entaifer la cultura da l’Europa Centrala dal temp da fier (8avel fin emprim tschientaner a.C.). Il svilup cuntinuà nà da las culturas precedentas dal temp da bronz en l’Europa Centrala, en spezial da la cultura da santeris cun urnas, è cumprovada cleramain. Ils Celts vegnan surtut mess en connex cun la [[Cultura da Hallstatt]] e cun la [[Cultura da Latène]]. Ils nums da questas duas culturas derivan da dus lieus da chat, numnadamain dal champ da fossas da [[Hallstatt]] al [[Lai da Hallstatt]] en l’[[Austria Auta]] e dal lieu da chat [[La Tène]] al [[Lai da Neuschatel]] en la [[Svizra franzosa]]. En omadus lieus han ins fatg en il decurs dal 19avel tschientaner scuvertas fitg ritgas ch’han pussibilità d’elavurar in’emprima cronologia. Tscherts auturs dovran il term Celts be per l’uschenumnada epoca celtica classica che cumenza ca. 650&nbsp;a.C. I vala sco cumprovà ch’ils Celts n’han mai furmà in pievel serrà u schizunt ina naziun; igl è plitost inditgà da discurrer da diversas gruppas etnicas cun tratgs culturals communabels. I sa tractava pia da stirpas parentadas ch’avevan sumegliantas culturas e che sa differenziavan tras quai dals pievels vischins, sco ch’explitgeschan per exempel [[Tacitus]] en la ‹Germania› u [[Caesar]] en ‹De bello Gallico›. == Derasaziun == === Determinaziun archeologica === Archeologicamain tanscheva la derasaziun la pli vasta da la cultura materiala celtica da l’[[Engalterra]] dal Sidost, la [[Frantscha]] e la [[Spagna dal Nord]] en il vest fin en l’[[Ungaria dal Vest]], la [[Slovenia]] e la [[Croazia dal Nord]] en l’ost; en pli da l’Italia Superiura en il sid fin al cunfin settentriunal da las Muntognas Mesaunas en [[Germania]]. Daspera tanschan singuls chats dal temp da Latène sur l’entir [[Balcan]] e fin en l’[[Anatolia]] (en il territori da colonisaziun dals Galats en la [[Tirchia]] odierna). Quests chats èn d’attribuir a las migraziuns celticas ch’han cumenzà en il quart tschientaner a.C. Igl è dispità, schebain ins duaja er includer l’[[Engalterra dal Sidost]] en il territori da derasaziun archeologic da la cultura celtica. Ils chats archeologics da questa regiun dal temp da fier mesaun e tardiv (ca. 600–30&nbsp;a.C.) mussan atgnadads regiunalas e localas che sa differenzieschan fermamain dals chats continentals. En la [[Galicia]] ([[Spagna dal Nord]]) han ins medemamain chattà intginas fiblas dal temp da Latène; d’in orizont cultural en il senn da la Cultura da Latène na sa lascha però betg discurrer en questa regiun. En il sid cunfinava l’Europa Centrala celtica oriundamain cun la cultura etrusca, vers ost e sidost cun la cultura greca, traca e scita. Grondas parts da quests territoris èn pli tard vegnidas integradas en l’Imperi roman. Al nord dal territori d’influenza dals Celts eran da chasa diversas stirpas germanas. Cun tut las culturas numnadas han ils Celts trategnì in stgomi cultural ed economic intensiv. === Cumprovas linguisticas === [[Datoteca:Keltisch Sprachen.svg|thumb|150px|Las linguas celticas ch’èn sa mantegnidas fin oz]] Linguas celticas sa laschan cumprovar da parts da la [[Peninsla Iberica]] fin en l’[[Irlanda]] en il vest ed en il sidost fin en il [[Balcan dal Nord]]; in bratsch tardiv tanscha fin en l’[[Anatolia]]. Dal cunfin linguistic vers nord (Muntognas Mesaunas en [[Germania]]) san ins be pauc; en il sid da las Alps tanscheva il territori celtic fin en la [[Planira dal Po]]. Ils mussaments per la definiziun linguistica da l’intschess celtic èn: * Il territori da derasaziun maximal da las stirpas celticas sco ch’el è documentà en funtaunas anticas. Per exempel tematiseschan tant auturs grecs sco er romans l’immigraziun da stirpas celticas (e tracas) en l’[[Anatolia]] (cf. per exempel en la Bibla la brev da [[Paulus]] als Galats). * Cumprovas da l’antica tardiva tenor las qualas i vegniva discurrì en l’[[Anatolia]] in dialect sumegliant a quel da [[Trier]]. * Ils paucs relicts da pleds celtics en linguas modernas da l’Europa Centrala e da l’Ost. Da quels fan per exempel part la denominaziun da singulas stirpas u regiuns sco Gals en [[Frantscha]], [[Galicia]] en [[Spagna]] u Galats en l’[[Asia Minura]]; en pli emprests da pleds sco per exempel il term ''iskos'' ‹pesch› en il basc. * Elements caracteristics da las linguas celticas en toponims, per exempel nums locals sin ''-briga'' e ''-durum'' cun las midadas specificas liadas a la regiun. * Chats d’inscripziuns sin crap, da graffitis sin stgaglias da ton, da munaidas e tavlettas da plum en lingua celtoiberica, lepontica u gallica a partir dal 6avel tschientaner a.C. Las inscripziuns èn scrittas u en in’atgna scripziun (p.ex. alfabet lepontic da [[Lugano]]) u en scripziuns estras sco la iberica, l’etrusca u pli tard la latina. == Lingua == Las linguas celticas vegnan attribuidas a la gruppa occidentala da las linguas indogermanas. D’ina lingua celtica originara n’èn sa mantegnids nagins fastizs. Tar ils documents celtics che vegnan considerads sco ils pli vegls tutgan tals en lingua lepontica dal 6avel tschientaner a.C. Sper inscripziuns ch’èn savens fitg curtas dat surtut il chalender lunisolar da [[Coligny]], ch’è scrit en lingua gallica, invista en aspects immaterials da la cretta e da la vita da mintgadi dals Celts. Texts pli lungs en lingua celtoiberica ed en scripziun iberica furman ultra da quai las tavlas da [[Botorrita]] dal segund e prim tschientaner a.C. Las linguas celticas da la terra franca èn tuttas mortas ora. Sin la [[Peninsla Iberica]] vegniva discurrì celtoiberic; ensemen cun il gallic ed il lepontic è questa lingua svanida en il decurs da la romanisaziun. En l’[[Asia Minura]] era preschenta en l’antica la lingua galatica ch’è documentada be marginalmain. Da las linguas celticas insularas existan oz anc il valisic u kimric (a [[Wales]]), l’irlandais (dapi il 1922 emprima lingua uffiziala en l’[[Irlanda]] sper l’englais), il gaelic (en [[Scozia]]; en ils [[Highlands]] e surtut sin las [[Hebridas]]) ed il breton (ch’è vegnì manà en [[Bretagna]] d’emigrants da las inslas britannicas en il 5avel tschientaner). Il manx sin l’[[Isle of Man]] è mort ora ils onns 1970, il cornic a [[Cornwall]] gia en il decurs dal 18avel tschientaner. I dat però emprovas da puspè far reviver tant il manx sco er il cornic. == Istorgia == === Cultura da Hallstatt === [[Datoteca:Keltengrabhuegel_Hochdorf.jpg|thumb|220px|Crest-fossa dal temp da Hallstatt (Germania)]] La menziun dals Celts e lur localisaziun coincida cun la cultura da Hallstatt tardiva. Quella era sa sviluppada dapi ca. 800/750&nbsp;a.C. en la regiun tranter la [[Frantscha da l’Ost]] e l’[[Austria]] or da la cultura da santeris cun urnas dal temp da bronz tardiv. La Cultura da Hallstatt dueva la finala cumpigliar il territori che tanscha da la [[Slovenia]] sur l’[[Austria]], l’[[Ungaria dal Nordvest]], la [[Slovachia dal Sidvest]], la [[Tschechia]], la [[Germania dal Sid]], la [[Svizra]] e la [[Frantscha da l’Ost]]. L’entir intschess ha [[Georg Kossack]] sutdividì il 1959 en in tschertgel da Hallstatt oriental ed en in tschertgel da Hallstatt occidental; il cunfin tranter quels è situà tranter l’Austria Centrala e l’Austria da l’Ost. Ils dus tschertgels numnads sa differenzieschan surtut tras lur moda d’abitar ed ils rituals da sepultura. En il tschertgel dal vest eran usitadas grondas culegnas fortifitgadas situadas sin spelms ch’eran circumdadas d’abitadis pli pitschens. En il tschertgel da l’ost dominavan curts signurilas ch’eran medemamain fortifitgadas, ma ch’eran da dimensiun pli pitschna. En il vest vegnivan persunalitads impurtantas sepulidas cun agiuntar ina spada u in stilet; en l’ost percunter eran usitadas maneras da cumbat sco object da fossa. Plinavant vegnan a la glisch en il vest ritgas fossas munidas cun chars; tipicas per l’ost èn percunter fossas da guerriers che portan tut las armas, inclusiv la chapellina ed il cuirass. Fossas da prinzis pompusas en il vest ([[Germania dal Sid]], [[Burgogna]]) e fossas d’umens cun armaziuns cumplettas en l’ost (da la [[Baviera da l’Ost]] fin en la [[Slovenia]]) èn surtut tipicas per la cultura da Hallstatt tardiva (ca. 650 fin 475&nbsp;a.C.). Numerus chats cumprovan ils contacts tranter las elitas dal temp da Hallstatt e l’antica da l’Europa dal Sid. La provegnientscha da questa rauba d’import tanscha da la part occidentala da la [[Mar Mediterrana]] fin en l’[[Iran]]; l’accent giascha sin products etruscs e grecs. Ina particularitad da la cultura da Hallstatt furman las culegnas situadas sin spelms ch’èn cumprovadas surtut en la [[Frantscha da l’Ost]], en la [[Svizra]] ed en parts da la [[Germania dal Sid]]. Dus lieus da chat ch’èn perscrutads spezialmain bain furman il [[Mont Lassois]] sper [[Vix]] en [[Frantscha]] e la [[Heuneburg]] sper [[Hundersingen an der Donau]] en il [[Baden-Württemberg]]. Savens han ins chattà en questas culegnas imports grecs e fossas da prinzis en la proxima vischinanza; perquai las numnan ins per part ‹sedias da prinzis›. Exchavaziuns pli novas han però er cumprovà en abitadis situads en la planira imports mediterrans, uschia ch’ins parta er qua da la preschientscha d’ina classa sociala superiura. Las relaziuns da commerzi cun il tschertgel cultural grec èn surtut sa splegadas sur la colonia greca Massilia/[[Marseille]]. Insumma para la populaziun dal temp da Hallstatt en la [[Frantscha da l’Ost]] odierna (per lung il [[Rodan]] e la [[Saone]]) d’avair gì ina posiziun-clav areguard il svilup da la cultura da Hallstatt en l’Europa Centrala en general. En il decurs da la segunda mesadad dal 6avel tschientaner èn las societads ch’eran sesentas al nord ed al vest da la Cultura da Hallstatt vegnidas influenzadas pli e pli fitg da quella. Per part han ellas surpiglià tradiziuns da la Cultura da Hallstatt ed èn er vegnidas integradas en la rait da contacts da quella. Regiuns ch’èn stadas centralas per quest svilup furman la [[Champagne-Marne]] e la [[Hunsrück-Eifel]] en il vest sco er la regiun enturn il [[Dürrnberg (Hallein)]] en l’[[Austria]]. === Cultura da Latène === [[Datoteca:Celts in III century BC.jpg|thumb|220px|Expansiun da la cultura celtica fin en il terz tschientaner a.C.]] A la Cultura da Hallstatt è suandada la Cultura da Latène (a partir da ca. 480&nbsp;a.C. fin 40/1&nbsp;a.C., tut tenor regiun). Ils stils artistics da quel temp èn segnads da models mediterrans e da l’Europa da l’Ost (influenzas etruscas, grecas e sciticas). La Cultura da Latène furma il davos temp da fluriziun da la cultura celtica. En general sa lascha la Cultura da Latène sutdivider en trais fasas. Tut tenor regiun resortan quellas cleramain u sa differenzieschan er main ferm ina da l’autra; plinavant divergescha la midada d’ina fasa a l’autra tut tenor regiun per ina enfin duas generaziuns: # Latène tempriv (ca. 480/450 fin ca. 300&nbsp;a.C.) # Latène mesaun (ca. 300 fin 150&nbsp;a.C.) # Latène tardiv (ca. 150 fin ca. suenter 50&nbsp;a.C. resp. tut tenor regiun fin la midada dal temp) ==== Latène tempriv – orizont da las fossas pompusas ==== Durant il temp da Latène tempriv cuntinuescha la cultura materiala dal temp da Hallstatt; ils centers culturals sa spostan però per divers motivs da la [[Germania dal Sid]] vers nord, vest ed ost. Sper conflicts guerrils – per ils quals mancan cumprovas evidentas – vegnan er fatgs valair en connex cun las culegnas sin spelms problems da l’ambient. In’ulteriura teoria parta dal fatg ch’ils [[Etruscs]] hajan avert novas rutas da commerzi vers nord ed en direcziun da l’[[Atlantic]] per guntgir la concurrenza da las colonias grecas en la [[Frantscha dal Sid]]. Quai haja contribuì al svilup economic en las regiuns dal Rain Mesaun e da la [[Champagne-Marne]]. La nova ritgezza sa manifesteschia alura per intginas generaziuns en ils chats da fossas. In ulteriur indizi per l’influenza creschenta nà da la regiun mediterrana pudess esser la midada da stil drastica d’elements