Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 2892 172779 166811 2026-07-15T03:12:17Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172779 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Peider_lansel.jpg|thumb|200px|right|Peider Lansel]] '''Peider Lansel''' (* ils 15 d’avust 1863 a [[Pisa]]; † ils 8 da december 1943 a [[Genevra]]) è s’engaschà sco poet, essaist e politicher durant quasi tut sia vita per il mantegniment e la renconuschientscha dal [[rumantsch]]. Durant passa trent’onns ha el publitgà in grond dumber da collecziuns da poesias, divers essais e referats e tgirà differentas ediziuns da lirica e prosa rumantscha. Per ses grond engaschament per la lingua e cultura rumantscha è el vegnì onurà da l’[[Universitad da Turitg]] cun il doctor honoris causa, per si’ovra litterara ha el survegnì il grond premi da la [[Fundaziun Schiller]]. == Uffanza e giuventetgna == Peider Lansel è naschì ils 15 d’avust 1863 a [[Pisa]] sco figl primnaschì (da tschintg figls e duas figlias) d’Andri Töna Lansel da [[Sent]] (1831–1900) e d’Emilia Steiner da [[Lavin]] (1837–1901). Andri Lansel ha fundà a Pisa ina filiala da l’affar Lansel da [[Firenza]]. Fin a la vegliadetgna da nov onns ha Peider Lansel vivì a Pisa; las stads passentava el savens a Sent. Cun nov onns è el lura vegnì en la scola da Sent. Suenter ha el visità la Scola chantunala a [[Cuira]] e la Scola commerziala a [[Frauenfeld]] ed è ì per in onn en pensiun en Svizra franzosa a [[Rolle]]. L’onn 1879, cun 16 onns, è el entrà en ils affars da las famiglias Könz e Lansel ad [[Arezzo]] e [[Livorno]]. En quels affars ha el fatg il giarsunadi da commerzi. Cur che ses bab è sa retratg dals affars ed è turnà en Svizra, ha Peider Lansel surpiglià cun mo 21 onns l’affar da Pisa e manà quel cun success. == Return en Svizra == Suenter paucs onns ha Peider Lansel pli u main surlaschà ils affars a ses frars Andri ed Emil. L’onn 1893 ha el maridà Emma Curdin (Corradini) da Sent. Els han gì quatter uffants: Erica, Bignia ed Andri Albert (la figlia primnaschida ch’aveva medemamain num Erica è morta cun in onn). L’onn 1906, cun 43 onns, è Lansel sa retratg cun sia famiglia en Svizra, l’emprim a Sent e suenter a Genevra per pussibilitar a ses uffants l’ulteriura instrucziun. Ma el passentava adina ina gronda part da l’onn en Engiadina ed en viadi. == Activitad a favur dal rumantsch == A partir da quest temp è el sa deditgà quasi entiramain al studi da la cultura rumantscha ed a sia lavur da poet. Cun ses scrits ha el cumbattì a favur d’ina renaschientscha dal rumantsch, ha empruvà da liberar la lingua scritta da las influenzas talianas e tudestgas e defendì ella cunter scienziads da l’[[irredentissem]] talian. En il temp tranter las duas Guerras mundialas vulevan scienziads talians numnadamain cumprovar ch’il rumantsch saja in dialect talian e ch’il territori rumantsch stoppia vegnir integrà en il stadi talian. Lansel ha publitgà atgnas ovras en ediziuns bibliofilas, ha procurà per las ediziuns da las ovras da [[Giovannes Mathis]] e [[Gian Fadri Caderas]] ed ha edì las antologias da lirica ''Musa Ladina'' e ''Musa Rumantscha''. Dasper ha el augmentà persunalmain las subvenziuns per questas ediziuns e per ediziuns d’autras ovras rumantschas, per exempel da la grammatica e dal dicziunari d’Antoine Vellemann. L’onn 1911 ha el fundà ensemen cun reverenda Otto Gaudenz il ''[[Chalender Ladin]]''. Lansel sez è stà in dals impurtants collavuraturs e promoturs da quest organ annual uffizial da l’[[Uniun dals Grischs]] che porta sin il frontispizi ses motto «Tanter Rumantschs, be rumantsch!». Cun l’ir dals onns ha el rimnà in’impurtanta collecziun da manuscrits e cudeschs rumantschs (numerusas dublettas ed ina collecziun unica da gasettas da l’Engiadina Bassa dal 19avel tschientaner èn arsas l’onn 1921 en il fieu da Sent). A l’Exposiziun Naziunala da Berna l’onn 1914 ha Peider Lansel reunì e preschentà en ina vitrina differents objects or da sia biblioteca persunala. == Lansel sco collectur == Lansel ha en pli rimnà e publitgà chanzuns e poesias popularas rumantschas. Cun in [[fonograf]] dad [[Edison]] ha el registrà tranter il 1912 ed il 1915 passa traiatschient chanzuns popularas en Engiadina, a [[Bravuogn]] ed en [[Val Müstair]]. Dasper è el era stà in piunier da la fotografia en Engiadina ed ha intimà fotografs enconuschents sco per exempel [[Rudolf Zinggeler]] da documentar sin fotografias la vita e las isanzas da l’Engiadina. El è stà l’iniziant dal moviment per la reintroducziun dal vegl costum engiadinais sco costum da festa, è s’occupà da la [[chasa engiadinaisa]], da si’architectura e decoraziun ed ha collecziunà veglias mobiglias engiadinaisas da valur artistica. Suenter il fieu da Sent dal 1921 ha el promovì e subvenziunà la concurrenza da projects per la reconstrucziun da la part arsa da la vischnanca segund las normas da la Protecziun da la patria. == Consul svizzer en Italia == Suenter la mort da ses quinà Oscar Corradini e da ses agen figl Andri Albert (cun mo 26 onns) è Peider Lansel stà obligà da returnar l’onn 1926 en Italia. Cun betg main che 63 onns è el anc s’engascha ina giada en ils affars da sia famiglia, e quai sco directur da la fabrica Lansel e sco administratur-delegà da la S.A. Corradini. Cun sia dunna e sia figlia Erica è el sa stabilì a Livorno, nua ch’el è en pli vegnì nominà l’onn 1927 Consul da la Svizra. Suenter otg onns, l’onn 1934, è el turnà definitivamain en Svizra. == Fin da la vita ed onuraziuns == L’onn 1933, a l’occasiun da ses 70avel anniversari, ha l’Universitad da Turitg numnà el doctor honoris causa. Quest’undrientscha ha Lansel retschet en renconuschientscha da ses gronds merits per la defensiun dal rumantsch e per si’ovra poetica. Diesch onns pli tard, l’onn 1943, ha er la Fundaziun Schiller undrà el cun ses grond premi. Ils 9 da december dal medem onn è el mort. == Ediziuns == * Andri Peer (ed.): ''Poesias originalas e versiuns poeticas''. (Ouvras da Peider Lansel, tom 1). Cuira 1966. * Rico Valär (ed.): ''Prosa, essais, artichels e correspundenza''. (Ouvras da Peider Lansel, tom 2). Cuira 2012. == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20240910224226/https://www.peiderlansel.ch/bainvegni.html Peider Lansel] * {{E-LIR|1497}} * [https://web.archive.org/web/20071227223805/http://www.sent-online.ch/persunas/lansel_peider.html Vischnanca da Sent &ndash; Peider Lansel] * [[s:it:Primulas|Primulas]] (P. J. Derin.) {{DEFAULTSORT:Lansel, Peider}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs valladers]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 19avel tschientaner]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Umens‎]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura rumantscha)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] r4ga24ki4rmx53pufhqec7efpq15leu 0 7754 172774 166863 2026-07-14T23:58:31Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172774 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Antonija Sola retouched2.jpg|thumb|150px|Antonija Šola dal 2009]] '''Antonija Šola''' (* ils 5 da zercladur 1979 a [[Zagreb]], [[Jugoslavia]], ozendi [[Croazia]]) è in'actura, chantadura da pop e chantautura [[Croazia|croata]]. == Vita e carriera == Antonija Šola è naschida l'onn 1979 a [[Zagreb]]<ref>cfr. ''https://web.archive.org/web/20090525224620/http://www.hrt.hr/dora/dora2003/biografije/tonka.html''</ref> sco figlia da Kaja e Marko Šola. Ella ha passentà sia uffanza a Pula e Bjelovar. A Zagreb ha ella studegià cun success sociologia e croatistica.<ref name="antonijasola-info">cfr. ''https://web.archive.org/web/20081206191659/http://www.antonijasola.info/''</ref> L'onn 1998 è ella sa participada a la concurrenza per la Miss Croazia. Dapi il 1994 gioga ella la rolla da Tina Bauer-Fijan<ref name="imdb">cfr. ''http://german.imdb.com/name/nm1787631/''</ref> en la seria sentimentala croata ''Zabranjena Ljubav'' (''Amur scumandada'') sin RTL Televizija. L'onn 2007 ha ella giugà ina rolla ospitanta sco chantadura en la seria televisiva croata ''Nad Lipom 35''.<ref name="imdb" /> Malgrà che Antonija Šola è principalmain in'actura, ha ella fin ussa cumponì cun success ils texts per dudesch albums musicals sco era per tredesch chanzuns ch'èn vegnidas chantadas a festivals da musica croats. Sco chantadura ha ella cumpilà pliras cumposiziuns<ref>cfr. ''http://www.diskografija.com/umjetnik/antonija-sola.htm''</ref>, per exempel per Toše Proeski, cun il qual è cumparida diversas giadas sco duett.<ref name="antonijasola-info" /> L'onn 2008 ha ella chantà al festival da musica croata Dora che è en il medem mument era la preselecziun croata per l'Eurovision Song Contest. Cun sia chanzun ''Gdje je srce tu je dom'' (Nua ch'è il cor, è era il dachasa) ha ella obtegnì medem blers puncts sco ils gudagnaders [[Kraljevi ulice & 75 Cents]], ma els han gudagnà perquai ch'els han retschet pli bleras vuschs da la giuria che Antonija Šola e las vuschs da la giuria decidan en il cas da paritad. Plinavant ha ella gudagnà il festival da musica macedon Ohrid Fest 2008 cun la chanzun ''Božji pat'' (''Божји пат'', Senda da Dieu) ch'è la translaziun macedona da ses hit croat ''Nebu pod oblak''. Ultra da quai collavura ella cun chantauturs, musicists e producents da la [[Croazia]], da la [[Slovenia]], e da la [[Bosnia-Erzegovina]].<ref>[https://web.archive.org/web/20131023055028/http://www.antonijasola.info/5.aspx]</ref> Las versiuns da karaoke da sias chanzuns pon ins chargiar giu da sia website.<ref>[https://web.archive.org/web/20090918140739/http://www.antonijasola.info/26.aspx]</ref> == Sias lavurs == === Single === * 2006 - Zovem da ti čujem glas === Albums === * 2007 - Anđele === Autras chanzuns === * „Anđele“ * „Angelu“ (versiun macedona da „Anđele“) * „Dođi najbrže“ * „Eldorado“ * „Nek ti bude bolje bez mene“ * „Neka bude zauvijek“ * „Što mi radiš to“ * „Zovem da ti čujem glas“ * „Gdje je srce tu je dom“ * „Nebu pod oblak“ * „Božji pat“ (versiun macedona da „Nebu pod oblak“) == Funtaunas == <references/> == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20081206191659/http://www.antonijasola.info/ Pagina uffiziala] (croat) * [https://web.archive.org/web/20240530212703/https://diskografija.com/umjetnik/antonija-sola.htm Glista da sias lavurs (discografia)] (croat) {{DEFAULTSORT:Šola, Antonija}} [[Category:Chantadurs]] [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas dal 21avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas croatas]] fznrta4qnovkn2ts84soxbgu0wchkqv 0 11046 172776 148811 2026-07-15T02:06:27Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172776 wikitext text/x-wiki {{idiom|sursilvan}} [[File:Iso Camartin (1998) by Erling Mandelmann - 2.jpg|thumb|Iso Camartin (1998)]] '''Iso Camartin''' (* 24 da mars 1944 a [[Cuera]]) ei in publicist, scribent e moderatur da televisiun [[Svizra|svizzer]]. == Veta == Iso Camartin ei carschius si a [[Mustér]], nua ch'el ha frequentau la [[Claustra da Mustér|scola claustrala]]. Dapi 1965 ha el studegiau [[filosofia]] e [[romanistica]] a [[Minca]], [[Bologna]] e [[Regensburg]] ed ha promoviu 1971 davart [[Immanuel Kant|Kant]] e [[Johann Gottlieb Fichte|Fichte]]. Da 1974 tochen 1977 ha el luvrau sco ''research fellow'' al Center for European Studies dall'[[Universitad da Harvard]]. Sper siu scaffir publicistic ha el giu incumbensas d'instrucziun a diversas universitads svizras. Da 1985 tochen 1997 eis el staus professer ordinari per lungatg e cultura [[romontsch]]a all'ETH ed all'Universitad da Turitg. L'onn academic 1989/1990 ei Camartin staus ''fellow'' al [[Wissenschaftskolleg zu Berlin]]. Denter 1996 e 1998 eis el plinavon staus moderatur dall'emissiun ''[[Sternstunde Kunst]]'' sin [[SF 1]]. Da 2000 tochen 2003 ha el menau la redacziun da cultura dil [[Schweizer Fernsehen]]. Dalurenneu eis el activs sco publicist e scribent da professiun libra. 2005 ha el teniu il plaid d'avertura pil [[Premi Ingeborg Bachmann]] a [[Klagenfurt]]. Iso Camartin ei commember dall'Academia tudestga per lungatg e poesia (DASD) e dall'uniun Auturas ed Auturs dalla Svizra. == Premis (schelta) == *1986 [[Prix européen de l'essai Charles Veillon]] *1988 Premi Conrad Ferdinand Meyer *1997 Prix Lipp littéraire *1998 Premi Johann Heinrich Merck == Ovras (schelta) == * ''Kants Schematismuslehre und ihre Transformation beim frühen Fichte. Zur Ausformung des Identitätsdenkens''. Dissertation, Regensburg 1971 * ''Nichts als Worte? Ein Plädoyer für Kleinsprachen''. Artemis, Zürich 1985 * ''Lob der Verführung. Essays über die Nachgiebigkeit''. Artemis, Zürich 1987 * ''Karambolagen. Geschichten und Glossen''. Artemis, Zürich 1990 * ''Von Sils-Maria aus betrachtet. Ausblicke vom Dach Europas''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1991 * ''Die Bibliothek von Pila''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1994 * ''Nelke und Caruso. Über Hunde. Eine Romanze'' (mit Verena Aufferman). Berlin Verlag, Berlin 1997 * ''Der Teufel auf der Säule. 52 Flash-Geschichten''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1998 * ''Graziendienst''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1999 * ''Hinauslehnen. Geschichten, Glossen''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2000 * ''Jeder braucht seinen Süden''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2003 * ''Belvedere. Das schöne Fernsehen''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2005 * ''Bin ich Europäer? Eine Tauglichkeitsprüfung''. C. H. Beck, München 2006 * ''Die Geschichten des Herrn Casparis''. C. H. Beck, München 2008 * ''Schweiz'' (ella seria ''Die Deutschen und ihre Nachbarn''). C. H. Beck, München 2008 == Ligioms == * [https://web.archive.org/web/20140624025247/http://www.perlentaucher.de/autor/iso-camartin.html Iso Camartin] sin Perlentaucher {{DEFAULTSORT:Camartin, Iso}} [[Categoria:Scripturs da la Svizra]] [[Categoria:Publicists]] [[Categoria:Umens‎]] kurnnnc1gymygiai8urx4f9faiyb7y0 0 11951 172777 167258 2026-07-15T02:11:33Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172777 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Riga_1833_Dob40204.jpg|thumb|260px|Brev dal 1833]] L’'''istorgia da la posta''' tracta in aspect da l’istorgia da la communicaziun e descriva il svilup vers ina spediziun da brevs accessibla a la generalitad. Ina da las premissas per in barat d’infurmaziuns fidà è stada l’invenziun da la scrittira e d’in purtader da scrittira transportabel. Gia en il temp preistoric ed en l’antica hai dà emprimas tentativas d’installar in servetsch d’infurmaziuns ordinà, a l’entschatta surtut per intents politics e militars. L’istorgia da la posta moderna cumenza en il temp modern tempriv. Terms impurtants èn stads l’introducziun dal sistem da staffetta cun il stgomi da curriers e chavals, ch’ha pussibilità in transferiment da novitads bundant pli spert, sco er l’avertura da la posta ad in public vast. Quest artitgel porscha ina survista dal svilup da la transmissiun da novitads en furma scritta a partir dals origins e foccusescha en spezial sin l’istorgia da la posta a partir dal temp modern tempriv. == ‹Posta› – term e definiziun == [[Datoteca:Weltpostdenkmal_Bern.jpg|thumb|210px|Monument da l’Uniun postala universala a Berna]] Il term ‹posta› deriva dal latin ‹posita› (dal verb ‹ponere›, per rumantsch: fixar, determinar; plazzar, postar) e sa referiva oriundamain a las staziuns da stgamiada dals curriers ch’eran plazzadas per lung da las vias da traffic en distanzas regularas. Mintgatant è il term ‹posta› er vegnì duvrà sinonim per ‹gasetta› (surtut en il 17avel tschientaner), ina tradiziun ch’è per part sa mantegnida fin oz. Entaifer il term ‹posta› sa lascha differenziar * tenor il possessur / gestiunari: posta statala, posta da chasa (traffic da brevs intern tar administraziuns ed interpresas) * tenor il lieu da destinaziun: posta per l’intern, posta per l’exteriur * tenor il spazi da temp da la consegna: posta da la damaun, posta da la saira e.a. * tenor l’intent: posta d’uffizi, posta da fatschenta, posta privata e.a. * tenor il med da transport utilisà: posta da viafier, posta aviatica, posta pneumatica e.a. * tenor il circul d’utilisaders: posta champestra, posta da servetsch, posta da currier * tenor aspects istorics ed il svilup tecnologic: posta a chaval, posta electronica e.a. Ils servetschs postals tradiziunals spedeschan novitads e rauba pitschna, spediziuns postalas (brevs, cartas postalas, pachets) e per part er persunas (p.ex. en [[Germania]], en l’[[Austria]] ed en [[Svizra]] cun autos da posta). Savens vegnan er purschids servetschs da traffic monetar. Tradiziunalmain eran las postas liadas – almain en l’[[Europa]] – a monopols statals (p.ex. areguard la spediziun da brevs). Vers la fin dal 20avel tschientaner èn però vegnidas instradadas vastas mesiras da liberalisaziun sin il champ da la telecommunicaziun ed er domenas ‹classicas› sco la spediziun da pachets e da brevs s’avran plaunsieu al martgà liber. == La transmissiun d’infurmaziuns scrittas en l’antica == === Ils origins en l’Egipta e Babilonia === [[Datoteca:Amarna_Akkadian_letter.png|thumb|150px|Brev en scrittira a cugn: il vasal Aziru dad Amurru (regiun dal Libanon) sa drizza al farao egipzian (ca. 1340 a.C.)]] Emprims fastizs d’in stgomi da novitads reglà èn da chattar en l’[[Egipta]] antica, en la [[Babilonia]] ed a [[Mari]] (en la [[Siria]] odierna). Ils vegls Egipzians han utilisà il [[Nil]] sco via da traffic principala per transmetter novitads scrittas tras navigaturs. Ultra da quai han ils retgs egipzians tgirà il contact cun provinzas allontanadas cun agid da numerus curriers a pe. Quels stuevan esser abels da surmuntar lungas distanzas en in temp uschè curt sco pussaivel. In urden postal en il senn odiern na devi però betg en la fasa tempriva. Pir a partir dal Nov Reginavel (1550 fin 1070 a.C.) hai dà en l’Egipta curriers uffizials, ma er postins a chaval. En medema moda relatan funtaunas contemporanas d’origin ettitic, ugaritic ed egipzian (surtut las brevs d’Amarna) d’in barat d’infurmaziuns vaira intensiv cun ils gronds reginavels vischins ed ils stadis vasals. Tenor documents che derivan da l’abitadi da mastergnants Deir el-Medina era surtut la polizia responsabla per la transmissiun d’infurmaziuns a l’intern da l’Egipta.<ref>Wolfgang Helck: ''Postwesen.'' En: ''Lexikon der Ägyptologie.'' Tom IV, 1982, colonnas 1080s.</ref> Savens vegn pretendì en la litteratura ch’i vegniva er gia duvrà da quel temp columbas da posta per la spediziun da brevs. Quai è però contestà istoricamain. A chaschun da la curunaziun da faraos u tar la festa da Min èn bain vegnidas tramessas mintgamai quatter columbas sco mess; quai na sa lascha però anc betg definir sco posta da columbas reglada. Ina tala è probablamain vegnida introducida en l’Egipta a partir dal temp roman u en la fasa tempriva dal temp islamic.<ref>Lothar Störck: ''Taube.'' En: ''Lexikon der Ägyptologie.'' Tom VI, colonnas 240s.</ref> Numerusas infurmaziuns davart la spediziun da brevs en l’Egipta ptolemeica tardiva sut domini grec porscha il papirus da Hibe che sa lascha datar en il temp da ca. 255 a.C. Tar quest document sa tracti d’ina sort cudesch da controlla d’in currier, en il qual mintga consegna da brevs vegniva confermada dal retschavider. Il papirus descriva atgnadads da la spediziun da brevs da quel temp, ma cuntegna er infurmaziuns areguard ils spediturs ed ils destinaturs. Il papirus cumenza cun ils suandants pleds: ''«Ils 16 ha N.N. surdà ad Alexandros sis tocs, numnadamain: al retg Ptolemeus in pachet en furma da brev, al minister da finanzas Apollomios in pachet en furma da brev e duas brevs ch’èn fermadas vi da quel, ad Antiochus da Creta in pachet en furma da brev, a Mendoros in pachet en furma da brev, a Chelos in pachet en furma da brev ch’è lià vi dals auters. Ils 17 ha Alexandros surdà questas chaussas a Nikodemus. (...)»'' L’emprim tschientaner s.C. ha scrit [[Diodorus Siculus]]: «Cun l’alva dal di, uschespert (ch’il retg) era levà, aveva el l’emprim da prender en consegna persunalmain las brevs ch’arrivavan da tuttas varts. Suenter esser vegnì a savair dal tuttafatg tge ch’era currì e passà en il reginavel pudeva el numnadamain endrizzar e tractar tut bundant pli sabiamain.»<ref>Ed. Müller I., 80.</ref> === Persia === En il [[Reginavel persian]] ha [[Kyros il Grond]] (550–529 a.C.) sviluppà in agen sistem da transmissiun da novitads che cumpigliava surtut curriers a chaval. Sin las rutas da traffic principalas ha Kyros laschà endrizzar en distanzas regularas staziuns da relais. Quellas sa chattavan in di da viadi a chaval ina ord l’autra e servivan als curriers sco staziuns intermediaras. Er [[Herodot]] (ca. 484−424 a.C.) menziunescha en sias ‹Historiai› (VIII, 98) ils Angareion persians, curriers a chaval che transportavan las brevs da tutt’aura tranter duas staziuns fixas ch’eran per ordinari in viadi d’in di ina ord l’autra e las surdevan là al proxim currier. Da quai rapporta er [[Xenophon]]; e [[Diodor]] menziunescha in sistem cumparegliabel sut [[Antigonus]] en la [[Palestina]] odierna. Ultra da quai devi, tenor Diodor, posts da clom persians. Sur ina distanza da fin 30 viadis d’in di eran postads abitants cun fermas vuschs che sbragivan las novitads d’in lieu a l’auter. Il sistem d’infurmaziun persian cun staziuns da relais è bainprest vegnì imità d’autras culturas autas. === Grezia ed Imperi roman === [[Datoteca:Soldat_Marathon_Cortot_Louvre_LP243.jpg|thumb|190px|Statua da Pheidippides en il Louvre a Paris (19avel tschientaner)]] En la [[Grezia]] n’è a l’entschatta sa sviluppada nagin’atgna posta, damai ch’il pajais consistiva da numerusas citads-stadi ch’avevan per part charplina ina cun l’autra. I deva be singuls curriers a pe che vegnivan duvrads per consegnar brevs. Pervi da las relaziuns topograficas da la Grezia èn quests ''hemerodroms'' (vul dir: ‹curriders dal di›) sa mussads pli effizients ch’ils curriers a chaval. Il pli enconuschent da quests curriders è stà senza dubi [[Pheidippides]]. Tenor [[Herodot]] duai el esser currì l’onn 490 a.C. en dus dis dad [[Athen]] a [[Sparta]] (ca. 240 km) per implorar l’agid en la [[Battaglia da Maraton]] che steva per prorumper. Entant che Pheidippides ha purtà ina novitad a bucca, èsi enconuschent ch’ils regents ptolemeics en l’Egipta – ch’eran medemamain d’origin grec – enconuschevan in vast sistem postal per messadis en scrit. Ils fundaments per in’atgna posta statala entaifer l’Imperi roman ha tschentà [[Gaius Iulius Caesar]]. L’imperatur roman [[Augustus]] ha pli tard schlargià quella considerablamain. La ‹posta› vegniva numnada da quel temp ''cursus publicus'' e suttasteva directamain a l’imperatur. Spediziuns privatas n’eran betg admessas al ''cursus publicus''. Tant sco pussaivel vegnivan spediziuns postalas transportadas cun il bastiment. A terra faschev’ins diever dal chaval. En distanzas da 7 fin 14 km han ins endrizzà per quest intent staziuns da posta e da paus, numnadas ''mansio'', che servivan er a stgamiar ils chavals. Cun la fin da l’Imperi roman occidental è er svanì il ''cursus publicus''. En l’Imperi roman oriental ha quel però pudì sa mantegnair fin vers l’onn 520. Per brevs privatas stuev’ins far diever d’autras pussaivladads da transport. Ins las consegnava per exempel ad amis ch’eran en viadi. Quai era però savens collià cun pli lungas fasas da spetga; Augustinus per exempel ha retschet ina giada ina brev pir suenter nov onns. Sche las distanzas n’eran betg uschè grondas, trametteva il burgais roman in sclav ch’el tegneva aposta per quest intent; en in di era quel bun da far fin a 75 km. === Autras culturas autas === ==== China ==== Er en [[China]] èn brevs vegnidas spedidas tras curriers statals gia en temps antics. Tut tenor la distanza ch’era d’absolver eran quels en viadi ubain a pe u a chaval. Il fundament per quest sistem da curriers è vegnì mess en la dinastia da Tschou (1122–256 a.C.). Da quel temp suttastevan a la direcziun 80 mess e 8 curriers principals; per quels era vegnì endrizzà ca. mintga 5 km posts da proviantaziun ed en pli grondas distanzas quartiers da pernottar. Durant la dinastia da Qin (221–207 a.C.) e surtut durant la dinastia da Han (206 a.C.–220 s.C.) è quest sistem vegnì schlargià considerablamain. Las staziuns da relais devan dunsena als curriers a cust dal stadi e procuravan per la tgira u il stgomi dals chavals. En recumpensa per lur lavur eran ils manaders da questas staziuns liberads da tuttas taglias. == Temp medieval == === Svilup en l’Europa === [[Datoteca:WallensteinBriefSiegel.jpg|thumb|170px|Tipica brev dal temp medieval tardiv e dal temp modern tempriv (vart da l’adressa)]] Suenter il declin da l’[[Imperi roman occidental]] devi en l’Europa be pli ina transmissiun da novitads reducida. Instituziuns surregiunalas ch’eran activas sin quest champ han furmà la baselgia catolica, cun muntgs missiunars sco [[Bonifatius]], u il grond reginavel dals Carolings ch’era collià tras ina rait da mess. Per la pretensiun che [[Carl il Grond]] (768–814) haja gia disponì d’ina staffetta da chavals n’han ins però chattà naginas cumprovas. Durant il temp autmedieval è la transmissiun d’infurmaziuns vegnida dominada en l’Europa da trais instituziuns, numnadamain da la baselgia catolica, dals regents dals divers pajais sco er dal commerzi a distanza europeic. La direcziun centrala tras la baselgia a [[Roma]] (resp. il 1309–1378 ad [[Avignon]]) e las elecziuns dal papa frequentas han clamà suenter ina communicaziun a scrit permanenta cun ils uvestgieus. Da questa rait da correspundenza faschevan er part las claustras che disponivan d’agens servetschs da curriers. Er ils regents tudestg-romans ed ils retgs da la [[Frantscha]] e da l’[[Engalterra]] dependevan d’ina communicaziun centrala en lur pajais. Per ordinari faschevan els be diever da curriers a pe; quels prendevan per part ad emprest chavals d’albierts che sa chattavan a las rutas da viadi u navigavan cun bastiments da flum.<ref>Ernst Kießkalt: ''Die Entstehung der Post.'' Bamberg 1930.