Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Rico Tambornino
0
5049
174933
174889
2026-10-25T20:49:45Z
Albinfo
2471
174933
wikitext
text/x-wiki
{{sursilvan}}
'''Rico Tambornino''' ei in scriptur romontsch. El ei naschius ils 29. matg 1950 a [[Trun]] nua ch'el ei era carschius si. El ha fatg il seminari a da scolasts a [[Cuira|Cuera]] e silsuenter ha el aunc fatg il diplom da pedagog curativ. Oz lavura el sco scolast primar a [[Cuira|Cuera]]. El ha gia gudignau la concurenza da scriver Plema d'aur. Rico Tambornino e sia dunna han giu dus affons, in fegl ed ina feglia. Siu fegl Andrea Rico ei sa disgraziaus mortalmain cun mo 20 onns.
== Gliesta dad ovras ==
* ''Il scutinem dallas olmas'' (2018)
*''Jakobs gestörtes Verhältnis zum Schnee'' (2008)
*''[[Ils Fantoms da Firenza]]'' (2006)
*''La tschendra dil temps, Romania (Nies Tschespet 67)'', 2002, raquintaziun
*''Il sal misterius'', raquintà da la Tribuna Sursilvana, dc e cassetta (1998)
* ''Eiszeitjäger, Terra Grischuna'', Cuera, 1998 (per [[lingua tudestga|tudestg]]), raquintaziun
*''In ischi: Il cor transparent'', 1997, raquentaziun
*''Ratuzin, Romania'', 1993, cudisch d'affons
* ''Igl uaul grond, Romania'', 1988/1990, cudisch d'affons
* Sco era differents artechel per gasettas, calenders, sin romontsch e tudestg.
* Literatura secundara: ''Die Rätoromanen, Ihre Identität in der Literatur'', [[Gion Deplazes]], Desertina, [[Disentis]], 1991
{{DEFAULTSORT:Tamborino, Rico}}
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Scripturs sursilvans]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 21avel tschientaner]]
[[Categoria:Umens]]
fyjpko23x34ra34ko05l4xlug6v8qc9
Guglielm Gadola (sursilvan)
0
8428
174939
165086
2026-10-26T09:03:47Z
Lea Livers
24128
174939
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
'''Guglielm Gadola''' ei naschius ils 6 da november 1902 a [[Mustér]]. D'affonza passenta el bia temps ella [[Tujetsch|Val Tujetsch]], danunder ch’il bi lungatg [[Tuatschin]] cun entginas da sias expressiuns deriva. Silsuenter ha el frequentau la scola primara a Mustér. El ha continuau cun siat onns scola claustrala ed ha fatg sia matura 1924 ad [[Engelberg]]. A [[Friburg]], pli tard a [[Turitg]], ha el studegiau historia, historia litterara e studis da filosofia.
El ei enconschents entras sias ovras humoristicas e burlescas. Entras lur texts e lur luntatg vegn mussau ch'el era envolvaus ferm ella historia Romontscha, usits e tradiziuns. Gadola ei cunfundatur dil calender „Il Glogn" e redactur. Dapi 1945 entochen sia mort eis el redactur dalla gassetta „igl Ischi". El miera ils 12 da fendadur 1961 a [[Cuera]].
==Sur Gualino==
„Far in'excursiun a Curaglia e buca visitar Sur Gualino, era sco ded ir a Roma e buca ver il Papa." (Ord il necrolog: Sur Gualino, G.R. no. 28,1887) La historia setracta dils Medelins e co els han retschiert in plevon.
Entuorn ils 1860 vegn di da bial'aura in pauper pader brin, numnaus sur Gualino, si dall'Italia per ir a Cuera tier gl'uestg e dumandar suenter ina pleiv, nua ch'el savess restar. Aschia marscha el dil Pass Lucmagn giudora encuter ils vitgs da [[Medel_(Lucmagn)|Medel]]. Ils purs sils praus restan in mument e contemplan il pelegrin. Els discuoran sch' els dumigniassen da far star il bien caplon en sia val. Pia banduna in dils purs siu fein per persequitar plaunet il pader e surmanar el da daventar ses caplon. Il pur meina el en caplania, nua ch'il pader stat sur notg. L'autra damaun tegn el priedi en baselgia da Curaglia. Silsuenter less el bandunar la Val Medel per serender giu Cuera. Ils indigens denton han dubis, ch'igl uestg da Cuera vegni a lubir al bien pader da restar en lur vischnaunca. Ei havevan pupragnau il pader cun spisas e bubrondas sco da perdanonza. Lez leva buc cugliunar il uestg e semplamein restar el liug. Aschia vegnan Toni Tuargia, Vigieli dallas Islas ed Giachen Giap delegiai viers Cuera per sclarir la caussa. Cura ch'els arrivan a Cuera avon igl uestg ein els in pau temeletgs e schenai. Mo lura sedat tut sin la buna via. Igl uestg dat la lubientscha da salvar sur Gualino schebein els seigien buns cun el. Ils treis delegiai ein tut ventireivels e serendan viers la Cadi per far public la novella. Aschia resta sur Gualino plevon dils da Medel per 30 onns. El ei vegnius enconouschents lunsch entuorn ella regiun per sia bunaveglia. Renomaus ei el per siu parter cun ils paupers, per sia buna luna ed era per las bunas spisas ch'el sez ha racoltau e cuschinau. Als indigens da Medel muossa el in sedepurtar cordial e gentil. Bia pelegrins laschava el entrar en sia casa per ruassar. Perquei era il proverbi: „Far in'excursiun a Curaglia e buca visitar Sur Gualino, era sco ded ir a Roma e buca ver il Papa."