plitost geometrics-abstracts dal temp da Hallstatt al stil naturalistic-figurativ dal temp da Latène tempriv. Da las regiuns [[Champagne-Marne]], [[Hunsrück]], [[Eifel]] e [[Dürrnberg]] èn enconuschentas numerusas ‹fossas da pumpa› dal Latène tempriv. Er pli en l’ost, en la [[Franconia]] ed en la [[Boemia]], èn avant maun fossas dotadas ritgamain e gronds abitadis fortifitgads che sa laschan attribuir al Latène tempriv. Las fossas da persunas en auta posiziun sa distinguan da quel temp tras objects da fossa ornads en il stil da Latène; igl èn quai surtut chars, cliniez (savens dad aur), armas sco er products importads dal territori mediterran. En singuls cas (al [[Glauberg]]) è l’isanza dal temp da Hallstatt da marcar ils crests-fossa u santeris cun craps u stelas sa sviluppada en il Latène tempriv a statuas elavuradas detagliadamain che mussan tratgs umans. Questas statuas mussan detagls (curuna da feglia da vistga, stilet) che correspundan exactamain cun las agiuntas dals sepulids. Las statuas pon perquai vegnir interpretadas sco in’emprova d’illustrar il trapassà (evtl. a basa da models grec-etruscs). Surtut dal Latène tempriv, ma er da las proximas epocas han ins ultra da quai chattà diversas fossas d’autras classas socialas sco er singuls abitadis pli pitschens. Las lavurs d’aurer e d’ulteriura bischutaria, ma er las sculpturas da crap e las paucas sculpturas da lain ch’èn sa mantegnidas en il stil da Latène dattan perditga d’abilitads tecnicas ed artisticas fitg avanzadas. Dal temp che la tradiziun da las fossas da pumpa fluriva en il vest ed en il nord da l’intschess cultural celtic, han cumenzà en il sid ed en l’ost las migraziuns dals Celts. Cumbain che quellas vegnan per regla associadas cun il temp da Latène mesaun, han emprims moviments migratorics gia cumenzà pli baud. Qua sa manifesteschan probablamain differenzas regiunalas. ==== Latène mesaun e migraziuns celticas ==== [[Datoteca: Celtic settlement-Open-Air Archaeological Museum Liptovska Mara - Havranok, Slovakia 1.jpg |thumb|190px|Reconstrucziun d’in abitadi celtic en Slovachia]] In’emprima preschientscha d’immigrants celtics en l’Italia dal Nord, che steva da quel temp surtut sut influenza etrusca, sa lascha cumprovar a partir dal 6avel tschientaner a.C. Cun il moviment da migraziun ch’ha cumenzà a partir dal 5avel tschientaner a.C. arriva la cultura celtica alura er en la [[Spagna dal Nord]] ed en il [[Portugal]]. Qua na paran ils Celts però betg d’avair stgatschà las culturas dal lieu; igl è bler pli probabel che las diversas societads ch’eran domiciliadas oriundamain en la regiun han surpiglià plaun a plaun elements culturals da l’Europa Centrala. Perquai vegnan ils umans che vivevan en il temp da fier tardiv en la Spagna dal Nord ed en il Portugal er numnads Celtoibers. A medem temp èn gruppas celticas sa domiciliadas en las regiuns superiuras da l’[[Italia]] ed en la [[Planira dal Po]]. Da qua anora han ils Celts schizunt attatgà a l’entschatta dal quart tschientaner a.C. [[Roma]]. L’assedi da Roma sut il manader celtic [[Brennus]] (probablamain 387/386&nbsp;a.C.) ha laschà enavos tar la pussanza mundiala da pli tard in trauma ch’è sa mantegnì ditg. Autras lingias celticas èn avanzadas sur l’Europa dal Sidost ed il [[Balcan]] en la [[Grezia]] e l’[[Asia Minura]]. Il 279 a.C. han gruppas da Celts sut in manader d’armada che vegn medemamain numnà Brennus (il num vegn perquai plitost resguardà sco titel che sco num da persuna) cuntanschì [[Delphi]], nua ch’ellas èn vegnidas rebattidas. Ina part dals Celts è la finala sa chasada en l’[[Anatolia Centrala]]; là cumparan els anc tschientaners pli tard en il [[Nov Testament]] sut il num Galats. Malgrà las migraziuns èn parts da las stirpas celticas restadas en lur regiuns d’origin en l’Europa Centrala. Quai cumprovan ils chats archeologics, cumbain che quels èn bler pli stgars ch’en il Latène tempriv e tardiv (surtut en il nord da las Alps ed en la [[Germania dal Sid]]). Ma betg be il dumber, mabain er la cumposiziun dals chats divergescha fermamain dal temp da Latène tempriv: las fossas da prinzis e las culegnas sin spelms fortifitgadas svaneschan quasi dal tuttafatg. Enstagl cumparan fossas simplas, bunamain povras ed abitadis pli pitschens e main structurads. Bain sa lascha anc cumprovar en las fossas ina classa superiura locala u regiunala, ma a quella vegn agiuntada be ina part minimala dal possess sco objects da fossa (uschenumnada isanza da pars-pro-toto). Vers la fin dal temp da Latène mesaun ha gì lieu ina remigraziun da parts da la populaziun cun influenza celtica en las regiuns situadas al nord da las Alps. Il motiv probabel èn las diversas victorias extinctivas dals Romans ch’avanzavan vers las Alps. Tscherts perscrutaders èn er da l’avis che la cultura dal temp da Latène tardiv saja vegnida influenzada a moda decisiva dals Celts ch’èn remigrads nà da l’Italia dal Nord. Quels avevan vivì là sur pliras generaziuns ed eran vegnids en contact cun la cultura da citad fitg sviluppada dals Etruscs tardivs ed avevan er absorbà influenzas da la Grezia e da la cultura romana tempriva. Da l’autra vart sa laschan cumprovar influenzas celticas sin ils Romans, surtut areguard la tecnica da las armas e la construcziun da chars. ==== Latène tardiv – Cultura d’oppida ==== [[Datoteca:Gergovie mur pano2.jpg|thumb|220px|Mirs d’in oppidum celtic a Gergovie (Frantscha)]] A partir da la segunda mesadad dal terz tschientaner a.C. han ins puspè erigì gronds abitadis fortifitgads, uschenumnadas oppida. Quellas èn sa derasadas nà da l’ost e dal sid ed han er cuntanschì las Prealps ed il territori da la Germania odierna fin a l’ur settentriunal da la Muntogna Mesauna. Il term ''oppida'' deriva da descripziuns romanas, per exempel tar [[Julius Caesar]], e vegn per regla be applitgà sin ils abitadis dal temp da Latène tardiv. Cumparegliabel als gronds abitadis fortifitgads dal temp da Hallstatt tardiv e dal temp da Latène tempriv laschan questas oppida enconuscher structuras da citad e pudevan en singuls cas cuntanscher in dumber d’abitants respectabel (5000 fin 10&nbsp;000). Exempels per quest gener d’abitadi furman (en Germania) per exempel il [[Staffelberg]] (Menosgada) en la [[Franconia Superiura]], l’oppidum da [[Manching]] en la [[Baviera Superiura]], l’oppidum [[Finsterlohr]] en vischinanza da [[Creglingen]], l’oppidum da [[Heidetränk]] en il [[Taunus]], il rempar circular sin il [[Dünsberg]] sper [[Giessen]], il rempar circular dad [[Otzenhausen]] sper [[Nonnweiler]], la [[Heidenmauer]] sper [[Bad Dürkheim]] e la [[Donnersberg]] en il [[Palatinat dal Nord]]. La cultura d’oppida celtica ha cuntanschì sia fluriziun a partir da la fin dal segund tschientaner a.C. fin la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard la differenziaziun sociala ed economica da quel temp, il grond svilup da la mastergnanza e da l’artisanat, e damai ch’ils Celts faschevan commerzi a lunga distanza avevan els cuntanschì da quel temp il stgalim d’ina cultura auta. Sulettamain la mancanza d’ina furma scritta derasada vastamain cuntrafa a questa denominaziun. A basa da las descripziuns anticas en funtaunas romanas e grecas pon ins però supponer che las stirpas celticas avevan sviluppà ina tecnica culturala fitg avanzada areguard il tradir savida en furma orala. I para er ch’ils Celts hajan desistì per motivs cultics da fixar memia bler en scrit. Da chats dal temp da Latène tardiv pon ins però concluder che la classa sociala superiura s’acquistava adina dapli enconuschientschas da la furma scritta. Lur pli gronda extensiun territoriala han las stirpas celticas cuntanschì vers il 200 a.C. En il nordvest dal territori da derasaziun (tranter la [[Muntogna Mesauna]] ed il [[Rain]]) è la cultura svanida successivamain en il decurs dal prim tschientaner a.C. Il motiv vegn ad esser stà l’avanzament da stirpas germanas vers sid. ==== Celts e Romans – cultura galloromana e cultura norica-pannonica ==== Tut auter è sa preschentada la situaziun en la sfera d’influenza romana. Suenter ch’ils Romans sut [[Caesar]] (en la Gallia) resp. sut [[Augustus]] (en la Rezia) han conquistà las Prealps en il nord, han grondas parts da la cultura celtica cuntinuà ad exister en las provinzas romanas Raetia, Noricum e Pannonia sco er en ina zona da transiziun tranter las sferas d’influenza dals Romans e Germans. Suenter la midada dal temp ha cuntinuà la romanisaziun miaivla da questas regiuns, quai ch’ha manà ad ina cultura galloromana relativamain autonoma en il vest ed ad ina cultura norica-pannonica en l’ost. Singuls elements da la cultura celtica han perdurà fin en l’antica tardiva. ==== La fin da la cultura galloromana e da la cultura norica-pannonica ==== Cun l’irrupziun da stirpas germanas en las provinzas da l’Imperi roman situadas en il nord da las Alps (a partir dal terz tschientaner s.C.) han influenzas da la cultura germana stgatschà pli e pli la cultura galloromana e la cultura noric-pannonica. La fin da la cultura noric-pannonica marcheschan surtut trais svilups: al nord ha l’Imperi roman surdà la defensiun dals cunfins a mercenaris germans; pass per pass è la populaziun noric-pannonica vegnida evacuada en direcziun da l’[[Italia]] e da [[Bizanz]]; e la finala èn las stirpas germanas sa derasadas fin en l’[[Italia]], la [[Spagna]] e sur ils cunfins da l’[[Imperi roman oriental]] ora. Uschia è la cultura noric-pannonica svanida anc avant la fin da l’Imperi roman occidental l’onn 476 a.C. Sulettamain en la provinza Pannonia han anc pudì sa mantegnair per intgins onns tschertas restanzas da questa cultura; quellas èn svanidas en quel mument ch’ils [[Huns]] han conquistà la provinza. Vers la mesadad dal terz tschientaner s.C. han stirpas germanas sblundregià repetidamain la vart sanestra dal Rain. Suenter avair dà si il limes vers il 260 e spustà il cunfin al [[Rain]], han las provinzas però pudì far frunt als assagls dals [[Germans]] ed èn restadas relativamain stabilas fin la fin da l’[[Imperi roman occidental]]. Durant l’emprima mesadad dal quart tschientaner è [[Trier]] daventà ina citad imperiala, quai ch’ha manà ad ina davosa fluriziun e stabilitad tar las provinzas situadas da la vart sanestra dal Rain, vul dir tar la cultura galloromana. Igl è probabel ch’il dumber da la populaziun è sa diminuì sin la champagna; ma en ils lieus fortifitgads en il sid d’ina lingia che tanscha da [[Cologna]] a [[Boulogne-sur-Mer]] è la populaziun galloromana restada sesenta. Al nord da questa lingia eran sa stabilidas a partir dal terz tschientaner gruppas franconas. Lur manaders èn avanzads pass per pass en posiziuns da cader entaifer l’armada romana. Medemamain èn famiglias franconas immigradas en il territori galloroman (che vegniva uss simplamain numnà territori roman). Probablamain han quellas furmà pli e pli fitg la classa sociala superiura, senza però stgatschar la populaziun indigena. [[Datoteca:Rock of Cashel-cross.jpg|thumb|150px|La crusch celtica (Irlanda) vala sco adattaziun da simbolica antica al cristianissem]] Suenter la fin da l’Imperi roman occidental han ils retgs francons – che vesevan sasezs sco successurs da l’Imperi roman – pudì surpigliar al Rain ed en la Gallia las structuras d’administraziun localas e regiunalas dals Galloromans ch’eran per part anc en funcziun. En il vest èn ils colonisaturs francons vegnids romanisads cun il temp, pli en l’ost, vers il Rain, è la populaziun (gallo-)romana percunter vegnida germanisada en il decurs dals proxims dus tschientaners ed ha er surpiglià pli e pli las isanzas dals [[Francs]]. Il cristianissem, ch’era gia vegnì introducì dal temp da l’Imperi roman, ha per gronda part survivì la midada da cultura. En la regiun da la [[Mosel]] èn davosas restanzas da la cultura galloromana (atgnadads linguisticas ed usits) sa mantegnidas fin en il temp autmedieval. Tranter il Rain Central e las Alps sa laschan numerus nums da vitgs, da cultira e da flums manar enavos sin denominaziuns celticas. Che quests nums èn anc oz en diever, cumprova in tschert grad d’integraziun d’elements da la lingua e cultura celtica da vart da las novas gruppas etnicas ch’èn immigradas en il decurs dal temp da la migraziun dals pievels. Da vulair deducir da quai ina cuntinuitad da la populaziun celtica en questas regiuns fin ozendi, fiss però exagerà. == Remartgas davart las funtaunas anticas == === Texts === Probablamain han ils Celts desistì sapientivamain da fixar en scrit e sin material persistent cuntegns areguard lur societad, religiun e tradiziun. Enstagl para la tradiziun orala d’esser stada da grond’impurtanza. Las abilitads fitg sviluppadas dals Celts da dar vinavant cuntegns a bucca e lur aversiun latenta encunter la furma scritta èn documentadas tar plirs auturs antics, tranter auter tar [[Caesar]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160110142735/http://www.latein.at/index.php?tr=63&me=1 ''De bello gallico'', cudesch VI, chapitel 14.]