</ref> En il decurs dal temp medieval tardiv è sa sviluppà en l’Europa in commerzi a lunga distanza che cumpigliava citads sco [[Antwerpen]], [[Augsburg]], [[Francfurt]], [[Nürnberg]], [[Lipsia]], las citads da la [[Hansa]] sco [[Hamburg]], [[Bremen]] u [[Lübeck]], l’[[Urden tudestg]], [[Londra]], [[Marseille]], [[Nowgorod]] e la [[Republica da Vaniescha]]. Ensemen cun questa rait da commerzi è er sa furmada ina posta da commerziants internaziunala ch’ha manà ad ina viva correspundenza en scrit. En il decurs dal 15avel tschientaner èn sa sviluppadas en l’[[Italia]], en il [[Sontg Imperi roman]] ed en ils [[Pajais Bass]] grondas bancas e chasas da commerzi ch’eran medemamain colliadas ina cun l’autra tras raits da communicaziun. Lur centers eran [[Firenza]], [[Milaun]], [[Roma]], [[Vaniescha]], [[Augsburg]], [[Brüssel]] ed [[Antwerpen]]. In traffic postal privat n’ha percunter strusch existì durant il temp medieval. La pergiamina era chara; pir l’introducziun dal palpiri bunmartgà ha manà a partir dal 15avel tschientaner ad ina correspundenza en scrit creschenta. Tranter auter han er bastiments commerzials cumenzà a transportar documents privats. En bleras regiuns da la [[Germania]] han ils mazlers surpiglià il stgomi da brevs. Er universitads tgiravan servetschs da currier, uschia per exempel a [[Paris]]. Impurtants duevan daventar ils curriers uffizials da las citads dal Sontg Imperi roman; cunter pajament transportavan quels la posta da commerzi e brevs privatas. Quests servetschs eran colliads in cun l’auter ed han dominà durant il 16avel tschientaner la gronda part da la correspundenza da fatschenta e privata. Lur declin ha gì lieu suenter la [[Guerra da trent’onns]]. === Svilups ordaifer l’Europa === Suenter la fin da l’[[Imperi roman occidental]] èsi reussì als [[Arabs]] d’etablir in imperi mundial che tanscheva da la [[Persia]] fin en la [[Spagna]]. Las colliaziuns gia existentas èn vegnidas schlargiadas da quel temp, uschia ch’igl è resultada ina rait da communicaziun bain organisada che tirava schizunt a niz la posta da columbas. Ils curriers han ins munì cun ina signalisaziun che lubiva d’als enconuscher gia da lunsch: cun agid d’in bindel mellen als è vegnida fermada enturn culiez ina tavletta che serviva sco marca da servetsch. [[Datoteca:Chaski.jpg|thumb|150px|Currier dals Incas (Felipe Guamán Poma de Ayala, 1616).]] Er als [[Incas]] èsi reussì da sviluppar durant lur temp da fluriziun dal 13avel al 16avel tschientaner in sistem da curriers bain organisà. Per ils curriers, ils ''chasqui'', han ins endrizzà albierts (''tambos''), e quai per lung da las rutas principalas en distanzas regularas da 3 fin 5 km. Davant la chasetta spetgavan adina dus curriers sin lur servetsch. Vesevan els a s’avischinar in auter currier, currivan els encunter a quel e prendevan en consegna las novitads. En cas d’infurmaziuns spezialmain impurtantas u urgentas sa faschevan ils curriers che s’avischinavan udir supplementarmain cun agid d’ina trumbetta da lindorna. La cultura dals Incas vala sco cultura auta senza scrittira ed i n’è fin uss anc betg sclerì sche lur scrittira da nufs vegniva er duvrada per transmetter autras infurmaziuns che per arcunar cifras; perquai vegn supponì ch’ils curriers devan plitost vinavant lur novitads a bucca. Er durant il temp da fluriziun da la cultura dals [[Mayas]] ha existì ina vasta rait da curriers; davart l’organisaziun da quella san ins però be fitg pauc. === Svilup en l’Europa a partir dal temp modern tempriv === Dapi il 13avel tschientaner han albierts situads a las vias da viadi en [[Spagna]], en l’[[Italia]] ed en [[Germania]] purschì chavals d’emprest. Emprimas staffettas statalas per transferir novitads cun far diever da staziuns da scumiada da chavals e chavaltgaders han existì en il [[Contadi da Milaun]] a partir dal 1400. En la segunda mesadad dal 15avel tschientaner ha er il retg [[Louis XI]] trategnì en [[Frantscha]] in’atgna chadaina da posts cun midada da chavals. L’emprima colliaziun da posta ch’era organisada a moda centrala tant areguard il temp sco er areguard il spazi ha furmà l’uschenumnà Curs postal dals [[Pajais Bass]]. Quel è vegnì endrizzà l’onn 1490 da Janetto [[von Taxis]] cun agid da ses frar Franz e da ses nev Johann Baptista tranter la curt da [[Maximilian I]] ad [[Innsbruck]] e quel da ses figl minoren [[Philipp]] en ils Pajais Bass burgognais. Cur che Philipp è daventà suenter la mort dad [[Isabella]] retg da la [[Castiglia]] (il november 1504), ha Franz von Taxis prolungà la lingia da posta fin en la [[Spagna]]. Il 1516 ha el retschet dal retg spagnol ed imperatur da pli tard [[Karl V]] il privilegi d’in maister da posta principal dals [[Pajais Bass]]. Ils curs da posta èn vegnids prolungads tut tenor basegn fin a [[Roma]], [[Napoli]], [[Verona]] u en autras citads. Igl è remartgabel che l’organisaziun concisa dal sistem da posta, che determinava in stgomi da chavaltgaders e chavals fitg raziunal, ha pussibilità da surventscher en media 166 kilometers per di. Questa spertadad da 6,6 km per ura inclusiv ils stops è be stada pussaivla cun remplazzar stediamain ils chavals. Per cumparegliar: L’onn 1892 han ins fatg ina chavaltgada a distanza militar-sportiva da [[Berlin]] a [[Vienna]]. Senza midar chavals han ils victurs bain cuntanschì ina spertadad da 7,8 km per ura; ma lur chavals èn crappads paucas uras suenter la concurrenza. A l’entschatta na steva la posta betg a disposiziun per la spediziun da brevs privatas. I dastgavan be vegnir transportadas brevs e rauba pitschna dal conturn dinastic. Suenter il 1520 è la spediziun da brevs privatas creschida talmain sin il curs da posta dals Pajais Bass ch’ins ha l’emprim acceptà quella en moda taciturna e silsuenter lubì ella uffizialmain. Sper brevs ed autras spediziuns da quest gener han ins er transportà persunas; quellas viagiavan cun accumpagnament da staziun tar staziun e midavan là lur chavals. L’onn 1596 è Leonhard I von Taxis vegnì designà sco maister da posta general dal Sontg Imperi roman. La posta han ins declerà il 1597 sco regal imperial. Il 1624 è Lamoral von Taxis vegnì elegì en il stadi dals conts imperials ed ha survegnì la posta sco feud. En ils pajais ereditars habsburgais han ins surdà il 1624 quest feud a la chasa dals [[von Paar]]. Il traffic postal creschent ha gia manà baud a tentativas da megliurar e simplifitgar l’administraziun. Concret han ins empruvà da megliurar las flaivlezzas tar la consegna da las brevs, da reducir l’auta quota da perdita da las spediziuns, d’augmentar la segirezza per las brevs ed ils bains che vegnivan affidads a la posta e d’engaschar mess fidads che duevan retschaiver ina paja suffizienta. [[Datoteca:Fortbewegung_um_1800.svg|thumb|250px|Illustraziun schematica da la mobilitad a la fin dal 18avel tschientaner (sveltezza en km/h e distanza che sa lascha far en media per di)]] Il 1622 han ins endrizzà in servetsch da posta regular tranter Hamburg e Lübeck, il 1624 er tranter Nürnberg e Lipsia. Vers la mesadad dal 17avel tschientaner è sa sviluppada – en concurrenza cun la posta imperiala che vegniva manada dals [[von Thurn und Taxis]] – ina posta statala da [[Brandenburg]] e da la [[Prussia]]. Medemamain èn vegnidas en diever suenter la fin da la Guerra da trent’onns las charrotschas da posta, l’emprim per il traffic da persunas. Per lung dals curs da posta èn sa sviluppadas a las staziuns da posta ustarias che cooperavan cun las societads da posta. Nums sco ‹Ustaria da la posta› regordan anc oz a quest fatg. A partir dal temp da l’illuminissem, ca. vers il 1750, sa lascha cumprovar in creschament da l’activitad da viagiar. La basa materiala per questa nova dimensiun dal viagiar han stgaffì las charrotschas da posta.<ref>Klaus Beyrer: ''Des Reisebeschreibens ‹Kutsche›: Aufklärerisches Bewußtsein im Postreiseverkehr des 18. Jahrhunderts''. En: Wolfgang Griep, Hans-Wolf Jäger (ed.): ''Reisen im 18. Jahrhundert''. Winter, Heidelberg 1986, p. 50.</ref> Vers il 1800 eran tut las citads da l’Europa Centrala colliadas ina cun l’autra tras communicaziuns da posta regularas.<ref>Cf. Petra Krempien: ''Geschichte des Reisens und des Tourismus. Ein Überblick von den Anfängen bis zur Gegenwart''. FBV-Medien-Verl.-GmbH, Limburgerhof 2000, p. 94–97.</ref> == Svilup dal sistem da portos == === Il retschavider paja il porto === A l’entschatta dals servetschs da posta regulars n’existiva nagina tariffa unitara per clients privats. Ils custs da spediziun vegnivan calculads a basa dal pais da l’object e da la lunghezza dal traject. Quest porto na vegniva betg pajà dal speditur, mabain dal destinatur. L’interpresa pretendeva pia il pajament pir suenter che la consegna aveva gì lieu – sco che quai è er usità en bleras autras branschas. Forsa ha er giugà ina rolla la ponderaziun ch’il speditur na fiss gnanc sta pront da pajar ordavant sia posta senza savair tge destin che quella vegnia ad avair. En mintga cas ha il pajament pir tras il retschavider animà las interpresas da posta da lavurar a moda fidada e da transferir la rauba consegnada sin la via la pli curta ed uschè spert sco pussaivel. Uschia scriva per exempel Malherbes ils 8 da fanadur 1621 a ses ami Claude Fabri, cusseglier parlamentar da la Provence: «N’esitai betg da ma scriver, sch’igl As plascha, e da laschar cassar il porto tar mai, sinaquai ch’ils postins sajan incitads da far quai spert.» Dal temp ch’i na deva anc naginas marcas postalas, ha questa furma da pajament posteriur er gidà a distgargiar il speditur en quel senn ch’el pudeva bittar en sia brev en ina da las stgatlas da deposit (da las qualas duevan sa sviluppar las chaschas da brev) senza la stuair consegnar persunalmain tar l’uffizi da posta. === Il speditur paja il porto === ==== Sontg Imperi roman ==== [[Datoteca:Friedenspostreiter_1648.jpg|thumb|240px|Currier a chaval (17avel tschientaner)]] Ina cumprova fitg veglia per in pajament dal porto anticipà datescha dal 1506. Sin la ruta da posta da Mechelen ad [[Innsbruck]] ha in chavaltgader surpiglià a [[Speyer]] in pachet per la famiglia patriziana dals [[Welser]]. El ha retschet plirs flurins per transportar vinavant quel fin ad [[Augsburg]].<ref>Fritz Ohmann: ''Die Anfänge des Postwesens und die Taxis.'' Lipsia 1909, p. 326–329.</ref> ==== Frantscha ==== In exempel da la [[Frantscha]] che mussa ch’in uffizi da posta ha quità il pajament dal porto gia tar la consegna da las brevs u dals pachets datescha dals 18 da fanadur 1653. Cun questa data ha Jean-Jacques Renouard de Villayer retschet da [[Louis XIV]] il «permiss roial» da purtar brevs d’in district da [[Paris]] a l’auter. Monsieur de Villayer ha sinaquai laschà affischar a Paris ses nov servetsch postal. En emprima lingia ha el rendì attent che ses curriers lavurian bler pli spert, damai ch’els na dovrian betg spetgar tar la surdada sin il pajament da las spediziuns. Plinavant vegn rendì attent al fatg ch’i saja be bun ed endretg sch’il speditur paja la brev, damai ch’ins na sappia gnanc ordavant sch’il destinatur haja veglia da la retschaiver. E sco terz argument fa l’affischa valair: «Tras mia posta po blera glieud scriver a persunas, da las qualas els na vulan per motivs da creanza betg pretender ch’ellas pajan il porto. Ed ultra da quai pon els trametter a lur advocats u plenipotenziaris u furniturs novitads senza als chaschunar custs.» L’interpresa da Villayer ha lura mintgamai surdà al speditur ina quittanza prestampada cun il suandant cuntegn: «Ils ... da l’onn milliesistschienttschinquanta ... pajà il porto en l’autezza da ...». Questa quittanza vegniva fixada vi da la brev avant che bittar quella en ina da las chaschas da brev da l’interpresa da Villayer, e quai uschia «che quella è bain visibla per il postin e che quel la po far liber levamain tar la consegna da la brev». Monsieur de Villayer ha er pussibilità d’agiuntar a la brev ina cuverta da resposta prepajada. Tras quai pudeva il retschavider respunder senza che quai era collià da sia vart cun custs. Questa furma da la resposta prepajada è sa mantegnida fin oz. Cun il svilup descrit era naschida l’idea fundamentala da la marca postala: abstrahà dal format, da las indicaziuns a maun e da la pussaivladad da la pudair tatgar si correspunda la quittanza da Villayer dal tuttafatg a la marca postala en il senn odiern. Ma er en il [[Reginavel Unì]] hai dà l’onn 1680 in’emprova cumparegliabla: La Penny Post da [[Londra]] dals commerziants William Dockwra e Robert Murray ha sviluppà in pretsch unitar per posta locala cun taxa da liberaziun en furma d’in bul. Quest sistem ha gì in tal success ch’il Duke of York veseva en privel ses monopol da posta. Perquai ha la Penny Post stuì smetter gia suenter dus onns. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner dueva il sistem da la taxa postala odierna sa far valair definitivamain. == Marcas postalas == [[Datoteca:Penny_black.jpg|thumb|150px|‹One Penny Black› – l’emprima marca postala dal mund (1840)]] Ozendi vegn il porto che serva a pajar la taxa per il servetsch postal per ordinari sbursà cun cumprar e tatgar si marcas postalas; il medem po dentant er vegnir fatg cun maschinas da francar u – pli da nov – en furma da codes digitals. Ultra da quai existan cartas postalas, cuvertas e formulars sin ils quals la valur postala è gia imprimida. Avant che l’emprima marca postala dal mund è vegnida edida il 1840, hai dà divers precursurs (cf. survart). L’idea fundamentala era quella ch’il porto na vegnia betg pajà tras il receptur, mabain tras il speditur (en il senn dals sistems da prepaid odierns). Ultra da quai ha il porto da brevs pudì vegnir simplifitgà e reducì, quai ch’ha gidà a render accessibels ils servetschs da posta a la vasta populaziun. Il 1836 e 1838 han ins lantschà en l’[[Austria]] ed en il [[Reginavel Unì]] propostas per introducir marcas postalas. Sir Rowland Hill ch’era vegnì incumbensa da la regenza britannica da modernisar la posta ha integrà quest’idea en ses plan da refurma. El vala uschia sco iniziant da la marca postala. L’emprima marca postala, la ‹One Penny Black›, è vegnida en diever a partir dal matg 1840. La marca mussa il purtret da la regina Victoria sin fund nair (1 penny) resp. sin fund blau (2 pence). Ella era munida cun ina vart davos culanta, sco las marcas odiernas, n’aveva però anc nagina perfuraziun, mabain stueva vegnir tagliada or da l’artga. Gia curt temp suenter èn suandads ulteriurs pajais: il 1841 e 1842 èn cumparidas en ils [[Stadis Unids]] intginas marcas localas, il 1843 ulteriuras marcas en la [[Brasilia]] (‹Egls bov›) ed en ils chantuns svizzers [[Turitg]] (‹Turitg 4› e ‹Turitg 6›) e [[Genevra]] (‹Genevra dubla›). L’emprima marca en [[Germania]] è cumparida il 1849 en il [[Reginavel da la Baviera]]; en l’[[Austria]] èn suandadas marcas postalas il 1850. A partir dal 1854 han ins perfurà en la [[Gronda Britannia]] las artgas da las marcas, uschia che quellas sa laschavan statgar senza far diever d’ina forsch. Questa midada è sa messa tras en tut ils pajais e dueva daventar in tratg caracteristic da las marcas postalas. Ses punct culminant ha la marca postala cuntanschì vers il 1900. Entras il schlargiament cuntinuant da la rait da viafiers era la brev daventada il med da communicaziun il pli impurtant; ed il ‹concurrent› posteriur da la brev, il telefon, n’era anc betg derasà vastamain da quel temp. Las marcas postalas las pli impurtantas da l’[[Austria]] da tschintg e diesch heller èn per exempel vegnidas stampadas il 1908 en in’ediziun da mintgamai trais milliardas (!) exemplars. En general differenziesch’ins tranter marcas ordinarias e marcas spezialas. Marcas ordinarias (cun motivs pli simpels) èn en diever sur lung temp en in dumber illimità. Marcas spezialas vegnan percunter edidas per eveniments u giubileums specifics e svaneschan lura bainspert puspè or dal sortiment. Las marcas spezialas vegnan surtut edidas per collecziunaders da marcas. Sco ulteriura categoria èn da numnar las marcas d’automats. Quellas sa laschan stampar d’automats che sa chattan per il pli davant filialas da la posta pli grondas. Dapi ch’ins ha sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner maschinas da francar, è adina puspè vegnì preditg ina fin andetga da la marca tradiziunala. Malgrà tut è la marca postala restada fin oz, almain per persunas privatas, la moda la pli cumadaivla da francar spediziuns postalas. Mintg’onn vegnan duvradas en tut il mund pliras milliardas marcas. Per tegnair pass cun il svilup digital han las postas er creà pussaivladads da concepir marcas persunalisadas e stgaffì marcas postalas digitalas che sa laschan telechargiar e stampar directamain a chasa. ==== Filatelia ==== [[Datoteca:Magnifying_glass2.jpg|thumb|200px|Collecziunar marcas – in hobi che fascinescha giuven e vegl]] Gia spert han ins realisà che las marcas postalas sa porschan per represchentar da tuttas sorts motivs decorativs, ma er per intermediar valurs, ideals e messadis politics e sco med d’autopreschentaziun statala. Ils motivs derivan savens da las spartas cultura, flora e fauna, tecnica, sport, edifizis, art, impurtantas persunalitads u eveniments actuals. A pèr cun la derasaziun da las marcas postalas è naschida la filatelia. Il term ha creà il rimnader franzos Georges Herpin l’onn 1864 (dal grec ''filos'' ‹ami› ed ''ateleia'' ‹liberà da taxa›).<ref>Wolfram Grallert: ''Lexikon der Philatelie'', 2. ed., Phil Creativ, Schwalmtal 2007, ISBN 3-932198-38-7, p. 284.</ref> Gia il 1860 eran cumparids ils emprims albums da marcas ed il 1861 ils emprims catalogs. A partir dal 1862 han ils amis da las marcas cumenzà ad edir revistas spezialisadas e la pli veglia uniun da filatelists è cumprovada en ils [[Stadis Unids]] l’onn 1866.<ref>Wolfgang Maassen: ''Philatelie und Vereine im 19. Jahrhundert'', Verlag: Phil Creativ, Schwalmtal 2006, ISBN 978-3-932198-69-4, p. 218s.</ref> La vendita da marcas postalas per collectaders è per las postas ina buna fatschenta. Per las marcas spezialas vegnan savens tschernids temas populars sco ‹campiunadi da ballape› u ‹oldtimer›. Intgins stadis pitschens produceschan las marcas quasi dal tuttafatg per ils collecziunaders e genereschan uschia ina buna part da lur entradas statals (p.ex. il [[Vatican]], il [[Liechtenstein]] u [[San Marino]]). A chaschun d’aucziuns vegnan raritads entaifer las marcas postalas savens vendidas per pretschs fitg auts. Quai vala surtut per marcas postalas dals onns 1840–1860 sco per exempel: la ‹One Penny Black› ([[Reginavel Unì]] 1849), la ‹Basler Taube› ([[Svizra]] 1845), la ‹Mauritius› cotschna e blaua ([[Mauritius]] 1847), il ‹Schwarzer Einser› ([[Baviera]] 1849), il ‹Sachsendreier› ([[Saxonia]] 1850), il ‹Zinnoberroter Merkur› ([[Austria]] 1851). Pretschs fitg auts pon però er cuntanscher marcas dal 20avel e 21avel tschientaner ch’èn vegnidas retratgas u ch’han in sbagl da stampa sco per exempel: l’‹Inverted Jenny› ([[Stadis Unids]] 1918), il ‹Gelber Dom› ([[Germania]] sut occupaziun dals alliads 1948), la marca d’util public ‹Audrey Hepburn› ([[Germania]] 2001). == Uniun postala universala == L’Uniun postala universala è vegnida fundada il 1874 a [[Berna]], nua ch’ella ha mantegnì fin oz sia sedia. L’Uniun è sa constituida cun l’intent da reglar la collavuraziun internaziunala dals servetschs postals e da stgaffir cundiziuns generalas per il traffic da posta sur ils cunfins. Ils 22 stadis fundaturs han prestà il 1874 lavur da piunier, essend l’Uniun postala universala ina da las pli veglias organisaziuns internaziunalas. Il 2011 dumbrava l’Uniun postala universala betg main che 192 stadis commembers. == Impurtantas furmas da la spediziun postala == Las furmas usitadas da la spediziun postala sa laschan divider en trais gruppas: brevs, pachets e spediziuns da daners. La gruppa da las brevs cumpiglia tant las brevs per propi sco er cartas postalas (cun u senza valur postala imprimida) e stampats. Surtut las brevs e cartas postalas furman perditgas da la cultura populara che tanschan en lur muntada lunsch sur l’aspect ‹tecnic› dal med da communicaziun en scrit or. Perquai duai vegnir dà a la fin in sguard a questas duas furmas classicas da la spediziun postala sut l’aspect da l’istorgia culturala. === Brev === [[Datoteca:Einbrief.jpg|thumb|220px|La brev sco messadi persunal]] La brev (dal latin ''brevis libellus'' resp. dal latin vulgar ''breve scriptum [epistula]'', per rumantsch: ‹in scriver en furma curta›, tar ''brevis'' ‹curt›) è ina communicaziun sin palpiri che vegn per ordinari surdada d’in mess e che cuntegna in messadi persunal drizzà a l’adressat. Ils origins da tals messadis en scrit tanschan enavos en la [[Babilonia]], nua che novitads vegnivan sgrifladas en tavlas da ton. En la Veglia [[Egipta]] vegniva percunter fatg diever da papirus per scriver brevs. Ed en la Veglia [[Grezia]] e [[Roma]] vegnivan duvradas per quest intent tavlas da lain surtratgas cun ina stresa da tschaira. Decisiva per il svilup da la brev ‹classica› tenor la chapientscha odierna è lura stada la derasaziun dal palpiri en l’[[Europa]] (a partir dal 12avel tschientaner). La tecnica d’elavurar palpiri avev’ins surpiglià dal mund arab, nua che quel era gia en diever dapi ca. il 8avel tschientaner. Ed en [[China]] è il palpiri schizunt documentà dapi il segund tschientaner avant Cristus. Ina derasaziun pli vasta ha il palpiri – e tras quai er la brev – chattà en l’Europa a partir da la mesadad dal 15avel tschientaner. Ins scriveva sin quel cun la plima ch’è vegnida remplazzada vers la fin dal 18avel tschientaner tras la plima d’atschal. Sco descrit survart, era la brev e la spediziun da quella tras la posta reservada a l’entschatta als tschertgels regents; cun l’ir dal temp è quest med da communicaziun daventà accessibel ad adina dapli gruppas socialas (burgaisia, commerziants). Il 18avel tschientaner vegn perquai er numnà il tschientaner da las brevs; impurtantas correspundenzas da litterats e scienziads èn sa mantegnidas fin oz ed èn vegnidas rendidas accessiblas en furma da vastas ediziuns. Glieud simpla fascheva da quel temp però be diever excepziunalmain da la brev, numnadamain per affars da pli gronda muntada e sa servind d’in scrivant da professiun. Savens vegnivan duvradas flosclas e formulaziuns stereotipas, uschia che questas brevs ‹dal pievel› èn anc pauc individualas. Fin il 19avel tschientaner sa cumponiva la brev d’in fegl palpiri faudà; l’adressa vegniva scritta directamain sin quel. Per proteger il secret postal stueva la brev esser sigillada. Silsuenter è vegnida en moda la busta u cuverta, en la quala vegniva chatschada la brev sco tala. En la segunda mesadad dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner è la brev lura sa derasada per propi tranter la ‹glieud pitschna›, betg il davos er grazia a la scola obligatorica ch’ha auzà decisivamain il grad d’alfabetisaziun. Il 21avel tschientaner na vegn però betg pli ad esser quel da la correspundenza tras brevs en il senn classic – tant sa lascha gia dir uss. A partir dals onns 1990 ha numnadamain l’e-mail cumenzà a cumplettar e stgatschar pli e pli la communicaziun sin palpiri. Per texts da pli gronda muntada (politica ed economica, ma er persunala ed emoziunala) è la brev tuttina sa mantegnida sco furma usitada. ==== Brevs sco gener litterar e funtauna istorica ==== [[Datoteca:Wilhelm_Amberg_Vorlesung_aus_Goethes_Werther.jpg|thumb|190px|Lectura or dal ‹Werther› da Goethe (maletg da 1870)]] Dapi il cumenzament da talas communicaziuns en scrit è l’intent d’ina brev strusch sa midà: ella furma anc adina in med da manifestar publicamain si’opiniun (p.ex. brevs da lectur en gasettas), ina furma litterara (cf. p.ex. las brevs da [[Paulus]] en il [[Nov Testament]] da la [[Bibla]] u il roman en furma da brevs ‹Die Leiden des jungen Werthers› da [[Goethe]]) sco er in instrument per derasar avis uffizials (p.ex. brevs ministerialas) u per transmetter communicaziuns persunalas (p.ex. brev d’amur). Gia en il temp modern tempriv è la brev sa sviluppada ad in object da collecziun. In enconuschent exempel da quel temp furma la collecziun da Christoph Jacob Trew. Ultra da quai èn brevs bainbaud vegnidas intercuridas sut aspects da l’istorgia, da la scienza litterara e da la perscrutaziun da la cultura. In piunier sin quest champ è stà Georg Steinhausen ch’ha edì ils onns 1889–1891 in’istorgia da la brev tudestga en dus toms. En il decurs dal 20avel tschientaner è creschì l’interess per brevs sco funtauna per l’istorgia dal mintgadi e da la ‹glieud pitschna›. In enconuschent exempel furman las brevs che schuldads han scrit en lur patria durant las duas guerras mundialas; questas brevs interesseschan tant sco rapports persunals e biografics, ma er sco basa per la perscrutaziun da las relaziuns da viver e da la mentalitad da gruppas da persunas pli grondas. Ord vista da l’istoriografia furma be la brev privata ina ‹brev› per propi. Sa tracti percunter tar l’autur resp. tar il destinatur d’in uffiziant, alura vegn la brev attribuida als documents u a las actas. I dat però bleras furmas maschadadas, sco per exempel ina brev da fatschenta che cuntegna er infurmaziuns privatas. === Carta postala e carta illustrada === Tar cartas postalas (famigliar er ‹cartulinas›) sa tracti da cartas da chartun, per ordinari en furma rectangulara, che vegnan spedidas cun la posta sco communicaziun averta. Il cumenzament da la carta postala è da chattar en il svilup postal en ils Stadis Unids ed en l’Austria durant ils onns 1860. L’idea oriunda è stada da metter a disposiziun a la clientella ina ‹brev› pli simpla e pli favuraivla per spedir communicaziuns curtas da caracter general.<ref>Davart l’istorgia da la carta postala cf. en general Otto Wicki: ''Geschichte der Post- und Ansichtskarten'', Verlag Zumstein & Cie, Berna 1996.</ref> Il prim d’october 1869 è cumparida tar la posta da l’[[Austria-Ungaria]] ina ‹carta da correspundenza› cun valur postala imprimida. La vart davant era reservada a l’adressa, la vart davos steva a disposiziun per il text. Cuntrari a la brev da 5 crizers custava la carta, che dueva vegnir renumnada pli tard ‹carta postala›, be 2 crizers che correspundevan a la valur da la marca imprimida. Las novas cartas èn stadas in grond success. Gia l’emprim mais han ins vendì 1,4 milliuns exemplars. Successivamain è la carta postala vegnida introducida en il decurs dals onns 1880 e 1890 en la gronda part dals stadis da l’[[Europa]] e da l’[[America]] sco er en emprims pajais asiatics e da l’[[Africa]] (colonias). In’emprima gronda derasaziun han las cartas postalas cuntanschì durant la [[Guerra tudestg-franzosa]] dal 1870/71. Suenter ch’igl era vegnì decidì da vart tudestga che las truppas mobilas sajan liberadas dal porto, èn vegnidas tramessas en la patria betg main che 10 milliuns cartas via posta champestra, e quai be tranter il fanadur ed il december da l’onn 1870.<ref>Lebeck/Kaufmann: ''Viele Grüße… Eine Kulturgeschichte der Postkarte'', 2. ed., 1988, Harenberg Kommunikation Dortmund, p. 401.</ref> [[Datoteca:Postcard_from_St_Petersbourg.jpg|thumb|220px|Carta illustrada dal 1897 cun il text sin la vart dal maletg]] Ina carta illustrada è ina carta postala cun in maletg u ina fotografia sin la vart davos. A partir dal 1896 è questa furma sa messa tras en grond stil, betg il davos er tras l’utilisaziun da novas metodas da stampar (cromolitografia en pliras colurs enstagl da las cartas d’ina colur en tuns da sepia); enturn il 1900 èn lura suandadas pass per pass las diversas metodas da stampar fotograficas. A partir dal 1900 han ins er lubì da scriver il text sin la vart davant (la vart da l’adressa) da la carta illustrada; avant valeva la regla ch’i dastgava be vegnir scrit sin la vart dal maletg (che n’empleniva per quest motiv betg l’entira surfatscha). Sco temp dad aur da las cartas illustradas valan ils onns tranter il 1897 ed il 1918. Sco ulteriura furma (main frequenta) è suandada il 1923 l’uschenumnada charta postala illustrada ch’era munida da la vart da l’adressa cun in maletg (savens per far reclama per lieus turistics e.a.). Tuttina sco la brev ha er la carta postala tradiziunala surpassà ses zenit. Novas furmas sa porschan cun la cumparsa da las novas medias: en il cas da la carta postala vegnan cumbinadas novas tecnologias cun furmas tradiziunalas, quai che lubescha da stgaffir novas purschidas ch’èn bain innovativas, ma tuttina famigliaras (Multimedia Messaging Service, MMS). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Rainer Baasner (ed.): ''Briefkultur im 19. Jahrhundert''. Niemeyer, Tübingen 1999, ISBN 3-484-10791-X. * Wolfgang Behringer: ''Im Zeichen des Merkur, Reichspost und Kommunikationsrevolution in der Frühen Neuzeit.'' Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2003, ISBN 3-525-35187-9. * Klaus Beyrer und Hans-Christian Täubrich (ed.): ''Der Brief. Eine Kulturgeschichte der schriftlichen Kommunikation. Zur Ausstellung in den Museen für Post und Kommunikation Frankfurt am Main (1996–1997) und Nürnberg (1997)''. Edition Braus, Heidelberg 1996, ISBN 3-89466-169-0. * Bundesministerium für Post und Telekommunikation (ed.). ''Handwörterbuch des Postwesens'', 2. ediziun repassada, Frankfurt 1953, p. 298ss. * Martin Dallmeier: ''Quellen zur Geschichte des europäischen Postwesens 1501–1806.'' 