Sur Gualino in pader giuven cun in grond cor ei vegnius si dall'Italia entuorn 1860 el Grischun per retscheiver ina plazza sco plevon en ina pleiv. El era enconuschents lontan entuorn ella regiun. Ils da Medel ha el caschunau ad in bien sedepurtar ed ha gidau nua ch'el mo pudeva e saveva.
Sur Gualino ha ina buna relaziun visavi tut ils concarstgauns. El sesprova da gidar e far endretg ad in e scadin. Ils Medelins sesprovan da pupragniar lur plevon, per che lez resti tier els ella val.
La historia gioga ella Val Medel, sut il Pass Lucmagn entuorn 1860. Ina cuntrada fetg criua e selvadia da quels temps.
Guglielm Gadola raquenta el present. Ei setracta d'in bi lungatg romontsch ch'ei in pau pli vegls. Certas construcziuns ein buc diltut semplas da capir.
==La praula dil da Medel che veva retschiert il tschiendubel (Glogn 22/1945)==
La praula satracta d'in um che retscheiva entras sia bunaveglia il tschiendubel da sia bunamana.
In pur da Patschadauns e sia dunna regalan als paupers tut lur raccolta, suenter ch'els han udiu il priedi dil plevon. Lez ha numnadamein empermess, ch'els retscheivien il tschiendubel da quei ch'els porschien als paupers. Denton capetta quei ditg buc, e cura ch'il pauper pur e sia dunna han da render per la veta, semetta il da Patschaunas sin via encunter S.Benedetg per plidar cun Niessegner. Sin via entaupa el entgins desperai che san buc propi tgei ch'ei capitau cun els. Aschia sto el dumandar a Niessegner vid la Crusch daco ch'ils praus dil mistral da Ragisch portien onn per onn pli pauc fretg, daco ch'il sulet fegl dalla signura misterlessa hagi stiu murir e co igl avat dalla claustra da Mustér sappi sligiar ils disputs denter ils paders. Arrivaus al Crest entra el ella caplutta da S.Benedetg. Daco ch'el hagi buc retschiert il tschiendubel dalla paga, damonda el Niessegner. Lez rispunda, el dueigi ir encunter casa e lu survegni el paga. El tschenta aunc las damondas dils desperai, sco el haveva empermess. Aschia tuorna el encunter casa e porta las rispostas a mintgin ch'el entaupa sin via. Igl avat dueigi relaschar il pader cun la cappuza lada, lu regi era puspei pasch ella claustra. La mumma sbrigiada dueigi buca far quitaus, pertgei Niessegner hagi stuiu prender il bien fegl tier el, aschi ditg sco el eri aunc fideivels ad el. Ed al mistral ha il pur dau il medem cussegl sco il pader ad el. Numnadamein da schangagiar bunamanas, lu vegni il tschiendubel anavos. Il mistral, la signura misterlessa ed igl avat eran schi engrazieivels al pur, ch'els han termess suenter cavals cun si il tschiendubel dalla paga dil pur.
Il pauper pur ei la figura impurtonta. Il mistral, la signura misterlessa ed il avat ein las persunas che fineschan giu la historia. Il plevon ei la figura che dat l'entschatta alla praula.
Il viadi dil pur meina da Patschadauns, manegiau ei in vitget ella Val Medel, sur Stagias, vi encunter Mustér, dalla Val Sumvitg giuadora entochen si S.Benedetg. Il temps ei buca menziunaus. Sogn Benedetg ei in liug da pelegrins sur Sumvitg.
Il Romontsch ei da anteriuras denton fetg clars e bials. Il tempus ei el vargau. Ei exista entgins dialogs denter il pur ed las figuras sin via.
==Bibliografia==
*La davosa catscha, novelletta, Il Pelegrin, 1923
*La guarida della Piora, Glogn igl emprem, 1927
*In contract de maridaglia avon 100 onns, skizza, Glogn ils dus, 1928
*Regurdientschas, Glogn ils dus, 1928
*Ils ménders de Runcaniglia, Glogn ils treis, 1929
*Protecziun, noveletta imitada, Glogn ils quater, 1929
*Ina fiera de Ligiaun, Glogn ils quater, 1930
*„Mumma, eis ti lu era veglia sco la tatta?" novelletta, Glogn ils tschun, 1931
*Las tschuttas ded aur, historietta imitada, Glogn ils tschun 1931
*In stroli de maseinas, skizza humoristica, Glogn ils tschun, 1931
*Il perschunier franzos a Faltscharidas, Glogn ils sis, 1932
*Tiara moribunda, novelletta humoristica, Glogn ils otg, 1934
*Il taur dil Toni Tin, novelletta humoristica, Glogn ils otg, 1934
*Veritablas tschaguolas, raquintaziun humoristica, Glogn ils otg, 1934
*Il cularin de Nossadunna della Glisch, novella, Glogn ils nov, 1935
*Tener ora igl ogn historietta, Glogn ils nov, 1935
*Sur Tin Maculin de Runcalin, novelletta, Glogn ils diesch, 1937
*La sort de Gion Gelli Casaulta, novella historica, Glogn ils dudisch, 1938
*Quel de negin, novella, Glogn ils 13, 1939
*La miur che era ida ad alp, novella, Glogn ils 14, 1940
*Brulf, novella, Glogn ils 16, 1942
*Il tscheiver de Medel, skizza poetica, Glogn ils 19, 1945
*Toni Stin, novella Spazi, Glogn ils 19, 1945
*Enzacontas historiettas ord la Foppa, Glogn ils 20, 1946
*Tina, schar encrescher? Purtass neu! OSG, 1947
*Spel dutg de schuar, novella, Glogn ils 22, 1948
== Fontaunas ==
Nies Tschespet, tom 35, introducziun pg. 7-25 da [http://rm.wikipedia.org/wiki/Gion_Deplazes Gion Deplazas]
http.//www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D41358.php,Gion Deplazas [30-11-2009 14.49]
[[Category:Litteratura rumantscha]]
52ly4vmgj1aortocn94fcj2lpgbz77c
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
174920
174795
2026-10-25T14:09:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta */
174920
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]]
'''Artichels in oters idioms'''
* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''''digidi'' 2026'''
* [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]]
== Digitalisaziun in la Rumantscha ==
* [[Alas]]
== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==
=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]
=== Refurmaziun ===
* Cudesch da Psalms
=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
lvu4ikxn60lynhwzks7y86b4gt3347z
Iva (plaunta)
0
14868
174935
174439
2026-10-26T07:54:08Z
~2026-57226-23
24135
ort.