</ref> Surtut dal temp da Latène tardiv datti sper ils curts texts avant maun er cumprovas archeologicas d’utensils da scriver or da diversas oppida. Ins suppona perquai che almain la classa sociala superiura dals Celts aveva tschertas enconuschientschas da linguas estras e dal scriver, probablamain surtut per intents economics. Sper las atgnas scrittiras (il gallic, celtoiberic e lepontic) è er vegnì fatg diever da l’iberic, etrusc e latin. Ils Celts en il Noricum possedevan in’atgna scrittira ch’era parentada cun l’etrusc e che vegniva nudada da dretga a sanestra. Quella è surtut cumprovada tras la plazza d’exchavaziun [[Magdalensberg]] en la [[Carinzia]] (A). Ma gia avant l’occupaziun dal territori tras ils Romans (15&nbsp;a.C.) era il latin daventà là la lingua dominanta en scrit ed a bucca. Sin las Inslas Britannicas è er cumprovada tranter il quart ed il 7avel tschientaner la scrittira d’Ogham che cumpara surtut sin craps fossa e sin craps da cunfin irlandais. Pervi da la mancanza d’agens documents en scrit sa basan las enconuschientschas davart ils Celts sin funtaunas per part fitg problematicas (tendenziusas) da vart da l’istoriografia da lur vischins mediterrans (Grezia antica, Imperi roman) sco er sin chats archeologics. === Archeologia === Numerus chats archeologics da l’Europa Centrala intermedieschan in viv maletg da la cultura dals Celts da l’antica. Las infurmaziuns las pli veglias davart la cultura e las relaziuns da commerzi dals Celts derivan dals crests-fossa dal temp da Hallstatt tardiv e dal temp da Latène tempriv. En questas uschenumnadas fossas da pumpa u da prinzis han ins sepulì defuncts ch’occupavan in’auta posiziun sociala; per il pli èn las fossas munidas ritgamain cun objects da fossa. Savens giaschevan ils morts sin chars, ils quals cumprovan ch’ils Celts enconuschevan tecnicas da construcziun da chars fitg sviluppadas. Daspera èn er enconuschentas sepulturas sin clinas, ina sort sofa u giaschaditsch (p.ex. a [[Hochdorf]]). Sper fossas dad umens existan da quel temp er fossas da prinzi da dunnas ch’èn medemamain dotadas ritgamain. Ed ultra da quai datti numerus chats da crests-fossa e da fossas plattas main ritgs e lieus d’exchavaziun d’abitadis pli pitschens. Al [[Glauberg]] ([[Hessen]]) è sa sviluppà en il 5avel tschientaner a.C. in center dals Celts da muntada surregiunala. Là è documentada in’ovra chalendara ch’è unica en tut l’Europa.<ref>[http://www.planetarium-berlin.de/Programm/v-398/Zwischen-Himmel-und-Erde ''Zwischen Himmel und Erde – das frühkeltische Kalenderbauwerk am Glauberg''].</ref> La culminaziun da la cultura celtica han furmà las oppida che valan sco tratg spezialmain tipic dals Celts. I sa tracta da gronds abitadis fortifitgads ch’eran savens situads en l’autezza e che sa laschan cumprovar en l’entir territori celtic. En la Germania dal Sidvest cumparan las fortezzas quadrangularas savens anc oz en la cuntrada sco monuments da la terra. Probablamain avevan quellas pliras funcziuns (religiun/cult, fortificaziun, claus e.a.); en emprima lingia furmavan ellas però bains protegids. == Societad == [[Datoteca: 0910 Tracht der Kelten in Südpolen im 3. Jh. v. Chr.JPG|thumb|150px|Reconstrucziun da la vestgadira celtica a basa da chats archeologics]] Las invistas en la societad celtica ch’ils auturs grecs dattan èn plitost magras. Da fossas da prinzis dal temp da Hallstatt tempriv sco er dal text ‹De bello Gallico› (‹La guerra en Gallia›) da [[Julius Caesar]] pon ins almain concluder per il tschertgel da Hallstatt occidental che la societad era sutdividida en unitads localas e regiunalas cun ina structura ierarchica sviluppada pli u main ferm. A la testa da la societad sa chattavan ils uschenumnads prinzis ch’ordinavan e survegliavan probablamain projects da construcziun pli gronds. Daspera tgiravan quests prinzis contacts cun auters prinzis e controllavan il commerzi a gronda distanza. Or dad analisas geneticas e funtaunas anticas dal temp da Latène tardiv resulta – almain per intginas stirpas sco ils Eduis en l’ost da la [[Frantscha]] – ch’ils uffizis e las posiziuns da cader na vegnivan betg ertadas, mabain consegnadas tras elecziun. Tant per il temp da Hallstatt tardiv sco er per quel da Latène èn cumprovadas relaziuns economicas spaziusas. Per l’epoca da Latène tardiva relatan ils auturs antics er da structuras politicas luccas, ma fitg amplas. Quellas n’han però mai furmà la basa per ina schientscha communabla sco etnia u per sviluppar in sistem politic communabel consistent e da lunga durada. === Druids === Tras divers auturs da l’antica tardiva èn enconuschents plirs manaders spirituals che derivavan da las classas socialas superiuras. Questas persunas vegnan numnadas druids. Tenor ils auturs antics furmavan els ils sacerdots dals Celts. Areguard lur casta scriva Caesar: «Ils druids han da s’occupar dal cultus, ad els deschi da preschentar tant las unfrendas privatas sco er las publicas e d’interpretar las prescripziuns religiusas. Enturn els sa rimna mintgamai in grond dumber d’umens giuvens per sa laschar instruir ed ils Gals als tegnan grondamain en onur.»<ref>Caesar: ''De bello gallico'', VI, 13.</ref> Insumma eran, tenor Caesar, il cult divin e resguards religius da gronda muntada per ils Gals.<ref>Caesar: ''De bello gallico'', VI, 16.</ref> Entaifer la societad celtica furmavan ils druids ina classa superiura d’auta furmaziun intellectuala e religiusa. Da funtaunas anticas e mitus tradids resulta ch’ils druids avevan la predominanza envers ils prinzis che derivavan per ordinari da la medema classa sociala. La furmaziun dals druids pudeva durar fitg ditg, sco quai che Caesar relata: «Per regla na sa participeschan ils druids betg a las guerras e na pajan er betg taglias sco ils auters. [...] Quests privilegis èn per blers motiv avunda da sa deditgar a lur ductrinas u ch’ils geniturs u parents als tramettan tar ils druids. Sco ch’igl ha num, emprendan els là ordadora in grond dumber da vers. Perquai restan intgins fin 20 onns en scolaziun.»<ref>Caesar: ''De bello gallico'', VI, 14.</ref> Sper lur uffizis sacerdotals exequivan ils druids però tuttavia er funcziuns mundanas, per exempel sco magister, medi, perscrutader da la natira u derschader. Tenor Caesar furmava l’excommunicaziun, pia il vegnir exclus da tut ils rituals d’unfrenda, il pli grev chasti ch’ins pudeva s’imaginar.<ref>Caesar: ''De bello gallico'', VII 33,3.</ref> E [[Strabon]] lauda ils druids per lur sentiment da giustia.<ref>Strabon: ''Geographika'', IV, 4,4.</ref> En la fasa tardiva da la cultura dals Celts duain er dunnas avair gì access a la funcziun da druid. Er las infurmaziuns concernent quest punct derivan quasi exclusivamain da funtaunas d’ordaifer (da l’intschess roman e dal temp medieval tempriv).<ref>Hans Peter Schneider: [http://books.google.at/books?id=uVSprhMo6HwC&pg=PA3&dq=Historia+Augusta&hl=de&sa=X&ei=HpsyT_mHLsOcOsOglPUG&ved=0CFAQ6AEwBQ#v=onepage&q=Historia%20Augusta&f=false ''Über die ‹Historia Augusta›''], GRIN-Verlag, 2003, ISBN 3-638-84282-7.</ref> === Rolla da la dunna === Cumbain che las dunnas giudevan in’auta stima e pudevan – schebain pli darar – avanzar en autas posiziuns, era la societad celtica organisada tut en tut a moda patriarcala. Las pli enconuschentas Celtas che vegnan numnadas d’auturs antics èn [[Boudicca]] ch’ha manà ils onns 60/61&nbsp;s.C. l’insurrecziun dals Icens (Britannia, Norfolk) cunter ils Romans sco er [[Cartimandua]], ‹regina› dals Brigants ch’è vegnida victorisada l’onn 77&nbsp;s.C. dad [[Agricola]]. === Religiun === Igl existan be paucas funtaunas davart la cretta dals Celts. Ultra da quai han ils auturs da l’antica adattà – confurm a l’usitada Interpretatio Romana – ils Dieus e cults celtics a las relaziuns dals Romans: Teutates daventa Mercur, Cernunnos Jupiter, Grannus Apollo e Lenus Mars. Perquai èsi grev da vulair trair conclusiuns areguard la funcziun, il mitus ed il cult da quests dieus. Tant il territori roman sco er quel dals Celts mussan en las differentas regiuns diversas reinterpretaziuns da la funcziun e muntada da las divinitads romanas. Perquai vegnan dads dals Celts als dieus romans surnums celtics che divergeschan da regiun tar regiun; e per part vegnan ils dieus celtics er attribuids a differents dieus romans. == Agricultura e nutriment == L’economia celtica sa basava sin la cultivaziun dad ers e sin l’allevament da muvel. Sin pitschens ers circumdads cun saivs vegniva plantà granezza (furment dubel, tredi, ierdi, panitscha) e leguminosas (favatscha, arveglia, lentiglias). Sco legums èn cumprovads flur-portg, urticla, rava, ravanel alv, sellerin, tschagula e giabus. Da chats archeologics (restanzas da spaisas) a Hallstatt sa lascha per exempel eruir ch’ils Celts mangiavan ina spaisa ch’è anc oz usitada en l’Austria, numnadamain ritschert, in plat unì da giutta e bagiaunas. Damai ch’i sa tracta tar il pled latin per biera (''cervisia'') d’in pled d’emprest celtic, suppon’ins ch’ils Celts savevan gia far biera. Auturs romans descrivan però la bavronda cun grond disgust. A [[Hochdorf]] ed al [[Glauberg]] han chats da pollens er cumprovà vin da mel. Il pli impurtant animal da chasa era il bov; sper la furniziun da charn, latg (chaschiel) e tgirom era l’arment indispensabel per la cultivaziun dals ers. Daspera tegnev’ins nursas (launa) e portgs. Chauns vegnivan duvrads per pertgirar animals e sco chauns da chatscha. Chavals valevan sco simbol da status; els eran impurtants en connex cun campagnas militaras e vegnivan probablamain allevads da singulas stirpas a moda pli intensiva. == Tecnica == [[Datoteca:Hochdorf_keltenmuseum0815.jpg|thumb|180px|Fossa da pumpa da Hochdorf (reconstrucziun)]] Da muntada per l’economia celtica eran er las minieras. Minieras da sal èn cumprovadas cleramain; ch’ils Celts pratitgavan la siderurgia vegn almain supponì. Damai ch’ils territoris d’explotaziun èn er vegnids duvrads pli tard, èsi però difficil da chattar mussaments ch’èn databels en il temp da fier celtic. Vairs piuniers èn ils Celts stads areguard il svilup dal char. Els han inventà il charret girabel e la suspensiun. Er en la metallurgia, surtut en la creaziun d’atschal damasc cun ses musters organics caracteristics, èn els l’emprim stads lunsch ordavant als Romans. Sin quests champs han els probablamain surpiglià enconuschientschas dals Etruscs e Scits. Sur lung temp han armas importadas, surtut spadas da producziun celtica, furmà ina part integrala da l’armament da las truppas romanas. Daspera han ils Romans betg be surpiglià dals Celts detagls tecnics en la construcziun da chars, mabain probablamain er singuls terms tecnics correspundents. == Commerzi == Chats da fossa cumprovan la vasta rait da commerzi dals Celts cun tut ils pievels da l’Europa antica. Rauba d’export furmavan fier, zin, sal, lain, glin, launa, armas, guaffens, chars