2 toms, Lassleben, Kallmünz 1977. * Hanspeter Frech: ''Postkarten-Handbuch. Die Postkarten aus den ehemaligen Postvereinsländern und dem deutschen Kaiserreich'', Eigenverlag Hausach 1991. * Martin Gur: ''Das Postwesen in Galizien von 1772-1820.'' Diss., Vienna 2011. * Gerd van den Heuvel: ''Leibniz im Netz. Die frühneuzeitliche Post als Kommunikationsmedium der Gelehrtenrepublik um 1700.'' C.W. Niemeyer, Hameln 2009, ISBN 3827188326. * Ludwig Kalmus: ''Weltgeschichte der Post.'' Amon Franz Göth, Vienna 1937. * Arnold Linke, Wolfram Richter: ''Ratgeber für Ansichtskartensammler'', Salzwasser Verlag 2007, ISBN 978-3-86741-091-5. * Carl Möller: ''Geschichte des Landes-Postwesens,'' 1897 (Versiun online sin [http://www.lexikus.de/index.php?page=buch&thema=8&buch=563 ''lexikus.de'']). * W. Stössel: ''Zur Entwicklung der Briefmarke.'' En: ''Archiv für deutsche Postgeschichte'', ed. 2/1974, p. 54–57. * Otto Wicki: ''Geschichte der Post- und Ansichtskarten''. Zumstein & Cie, Berna 1996. == Colliaziuns == {{Commonscat|Postal history|Istorgia da la posta}} * [http://www.dgpt.org/ Istorgia da la posta e da la telecommunicaziun en Germania] * [https://web.archive.org/web/20160305005515/https://www.post.ch/de/ueber-uns/wissenswertes-post/geschichte-der-post Istorgia da la posta svizra] * [http://www.philalex.de/ Lexicon davart la filatelia] {{DEFAULTSORT:Posta, Istorgia da la}} [[Categoria:Istorgia]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Telecommunicaziun)]] 14uhajaqj59ajz917c23jesy5z0az2n 0 12389 172778 167456 2026-07-15T02:14:38Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172778 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Swiss_mailbox_die_Post.jpg|thumb|230px|La chascha da brevs melna – ina da las ensainas da la Posta svizra]] L’'''istorgia da la posta svizra''' sa lascha persequitar enavos fin en il temp medieval, quai grazia a diversas brevs ch’èn sa mantegnidas. Tranter ils filatelists è il pajais enconuschent tras quai che las duas marcas ‹Turitg 4› e ‹Turitg 6› dal 1843 èn stadas las emprimas marcas en tut il mund suenter la rolla da piunier ch’aveva giugà il 1840 la [[Gronda Britannia]]. A partir dal 1849 suonda l’istorgia da la posta federala. == Svilup fin la fin dal 18avel tschientaner == [[Datoteca:Territoriale-Entwicklung-CH_simple.png|thumb|220px|Svilup territorial da la Svizra]] Sco en la gronda part dals stadis da l’[[Europa Centrala]] dateschan er en [[Svizra]] emprims servetschs postals dal temp medieval. Per gronda part na sa tractavi però betg da sistems postals regulars, mabain plitost da differentas furmas da servetschs da currier privats. Indizis d’in sistem da posta structurà derivan da la mesadad dal 17avel tschientaner. Da quel temp cumparan per l’emprima giada indicaziuns postalas sin brevs da la Veglia Confederaziun. Gia paucs decennis pli tard vegnan duvrads ils emprims buls postals. Quai è in indizi per in dumber creschent d’uffizis postals. Il pli vegl bul postal da la Svizra ch’è enconuschent deriva da l’onn 1689. Quel mussa ils pleds ‹DE GENEVE› ed è vegnì duvrà per segnar brevs che gievan da [[Genevra]] en [[Frantscha]]. A quest exempel èn suandads plirs lieus da lingua franzosa, entant ch’i vegniva fatg en las ulteriuras parts da la Svizra marcaziuns a maun. A partir dals onns 1780 cumparan lura era buls postals ad [[Aarau]], [[Basilea]], [[Son Gagl]], [[Losanna]], [[Vevey]], [[Berna]], [[Friburg]] e [[Saint-Blaise]]. Da quai resulta ch’il sistem postal è vegnì schlargià e megliurà marcantamain da quel temp. Cura ch’ins ha gì reintroducì vers la fin dal temp medieval ed a l’entschatta dal temp modern servetschs postals, è quai succedì en l’entira Europa en furma da curriers a chaval. A partir dal 17avel tschientaner han ins cumenzà a cumplettar u remplazzar la posta da currier tras la charrotscha da posta; quella era bain in pau main sperta, ma pudeva er transportar persunas e spediziuns da posta pli grondas. A l’entschatta n’eran quai anc naginas charrotschas per propi, mabain simpels chars da letras senza suspensiun. A partir dal 18avel tschientaner ha alura cumenzà a crescher la muntada da la charrotscha da posta per il transport da persunas. Igl èn vegnids sviluppads successivamain tips da charrotschas che correspundevan a las incumbensas postalas specificas ed a las relaziuns topograficas regiunalas. Damai che las vias n’eran insumma betg fortifitgadas u be munidas cun ina fitg simpla sulada, è il viagiar en charrotscha però resta vinavant vaira stentus. Quai è pir sa midà vers la fin dal 18avel ed en il decurs dal 19avel tschientaner, cura ch’èn vegnids erigids ils straduns per propi. A partir da ca. l’onn 1820 eran ils impurtants curs da posta europeics sviluppads talmain che las charrotschas pudevan tegnair pass cun in singul chavaltgader. Dal 1700 fin il 1850 ha la spertadad da viadi da la charrotscha da posta pudì vegnir augmentada da 2 km/h sin radund 10 km/h. Successivamain èn er vegnidas schlargiadas las vias regiunalas e vias da pass.<ref>Petra Krempien: ''Geschichte des Reisens und des Tourismus. Ein Überblick von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' FBV-Medien-Verlag, Limburgerhof 2000.</ref><ref>Klaus Beyrer: ''Des Reisebeschreibens ‹Kutsche›. Aufklärerisches Bewußtsein im Postreiseverkehr des 18. Jahrhunderts.'' En: Wolfgang Griep, Hans-Wolf Jäger (ed.): ''Reisen im 18. Jahrhundert.'' Winter, Heidelberg 1986.</ref> == Temp da sava 1798–1848 == [[Datoteca:Zürich_4_und_Zürich_6.jpg|thumb|150px|Marcas postalas ‹Turitg 4› e ‹Turitg 6› dal 1843]] Il svilup dal sistem postal svizzer è vegnì interrut tras l’invasiun da truppas franzosas ils 5 da matg 1798. En la nova [[Republica helvetica]] è il sistem postal vegnì surpiglià ed administrà da la Frantscha. Il fatg che la suveranitad dals singuls chantuns è vegnida limitada, dueva sa mussar sco pass ch’ha promovì la via vers in sistem postal unitar. Ils uffizis postals da las citads pli grondas èn vegnids munids cun buls ovals cun las ensainas da la nova Republica e las tariffas èn vegnidas unifitgadas. Dal temp da l’occupaziun franzosa è er vegnida endrizzada ina posta champestra franzosa che funcziunava bain. Quai cumprovan numerus buls sin brevs da posta champestra, sco per exempel da l’armada dal Rain ch’era staziunada a [[Basilea]]. Suenter il declin da la Republica helvetica il 1803 ha ina nova constituziun restrenschì l’autonomia dals chantuns. Plirs chantuns da lingua franzosa èn er vegnids integrads da quel temp en la Frantscha, nua ch’els han fatg part cun agens nums e numers postals dal sistem da posta franzos: ‹Mont Blanc› (84), ‹Mont Terrible› (87), ‹Haut Rhin› (66), ‹Leman› (‹Geneva›) (99) e ‹Simplon› (127). Cun la cupitga da Napoleun ed il [[Congress da Vienna]] il 1815 è vegnì restituì durant la restauraziun il vegl urden d’avant l’occupaziun franzosa. Pervi da la vasta autonomia è il sistem postal dals singuls chantuns sa sviluppà ils proxims onns a moda pli u main independenta. Las relaziuns è colliaziuns interchantunalas existentas èn bain vegnidas mantegnidas; ma ins ha desistì d’endrizzar ina posta centrala. Areguard il svilup a l’intern dals singuls chantuns èn da menziunar surtut ils trais chantuns ch’han edì sco sulets atgnas marcas postalas per simplifitgar il sistem postal: [[Turitg]] (1843), [[Genevra]] (1843/44) e [[Basilea]] (1845). == La posta federala a partir dal 1849 == [[Datoteca:Gotthardpostkutsche.jpg|thumb|200px|Charrotscha da posta dal Gottard (1849–1881)]] La fundaziun dal stadi federal l’onn 1848 ha manà a midadas fundamentalas areguard l’organisaziun statala. Ils fatgs da posta, da traffic e da munaida, ma er l’armada e la giurisdicziun èn vegnids centralisads e munids cun la legislaziun correspundenta. La monopolisaziun sin il sectur dals servetschs postals dueva garantir che la populaziun en tut las parts dal pajais disponia da servetschs tuttina vasts e per pretschs raschunaivels. [[La Posta Svizra]] dad oz è vegnida fundada il prim da schaner 1849. Ella ha surpiglià l’administraziun centrala dals transports da persunas sco er la consegna da spediziuns postalas e spediziuns da daners. L’unificaziun è però avanzada fitg plaun, uschia ch’ils trais chantuns menziunads han duvrà lur marcas postalas fin il settember 1854. Il matg 1850 èn alura cumparidas las emprimas marcas da la Posta svizra. Quellas èn enconuschentas sut il num ‹Rayon› e mussan la crusch svizra cun in corn da posta. Las proximas generaziuns da marcas duevan esser caracterisadas da motivs patriotics (Helvezia, Tell e.a.), pli tard da cuntradas e da persunalitads svizras. Gia avant l’[[Emprima Guerra mundiala]] ha cumenzà l’ediziun da las marcas da beneficenza da la [[Pro Juventute]]; pli tard duevan er suandar ediziuns annualas da la [[Pro Patria]]. A partir dal 1857 èn las spediziuns postalas vegnidas transportadas tenor pussaivladad cun la viafier. Quella era pli sperta e main chara che las charrotschas da posta tradiziunalas. Dapi il 1866 èn stads en funcziun per quest intent agens vaguns-posta. In impurtant pass en il svilup da la viafier en Svizra ha furmà l’avertura dal tunnel dal Gottard l’onn 1882. Il 1881 è perquai er ida a fin l’èra da la charrotscha da posta sur il [[Pass dal Son Gottard]] ch’aveva cumenzà ils onns 1830 (e ch’aveva prosperà surtut dapi il 1842/49). Vehichels a motor han remplazzà la charrotscha da posta successivamain a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner. L’emprim auto da posta è cursà il prim da zercladur 1906 da [[Berna]] a [[Detlingen]]. Il 1919 èn suandads al [[Simplon]] ils emprims viadis sur ils pass. Il 1961 è vegnida remplazzada la davosa posta a chavals che cursava ad Avras. Cun l’auto da posta è colliada tradiziunalmain la tiba a trais tuns (u famigliar: tiba da l’auto da posta). Ils tuns cis-e-a en a-dur derivan da l’andante or da l’uvertura da ''Wilhelm Tell'' da [[Gioachino Rossini]]. La tiba a trais tuns vegn duvrada sin rutas postalas da muntogna sco signal ed avertiment, per exempel en curvas nunsurvesaivlas. En la tiba a trais tuns viva vinavant la tradiziun dal corn da postigliun. Sper ils autos da polizia e las ambulanzas èn ils autos da posta ils sulets vehichels a motor en Svizra che dastgan far diever da tibas a plirs tuns. La rait da telegrafia svizra è vegnida construida a partir dal 1852, quella da telefon a partir dal 1877. L’onn 1920 èn vegnids unids ils servetschs da telefonia e telegrafia cun la posta; dapi lura ha quella gì num [[PTT]] (posta, telefon, telegrafia). [[Datoteca:Swiss_mail_carrier_uniforms_-_MfK_Bern.jpg|thumb|170px|Unifurma da postin dals onns 1900, 1980, 1870 e 1950]] Durant las guerras mundialas ha la Svizra introducì in sistem da censura per la posta da l’exteriur. La [[Crusch cotschna]] ha empruvà da trair a niz la neutralitad svizra per far dal pajais ina plazza da transtgargiada per la posta da praschuniers da guerra. Dapi ina decisiun da l’[[Uniun postala universala]] dal 1906 stueva quella vegnir transportada gratuitamain. Questas stentas han tuttavia gì tscherts success. A partir dals onns 1930 è la firma Hélio Courvoisier SA a [[La Chaux-de-Fonds]] sa sviluppada ad ina da las pli impurtantas stamparias da marcas postalas en tut il mund. Suenter curt temp èn tut las marcas spezialas da la PTT incl. Pro Juventute e Pro Patria vegnidas realisadas tar Courvoisier en fotogravura acidica. La qualitad da quest’interpresa ha manà tar empustaziuns da betg main che 100 administraziuns da posta en tut il mund. Ma il 2001 e 2002 han tant Courvoisier sco er la Posta sezza serrà lur stamparias da marcas postalas perquai ch’i manchian las perspectivas per l’avegnir. Dapi il 1939 furma la colur melna ina da las caracteristicas da la Posta svizra (chaschas da brevs, autos da posta e.a.). L’onn 1964 è vegnì introducì il sistem da numers postals d’aviament (en furma curta: numers postals). Il 1978 ha la PTT installà ils emprims postomats e cumenzà a porscher ils emprims servetschs da natel. Pli baud eri usità da cumbinar il transport da posta e da persunas; cun il temp èn ils basegns da questas duas spartas però sa differenziadas adina pli fitg, uschia ch’ils transports da posta èn vegnids spartids vers la fin dal 20avel tschientaner quasi cumplettamain dal traffic public. Quai na vala betg be per ils autos da posta, mabain er per la viafier. L’excepziun furman uffizis postals en regiuns periferas; qua vegn la posta per part anc adina furnida cun ils autos da posta. == Situaziun odierna == La liberalisaziun da la posta è vegnida iniziada l’onn 1988. Il 1997 è la [[PTT]] sa spartida en dus concerns: [[La Posta Svizra]] odierna (incl. [[Auto da posta]] e [[Postfinance]]) e la [[Swisscom]] ch’ha surpiglià ils servetschs da telecommunicaziun. Il 2013 è la Posta vegnida transfurmada en ina societad acziunara; ma possessura resta vinavant la [[Svizra|Confederaziun]] – en la rolla d’acziunara che posseda 100 % da las aczias. Oz (situaziun dal 2015) è la Posta svizra in’interpresa cun bundant 62 000 emploiads e furma uschia in dals pli gronds patruns da lavur da l’entir pajais. Ella consegna mintg’onn radund 2,2 milliardas spediziuns adressadas e bundant 112 milliuns pachets. Ultra da quai administrescha la societad affiliada [[Postfinance]] facultads da clients d’ina valur totala da bundant 115 milliardas francs.<ref>[https://web.archive.org/web/20161230031852/https://www.post.ch/de/ueber-uns/unternehmen/medien/medienmitteilungen/2016/gutes-ergebnis-in-zunehmend-schwierigem-umfeld Communicaziun a las medias dals 10 da mars 2016].</ref> [[Datoteca:Chur_-_GR_-_Postbus.jpg|thumb|200px|Autos da posta a la staziun da Cuira]] L’interpresa [[Auto da posta]], ch’appartegna sco la Postfinance medemamain a la Posta svizra, maina actualmain radund 870 lingias d’auto da posta cun bundant 2190 autos da posta. La rait da lingias ha ina lunghezza totala da 11 869 km; per onn vegnan transportads radund 141 milliuns passagiers. Las lingias vegnan manadas ubain d’Auto da posta sez cun agen persunal, ubain d’ina da las radund 150 interpresas concessiunarias cun agen persunal. Tar l’Auto da posta sez lavuran radund 2140 persunas (chauffeurs e persunal administrativ); tar ils concessiunaris èn quai en tut stgars 1600 chauffeurs. Per part scriva la Confederaziun ora lingias, per las qualas l’interpresa Auto da posta sto concurrer cun auters interessents. Sco ils exempels da l’[[Engiadin’Ota]] e da la regiun da [[Sargans]] mussan, èsi tuttavia er pussaivel che Auto da posta è la partida perdenta tar ina tala concurrenza. Fin il 1995 finanziava la PTT il deficit dal servetsch d’auto da posta cun agid dal gudogn da la sparta da telecommunicaziun. Dapi il 1996 han tut las interpresas da traffic public d’offrir ordavant lur servetschs als empustaders (Confederaziun e chantuns). Las offertas èn liantas, uschia che l’interpresa da traffic po far ina sperdita u in gudogn.<ref>Cf. latiers cifra 3.3.2 da la [https://web.archive.org/web/20160306144223/http://www.amtsdruckschriften.bar.admin.ch/detailView.do?id=10052921#1 ''Missiva davart la revisiun da la lescha da viafier; indemnisaziuns ed agids finanzials per il traffic regiunal'' dals 17 da november 1993].</ref> Il 2014 ha Auto da posta gia scrit per la 16avla giada en successiun cifras nairas. La [[Swisscom]] occupava il 2015 21 000 collavuraturs ed ha gì ina svieuta da 11,7 milliardas francs. La participaziun da la Confederaziun a l’interpresa munta a 51,0 %. Tar ils clients da la Swisscom tutgan tant persunas privatas sco er firmas. La paletta da servetschs cumpiglia la telefonia cun rait fixa e mobila, internet e televisiun digitala; a firmas vegn purschì il mantegniment e la gestiun da l’entira infrastructura dad IT.<ref>Survista tenor [https://www.swisscom.ch/de/about.html swisscom.ch], consultà ils 25 da settember 2016.</ref> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Jürg Abbühl, Walter Knobel (ed.): ''Gelb bewegt. Die Schweizer Post ab 1960''. Ed. da la Posta svizra, Stämpfli, Berna 2011, ISBN 978-3-7272-1217-8. * Arthur Wyss: ''Die Schweizer Post von ihren Anfängen bis zur Gegenwart.'' En: ''Archiv für deutsche Postgeschichte, ed. 2/1978, p. 102–137. == Colliaziuns == {{Commonscat|Post of Switzerland|Istorgia da la posta svizra}} * [https://web.archive.org/web/20150103215358/https://www.post.ch/post-startseite/post-konzern/post-konzern-uebersicht/post-geschichtsdaten.htm Cronologia da la posta svizra] * [http://www.post.ch/philashop Marcas postalas da la Posta svizra] * [https://web.archive.org/web/20140102095412/http://www.mfk.ch/pttarchiv.html Pagina d’internet da l’Archiv istoric e biblioteca da la PTT] * [https://web.archive.org/web/20140102095412/http://www.mfk.ch/pttarchiv.html Pagina d’internet dal Museum da la communicaziun] {{DEFAULTSORT:Posta sviza, Istorgia da la}} [[Categoria:Artitgels recumandads (Svizra)]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Telecommunicaziun)]] [[Categoria:Istorgia da la Svizra‎]] ewv6ljvoxr3768qhy2u56dkwiqc3h1v 0 12739 172780 167385 2026-07-15T04:38:59Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172780 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Napoli - Maschio Angioino - 202209302342 3.jpg|thumb|250px|Napoli ed il Vesuv (2022)]] [[Datoteca:Vesuve-NASA.jpg|thumb|250px|Posiziun dal Vesuv al Golf da Napoli]] [[Datoteca:Vesuivio_Eruzione_26.04.1872.jpg|thumb|250px|Erupziun dals 26 d’avrigl 1872]] Il '''Vesuv''' (talian ''Vesuvio'', latin ''Vesuvius'') è in vulcan activ situà sin la terra franca europeica. El giascha al Golf da Napoli en la regiun taliana [[Campania]], en ina distanza da nov kilometers da la citad da [[Napoli]]. Ins suppona ch’il num Vesuv derivia da la ragisch indoeuropeica *aues- (‹traglischar›) u *eus- (‹brischar›). La muntogna ha oz in’autezza da 1281 m. Ella consista da las restanzas d’in anteriur stratovulcan bundant pli aut, l’uschenumnà Somma. Tar si’ultima erupziun l’onn 79 s.C. era quel dà ensemen ad ina chaldera. A l’intern da quest batschigl da scrudada è sa furmà il cugn dal Vesuv sco ch’el sa preschenta oz. L’activitad dal Vesuv maina adina puspè ad erupziuns plinianas. L’ensaina da questas erupziuns explosivas è ina pitga d’erupziun da plirs kilometers autezza e l’emissiun fitg svelta da grondas quantitads da material vulcanic. Las grondas erupziuns dal Vesuv vegnan ultra da quai accumpagnadas da fluss piroclastics, ils quals tutgan tar las pli privlusas furmas dal vulcanissem. A quests gronds eveniments suondan fasas activas cun erupziuns dal tip [[Stromboli]] e la sortida effusiva da lava. Alura datti ina fasa da ruaus che po perdurar plirs tschient onns e che va puspè a finir en ina nova erupziun gronda. La denominaziun ‹erupziun pliniana› sa referescha a [[Plinius il Giuven]]. Il senatur roman da pli tard ha observà sco um giuven la davosa erupziun gronda dal Vesuv l’onn 79&nbsp;s.C., la quala ha manà a la scumparsa da las citads anticas [[Pompei]], [[Herculaneum]], [[Stabiae]] ed [[Oplontis]]. Onns pli tard ha el descrit l’erupziun en sias brevs<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/Davart_l'erupziun_dal_Vesuv_l'onn_79_s.C.|versiun rumantscha]])</span>. La vulcanologia dovra oz quest term sco caracteristica da classificaziun generala (che po pia er vegnir applitgada sin l’activitad d’auters vulcans). En il decurs dal 20avel tschientaner èn plirs vulcans ruts ora en furma d’erupziuns plinianas, tranter auter il [[Mount St. Helens]] il 1980 ed il [[Pinatubo]] il 1991. Suenter l’erupziun da l’onn 79&nbsp;s.C. è il Vesuv stà activ sur blers tschientaners. Dapi si’ultima erupziun l’onn 1944 sa chatta el en ina fasa da paus. == Svilup geologic == [[Datoteca:Vesuvius_from_plane.jpg|thumb|220px|Fotografia or da l’aria dal Vesuv]] Il Vesuv è situà sur ina zona da subducziun tranter las duas plattas continentalas da l’Africa e da l’Eurasia ch’è vulcanicamain activa. El fa part da la tschinta da vulcans che s’extenda dal Monte Amiata sper [[Siena]] fin al Monte Vulture sper [[Potenza]]. Il Vesuv sez cunfinescha en il sid e vest cun il Golf da Napoli, ha al pe ina circumferenza da ca. 80&nbsp;km e cuvra ina surfatscha da radund 480&nbsp;km². Il stratovulcan che vegn er numnà cumplex da Somma-Vesuv consista da dus cugns concentrics, dal qual l’exteriur n’è strusch pli avant maun. Il piz dal Somma da pli baud è dà ensemen l’onn 79 s.C. ad ina chaldera d’in diameter da radund 4&nbsp;km; quella è quasi s’emplenida dal tuttafatg cun products da las erupziuns successivas. Be la part da l’ur dal crater situada en il nordost è anc vesaivla sco rempar en furma da farcla. Quel surpassa il fund dal batschigl da sbuvada per 200&nbsp;m e cuntanscha a la Punta Nasone in’autezza da 1132&nbsp;m. Questa restanza dal cugn pli vegl porta il num Monte Somma. En la chaldera è sa furmà, quasi sco vulcan en il vulcan, il cugn dal Vesuv sco tal (talian er Gran Cono ‹cugn grond›). El ha oz in’autezza da 1281&nbsp;m. Il Monte Somma ed il Vesuv èn spartids in da l’auter tras la Valle del Gigante d’ina lunghezza da 5&nbsp;km. La part occidentala da questa val vegn numnada Atrio del Cavallo, la part orientala Valle dell’Inferno. Da la particularitad da questa furmaziun vulcanica deriva il term ‹vulcan da Somma›, il qual vegn er duvrà per auters vulcans che consistan d’ina chaldera da tschima ch’enserra in vulcan d’emplenida pli giuven.<ref>Alfred Rittmann: ''Vulkane und ihre Tätigkeit''. Ferdinand Enke Verlag Stuttgart 1981, p. 20.</ref> Il fundament dal Somma-Vesuv giascha radund 1000&nbsp;m sut il livel da la mar odiern. Il cugn sa chatta sin ina successiun sedimentara da plirs kilometers grossezza che deriva dal mesozoicum e dal terziar. En il material d’erupziun vulcanic sa chattan crap da sablun, marna ed arschiglia dal terziar, crap da chaltschina dal temp da crida e dal giura sco er dolomits dal trias. La grossezza da las singulas stresas mesozoicas vegn mintgamai inditgada cun 1500 fin 1700&nbsp;m. Tranter ils sediments ed il fundament dal vulcan è situada ina stresa da tuf; quella deriva d’in territori vulcanic vischinant ed ha ina vegliadetgna da radund 39&nbsp;000 onns. Mesiraziuns seismicas han mussà ch’il tetg da la chombra da magma è situà en ina profunditad da radund 5,5&nbsp;km en ils dolomits dal trias. Al medem resultat era gia vegnì il geolog [[Alfred Rittmann]] (1893–1980). El aveva intercurì craps d’erupziun e constatà che be ils dolomits eran transfurmads spezialmain ferm; quels stuevan pia esser stads pli ditg en contact cun il magma. Il volumen da la chombra ha Rittmann calculà sin 50&nbsp;km³, il radius vegn inditgà cun ca. 3&nbsp;km. == Istorgia da las erupziuns == === Fasas d’erupziun === [[Datoteca:Vesuvius_Aster.jpg|thumb|220px|Maletg da satellit dal 2000. La surfatscha cotschna enturn il Vesuv inditgescha la regiun d’emissiun dal vulcan]] Las activitads vulcanicas en il territori dal Vesuv han cumenzà avant 400&nbsp;000 onns. ==== Avant 39&nbsp;000 fin 20&nbsp;000 onns ==== Tenor indicaziuns dal vulcanolog Francesco Bruno da l’observatori dal Vesuv ha gì lieu avant ca. 39&nbsp;000 onns la pli gronda erupziun dal Vesuv cun l’index d’explosivitad vulcanica 7 ed in volumen d’erupziun da 250&nbsp;km³. Sco che Ulrich Hambach da l’universitad da Bayreuth mussa, è tschendra dal vulcan vegnida purtada davent fin en la Planira Bassa Russa, en la part orientala da la Mar Mediterrana ed en l’Africa dal Nord; en la part inferiura dal Danubi, en Rumenia, han ins pudì cumprovar ina stresa d’in meter grossezza. Suenter che la chombra da magma è stada svidada, è la surfatscha sa sbassada per dapli che 100&nbsp;m. En in conturn d’almain 100&nbsp;km enturn il Vesuv è vegnida extincta tutta vita. La lava è pli u main fluida cuntinuadamain fin avant 20&nbsp;000 onns ed ha furmà il Somma.<ref>G. Orsi, M.A. Di Vito, R. Isaia: ''Volcanic hazard assessment at the restless Campi Flegrei caldera.'' En: ''Bull. Volcanol.'', tom 66, 2004, p. 514–530.</ref> ==== Avant 18 000 fin 16 000 onns ==== Dapi lura è l’activitad vulcanica segnada d’erupziuns plinianas e subplinianas che vegnan mintgamai interruttas da fasas da ruaus. Avant 18&nbsp;300 ± 180 onns hai dà in’erupziun pliniana, l’uschenumnà Pomici di Base. Quella ha manà ad ina pitga d’erupziun d’in’autezza da 20&nbsp;km e ses deposits cuntanschan anc oz en ina distanza da 10&nbsp;km ina grossezza da 6,5&nbsp;m. Suenter ina retscha d’erupziuns effusivas pli pitschnas è quest’epoca d’erupziuns plinianas ida a fin avant 16&nbsp;130 ± 110 onns cun la Pomici Verdoline. ==== Avant 12 000 onns ==== Tenor Francesco Bruno hai dà avant 12&nbsp;000 onns in’ulteriura erupziun gronda cun l’index d’explosivitad vulcanica 6 ed in volumen d’erupziun da 40&nbsp;km³. ==== Avant 8000 fin 3000 onns ==== Suenter ina fasa da ruaus pli lunga ha gì lieu avant 8010 ± 40 onns in’erupziun pliniana che vegn numnada la Pomici di Mercato u l’erupziun d’Ottaviano. Quella ha mess ad ir ina nova fasa d’activitad vulcanica. Ils deposits da quest’erupziun mesiran anc en ina distanza da 30&nbsp;km radund 50&nbsp;cm. Probablamain hai puspè dà silsuenter ina fasa da ruaus pli lunga. Avant 3780 ± 70 onns ha alura in’ulteriura erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, destruì ils abitadis dal temp da bronz en il conturn. Quest’erupziun è stada ordvart ferma ed ha manà a fluss proclastics che sa laschan anc cumprovar en ina distanza da 15&nbsp;km.<ref>D. Andronico, G. Calderoni, R. Cioni, A. Sbrana, R. Sulpizio, R. Santacroce: ''Geological map of Somma-Vesuvius volcano.'' En: ''Per Mineral'', tom 64, nr. 1–2, 1995, p. 77–78.</ref> ==== Dapi l’onn 79 s.C. ==== Sco davosa erupziun gronda vala l’erupziun da [[Pompei]] dals 24 d’avust da l’onn 79&nbsp;s.C. Cun quella ha cumenzà la perioda d’activitad postpliniana che perdura fin oz. Quella è segnada da duas erupziuns subplinianas ils onns 472 e 1631 sco er da numerusas activitads vulcanicas pli pitschnas. L’ultima erupziun dal Vesuv ha gì lieu ils 18 da mars 1944.<ref>[https://web.archive.org/web/20121110061730/http://www.ov.ingv.it/ov/en/storia-eruttiva-vesuvio.html Osservatorio Vesuviano: ''Summary of the eruptive history of Mt. Vesuvius''.]</ref> === Erupziun d’Avellino === [[Datoteca:Lange_diercke_sachsen_europaeische_landschaften_neapel.jpg|thumb|220px|La regiun dal Vesuv tenor in atlas dals onns 1930]] La quarta erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, è stada l’emprima erupziun, da la quala sa laschan cumprovar consequenzas sin las persunas che vivevan al pe dal Vesuv. Quella ha gì lieu avant ca. 3800 onns ed è passada en direcziun nordost sur ils abitadis odierns Avellino, Nola ed il vitg San Paolo Bel Sito. Il territori d’Avellino, situà ca. 35&nbsp;km davent dal vulcan, è vegnì cuvert cun ina stresa da tschendra da 50&nbsp;cm. En proxima vischinanza dal Vesuv muntava la grossezza da la stresa da tschendra schizunt a plirs meters. Cun chavar il fundament per ina nova autostrada en vischinanza d’Avellino l’onn 1972 èn ins fruntà sin veglias stresas da material d’erupziun; sut quellas han ins chattà per l’emprima giada cheramica dal temp da bronz. En connex cun l’erecziun d’in supermartgà a Nola l’onn 2001 è vegnì a la glisch in furn da luentar da la medema epoca. Ulteriuras exchavaziuns han dà liber restanzas d’in pitschen vitg. Tut las chasas eran cuvertas d’ina grossa stresa da tschendra dal medem temp. En proxima vischinanza han ins chattà bleras restanzas d’objects da diever sco er skelets d’animals da chasa e da niz. Las chasas eran vegnidas bandunadas en prescha e cuvertas pauc suenter da grossas stresas da tschendra e lava. Uschia è il vitg vegnì conservà e porscha invistas unicas en in abitadi dal temp da bronz da questa regiun. Ils archeologs han pudì trair conclusiuns davart il mintgadi dals purs ch’abitavan là, ma er en connex cun la structura sociala e las relaziuns da possess. En il vitg vischin San Paolo Bel Sito han ils archeologs gia chattà il 1970 ils skelets d’in um da ca. 45 onns – cun defurmaziuns da l’ossa chaschunadas d’artritis – e d’ina dunna da ca. 20 onns. L’antropolog Pier Paolo Petrone ha identifitgà quels sco unfrendas da questa catastrofa d’erupziun. A chaschun da lavurs da construcziun per il nov traject dal tren ad auta sveltezza tranter Napoli e Roma èn ins fruntà la stad 2004 en vischinanza da la citad Afragola sin millis pass umans. Analisas geologicas han cumprovà ch’i sa tracta da passidas d’abitants dal temp da bronz che fugivan da l’erupziun d’Avellino. === Erupziun da Pompei === L’ultima erupziun pliniana dal Vesuv ha gì lieu ils 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Tras quella èn ils lieus Pompei, Herculaneum ed Oplontis sco er Stabiae ch’è situà en ina distanza da radund dudesch kilometers vegnids sutterrads dal tuttafatg sut stresas da pulvra e tschendra. La catastrofa ha tutgà ils abitants senza che quels fissan stads preparads. L’ultima pli gronda erupziun subpliniana dal Vesuv aveva gì lieu ca. l’onn 800&nbsp;a.C.; suenter ha il vulcan ruassà sur tschientaners e valeva sco stiz. Al Golf da Napoli èn sa sviluppads abitadis romans bainstants, villas e chasas da champagna e las spundas dal Vesuv eran enconuschentas per bun vin ed aria sauna. I dat però er perditgas che mussan che la forza da destrucziun dal vulcan n’era betg ida a perder dal tuttafatg: il geograf [[Strabon]] ha descrit vers l’onn 20&nbsp;s.C. la crappa da la tschima, rendend attent che quella saja «magliada dal fieu» e gia [[Vitruv]] menziunescha l’onn 25&nbsp;a.C. fieus e flommas che la muntogna haja bittà pli baud sur la prada. ==== Documentaziun ==== [[Datoteca:Vesuvius_from_Pompeii_(hires_version_2_scaled).png|thumb|220px|Il Vesuv davent da Pompei (1998)]] La data dals 24 d’avust 79 deriva d’in rapport dal scriptur roman [[Plinius il Giuven]]. En la vegliadetgna da 18 onns era el daventà a Misenum (al vest dal Golf da Napoli) perditga da quest’erupziun. Blers onns pli tard ha el descrit en duas brevs ch’èn drizzadas a l’istoriograf [[Tacitus]] la mort da ses aug, il scienzià e prefect da la flotta romana [[Plinius il Vegl]]. Plinius il Giuven descriva numerus detagls da l’erupziun: co che la pitga d’erupziun crescha adina pli ad aut, las precipitaziuns da tschendra e craps-spungia, squassadas da la terra ed il spievel da la mar che sa retira. L’erupziun da Pompei furma uschia l’emprima catastrofa da la natira ch’ina perditga ha documentà en scrit.