174935
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:2017-07-15 (095) Unidentified Achillea in Prägraten am Großvenediger.jpg|miniatura|Iva, eir ''plaunta d'iva'' u ''flur d'iva'' ]]
La plaunta '''iva''' (''Achillea moschata'') es üna spezcha d’achilleas (''Achillea''), chi tuocha tiers tar la famiglia ''asteracea''. Il nom ''iva'' deriva da la [[Latin|lingua latina]] ''abigere'' e managia aborter. Già daspö tschientiners vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunter manchaunza d’appetit u cumplicaziuns da stomi e bögl.<ref name=":0">Heini Hofmann: [https://www.rosenfluh.ch/media/doxmedical/2013/02/Iva__der_Geist_der_wilden_Fraulein.pdfWie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein» Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein»]. In: Rosenfluh.ch. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
== Iva ==
[[Datoteca:Iva (Likör).jpg|miniatura|Iva (licör)]]
L’iva es derasada in la regiun da las [[Alps]] orientelas e lur existenza es rara in las regiuns da chaltschina. Ella crescha pustüt sün territoris, chi cuntegnan ardschiglia, surtuot in zonas da greva, per solit daspera vadrets. As chatta l’iva – chi dvainta 5 fin 20 zentimeters ota – eir süls pros ed in ün otezza traunter 1500 fin 3400 m s. m.<ref name=":0" /> Lur temp da fluraziun es a partir da lügl ed avuost.
In [[chantun Grischun]] ho l’iva seguond differentas regiuns eir differents noms: In rumauntsch es que l’iva. In [[vallader]] as discuorra eir da la flur d’iva, invezza in [[puter]] da la plaunta d’iva.<ref name=":0" /> In [[Grischun talian|Grischun taliaun]] as disch «erba Iva»<ref name=":1">Luca Giabarri: ''[https://www.intangiblesearch.eu/show_ich_detail.php?db_name=intangible_search&lingua=tedesco&idk=ICH-FABTR-0000001157# Sammeln und Verwenden der Moschus Schafgarbe/Erba Iva in der Valchiavenna]''. In: Aess regionale Lombardia (Ediziun). Ouvra: Inventario del patrimonio immateriale delle regioni Alpine, 21 da lügl 2015. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> ed in [[Grischun tudas-ch]] as clamma las föglias da l’iva «Wildfräuli-Chrut» (erva da giunfra sulvedi), las fluors «Wildmännli-Chrut» (erva d’homin sulvedi) e quist sulvedis sun ün segn per ils spierts da muntagna.<ref name=":0" />
=== Plaunta medicinela ===
L’iva scu masdina es dateda bger pü inavous scu la [[Iva (licör)|bevranda alcoholica «Iva]]». Già il 16evel tschientiner nottet Conrad Gessner, naturalist e meidi da [[Turitg|Turich]], in sieu cudesch medicinel «Hortus Germaniae» sur l’effet medicinel da la plaunta. Pü tard, l’an 1768, avaiva il natüralist e meidi da [[Berna]], Conrad Haller, scrit, cha’ls abitants in muntagnas preparan ün tè d’iva, per la sandet da la digestiun.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva]''. In: Patrimoine Culinaire Suisse. Consulto ils 1 avrigl 2026</ref>
=== La ramassa d'iva in la Val Bergiaglia ===
In la [[Val Bregaglia|Val Bergiaglia]] ho la ramassa da l’iva üna luncha tradiziun, inua l’iva dvantaiva ramasseda e vendida fin ils ans 1970 in mantuns. Quist d’eira bsögnaivel scu guadagn suraint per ils purs e las puras da la muntagna. Il temp da ramassa cumanzaiva avaunt cha’s alpagiaiva la muaglia ed apaina cha quista d’eira sü’ls pros, as cuntinuaiva la ramassa in ot.<ref name=":1" />
Las reglas per la ramassa dvantaivan discutos traunter ils pü vegls da la cumünaunza ed ils proprietaris da las pas-chüras; uschè d’eiran ils lös ed eir la perioda da ramassa fixos. Ils vegls scoulaivan ils giuvens: per exaimpel scu cha’s clegia la plaunta. Scha quella es fras-cha, as stu cler giò las fluors cun precauziun, uschè cha nu’s s-charpa our las rischs. I d’eiran nempe ils giuvens, chi’d haun ramasso l’iva, chi pudaiva dürer püss dis, impustüt in otezzas e minchataunt d’eira il viedi uschè lunch, cha’ls passaivan il cunfin da la Svizra.<ref name=":1" />
[[Datoteca:Nuove bottiglie Braulio.jpg|miniatura|Braulino cun las nouvas etiquettas.]]