da pumpa, textilias e chalzers. Importà vegniva surtut vaider, vin ed auters products da luxus da la Mar Mediterrana e dal Proxim Orient. Las stirpas celticas sesentas sin il continent han surpiglià successivamain dals Grecs e Romans il sistem monetar; a partir dal terz tschientaner a.C. han ils Celts battì atgnas munaidas dad aur. A l’entschatta servivan quellas probablamain be al stgomi d’infurmaziuns; il pli tard a partir dal prim tschientaner a.C. ha almain la cultura d’oppida occidentala (gallica) midà a la valuta da trais munaidas: sper marenghins vegnivan er battidas munaidas d’argient e culadas munaidas da potin (ina lega da bronz cun in’auta cumpart da zin). Sco ch’i para servivan las munaidas d’argient al stgomi surregiunal, entant che las munaidas da potin furmavan la basa per il commerzi local e regiunal. == Abitadis == Per lung da las vias da commerzi principalas èn sa sviluppads a partir da la fin dal terz tschientaner a.C. abitadis urbans fortifitgads, uschenumnadas oppida. Tras exchavaziuns sur plirs decennis en divers pajais èn intginas oppida perscrutadas vaira bain. Tar quellas tutgan tranter auter: * Germania: Dünsberg, Heidenmauer (Bad Dürkheim) Palatinat, Altburg (chastè) sper Bundenbach, Donnersberg (Palatinat dal Nord), Altkönig sco er Heidetränk cun Goldgrube ed Altenhöfe en il Taunus, Ipf, Manching, Martberg, Finsterlohr, Wallendorf (Eifel), Heiligenberg (Heidelberg), Steinsburg, Staffelberg, Heuneburg, Altenburg-Rheinau, Kelheim, Dornburg, Eintürnen, Heidengraben sper Grabenstetten, il rempar circular dad Otzenhausen (Saarland dal Nord). * Austria: Roseldorf (vischnanca da Sitzendorf), Burg in Schwarzenbach, Mitterkirchen. * Tschechia: Stradonice, Zavist. * Svizra: Bern-Enge, Basel-Münsterhügel, Oppidum da Bas-Vully, Altenburg-Rheinau, Oppidum Lindenhof, Oppidum Eppenberg, Oppidum Uetliberg, Aventicum, Oppidum Mont Terri, Vicus Petinesca e Vindonissa. * Luxemburg: Titelberg. * Frantscha: Bibracte, Alesia, Oppidum d’Ensérune, Gergovia. En intginas da questas oppida cuntinueschan las exchavaziuns. Da blers auters lieus datti plinavant resultats d’exchavaziuns pli pitschnas. Il maletg popular d’in oppidum celtic è però surtut vegnì furmà dals chats en Tschechia, a Manching e Bibracte. == Art e cultura == === Art figurativ === [[Datoteca:Parade helmet.jpg|thumb|150px|Chapellina da parada: reinterpretaziun d’influenzas mediterranas]] Sco stil artistic che sa lascha attribuir senza resalva als Celts documentads istoricamain vala l’art dal temp da Latène. La perscrutaziun da quel è colliada surtut cun ils nums dals dus archeologs [[Paul Jacobsthal]] ed [[Otto-Herman Frey]]. L’art da quel temp è sa sviluppà a partir dal 5avel tschientaner a.C. a basa da models or da l’intschess mediterran, ils quals ils artists celtics han interpretà libramain u decumponì e puspè sintetisà a novas furmas d’expressiun artistica. Er influenzas da vart dals Cimmers e Scits èn pussaivlas. L’ideal il pli evident ha però furmà l’art dals Grecs ed Etruscs, il qual para d’esser vegnì influenzà da sia vart da models orientals, sco per exempel da l’Iran. === Litteratura === Da vart da la litteratura e mitologia dals Celts dal temp da fier na san ins nagut. Per part vegni supponì – però be darar da vart archeologica – che restanzas da tradiziuns dals Celts da la terra franca hajan chattà la via en raquints britannics dal temp medieval tempriv ed autmedieval. Quai vala er per parts da la ditga dad Artus, la quala è però da situar en emprima lingia en il temp antic tardiv e cristian tempriv, cur che las zonas da cunfin da l’Imperi roman èn vegnidas en moviment. Dals Celts insulars èn enconuschents mitus en furma da divers ciclus: il Ciclus da Finn che raquinta da l’erox irlandais Fionn mac Cumhaill, il Ciclus dad Ulster che tracta surtut il cumbat da dus taurs, Ils quatter roms dal Mabinogi che raquintan l’istorgia da vita da Pryderis ed il ciclus mitologic. === Musica === Ch’ils Celts faschevan musica è cumprovà tras texts d’auturs grecs; la moda e maniera, l’armonia ed il tun èn però ids a perder. Da chats archeologics e d’illustraziuns sin relievs romans enconusch’ins la cumparsa da la carnyx, in instrument sumegliant a la trumbetta. Diversas munaidas celticas mussan er instruments a cordas che regordan als instruments grecs lyra e kithara. La statua d’in um cun in tal instrument a cordas enta maun han ins exchavà il 1988 en la fortezza celtica da Paule-Saint-Symphorien en la Bretagna. La musica che vegn resguardada oz sco celtica è pir vegnida nudada a partir dal 17avel tschientaner. I sa tracta da la musica tradiziunala da l’[[Irlanda]], [[Scozia]] e [[Bretagna]], ma er d’immigrants da questas regiuns sco a Cape Breton ([[Canada]]). Ch’i sa tracta tar questa musica da restanzas dals Celts istorics sto però vegnir dubità fermamain. == Stirpas celticas == Nà da diversas funtaunas anticas èn enconuschents plirs nums da stirpas celticas e lur territori d’abitadi approximativ. La pli impurtanta funtauna en quest reguard furman las descripziuns da stirpas celticas en ‹De bello Gallico› da Julius Caesar. Damai ch’ils auturs grecs fan però savens indicaziuns dal lieu irritantas ed avevan savens enconuschientschas dals fatgs insuffizientas n’èsi betg pussaivel da localisar exactamain las stirpas u da cunfinar il territori da derasaziun dals Celts en l’antica. La spartiziun da Germans en l’ost dal Rain e da Celts resp. Gals en il vest da quel – tenor Caesar – è en mintga cas sa mussada sco absolutamain inexacta. Però èsi er da resguardar ch’i sa tracta tar numerus nums da stirpas (ch’ins ha reconstruì a basa da nums da lieus e da flums cun ragischs apparentamain ‹celticas›) d’invenziuns dal 19avel tschientaner. Surtut en Frantscha era prorutta da quel temp ina vaira ‹gallomania› e mintga citad vuleva tuttenina pudair cumprovar sia fundaziun tras ina stirpa celtica. Las stirpas gallicas che vegnan subsummadas sut il num Gals populavan la [[Frantscha]] odierna, parts da la [[Svizra]], dal [[Luxemburg]], la [[Belgia dal Sidost]], il [[Saarland]] e parts da la [[Renania-Palatinat]] situadas da la vart sanestra dal Rain sco er parts da [[Hessen]] (la regiun Mittelhessen). Las stirpas situadas il pli en il nord vegnan numnadas tar Caesar ''Belgae''; ellas eran probablamain da chasa en la [[Belgia]] odierna ed en l’[[Eifel]] (er ''Leuci''). En la [[Frantscha]] odierna ed en ils territoris vischinants ([[Belgia]] e [[Germania]]) numna Caesar ils suandants pievels celtics: ils ''Allobroges'' ([[Savoia]] e [[Dauphiné]]), ils ''Ambiani'' (sper [[Amiens]]), ils ''Arverni'' ([[Auvergne]]), ils ''Bituriges'' (sper [[Bourges]]), ils ''Cenomani'' (territori [[Seine-Loire]], per part er en l’[[Italia]] dal Nord), ils ''Eburones'' ([[Eifel]], [[Ardennas]]), ils ''Haedui'' ([[Burgogna]] sco er enturn [[Autun]] e [[Mont Beuvray]] (Bibracte)), ils ''Mediomatrices'' (regiun enturn [[Metz]], parts dal [[Saarland]]), ils ''Menapii'', ils ''Morini'', ils ''Parisii'' ([[Britannia Centrala]] e [[Gallia]]/[[Paris]]), ils ''Senones'' (sper [[Sens]] sco er en l’[[Italia dal Nord]]), ils ''Sequani'', ils ''Remi'', ils ''Treverii'' (en il territori da la [[Mosel]], a partir da la [[Maas]] sur [[Trier]] fin al [[Rain]]), ils ''Venetes'' (a la sbuccada da la [[Loire]]), ils ''Viromandui'' (sper [[Vermandois]]), ils ''Santones'' en la regiun [[Saintonge]] odierna enturn la citad [[Saintes]] sco er ina retscha d’ulteriuras stirpas. En la [[Baviera]], a [[Baden-Württemberg]] ed en la [[Svizra]] odierna sa chattava la gruppa dals Helvets, cun las sutgruppas dals ''Tigurini'' e ''Toygenes'', en pli la stirpa dals ''Vindelici'' ch’eran da chasa en la [[Baviera Superiura]] odierna, en la [[Svevia Bavaraisa]] ([[Augsburg]] = Augusta Vindelicorum sco citad romana, vul dir ‹lieu principal dals ''Vindelici''›), [[Svevia Superiura]] ed enturn [[Manching]] sco er ils ''Boii'' en la [[Boemia]], [[Baviera Superiura e Bassa]], ils ''Norici'' en l’[[Austria]] ed en la [[Baviera Superiura]], al sid da l’[[En]], ed ils ''Licates'' enturn il [[Lech]] en la [[Baviera Superiura]] ed en la [[Svevia]]. En il sid dal territori gallic, en l’[[Italia dal Nord]], eran sesents ils ''Insubri'' ed en il nord da la Gallia ils ''Nervii'' e ''Belgae'', ils quals eran per part er da chattar en la [[Britannia]]. En la [[Spagna dal Nord]] vivevan ils ''Gallaici'' ed ils ''Asturii'', en il [[Portugal]] odiern ils ''Lusitani''. Ils Celts ch’abitavan sin il [[Balcan]] vegnan subsummads sut la denominaziun Celts dal [[Danubi]]. Ils Galats èn penetrads fin en l’[[Asia]] ed èn sa domiciliads en il territori da la [[Tirchia]] odierna. == Recepziun == === Cultura === [[Datoteca:Ambiorix.jpg|thumb|160px|Statua dal manader celtic Ambiorix a Tongeren (Belgia)]] Tge curius svilup che la recepziun dals Celts ha per part fatg, mussa il suandant exempel: Il 1760 ha in criticher dad [[Edinburgh]], [[Hugh Blair]], edì sut il titel ‹Fragments of Ancient Poetry› «relicts da veglias ovras poeticas dals Highlands scots, translatads dal gaelic u ersic». Blair aveva intimà in magister privat cun num [[James Macpherson]] da rimnar «vegls chants da la patria gaelics». Damai che Macpherson na saveva betg, nua ch’el duess chattar quels, ha el sez scrit tals e pretendì d’avair transponì els dal gaelic en l’englais. Blair è stà intgantà ed ha supponì ch’ils chants che derivian apparentamain da temps preistorics celtics sajan fragments d’in epos naziunal, sco ch’i na saja fin qua anc vegnì chattà nagin en Scozia. Sco autur da l’ovra ha Blair ‹identifitgà› Ossian ch’è enconuschent da la mitologia scota-gaelica e ses erox stoppia esser il retg Fingal (Fionn) mitologic. Sin insister da Blair ha Macpherson furnì las poesias epicas ‹Fingal› e ‹Temora› ch’èn vegnidas publitgadas il 1762 resp. 1763. [[Samuel Johnson]] ha numnà quests epos il medem onn «betg autentics e [...] senza valita poetica». Il 1764 ha er il ‹Journal des sçavans› a Paris exprimì gronds dubis. En ina dispita ch’è vegnida manada publicamain ha Johnson rinfatschà a Macpherson d’esser in cugliun ed ha pretendì dad el da preschentar manuscrits originals. Il public percunter ha strusch prendì enconuschientscha da questa cuntraversa; anzi èn ils chants vegnids recepids cun brama. L’onn 1765 èn els cumparids en ina reediziun sut il num ‹Chants dad Ossian›. === Politica === Betg mo en la cultura, er en la politica è il temp dal naziunalissem (surtut en il 19avel tschientaner) stà segnà d’ina rescuverta dals Celts. Quai vala en emprima lingia per la Frantscha cun la figura emblematica da [[Vercingetorix]], ma er per l’[[Irlanda]], la [[Valisia]], la [[Scozia]] e la [[Bretagna]]. Igl è quai in exempel co ch’il passà è vegnì instrumentalisà per crear ina tradiziun ed identitad communabla entaifer las naziuns da tempra moderna. Per cuntanscher questa finamira è la realitad istorica savens vegnida idealisada, adattada u schizunt sfalsifitgada. === Asterix ed Obelix === Ils comics dad [[Asterix ed Obelix]] tractan il conflict tranter ils Gals ed ils Romans. Il punct da partenza na furman betg fatgs istorics, mabain plitost la materia classica da lecziuns gimnasialas da latin e d’istorgia (‹De bello Gallico› da [[Caesar]], il cumbat per la libertad dals Gals sut [[Vercingetorix]]). Ensemen cun legendas e clischés da l’antica, ma er faschond allusiun a fatgs e persunas dal temp preschent, serva quest conflict sco basa per da tuttas sorts stinchels e spassins. == Museums ed exposiziuns == Exposiziuns en Svizra che sa deditgeschan detagliadamain a l’istorgia e cultura dals Celts èn per exempel da chattar en il Laténium a [[Neuschatel]] u en il Museum istoric a [[Berna]]; en pli porscha il [[Museum naziunal]] a [[Turitg]] in’invista en la situaziun en Svizra avant l’arrivada dals Romans. Ins cumpareglia plinavant ils lieus d’exchavaziun principals enumerads survart. Impurtants museums ed exposiziuns al liber en Germania èn: Il Keltenmuseum Hallein, il Keltenmuseum Hallstatt, la Keltenwelt am Glauberg, la Keltenwelt ad Uttendorf im Pinzgau, il Keltenmuseum Hochdorf, il Keltisch-Römisches Museum Manching, il Museum KeltenKeller a Biebertal-Rodheim, il Steinsburgmuseum a Römhild, il Keltendorf Mitterkirchen ed il Keltenerlebnisweg (che maina tras la Turinga e Baviera). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Dorothee Ade, Andreas Willmy: ''Die Kelten.'' Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2115-2. * Jörg Biel, Sabine Rieckhoff (ed.): ''Die Kelten in Deutschland.'' Theiss, Stuttgart 2001, ISBN 3-8062-1367-4. * Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur''. 2. ed., Böhlau, Vienna 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * Helmut Birkhan: ''Nachantike Keltenrezeption.'' Praesens Verlag, Vienna 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1. * Helmut Birkhan: ''Keltische Religion.'' En: Johann Figl (ed.): ''Handbuch der Religionswissenschaft. Religionen und ihre zentralen Themen.'' Tyrolia/V&R, Innsbruck/Göttingen 2003, ISBN 3-7022-2508-0 (Tyrolia), ISBN 3-525-50165-X (V&R). * Jean-Jacques-Henri Boudet: ''Die wahre Sprache der Kelten und der Kromleck von Rennes-les-Bains.'' Ediziun tudestga Olaf Jacobskötter, avrigl 2007, ISBN 978-3-00-021219-2. * Jean-Louis Brunaux: ''Les religions gauloises.'' (''Nouvelles approches sur les rituels celtiques de la Gaule indépendante''), Errance, Paris 2000. * Rheinisches Landesmuseum Trier (ed.): ''Hundert Meisterwerke keltischer Kunst.'' Trier 1992, ISBN 3-923319-20-7. * Barry Cunliffe: ''Die Kelten und ihre Geschichte.'' Minca 2004, ISBN 3-7857-0506-9. * Hermann Dannheimer, Rupert Gebhard: ''Das keltische Jahrtausend.'' Magonza 1993, ISBN 3-8053-1514-7. * Alexander Demandt: ''Die Kelten.'' (''Beck Wissen'', nr. 2101), 7. ed., C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 3-406-44798-8. * Myles Dillon, Nora Kershaw Chadwick: ''Die Kelten. Von der Vorgeschichte bis zum Normanneneinfall.'' Turitg 1966. * Janine Fries-Knoblach: ''Die Kelten. 3000 Jahre europäischer Kultur und Geschichte.'' Stuttgart 2002, ISBN 3-17-015921-6. * Alfred Haffner (ed.): ''Heiligtümer und Opferkulte der Kelten.'' Stuttgart 1995, ISBN 3-933203-37-6. * Martin Kuckenburg: ''Die Kelten.'' Theiss, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-8062-2274-6. * Johannes Lehmann: ''Teutates & Konsorten. Reise zu den Kelten in Südwestdeutschland.'' Tübingen 2006, ISBN 978-3-87407-693-7. * Bernhard Maier: ''Geschichte und Kultur der Kelten''. C.H. Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-64140-4. * Bernhard Maier: ''Die Kelten. Ihre Geschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' C.H. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-46094-1. * Bernhard Maier: ''Die Religion der Kelten. Götter, Mythen, Weltbild.'' C.H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-48234-1. * Felix Müller (ed.): ''Kunst der Kelten. 700 v.&nbsp;Chr. – 700 n.&nbsp;Chr.'' Verlag NZZ Libro, Berna 2009, ISBN 3-7630-2539-1. * Heinzgerd Rickert: ''Einleitung in die Geschichte und Kultur der keltischen Völker.'' Bochum 2006, ISBN 978-3-89966-190-3. * Anne Ross: ''Pagan Celtic Britain.'' Londra 1974, ISBN 0-351-18051-6. * Martin Schönfelder (ed.): ''Kelten! Kelten? Keltische Spuren in Italien.'' (''Mosaiksteine'', tom 7), Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz, Magonza 2010, ISBN 978-3-88467-152-8. * Konrad Spindler: ''Die frühen Kelten.'' 3. ed., Reclam, Stuttgart 1996, ISBN 3-15-010323-1. * Stefan Zimmer (ed.): ''Die Kelten – Mythos und Wirklichkeit.'' Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2004, 3. ed. cumplettada 2012, ISBN 978-3-8062-2693-5. == Colliaziuns == {{Commons|Celts|Celts}} * Gilbert Kaenel: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8016.php ''Kelten''], en: [http://www.hls-dhs-dss.ch/ ''Historisches Lexikon der Schweiz''] * [http://www.archaeologie-online.de/links/154/157/212/index.php archaeologie-online.de] (links tar divers artitgels archeologics e linguistics davart ils Celts) * [http://www.geschichte-schweiz.ch/helvetier.html ''Die Helvetier, Rauracher und Bojer: drei keltisch-indoeuropäische Stämme in der Schweiz''] * [http://www.fuerstensitze.de/ Process da centralisaziun ed urbarisaziun temprivs] * [http://hassiaceltica.de/ Hessen dal temp dals Celts] * [http://www.kelten-info-bank.de/ kelten-info-bank.de] [[Categoria:Temp da fier]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] 9ywhuaohyofyalc97ex5ufj7xs31vub 0 11947 172748 168356 2026-07-08T23:51:20Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172748 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Chvojnica_hills_near_Unin.jpg|thumb|240px|Cultivaziun da plantas a Záhorie (Slovachia)]] [[Datoteca:Sheep_and_cow_in_South_Africa.jpg|thumb|240px|Allevament d’animals en l’Africa dal Sid]] '''Agricultura''' è il num per il sectur economic da la producziun primara. La finamira da quest sectur è da producir a moda intenziunada products vegetals ed animalics sin surfatschas che vegnan cultivadas per quest intent. En l’economia ed en la pratica dal fatg vegn er duvrà sinonim il term ‹economia agrara›. L’agricultura furma in dals pli vegls secturs economics da l’umanitad. Ozendi cumpiglia la surfatscha da la Terra che vegn cultivada radund 48 827&nbsp;330&nbsp;km². Quai èn stgars 10&nbsp;% da l’entira surfatscha u radund 1/3 da la surfatscha da terren da l’entir planet.<ref name=Weltbank>Tenor la Banca mundiala&nbsp;– [http://data.worldbank.org/ ''World Bank Data'']</ref> Sco sectur economic fa l’agricultura part d’in sistem general pli vast cun secturs situads davantvart (p.ex. l’industria da maschinas agriculas) e secturs posteriurs (p.ex. l’elavuraziun da products agriculs tras l’industria alimentara). ‹Pur› u ‹agricultur› è la denominaziun per ina persuna ch’è activa en l’agricultura. Igl è quai ina professiun che po vegnir emprendida en furma d’ina scolaziun pratica professiunala. Daspera porschan numerusas scolas autas professiunalas ed universitads la pussaivladad da studegiar scienza agrara u agronomia; quest studi prepara tant sin la direcziun da manaschis agriculs sco er sin la lavur en secturs economics parentads e fa part da las scienzas d’inschigner. == Secturs == [[Datoteca:Fendt 714 Vario with a Claas-baler.jpg|thumb|200px|Racolta da fain moderna]] En general sa lascha l’agricultura divider en ils dus roms da producziun ‹cultivaziun da plantas› ed ‹allevament d’animals›. Tgenin da quests dus secturs che dominescha al nivel local variescha da regiun tar regiun. Sch’ils terrens èn da main buna qualitad u difficils d’elavurar, alura è l’allevament da muvel pli cumpetitiv; en cas da terrens da buna qualitad è la cultivaziun da plantas la furma la pli economica. === Cultivaziun da plantas === Ina gronda part da la cultivaziun da plantas serva a moda directa u indirecta a la producziun da mangiativas (per l’uman e/u pavel per l’allevament d’animals). En il cas da la producziun indirecta vegnan producidas materias primas che vegnan silsuenter elavuradas en l’economia alimentara (p.ex. l’elavuraziun da granezza a farina per la producziun da paun). Ultra da quai vegnan products primars da l’agricultura elavurads tras l’industria da vestgadira (p.ex. plantas da fibras sco mangola u glin). In’ulteriura pussaivladad d’utilisar products agrars furma la fermentaziun da biomassa. L’energia che resulta po per exempel vegnir transfurmada en electricitad. En rom da la midada sin il sectur da l’energia vegn la muntada da quest sectur anc a crescher. En il cas ideal cumplettescha la transfurmaziun da biomassa en energia la producziun da mangiativas e na concurrenzescha betg quella (cun utilisar parts da las plantas che na servan betg sco nutriment resp. cun far diever da lavadiras e rument verd). La cultivaziun da plantas en il pli vast senn dal pled cumpiglia sper la cultivaziun dad ers er l’orticultura (incl. la pumicultura, la viticultura e la cultivaziun da plantas decorativas). === Allevament d’animals === Er l’allevament d’animals (sinonims: ‹economia d’animals› u ‹producziun d’animals›) serva surtut a la producziun da mangiativas (p.ex. latg, ovs, charn). En segunda lingia vegnan medemamain producidas materias primas per la producziun da vestgadira. Avant l’invenziun da fibras artifizialas vegniva la vestgadira da l’uman elavurada en emprima lingia or dals products animalics tgirom, pellitscha e launa (sper las fibras vegetalas dal chonv e glin). Per ordinari vegn l’economia d’animals sutdividida tenor las spezias d’animals en producziun da portgs, d’arments, da giaglinom, da nursas, da peschs etc. === Agricultura extensiva ed intensiva === L’agricultura extensiva è segnada d’in diever relativamain ferm dal factur da producziun terren, entant che auters facturs da producziun vegnan duvrads be a moda marginala. Tar praticamain tut las furmas d’agricultura tradiziunala sa tracti da sistems extensivs. Quels han alimentà l’umanitad sur millennis e segireschan er anc a l’entschatta dal 21avel tschientaner l’existenza da radund 40&nbsp;% da la populaziun mundiala.<ref>Urs Fankhauser: ''Mystery. Lokal, selbstbestimmt und nachhaltig. Weltweite Bedeutung des Family Farming.'' éducation21, Berna 2014, p. 8.</ref> Tar l’agricultura intensiva sa tracti dal proceder cuntrari, vul dir ch’ins emprova da gudagnar cun agid da meds auxiliars uschè bler sco pussaivel or d’ina surfatscha limitada. La differenziaziun tranter elavuraziun extensiva ed intensiva na vegn betg be applitgada areguard la cultivaziun da plantas, mabain er tar l’allevament d’animals. Il cunfin tranter questas duas furmas d’elavuraziun variescha tant al nivel global sco er regiunal. [[Datoteca:Traditional_Farming_Methods_and_Equipments.jpg|thumb|200px|Agricultura tradiziunala en l’India]] Furmas tipicas d’agricultura extensiva èn l’alpegiaziun, la cultivaziun da plantas en furma migranta e la cultura da rimnaders. Istoricamain èn l’agricultura extensiva ed il nomadissem (er stagiunal) savens colliads fermamain in cun l’auter. Pass tipics che marcheschan la transiziun a l’utilisaziun intensiva furman la sauaziun, la drenascha, la runcada, la cultivaziun sin terrassas e la ladada intenziunada – tut quests process muntan in’intervenziun evidenta e considerabla en relaziuns oriundamain natiralas. Malgrà quai pon però er furmas da cultivaziun extensivas avair a lunga vista in’influenza gravanta sin l’ecosistem. Uschia èn per exempel las cuntradas da pastgira en la planira u las alps en il territori muntagnard bain furmas da la cuntrada da l’[[Europa Centrala]] ch’èn tipicas per in’utilisaziun extensiva, ma che furman incontestablamain cuntradas culturalas antropogenas. Per part vegnan ils terms ‹agricultura intensiva› ed ‹agricultura extensiva› er duvrads per cunfinar l’agricultura convenziunala da l’agricultura ecologica. En quest connex èn ils terms però nunprecis e perquai main adattads. === Sistems da gestiun === Tar la classificaziun da manaschis agriculs differenziesch’ins vinavant tranter divers sistems da gestiun. Tut tenor il rom da la producziun ch’attribuescha principalmain a las entradas dal manaschi pon ins per exempel differenziar tranter: * manaschis da producziun da pavel: dapli che la mesadad da las entradas derivan da l’economia da latg, da l’engrasch d’arments u da l’allevament da nursas/chauras u chavals; * manaschis d’orticultura; * manaschis maschadads: nagin dals roms da la producziun contribuescha a dapli che 50 % da las entradas da manaschi; * manaschis cumbinads: la cumpart da l’agricultura, orticultura e selvicultura giascha ensemen sut 75&nbsp;%, ma uschia ch’ina da questas spartas giascha sur 50&nbsp;%; * manaschis da plantas da martgà: l’accent principal dal manaschi furma la cultivaziun da plantas da martgà sco furment, ierdi, ravas, tartuffels, fritga