<ref>Dieter Richter: ''Der Vesuv'', p. 19.</ref> Las duas brevs pussibiliteschan ina dataziun precisa en l’onn 79; la data dals 24 d’avust n’è però betg incontestada. Analisas da munaidas e chats da fritgs d’atun sco mails granats, chastognas, nuschs ed ulivas sco er da recipients da vin serrads (en ils quals vegniva conservà most) permettan er l’interpretaziun che l’erupziun haja gì lieu pir l’atun. Quest rapport en scrit coincida fitg bain cun la stratigrafia dals deposits vulcanics en il territori dal Vesuv, uschia ch’ins po far ina reconstrucziun vaira precisa da l’erupziun. Sco ‹perditga oculara› po Plinius il Giuven però valair be a moda indirecta. Ils eveniments en proxima vischinanza dal vulcan descriva el sa basond sin las notizias che ses aug aveva dictà. Quel era navigà cun in bastiment a Stabiae per pudair observar da datiers quest spectacul da la natira e per gidar ils abitants. Entant che Plinius il Vegl è mort a Stabiae, èsi reussì al nev da sa render en segirezza ensemen cun ils ulteriurs abitants da Misenum. ==== Decurs da l’erupziun ==== Ils 5 da favrer 62 ha in grev terratrembel annunzià il cumenzament d’ina nova fasa d’activitad vulcanica. Quel è eventualmain vegnì chaschunà tras ina part dal tetg da la fuaina ch’è dà ensemen u tras ina sfessa ch’è sa furmada en il sutterran. Ils abitants n’han però betg realisà ch’i pudess vegnir en il proxim temp tar in’erupziun cun consequenzas fatalas. Cura ch’il Vesuv è rut ora l’onn 79 n’eran las lavurs da restauraziun a Pompei ed en auters lieus anc betg terminadas. En consequenza dal terratrembel è sa schluccà il cucun che serrava il chamin dal vulcan. A l’intern han ils gas e la pressiun creschenta en la chombra da magma sviluppà adina dapli forza. Ils 24 d’avust 79 vers las 13 uras ha la pressiun a l’intern surmuntà la resistenza dal cucun. Cun in sfratg è quel vegnì destruì e bittà ora; a medem temp è il piz dal vulcan vegnì siglientà davent. En il decurs da las proximas uras è s’auzada ina pitga d’erupziun che consistiva da vapur d’aua, da carbon e da material d’erupziun vulcanic. Il magma da 700–800&nbsp;°C è muntà cun sveltezza suprasonica. Sper tschendra vulcanica, craps-spungia e lapilli èn er sortids dal vulcan dolomits. Quels cumprovan ch’il chamin è vegnì svidà fin en ina profunditad da plirs kilometers. Silsuenter ha in radi da gas suflà la crappa pulverisada da las paraids dal chamin fin siadora en la stratosfera. Products vulcanics pli levs d’in volumen da radund in kilometer cubic ha il vent purtà vers sidost. En questa direcziun eran situads ils lieus Pompei, Oplontis e Stabiae sco er bleras chasas da champagna e villas; l’entira cuntrada è vegnida cuverta cun ina spessa precipitaziun da tschendra e craps-spungia. Tranter il material d’erupziun pli fin che crudava be plaun sa chattavan adina puspè er craps pli gronds che sa muvevan cun ina sveltezza da 200&nbsp;km/h. Suenter ca. in’ura era il tschiel sa stgirentà e la vista fitg restrenschida. La pitga d’erupziun aveva cuntanschì en il fratemp in’autezza da ca. 20&nbsp;km. Chats archeologics cumprovan ch’intgins abitants dals lieus periclitads han bandunà lur chasas durant l’erupziun. Quantas persunas ch’han pudì sa salvar n’è betg enconuschent; sche insumma, ha ina fugia be pudì reussir durant las emprimas uras suenter l’erupziun. [[Datoteca:Vesuvopfer_bei_Herculaneum.jpg|thumb|200px|Restanzas d’unfrendas da l’erupziun a Herculaneum]] Il suentermezdi, radund tschintg uras suenter il cumenzament da l’erupziun, era Pompei cuvert cun ina stresa da radund 50&nbsp;cm da material vulcanic ed ils tetgs da la citad han cumenzà a sfratgar. Il chamin vid dal vulcan è crudà ensemen pliras giadas ed è alura mintgamai puspè vegnì svidà en furma da fermas explosiuns; l’erupziun da tschendra è s’augmentada. Vers mesanotg, radund 12 uras suenter il cumenzament, ha l’emprima fasa d’erupziun cuntanschì sia culminaziun. Quella è probablamain stada accumpagnada da ferms terratrembels vulcanics e la pitga d’erupziun ha uss gì in’autezza da 30&nbsp;km. A medem temp ha ina plievgia d’erupziun en furma d’ina daratgada transfurmà sin la spunda vers vest grondas quantitads da tschendra en fluss da glitta. Curt suenter mesanotg è la pitga d’erupziun dada ensemen. L’emprim dals fluss piroclastics ch’èn suandads ha cuntanschì Herculaneum e mazzà glieud ch’avevan tschertgà refugi a la riva en remisas da bartgas. Il collaps da la pitga d’erupziun è succedì en pliras fasas ed ha manà en tut a sis fluss che cuntegnevan er bler material pli grev. Lur vehemenza ha destruì las chasas che vargavan anc or ils deposits ed ha purtà la mort als davos survivents a Pompei. La sisavla lavina da burnida ha terminà la damaun dals 25 d’avust la segunda fasa d’erupziun. L’erupziun d’enormas massas da material piroclastic aveva svidà il chamin e la part superiura da la chombra da magma. Sinaquai è il tetg da la chombra collabà per lung da las lingias da ruttadira. Or dad ina da questas lingias da ruttadira è sortì magma fin a la surfatscha ed è sa derasà en las palids al pe nord dal Monte Somma. Tras quai che la tschima dal vulcan è dada ensemen, hai dà ina chaldera, en la quala è sa furmà silsuenter il cugn dal Vesuv odiern. En il decurs da las 18 uras da l’erupziun ha il vulcan bittà ora dapli che 3,3&nbsp;km³ material piroclastic (craps-spungia, tocs da grippa e tschendra). L’erupziun da Pompei ha uschia cuntanschì ina valur da 5 sin la scala da l’index d’explosivitad vulcanica. La plievgia da tschendra ed ils fluss piroclastics han mantunà sur ils abitadis destruids ina stresa d’ina autezza da var 20 meters. Il dumber total da las unfrendas vegn inditgà cun fin a 5000. Las restanzas da 1150 persunas èn vegnidas exchavadas be a Pompei. En il decurs dal temp è il material vulcanic s’endirì ad ina massa cumpacta da crap da tuf.<ref>Descripziun tenor Giuseppe Mastrolorenzo, en: ''Der Zorn des Vesuv. Die Katastrophe des Jahres 79 n. Chr.'', p. 30–36.</ref> === Fasa postpliniana === L’erupziun da Pompei ha inizià l’ultima fasa postpliniana che dura fin oz. Il vulcan para d’esser stà activ fin la fin dal temp medieval; surtut per il temp medieval tempriv èn ils rapports però malsegirs e be fragmentars. [[Cassius Dio]] menziunescha in’erupziun l’onn 203; erupziuns pli grondas èn cumprovadas ils onns 472 e 512. Dal temp dal domini dals Ostrogots descriva ina brev dal retg [[Theoderich il Grond]] detagliadamain l’activitad da la muntogna ed er [[Prokopios da Caesarea]] la descriva en sia ‹Guerra dals Gots›. Ulteriuras erupziuns èn percunter be cumprovadas en furma da curtas menziuns en annalas. Per il 1139 rapporta ina cronica da [[Benevento]] che la muntogna haja spidà otg dis fieu e flommas. A partir dal 14avel tschientaner ha l’activitad vulcanica laschà suenter. Vers la mesadad dal 16avel tschientaner valeva il Vesuv sco stizzà. En la ‹Cosmographia› da [[Sebastian Münster]] hai num ch’el haja «vor Zeiten Feur gespeuwen».<ref>Sebastian Münster: ''Von dem Berg Vesuvio''. En: ''Cosmographey'', 1578, p. 302.</ref> Ils lieus nua che sortivan anc vapurs chaudas vegnivan visitadas per intents terapeutics. [[Datoteca:Vesuv_Merian_1631.png|thumb|240px|Illustraziun da l’erupziun dal 1631]] Il 1631 è il vulcan puspè sa sveglià cun la pli ferma erupziun dapi la spariziun da Pompei. Quella era gia s’annunziada il fanadur cun in terratrembel. A partir da la fin november è il fund dal crater s’auzà ed il livel da l’aua sutterrana è sa midà. La damaun dals 16 da december ha l’activitad vulcanica cumenzà cun erupziuns explosivas da lava e cun nivels da tschendra. La damaun dals 17 da december è la tschima dal vulcan vegnida siglientada davent. In fluss da glitta è culà sur la spunda vest fin a la mar; da sfessas sin las spundas è sortì lava. L’erupziun ch’è stada accumpagnada da ferms terratrembels e d’undadas ha durà fin ils 18 da december ed ha cuntinuà fin l’entschatta 1632 cun squass da la terra pli pitschens ed erupziuns da tschendra. Lava, crudada da tschendra e fluss da glitta han chaschunà donns a Torre Annunziata, Torre del Greco, Pugliano, Portici ed auters lieus en il conturn; ed er la citad da Napoli è vegnida cuverta cun ina stresa da tschendra da 30&nbsp;cm. La pulvra vulcanica han ins registrà fin ad [[Istanbul]]. Cumbain che 40&nbsp;000 persunas èn fugidas or da la proxima vischinanza dal vulcan ed en sa rendidas a Napoli, ha l’erupziun chaschunà la mort a 4000 umans e 6000 animals da chasa. Dal 17avel fin il 20avel tschientaner è il Vesuv rut ora radund 20 ulteriuras giadas. Tranter auter hai era dà puspè erupziuns pli grondas ch’èn stadas colliadas cun la sortida da lava, cun explosiuns e terratrembels ch’han muntà in privel per ils abitants da la regiun. Ils 15 da fanadur 1794 ha in fluss da lava devastà Torre del Greco ed ils 28 da matg 1858 èn ils vitgs Fosso della Vetrana, Fosso Grande e Piano delle Ginestre vegnids sepulids. Ils 26 d’avrigl 1872 ha in’erupziun destruì ils vitgs Massa di Somma e San Sebastiano e mazzà 20 persunas malprecautas che vulevan observar il spectacul da pitschna distanza. Suenter quest’erupziun èsi vegnì tar ina da las pli lungas periodas d’activitad. A partir dal 1878 è lava sortida da las spundas da la muntogna furmond dus muts che n’èn oz betg pli vesibels. Fin il 1899 èn sortids en tut 86 milliuns meters cubic lava. L’avrigl 1906 – a chaschun da la pli gronda erupziun dapi il 1631 – èn mortas 105 persunas en la baselgia da San Giuseppe cura ch’il tetgom è crudà ensemen. Quest’erupziun, ch’era s’annunziada a partir dal 1904 cun la sortida da luadiras, ha durà dals 4 fin ils 22 d’avrigl ed ha culminà ils 8 d’avrigl cun tschendra ch’è muntada fin en in’autezza da 1300&nbsp;m. Il piz dal cugn da la muntogna è crudà davent ed il Vesuv ha pers radund 200&nbsp;m d’autezza. Il 1929 èn ils vitgs Pagano e Campitelli vegnids destruids cumplettamain. === L’ultima erupziun === [[Datoteca:Mt_Vesuvius_Erupting.jpg|thumb|200px|Erupziun dal 1944 cun bumbardaders B-25 da l’USAAF]] L’ultima giada ch’il Vesuv è rut ora è stà mez mars da l’onn 1944. La fasa da la pli gronda activitad ha durà dals 18 fin ils 29 da mars. Quella è stada accumpagnada da flums da lava e fermas precipitaziuns piroclasticas, ultra da quai hai dà ina funtauna siglienta da lava e fluss piroclastics pli pitschens. Malgrà l’evacuaziun da 26&nbsp;000 persunas èn 26 umans vegnids per la vita; las citadinas Massa di Somma e San Sebastiano èn danovamain vegnidas sutterradas dal tuttafatg sut massas da lava. Sin la plazza aviatica Pompeii Airfield a Terzigno han las precipitaziuns piroclasticas destruì radund 80 bumbardaders B-25 da las United States Army Air Forces. Igl è quai stà la pli gronda sperdita da maschinas che la 340th BG da la 12th USAAF ch’era staziunada en l’Europa dal Sid ha insumma gì da subir durant la [[Segunda Guerra mundiala]]. === Situaziun actuala === Dapi il 1944 è il Vesuv ruassaivel; i dat be in’activitad fumarolica e levas squassadas da la terra. Il vulcan n’è però betg stiz e resta privlus. Igl existan bain plans d’evacuaziun per ils radund in milliun abitants che fissan pertutgads d’ina erupziun sco quella da l’onn 79; ma preavertiments èn grevs da far. Ils plans d’evacuaziun actuals partan d’in temp da preavertiment da duas emnas, quai ch’è fitg ambizius. Oz sa chattan lieus abitads fitg spess schizunt a las spundas dal Vesuv, uschia er en la regiun da l’antica citad da Herculaneum. Il center da la citad da Napoli ed ils novs sgrattatschiels en il quartier da la staziun sa chattan en la medema distanza dal vulcan sco Stabiae ch’è vegnì destruì da ses temp; percunter porscha il rempar dal Somma, la restanza dal vegl ur dal crater, ina tscherta protecziun. Il plan d’evacuaziun da la regenza regiunala da la Campania prevesa da reducir marcantamain la populaziun en la zona cotschna dal vulcan. En quest territori da 200&nbsp;km² dal pli aut stgalim da periclitaziun vivan 600&nbsp;000 persunas; 150&nbsp;000 duain vegnir recolonisadas. Cun premias en l’autezza da € 30&nbsp;000 per famiglia vul ins motivar ils abitants da translocar – fin uss però be cun pitschen success.<ref>Axel Bojanowski: ''[http://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/0,1518,830058,00.html Zukunftsszenario: Forscher simulieren Vesuv-Ausbruch].'' En: ''Spiegel Online'', 27 d’avrigl 2012.</ref> Il cuntrari: Cumbain che novas enconuschientschas rendan attent al fatg che la chombra da magma dal Vesuv sa dasda puspè, han ins – tenor indicaziuns da l’organisaziun per la protecziun da l’ambient Legambiente – erigì ils ultims ventg onns en la zona cotschna 50&nbsp;000 chasas illegalas.<ref>Cf. la charta da las zonas da privel sut [https://web.archive.org/web/20070930193604/http://www.protezionecivile.it/minisite/index.php?dir_pk=250&cms_pk=1440&n_page=3 protezionecivile.it].</ref> == Perscrutaziun scientifica dal vulcan == En l’antica vegniva la regiun d’activitad vulcanica al Golf da Neapel considerada sco colliaziun tar l’auter mund mitologic. Ils Campi Flegrei en vischinanza dal Vesuv valevan sco abitaziuns dals gigants e dal dieu da fieu Vulcanus; il Lago d’Averno vischin dueva avair furmà per Aeneas il lieu d’entrada en il reginavel dals morts. Entant ch’i deva però en l’antica er vuschs criticas sco [[Seneca]] che tschertgavan suenter explicaziuns raziunalas per ils terratrembels ed il vulcanissem, è il vulcan stà collià per ils scienziads dal temp medieval dal tuttafatg cun l’auter mund. [[Petrus Damiani]] ha raquintà en il 11avel tschientaner da demunis che fughian en il Vesuv il fieu per ils condemnads. En consequenza da quai è la muntogna da fieu e zulper daventada il mussament visibel per l’existenza dal purgiatieri, sche betg schizunt sco porta d’entrada en l’enfiern. Er per sa proteger cunter ils privels èn vegnidas clamadas en agid forzas surnatiralas. En il temp medieval vegniva surtut venerà il poet Vergil sco grond striun. Dapi l’erupziun dals 16 da december 1631 ha il sontg San Gennaro surpiglià la rolla da protectur. A la processiun dals 17 da december 1631, a chaschun da la quala ins ha duvrà las reliquias dal sontg sco arma cunter il Vesuv, duain esser sa participadas 100&nbsp;000 persunas. Suenter avair survivì diversas erupziuns en il 18avel tschientaner al han ils abitants da Napoli erigì altars votivs. [[Datoteca:Vesuv-Hackert-1774.jpg|thumb|200px|Erupziun dal 1774 (maletg da Jakob Philipp Hackert)]] En il 17avel tschientaner ha però er gia cumenzà l’exploraziun scientifica dal vulcan. Il gesuit [[Athanasius Kircher]] è muntà l’onn 1638 sin la muntogna. Sias observaziuns ed examinaziuns ha el cumpiglià il 1665 en si’ovra ‹Mundus subterraneus› ad ina teoria tenor la quala ils territoris vulcanics dal mund sajan colliads in cun l’auter tras in sistem sutterran da chanals da fieu. Cun quest’ovra ha inizià ina vasta activitad da perscrutaziun che dueva far dal Vesuv il vulcan explorà il meglier en tut il mund. La tesa da Kircher n’ha però betg pudì sa far valair: ils perscrutaders dal temp modern tempriv eran – sco lur antecessurs antics – da l’avis che la terra saja plaina da taunas emplenidas cun aria ed aua. Ils moviments e stemprads che derivavan da quellas valevan sco raschun tant per ils terratrembels sco er per il vulcanissem. Er process d’explosiun chemics èn vegnids discutads sco motiv per il vulcanissem. Anc en l’‹Universal-Lexicon› che [[Johann Heinrich Zedler]] ha edì ils onns 1732–1754 vegn il vulcanissem attribuì als vents sutterrans sco er al «schwefflichten und salpeterischen Dampf» che s’envidia a l’intern da la terra. Er Giovanni Maria Della Torre e Giuseppe Maria Mecatti han anc defendì la posiziun che process da fermentaziun minerala mainian a l’erupziun da vulcans. Quests dus scienziads spirituals han publitgà en il 18avel tschientaner, suenter vastas examinaziuns ed experiments al Vesuv, rapports scientifics ch’han chattà in grond resun. Surtut areguard lur proceder metodic vegnan quels considerads sco lavurs fundamentalas per il svilup da la vulcanologia. In’autra tenuta ha pir cumenzà a sa metter tras cun la lavur da William Hamilton. Il diplomat britannic è stà dal 1764 fin il 1799 sco mess a la curt da Napoli. Durant quest temp ha el perscrutà ils vulcans talians; sia Villa Angelica sper Torre Annunziata, in lieu al pe dal Vesuv, al serviva sco punct da partenza per sias excursiuns scientificas ch’el fascheva regularmain sin la muntogna. Ultra da quai ha el laschà manar Padre Piaggio – in muntg erudit – in diari, en il qual èn vegnidas fixadas sur bundant 14 onns minuziusamain tuttas activitads da la muntogna. Las lavurs da Hamilton n’èn betg be stadas da muntada per il svilup d’ina nova teoria davart l’origin da la Terra; sco in dals emprims è el sa deditgà ad ina da las incumbensas che vegn considerada oz sco finamira centrala da la vulcanologia, numnadamain la predicziun d’erupziuns e la protecziun cunter catastrofas. [[Datoteca:Vesuv_Eruption_1822.jpg|thumb|210px|Erupziun da l’october 1822]] Per Hamilton e per tut ils ulteriurs scienziads da questa fasa tempriva èn il Vesuv e l’Etna stads en il center da la perscrutaziun dals fenomens vulcanics. Pir a l’entschatta dal 19avel tschientaner, cun las publicaziuns dad [[Alexander von Humboldt]], han ins schlargià l’orizont ed il Vesuv è daventà in vulcan tranter blers auters. L’onn 1822 ha Humboldt observà in’erupziun ed ha descrit co ch’il cugn d’erupziun è dà ensemen e co ch’ils urs dal crater èn sa midads. A basa da quai ha el formulà la tesa che vulcans sajan colliads tras in chamin cun l’intern da la terra. En congual cun ils vulcans da l’America dal Sid ch’el aveva perscrutà ils onns precedents, era il Vesuv per el però be «ina collina pittoresca».<ref>Dieter Richter: ''Der Vesuv. Geschichte eines Berges'', p. 17–18, 41–47, 55–59, 124–126, 129–136, 140–145.</ref> Tuttina n’ha il Vesuv betg pers sia muntada per la scienza: Il 1841 han ins endrizzà da la vart meridiunala da la muntogna l’Observatori dal Vesuv; quel surveglia e documentescha fin oz senza interrupziun tut si’activitad. L’Observatori trategna ina rait da staziuns da mesiraziun geodeticas, geochemicas e seismicas; questas datas vegnan messas a disposiziun a la scienza ed a la protecziun civila.<ref>Ils signals seismics al Vesuv vegnan registrads da 12 staziuns. Accessiblas online èn las staziuns [http://www.ov.ingv.it/seismogroup-file/segnali_rt.asp?loc=Vesuvio&IdMap=1&sta=OVO&comp=V&A=2.75&B=0&C=-2.35&t=GMT&id=6 OVO V] e [http://www.ov.ingv.it/seismogroup-file/segnali_rt.asp?loc=Vesuvio&IdMap=1&sta=BKE&comp=V&A=3.3&B=0&C=-3.54&t=GMT&id=6 BKE V].</ref> En ils onns 1990 han ins construì a basa da mesiraziuns seismicas in model tridimensiunal dal Vesuv e dals territoris vulcanics da la Campania che tanscha fin a 300&nbsp;km en la profunditad. Las retschas da mesiraziun han tranter auter manà a la scuverta d’in champ da magma planiv che sa chatta 11–15&nbsp;km sut la surfatscha da la terra e che s’extenda sut l’entir territori vulcanic da la Campania. Entant che la chombra da magma en ina profunditad da 5–6&nbsp;km è responsabla per las erupziuns plinianas, mainan ils reservuars situads pli a bass a l’activitad ‹interpliniana›. Quest champ ha pudì vegnir identifitgà sco lieu d’origin da las erupziuns dals onns 1631–1944. El vegn spisgentà d’ina terza stresa magmatica che sa chatta en ina profunditad da ca. 20&nbsp;km. Las datas seismicas vegnan er elavuradas a scenaris da periclitaziun; quests models mussan la probabilitad da vegnir tutgà en il conturn dal Vesuv d’in fluss piroclastic u d’erupziun vulcanica. Entant ch’ils fluss piroclastics sa derasan a moda relativamain guliva, è il privel da precipitaziuns piroclasticas bundant pli grond en l’ost, damai ch’i regian en il territori dal Vesuv vents dal vest.<ref>G. De Natale e.a.: ''The Somma–Vesuvius volcano (Southern Italy): Structure, dynamics and hazard evaluation.'' En: ''Earth-Science Reviews'' 74 (2006), p. 73–111.</ref> === Structuraziun classica === La structuraziun ‹classica› dal Vesuv ha sviluppà Alfred Rittmann ch’ha perscrutà il vulcan dapi ils onns 1930 e ch’ha mess il fundament per tut las lavurs da successiun. El ha elavurà quatter fasas da svilup: il Somma primar, il Somma vegl, il Somma giuven ed il Vesuv. Il Somma primar è sa furmà a chaschun d’ina prorupziun primara avant 12&nbsp;000 onns, cura che magma or d’ina chombra situada en ina profunditad da ca. 6&nbsp;km ha cuntanschì la surfatscha. Alura è suandada ina pausa en l’activitad vulcanica d’almain 2000 onns. Il tetg da la chombra da magma ch’era svidada parzialmain è sa sbassà, quai ch’ha manà localmain ad ina transgressiun da la mar (vul dir ad in avanzament da quella vers la terra). Il medem mument è la chombra da magma s’auzada per ca. 5000&nbsp;m en ils dolomits dal trias. Il magma è sa cristallisà ed ha dà liber gas ch’èn muntads plaunsieu (H₂O, HCl, H₂S e.a.). Ensemen cun ils gas dals sediments assimiliads ha quai fatg crescher cuntinuadamain la pressiun a l’intern da la chombra. [[Datoteca:Vesuv_-_Blick_in_den_Krater_(2000).jpg|thumb|220px|Sguard en il crater l’onn 2000]] Avant 8000 onns ha gì lieu ina nova erupziun e durant la fasa d’activitad sequenta ch’ha durà radund 2500 onns è sa furmà il Somma vegl, in stratovulcan d’in’autezza da radund 1000&nbsp;m. Alura è il chamin crudà ensemen ed il vulcan è stà plirs tschientaners inactiv. Or en il liber han cumenzà process d’erosiun e da furmaziun da terra; a l’intern da la chombra ha l’assimilaziun dals dolomits dal trias però cuntinuà. Suenter che la concentraziun da gas era danovamain creschida, hai dà ina nova erupziun ch’ha bittà ora la part superiura da la chombra da magma – ritga da gas – en furma da craps-spungia (talian: ''pomici''). Cun quai ha cumenzà avant ca. 500 onns l’activitad dal Somma giuven. Durant questa perioda han gì lieu duas ulteriuras erupziuns pli grondas ed a la fin ha il vulcan cuntanschì in’autezza da bundant 2000 m. Suenter ina fasa da ruaus da plirs tschientaners è alura suandada l’onn 79 s.C. l’ultima erupziun dal Somma giuven, a chaschun da la quala èn vegnids destruids Pompei, Herculaneum e divers abitadis pli pitschens. En la chaldera da tschima dal Somma giuven è sa furmada a partir dal terz tschientaner s.C. il cugn dal Vesuv odiern.<ref>Tenor: Hans Pichler: ''Italienische Vulkan-Gebiete I'', p. 125–136.</ref> Questa structuraziun classica n’ha betg pers sia muntada; la perscrutaziun pli nova ha però spustà la furmaziun dal Somma sin in temp bundant pli vegl ed ha ultra da quai precisà il dumber e la dataziun da las grondas erupziuns. == Viadis sin il Vesuv == Dapi l’entschatta dal temp modern tempriv ha il Vesuv attirà viagiaturs. Il pli vegl rapport da viadi deriva da l’uffizier spagnol e perscrutader da la natira Gonzalo Fernández de Oviedo, il qual è sa trategnì il 1501 a Napoli. L’interess d’in public pli vast è però pir stà sveglià suenter l’erupziun dal 1631. Las emprimas excursiuns han gia gì lieu paucs mais suenter la catastrofa. Vers il 1700 tutgava la muntogna tar il program classic da la Grand Tour ed è vegnida recepida sco attracziun en ils guids da viadi. Vers la mesadad dal 18avel tschientaner furmava l’ascensiun dal Vesuv in punct dal program fix tar mintga segiurn a Napoli. Il mars 1787 ha [[Johann Wolfgang Goethe]] visità las exchavaziuns a Pompei e Herculaneum ed ha ascendì repetidamain il Vesuv. [[Datoteca:Brogi,_Giacomo_(1822-1881)_-_n._5231_-_Contorni_di_Napoli_-_Versante_della_ferrovia_funicolare_sul_Vesuvio.jpg|thumb|220px|Il traject da la funiculara dal Vesuv (ca. 1880)]] L’ascensiun suandava dapi la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ina ruta fixa ch’ins po considerar sco in dals emprims trutgs da massa turistics. Gia l’onn 1829 ha Wilhelm Waiblinger deplorà che la muntogna saja memia frequentada. Da Napoli fin al pe dal Vesuv gievan ils turists en charrotscha ed a partir dal 1839 cun la viafier Circumvesuviana fin a Resino, l’Ercolano odiern. Da là davent cuntinuava il viadi cun asen, mil, chaval u a pe. In’attracziun enconuschenta en tut l’Europa ha furmà l’eremitadi che sa chattava tranter il 1730 ed il 1850 sin il Colle San Salvatore a la spunda vest dal Vesuv. Tar l’eremit pudevan ils viandants sa nutrir, cumprar souvenirs e s’inscriver en in cudesch dals giasts. A partir dal 1880 han ils visitaders pudì viagiar cun la Funicolare del Vesuvio fin bunamain sin la tschima. A chaschun da l’inauguraziun da la funiculara è vegnida cumponida la chanzun populara ‹Funiculì, Funiculà› da Peppino Turco (text) e Luigi Denza (melodia). Entant che la chanzun è oz enconuschenta en tut il mund, n’exista la funiculara betg pli. L’onn 1888 ha la firma Thomas Cook surpiglià quella, cumplettond la purschida turistica dal Vesuv cun in hotel ed ina lingia da viafier da Pugliano fin a Herculaneum a la staziun sut da la funiculara (lunghezza 7,7&nbsp;km). Tar l’erupziun dal Vesuv l’onn 1906 èn las lingias da viafier vegnidas donnegiadas e suenter l’erupziun desastrusa dal 1944 han ins decidì d’eriger ina via d’autos fin sin 1000&nbsp;meters e da remplazzar per motivs finanzials la funiculara destruida tras ina sutgera. Suenter avair terminà omadus projects l’onn 1955 èn las veglias lingias vegnidas serradas definitivamain; be a l’ur dal crater èn anc visiblas intginas restanzas da metal da la funiculara. Er la sutgera è stada en funcziun be fin l’onn 1984; alura han ins dà si il manaschi perquai che la capacitad na bastava betg per dar dumogn a las rotschas da turists e damai che vents traversals manavan savens ad interrupziuns. Ozendi cuntanschan ins il crater a pe davent da la fin da la via d’autos sin 1017 meters autezza. == Represchentaziuns en l’art == Pervi da sia fascinaziun ed attracziun è il Vesuv adina puspè vegnì represchentà en l’art figurativ. Exempels furman (en successiun cronologica): * Jakob Philipp Hackert, Il Vesuv da notg * Johan Christian Clausen Dahl, Erupziun dal Vesuv * Michael Wutky, pliras represchentaziuns dal Vesuv tranter il 1772 ed il 1785 * Carl Götzloff, divers maletgs sco pictur da la curt a partir dal 1835 * Clarkson Stanfield, Erupziun dal Vesuv 1839 * Gavril Pavlovic Kondratenko, Il vegl port da Sorrent cun il Vesuv davosvart * Il Vesuv da Wörlitz, in vulcan artifizial * Giorgio Sommer, numerusas fotografias dal Vesuv, tranter auter er da l’erupziun dals 26 d’avrigl 1872 * Andy Warhol, Vesuvius (1985) [[Datoteca:Vesuvius_from_Monte_Somma_(Panorama_II).jpg|center|thumb|800px|Il Vesuv il zercladur 2016, guardà dal Monte Somma]] == Protecziun da la cuntrada == Per la tgira ed il mantegniment dal territori dal Vesuv è vegnì fundà l’onn 1995 il Parco Nazionale del Vesuvio. Quel cumpiglia ina surfatscha da 8482 ha situadas en las 13 vischnancas Boscoreale, Boscotrecase, Ercolano, Massa di Somma, Ottaviano, Pollena Trocchia, Sant’Anastasia, San Giuseppe Vesuviano, San Sebastiano al Vesuvio, Somma Vesuviana, Terzigno, Torre del Greco e Trecase. Il parc sa cumpona da dus territoris da protecziun: il reservat da biosfera Somma-Vesuvio e Miglio d’Oro – en il qual sa chattan er las restanzas da Pompei – ed il reservat da guaud Tirone Alto Vesuvio che cumpiglia radund 1000&nbsp;ha. Il territori dal parc è abità spessamain; la zona surbajegiada tanscha fin en in’autezza da 700&nbsp;meters. En l’agricultura domineschan la viticultura e la pumicultura. Las spundas dal Vesuv èn sitgas. In litgen da colur grisch argentina, il ''Stereocaulon vesuvianum'', prepara il fund per che ulteriuras plantas da piunier possian sa derasar sin il terren da lava e furmar la macchia. La stad è il clima pli umid. Perquai pon er crescher là guauds maschadads cun chastagners, ruvers, ogns, ischis, ruvers verds e badugns; quests ultims furman ina veritabla raritad en il territori da la [[Mar Mediterrana]]. L’administraziun dal parc trategna ina rait da sendas da viandar e sustegna occurrenzas culturalas da las vischnancas. Sper la tgira da tradiziuns culturalas, purilas ed artisanalas ha ella la finamira da proteger la tipica cuntrada cultivada ch’è stada preservada dapi il 1944 da la forza dal vulcan. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Christof Hug-Fleck: ''Italiens Vulkane – Vesuv, Campi Flegrei, Stromboli, Vulcano, Ätna''. CHF-Verlag 2012, ISBN 978-3-942838-05-4. * Elio Abatino: ''Vesuvio. Ein Vulkan und seine Geschichte''. Carcavallo, Napoli 2002. * Giovanni Battista Alfano, Immanuel Friedlaender: ''Die Geschichte des Vesuv''. Dietrich Reimer, Berlin 1929. * Raffaello Cioni e.a.: ''Plinian and Subplinian Eruptions''. En: ''Encyclopedia of Volcanoes''. Ed. Haraldur Sigurdsson, Academic Press, San Diego 2000, ISBN 0-12-643140-X. * Giuseppe Mastrolorenzo: ''Der Zorn des Vesuv. Die Katastrophe des Jahres 79 n. Chr.'' En: ''Verschüttet vom Vesuv – Die letzten Stunden von Herculaneum'', ed. Josef Mühlenbrock & Dieter Richter, Mainz 2006, ISBN 3-8053-3445-1. * Hans Pichler: ''Sammlung Geologischer Führer 51 – Italienische Vulkan-Gebiete I: Somma-Vesuv, Latium, Toskana''. Borntraeger, Berlin 1970, 1990, ISBN 3-443-15061-6. * Dieter Richter: ''Der Vesuv. Geschichten und Gedichte über den brennenden Berg''. Insel Verlag, Francfurt 1990, ISBN 3-458-32945-5. * Dieter Richter: ''Der Vesuv. Geschichte eines Berges''. Wagenbach, Berlin 2007, ISBN 3-8031-3622-9. * Alfred Rittmann: ''Die geologisch bedingte Evolution und Differentiation des Somma-Vesuvmagmas''. ''Vulkanologie'' 15, 1933/34. * Rollo Steffens: ''Italiens Vulkane – Die schönsten Wanderungen vom Vesuv zum Ätna''. Bruckmann Verlag, Minca 2004, ISBN 3-7654-3990-8. * Horst-Günter Wagner: ''Die Kulturlandschaft am Vesuv. Eine agrargeographische Strukturanalyse mit Berücksichtigung der jungen Wandlungen''. Hannover 1967 (''Jahrbuch der Geographischen Gesellschaft Hannover'', 1966). * Chris Kilburn, Bill McGuire: ''Italian volcanoes. Classic Geology in Europe 1.'' Terra, Harpenden 2001, ISBN 1-903544-04-1. * Horst-Günter Wagner: ''Innovative Wandlungen der Agrarlandschaft am Golf von Neapel.'' ''Erdkunde'' 44, 1990, p. 180–192. == Colliaziuns == {{Commonscat|Mount Vesuvius|Vesuv}} * [http://www.ov.ingv.it/ov/en/vesuvio.html ''Osservatorio vesuviano''] * [https://web.archive.org/web/20170627203725/http://swisseduc.ch/stromboli/perm/vesuv/index-de.html Maletgs, panoramas, girs virtuals] * [http://www.latein-pagina.de/iexplorer/plinius.htm Las duas brevs da Plinius il Giuven davart l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C., ediziun illustrada (latin)] * [http://www.naturgewalten.de/vesuv.htm Il Vesuv] tar naturgewalten.de * [https://web.archive.org/web/20170508150341/http://www.mondotram.it/filobustiere/napoli-funiculi-funicula%2021.05.05/ Istorgia da la funiculara sin il Vesuv] * [https://web.archive.org/web/20170518202616/http://www.parconazionaledelvesuvio.it/pnv/home/download/brochure_DEU.pdf Parc naziunal dal Vesuv] (PDF; 808&nbsp;KiB) * [http://www.goethezeitportal.de/index.php?id=goethe_vesuv Il Vesuv en maletgs e texts istorics] [[Categoria:Muntognas da l'Italia]] [[Categoria:Artitgels recumandads]] [[Categoria:Vulcanissem]] klqrb6b72xi6qd22j67k1o6y49l2u3k 0 13120 172775 172713 2026-07-15T00:51:45Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172775 wikitext text/x-wiki Il '''Diari dad Anne Frank''' (titel original neerlandais: ''Het Achterhuis'' – ‹La chasa davos›) è in’ovra da la litteratura mundiala. [[Anne Frank]] ha manà il diari dals 12 da zercladur 1942 fin il prim d’avust 1944, l’emprim en l’abitaziun al Merwedeplein, la gronda part però en la chasa davos da l’edifizi Prinsengracht 263 (la Chasa dad Anne Frank odierna) ad [[Amsterdam]]. Là è ella sa zuppada cun sia famiglia ed enconuschents durant dus onns per mitschar da la deportaziun tras ils naziunalsocialists. Il di ch’ils cussadents da la chasa davos èn vegnids arrestads, ha la gidantra [[Miep Gies]] mess en salv il diari, al preservond uschia da vegnir en ils mauns da la Gestapo. Suenter la guerra ha ella surdà quel al bab dad Anne, Otto Heinrich Frank, ch’aveva survivì sco sulet abitant da la chasa davos la guerra ed il holocaust. Quel ha publitgà las notizias da sia figlia, las qualas duevan gia avanzar en ils onns 1950 en la [[Republica federala tudestga]] al cudesch tastgabel vendì il pli bler ed al toc da teater giugà il pli savens.<ref>Stephan Scholz: ''‹Seltsamer Triumphzug›. Zu den Ursachen des bundesdeutschen Erfolges des ‹Tagebuches der Anne Frank› in den 1950er Jahren''. En: ''Geschichte in Wissenschaft und Unterricht'' 62, 2011, carnet 1/2, p. 77–91.</ref> Il diari è vegnì translatà en bundant 70 linguas<ref>[http://www.annefrankguide.net/de-DE/bronnenbank.asp?aid=10338 Ediziuns en diversas linguas] sin annefrankguide.net.</ref> ed ha fatg daventar l’autura ina da las pli enconuschentas unfrendas dal holocaust. L’onn 2009 ha l’[[UNESCO]] recepì il diari sco part dal Patrimoni documentar mundial.<ref>[https://web.archive.org/web/20120127185918/http://www.annefrank.ch/media/archive1/news_pdf_2009/Anne_Franks_Tagebuch_ist_UNESCO-Welterbe__kurier.at.pdf ''Kurier'', 31 da fanadur 2009: ''Anne Franks Tagebuch ist UNESCO-Welterbe''] (PDF).</ref> Dal diari èn er vegnidas fatgas numerusas versiuns cinematograficas. == Furma e cuntegn == [[Datoteca:Cover of the diary of Anne Frank.jpg|thumb|180px|Cuverta da l’emprim tom dal diari]] Per ses 13avel anniversari ha Anne Frank survegnì ils 12 da zercladur 1942 in pitschen carnet da notizias, il qual ella aveva mussà in pèr dis avant a ses bab en ina vitrina. Cumbain ch’il cudeschet lià en taila alv cotschna e munì davant cun in pitschen marschlos era atgnamain pensà sco album da poesias, al ha Anne duvrà sco diari. Suenter ina curta introducziun ils 12 da zercladur ha ella cumenzà dus dis suenter ses anniversari a far l’emprima inscripziun en il diari cun descriver sasezza, sia famiglia e ses amis, la vita da mintgadi en scola e plazs preferids en sia vischinanza. Sper questas remartgas che tractan sia vita privata è ella er s’exprimida – pli u main a l’ur – davart las midadas che rendevan adina pli greva la vita als Gidieus tudestgs ch’eran fugids en ils [[Pajais Bass]]. Ella ha tematisà la staila dals Gidieus che stueva vegnir purtada en la publicitad ed autras restricziuns a las qualas els eran suttamess durant l’occupaziun tudestga. Muntada speziala ha il diari cuntanschì a partir dals 6 da fanadur 1942, cura che la famiglia Frank è sa retratga en la chasa davos en la Prinsengracht 263, nua che Otto Frank aveva manà avant la filiala ollandaisa da la firma Opekta. Pli ditg che la dimora en il zup durava e pli tendida che daventava la situaziun. La lungurella dal mintgadi e las restricziuns han manà tranter ils cussadents a conflicts adina pli intensivs. Damai che Anne na dastgava uss betg pli avair contact tar ses amis, è il diari – sco medium al qual ella pudeva confidar tut – sa sviluppà ad in impurtant accumpagnader tras quest grev temp. A partir dal settember ha Anne scrit sias inscripziuns en il diari en furma da brev. Ella ha adressà ses patratgs a differents nums da mattas (Kitty, Conny, Emmy, Pop e Marianne)<ref>[http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Ein-Tagebuch-als-beste-Freundin/ annefrank.org: ''Ein Tagebuch als beste Freundin''].</ref>, ils quals ella enconuscheva or da l’enconuschent roman en cuntinuaziuns ‹Joop ter Heul› da [[Cissy van Marxveldt]]. Joop, la protagonista da questas istorgias, è ina matta independenta e magari er in pau testarda. Ella scriva medemamain in diari e raquinta a sias amias da ses quitads e da sias relaziuns d’amur. En ses diari noda Anne surtut eveniments ed experientschas da ses mintgadi extraordinari – la stretgezza dal zup, bellas surpraisas sco la festa da chanukka e conflicts cun ils cunabitants, surtut cun Fritz Pfeffer e cun sia mamma. Anne sa sentiva savens malchapida cura ch’ils auters la crititgavan sco sabiutta ed impertinenta. En l’introducziun surlavurada ha ella exprimì ses giavisch d’avair in ami per propi, ina persuna, a la quala ella possia confidar ses patratgs e sentiments ils pli intims. Ella ha constatà ch’ella haja plirs ‹amis› e veneraturs, ma (tenor si’atgna definiziun) nagin vair ami. Jacqueline van Maarsen pudeva ademplir be parzialmain questa pretensiun. Helmut Silberberg avess forsa pudì daventar in tal ami, er sch’ella snegava d’avair ina relaziun d’amur cun el. Uschia è il diari restà ses confident il pli intim. En il decurs da las inscripziuns en il diari scuvra Anne si’atgna sexualitad e descriva ils sentiments d’amur che sa sviluppan envers Peter van Pels; il cunabitant ch’ella aveva crititgà pli baud la dueva però trumpar. Durant ils 25 mais en il zup ha ella confidà al diari tut sias temas e speranzas. Uschia pon ins persequitar co che la matta, che sa perdeva magari en ses siemis, madira e sviluppa fermezza interna. Anne aveva gia mussà baud in grond interess per leger e scriver, quai che ses bab ha promovì. Durant il temp en la chasa davos ha ella legì blers cudeschs, uschia che sias enconuschientschas litteraras ed abilitads sco scriptura èn sa meglieradas cuntinuadamain. Cun il temp daventan sias inscripziuns en il diari pli cumplexas ed ella s’exprima davart temas pli pretensius ed abstracts sco per exempel la cretta en Dieu. Ella menziunescha er da vulair daventar in di famusa sco scriptura. Sper ses diari ha Anne cumenzà a scriver autras ovras litteraras; la qualitad da quellas vegn giuditgada sco fitg avanzada per sia vegliadetgna. Ses diari ha Anne cumenzà sco expressiun privata da ses patratgs e sentiments che nagin na dastgava leger, sco ch’ella accentuescha repetidamain. Ils 29 da mars 1944 ha ella però midà ses plan. Sin Radio Oranje ha ella udì co che Gerrit Bolkestein, il minister per furmaziun, art e scienza en la regenza d’exil ollandaisa, ha discurrì da vulair documentar suenter la fin da la guerra publicamain la suppressiun dals Ollandais sut l’occupaziun tudestga. A quai dueva contribuir uschè bler material dal mintgadi sco pussaivel, pia brevs, diaris etc. Quest’idea ha plaschì ad Anne, uschia ch’ella ha preparà ses diari per ina publicaziun. Il matg ha ella cumenzà a surlavurar las inscripziuns. Ella ha allontanà u midà intginas passaschas ch’eran tenor ses giuditgar memia nuninteressantas u memia intimas per la publicitad. Ultra da quai ha ella uss adressà tut las inscripziuns a moda unitara a si’amia imaginara Kitty, la quala era stada sia persuna da referiment dapi las inscripziuns en la segunda part (pia dapi il november 1942). [[Datoteca:Netherlands-4469_-_Anne_Frank_House_(12083782266).jpg|thumb|160px|Entrada a la Prinsengracht 263]] Areguard l’identitad da questa Kitty datti bleras supposiziuns. Il 1986 ha il criticher Sietse van der Hoech supponì che quella sa refereschia a Kitty Egyedi, in’amia dals Franks da l’avantguerra. El pudess avair sias infurmaziuns or da la scrittira ‹A Tribute to Anne Frank›, publitgada l’onn 1970 da l’Anne Frank Foundation. En la prefaziun da quella aveva il parsura da la fundaziun da quel temp, Henri van Praag, supponì che Anne haja gì in model real per quest caracter e documentà quai cun ina fotografia, sin la quala Anne è da vesair cun Sanne Ledermann, Hannah Pick-Goslar, Kitty Egyedi ed autras. Anne ha però mai menziunà la Kitty reala en sias inscripziuns. Il sulet cas cumparegliabel da brevs betg tramessas che Anne ha scrit ad ina amia reala èn stadas duas brevs da cumià dal settember 1942 drizzadas a Jacqueline van Maarsen. Per mantegnair l’anonimitad da las persunas participadas, ha Anne inventà per tut ils cussadents da la chasa davos pseudonims. Uschia è la famiglia van Pels – Hermann van Pels, Auguste van Pels e Peter van Pels – daventada la famiglia van Daan, e Fritz Pfeffer ha ella numnà Albert ‹Dussel› – ord spir malaveglia ch’il dentist disturbava sia sfera privata. Enstagl da Frank planisava ella da duvrar ils pseudonims van Aulis u Robin; cun edir il diari è Otto Frank però sa decidì da duvrar per sia famiglia ils nums reals. == Publicaziuns == La davosa inscripziun en il diari porta la data dal prim d’avust 1944, trais dis avant l’arrestaziun dals cussadents. Arrivond Karl Josef Silberbauer dal servetsch da segirezza en la chasa davos per arrestar ils Gidieus tradids, ha el sternì per terra ils fegls cun las notizias dad Anne senza far stim da quels. [[Miep Gies]], ch’aveva gidà ils zuppads e che n’era betg vegnida messa a ferm dals naziunalsocialists – cuntrari als collavuraturs da la firma Kugler e Kleiman – ha chattà ils fegls suenter ses return a la Prinsengracht ed als ha mess en salv en in truclet per als returnar ad Anne u a sia famiglia suenter la fin da la guerra. Otto Frank ha survivì sco sulet abitant da la chasa davos ed è returnà ad [[Amsterdam]]. Là è el vegnì a savair che sia dunna Edith saja morta e ch’ins haja deportà sias duas figlias en il [[Champ da concentraziun Bergen-Belsen]]. El sperava che Anne e Margot hajan survivì, ma il fanadur 1945 ha la Crusch cotschna confermà la mort da las duas figlias. Pir lura al ha Miep Gies surdà il diari. Otto al ha legì ed ha ditg pli tard ch’el na saja betg stà conscient dal fatg che Anne haja conservà ina descripziun talmain accurata e bain scritta da lur temp communabel en la chasa davos. Dumandà onns pli tard co che saja stada si’emprima reacziun, ha el respundì: «Jau na saveva gnanc che mia pitschna Anne saja uschè profunda.» Muventà tras il giavisch da sia figlia da daventar scriptura, ha el cumenzà a planisar ina publicaziun dal diari.<ref>[http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Otto-kehrt-zuruck/Otto-liest-Annes-Tagebuch/ annefrank.org: ''Otto Frank liest Annes Tagebuch''].</ref> Per l’emprima ediziun publitgada è Otto Frank sa servì dal diari oriund dad Anne, il qual ins designescha oz sco versiun a, e da la versiun repassada dad Anne sezza (versiun b), la quala è avant maun en furma da 324 fegls singuls. La versiun oriunda cumpiglia trais cudeschets u carnets: L’emprima part tanscha dals 12 da zercladur fin ils 5 da december 1942. Damai che la segunda part cumenza pir in onn pli tard e tanscha fin ils 17 d’avrigl 1944, ston ins supponer che las inscripziuns dal december 1942 fin il december 1943 sajan idas a perder. La perioda che manca vegn però cuverta tras la versiun surlavurada dad Anne. Ils originals che mancan pudessan esser ids a perder durant u suenter l’arrestaziun. L’ultima part cumpiglia las inscripziuns dals 17 d’avrigl fin il prim d’avust 1944. Otto Frank ha allontanà intginas passaschas, en las qualas Anne è s’exprimida a moda critica envers sia mamma, e parts che sa refereschan a la sexualitad da sia figlia. El ha surpiglià la gronda part dals pseudonims che Anne aveva inventà, ha però restabilì l’identitad da l’atgna famiglia. Il material cumpiglia sper l’emprim cudesch da notizias che Anne aveva survegnì sin ses anniversari ulteriuras carnets e numerus fegls singuls. Las inscripziuns en il diari n’eran oriundamain betg structuradas tenor la successiun cronologica da datas sco ch’ellas èn cuntegnidas en las versiuns stampadas. Dapi il 2001 cumpiglian las ediziuns er las inscripziuns ch’il bab aveva oriundamain betg publitgà per motivs privats. Per part, per exempel da Laureen Nussbaum, vegn crititgà che tant Otto Frank sco er Mirjam Pressler sajan sa basads vaira ferm sin la versiun a ed hajan uschia stimà memia pauc il svilup vers in’autura independenta che Anne haja fatg en il manuscrit B.<ref> Laureen Nussbaum: [http://web.annefrank.org/de/Anne-Frank/Ein-Tagebuch-als-beste-Freundin/Endlich-als-Schriftstellerin-ernst-genommen/ ''Endlich als Schriftstellerin ernst genommen?''], sin annefrank.org. En il fratemp (il 2013) è però cumparida l’ediziun cumpletta dals texts dad Anne Frank che lubescha da cumparegliar las singulas versiuns dal diari.</ref> Suenter avair tramess ina copia dal text a ses parents en Svizra, ha Otto Frank surdà il diari a l’istoriografa Anne Romein, la quala ha empruvà senza success da publitgar quel. Ella ha dà vinavant il diari a ses um Jan Romein, il qual ha scrit in artitgel en la gasetta ‹Het Parool›. Quel è cumparì ils 3 d’avrigl 1946 sut il titel ‹Kinderstem› (‹vusch d’uffant›). Tranter auter remartga Romein: «Quest diari d’uffant apparentamain banal, quest de profundis balbegià cun la vusch d’in uffant, represchenta la sgarschur dal faschissem meglier che tut ils mussaments da Nürnberg ensemen.»<ref>[http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Das-Tagebuch-der-Anne-Frank/Das-Tagebuch-wird-veroffentlicht/ annefrank.org: ''Das Tagebuch wird veröffentlicht''].</ref> L’artitgel ha sveglià l’interess dals editurs da Contact Publishing ad Amsterdam. L’onn 1947 han els publitgà il diari sut il titel ‹Het Achterhuis: Dagboekbrieven van 12 Juni 1942 – 1 Augustus 1944› e reedì quest’ediziun il 1950. Sin giavisch dad Otto Frank avev’ins stritgà intginas passaschas davart la sexualitad dad Anne (pervi dals protests che fissan uschiglio stads da spetgar da vart da circuls conservativs). Quest’ediziun vegn designada oz sco versiun c. Questa terza versiun è daventada in grond success ed ha furmà la basa per numerus films, inscenaziuns da teater e.a. La translaziun tudestga è cumparida l’onn 1950 sut il titel ‹Das Tagebuch der Anne Frank› en la chasa editura Lambert Schneider ed è vegnida translatada da Barbara Mooyaart-Doubleday en englais (‹The Diary of a Young Girl›, 1952). Damai ch’il diari finescha a moda andetga cun l’arrestaziun l’entschatta d’avust 1944, gioga il bab survivent en las elavuraziuns litteraras da pli tard la rolla dal narratur. Ma er Anne aveva gia cumenzà a rescriver in pau il diari per ina documentaziun previsa pli tard. Intginas publicaziuns ch’illustreschan las circumstanzas e porschan ulteriurs fatgs secundars derivan da Miep Gies, d’amias dad Anne sco Hannah Goslar e Jacqueline van Maarsen sco er da scripturs ed istoriografs. [[Datoteca:Otto_Frank_(1961).jpg|thumb|160px|left|Otto Frank (1961)]] Il 1986 ha l’Institut ollandais per documentaziun da guerra (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, NIOD), al qual Otto Frank aveva testamentà ils dretgs, publitgà in’ediziun istoric-critica dals diaris. Quella preschenta tut las versiuns ch’èn enconuschentas, edidas u betg, en cumparegliaziun. En pli cumpiglia il cudesch ina discussiun davart l’autenticitad da l’ovra ed ulteriuras infurmaziuns istoricas davart la famiglia ed il diari. A basa da questas lavurs (ediziun cumplessiva) ha il Fond dad Anne Frank incumbensà Mirjam Pressler d’elavurar ina versiun extendida dal diari (versiun d), la quala furma dapi il 1991 l’ediziun lianta, autorisada. Quella cumpiglia l’entir text da la versiun c, il qual ins ha amplifitgà per radund in quart cun ulteriuras passaschas or da las versiuns a e b. Mirjam Pressler ha mess ensemen il text ollandais ed er procurà – sco gia il 1988 tar l’ediziun cumplessiva – per la translaziun en tudestg. L’onn 1999 ha Cornelis Suijk, in anteriur directur dal Fond dad Anne Frank e president da l’U.S. Center for Holocaust Education Foundation, fatg a savair ch’el saja en possess da tschintg paginas che Otto Frank aveva allontanà avant l’ediziun dal diari. Suijk ha pretendì che Otto Frank al haja dà questas paginas curt avant sia mort l’onn 1980. Las inscripziuns en il diari cuntegnevan remartgas criticas dad Anne davart la lètg da ses geniturs e mussan sia relaziun tendida cun la mamma.<ref>[http://www.nytimes.com/1998/09/10/world/five-precious-pages-renew-wrangling-over-anne-frank.html Ralph Blumenthal (''New York Times'', 10 da settember 1998): ''Five precious pages renew wrangling over Anne Frank''].</ref> Cur che Suijk ha pretendì il dretg da publicaziun per las tschintg paginas ed ha annunzià da las vulair vender per gudagnar daners per sia fundaziun, èsi vegnì tar in conflict. Sco possessur formal dal manuscrit ha il NIOD pretendì da surdar las paginas. L’onn 2000 è il ministeri per furmaziun, cultura e scienza dals Pajais Bass sa declerà pront da far a la fundaziun da Suijk ina donaziun da 300&nbsp;000 dollars ed il 2001 èn las paginas vegnidas returnadas. Dapi lura èn ellas cuntegnidas en ediziuns pli novas dal diari (versiun d cumplettada). L’onn 2015 èn danovamain vegnida pledentadas dumondas giuridicas. Il Fond dad Anne Frank a Basilea ha fatg valair che Otto Frank saja da resguardar sco cunautur dal diari, damai ch’el haja elavurà ed edì quel. Uschia na spireschian ils dretgs d’autur sin l’ovra betg la fin dal 2015 – pia 70 onns suenter la mort dad Anne Frank – mabain restian vinavant en vigur.<ref>[https://web.archive.org/web/20180914135511/https://boingboing.net/2015/11/14/copyfraud-anne-frank-foundati.html ''Copyfraud: Anne Frank Foundation claims father was «co-author», extends copyright by decades''], Cory Doctorow, 14 da november 2015.</ref> A quest puntg da vista ha percunter cuntraditg Ronald Leopold, il directur da la Chasa dad Anne Frank ad Amsterdam: «Otto Frank n’è betg il cunautur dal diari da sia figlia.»<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/anne-franks-tagebuecher-vater-rechte-als-koautor-13926296.html ''Hat der Vater Rechte als Koautor?''], en: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 23 da november 2015, p. 9.</ref> Suenter ina sentenzia giudiziala vala be per las parts ch’èn cumparidas l’emprima giada il 1986 in termin da protecziun da 50 onns, pia fin il 2036. La Fundaziun dad Anne Frank ad Amsterdam e l’Academia da las scienzas dals Pajais Bass dastgan però far diever da las parts respectivas per elavurar in studi davart ils manuscrits. En il fratemp è la versiun originala ollandaisa accessibla libramain en l’internet.<ref>Cf. t.a. il link a la fin da quest artitgel.</ref> L’onn 2018 ha la Fundaziun dad Anne Frank ad Amsterdam publitgà duas paginas or dal diari che Anne sezza aveva surcollà cun palpiri da pacs e rendì uschia illegiblas. Cun agid da tecnica da fotografar digitala èsi reussì da render visiblas questas paginas, ellas cuntegnan sgnoccas da caracter vulgar ed ina passascha davart sexualitad.<ref>[https://web.archive.org/web/20180802050306/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/stiftung-veroeffentlicht-neue-passagen-aus-anne-franks-tagebuch-15591942.html ''Die Anne-Frank-Stiftung veröffentlicht zwei bisher unbekannte Seiten aus dem berühmten Tagebuch Franks. Deren Inhalt: «derbe Witze»''.] faz.net, 15 da matg 2018.</ref> == Influenza politica e culturala == En si’introducziun tar l’emprima ediziun dal diari ch’è cumparida en ils Stadis Unids ha l’anteriura first lady [[Eleanor Roosevelt]] scrit ch’i sa tractia «d’in dals pli sabis e commovents commentaris tar la guerra e si’influenza sin l’uman che jau hai legì insacura». E l’autur sovietic [[Ilja Ehrenburg]] ha ditg pli tard: «Ina vusch discurra per sis milliuns – betg la vusch d’in sabi u d’in poet, mabain quella d’ina mattatscha ordinaria.»<ref name="edwardsly">[https://web.archive.org/web/20050408172138/http://www.edwardsly.com/franka.htm Biografia curta] sin ''Women’s Lives''.</ref> En il decurs dals onns è la reputaziun dad Anne Frank sco scriptura ed umanista creschida pli e pli fitg. En il fratemp vegn ella savens tematisada sco simbol dal holocaust e da la persecuziun insumma, quai che lubescha da trair parallelas tar eveniments actuals. In’ulteriura first lady, [[Hillary Clinton]], ha cità il 1994 or dal diari tar la surdada da l’Elie Wiesel Huminatarian Award, suttastritgond che Anne Frank «avra noss egls per la stupiditad da l’indifferenza ed il terribel tribut che quella pretenda da nossa giuventetgna»; en quest connex ha ella tratg parallelas tar eveniments actuals a Sarajevo, Somalia e Ruanda.<ref>[https://web.archive.org/web/20110507030130/http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/other/1994-04-14-first-lady-remarks-elie-wiesel-humanitarian-awards.html The White House.gov: ''Remarks by the First Lady – Elie Wiesel Humanitarian Awards, New York City, April 14, 1994''].</ref> Il medem onn è [[Nelson Mandela]] vegnì onurà cun ina contribuziun umanitara dal Fond dad Anne Frank. En ses pled ch’el ha tegnì davant la populaziun da Johannesburg ha Mandela ditg ch’el haja legì il diari durant ses temp d’arrest en la praschun da Robben Island e ch’el haja «gudagnà or da quel bler curaschi». El ha cumpareglià il cumbat dad Anne Frank cunter il naziunalsocialissem cun ses cumbat cunter l’apartheid ed è sa mussà persvas che pussanzas ch’ageschian cunter tut dretg sajan destinadas a lunga vista a la disditga, e quai gist pervi dad umans sco Anne Frank. «Perquai che questas ideas èn evidentamain faussas e perquai ch’ellas vegnan adina puspè messas en dumonda da persunas sco Anne Frank ston ellas inevitablamain far naufragi.»<ref>ANC.org: [https://web.archive.org/web/20131212112757/http://www.anc.org.za/show.php?include=docs%2Fsp%2F1994%2Fsp0815.html ''Address by President Nelson Mandela at the Johannesburg opening of the Anne Frank Exhibition at the Museum Africa, 15 August 1994, Johannesburg''].</ref> == Valitaziun litterara == [[Datoteca:Immaturus_student_theatre.jpg|thumb|240px|Scena or d’ina represchentaziun teatrala dal ‹Diari dad Anne Frank›]] Il diari vegn er stimà per sias qualitads litteraras. [[Meyer Levin]] ha lavurà curt suenter la publicaziun da quel cun Otto Frank vi d’ina adattaziun dramaturgica ed ha manegià ch’il diari haja «la tensiun d’in roman construì cun inschign».<ref>[https://web.archive.org/web/20050310053935/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0411/is_n2_v46/ai_19680329 Jacob B. Michaelsen: ''Remembering Anne Frank''] (Judaism, Spring, 1997).</ref> Il scriptur [[John Berryman]] ha scrit ch’i sa tractia tar il diari «dal process fundamental misterius co ch’in uffant daventa in creschì, co ch’i succeda propi».<ref>John Berryman: ''The Development of Anne Frank.'' En: Sandra Solotaroff-Enzer, Hyman Aaron Enzer: ''Anne Frank: Reflections on her life and legacy.'' University of Illinois Press, 2000, ISBN 0-252-06823-8, p. 78.</ref> E la biografa dad Anne Frank [[Melissa Müller]] accentuescha ch’ella scrivia «en in stil precis, segir, economic, dal qual la sinceradad fa surstar».<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank: Die Biografie.'' List Tb., 2007, ISBN 3-548-60730-6.</ref> En ina buna part da ses texts descriva Anne Frank il caracter da las persunas che vivan cun ella en la chasa davos. Ella fa quai cun in’egliada perspicazia e senza far cumpromiss; betg adina è ella libra da pregiudizis e magari po ella esser vaira severa u schizunt crudaivla, surtut cura ch’i sa tracta da Fritz Pfeffer e da si’atgna mamma. Müller explitgescha ch’ella chanaliseschia en ses scriver «il carussel d’emoziuns sco ch’el è tipic per ils onns da giuventetgna». Ma Anne n’excluda er betg sasezza, mabain s’exprima en las passaschas introspectivas savens a moda fitg autocritica. Surtut en muments da frustraziun discurra ella d’in cumbat intern tranter la «buna Anne», la quala ella vul esser, e la «nauscha Anne», la quala ella ha savens il sentiment dad esser. Ses studi analitic maina Anne sur in lung spazi da temp, uschia ch’il lectur survegn preschentà in’entira paletta d’impressiuns e valitaziuns da las singulas persunas e da la moda da viver en la chasa davos. Otto Frank sa regorda co che ses editur haja respundì sin la dumonda, daco ch’il diari vegnia legì dad uschè blers umans: «Il diari cumpiglia uschè bleras varts da la vita che mintga lectur chatta insatge ch’al muventa persunalmain.»<ref>[http://www.solarnavigator.net/history/anne_franks_diary.htm Solarnavigator.net: ''Ann Frank Diaries''].