D’üna vart as ramassaiva l’iva per vender las ramass zieva la stagiun a’ls commerziants per la produciziun da’l «Braulino».<ref name=":1" /> Quist es ün licör tradiziunel da [[Buorm]], chi vain fat cun ervas sechedas e chi madüra duos ans in butschins da ruver. La recetta originela per Braulino es gnida sviluppeda l’an 1875 tra Franceso Peloni, ün botaniker.<ref>''Braulio''. In: amarobraulio.com. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref>
D’otra vart as ramassaiva l’iva per fer tè cun las flurs d’iva, chi dvantaivan sechedas, per der ün aroma a’l grappa cun flurs d’iva fres-chas, per fer licörs chasaun – iva e licör amar, ma minchataunt eir per metter aint scu spezcha in spaisas da charn.<ref name=":1" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Plantas]]
gi0ahisc91e7numzseuutwlre6izowd
174936
174935
2026-10-26T07:56:49Z
~2026-57226-23
24135
174936
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:2017-07-15 (095) Unidentified Achillea in Prägraten am Großvenediger.jpg|miniatura|Iva, eir ''plaunta d'iva'' u ''flur d'iva'' ]]
La plaunta '''iva''' (''Achillea moschata'') es üna spezcha d’achilleas (''Achillea''), chi tuocha tiers tar la famiglia ''asteracea''. Il nom ''iva'' deriva da la [[Latin|lingua latina]] ''abigere'' e managia aborter. Già daspö tschientiners vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunter manchaunza d’appetit u cumplicaziuns da stomi e bögl.<ref name=":0">Heini Hofmann: [https://www.rosenfluh.ch/media/doxmedical/2013/02/Iva__der_Geist_der_wilden_Fraulein.pdfWie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein» Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein»]. In: Rosenfluh.ch. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref>
== Iva ==
[[Datoteca:Iva (Likör).jpg|miniatura|Iva (licör)]]
L’iva es derasada in la regiun da las [[Alps]] orientelas e lur existenza es rara in las regiuns da chaltschina. Ella crescha pustüt sün territoris, chi cuntegnan ardschiglia, surtuot in zonas da greva, per solit daspera vadrets. As chatta l’iva – chi dvainta 5 fin 20 zentimeters ota – eir süls pros ed in ün otezza traunter 1500 fin 3400 m s. m.<ref name=":0" /> Lur temp da fluraziun es a partir da lügl ed avuost.
In [[chantun Grischun]] ho l’iva seguond differentas regiuns eir differents noms: In rumauntsch es que l’iva. In [[vallader]] as discuorra eir da la flur d’iva, invezza in [[puter]] da la plaunta d’iva.<ref name=":0" /> In [[Grischun talian|Grischun taliaun]] as disch «erba Iva»<ref name=":1">Luca Giabarri: ''[https://www.intangiblesearch.eu/show_ich_detail.php?db_name=intangible_search&lingua=tedesco&idk=ICH-FABTR-0000001157# Sammeln und Verwenden der Moschus Schafgarbe/Erba Iva in der Valchiavenna]''. In: Aess regionale Lombardia (Ediziun). Ouvra: Inventario del patrimonio immateriale delle regioni Alpine, 21 da lügl 2015. Consulto ils 9 avrigl 2026</ref> ed in [[Grischun tudas-ch]] as clamma las föglias da l’iva «Wildfräuli-Chrut» (erva da giunfra sulvedi), las fluors «Wildmännli-Chrut» (erva d’homin sulvedi) e quist sulvedis sun ün segn per ils spierts da muntagna.<ref name=":0" />
=== Plaunta medicinela ===
L’iva scu masdina es dateda bger pü inavous scu la [[Iva (licör)|bevranda alcoholica «Iva]]». Già il 16evel tschientiner nottet Conrad Gessner, naturalist e meidi da [[Turitg|Turich]], in sieu cudesch medicinel «Hortus Germaniae» sur l’effet medicinel da la plaunta. Pü tard, l’an 1768, avaiva il natüralist e meidi da [[Berna]], Conrad Haller, scrit, cha’ls abitants in muntagnas preparan ün tè d’iva, per la sandet da la digestiun.<ref>''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva]''. In: Patrimoine Culinaire Suisse. Consulto ils 1 avrigl 2026</ref>
=== La ramassa d'iva in la Val Bergiaglia ===
In la [[Val Bregaglia|Val Bergiaglia]] ho la ramassa da l’iva üna luncha tradiziun, inua l’iva dvantaiva ramasseda e vendida fin ils ans 1970 in mantuns. Quist d’eira bsögnaivel scu guadagn suraint per ils purs e las puras da la muntagna. Il temp da ramassa cumanzaiva avaunt cha’s alpagiaiva la muaglia ed apaina cha quista d’eira sü’ls pros, as cuntinuaiva la ramassa in ot.<ref name=":1" />
Las reglas per la ramassa dvantaivan discutos traunter ils pü vegls da la cumünaunza ed ils proprietaris da las pas-chüras; uschè d’eiran ils lös ed eir la perioda da ramassa fixos. Ils vegls scoulaivan ils giuvens: per exaimpel scu cha’s clegia la plaunta. Scha quella es fras-cha, as stu cler giò las fluors cun precauziun, uschè cha nu’s s-charpa our las rischs. I d’eiran nempe ils giuvens, chi’d haun ramasso l’iva, chi pudaiva dürer püss dis, impustüt in otezzas e minchataunt d’eira il viedi uschè lunch, cha’ls passaivan il cunfin da la Svizra.<ref name=":1" />
[[Datoteca:Nuove bottiglie Braulio.jpg|miniatura|Braulino cun las nouvas etiquettas.]]