d’ieli, tubac u legums; * manaschis da culturas spezialas: producziun da vin, virtit, fritga e.a. sco er cultivaziun da plantas per diever farmaceutic; * manaschis da tegnida d’animals: en il center stattan l’allevament d’animals u products animalics; * manaschis da nobilisaziun: surtut engrasch da portgs ed allevament da giaglinom. === Gudogn principal e gudogn accessoric === In ulteriur criteri per differenziar manaschis agriculs furma la cumpart che las entradas dal manaschi attribueschan a las entradas totalas d’ina famiglia. In manaschi da gudogn principal è in manaschi agricul da famiglia che vegn manà sco professiun principala e ch’attribuescha dapli che 80&nbsp;% a las entradas. Tar in manaschi puril da gudogn supplementar èn quai dapli che 50&nbsp;% e tar in manaschi da gudogn accessoric main che 50&nbsp;%. == Professiuns == La denominaziun professiunala generala è ‹agricultur›, en la lingua da mintgadi ‹pur›. Sco professiun renconuschida uffizialmain differenziesch’ins per exempel tranter l’agricultur cun attestat federal da qualificaziun, l’agrotecnicher (scola spezialisada superiura) ed il spezialist da l’agricultura biodinamica. Ulteriuras professiuns ch’èn colliadas cun l’agricultura èn tranter auter<ref>[https://web.archive.org/web/20110707054841/http://www.landwirtschaft.ch/de/wissen/bildungforschung/bildung/ Survista da la situaziun professiunala en Svizra]</ref>: * perscrutaziun da basa: biolog, zoolog, botanicher, paleontolog, inschigner da l’ambient, scienzà da l’ambient * economia: agronom, scienzià dal management dal guaud e da la cuntrada, commerziant agricul * cultivaziun da plantas da martgà e da pavel: ortulan da verdura, spezialist da la branscha fritgs/legums; tecnolog da mulin; mircobiolog, biotecnolog, biochemicher; lavurer spezialisà da magasinaziun * culturas spezialas: pumicultur; viticultur, tschalerer; destillatur da vinars * tegnida, allevament e tgira d’animals: veterinari; allevatur da giaglinom; pastur; pestgader professiunal; pavlunz da chavals, chavalgiader; tecnolog en la producziun da latg; apicultur; tecnicist d’inseminaziun Ultra da quai datti in grond dumber da professiuns ch’èn situadas en il conturn pli vast da l’agricultura, sco per exempel ortulan, lavurant da guaud, guardiaselvaschina, mecanist da maschinas agriculas, cussegliader agricul, martgadant da muvel, dissegnader da construcziun e conturn, tgirader d’animals ed auters. == Istorgia da l’agricultura == === Istorgia tempriva === [[Datoteca:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|200px|Pictura murala egipziana da ca. 1200 a.C.]] L’istorgia da l’agricultura cumenza cun la transiziun da la moda da viver sco chatschader e rimnader a quella da l’agricultur ed allevatur d’animals. La cultivaziun da plantas sistematica ha probablamain entschavì avant radund 12&nbsp;000 onns, a la fin dal davos temp da glatsch. Igl è probabel ch’il svilup ha inizià quasi a medem temp ed independentamain in da l’auter en l’[[America]], en la [[China]] ed en il [[Proxim Orient]]. Sco facturs ch’han favurisà quest svilup vegnan resguardadas las midadas climaticas tras la fin da l’epoca fraida, la creschientscha demografica ed il cumenzament da la moda da viver sedentara. La [[Cultura da la cheramica da bindel]] ha purtà l’agricultura vers il 5500 a.C. sur il [[Balcan]] e per lung dal [[Danubi]] en l’[[Europa Centrala]]; gia avant aveva la [[Cultura da la cheramica da cardial]] (er: Cultura d’impresso) manà l’agricultura per lung da la costa da la [[Peninsla Taliana]] fin en la [[Frantscha dal Sid]] e da là vers il nord ed en [[Spagna]]. Ina cultura che vegn numnada tenor il lieu franzos [[La Hoguette]] è arrivada anc avant la [[Cultura da la cheramica da bindel]] fin a la [[Maas]] ed al [[Rain]]. A l’entschatta èn vegnidas cultivadas plantas surtut sin terrassas fluvialas ed en territoris cun terrens da pulvra da crap. L’ulteriura urbarisaziun è lura succedida per gronda part en furma da runcada da guaud. A partir dal 6avel millenni a.C. ha cumenzà a sa derasar l’agricultura cun l’arader e pli tard la cultivaziun alternanta. Per augmentar la productivitad dal terren è vegnì ladà cun grascha d’animals, a la quala vegnivan agiuntads tocs da tschispet. Da chats cuntegnids en veglias cheramicas (objects da fossa e.a.) sa laschan scuvrir intginas plantas che vegnivan cultivadas dals Celts: tredi, furment dubel, furment d’in graun, papaver, ierdi, panitscha paniclada, lentiglias e glin per gudagnar ieli e fibras. En l’antica èn vegnids cultivads en il territori mediterran furment, vin e plantas dad ieli, cumbinà cun tegnida da muvel en las regiuns ch’eran fermamain debostgadas. Ultra da quai ha cumenzà la cultivaziun da legums e verdura ch’è vegnida manada dals [[Romans]] ensemen cun la viticultura en l’[[Europa Centrala]]. Ils [[Arabs]] han introducì en la Spagna la cultivaziun da mangola e da channa da zutger sco er la tecnica da sauar. En l’Europa dal Nord e da l’Ost ha ultra da la runcada er la drenescha da palids cun agid da foss furmà in’impurtanta funtauna per arrivar a novs terrens arabels. === Istorgia pli nova === Dapi il 8avel tschientaner è sa fatga valair en l’Europa la cultura da trais semenzas. Quella consista per ordinari da la successiun da granezza d’atun e da primavaira, suandà d’in temp da paus dal terren dad in onn. Al nivel local hai però er dà diversas autras furmas da midada da fritg. [[Datoteca:Jörg_Breu_d._Ä._002.jpg|thumb|180px|Racolta da granezza (ca. 1500)]] En il temp modern tempriv derivava la gronda part da las entradas dals purs da l’agricultura; l’allevament d’animals è percunter vegnì negligì. Il motiv ha furmà il pretsch da granezza ch’è creschì cuntinuadamain a partir dal 16avel tschientaner (cun excepziun da curtas periodas suenter il 1650 ed il 1800 nua ch’il pretsch e crudà andetgamain fin a 50&nbsp;%). In ulteriur motiv per negliger l’allevament d’animals ha furmà il problem dal pavlar d’enviern; quel ha sfurzà ils purs da tegnair be in pitschen effectiv da muvel. A partir dal 16avel tschientaner èn las metodas da cultivaziun vegnidas intensivadas pli e pli. La cultivaziun en trais semenzas è vegnida remplazzada en il 18avel tschientaner tras la midada da fritg alternanta. En il medem temp croda era la meglieraziun da tecnicas agriculas existentas e l’introducziun da novaziuns (p.ex. arader a rotaziun u fiers-chaval; il chaval ha remplazzà successivamain las manadiras cun bovs da trair). La selecziun intenziunada da semenza e d’animals da razza ha medemamain attribuì ad augmentar la rendita. Ultra da quai han ins tratg a niz terren nuncultivà ed èn sa derasadas novas plantas da cultura (ravas, traifegl, ravun, tartuffel). Il 19avel e 20avel tschientaner èn stads segnads d’ina ulteriura tecnisaziun e spezialisaziun da l’agricultura. L’onn 1840 ha [[Justus von Liebig]] descrit la pussaivladad d’applitgar en l’agricultura ladims minerals. Vers la fin dal 19avel tschientaner è reussida la fabricaziun da ladim sintetic ch’è pli bunmartgà. Quai sco er il svilup da novas maschinas ed ils success en la cultivaziun da plantas e d’animals ha manà a racoltas ch’èn pliras giadas uschè grondas sco pli baud. Quest svilup ha però er manà ad ina discrepanza tranter territoris cun agricultura moderna e tals cun agricultura tradiziunala e sfurzà da dar si blers manaschis nunrentabels. La mecanisaziun è l’emprim sa messa tras en ils [[Stadis Unids]], nua ch’eran da cultivar grondas surfatschas cun in dumber limità da forzas da lavur umanas. Cun la revoluziun industriala ha la mecanisaziun medemamain tschiffà ils ulteriurs pajais industrials e dapi ils onns 1960, en rom da l’uschenumnada ‹revoluziun verda›, er ils pajais en svilup. === Svilups globals === Il pli tard a partir da la scuverta da l’[[America]] il 1492 è sa sviluppà in stgomi global da products agrars ch’è stà collià quasi per tut ils pievels cun midaments radicals. Cun la colonisaziun europeica da l’[[America]], ma er da l’[[Africa]], da l’[[Asia]] e da l’[[Australia]] èn er vegnidas introducidas sin quests continents las furmas da producziun agriculas da l’[[Europa]]; en la gronda part da questas regiuns èn sa sviluppadas furmas da manaschi orientadas a l’export ed al chapital (economia da plantaschas), e quai savens a donn e cust da l’autoprovediment da la populaziun indigena. Plantas da cultura ed animals da niz èn vegnids derasads lunsch sur lur territori d’origin ora (uschenumnà ''columbian exchange''). == Cumparegliaziun da singuls pajais == === Muntada da l’agricultura en il mund === L’onn 2008 èn vegnids generads en l’agricultura 3&nbsp;% dal product naziunal brut da tut il mund. En pajais pli povers munta la cumpart da l’agricultura al product naziunal brut en media 26&nbsp;%, quai ch’è bundant dapli ch’èn ils pajais ritgs (1&nbsp;%). En rom dal svilup economic d’in singul pajais ha lieu a lunga vista ina midada da structura, en rom da la quala la muntada relativa da l’agricultura sa sminuescha. Da quest svilup è er pertutgada la cumpart da las persunas occupadas en quest sectur. Quai illustrescha il suandant exempel: En la Tansania lavuravan l’onn 2006 75&nbsp;% dals occupads en l’agricultura, en ils Pajais Bass però be 1&nbsp;%.<ref>[https://web.archive.org/web/20141220032256/http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators ''World Development Indicators 2010, Banca mundiala, 2011'']</ref> === Svizra === [[Datoteca:Bauernhaus_Entlebuch_01.JPG|thumb|200px|Bain puril svizzer (Entlebuch)]] Radund 70 % da la surfatscha da la [[Svizra]] è d’attribuir a la regiun da collinas ed a la regiun muntagnarda (Alps, Prealps, Giura). Quai limitescha la grondezza dals manaschis, l’utilisaziun dal terren, ma er la mecanisaziun ed industrialisaziun da l’agricultura svizra. La surfatscha agricula dal pajais munta a 23,9&nbsp;%, quella da l’economia alpestra a 13&nbsp;% da l’entira surfatscha da la Svizra (situaziun dal 1997). Radund 55&nbsp;% dals manaschis sa chattan en territori muntagnard/da collinas e 45&nbsp;% en la Bassa. La grondezza da manaschi è s’augmentada tranter il 1905 ed il 2008 da 4,7 a 17,4&nbsp;ha. Las structuras pitschnas, il terren dischavantagius, il nivel da paja relativamain aut e las prescripziuns severas (tegnida d’animals, protecziun da la cuntrada) s’effectueschan a moda negativa sin la capacitad da concurrer al nivel internaziunal. La cultivaziun dal territori da muntogna serva a medem temp al mantegniment da la cuntrada cultivada, la quala è impurtanta per il turissem e per la prevenziun da catastrofas da la natira (sbuvaditschs, lavinas, inundaziuns, erosiun). Per questas prestaziuns supplementaras paja la Confederaziun als purs pajaments directs. Radund 30&nbsp;% dals bains purils en Svizra vegnan manads sco segunda occupaziun. L’agricultura en Svizra sa chatta entamez in grond temp da midada. Dal 1990 al 2008 èn sa sminuids ils bains purils da 93&nbsp;000 sin 60&nbsp;900 ed il dumber dals emploiads en l’agricultura da 254&nbsp;000 sin 168&nbsp;500. A medem temp èn las entradas sa reducidas per radund 30 %, entant ch’ils consuments han stuì prender en cumpra in auzament dals pretschs da be 14&nbsp;%. A 40&nbsp;% dals manaschis restants mancan las perspectivas per il futur.