</ref> == Examinaziuns forensicas == Dapi la publicaziun dal diari hai adina puspè dà vuschs ch’han mess en dumonda l’autenticitad da quel e ch’han empruvà da discreditar sia muntada sco document e perditga dal temp dal holocaust. Questas emprovas stattan en connex cun tendenzas revisionisticas, surtut cun la snegaziun dal holocaust, e derivan per gronda part d’extremists da dretga. L’onn 1958, en rom d’ina represchentaziun da ‹The Diary of Anne Frank› a Vienna, è [[Simon Wiesenthal]] stà confruntà cun ina gruppa da demonstrants ch’han pretendì che Anne Frank n’haja mai existì e ch’al han dumandà – sco cuntraprova – da chattar l’um ch’haja arrestà a ses temp ils cussadents da la chasa davos. Wiesenthal ha la finala chattà Karl Josef Silberbauer l’onn 1963. Quel ha identifitgà Anne Frank sin ina fotografia sco ina da las persunas ch’el aveva arrestà ed è sa regurdà d’avair svidà ora giun plaun ina tastga plain palpiri. Sias testimonianzas han confermà quai ch’avevan gia explitgà autras perditgas sco Otto Frank e Miep Gies. Otto Frank sez è ì l’emprima giada l’onn 1959 a Lübeck avant dretgira cunter in snegader; quel ha la finala revocà sias pretensiuns. Ulteriurs cas da dretgira en ils quals Otto Frank è stà involvì han gì lieu ils onns 1976 fin 1979. En rom da quests process è l’Uffizi federal criminal da la Germania vegnì incumbensà l’onn 1979 d’intercurir il palpiri e la tinta ch’è vegnida duvrada per scriver il diari. Questas retschertgas han confermà che tant il palpiri sco er la tinta da tut ils diaris e fegls singuls sajan vegnids producids avant il 1950 e possian esser stads en diever tranter il 1941 e 1944. Sin singuls fegls han ins però remartgà notizias posteriuras scrittas cun culli (en diever dapi il 1945) che derivian d’ina colur che saja pir en vendita dapi il 1951. L’expertisa da quatter paginas na vegn betg pli concreta en questa dumonda, quai che dueva manar en il decurs dals proxims onns ad ulteriuras speculaziuns. Suenter la mort dad Otto Frank l’onn 1980 ha il NIOD sco nov possessur dal diari incumbensà il laboratori forensic dals Pajais Bass d’intercurir da rudent il document original. Sin duas paginas han ins chattà en tut 26 correcturas ortograficas fatgas dal medem maun. La finala èsi sa mussà che questas pitschnas retuschas – che na tangheschan en nagina furma il cuntegn dal text – eran vegnidas agiuntadas pli tard en rom d’ina examinaziun dals diaris. Ils resultats da questas retschertgas han ins preschentà e resguardà en la reediziun scientifica dal diari l’onn 1986.<ref>Netherlands Institute for War Document (ed.): ''The Diary of Anne Frank: The Revised Critical Edition.'' Doubleday, Amsterdam 2003, ISBN 0-385-50847-6, p. 167.</ref> == Ediziuns (tscherna) == * ''Anne Frank. Het Achterhuis. Dagboekbrieven 14 Juni 1942 – 1 August 1944''. Amsterdam: Contact 1947. * ''Das Tagebuch der Anne Frank''. Translatà da l’ollandais dad Anneliese Schütz, cun in’introducziun da Marie Baum. Heidelberg: Lambert Schneider 1950. ** ''Das Tagebuch der Anne Frank''. Francfurt a.M.: S. Fischer 1955. (Ediziun da licenza da la chasa editura Lambert Schneider, cun in’introducziun dad Albrecht Goes, senza l’introducziun da Marie Baum). ** ''Das Tagebuch der Anne Frank''. Berlin (DDR): Union 1957. (Ediziun da licenza da la chasa editura Lambert Schneider, senza introducziun). * Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie: ''De Dagboeken van Anne Frank''. Staatsuitgeverij, Amsterdam 1986, emprima ediziun cumpletta, critica e commentada. ** Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie: ''Die Tagebücher der Anne Frank''. Ediziun critica cumpletta. Introducziun da Harry Paape, Gerrold van der Stroom e David Barnouw. Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Francfurt a.M.: Fischer 1988, ISBN 3-10-076710-1 (translaziun da l’ediziun dal 1986). * ''Anne Frank Tagebuch''. Versiun dad Otto H. Frank e Mirjam Pressler. Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Francfurt a.M.: Fischer Taschenbuchverlag 1991, (suletta versiun autorisada e cumplettada; ''Fischer Taschenbuch'', nr. 11377); ediziun cumplettada 2001, ISBN 978-3-596-15277-3 (''Fischer Taschenbuch'', nr. 15277) e ISBN 978-3-10-076713-4. * Anne Frank Fonds (ed.): ''Anne Frank. Gesamtausgabe.'' Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Cun contribuziuns da Gerhard Hirschfeld, Mirjam Pressler e Francine Prose. S. Fischer, Francfurt a.M. 2013, 816 p., ISBN 978-3-10-022304-3 (ediziun cumpletta da tut ils texts dad Anne Frank, cun brevs e scrittiras fin qua betg publitgadas e bleras fotografias, cuntegna tut las versiuns dal diari). == L’autura == [[Datoteca:Samkalden_en_Otto_Frank_(vader_van_Anne)_bij_het_beeldje,_Bestanddeelnr_929-0706.jpg|thumb|230px|Otto Frank a chaschun da l’inauguraziun da la statua dad Anne Frank ad Amsterdam (1977)]] :''→ Artitgel principal: [[Anne Frank]]'' == La famiglia == === Otto Heinrich Frank === Otto Heinrich ‹Pim› Frank è naschì ils 12 da matg 1889 a Francfurt a.M. Ses bab Michael, in impressari bainstant, derivava da Landau en il Palatinat; l’arber genealogic da sia mamma Alice Stern sa lascha persequitar enavos en ils registers da Francfurt fin en il 16avel tschientaner. Otto Frank ha visità il gimnasi a Francfurt e fatg il 1908 l’abitur. Da la stad 1915 fin la fin da l’[[Emprima Guerra mundiala]] è el stà en guerra a la front dal vest, a la fin sco aspirant d’uffizier. Per sia valurusadad è el vegnì onurà cun la Crusch da fier. Otto ed Edith Frank-Holländer han maridà ils 12 da matg 1925. Edith è ida a star cun Otto l’emprim en la chasa dals geniturs da quel al Beethovenplatz a Francfurt. Suenter la naschientscha da la figlia Margot il 1926 ha la famiglia affittà la stad 1927 in’abitaziun al Marbachweg 307 a Francfurt. Là ha ella vivì fin il 1933/34. L’onn 1929 è naschida la segunda figlia Anne. Suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, ha la famiglia dischlocà ad [[Amsterdam]] per mitschar da las repressalias antisemiticas che sa faschevan valair en Germania. Erich Elias, in ami da Robert Feix ch’ha inventà il med da schelifitgar Opekta, ha intermedià il 1933 a ses quinà Otto Frank la pussaivladad d’endrizzar ad Amsterdam la filiala ollandaisa da la firma tudestga Opekta. Otto Frank è l’emprim sa rendì persul ad Amsterdam per sclerir las premissas per l’interpresa e chattar ina pussaivladad d’abitar per sia famiglia. Fin il favrer 1934 al èn suandadas sia dunna e las duas figlias. Il matg 1940, durant ils emprims dis da la campagna militara en il vest, han truppas tudestgas occupà ils Pajais Bass. Ils 6 da fanadur 1942 è la famiglia Frank sa zuppada en la chasa davos da l’edifizi a la Prinsengracht 263, en la chasa davant dal qual sa chattava il domicil da la ‹Nederlandsche Opekta›. Radund dus onns pli tard èn la famiglia ed ils ulteriurs Gidieus ch’eran sa zuppads en la chasa davos – uschia vegn almain supponì – vegnids tradids tras persunas nunenconuschentas. Ils 4 d’avust 1944 han ils naziunalsocialists arrestà ils abitants ed interrogà els en l’edifizi da la Gestapo. L’auter di als han ins manà en la praschun fullanada Huis van Bewaring en la Weteringschans. Dus dis pli tard è Otto Frank vegnì manà cun sia famiglia en il center transitoric Westerbork e deportà pli tard en il Champ da concentraziun Auschwitz. Sia dunna Edith è morta là ils 6 da schaner 1945 sutnutrida; Otto è vegnì liberà la fin schaner 1945 da l’armada sovietica. El è stà il sulet da sia famiglia ch’ha survivì il holocaust. Otto Frank ha refusà da puspè retschaiver suenter la guerra la naziunalitad tudestga, la quala al era vegnida annullada l’onn 1941. L’onn 1949 è el daventà burgais dals Pajais Bass. Suenter esser sa cusseglià cun intgins amis, ha el decidì da publitgar il diari da sia figlia Anne. L’onn 1953 ha Otto Frank maridà ad Amsterdam Elfriede Markovits ch’aveva medemamain pers ad Auschwitz ses um Erich Geiringer e ses figl, entant che la figlia Eva ha survivì la praschunia. Otto ed Elfriede avevan emprendì d’enconuscher in l’auter en il champ da concentraziun. Ensemen èn els emigrads il 1952 a Basilea, nua ch’el ha er retschet la naziunalitad svizra. La figlia Eva Geiringer (pli tard Eva Schloss) aveva gia appartegnì dal temp da scola ad Amsterdam tar il circul d’amis pli vast dad Anne e Margot. Il destin da sia famiglia mussa bleras parallelas tar quel dals Franks: Er els eran sa zuppads ad Amsterdam, eran vegnids chattads e deportads. Pli tard ha Eva scrit si’autobiografia ed è sa participada vi dad ulteriuras ovras che tractan il temp da la persecuziun naziunalsocialistica. Il 1966 ha Otto Frank fundà il Fond dad Anne Frank a [[Basilea]], suenter ch’era gia vegnida stgaffida il 1957 ad Amsterdam la Fundaziun dad Anne Frank per mantegnair la chasa a la Prinsengracht 263. Otto Frank è mort ils 19 d’avust 1980 a Birsfelden sper Basilea. === Edith Frank-Holländer === Edith Holländer è naschida ils 16 da schaner 1900 ad [[Aachen]], e quai sco pli giuven dals quatter uffants dal commerziant Abraham Holländer e da sia dunna Rosa Stern. Ses perdavants avevan vivì en ils Pajais Bass ed eran vegnids vers il 1800 en Germania. Il bab era «in commember prominent da la cuminanza gidieua ad Aachen»<ref name="annefrank.org">Cf. [http://www.annefrank.org/content.asp?pid=47&lid=3 annefrank.org].</ref> ed er Edith è vegnida educada a moda religiusa. Tranter la rauba ch’ella ha prendì il 1942 cun sai en il zup en la chasa davos sa chattava er ses cudesch d’uraziun. Ad Aachen ha ella visità l’institut evangelic per giuvnas Victoria e terminà quel il 1916 cun l’abitur. L’onn 1925 ha ella maridà en la sinagoga dad Aachen Otto Frank ch’era indesch onns pli vegl ch’ella. Edith è ida a star cun ses um a Francfurt, nua ch’èn naschidas las duas figlias Margot (1926) ed Anne (1929). Suenter ch’ils naziunalsocialists èn vegnids a la pussanza è Edith Frank l’emprim ida a star cun sias figlias ad Aachen tar sia famiglia; ils 5 da december 1933 è ella sa rendida ad Amsterdam tar ses um; Margot è suandada da Nadal 1933, Anne il favrer 1934. Per Edith Frank ha la fugia en ils Pajais Bass muntà in grev temp. Ella viveva separada da tut ses parents ch’eran restads enavos en Germania, en relaziuns d’abitar plitost restrenschidas e senza agid en il tegnairchasa. Ultra da quai na discurriva ella a l’entschatta nagin ollandais. In curs da lingua ha ella interrut anticipadamain. Anne Frank menziunescha anc il 1942 en ses diari che sia mamma discurria «in terribel ollandais». Be darar ha Edith Frank pudì far viadis, uschia per exempel il december 1935 cun la famiglia tar ils parents dad Otto Frank a Basilea, la stad 1936 cun las figlias a Segl-Maria en Engiadina ed in pau pli tard il medem onn persula a Francfurt a.M. a visitar in’amia. Stretg contact ha Edith Frank surtut tgirà tar sia mamma Rosa Holländer ch’era restada ad Aachen. Gia durant ils pogroms da november dal 1938 eran vegnids arrestads ils frars da Frank-Holländer, Julius e Walter Holländer. Entant che Julius è vegnì liber suenter curt temp sco veteran da guerra, han ins deportà l’impressari Walter en il Champ da concentraziun Sachsenhausen. Il december 1938 è el vegnì exilià en ils Pajais Bass, nua ch’el viveva en in champ da fugitivs en relaziuns fitg simplas. Pir il december 1939 ha el pudì emigrar en ils Stadis Unids. Sin fundament da l’ordinaziun dal 1938 che dueva excluder ils Gidieus da la vita economica en Germania è sia societad commerziala B. Holländer vegnida schliada il schaner 1939. A Julius Holländer èsi medemamain reussì d’emigrar en il decurs dal 1939 en ils Stadis Unids. Rosa Holländer è stada ina da las paucas Gidieuas ch’ha pudì emigrar il mars 1939 en ils Pajais Bass. Là ha ella vivì en il tegnairchasa da la famiglia da sia figlia. Ils 29 da schaner 1942 è ella morta da cancer ed è vegnida sepulida sin il santeri da la cuminanza gidieua a Hoofddorp. [[Datoteca:AnneFrankMerwedeplein.jpg|thumb|160px|Abitadi oriund da la famiglia Frank al Merwedeplein 37]] Il 5 da fanadur 1942 ha Edith Frank prendì en consegna ina brev adressada a sia figlia Margot ch’obligava quella da sa preschentar al servetsch da lavur en Germania. En absenza da ses um ha ella infurmà la famiglia van Pels che las duas famiglias stoppian uss sa render il pli spert pussaivel en il zup; quel avev’ins cumenzà a preparar la stad 1941, ma n’era anc betg dal tut a fin cun las lavurs. A Margot ed Anne ha ella ditg che l’appel da sa preschentar al servetsch da lavur saja drizzà ad Otto Frank. Il temp en la chasa davos è stà grev per Edith Frank. «A mai è dà en egl che Edith Frank fascheva ils emprims dis en la chasa davos in’impressiun spussada e deprimida, e quai senza che la situaziun sa megliereschia», scriva Miep Gies en sias regurdientschas.<ref>Tut ses citats tenor Miep Gies: ''Meine Zeit mit Anne Frank''. 9. ed. Heyne, Minca 1996, p. 133.</ref> Uschiglio l’è Frank-Holländer restada en memoria sco «amiaivla, cun senn per urden, fitg ruassaivla, ma ina buna observatura a la quala na mitschava betg uschè svelt insatge». Durant il temp en la chasa davos – uschia rapporta Mies Gies vinavant – saja Edith Frank daventada dapli che tut ils auters cussadents trista e deprimida: «Edith Frank pativa pli fitg che tut ils auters da nauschas novitads. Cura che l’enviern [1942] è s’avischinà, è ella plaunsieu sfundrada en ina luna adina pli decuraschada. (...) Nagina novitad, e saja ella anc uschè empermettenta, pudeva svegliar en ella in radi da speranza. (...) Per ella existiva be il lung stgir tunnel, senza nagina sclerida a l’orizont.» Ils 4 d’avust 1944 èn las otg persunas en il zup vegnidas arrestadas. Edith Frank han ins manà ensemen cun sia famiglia en il stabiliment d’arrest en la Weteringschans e da là en il Champ transitoric Westerbork. Qua è ella vegnida per l’emprima giada en contact cun Lenie de Jong-van Naarden. Lezza descriva Edith Frank pli tard sco «ina dunna tut speziala»: «Ella s’occupava fitg da ses uffants. Da tut temp era ella fatschentada cun las mattas.» Ils 3 da settember han ins deportà ils otg cussadents da la chasa davos ad Auschwitz. Là èn Edith Frank e sias figlias vegnidas separadas dals umens e manadas en il Champ da dunnas dad Auschwitz-Birkenau. Durant quest temp èn ellas adina restadas ensemen, sco ch’ha descrit pli tard Bloeme Evers-Emden ch’enconuscheva Margot ed Anne Frank nà dal liceum gidieu ad Amsterdam: «La discordia che resorta per part dal diari era crudada davent pervi da la miseria existenziala. Ellas eran adina en trais ed han segir dà ina a l’autra bler sustegn. (...) Tras lur agid vicendaivel èn ellas sa mantegnidas en vita – er sche nagin na dumogna il cumbat cunter il tifus.» E Lenie de Jong-van Naarden scriva davart il temp dad Edith Frank ensemen cun sias duas figlias ad Auschwitz-Birkenau: «Ils dus mais che nus essan stadas ensemen ad Auschwitz ha dunna Frank sa dà gronda fadia da mantegnair en vita ses uffants, da restar tar els, d’als proteger.» Cura che Anne ha survegnì in eczem ed è vegnida dischlocada en il ‹bloc da gruscha›, l’è Margot suandada da libra voluntad. Edith Frank da sia vart deva da quel temp vinavant a sias figlias las pitschnas raziuns da paun, e quai sut ina fora sut la paraid da lain da la baracca da pazients ch’ella sezza aveva chavà. Entant che Anne e Margot èn vegnidas transferidas la fin october 1944 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen, è Edith Frank restada enavos sco suletta dals otg cussadents da la chasa davos en il Champ da dunnas dad Auschwitz-Birkenau.» Durant quest temp ha ella fatg amicizia cun Rosa de Winter. Quella scriva en sias memorias: «Trasora selecziuns... Edith, ina buna enconuschenta, è er tar mai; ella ha stuì dar nà duas figlias da 15 e 18 onns. Nus consolain ina l’autra e daventain amias, nus ans preparain sin il pir... Edith ed jau essan adina ensemen.» Il november 1944 ha Edith Frank survegnì auta fevra. Malgrà la tema da vegnir gasifitgada en cas d’ina selecziun tras Josef Mengele, ha ella sa laschà manar tras Rosa de Winter en la baracca da malsauns. Vegnind de Winter pli tard sezza malsauna, è il contact rut giu. L’entschatta schaner 1945 vegnan manadas novas pazientas en la baracca da malsauns nua che sa chatta de Winter. Quella rapporta vinavant: «Tuttenina enconusch jau Edith, ella vegn d’ina autra partiziun da malsauns. Ella è be pli ina sumbriva. Intgins dis pli tard mora ella, spussada dal tuttafatg.»<ref>Tut ils citats tenor Willy Lindwer: ''Anne Frank. Die letzten sieben Monate. Augenzeuginnen berichten''. Fischer, Francfurt a.M. 1997, p. 180.</ref> Suenter la liberaziun dal champ da concentraziun ha de Winter inscuntrà sin il viadi da return Otto Frank ed al ha rapportà da la mort da sia dunna. En il diari menziunescha Anne Frank bain er situaziuns, en las qualas Otto ed Edith Frank la protegian ensemen cunter critica da vart dals van Pels. Ma per gronda part era la relaziun tranter Anne e sia mamma tendida, entant ch’ella aveva ina buna relaziun tar ses bab. En quest connex sto segir er vegnir resguardà ch’i na deva en la chasa davos per la mamma e sia figlia en la fasa da la pubertad nagina pussaivladad da sa retrair e d’ir uschia or da via a conflicts. Il diari dad Anne aveva en quest connex ina tscherta funcziun da ventil. Tranteren, sfegliond en sias atgnas notizias, è Anne sezza stada surstada da la nauschezza dals pleds ch’ella dovra en connex cun sia mamma. Damai che be Otto Frank ha survivì e ch’il focus è sa drizzà suenter la guerra sin Anne e ses diari, èn Margot e surtut Edith vegnidas sur lung temp in pau a la curta en la recepziun. L’emprima giada ha Melissa Müller empruvà en ses cudesch ‹Das Mädchen Anne Frank› «da finalmain attribuir a la mamma ed a sias ragischs la muntada che quellas han senz’auter gì per il svilup dad Anne».<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biografie''. Claassen, Minca 1998, p. 13.</ref> === Margot Frank === [[Datoteca:MargotFrankStolpersteinAachen_8224.jpg|thumb|160px|Crap da stgarpitsch per Margot Frank ad Aachen]] Margot Betti Frank è naschida ils 16 da favrer 1926 a Francfurt a.M. sco emprim uffant dad Otto Frank ed Edith Frank-Holländer. Il num Betti ha ella survegnì en regurdientscha da la sora da la mamma ch’è morta gia baud. A Francfurt ha Margot l’emprim frequentà la Ludwig-Richter-Schule, pli tard la Varrentrapp-Schule ed ha survegnì supplementarmain instrucziun da religiun gidieua. Suenter che la famiglia Frank è ida a star il 1934 ad Amsterdam, ha Margot frequentà la scola publica en la Jekerstraat. Cura ch’ils Tudestgs han occupà il 1940 ils Pajais Bass, han Margot ed Anne frequentà il liceum gidieu, damai ch’igl era scumandà a Gidieus da visitar scolas betg gidieuas. Da blers survivents vegn Margot Frank descritta sco la figlia ‹perfetga›. Ella era brava, ruassaivla e survegniva bunas notas en scola. Suenter la guerra aveva ella en il senn d’emigrar en la Palestina per daventar là spendrera. Ils 5 da fanadur 1942 ha Margot survegnì l’appel da s’annunziar per il transport en in champ da lavur en Germania. Sinaquai è la famiglia sa rendida en il zup. Là è Margot adina sa cuntegnida fitg calma e discreta, uschia che Miep Gies ha be pudì dir pli tard dad ella: «Ella era preschenta e quai era tut.» Ils 4 d’avust 1944 è il zup vegnì scuvert, saja quai tras tradiment u en rom da retschertgas en connex cun commerzi clandestin. Ils cussadents èn vegnids manads a Westerbork e deportads da là cun l’ultim transport en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau. Margot ed Anne èn la finala vegnidas manadas l’october 1944 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Là è Margot morta il mars 1945, intgins dis avant sia sora e paucas emnas avant la liberaziun dal champ da concentraziun. Tuttina sco Anne ha er Margot scrit durant la guerra in diari; quel n’han ins però betg chattà. === Ulteriurs commembers da las famiglias Frank e Holländer === Tant Otto Frank sco er Edith Frank-Holländer avevan gì mintgamai trais fragliuns. La sora dad Edith, Bettina, era gia morta l’onn 1914 en la vegliadetgna da 16 onns. Ils ulteriurs fragliuns duevan tuts surviver il temp dal holocaust: Ils dus frars dad Edith, Julius e Walter, èn emigrads en ils [[Stadis Unids]], il frar vegl dad Otto, Robert Hermann, era emigrà en il Reginavel Unì, entant che ses segund frar Herbert – ch’era l’emprim fugì a Paris – e la mamma dad Otto duevan la finala sa reunir a Basel tar la famiglia da lur sora resp. figlia Helene ‹Leni› Elias-Frank. Quest’ultima aveva maridà Erich Elias ch’aveva surpiglià il 1929 a Basilea la filiala d’Opekta. Da la lètg èn naschids ils dus sulets cusrins dad Anne, Stephan e Bernhard Paul ‹Buddy› Elias (1929–2015). [[Buddy Elias]] ha fatg carriera sco patinader e sco actur da teater e da film. Pli tard è el stà president dal Fond dad Anne Frank a Basilea. Cun sia dunna Gerti Elias, nata Wiedner – medemamain in’actura – ha el gì dus figls. Ils augs e las ondas dad Anne Frank èn morts ils onns 1950 (Robert Hermann Frank), 1960 (Julius e Walter Holländer) resp. 1980 (Herbert Frank e Leni Elias-Frank sco er il figl da quella Stephan). Sur blers onns è uschia il cusrin Buddy Elias stà sper ses dus figls l’ultim parent vivent dad Anne. Ses dus figls Patrick ed Oliver Elias èn medemamain daventads acturs. Patrick Elias (* 1966) ha tranter auter giugà en il film ‹Inglourious Basterds› da [[Quentin Tarantino]] la rolla da Jakob Dreyfus.<ref>Davart la famiglia dad Anne Frank cf. surtut Mirjam Pressler (ensemen cun Gerti Elias): ''«Grüsse und Küsse an alle». Die Geschichte der Familie von Anne Frank''. Fischer Taschenbuch, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-022303-6.</ref> == Amias ed amis dal temp da scola == === Hannah Pick-Goslar === Hannah Elisabeth Pick-Goslar è naschida ils 12 da november 1928 a Berlin-Tiergarten. Ses bab Hans Goslar era il manader dal servetsch da pressa en il ministeri dal stadi prussian. Suenter ch’ils naziunalsocialists èn vegnids a la pussanza, è la famiglia emigrada ad Amsterdam. Là ha Hannah Goslar emprendì a conuscher Anne Frank e frequentà ensemen cun ella la scola. Sco «Anne, Hanne e Sanne» ha ella furmà a partir dal 1934 cun Anne Frank e Sanne Ledermann in trio ch’era enconuschent sco las pli stretgas amias. L’october 1942 dueva nascher en la famiglia Goslar il terz uffant, ma mamma ed uffant n’han betg survivì la pagliola. Il zercladur 1943 è ‹Hanneli›, sco ch’ella vegn numnada dad Anne en ses diari, vegnida arrestada ensemen cun ses bab, la sora giuvna Gabi e tat e tatta da la Gestapo e deportada a Bergen-Belsen. Là ha ella inscuntrà il mars 1945 si’amia Anne, curt avant la mort da quella. L’entschatta avrigl 1945 è Hannah vegnida chatschada cun blers auters en il tren ch’è vegnì enconuschent pli tard sco ‹tren pers›. Suenter in’odissea da 13 dis tras la Germania dueva ella la finala surviver il holocaust, e quai ensemen cun sia sora sco sulettas da la famiglia. Hannah Goslar ha maridà Walter Pinchas Pick, ha trais uffants e diesch biadis ed ha la finala passentà la gronda part da sia vita a Jerusalem. === Sanne Ledermann === Susanne ‹Sanne› Ledermann è naschida ils 7 d’october 1928 a [[Berlin]] sco segunda figlia da l’advocat d’economia e notar Franz Ledermann (1889–1943) e da la pianista ollandaisa Ilse Luise Ledermann-Citroën (1904–1943). Sia sora Barbara era trais onns pli veglia ch’ella. Suenter il 1933 ha Franz Ledermann pers blers clients. Sco advocat gidieu dastgava el be pli represchentar Gidieus ed ha la finala stuì serrar sia chanzlia. Anc il medem onn è el emigrà cun sia famiglia en ils Pajais Bass, nua che vivevan parents da sia dunna. Ensemen cun Hans Goslar ha Ledermann avert ad Amsterdam in post da cussegliaziun per emigraziun gidieua. Sanne è daventada scolara a la scola da Montessori publica, nua ch’ella ha fatg amicizia cun Hanneli, la figlia da Hans Goslar, e cun l’amia da scolina da lezza, Anne Frank. Il zercladur 1934 ha Sanne tutgà tar las conscolaras che Anne Frank ha envidà a ses tschintgavel anniversari – quatter mais suenter che Anne era arrivada dad Aachen ad Amsterdam. Er sia sora Barbara era sco amia da Margot Frank regularmain sin visita en la chasa dals Franks. [[Datoteca:Een gedichtje van Anne aan een vriendin.jpg|thumb|160px|Poesia dad Anne Frank deditgada ad in’amia]] Sanne Ledermann e Hanneli Goslar eran las meglras amias dad Anne Frank. Tar ils conscolars ed amis valevan las trais mattatschas sco amias intimas che gievan ina cun l’autra tras dir e rar: «Anne, Hanne e Sanne aveva quest trio num tar ils auters uffants che sa scuntravan per giugar al Merwedeplein. (...) Sa chapescha che mintgina da las trais (...) aveva er anc autras amias. Ma en sasez eran ellas nunseparablas – ed èn er restadas quai cura ch’ellas èn vegnidas pli veglias.» Mintga sonda passentavan Anne Frank e Sanne Ledermann ensemen, entant che Hanneli Goslar che vegniva educada a moda ortodoxa, sa participava al sabat e passentava persuenter la dumengia cun Anne. Sanne Ledermann – che vegniva numnada da ses geniturs ‹Susi›, dad Anne però ‹Sanne› – valeva sco uffant ruassaivel ed intelligent, ma era pli seriusa che Anne. «Er sch’ella rieva, derasavan ils gronds egls brin stgirs da la mattatscha gracila ina tscherta seriusadad.» Fotografias ch’èn sa mantegnidas mussan ella cun sia sora, Hanneli Goslar, Anne Frank ed autras amias en la sablunera, persula cun Anne cun tschertgel e trottinet u sper Anne a chaschun dal 10avel anniversari da lezza.<ref>Cf. Jacqueline van Maarsen: ''Meine Freundin Anne Frank''. Heyne, Minca 1997.</ref> L’onn 2008 è vegnì enconuschent in «chat sensaziunal or da la butia da rauba da segund maun»: A Naarden en ils Pajais Bass han ins scuvert en ina butia da rauba veglia ina carta postala che Anne Frank aveva scrit ils 31 da december 1937 dad Aachen a Sanne Ledermann, la giavischond tut il bun per l’onn nov.<ref>[http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/1851/_viel_glueck_im_neuen_jahr.html Cf. ''Postkarte von Anne Frank aufgetaucht''. einestages.spiegel.de].</ref> Suenter che l’armada tudestga ha occupà il 1940 ils Pajais Bass, han Sanne Ledermann ed Anne Frank stuì midar en scolas gidieuas. Cumbain ch’ellas han frequentà differentas scolas, han ellas mantegnì in stretg contact. Il fanadur 1941 è Sanne ida cun ses geniturs ed Anne Frank en vacanzas a Beekbergen sper Apeldoorn ed ha er partì là ina chombra cun Anne. Silsuenter ha il contact però laschà suenter in pau, damai che Anne è vegnida pli baud en la pubertad che Sanne. Quella è sa lamentada tar sia sora tranter auter pervi da las «istorgias cun giuvens» dad Anne Frank (las qualas quest’ultima tira er a strada en ses diari).<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biographie''. Claasen, Minca 1998, p. 178.</ref> Davart problems persunals sa barattava Anne da quel temp gia cun sia nova persuna da confidenza Jacqueline van Maarsen. Il circul da stretgas amias dad Anne Frank cumpigliava la stad 1942 sper Sanne Ledermann e Hanneli Goslar er Jaqueline van Maarsen ed Ilse Wagner. Ellas tschintg han fundà il club da pingpong Urs pitschen minus dus ed han giugà ensemen en l’abitaziun dad Ilse Wagner. Sanne Ledermann e ses geniturs èn vegnids arrestads ils 20 da zercladur 1943 e manads en il Champ transitoric Westerbork. Damai ch’els figuravan sin l’uschenumnada ‹glista da la Palestina› da la Crusch Cotschna Internaziunala èn els stads protegids per in temp da vegnir deportads. Ils 16 da november 1943 als han ins però manà en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau e mazzà trais dis pli tard, immediat suenter l’arrivada, en la chombra da gas. A Barbara Ledermann duevi reussir da mitschar dals nazis. Cun documents sfalsifitgads è ella s’engaschada sut il num Barbara Waarts en la resistenza. L’onn 1947 è ella emigrada en ils Stadis Unids ed è daventada actura. Il 1950 ha ella maridà il biochemicher Martin Rodbell ch’è vegnì onurà il 1994 cun il Premi Nobel da medischina. === Jacqueline van Maarsen === Jacqueline Yvonne Meta van Maarsen – numnada dad Anne Frank en ses diari ‹Jackie› resp. ‹Jopie› – è naschida ils 30 da schaner 1929 ad [[Amsterdam]]. Ses bab Samuel (numnà Hijman) van Maarsen era gidieu, sia mamma Eline cristiana. Pertutgada er ella da la discriminaziun tras ils naziunalsocialists, ha Jacqueline stuì midar sin il liceum gidieu. Là ha ella emprendì a conuscher Anne Frank, ma er autras mattas sco Nanette Blitz, Sanne Ledermann e Hanneli Goslar. Anne Frank ha pli tard scrit en ses diari: «Jacqueline van Maarsen hai jau pir emprendì a conuscher sin il liceum gidieu. Ella è uss mia meglra amia.» «Sco in pèr inamurà» sajan ellas duas stadas, è sa regurdada la mamma da van Maarsen: «Tge che quellas duas n’han betg cuà or tut e scutinà ina cun l’autra e telefonà tuttadi, e quai cumbain ch’ils Franks abitavan paucas chasas davent da nus.»