D’üna vart as ramassaiva l’iva per vender las ramass zieva la stagiun a’ls commerziants per la produciziun da’l «Braulino».<ref name=":1" /> Quist es ün licör tradiziunel da [[Buorm]], chi vain fat cun ervas sechedas e chi madüra duos ans in butschins da ruver. La recetta originela per Braulino es gnida sviluppeda l’an 1875 tra Franceso Peloni, ün botaniker.<ref>''Braulio''. In: amarobraulio.com. Consulto ils 10 avrigl 2026</ref>
D’otra vart as ramassaiva l’iva per fer tè cun las flurs d’iva, chi dvantaivan sechedas, per der ün aroma a’l grappa cun flurs d’iva fras-chas, per fer licörs chasaun – iva e licör amar, ma minchataunt eir per metter aint scu spezcha in spaisas da charn.<ref name=":1" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Plantas]]
geqjpu3oa7mhvho5zx8nz6u4yty8h7p
Pavao Tekavčić
0
14915
174938
172898
2026-10-26T08:19:06Z
~2026-57000-17
24136
ussa redundant
174938
wikitext
text/x-wiki
{{sursilvan}}
'''Pavao Tekavčić''' (* 23. d'uost 1931 a [[Zagreb]]; † 19. da mars 2007 a Zagreb) era in [[linguistica|linguist]] e [[romanistica|romanist]] [[Croazia|croat]].
El ha studegiau lungatg e litteratura franzosa, taliana e latina alla facultad filosofica da Zagreb. Leu ha el 1963 doctorau cun ina dissertaziun davart il dialect istriot da [[Vodnjan|Dignano (Vodnjan)]]. Dil 1957 entochen il 1980 ha el luvrau sco asistent, dapi il 1965 sco docent e pli tard sco professer alla facultad filosofica da Zagreb, nua ch'el ha dociu linguistica romana e grammatica historica taliana. Dil 1980 entochen il 1983 ha el luvrau sco professer da linguistica taliana a [[Pula]].<ref>[https://enciklopedija.hr/clanak/tekavcic-pavao Tekavčić, Pavao. ''Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje.'' Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026.]</ref>
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
*[https://www.micura.it/de/index-ladinia/suche?artid=443 Roland Bauer: Pavao Tekavčić und das Rätoromanische. Nachruf und Bio-Bibliographie. ''Ladinia'', XXXII (2008), p. 7–18.]
*[https://enciklopedija.hr/clanak/tekavcic-pavao Tekavčić, Pavao. ''Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje.'' Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013. – 2026.]
{{DEFAULTSORT:Tekavcic, Pavao}}
[[Categoria:Linguists]]
[[Categoria:Romanists]]
fh1hlxxzjwdt974m3tw1cqc3p215i34
Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia
2
15003
174926
174869
2026-10-25T14:50:34Z
Bild-Sprache
22665
/* I. PROJECT: ARTITGELS DAVART LA DIGITILAZIUN EN LA RUMAUNTSCHA */
174926
wikitext
text/x-wiki
La lingua e cultura rumantscha porscha ina gronda varietad d’interessants temas per scriver latiers artitgels da Vichipedia. Il scriver d’artitgels serva dentant er per la cultivaziun ed il svilup da la lingua scritta.
Sin questa pagina chattais vus ina collecziun da propostas da trais projects. Questas servan sco inspiraziun e londeror pon vegnir scrittas gruppas d’ artitgels da Vichipedia, che collian ad in tema superiur. Las propostas èn vegnidas creadas sco punct da partenza '''per il lavuratori da Vichipedia al ''digidi'' ils 24 d'october 2026'''.
== '''I. PROJECT: ARTITGELS DAVART LA DIGITILAZIUN EN LA RUMAUNTSCHA''' ==
[[Datoteca:DEC-Gigaswitch-FDDI.jpg|miniatura|DEC-Gigaswitch-FDDI]]
A chaschun dal digidi dals 24 d'october 2026 vuless la Vichipedia Rumantscha lantschar in nov project che sa deditgescha a scriver artitgels enturn la digitalisaziun en la Rumantscha.
'''Propostas:'''
* ''[[digidi]]''
* Age of Empires: Computerspiel, bei dem ein Teil der Schweizer Armee in diesem militärischen Taktikspiel Rätoromanisch sprechen soll.
* Prototyp eines Computerprogramms, das alle fünf Idiome sowie Rumantsch Grischun sprechen kann.
* Chatbots «idiomVoice»: finale Version, mit dem das Idiom Sursilvan erlernt werden kann.