<ref>Indicaziuns statisticas tenor [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/07/22/publ.html?publicationID=3895 Uffizi federal da statistica]</ref> 11 % da l’entira surfatscha cultivada vegn elavurada en furma da surfatscha da cumpensaziun biologica. I vegnan duvrads oz 30&nbsp;% main products fitosanitars e 68&nbsp;% main fertilisaders minerals che avant 15 onns. 6000 bains agriculs èn certifitgads sco producents da bio (label Brumbel bio). En media cumpran ils consuments svizzers products da bio per 160 francs ad onn; tenor Bio Suisse è quai record mundial. (Tut las indicaziuns sa refereschan al 2008). La politica agrara actuala ha en mira in’ulteriura reducziun dals products agriculs. Tge effects che las contractivas cun l’[[Organisaziun mundiala da commerzi]] vegnan ad avair n’è anc betg previsibel; medemamain vegn il svilup da las convenziuns da commerzi liber (en spezial cun l’[[Uniun europeica]] ed ils [[Stadis Unids]]) ad influenzar l’orientaziun da la politica agrara naziunala. === Germania ed Austria === Enturn il 1900 produciva in pur en l’[[Imperi tudestg]] il nutriment per 4 ulteriuras persunas; il 1950 eran quai en la [[Republica federala tudestga]] gia 10 persunas ed a l’entschatta dal 21avel tschientaner (2004) 143 persunas. Malgrà quai surmunta l’import da products agrars l’export per 9 milliardas euros (situaziun dal 2008).<ref>[https://web.archive.org/web/20160309183007/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/LandForstwirtschaft/Querschnitt/LandwirtschaftDeutschlandEuropaeischeUnion1023207099004.pdf?__blob=publicationFile ''Landwirtschaft in Deutschland und der Europäischen Union 2009''], consultà ils 26 da december 2010.</ref> En cumparegliaziun cun la Germania e cun l’entira Uniun europeica è l’agricultura segnada en l’[[Austria]] d’ina auta cumpart da prads, da structuras pitschnas e d’in grond dumber da manaschis biologics (che genereschan entradas ch’èn ca. 30&nbsp;% pli autas ch’en manaschis convenziunals). I vegnan cultivadas radund 44&nbsp;% da l’entira surfatscha dal pajais; var 5&nbsp;% da las persunas cun activitad da gudogn lavuran n l’agricultura, orticultura e selvicultura (che vegnan tractads en l’Austria sco sectur economic communabel).<ref>Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Umwelt und Wasserwirtschaft (ed.): ''[[Grüner Bericht]] 2007''. Eigenverlag, Vienna 2007.</ref> === Stadis Unids === [[Datoteca:Crops_Kansas_AST_20010624.jpg|thumb|180px|Champs sauads a Kansas, Stadis Unids (maletg da satellit)]] Durant il temp da fundaziun valevan ils farmers sco incarnaziun da las virtids lavurusadad, iniziativa ed independenza. En il decurs dal 20avel tschientaner è l’agricultura sa sviluppada ad in impurtant factur industrial, surtut er sco furnitur da materia prima a l’industria d’ulteriura elavuraziun. Ma l’agricultura ha er giugà in’impurtanta rolla en rom da la Guerra fraida: Da l’entir territori statal da l’[[Uniun sovietica]] pudevan vegnir tratgs a niz per l’agricultura radund 27&nbsp;%; en ils [[Stadis Unids]] cuntanscheva il terren agricul percunter ina quota da 45&nbsp;%. La cumpart dad ers muntava en l’Uniun sovietica a radund 10&nbsp;%, en ils Stadis Unids percunter a 20&nbsp;%.<ref>[http://usa.usembassy.de/wirtschaft-landwirtschaft.htm usa.usembassy.de]</ref> L’onn 1940 devi en ils Stadis Unids ca. 6 milliuns manaschis agriculs; l’onn 2000 è il dumber sa reducì a radund 2 milliuns. En il medem temp èn las farmas vegnidas en media trais giadas pli grondas. Ils producents principals furman oz var 150&nbsp;000 impressaris agriculs; dasperas datti radund 2 milliuns manaschis da gudogn accessoric. == Politica agrara == La politica agrara enserra tut las mesiras ch’intendan a furmar e sviluppar las cundiziuns da basa ed ils process economics entaifer il sectur agrar. La politica agrara sa lascha sutdivider en divers champs politics: dumondas da structura, dumondas da politica sociala, dumondas d’ambient, dumondas da martgà e da politica da pretschs. En pli sa reparta la politica agrara sin ils pli differents nivels statals: regiuns/chantuns, stadis, organisaziuns surnaziunalas ([[Uniun europeica]]), politica agrara al nivel internaziunal ([[WTO]], [[OECD]], [[FAO]]). La politica agrara vegn fatga ed influenzada da differents acturs, sco per exempel instanzas statalas e parastatalas, federaziuns ed associaziuns purilas, organisaziuns ed uniuns per la protecziun da l’ambient. Da princip sa laschan differenziar trais pussaivladads d’intervenziun e furmaziun dal sectur agricul da vart dal stadi: mesiras che dirigian l’urden economic, mesiras ch’influenzeschan ils process economics sco er la realisaziun da tschertas activitads tras il stadi sez. Tar las mesiras centralas che dirigian l’urden economic tutgan or da l’optica da l’agricultura d’ina vart las leschas ed ordinaziuns che sa refereschan als manaschis agriculs ed als tegnairchasa (p.ex. dretgs da proprietad e d’utilisaziun da terren, dretg d’ierta, dretg da lavur, segirezza sociala, sistem da taglia e.a.), alura l’urden giuridic che regla la relaziun tranter singulas interpresas (associaziuns, societads da producents, cooperaziuns e.a.) e la finala la legislaziun che sa referescha al martgà da products ed als facturs da producziun (urdens da martgà, dretg da fittanza, instituziuns da credits agrars e.a.). Da las mesiras ch’influenzeschan ils process economics fan part la stabilisaziun ed il sustegn dals pretschs agrars tras mesiras da protecziun vers l’exteriur (duanas, prelevaziuns) e sin il martgà naziunal (fixaziun da pretschs minimals). Ulteriuras mesiras furman las subvenziuns agraras e contribuziuns directas sco er contingentaziuns e quotas. Activitads e mesiras sin il sectur agrar che vegnan surpigliadas ed exequidas directamain dal stadi èn per exempel la furmaziun e cussegliaziun, la perscrutaziun agrara u il svilup da l’infrastructura rurala (megliuraziuns, regruppaments dal funs, construcziun da vias e.a.). === Istorgia da las ideas === [[Datoteca:Albrecht_Thaer.JPG|thumb|160px|Monument en regurdientscha dad Albrecht Thaer]] L’istorgia da las differentas ideas e tendenzas che duevan influenzar la politica agrara cumenza en il 16avel fin 18avel tschientaner cun artitgels en chalenders populars. En quels vegnan descrittas las relaziuns sin manaschis purils e dà cussegls per tut las domenas da la vita quotidiana. Dumondas economicas cumparan però be a l’ur. In’autra perspectiva è quella dals cameralists ch’avevan en vista surtut ils aspects fiscals da l’agricultura; lur mesiras da promoziun duevan schlargiar las funtaunas d’entrada dal stadi. In auter moviment da quel temp dirigì da surengiu ha furmà il mercantilissem ch’aveva en mira da promover il commerzi ord vista da l’economia naziunala. Vers la mesadad dal 18avel tschientaner suondan alura las tendenzas illuministicas ch’èn s’exprimidas tranter auter en scrittiras da societads economicas. Partind dal raziunalissem e da la fisiocrazia ha [[Adam Smith]] sviluppà il liberalissem che furma la scola classica da l’economia naziunala moderna. Cuntrari a la promoziun statala da l’economia en furma dal mercantilissem, propagava questa nova scola da liberar ils singuls acturs da l’economia or dals latschs statals, sinaquai che las forzas productivas entaifer l’economia publica possian sa sviluppar. Questas ponderaziuns e maximas duevan er valair per l’agricultura, a la quala na vegniva betg attribuida ina posiziun particulara. In auter accent ha mess la romantica cun metter en il center betg tant l’idea naziunala, mabain il singul individi. In dals predecessurs centrals da quest moviment è stà [[Justus Möser]] cun sias ‹Patriotische Fantasien› dal 1787. El aveva en mira ina renovaziun dal pievel en il senn conservativ ed a basa d’in fundament autocton e puril e sa drizzava sapientivamain cunter las tendenzas raziunalisticas da ses temp. Ils romantichers da pli tard (p.ex. [[Adam Müller]] u [[Ernst Moritz Arndt]]) han transfurmà questas ideas en in’ideologia da la puraria ch’ha stilisà ils purs libers a conservaturs da las valurs fundamentalas a favur da l’entira societad. Da la fin dal 18avel e surtut da l’entschatta dal 19avel tschientaner dateschan lura differentas contribuziuns che duevan fular via a moda decisiva al svilup da l’agricultura e da l’economia naziunala en general. Sa basond sin [[Adam Smith]] ha [[Albrecht Daniel Thaer]] sviluppà il 1806 sias ideas d’in manaschi puril che duaja avair la finamira – sco auters secturs da l’economia era – da recaltgar in retgav net. Thaer vala er sco fundatur da la teoria da manaschi agricula. In’ulteriura ovra-clav ha furmà ‹Der isolierte Staat in Beziehung auf Landwirtschaft und Nationalökonomie› ([[Thünens]], 1826) che sviluppa ils fundaments d’ina teoria microeconomica. Cura che la situaziun da l’agricultura e sa pegiurada en il decurs dal 19avel tschientaner, è sa derasada la persvasiun che la politica economica liberala muntia in privel per quest sectur. Pervi da la povradad che regiva per part è la situaziun en l’agricultura vegnida resguardada sco problem social, uschia per exempel da [[Wilhelm Heinrich Riehl]] ch’ha propagà en si’ovra ‹Naturgeschichte des deutschen Volkes als Grundlage einer deutschen Sozialpolitik› da renovar la structura sociala en in senn conservativ. En il medem temp croda er la fundaziun d’uniuns purilas e da las associaziuns da la [[Raiffeisen]]. Il 1879 èn vegnids introducids en Germania dazis sin furment; cun quest pass è vegnida instradada ina politica da protecziun per l’agricultura (intervenziunissem) ch’attribuiva a quella – sa fundond sin ideologias agraras – ina posiziuns speziala. Er l’economia naziunala generala ha cumenzà da quel temp a s’occupar pli intensivamain da la politica sociala. Il 1872 è per exempel vegnida fundada en Germania in’uniun per politica sociala. Vers la vieuta al 20avel tschientaner han represchentants d’ina politica agrara protecziunistica ed economs liberals alura instradà in disput da princip davart la dumonda ‹stadi agricul› u ‹stadi industrial›; in pau pli tard è la discussiun sa spustada sin la dumonda, tge sustegn da l’agricultura che saja adequat. Er en las teorias agraras dal socialissem datti differentas opiniuns. Il marxissem e leninissem vesan ils purs pitschens be sco stgalim intermediar sin via vers in’agricultura organisada a moda industriala cun manaschis gronds manads en furma da cooperativas. Ils revisiunists percunter han defendì la posiziun speziala da l’agricultura; tenor els èn ils manaschis pitschens e da famiglia da preferir, perquai ch’i sa tracta tar la producziun agricula d’in process organic che na sa lascha betg cumparegliar cun l’industria. Il naziunalsocialissem ha promovì a moda speziala l’agricultura, e quai en il context da l’uschenumnada politica d’autarchia. L’ideologia da ‹Blut und Boden› ha stilisà il pur sco funtauna da sang da la naziun. [[Datoteca:KAS-Hessische_Landesverfassung-Bild-14356-1.jpg|thumb|160px|Placat electoral dal 1946 (Germania)]] L’introducziun da l’economia da martgà sociala a l’entschatta dals onns 1950 ha danovamain manà ad ina discussiun da princip davart la posiziun da l’agricultura entaifer l’economia publica. Puspè èn sa mussadas duas tenutas oppostas: D’ina vart ina posiziun liberala cun l’intent da stabilisar ils pretschs a l’intern, ma da promover il commerzi liber a l’exteriur (uschenumnada politica agrara neoliberala). Da l’autra vart ina posiziun protecziunistica che preveseva intervenziuns massivas sin il martgà. Suenter lungas discussiuns politicas èn ins sa decidì per in’orientaziun plitost protecziunistica; quella è sa manifestada en furma da l’urden da martgà ch’è vegnì stabilì per la gronda part dals products agrars. Gia paucs onns pli tard è la discussiun sa tschentada danovamain en vista a la conjunctura auta e la gronda creschientscha generala da l’economia. Quant fitg dueva er l’agricultura s’adattar a questa midada da structura? E co dueva il stadi intervegnir areguard la disparitads d’entradas en il sectur agricul? La gronda part dals politichers era da l’avis ch’ils problems da l’agricultura sa laschian schliar tras adattaziuns dals manaschis a l’economia da martgà e tras in augment da la productivitad. Surtut ils represchentants da las cuminanzas d’interess da l’agricultura han però accentuà che l’agricultura saja per motivs natirals ed economics betg abla da concurrer cun auters secturs da l’economia e saja perquai vinavant dependenta da mesiras da sustegn. Las leschas d’agricultura