<ref>Ernst Schnabel: ''Anne Frank, Spur eines Kindes''. Francfurt a.M. 1958, p. 37s.</ref> Cura ch’ils Franks èn sa rendids il fanadur 1942 en la chasa davos, na saveva Jacqueline van Maarsen nagut da quai. Ella aveva pensà ch’ils Franks sajan emigrads tar parents en Svizra. Il settember ha Anne scrit en ses diari duas brevs da cumià drizzadas a si’amia Jacqueline. Jacqueline van Maarsen e sia sora Christiane èn er stadas en privel da vegnir deportadas. Sco ‹mez Gidieu› valeva numnadamain tenor la doctrina da razza tgi ch’era maridà cun in Gidieu u era commember d’ina cuminanza gidieua. E Jacqueline e sia sora eran commembras da la cuminanza gidieua. Quai avevan ils geniturs inditgà explicitamain uschia il schaner 1940 sin in formular d’annunzia. Duevan lur uffants vegnir spendrads, stueva questa registraziun urgentamain vegnir midada. Perquai èn ils geniturs van Maarsen sa drizzads il december 1941 a Hans Calmeyer, in giurist da l’occupaziun tudestga che manava il post da decisiun per «cas da dubi da razza». En plirs milli cas ha quel disponì midadas da register a favur da Gidieus, uschia che quels n’èn betg vegnids deportads. Per ses engaschament è el pli tard vegnì onurà dal center commemorativ Yad Vashem a Jerusalem sco ‹Gist tranter ils pievels›. En lur scriver han ils geniturs fatg valair che lur uffants sajan be vegnids registrads per sbagl sco commembers da la cuminanza gidieua; en vardad sajan els però vegnids educads catolic-roman. Al scriver avevan els agiuntà ina decisiun da la dretgira civila dad Amsterdam che confermava quest fatg. Atgnas retschertgas n’ha Calmeyer betg fatg: in’invista en ils cudeschs da las cuminanzas gidieuas u en auters registers ch’avessan tgunschamain pudì dar scleriment davart l’appartegnientscha religiusa dals uffants n’ha betg gì lieu. Suenter la guerra è Jacqueline van Maarsen vegnida a savair tras Otto Frank da la mort dad Anne. Ella è stada ina da las emprimas ch’ha pudì leger il diari, anc avant che quel vegnia publitgà il 1947. L’onn 1954 ha ella maridà ses ami da giuventetgna Ruud Sanders. Il pèr ha vivì ad Amsterdam e gì trais uffants e set biadis. Dapi il 1990 ha van Maarsen scrit plirs cudeschs davart si’istorgia e l’amicizia cun Anne Frank.<ref>T.a. ''Ich heiße Anne, sagte sie, Anne Frank.'' Francfurt a.M. Fischer, 2004 e ''«Deine beste Freundin Anne Frank». Erinnerungen an den Krieg und eine besondere Freundschaft.'' Francfurt a.M. Fischer, 2013.</ref> === Ilse Wagner === Ilse Wagner è naschida ils 26 da schaner 1929. Jacqueline van Maarsen sa regorda dad ella sco «mattatscha bella e sensibla». Anne Frank menziunescha Ilse Wagner pliras giadas en l’emprima part dal diari. La famiglia dad Ilse aveva ina maisa da pingpong ed Anne e Margot gievan savens tar ella a giugar. Ilse Wagner è stada l’emprima or dal circul d’amis dad Anne ch’è vegnida deportada. Ensemen cun sia mamma e cun sia tatta l’han ins manà il schaner 1943 a Westerbork; da là èn ellas vegnida deportadas en il Champ d’exterminaziun Sobibór e gasifitgadas tuttas trais il di da lur arriv, ils 2 d’avrigl 1943. [[Datoteca:SynagogeRivierenbuurt.JPG|thumb|160px|La sinagoga ad Amsterdam che vegniva t.a. frequentada dals Franks]] === Nanette Blitz === Nanette ‹Nanny› Blitz è naschida ils 6 d’avrigl 1929. Ella era in’ulteriura camarata da scola dad Anne. Ad ella sa refereschan, tenor agen dir, las inizialas ‹E. S.› cuntegnidas a l’entschatta dal diari. Cumbain che Nanette ed Anne n’eran betg adina las pli stretgas amias – lur persunalitads eran memia sumegliantas – è Nanny stada envidada al 13avel anniversari dad Anne. E la finala duevan ellas puspè sa revair en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Damai ch’ils praschuniers stuevan però adina puspè dischlocar entaifer las differentas parts dal vast champ, ha ella la finala pers ord vista Anne. Nanny è stada il sulet member da sia famiglia ch’ha survivì la guerra. Durant ch’ella sa revegniva suenter la guerra en in ospital da la tuberculosa, l’ha contactà Otto Frank ed ella al ha pudì scriver e dar intginas infurmaziuns davart ses inscunter cun Anne a Bergen-Belsen. Pli tard è Nannette emigrada a São Paulo en Brasilia. === Helmut Silberberg === Helmut Silberberg è naschì ils 8 da zercladur 1926 a [[Gelsenkirchen]]. Suenter ils pogroms da la notg dals 9 sin ils 10 da november 1938 cunter ils Gidieus en Germania è el fugì ad Amsterdam, nua ch’el è creschì si tar tat e tatta en il quartier da la citad Rivierenbuurt. La fatschenta da ses bab era vegnida donnegiada dals nazis durant ils pogroms e sia mamma maltractada grevamain. Pli tard èsi reussì als geniturs da fugir or da la Germania en Belgia. Ad Amsterdam ha Helmut Silberberg frequentà il liceum gidieu, nua ch’el ha, tras sia cusrina Wilma, emprendì a conuscher il zercladur 1942 Anne Frank. Ils 5 da fanadur 1942, in di avant che la famiglia Frank è sa zuppada en la chasa davos, ha el manà il davos discurs persunal cun Anne. L’entschatta avust 1942 è Hello Silberberg mitschà la deportaziun be per pauc. A las 20 uras aveva cumenzà per ils Gidieus il scumond da sortir; Hello è vegnì sin via en ina razzia da la polizia. L’ultim mument è el vegnì da siglir giu dal camiun che steva gist per partir. Paucs dis pli tard ha el danovamain gì fortuna. La Gestapo aveva barricadà il quartier en il qual Hello abitava ed aveva cumenzà a tschertgar en quel a moda sistematica suenter giuvens umens gidieus che duevan vegnir sfurzads a prestar servetsch da lavur. Zuppà davos ina stgaffa n’è Hello betg vegnì scuvert. Be in’emna pli tard ha el pudì fugir or dals Pajais Bass en Belgia. Malgrà il scumond è el ì cun trais auters Gidieus cun il tren fin a Roermond; là al èsi reussì da passar il cunfin. Suenter quatter onns ha el puspè pudì s’unir qua cun ses geniturs; ensemen èn els sa zuppads en vischinanza da la chapitala beltga Brüssel. Grazia a documents sfalsifitgads è Helmut Silberberg daventà Edmond Mertens. 25 mais dueva durar il temp en il zup. Ils 3 da settember 1944, precis il di ch’il tren cun Anne Frank ed ils auters cussadents da la chasa davos è partì da Westerbork en direcziun dad Auschwitz, ha Hello Silberberg dastgà vesair la liberaziun tras ils Alliads. Suenter la guerra ha el l’emprim lavurà in curt temp en ina fabritga da mobiglias a Brüssel. Apaina che er ils Pajais Bass èn vegnids liberads, è el sa rendì ad Amsterdam, e quai sco persuna senza naziunalitad e senza esser en possess d’in visum. Qua ha el chattà tat e tatta ch’avevan survivì, zuppads si surchombras, la persecuziun da la populaziun gidieua. Da ses proxims parents aveva be si’onda betg survivì il holocaust; il schaner 1942, curt avant la deportaziun previsa en il champ da concentraziun, aveva ella fatg suicidi cun tragutter tablettas. Il december 1947 è Hello Silberberg emigrà en ils Stadis Unids; ses geniturs al èn suandads pauc pli tard. Qua ha el salvà il prenum Edmond ed or da la schlattaina Silberberg è daventada la furma americanisada Silverberg. L’onn 1948 è Edmond Silverberg daventà burgais dals Stadis Unids. Dal 1950 fin il 1952 è el stà sco schuldà en la Guerra da Corea. Suenter ses return en ils Stadis Unids è el maridà. Cun sia dunna Marylise ha el gì dus uffants, Jacqueline e Robert. Silberberg ha fatg ses da viver sco cumpossessur d’ina societad da distribuziun per apparats da labor. Fin sia mort il zercladur 2015 ha Hello Silberberg tegnì referats davart il temp dal naziunalsocialissem e sia curta amicizia cun Anne Frank. === Lutz Peter Schiff === Peter Schiff, per il qual Anne dovra en il diari per part la furma affectiva ‹Petel›, è naschì ils 9 da settember 1926 a [[Berlin]]. Il 1939 è sia famiglia emigrada ad Amsterdam. Là è el vegnì en contact cun Anne e cumpara pli tard en il diari sco si’emprima gronda amur. Peter Schiff è vegnì deportà il settember 1943 cun sia mamma e ses padraster en il Champ transitoric Westerbork. Sur Bergen-Belsen al han ins manà ad Auschwitz e davent da là l’october 1944 en il champ exteriur da Dachau Kaufering. El è mort curt suenter la liberaziun, probabel ils 31 da matg 1945. L’onn 2008 ha Ernst Michaelis enconuschì en il Diari dad Anne Frank ses ami da scola dal temp a Berlin. Cura che Peter era emigrà en l’Ollanda, aveva el dà a Michaelis sia fotografia cun ina dedicaziun, uschia che ‹Petel› ha finalmain survegnì ina fatscha – bundant 60 onns suenter ch’il diari è cumparì. === Mary Bos === Mary Bos era ina camarata da scola dad Anne dal temp che quella frequentava la scola da Montessori. Ella è stada envidada al 10avel anniversari dad Anne, nua ch’ella cumpara ensemen cun autras amias sin ina fotografia ch’è sa mantegnida. Mary Bos aveva in talent artistic e sias conscolaras l’admiravan per ses bels dissegns e maletgs. Ella vegn menziunada a l’ur en il diari dad Anne, cura che quella siemia ch’ella e Peter Schiff contemplian in cudesch cun dissegns da Mary Bos. Il favrer 1940 èn Mary e ses geniturs emigrads en ils Stadis Unids. Cura ch’els èn partids, l’ha Anne surdà ina pitschna poesia ed in per pleds da cumià. Pir suenter ch’il diari è vegnì publitgà il 1947 è Mary vegnida a savair dal destin dad Anne. == Ils cussadents da la chasa davos == [[Datoteca:Anne_Frank_Diary_at_Anne_Frank_Museum_in_Berlin-pages-92-93.jpg|thumb|220px|Facsimile dal diari exponì en il Center dad Anne Frank a Berlin]] === Hermann van Pels === Hermann van Pels<ref>Infurmaziuns detagliadas davart tut ils cussadents da la chasa davos sin [http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Alle-Personen/ annefrank.org] sco er en Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biografie''. Claassen, Minca 1998.</ref> è naschì ils 31 da mars 1898 a Gehrde sper [[Osnabrück]] sco in da sis uffants da l’Ollandais Aron van Pels e da la Tudestga Lina van Pels, nata Vorsänger. Van Pels ha visità la scola primara gidieua ed a partir dal 1908 la scola media evangelica. Suenter ses temp da scola è el daventà ad Osnabrück cumiss en la fatschenta da ses bab; quel fascheva commerzi a l’engrossa cun artitgels per mazlarias (t.a. spezarias e beglia per la producziun da liongias). Ils 5 da december 1925 ha van Pels maridà la Gidieua tudestga Auguste Röttgen. Il 1926 è naschì lur sulet figl Peter van Pels. L’onn 1933, en rom dal boicot da fatschentas gidieuas tras ils naziunalsocialists, ha Aron van Pels stuì dar si ses affar. Ils 26 da zercladur 1937 è Hermann van Pels la finala fugì cun sia famiglia en ils Pajais Bass. Gia il 1935 era la sora da van Pels, la cusunza Henny van Pels, emigrada ad Amsterdam. La famiglia van Pels ha retratg in’abitaziun en la Zuider Amstellaan. A partir dal 1938 lavurava Hermann van Pels per ses vegl ami da fatschenta Otto Frank en la firma Opekta. Entaifer la filiala da quella, la firma Pectacon ch’è vegnida fundada da Victor Kugler, è van Pels stà engaschà sco cussegliader ed expert per spezarias. Entant che la firma Opekta era sa spezialisada sin la producziun da marmelada, era Pectacon ina firma per maschaidas da spezarias, tranter auter per la producziun da liongias. «Sin ses champ era van Pels in vair campiun; el duvrava be savurar curt e pudeva alura dir co che mintga spezaria haja num», scriva Miep Gies en sias memorias.<ref>Tut ses citats tenor Miep Gies: ''Meine Zeit mit Anne Frank''. 9. ed. Heyne, Minca 1996.</ref> A partir dal december 1940 sa chattavan ils biros da las firmas Opekta e Pectacon en la Prinsengracht 263. Hermann ed Auguste van Pels avevan er ordaifer il temp da lavur contact cun ils Franks e vegnivan savens la sonda suentermezdi tar quels a café. A partir da la stad 1941 han las duas famiglias endrizzà in zup en la chasa davos da la firma dad Otto Frank, e quai per cas ch’in commember da las duas famiglias fiss en privel da vegnir deportà. Da la partida a chaschun da las caferladas era savens er Miep Gies, la gidantra da pli tard. En sias memorias ha ella descrit van Pels sco «um grond, corpulent, bain vestgì, cun pass levamain sgobà, ina fatscha masculina, averta, paucs chavels ed adina ina cigaretta en bucca. (...) Per in skerz chattava Hermann van Pels adina temp. Ditg curt: el era in tip empernaivel e da buna cumpagnia.» Pli tard en sias reminiscenzas cumplettescha ella sia descripziun da van Pels e di ch’el haja adina raquintà gugent sgnoccas, ma ch’el era plitost pessimist ed in pau senza paus. Ils 5 da fanadur 1942, suenter avair retschet l’appel al servetsch da lavur drizzà a sia figlia Margot, ha Edith Frank-Holländer immediat infurmà la famiglia van Pels. Cun van Pels è ella sa cussegliada davart ils proxims pass ed el èsi lura er stà ad infurmar Miep Gies. Entant che la famiglia Frank è gia sa rendida ils 6 da fanadur 1942 en il zup, è la famiglia van Pels suandada ils 13 da fanadur 1942. Auguste e Hermann van Pels abitavan en ina chombra en la segunda auzada. Da di serviva lur chombra da durmir a tut ils cussadents sco stanza da mangiar e local da cuminanza. L’abitaziun da la famiglia van Pels en la Zuider Amstellaan han ils naziunalsocialists rumì l’october 1942. Ils 4 d’avust 1944 èn ils cussadents da la chasa davos vegnids arrestads. Ensemen cun las set autras persunas zuppadas han ins deportà Hermann van Pels sur il Champ transitoric Westerbork en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau. Là ha el – cuntrari a la constataziun posteriura da la Crusch cotschna ollandaisa – dumagnà la selecziun sco in da 258 umens. Ensemen cun Otto Frank e Fritz Pfeffer è el vegnì attribuì al bloc 2 dal Champ Auschwitz I. Tuts trais umens faschevan part dal servetsch extern. Probablamain l’entschatta october è van Pels sa fatg mal vi d’in maun ed ha supplitgà da vegnir attribuì l’auter di al servetsch intern; alura ha la SS fatg ina selecziun e Hermann van Pels è vegnì mazzà l’entschatta october en la chombra da gas. Suenter ses return ha Otto Frank raquintà a Miep Gies ch’el haja vis van Pels «cun ses agens egls sin via en la chombra da gas». Dapi il 2007 regordan ad Osnabrück avant la chasa dals van Pels craps da stgarpitsch al destin da la famiglia. En il diari aveva Anne dà a tut ils zuppads pseudonims. Or da Hermann van Pels è uschia daventà Hans van Daan. Anne rapporta da las bunas enconuschientschas da la politica da van Pels e da l’eveniment excepziunal cura che quel aveva pudì far liongias en la chasa davos. Tratg a strada vegn però er sia nauscha luna pervi da la mancanza da cigarettas, sia testardezza e las dispitas permanentas tranter il pèr van Pels. === Auguste van Pels === Auguste Röttgen è naschida ils 29 da settember 1900 a Buer che furma oz ina part da la citad da [[Gelsenkirchen]]. Ses bab era commerziant. Suenter las nozzas cun l’Ollandais Hermann van Pels è ella daventada automaticamain burgaisa dals Pajais Bass. La lingua ollandaisa n’ha ella però mai propi dumagnà bain, scriva Anne Frank gea en il diari che sia mamma ed Auguste van Pels discurrian «in ollandais terribel». Il pèr van Pels è sa domicilià ad Osnabrück e là è er naschì il 1926 lur sulet figl Peter van Pels. La stad 1937 è la famiglia fugida dals naziunalsocialists en ils Pajais Bass ed è ida a star ad Amsterdam. Là ha ses um lavurà en la firma Pectacon che vegniva manada dad Otto Frank ed ils van Pels sa scuntravan er en il temp liber savens cun la famiglia Frank (cf. survart). Miep Gies, la gidantra da pli tard, descriva Auguste van Pels sco «dunna bella, (...) in pau cochetta». Dunna van Pels valeva en pli sco dominanta, extrovertida e lunatica, ma a medem temp sto er vegnir ditg che quest maletg deriva per gronda part da la descripziun subjectiva en il Diari dad Anne Frank. En dumondas d’educaziun para ella savens dad esser stada surdumandada: uschia serrava ella Peter van Pels si surchombras u al deva fridas; savens dumandava ella er Edith Frank-Holländer per cussegl. Adina puspè hai dà nauschas dispitas tranter ella e ses um – a las qualas pudevan però er suandar reconciliaziuns betg main exaltadas. Cura ch’igl è sa mussà adina dapli ch’ils cussadents en la chasa davos na vegnian betg a pudair bandunar uschè spert lur zup, è van Pels daventada pli e pli desperada. Ella ha reagì cun attatgas istericas ed ha smanatschà «ad auta vusch da sa suicidar – ina giada cun sa pender, in’autra cun sa sajettar ina balla tras il chau».<ref>Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank. Die Biografie''. Claassen, Minca 1998, p. 270.</ref> Suenter lur arrestaziun e deportaziun è Auguste van Pels stada ils 6 da settember 1944 tranter las 212 dunnas (da total 442) dal transport da Westerbork ad Auschwitz-Birkenau ch’han survivì la selecziun; medemamain fatg part da quellas han Edith, Margot ed Anne Frank. Tranter l’october ed il november 1944 è van Pels vegnida transportada, probablamain ensemen cun Anne e Margot Frank, en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. En il champ han las trais dunnas mantegnì il contact. L’entschatta da favrer 1945 è van Pels fruntada en il champ da concentraziun sin ina dunna ch’ella enconuscheva da pli baud, e quella aveva da sia vart contact cun Hannah Goslar. La dunna ha raquintà a Goslar ch’i sa chattian auters Ollandais en il champ e tranter quels Anne Frank, si’amia dal temp da scola. Ella duaja empruvar da clamar Anne al fildarom cun spinas. Hannah Pick-Goslar rapporta vinavant: «Quai hai jau sa chapescha fatg. Jau ma sun postada la saira sper la saiv da filfier ed hai cumenzà a clamar in pau. E per casualitad era dunna van Daan propi puspè là. Jau l’hai dumandà: ‹Pudessas clamar Anne?› Ella ha ditg: ‹Gea, gea, spetga in mument, jau fatsch vegnir Anne; Margot na poss jau betg far vegnir, ella è muribunda e giascha en letg.›»<ref>''Hannah Elisabeth Pick-Gooslar''. En: Willy Lindwer: ''Anne Frank. Die letzten sieben Monate. Augenzeuginnen berichten''. Fischer, Francfurt a.M. 1997, p. 46.</ref> Anne Frank e Hannah Goslar èn sinaquai s’entupadas pliras giadas a la saiv da filfier ed ina giada ha Hannah pudì bittar ad Anne sur la saiv in pitschen pachet cun mangiativas. Gia ils 6 da favrer 1945 è van Pels vegnida deportada en il Champ da concentraziun Raguhn che furmava in champ exteriur dal Champ da concentraziun Buchenwald. Durant in transport en il Champ da concentraziun Theresienstadt è ella morta ils 9 d’avrigl 1945. === Peter van Pels === [[Datoteca:Peter_van_Pels_2014-05-28_00-43.jpg|thumb|180px|Peter van Pels]] Peter Aron van Pels è naschì ils 8 da november 1926 ad [[Osnabrück]] sco sulet uffant da Hermann van Pels ed Auguste van Pels nata Röttgen. Suenter la scola ha el fatg in emprendissadi sco scrinari. La suletta mobiglia or da la Prinsengracht 263 ch’è sa mantegnida fin oz è probablamain vegnida fatga da Peter van Pels. Suenter esser fugì il 1937 cun sia famiglia ad Amsterdam ed esser sa zuppads il 1942 en la chasa davos, dueva Peter giugar in’impurtanta rolla en il Diari dad Anne Frank: era lur relaziun segnada a l’entschatta da dischinteress, ha Anne sviluppà cun il temp affecziun per el. Dal temp suenter l’arrestaziun e deportaziun ad Auschwitz è enconuschent ch’el provediva regularmain Otto Frank cun mangiativas. Cura che l’Armada cotschna è s’avischinada al champ da concentraziun, è Peter van Pels vegnì tramess la notg dals 17 sin ils 18 da schaner 1945 sin in ‹marsch da la mort›. Sur plirs champs ha la colonna a la quala Peter van Pels appartegneva cuntanschì ils 25 da schaner 1945 il champ da concentraziun austriac Mauthausen. Quatter dis suenter si’arrivada, ils 29 da schaner 1945, al han ins manà da Mauthausen a Melk en in dals champs exteriurs. Schebain Peter van Pels è vegnì per la vita qua u a Mauthausen n’è betg enconuschent. Tenor las glistas dal champ duai el esser mort ils 5 da matg 1945, precis il di ch’il champ è vegnì liberà. Dad Anne, ma per exempel er da Max van Creveld – ch’ha vivì il 1940/41 sco sutlocatari tar la famiglia van Pels – u da Bertel Hess – ina cusrina da Hermann van Pels – vegn Peter descrit sco gentil e fitg ruassaivel. Peter van Pels è pli tard daventà la figura principala dal roman ‹The Boy Who Loved Anne Frank› (2005) dad Ellen Feldman. En quel vegn l’istorgia d’amur tranter Peter ed Anne cumplettada a moda ficziunala. Ultra da quai – en ina part dal tuttafatg inventada – lascha l’autura surviver el il champ da concentraziun ed emigrar en ils Stadis Unids; là scuvra el a moda traumatica ses passà ch’el aveva l’emprim supprimì.<ref>Ellen Feldman: ''Der Junge, der Anne Frank liebte.'' DVA, Minca 2005, ISBN 3-421-05878-4.</ref> === Fritz Pfeffer === Fritz Pfeffer è naschì ils 30 d’avrigl 1889 a [[Giessen]] en ina famiglia gidieua sco in da sis uffants. El ha studegià medischina dentala a Berlin ed ha manà là a partir dal 1922 in’atgna pratica da dentist. Da la lètg cun Vera Bythiner ch’el aveva maridà il 1921 deriva il figl Werner (1927–1995). La lètg è vegnida schliada il 1933, Pfeffer è stà dapi lura educatur sulet. Pauc pli tard ha el emprendì a conuscher la catolica Charlotte Kaletta (1910–1985, naschida ad Ilmenau); er ella aveva davos sai ina lètg ch’aveva fatg naufragi. Ses emprim um Ludwig Löwenstein e lur figl communabel duevan medemamain vegnir deportads il 1942 da Berlin-Charlottenburg a Raasiku (Estonia) e daventar unfrendas dal holocaust. Fritz Pfeffer e Charlotte Kaletta han fatg ensemen divers viadis. Pervi da las leschas da razza da Nürnberg da l’onn 1935 n’han els betg dastgà maridar. Suenter ils pogroms dal november 1938 han els bandunà la Germania ed èn sa rendids en ils Pajais Bass. Il figl Werner è stà da quel temp in dals paucs fugitivs che la Gronda Britannia ha recepì cun in transport d’uffants; là dueva el viver tar Ernst Pfeffer, il frar da ses bab che lavurava medemamain sco dentist. Ad Amsterdam ha Fritz Pfeffer danovamain lavurà sco dentist. Ensemen cun Charlotte Kaletta era el regularmain giast tar la famiglia Frank a chaschun da las sentupadas da la sonda suentermezdi. Là ha el er emprendì a conuscher l’onn 1939 Miep Gies, la quala è sinaquai daventada sia pazienta. Quella ha pli tard sa laschà tractar dad el malgrà che quai era scumandà: «A cristians eri gia scumandà dapi in temp da sa laschar tractar da medis u dentists gidieus. Ma jau hai refusà d’ir davent da mes excellent dentist. [Fritz Pfeffer] era schizunt spezialist da la missella, ed ultra da quai m’era el simpatic.»<ref>Miep Gies: ''Meine Zeit mit Anne Frank.'' 9. ed. Heyne, Minca 1996, p. 133.</ref> Cura che Pfeffer ha dumandà l’atun 1942 sia pazienta Gies sch’ella enconuschia in zup per el, è ella sa cussegliada cun las famiglias Frank e van Pels che sa tegnevan gia zuppadas dapi l’entschatta fanadur 1942. Quels han dà lur consentiment e dapi ils 16 da november 1942 ha er Fritz Pfeffer vivì en la chasa davos a la Prinsengracht 263. El parteva la chombra cun Anne Frank. Cun Charlotte Kaletta steva el ultra da quai en contact per brev (quellas vegnivan spedidas da Miep Gies); Pfeffer era uschia il sulet dals zuppads ch’aveva contact en scrit cun il mund exteriur. Suenter la fin da la guerra planisava el d’emigrar ensemen cun Kaletta en l’America dal Sid; perquai emprendeva el en il zup spagnol. Medemamain ha el fatg en la chasa davos da dentist per ils cussadents – quai ch’ha tranter auter manà a la scena comica cun dunna van Pels che Anne Frank descriva en ses diari. Sco ils ulteriurs cussadents è er Fritz Pfeffer arrivà suenter lur arrestaziun sur Westerbork en il Champ da concentraziun Auschwitz (ils 6 da settember 1944). Sur Buchenwald u Sachsenhausen è Pfeffer vegnì manà vinavant en il Champ da concentraziun Neuengamme sper Hamburg; là è el mort ils 20 da december 1944 da la disentaria. Charlotte Kaletta e ses figl Werner han survivì la guerra. Ils 9 d’avrigl 1953 è la lètg tranter Charlotte e Fritz vegnida renconuschida cun vigur retroactiva per ils 31 da matg 1937. Sur lung temp ha il maletg negativ dad Anne Frank influenzà la recepziun da Pfeffer en la publicitad. Suenter avair surlavurà ses diari il mars 1944 al numnava ella be pli «Albert Dussel» (= tabalori). Curt temp suenter ch’il diari è cumparì, ha Kaletta interrut il contact cun Otto Frank, probablamain pervi da la descripziun unilaterala da Fritz Pfeffer en il diari. Ed er la chasarina ch’aveva lavurà bundant in onn per ils Pfeffers è sa distanziada dal maletg da Pfeffer che vegnia preschentà a la publicitad en il diari. En ina brev dal 1957 drizzada ad Otto Frank scriva ella tranter auter: «Manegiais Vus ch’in veritabel tabalori fiss vegnì da far ses dr. med e ses dr. dent.? Jau betg. Dal reminent, avais Vus ponderà ina giada, daco che Fritz è daventà durant ses temp en il zup in tugn? Tant Vus sco er la famiglia van Pels essas stads ensemen fin il tradiment ed avais pudì supportar la pitra sort communablamain. Fritz seseva tranteren sco ester. Vus savais tge quitads ch’han tribulà Fritz e sia dunna; el stueva vegnir a frida cun quai tut persul.»<ref>Dunna Messmer ad Otto Frank, 1957. Cità tenor [http://www.annefrank.org/content.asp?pid=723&lid=3 annefrank.org].</ref> Charlotte Kaletta è morta il 1985 ad Amsterdam. L’atun 1987 è Joke Kniesmeijer, ch’era da quel temp collavuratur da la Fundaziun dad Anne Frank, fruntà sin in martgà da pileschs ad Amsterdam sin brevs, cudeschs e fotografias or dal relasch da Kaletta (tranter las qualas na sa chattavan però naginas dal temp or da la chasa davos). Questa collecziun è vegnida edida il 1990 sut il titel ‹De kamergenoot van Anne Frank›, ensemen cun in’intervista fictiva cun Kaletta e fotografias or dal possess da Werner Pfeffer. La publicaziun ha gidà a curreger en la publicitad il maletg negativ da Pfeffer cuntegnì en il Diari dad Anne Frank. Dapi il 2007 regorda a Berlin davant la chasa Lietzenburger Strasse 20b, da quel temp Passauer Strasse 33, in crap da stgarpitsch a Fritz Pfeffer. == Ils gidanters == [[Datoteca:Anne Frank House Model.JPG|thumb|220px|Model da la chasa davant e da la chasa davos (a dretga)]] === Bep Voskuijl === Elisabeth (numnada ‹Bep› u er ‹Elly›) Voskuijl<ref name="annefrank">Infurmaziuns davart tut ils gidanters sin [http://www.annefrank.org/de/Anne-Frank/Alle-Personen/ www.annefrank.org].</ref>, maridada pli tard van Wijk, è naschida ils 5 da fanadur 1919 ad [[Amsterdam]]. Ella era la veglia dad otg uffants da Johannes Hendrik Voskuijl e sia dunna; tar ses fragliuns pli giuvens han tranter auter tutgà Willy, Nelly e Diny. Sco commembers da la baselgia refurmada han Bep e ses fragliuns visità scolas cristianas. Suenter la scola populara ha ella l’emprim lavurà sco fantschella, pli tard en ina cusunzaria ed en in restaurant. Tenor sia sora Willy na l’ha questa lavur betg plaschì; perquai è ella sa perfecziunada en curs da la saira a l’emploiada da biro. Il 1937 è Bep Voskuijl vegnida engaschada en la firma Opekta. Cun 18 onns era ella la giuvna en l’entira firma. Pauc pli tard ha er ses bab cumenzà a lavurar là sco manader dal magazin. En la firma ha Bep emprendì a conuscher ils ulteriurs gidanters da pli tard: Johannes Kleiman, Miep Gies e Victor Kugler, ils quals eran tuts, sco ella sezza, collavuraturs da las interpresas Opekta e Pectacon. Ils 16 da fanadur 1941 ha ella prendì part da la festa da nozzas da Miep e Jan Gies. Cura che Otto Frank ha cumenzà a transfurmar la chasa davos da la firma en in zup, na saveva Bep l’emprim nagut da quai. Tenor atgnas indicaziuns aveva ella bain vis ch’i vegnivan manadas regularmain mobiglias en l’edifizi, ma senza che quai l’avess dà da pensar. Pir la fin da zercladur 1942 l’ha Otto Frank mess al current ed ella è sa mussada pronta da gidar las persunas che sa zuppavan. Ils gidanters agivan sut privel da vita, pertge che la pussanza d’occupaziun smanatschava en quest cas cun la paina da mort. Bep aveva mintgamai da manar clandestinamain en il zup il latg ch’il vendalatg furniva en il biro. Ultra da quai è ella sa registrada sut ses agen num per curs per correspundenza da Margot ed Anne Frank (t.a. stenografia e latin). Savens ha ella er gentà u tschanà cun ils cussadents da la chasa davos. En in’intervista cun il magazin ollandais ‹Rosita› ha ella ditg l’onn 1960: «Ina giada hai jau durmì en la chasa davos. Per dir la vardad: Jau hai gì ina terribla tema. Uschespert che jau udiva a rumper in rom u in auto che gieva sur il chanal tschiffava jau tema. Jau sun stada engraziaivla cura ch’igl ha fatg di ed jau ha puspè pudì ir a la lavur. Pir uss chapesch jau tge che la famiglia Frank ha fatg tras e sut tge tensiun ch’ella ha stuì viver.»