* «[[Alas]]» – il nouv sistem da translaziun
* [[Pledari Grond]]
* Programm da correctura
* [[Atlas dal Grischun Rumantsch]]
* Projects per scolars da WIkimedia: Ils project vegnan aunc testaus, perquei san ins aunc buca scriver in artechel sil termin dad oz (digidi 2026).
== '''II. PROJECT: 500 ONNS LINGUA SCRITTA RUMANTSCHA – GIUBILEUM 2027''' ==
[[Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - sehr alte Bücher 741000.jpg|miniatura|Biblioteca Rumantscha (Biblioteca claustrala Mustèr).]]
L’an 1527 aveva Gian Travers da Zuoz scrit la chanzun «Chianzun dalla guerra dal Chaste da Müs». Sia ovra vala sco ina da las emprimas perditgas litteraras da la lingua scritta rumantscha.
Uschia marchescha l’an 2027 il giubileum, numnà «500 onns lingua scritta rumantscha», che’d è er daventà in project per la Vichipedia Rumantscha.
=== '''Gruppa da lavur ''digidi'' 2026: Collavuraziun al project da «500 onns lingua scritta rumantscha»''' ===
Vi dal project per il giubileum «500 onns lingua scritta rumantscha» pos er ti collavurar:
* Scriver novs artitgels
* Translatar artitgels
* Fabritgar ora e concurrenzar artitgels davart il tema
* Far glistas sco p.ex. «gasettas rumantschas»
* Realisar atgnas ideas
* Fotografar per Wikimedia Commons
=== Propostas ===
=== '''1. Scriver biografias davart persunas undradas cun il «Premi grischun da litteratura»''' ===
Mintga onn vegn surdà il Premi grischun da litteratura. I mancan dentant anc bleras biografias sin la Vichipedia Rumantscha davart ils premiads e las premiadas. Ti pos contribuir al project «500 onns lingua scritta rumantscha» cun elavurar las biografias che mancan.
* Ina glista da las persunas undradas chattas ti en l'artitgel da la Wikipedia «[[Premi grischun da litteratura]]».
* I dat era ina glista da scripturs e scripturas rumantschas: [[Lista da scriptur:as rumantschs]].
'''Funtaunas per las biografias:''' Questas chattas ti en l'internet: p.ex. chasa editura, sin paginas-web d’organisaturs da cultura, artitgels da gasetta, nua ch’d è vegnì rapportà insatge dals premiads. Ma er en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtauna per artitgels».
=== '''2. Artitgels davart chanzuns, poesias e texts''' ===
I dat chanzuns veglias, popularas ed enconuschentas, sco p.ex. «[[Adieu a l'Engiadina|Adieu a l’Engiadina]]», ina da las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch. In'autra chanzun veglia ed enconuschenta che tutga er tar las emprimas chanzuns per chor viril en rumantsch è:
* [[A Trun sut igl ischi]]
'''Funtauna:''' Ina funtauna interessanta per l’artitgel «A Trun sut igl ischi» chattas ti en la glista da quest artitgel sut «Litteratura e funtaunas» en la dissertaziun da Laura Decurtins ''Chanti rumantsch!'' sin las paginas: 162–163 e 166–167).
=== '''Citar texts''' ===
'''Resguardar il dretg da l'autur:''' En l'artitgel da la chanzun da cor viril «Adieu a l’Engiadina» cumpara il text da la chanzun. Il dretg d'autur scada 70 onns suenter il di da la mort da l'autur. En cas da la chanzun «Adieu a l’Engiadina» è il dretg d’autur scadì.
'''Instrucziun per inserir il citat:'''
* Tscherna empè da «Modifitgar» la funcziun «Modifitgar il code»
* Scriva l'entschatta dal code: {{Citat|’’’Titel da la chanzun<nowiki>'''</nowiki>
* Lingia vida
* Scriva en l'emprima lingia da la chanzun, metter en in spazi vid, suenter il code:
* Scriva la proxima lingia, metta en in spazi vid e puspè il code: <nowiki><br /></nowiki>
* A la fin: ina lingia vida
* Inseri il code: |
* Scriver il num da l’autur:a
* <nowiki>Per finir il code: }}</nowiki>
'''Instrucziun per Citat cursiv:''' Sche ti vul avair il citat cursiv, stos ti tar mintga lingia anc metter en il suandant code a l'entschatta ed a la fin: ’’
'''Exempel concret'''
'''<nowiki>{{Citat|</nowiki>'''
'''<nowiki>''</nowiki>'''O nà, o madinà '''<nowiki><br /></nowiki>'''
'''<nowiki/>''''<nowiki/>'ch'eu non at he smanchà '''<nowiki><br /></nowiki>'''
'''<nowiki>''</nowiki>'''meis char comün natal …
'''|'''Andrea Bezzola'''<nowiki>}}</nowiki>'''
=== '''3. Artitgels ch'i dat gia en la Wikipedia Tudestga''' ===
Sche ti chattas buns artitgels en autras linguas davart in tema che t'interessa, pos ti er far ina translaziun en rumantsch. Mintgatant èn ils artitgels d'autras linguas però er interessants pervi da las funtaunas, ch'èn nizzaivlas per scriver in agen artitgel davart il tema.
'''Translaziuns en general'''
Las translaziuns vegnan fatgas cun in utensil da la Wikipedia, in tool, nua che duas colonnas da text sa chattan dasper – en la colonna sanestra cumpara il text original ed en la colonna dretga sa scriva la translaziun. I sa tracta d'ina procedura correcta tenor il dretg d'autur. N'emblida betg d'era translatar las funtaunas da l’artitgel.