ch’èn vegnidas deliberadas ils proxims onns e decennis sa basan per gronda part sin il princip ch’intervenziuns stabilisantas tras il stadi sajan necessarias. En il decurs dal temp è il cuntegn da las leschas però vegnì adattà successivamain a novas invistas e cundiziuns da basa. Ed er oz influenzeschan las duas modas da pensar numnadas la discussiun, uschia che la politica agrara è segnada tant da mesiras da sustegn sco er dal sforz da s’adattar a las cundiziuns dal martgà (mundial) en transfurmaziun. Ils ultims onns èn las singulas posiziuns entaifer la politica agrara segnadas adina pli ferm da la discussiun ecologica e d’ina critica envers il dumping agrar. Sper la finamira primara da l’agricultura da proveder la populaziun cun mangiativas a pretschs stabils, èn uschia s’agiuntadas en il decurs dal temp novas finamiras secundaras sco: * la protecziun da las resursas natiralas terra, aua ed aria, * far reviver regiuns ruralas a moda infrastructurala, economica, sociala e culturala, * la tgira da la cuntrada cultivada ed il mantegniment da la varietad da las spezias, * la producziun d’energias regenerativas (p.ex. implants da biogas) * metter a disposiziun materia primara per l’elavuraziun cuntinuanta en l’industria. == Problems == Dapi ils onns 1950 sa chatta l’agricultura en l’Europa en in process da midada vers unitads da manaschi pli grondas. Ils custs creschents per ils meds da producziun sco er la pressiun sin il pretsch dals products elavurads han sfurzà blers purs da sa decider tenor il motto ‹crescher u ceder›. Tranter ils numerus motivs per quest svilup èn da numnar<ref>Tenor [http://europa.eu/documentation/statistics-polls/index_de.htm Indicaziuns statisticas da l’Uniun europeica]</ref>: * L’augment da la productivitad en l’agricultura che munta en media a 2 % per onn. * Il progress tecnic en la tecnica agrara che maina ad in ferm augment da la productivitad da lavur. * La creschientscha demografica tschessentanta ha per consequenza ch’er la dumonda suenter vivondas na crescha betg pli uschè ferm sco pli baud. * La ferma concentraziun entaifer la branscha che producescha meds auxiliars per l’agricultura maina a dependenzas e situaziuns quasi monopolisticas. * La concentraziun da vart dals clients da l’agricultura è colliada cun ina pressiun augmentada sin il pretsch (en tut l’Europa existan radund 3 milliuns manaschis agrars, ma be 100 centralas da cumpra da lur products).<ref>''Gemeinsame Agrarpolitik – Fluch oder Segen?'' Documentaziun – Arte; Frantscha 2013.</ref> * Ils pretschs garantids per products agriculs ch’existivan pli baud èn per gronda part vegnids abolids. * Las prescripziuns administrativas ed obligaziuns areguard l’ambient s’augmentan cuntinuadamain. Sur tschientaners ha l’autoprovediment cun mangiativas furmà la finamira principala da l’agricultura en l’Europa. Igl èn s’etablidas structuras da lavurar e da viver correspundentas che vegnivan dadas vinavant d’ina generaziun a l’autra. Cun il cumenzament da l’industrialisaziun dal sectur agricul vers la fin dal 19avel tschientaner ha inizià in process da midadas che n’è anc oz betg a fin. A l’entschatta dal 20avel tschientaner lavuravan radund 80&nbsp;% da la populaziun en l’agricultura; oz èn quai main che 5&nbsp;%. Quai ha er gì per consequenza che la muntada da questa gruppa da la populaziun per las partidas politicas è ida a perder. Tuttina è sa mantegnida la finamira politica da garantir in tschert grad d’autoprovediment; tras quel duai il stadi disponer sin quest champ d’ina tscherta independenza. Dapi ils onns 1960 vegn quai garantì tras urdens dal martgà che prevesevan oriundamain pretschs minimals per products agriculs e pli tard pajaments directs als purs.<ref>Friedrich Golter: ''35 Jahre für die Bauern.'' Verlag Ulmer Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-4190-6.</ref> [[Datoteca:Jose_Bove_Salon_Agriculture_2006.jpg|thumb|180px|José Bové, pur ed enconuschent activist cunter las influenzas negativas da la globalisaziun]] Er en il 21avel tschientaner intervegn la politica decididamain en l’agricultura en furma da mesiras da sustegn. Tar tscherts tips d’agricultura surpassa il transfer d’entradas or da la cassa publica l’atgna creaziun da valur; e l’economia da latg è segnada da manaschis da nobilisaziun che concurrenzeschan in l’auter e smatgan ils pretschs lunsch sut la cuvrida dals custs. Dapi il 1950 sa fa valair la tendenza da modernisar tecnicamain ils manaschis e d’als engrondir. Questa concentraziun è progredida en tscherts pajais vaira spert (Gronda Britannia, Stadis Unids), en auters en pass pli pitschens (Germania, Frantscha, Svizra). En il decurs da quest svilup è er sa midada la moda da producziun vers ina spezialisaziun sin paucs secturs. Las garanzias da pretschs ch’existivan pli baud per products agriculs èn quasi svanidas dal tuttafatg. Oz èn ils manaschis exposts al squitsch sin ils martgads mundials e confruntads a medem temp cun pretschs creschents per ils meds da manaschi e cun pretschs da vendita intscherts per ils products agriculs. Per dar in cuntrapais a quest svilup han blers manaschis midà sin la commerzialisaziun directa; ultra da quai porscha la crisa d’energia als purs novas funtaunas d’entradas (p.ex. cun agid d’implants da biogas).<ref>[http://www.unendlich-viel-energie.de/presse/nachrichtenarchiv/2013/erneuerbare-energie-vom-land-kommt-an ''Erneuerbare Energie vom Land kommt an'', communicaziun dals 30 d’avust 2013.]</ref> Ma tut quai na basta betg per schliar a moda substanziala ils problems d’entradas da l’agricultura. En blers cas resti als purs be l’opziun da schliar il manaschi a chaschun da la proxima midada da generaziun u d’al engrondir. La crisa mundiala da l’agricultura vegn anc engrevgiada tras ils pretschs d’energia creschents. Sin ils martgads mundials exista ina surproducziun da victualias; ils pretschs da quellas èn però colliads stretgamain cun ils pretschs d’energia. En il fratemp vegn granezza er commerzialisà sco material da brisch; tirc e channa da zutger furman medemamain plantas d’energia tschertgadas. Schizunt pajais en svilup ch’èn dependents d’agid alimentar pondereschan da sa participar al martgà d’energia cun plantaziuns correspundentas. Malgrà la surproducziun mundiala da victualias èn ils terrens fritgaivels limitads en blers pajais; vitiers vegn ina digren smanatschanta areguard l’access a l’aua. Quai èn be dus dals motivs ch’i dat anc oz radund 800 milliuns umans che pateschan fom.<ref>Manfred Raupp: [http://autorenweb.de/pda_abfrage_texte.php3?back=&id=8753&bereichsid=&bereichsname= ''Energiepreise und Nahrungsversorgung'']</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Statistica FAO dal 2009'']</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Wilhelm Abel: ''Agrarkrisen und Agrarkonjunktur in Mitteleuropa vom 13. bis zum 19. Jahrhundert''. 3. ed., Hamburg e Berlin 1978. * Wilhelm Abel: ''Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert.'' Ulmer, Stuttgart 1962. * Walter Achilles: ''Landwirtschaft in der Frühen Neuzeit'', (''Enzyklopädie Deutscher Geschichte'', nr. 10), Oldenbourg Verlag, Minca 1991, ISBN 3-486-55702-5 * Isabel Alfonso (ed.), ''The Rural History of Medieval European Societies. Trends and Perspectives'', Brepols, 2007. * ''[http://www.bpb.de/files/DK819F.pdf Landwirtschaft] (PDF; 2,1&nbsp;MB)''. En: ''Aus Politik und Zeitgeschichte.'' 5-6/2010. * Edith Ennen, Walter Janssen: ''Deutsche Agrargeschichte. Vom Neolithikum bis zur Schwelle des Industriezeitalters''. Wiesbaden 1979. * Peter H. Feindt et al.: ''Nachhaltige Agrarpolitik als reflexive Politik. Plädoyer für einen neuen Diskurs zwischen Politik und Wissenschaft'', Berlin, Edition Sigma 2008, ISBN 978-3-89404-556-2 * Günther Franz (ed.): ''Deutsche Agrargeschichte''. 6 toms. Eugen Ulmer, Stuttgart 1993ss. * Wilhelm Henrichsmeyer, Heinz-Peter Witzke: ''Agrarpolitik, Band 1: Agrarökonomische Grundlagen'', Stuttgart, 1991, ISBN 3-8001-2483-1 * R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: ''Landwirtschaft und Umweltschutz.'' Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9 * Manfred Hesse, Bundesministerium für Ernährung, Landwirtschaft und Forsten: ''Statistisches Jahrbuch über Ernährung Landwirtschaft und Forsten 1990.'' Landwirtschaftsverlag, Münster-Hiltrup 1990, ISBN 3-7843-1357-4 * Uwe Hoering: [http://www.globe-spotting.de/fileadmin/user_upload/globe-spotting/Africa/VSA_Hoering_Uwe_Agrar-Kolonialismus_in_Afrika.pdf ''Agrar-Kolonialismus in Afrika. Eine andere Landwirtschaft ist möglich''] (PDF; 980&nbsp;kB), Hamburg: VSA, 2007, ISBN 3-89965-248-7 * Dieter Kirschke, Gerald Weber: ''Agrarpolitik''. En: Stephan Beetz et al.: ''Handwörterbuch zur ländlichen Gesellschaft'', Wiesbaden 2005, ISBN 3-8100-3749-4 * Ulrich Kluge: ''Agrarwirtschaft und ländliche Gesellschaft im 20. Jahrhundert''. (''Enzyklopädie deutscher Geschichte'', nr. 73). Oldenbourg Verlag, Minca 2005, ISBN 3-486-56605-9 * Ulrich Köpke: ''Umweltleistungen des Ökologischen Landbaus.'' En: ''Ökologie & Landbau.'' 2/2002, p. 6–18. * Melanie Kröger: ''Die Modernisierung der Landwirtschaft. Eine vergleichende Untersuchung der Agrarpolitik Deutschlands und Österreichs nach 1945'', Berlin: Logos, 2006. * Marcel Mazoyer, Laurence Roudart: ''Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine.'' Seuil, Paris 2002, ISBN 2-02-053061-9. (engl. ''A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis.'' Monthly Review Press, New York 2006, ISBN 1-58367-121-8). * Thomas Miedaner: ''Von der Hacke bis zur Gen-Technik. Kulturgeschichte der Pflanzenproduktion in Mitteleuropa''. DLG-Verlag Frankfurt 2005, ISBN 3-7690-0645-3 * Peter Moser: ''Der Stand der Bauern. Bäuerliche Politik, Wirtschaft und Kultur gestern und heute''. Frauenfeld 1994. * Daniela Münkel: ''Nationalsozialistische Agrarpolitik und Bauernalltag'', Frankfurt am Main/New York: Campus, 2001. * Antonio Saltini: ''Agrarian sciences in the west.'' Firenze 2015. * Eberhard Schulze: ''Deutsche Agrargeschichte: 7500 Jahre Landwirtschaft in Deutschland.'' 3. ed. cumpl., Shaker-Verlag, Aachen 2014 ISBN 978-3-8440-2636-8 * Alois Seidl: ''Deutsche Agrargeschichte''. DLG-Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 978-3-7690-0655-1 == Colliaziuns == {{Commonscat|Agriculture|Agricultura}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/agricultura.pdf Agricultura] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] * [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/07/03.html Uffizi federal da statistica – Agricultura] (Svizra) * [https://web.archive.org/web/20121023020143/http://www.blw.admin.ch/ Uffizi federal d’agricultura] (Svizra) * Statistisches Bundesamt: [https://web.archive.org/web/20150910162043/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Wirtschaftsbereiche/LandForstwirtschaftFischerei/LandForstwirtschaft.html ''Daten zur Landwirtschaft''] e [https://web.archive.org/web/20121113154238/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/WirtschaftStatistik/WirtschaftStatistikLandForstwirtschaft.html ''Beiträge zum Thema ‹Landwirtschaft› aus der Monatszeitschrift ‹Wirtschaft und Statistik› des Statistischen Bundesamtes''] (Germania) * [https://web.archive.org/web/20181005124108/https://www.schweizerbauern.ch/de/ Agricultura svizra] * [https://web.archive.org/web/20220129044933/http://www.der-landwirt-schafft.de/ Pagina d’internet che preschenta las lavurs dal pur (blog, fotos e films)] * [http://www.meine-landwirtschaft.de/ meine-landwirtschaft.de] * Greenpilot: [http://www.greenpilot.de/ ''Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar''] * [https://web.archive.org/web/20150921050653/http://regionfilm.de/ ''Dokumentationsprojekt zur regionalen Landwirtschaft''] [[Categoria:Artitgels recumandads]] [[Categoria:Societad]] [[Categoria:Scienzas]] [[Categoria:Dossier chattà]] oos8gvlpxos2ynrc8od7qj5ofnep39f