<ref name="afg">Tut ils citats tenor [http://www.annefrankguide.net/en-GB/bronnenbank.asp?aid=10850 Intervista cun Bep] sin annefrankguide.net, consultà ils 23 da settember 2017.</ref> Tar Anne Frank ch’era stgars diesch onns pli giuvna ha Bep sviluppà ina relaziun fitg cordiala. Pervi da ses bab ch’era malsaun da cancer ed ina relaziun d’amur disfortunada aveva Bep blers quitads e sa discurriva gugent cun Anne. Tenor atgnas indicaziuns era Anne per ella sco ina sora giuvna e «mintgatant bunamain in pau ina mamma». Anne sezza descriva Bep sco «cuntenta e da buna luna, obedaivla e da bun cor». Al giavisch dad Anne da trametter ad ina gasetta ina da sias istorgias curtas sut ses num, n’ha ella bain betg dà suatientscha; ma Bep metteva adina sin la vart per ella palpiri da copiar or da la provisiun dal biro. Era deva ella ad Anne da sia vestgadira, damai che lezza è svelt creschida or dal resti ch’ella aveva sezza prendì cun sai. Il fanadur 1944 è Bep vegnida pledentada da Lena Hartog-van Bladeren, ina nettegiunza da la firma: Sch’ella sappia ch’i sajan zuppads Gidieus en chasa. Ses um Lammert Hartog lavurava sco gidanter da magazin ed ella temeva che quel saja medemamain en privel sch’ils zuppads vegnian scuverts. Bep ha sinaquai immediat infurmà Victor Kugler, ma ad els n’è vegnida endament nagina alternativa a la chasa davos en la Prinsengracht. Pauc pli tard, ils 4 d’avust 1944, è Bep stada preschenta, cura che la Gestapo è vegnida ad arrestar ils cussadents da la chasa davos. Durant che quels eran en la chasa davos, ha Kleiman dà a Bep adascus sia bursa e l’ha tramess davent cun in messadi per sia dunna. Ad in droghist ami, al qual ella ha dà en consegna la bursa, ha Bep ditg che ses collegas hajan salvà cunter l’instrucziun da la pussanza d’occupaziun in radio e sajan vegnids traplads. Suenter l’arrestaziun dals deportads ha ella gidà Miep Gies a conservar ils documents persunals che quels avevan laschà enavos, tranter auter il Diari dad Anne Frank. Bep sezza ha adina suspectà il collavuratur dal magazin van Maaren sco traditur. Pussaivel èsi però er che sia sora Nelly haja contribuì a la scuverta dal zup. En la biografia da Bep, scritta da Jeroen de Bruyn e dal figl da Bep Joop van Wijk, vegn menziunà che Nelly haja collavurà quatter onns a la lunga, tranter ses 19avel e 23avel onn da vita, cun ils nazis. Tranter auter duai ella avair ditg ina giada a ses bab ed a Bep: «Sche giai be, giai tar voss Gidieus!», cumbain ch’ella na saveva uffizialmain nagut da lur existenza. Er duai la vusch ch’ha tradì als Tudestgs al telefon il zup esser stada quella d’ina dunna. Ma malgrà tut na datti fin oz naginas cumprovas segiras. Il november 1945 è mort il bab da Bep, Johannes Hendrik Voskuijl, ed Otto Frank, il sulet survivent dals anteriurs cussadents da la chasa davos, è stà preschent a la sepultura il prim da december. Dal reminent aveva er il bab da Bep gidà, surtut a l’entschatta, ils cussadents da la chasa davos. El ha per exempel planisà e construì la curuna da cudeschs movibla che zuppava l’entrada tar la chasa davos. Suenter al han però problems da sanadad impedì da cuntinuar a dar agid a las persunas zuppadas. Ils 15 da matg 1946 ha Bep maridà Cor van Wijk, cun il qual ella ha gì ils uffants Ton, Cor, Joop ed Anne-Marie. In onn suenter sias nozzas ha ella bandunà la firma Opekta. L’onn 1959 ha ella dà perditga davant la dretgira civila e penala a Lübeck da l’autenticitad dal Diari dad Anne Frank. Il contact tar Otto Frank ha Bep mantegnì sur 35 onns; ina gronda part da la correspundenza cun el manca però. De Bruyn e van Wijk supponan ch’i vegniva fatg allusiun en las brevs che mancan a la collavuraziun da Nelly, la quala sto esser stada per Bep fitg dolurusa. Otto Frank ha laschà enavos ad ella, precis sco a Miep e Jan Gies, 10&nbsp;000 francs. En rom da las inquisiziuns cunter Lammert Hartog e sia dunna l’onn 1948 n’è Bep betg vegnida interrogada sco perditga, quai che Miep Gies ha numnà in «nausch sbagl da la polizia». Lena Hartog-van Bladeren ha zuppentà a la polizia ch’ella haja gia gì il zercladur 1944 enconuschientscha dals zuppads; ella è però morta paucs mais avant ch’il cas vegnia danovamain tractà. En rom da las inquisiziuns cunter il manader dal magazin van Maaren l’onn 1963 ha Bep dà perditga davant dretgira, n’è però puspè betg vegnida dumandada davart il pèr Hartog. Durant tut sia vita ha ella be dà navidas intervistas en connex cun ses temp en la resistenza. L’onn 1971 è Bep Voskuijl vegnida onurada en il lieu commemorativ Yad Vashem sco ‹Gista tranter ils pievels›. Bep è morta ad Amsterdam ils 6 da matg 1983 d’ina malsogna dals gnirunchels. === Miep e Jan Gies === [[Datoteca:Bundesarchiv Bild 183-1989-0920-033, Miep und Jan Gies.jpg|thumb|220px|Jan e Miep Gies a chaschun d’ina prelecziun]] Miep Gies è naschida ils 15 da favrer 1909 a [[Vienna]] sco Hermine Santrouschitz. Ella è creschida si en relaziuns fitg povras; perquai l’han ses geniturs tramess l’onn 1920 a Leiden en ils Pajais Bass, e quai en rom d’in project da sustegn per uffants sutnutrids. Là è ella vegnida en ina famiglia ospitanta, tar la quala ella ha gì ina fitg buna relaziun, e nua ch’ella ha er survegnì il surnum ‹Miep›. L’onn 1922 è ella ida a star cun sia famiglia ospitanta ad Amsterdam. Il 1933 è ella s’annunziada per la plazza sco secretaria en la filiala ollandaisa da la firma Opekta dad Otto Frank. Ella ha survegnì il post ed igl è sa sviluppada ina relaziun ordvart amicabla tar Otto Frank, sia dunna Edith e las figlias Anne e Margot. L’onn 1940 èn ils Pajais Bass vegnids occupads da truppas tudestgas. Gies era in’adversaria da la politica dad Adolf Hitler e discurriva er avertamain da quai cun Otto Frank. Damai ch’ella aveva refusà d’entrar en ina partida nazistica ollandaisa per dunnas han ins declerà sco nunvalaivel ses document persunal austriac e pretendì ch’ella returnia en l’Austria. Ella è sa stentada da maridar in Ollandais; quai era sia suletta schanza da pudair restar en il pajais. Ad ella èsi reussì entaifer ils trais mais restants da procurar da l’Austria – che tutgava da quel temp gia tar il Reich tudestg – l’act da naschientscha necessari. Ils 16 da fanadur 1941 ha ella maridà Jan Gies, uschia ch’ella è daventada burgaisa dals Pajais Bass. Cura ch’il privel per la populaziun gidieua è er daventà en ils Pajais Bass adina pli grond, ha Otto Frank infurmà Miep Gies davart ses plans da vulair sa zuppar cun l’entira famiglia. Malgrà il privel ch’existiva er per ella, ha ella immediat consentì da sa gidar. L’entschatta fanadur 1942 ha Miep Gies accumpagnà mintgin dals quatter commembers da la famiglia Frank persunalmain en il zup. Ils proxims dus onns ha Miep Gies gidà las famiglias Frank e van Pels sco er Fritz Pfeffer cun furnir mangiativas e gasettas, ma er cun als dar sustegn e curaschi. Ils 4 d’avust 1944 è il zup vegnì scuvert. Miep Gies era medemamain preschenta, ma ad ella sezza èsi reussì da prevegnir a l’arrestaziun cun declerar al cummissari Karl Josef Silberbauer ch’ella saja – sco el – medemamain da Vienna. Sinaquai ha el desistì da far annunzia, smanatschond però ch’el la vegnia ad ir a tschertgar per cas ch’ella veglia fugir. Pli tard ha ella empruvà da corrumper Silberbauer cun daners per cuntanscher che las famiglias Frank e van Pels vegnian relaschadas da l’arrest, bain savend che quel muntia per ordinari la mort. Il policist ha però refusà quest’emprova damai ch’el na saja «betg en la posiziun da pudair decider quai». Anc il suentermezdi suenter l’arrestaziun è Miep Gies returnada en la chasa davos ed ha mess en salv las chaussas persunalas da las famiglias deportadas, tranter quellas il Diari dad Anne Frank. Il 1945 ha ella surdà quest material ad Otto Frank ch’aveva pudì returnar sco sulet dals anteriurs cussadents da la chasa davos. Ses um futur Jan Gies (* 18 d’october 1905 ad Amsterdam) aveva Miep emprendì a conuscher il 1933 cun entrar en la firma dad Otto Frank. Il 1941, suenter l’occupaziun dals Pajais Bass tras ils Tudestgs, è Jan Gies daventà il directur nominal da las interpresas Pectacon ed Opekta. Pervi da la demissiun sfurzada dad Otto Frank è la firma Pectacon vegnida manada vinavant sut il num Gies & Co.; il num Opekta han ins mantegnì. Suenter la guerra han ins manà vinavant tuttas trais interpresas a la Prinsengracht 263. Sco collavuratur da la resistenza ollandaisa ha Jan Gies gidà diversas gruppas da persequitads a chattar zups ed als ha provedì cun cartas da victualias ed autra rauba che fiss strusch stada accessibla senza questas colliaziuns clandestinas. L’onn 1950 è naschì lur sulet figl Paul. Jan e Miep han la finala passentà la saira da la vita en lur chasa a Hoorn en la provinza Ollanda dal Nord. Jan Gies è mort il 1993, Miep Gies è morta en la vegliadetgna da 100 onns ils 11 da schaner 2010 suenter curta maldispostadad. Ella è stada l’ultima dals gidanters ch’avevan enconuschì persunalmain Anne Frank. Fin sia mort ha ella dà intervistas, publitgà sias regurdientschas en furma da cudesch e respundì brevs da tut il mund che vegnivan scrittas da lecturas e lecturs dal Diari dad Anne Frank. L’onn 1972 èn Jan e Miep Gies vegnids onurads sco ‹Gists tranter ils pievels›. Ultra da quai ha Miep Gies retschet diversas ulteriuras onuraziuns, betg be en ils Pajais Bass, mabain er en ils Stadis Unids, en Germania ed en ses pajais d’origin Austria. A Vienna exista dapi il 2011 il Parc da Miep Gies, e quai en proxima vischinanza da la chasa, en la quala Hermine Santrouschitz aveva vivì d’uffant. === Victor Kugler === Victor Kugler è naschì ils 5 u 6 da zercladur 1900 a [[Hohenelbe]] ch’appartegneva da quel temp a la monarchia da l’Austria-Ungaria. Suenter avair terminà sia furmaziun professiunala è el entrà durant l’Emprima Guerra mundiala en l’armada austro-ungaraisa. L’onn 1918 han ins relaschà Kugler suenter che quel era vegnì blessà; el è ì a star en Germania ed ha lavurà là sco electricist. L’onn 1920 è Victor Kugler ì ad Utrecht per vender pektin (in med da schelifitgar a basa vegetala), e quai sco represchentant commerzial da la firma Pomosin a Francfurt a.M. Plirs onns ha el lavurà tar ina firma dad Utrecht ch’aveva s’acquistà la licenza da vender petkin per la producziun da marmelada. Questa firma al aveva incumbensà d’endrizzar ad Amsterdam ina filiala da la firma Opekta. Cura ch’igl è sa mussà che quai n’al dueva betg reussir – uschia Miep Gies – haja Otto Heinrich Frank surpiglià quest’incumbensa. Il 1933 è Viktor Kugler daventà in dals emprims collavuraturs en la firma dad Otto Frank e pli tard ses maun dretg. Er la firma per maschaidas da spezarias Pectacon ha Otto Frank endrizzà cun sustegn da Viktor Kugler. L’onn 1938 è Kugler daventà burgais dals Pajais Bass. Quai ed il fatg ch’el n’era betg Gidieu ha gidà il 1940 ad impedir che la firma Pectacon vegnia expropriada. El ha schlià Pectacon e surpiglià la direcziun da la nova firma Gies & Co. Victor Kugler e sia dunna Laura Maria Buntenbach-Kugler (* 10 da matg 1895; † 6 da december 1952) vivevan durant la Segunda Guerra mundiala ed il temp d’occupaziun tras las truppas tudestgas a Hilversum, en ina distanza da ca. 25 kilometers dad Amsterdam. Dal fanadur 1942 fin l’avust 1944 ha el gidà ensemen cun ses collegas Miep e Jan Gies, Johannes Kleiman e Bep Voskuijl a zuppar ils otg Gidieus en la chasa davos en la Prinsengracht 263. Ils 4 d’avust 1944 ha in infurmant nunenconuschent tradì il zup a la Gestapo. Victor Kugler è vegnì interrogà en la centrala da la Gestapo en la Euterpestraat ad Amsterdam e manà il medem di en ina praschun per Gidieus e ‹praschuniers politics› che spetgavan sin lur deportaziun. Ils 7 da settember al han ins mess en la praschun a Weteringschans en ina cella cun persunas ch’eran vegnidas sentenziadas a la mort. Quatter dis pli tard al han ins manà en il Champ transitoric Amersfoort, nua ch’igl era previs d’al transportar vinavant en Germania. Ils 17 da settember è la staziun dal tren dad Amersfoort vegnida destruida tras in attentat cun bumbas. Ils 26 da settember han ins manà Kugler ensemen cun radund 1100 ulteriurs umens a Zwolle, nua ch’els han stuì chavar ora foss cunter chars armads. Kugler è danovamain vegnì manà dals 30 da december 1944 fin ils 28 da mars 1945 a Wageningen a far lavur sfurzada sut surveglianza da la SA. Cura che 600 praschuniers èn marschads en direcziun dal cunfin per vegnir manads l’auter di en Germania, hai dà in’attatga or da l’aria e Kugler ha profità da la confusiun per fugir. El è vegnì zuppà intgins dis d’in pur ed è silsuenter returnà a Hilversum. Là è el sa zuppà fin la liberaziun dals Pajais Bass ils 5 da matg 1945 tras truppas englaisas ed americanas. [[Datoteca:Bottle of Opekta from factory Otto Frank (father of Anne Frank).jpg|thumb|120px|Buttiglia or da la producziun dad Opekta ad Amserdam]] Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han las firmas Opekta e Gies & Co existì vinavant a la Prinsengracht 263 ad Amsterdam. Damai che las liquidaziuns da firmas dal temp da l’occupaziun èn vegnidas revocadas, han Frank, Kleiman e Kugler puspè pudì prender en possess la firma Pectacon; er Gies & Co han els manà vinavant. Laura Kugler è morta ils 6 da december 1952. Trais onns pli tard ha Victor Kugler maridà Lucie (Loes) van Langen ed è emigrà en il Canada, nua che vivevan er gia sia mamma, ses frar e sia sora. L’onn 1973 è Victor Kugler vegnì onurà da Yad Vashem sco ‹Gist tranter ils pievels›. Er en il Canada ha el retschet in premi per avair gidà a zuppar dal temp da guerra Gidieus en la Prinsengracht. Victor Kugler è mort ils 16 da december 1981 a Toronto. === Johannes Kleiman === Johannes Kleiman è naschì ils 17 d’avust 1896 a [[Koog aan de Zaan]]. El enconuscheva Otto Frank dapi che quel aveva fundà l’entschatta dals onns 1920 ina filiala da banca ad Amsterdam. L’onn 1923 è Kleiman daventà procurist en questa filiala ch’aveva sia sedia en la Keizersgracht 604. Gia il 1924 ha la filiala però chalà d’exister; sinaquai ha el lavurà a partir dal 1925 en il manaschi da ses frar Willy che distribuiva dischinfectants. Kleiman ha maridà il 1927; da la lètg è naschida ina figlia. L’onn 1933 ha Otto Frank danovamain fundà ina firma ad Amsterdam; il 1938 ha quella fatg midada en la Prinsengracht 263. Là è Kleiman daventà contabilist da las firmas Opekta e Pectacon. Ils 18 da december 1941 è el daventà uffizialmain successur da Frank en la direcziun dad Opekta, damai che quel, sco Gidieu, na dastgava betg pli manar la firma. A partir dal fanadur 1942 ha Kleiman gidà a proveder las persunas ch’eran sa zuppadas en la chasa davos. Kleiman pativa però da gronds problems cun il magun, dals quals er Anne Frank rapporta en ses diari; ils 31 da mars 1943 ha el gì ina hemoragia dal magun ed il settember dal medem onn ha el stuì vegnir operà. Ils 4 d’avust 1944 è Kleimann vegnì arrestà ensemen cun ils cussadents da la chasa davos e cun ses collega Kugler. Dal quartier general a la Euterpestraat ad Amsterdam èn Kleiman e Kugler l’emprim vegnids manads en la praschun al Amstelveenseweg e dals 7 fin ils 11 da settember èn els stads empraschunads a la Weteringschans ad Amsterdam. Sinaquai als han ins transferì en il Champ transitoric Amersfoort; sin dumonda da la Crusch cotschna è Kleiman vegnì relaschà da là ils 18 da settember 1944. En il suenterguerra è Kleiman s’engaschà per mantegnair la chasa Prinsengracht 263–267 ad Amsterdam sco lieu da commemoraziun. Dal 1952 fin sia mort ils 28 u 30 da schaner 1959 en ses biro ha Kleiman manà la firma Opekta. El ha er guidà numerus visitaders tras la Chasa dad Anne Frank. Il 1971 è el vegnì onurà sco ‹Gist tranter ils pievels›. == La chasa == La Chasa dad Anne Frank (ollandais Anne Frank Huis) a la Prinsengracht 263–267 ad [[Amsterdam]] exista dapi ils 3 da matg 1960 en furma da museum.<ref>Cf. l’[http://www.annefrank.org/en/Museum/From-hiding-place-to-museum/Saved-from-demolition/ istorgia da la chasa], sin www.annefrank.org, consultà ils 5 da zercladur 2014.</ref> === Istorgia da la chasa === La chasa Prinsengracht 263 – sco er la chasa daspera cun il numer 265 ch’è pli tard vegnida acquistada dal museum – ha Dirk van Delft laschà eriger il 1635. La fatschada da la vart dal chanal deriva da l’onn 1740, cura ch’ins ha spazzà la part davos e remplazzà quella tras la chasa davos odierna, pli gronda. Oriundamain era la chasa ina residenza privata, pli tard ha ella servì sco magasin. En la part davant cun ses vasts ischs che regordan ad ina stalla eran mess sut tetg en il 19avel tschientaner chavals. A l’entschatta dal 20avel tschientaner è sa stabilì en l’edifizi in producent da rauba dal tegnairchasa. Ad el è suandà il 1930 in producent da rodas da clavazins, il qual ha dà si la producziun il 1939. Il prim da december 1940 han las firmas Opekta e Pectacon che vegnivan manadas dad Otto Frank fatg midada da la Singel en la Prinsengracht 263. Il plaunterren sa cumponiva da trais parts. Davant sa chattava il magasin e l’entrada dals furniturs, davos quel ils mulins da spezarias ed en la part davos il magasin, en il qual ils bains vegnivan pachetads per il commerzi. Sin l’emprim plaun sa chattavan ils biros da Frank e da ses emploiads: Miep Gies, Bep Voskuijl e Johannes Kleiman (davant), Victor Kugler (amez) ed Otto Frank sez (davosvart). Tar la chasa davos sa tracti d’ina prolungaziun da l’edifizi. Entras autras chasas è quella protegida sin tuttas quatter varts da vegnir vesida nà da la via. Perquai ha ella furmà in zup adattà per il temp da la persecuziun dals Gidieus durant l’occupaziun tras ils naziunalsocialists. Las famiglias dad Otto Frank e Hermann van Pels sco er Fritz Pfeffer han vivì bundant dus onns ed in mais sin radund 50 meters quadrat en stanzas stgirentadas. Be la saira e durant las fins d’emna, cura ch’ils emploiads da la firma avevan bandunà l’edifizi, pudevan las persunas zuppadas er sa render en la part davant da l’edifizi. Suenter che la Gestapo ha arrestà e deportà ils cussadents ils 4 d’avust 1944, èn la vestgadira, las mobiglias ed ils objects persunals vegnids confiscads; collavuraturs da la Gesatpo han rumì la chasa davos e spedì l’inventari en Germania per al reparter a famiglias tudestgas ch’avevan pers lur dachasa tras ils bumbardaments. Avant la rumida han Miep Gies e Bep Voskuijl però pudì spendrar tranter auter il Diari dad Anne Frank. Gia pauc temp suenter la publicaziun dal diari èn arrivads ils emprims visitaders, ils quals ils anteriurs gidanters han manà en rom da guidas privatas tras l’anteriur zup. L’onn 1954, suenter che la firma Opekta aveva fatg midada, è l’entir bloc vegnì vendì ad in agent d’immobiglias; quel aveva l’intenziun da spazzar las chasas e d’eriger là ina fabrica. Ils 23 da november 1955 ha la gasetta ollandaisa ‹Het Vrije Volk› lantschà ina campagna cun l’intenziun da mantegnair la chasa e da la tschentar sut protecziun. Il di da la demoliziun previsa han represchentants da la campagna protestà davant la chasa ed han cuntanschì ina protecziun provisorica. L’onn 1957 ha il possessur da quel temp, in fabritgant da mantels, transcrit sco segn da buna voluntad la chasa a la Fundaziun dad Anne Frank che Otto Frank e Johannes Kleiman avevan fundà ils 3 da matg dal medem onn. Cun agid dals daners da donaziun ch’eran vegnids libers ha la fundaziun sinaquai cumprà la chasa cunfinanta nr. 265. Uschia è il zup sa mantegnì fin oz en ses stadi original. === Il museum === [[Datoteca:Anne-Frank-Haus,_Amsterdam_(4).jpg|thumb|240px|Il museum odiern]] En las chasas davant han ins endrizzà l’onn 1960 in museum davart la persecuziun e suppressiun naziunalsocialistica. Il museum è vegnì renovà ed engrondì pliras giadas, tranter auter il 1970 e 1999. Tar la Prinsengracht 263 sa tracti dal vegl edifizi da la firma Opekta (1940–1955); a dretga da quel sa chatta (cun stgalims) la chasa 265, Keg’s Koffiehandel, ch’è enconuschenta or dal diari e che fa oz medemamain part dal museum. Las ulteriuras chasas fin al chantun da la via èn vegnidas spazzadas ils onns 1950 e remplazzadas tras novs edifizis. En la chasa 267 sa chatta oz l’entrada dal museum; a l’intern traversan ins la chasa 265 ed arriva en il vegl edifizi 263. Sin giavisch dad Otto Frank èn las stanzas en la chasa davos restadas nunmobigliadas. Intginas chaussas persunalas èn anc da vesair: la collecziun da fotografias cun stars dal film (sco Heinz Rühmann, Greta Garbo, Ginger Rogers) en la chombra dad Anne Frank, la tapeta, sin la quala Otto Frank nudava la creschientscha da sias figlias ed ina carta sin la quala el marcava l’avanzament dals Alliads durant la Segunda Guerra mundiala. Da la pitschna stanza en la quala viveva Peter van Pels mainan sulers en las chasas vischinas ch’èn medemamain vegnidas acquistadas da la fundaziun. Là vegnan preschentadas sper ils diaris originals exposiziuns che documenteschan divers aspects dal holocaust e cas actuals d’intoleranza per motivs da razza. La Chasa dad Anne Frank furma oz ina da las attracziuns turisticas principalas dad Amsterdam. L’onn da l’avertura èn arrivads 9000 visitaders; entaifer in decenni è questa cifra sa dublegiada. L’onn 1999 ha regina Beatrix reavert il museum suenter ina renovaziun cumplessiva. Quel cumpiglia uss l’entir cumplex d’edifizis e cuntegna er in café ed ina libraria. Las localitads da biro han ins mess enavos en il stadi dals onns 1940. Mintg’onn visitan radund in milliun persunas il museum. La Chasa dad Anne Frank datti er sco museum digital. Per quest intent han ins mobiglià per curt temp las localitads en la chasa davant e davos e fotografà quellas. A basa da questas fotografias han ins generà ina tura virtuala tras las localitads. Sin il gir tras la chasa sa laschan consultar infurmaziuns en furma da text, maletg e tun. === Ulteriurs museums e lieus da commemoraziun === L’onn 1998 han ins avert a [[Berlin]] il Center dad Anne Frank; quel furma l’organisaziun partenaria da la Chasa dad Anne Frank en Germania. Qua vegn mussada dapi il 2006 l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. hier & heute› che documentescha il diari e las staziuns da vita dad Anne Frank. En furma da tun e da video vegnan er a pled giuvenils da Berlin che sa confruntan cun dumondas actualas e fan uschia la punt al temp preschent. Ultra da quai vegn purschida ina vasta paletta d’occurrenzas sco prelecziuns, discurs cun perditgas dal temp, projecziuns da film, seminaris e discussiuns da podium. A Francfurt a.M., il lieu d’origin dad Anne Frank, èn sa mantegnidas las duas chasas nua ch’ha vivì la famiglia avant la fugia en ils Pajais Bass: al Marbachweg 307 (fin il 1931) ed a la Ganghoferstrasse 24 (omaduas en il quartier Dornbusch). Las duas chasas n’èn però betg accessiblas a la publicitad. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == ;Biografia * Melissa Müller: ''Das Mädchen Anne Frank.'' [Biografia, cun in epilog da Miep Gies], Claassen, Minca 1998, ISBN 3-546-00151-6. (L’autura examinescha a moda critica las differentas ediziuns, translaziuns ed elavuraziuns dal diari). ** ''Das Mädchen Anne Frank: Die Biographie.'' («Um unbekanntes Material erweiterte Neuauflage»), Fischer Taschenbuch, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-596-18902-1. ;Analisa critica da las ediziuns * Laureen Nussbaum: ''Anne Frank, zur Symbolfigur erhoben, als Schriftstellerin verunglimpft''. En: Helge-Ulrike Hyams, Klaus Klattenhoff, Klaus Ritter, Friedrich Wißmann (ed.): ''Jüdisches Kinderleben im Spiegel jüdischer Kinderbücher. Eine Ausstellung der Universitätsbibliothek Oldenburg mit dem Kindheitsmuseum Marburg.'' Oldenburg: BIS-Verlag, 2001, ISBN 3-8142-0766-1, p. 305–314. (L’autura evaluescha l’ediziun da Mirjam Pressler tenor criteris da la scienza litterara). * Laureen Nussbaum: ''Schematische Übersicht über die verschiedenen Versionen von Annes Tagebüchern''. En: Inge Hansen-Schaberg (ed.): ''Als Kind verfolgt: Anne Frank und die anderen''. Berlin: Weidler 2004, ISBN 3-89693-244-6, p. 279–282. ;Recepziun * Sven Kramer: ''Tagebuch der Anne Frank''. En: Torben Fischer, Matthias N. Lorenz (ed.): ''Lexikon der ‹Vergangenheitsbewältigung› in Deutschland: Debatten- und Diskursgeschichte des Nationalsozialismus nach 1945.'' transcript Verlag 2007, ISBN 978-3-89942-773-8, p. 107–109. * Katja Heimsath: ''«Trotz allem glaube ich an das Gute im Menschen»: das Tagebuch der Anne Frank und seine Rezeption in der Bundesrepublik Deutschland''. Hamburg: Hamburg Univ. Press 2013, ISBN 978-3-943423-00-6. ;Materialias d’instrucziun * Uta Hartwig: ''Literatur-Kartei ‹Anne-Frank-Tagebuch›''. Verlag an der Ruhr, Mülheim an der Ruhr 1999, ISBN 3-86072-406-1. * Tilmann Siebert: ''Anne Frank: Tagebuch''. Minca: Oldenbourg 2001, ISBN 3-486-80803-6. * Marion Siems (ed.): ''Erläuterungen und Dokumente: Anne Frank, Tagebuch.'' En: ''Reclams Universal-Bibliothek'', nr. 16039, Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 978-3-15-016039-8. * Sascha Feuchert, Nikola Medenwald: ''Lektüreschlüssel zu Anne Frank, Tagebuch. Für Schülerinnen und Schüler''. En: ''Reclams Universal-Bibliothek'', nr. 15412, Reclam, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-015412-0. * Walburga Freund-Spork: ''Erläuterungen zu: Anne Frank: Das Tagebuch der Anne Frank'', (''Textanalyse und Interpretation'', tom 410), C. Bange Verlag, Hollfeld 2012, ISBN 978-3-8044-1974-2. * Nicola Brauch: ''Das Anne Frank Tagebuch: eine Quelle historischen Lernens in Unterricht und Studium''. Kohlhammer, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-17-021894-9. ;Fastizs rumantschs en connex cun Anne Frank e ses diari * Carl O. Flisch: ''Igl diari da l’Anne Frank''. En: ''Per mintga gi'' 1957, p. 102–112. [Infurmaziuns biograficas e div. passaschas or dal diari]. * -a -i: ''Anne Frank. Ina brev ord siu diari / Anne Frank ha veramein viviu''. En: ''Il Pelegrin'' 60, 1959, p. 186s. e 198–200. [Infurmaziuns biograficas e passascha or dal diari]. * ''Anne Frank e nus''. [Broschura accumpagnanta tar l’exposiziun a Cuira e Samedan il mars/avrigl 1996, cf. [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/anne-frank-e-nus.pdf pdf]]. * ''Il diari dall’Anne Frank''. [Versiun teatrala, translatada ed inscenada dad Erwin Caduff cun l’Uniun da teater Cuschnaus, 1996]. * Maria Beer: ''Anne Frank – stuiu murir avon 60 onns (1945). Autura dil diari – ch’ei plogn e perdetga enina''. En: ''Calender Romontsch'' 146, 2005, p. 419–422. * ''Il diari dad Anne Frank / Or dal diari dad Anne Frank''. En: ''Sgurdins''. (Cudesch per scolars / Commentari 4: Lingua). Cuira 2012, p. 63 / p. M4.5a–b. [Infurmaziuns biograficas e div. passaschas or dal diari]. * Plinavant cumpara il destin dad Anne Frank en divers material davart il giudaissem ch’è vegnì translatà dal tudestg per l’instrucziun da religiun, p.ex. ''Il Giudaissem – Ils Gedius, nos frars!'' (1989, sursilvan), ''Güdeuissem – Anne Frank'' (2010, vallader). == Colliaziuns == {{Commonscat| Diary of Anne Frank |Diari dad Anne Frank}} * [https://biblio.wiki/wiki/Het_Achterhuis_(Anne_Frank) ''Het Achterhuis. Dagboekbrieven van 14 Juni 1942 – 1 Augustus 1944'']. Versiun originala ollandaisa online * [https://web.archive.org/web/20240926113928/https://affordance.typepad.com//files/anne-frank.txt Anne Frank: ''Het Achterhuis''], text cumplet dal diari en versiun neerlandaisa sin affordance.info * [https://www.annefrank.org/en/ Chasa dad Anne Frank ad Amsterdam] * [https://www.annefrank.de/ Center dad Anne Frank a Berlin] * [http://www.jbs-anne-frank.de/ Lieu da scuntrada da giuvenils Anne Frank a Francfurt a.M.] * [http://www.annefrank.at/ Project da scola en l’Austria] * [http://www.annefrankguide.net/ ''WebGuide Anne Frank und der Zweite Weltkrieg''] (materialias, infurmaziuns istoricas e tips da retschertga per giuvenils) * [https://web.archive.org/web/20160501231248/http://www.heinz-ruehmann-gedenkseite.de/Geschichtsdatenbank/Der_kurze_Sommer_der_Anne_Frank.htm Michael Knoke: ''Der kurze Sommer der Anne Frank''] (cronologia, citats, litteratura) [[Categoria:Litteratura]] [[Categoria:Temp modern]] [[Categoria:Naziunalsocialissem]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Litteratura)]] e4ghqqyqa2lkps0ix0kqz619hf1kapc