'''Instrucziun:'''
* Selecziunar l'artitgel da la lingua originala
* Selecziunar cun in clic «Sprachen» (survart a dretga sur l'artitgel)
* Selecziunar cun in clic il link «+ Translate this page»
* Examinar las linguas: tudestg - rumantsch
* Selecziunar cun in clic «Start Übersetzung»
=== '''Propostas per translaziuns (u per scriver da nov) davart il tema «500 onns lingua scritta»''' '''Cudeschs vegls''' ===
* [[Cudesch da Psalms]]
* [[Cudesch da Schlarigna]]
'''Revistas e gasettas rumantschas'''
* [[Babylonia (Zeitschrift)]]
* [[Casa Paterna/La Pùnt]]
* [[Engadiner Wochenzeitung]]
* [[Gasetta Romontscha]]
* [[Nossa Baselgia]]
* [[Novitats]]
* [[Pöschtli]]
* [[Rhiiblat|Rhiiblatt]]
== Litteratura e funtaunas per Artitgels «500 onns lingua scritta» ==
* [https://chasaeditura.ch/auturs/ Chasa edittura rumatnscha]
* [https://www.rtr.ch/play/tv/detail/dis-da-litteratura?id=14112eb9-e609-463f-8150-78c1f76d650c RTR: Dis da litteratur]
* Dissertaziun da Laura Decurtins
* [https://www.e-lir.ch Lexicon istoric retic (LIR)]
* [https://www.e-periodica.ch/ e-periodica.ch]
* [https://www.e-periodica.ch/digbib/volumes?UID=ann-001 Annalas da la Societed Retorumantscha]
== '''III. PROJECTS DA VICHIPEDIA (internaziunal) PER LA VISIBILITAD DA DUNNAS EN IL MUND DIGITAL''' ==
[[Datoteca:CH-NB Archive Rudolf Zinggeler EAD-ZING-13773.tif|miniatura|Dunnas da Curaglia. Fotografia da: Rudolf Zinggeler. (Biblioteca Naziunela Svizra). ]]
=== '''Laschar vesair la vart svanida da l’istoriografia.''' '''Il passà ha bleras vistas – masculinas sco femininas''' ===
'''Projects da Wikipedia per la visibilitad da dunnas en il mund digital'''
Durant tschientaners n'eran las prestaziuns da las dunnas betg documentadas e appreziadas, uschia che dunnas èn fitg main preschentas en il mund digital ed er sin la Wikipedia.Il mund da la scienza digitala na duai betg mantegnair las inegualitads dal passà, mabain descriver la diversitad da nossa societad. Quella sa spievla en il mund digital e cun quel er sias inegualitads dal passà.Tras agens projects vul la Wikipedia midar questa situaziun torta cun Editathons ed inscunters per elavurar biografias da dunnas. Projects sco quests gidan a serrar questa rusna istorica. Las dunnas ch'eran speras da pli baud, duain puspè survegnir ina vista e daventar visiblas.
'''Decleraziun da la scienza sur da quai:'''
* '''Tradiziuns istoricas:''' Tradiziunalmain rimnavan ils archivs dal stadi surtut documents da politica, administraziun, militar ed economia. Quai èn tut champs, nua che umens d’ eran activs. Las prestaziuns da dunnas en la vita sociala, culturala e famigliara n'èn betg vegnidas documentadas uffizialmain e pli darar.
* '''Funtaunas zuppadas:''' documents davart dunnas existan per part bain, ma èn grevs da chattar. Savens vegnivan per exempel ils relaschs da dunnas archivads sut il num da lur consorts u parents masculins.
* '''Criteris da relevanza da Vichipedia:''' Per biografias independentas dovri funtaunas independentas suffizientas.
Betg tut las dunnas èn svanidas ord l’istografia, tschertas èn numnadamain zuppadas en ils archivs. Cunzunt la collavuraziun tranter vichipedianas e vichipedians cun bibliotecas, archivs ed instituziuns da perscrutaziun istorica po chaschunar bler per gist la preschientscha da las dunnas.
'''Projects da Vichipedia e Wikimedia'''
I dat numerus projects da Vichipedia ed era da Wikimedia enturn il mund che intervegnan per elavurar biografias da dunnas e lur preschientscha en il mund digital. La Vichipedia sa vesa confruntada cun la suandanta situaziun: Tge documents istorics èn gia vegnids publitgads, tgenins pon ins chattar e tgenins mancan anc sco funtaunas per l'enciclopedia che dovra els per publitgar biografias?
Archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas fan ina lavur da valur cun lur rimnadas e publicaziuns da documents che transmettan infurmaziuns or da la vita e las activitads da dunnas dal passà. Quai è ina basa preziusa per artitgels da Vichipedia, che po cun biografias curreger l'invisibladad en il mund digital.
=== Biografias per dunnas en la Rumantscha ===
Er en il Grischun e la Rumantschia sa chatta questa lavur da valur dad archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns e bibliotecas, perquai che’l project da la Vichipedia pudess er sa sviluppar sco in dals temas da la Rumantschia en collavuraziun cun archivs, fundaziuns, publicaziuns, instituziuns, bibliotecas ed auter pli. Uschia pudess ins sviluppar quest project sco in dals projects da la Vichipedia Rumantscha. Per quels ch'èn interessads dettia er la pussaivladad da prender part ad inscunters naziunals ed internaziunals davart il tema.
'''Plattafurmas cun funtaunas dal Grischun e da la Rumantscha sco exempel:'''
* Fundaziun, Chesa Planta, Samedan: Dunnas, Program da cultura 2021.
* Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden)
* Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
* Claustra San Jon Müstair
'''Descripziun curta dals exempels indumbrabels'''
'''Fundaziun, Chesa Planta:''' È vegnida fundada l'onn 1943 da las quatter descendentas da la famiglia de Planta Elisabeth von Planta, Marie von Planta, Nina von Gugelberg von Planta ed Anne Elisabeth Vischer von Planta. La finamira da la fundaziun: conservar la biblioteca rumantscha e da mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha. L’an 2021 stevan Dunnas en il center dal program da cultura da la chasa.
'''Archiv cultural da dunnas dal Grischun (Frauenkulturarchiv Graubünden):''' Ina fundaziun d'utilitad publica ch'è vegnida fundada l'onn 1997. Da quel temp mancavan documentaziuns davart la vita da dunnas en ils archivs istorics ed er lur nums na chattav'ins strusch en ils cudeschs istorics e lexicons. Dapi l'onn 1997 rimna l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun documents scrits, ma er purtrets e portatuns da persunas privatas: diaris, fotografias, chartas, autras actas, documents da dunnas activas (schurnalistas, architectas, dunnas d'affars, politicras etc.), documents d'uniuns, archivs d'associaziuns, archivs da partidas ed organisaziuns politicas sco er archivs d'interpresas e da fotografias. Tranter ils onns 2003 fin 2006 ha l’Archiv cultural da dunnas dal Grischun edì quatter toms cun var 1600 paginas davart il tema «Fraubünden» (Dunnas grischunas): «FrauenRecht» – «FrauenKörper» – «Frauenarbeit» – «fremdeFrau».
'''Lexicon da las dunnas en il Grischun:''' I dat in [https://www.buendnerinnen.ch/personen/ lexicon online da las dunnas en il Grischun], in'iniziativa da l'Archiv cultural da dunnas dal Grischun.
'''Institut da perscrutaziun da la cultura grischuna:''' El sa deditgescha er a l'elavuraziun da l'istorgia feministica. Era qua cumparan publicaziuns davart il tema sco per exempel il cudesch da Laura Decurtins: Starke Stimmen - Frauen in der Bündner Musikkultur. La publicaziun tematisescha l'invisibladad da dunnas en il mund da la musica dal Grischun, che sa preschenta sco sche mo umens avessan fatg sulettas istorgia da musica. Laura Decurtins è s'occupada cun la dumonda quant fitg che la cultura da musica en il Grischun era propi fatga senza dunnas. Cun las respostas a sias dumondas è vegnida reconstruida l'existenza da dunnas ch'èn s'engaschadas culturalmain en l'istorgia da musica dal Grischun.
'''Claustra San Jon Müstair:''' è vegnida fundada tenor ina legenda l'onn 775 da Carl il Grond. Enturn l’an 1200 èsi daventà ina claustra da dunnas e dapi lura èn dunnas sco abadessas e priuras s'occupadas dal convent e scrit istorgia.
=== Legendas ===
Biografias scuvertas da dunnas chatt'ins mintgatant er en las legendas. Sco p.ex.
* strias
* Adelheid (abadessa) Legenda «Dunna da la claustra, Agnes» – 1210 Miracul da la Hostia dal Sontg Sang: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]. I dat gia in artitgel en la Vichipedia tudestga cun il num: «Adelheid (Äbtissin)»
== Lista da dunnas dal chantun Grischun ==
Ina glista da dunnas dal chantun Grischun chattast ti sin la Vichipedia Tudestga sut il num: «'''Liste von Frauen aus dem Kanton Graubünden'''». En questa glista datti biografias da dunnas rumantschas ch'existan gia en tudestg, ma anc betg en rumantsch, sco p.ex. las dus biografias da:
* [[Barbara Bansi]] (1777–1863): pictura artista
* [[Chatrina Filli]] (1914–1983): scriptura
=== Propostas per artichels ===
* [[DUNNA Preis]]
* [[Anna de Planta]] (1858–1934)
* [[Chatrina C. Sartea]] (Emprima mesadas dal 19avel tschientaner), Scirptura rumantscha, da l'Engiadina Bassa (Vallader).
* [[Anna Wilhelmina Theobald]]
* [[Angelika de Planta]] (1478–1509), Abadissa
* [[Strias]]: (ina figura marginala «centrala»)
* [[Adelheid (abdessa)|Adelheid (abadessa)]]
== Funtaunas per biografias da dunnas ==
* [https://www.akademikerinnen.ch/sektionen/graubuenden/projekte/dunna-preis DUNNA Preis]
* Anna de Planta: [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/042432/2010-02-15/ Historisches Lexikon Schweiz] (HLS), ma eir: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=bmb-001%3A1935%3A0%3A%3A335 e-periodica]
* Chatrina C. Sartea:
* Anna Wilhemina Theobold: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2013:126::93 Annalas, Tom 126]
* Angelika de Planta: [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1499-die-calvenschlacht Pagina web claustra San Jon Müstair]
* Strias: [https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=ann-001:2011:124::193 Annalas, Tom 124]
* Adelheid (abdessa): [https://www.muestair.ch/kloster-st-johann/geschichte/1210-wunder-der-heilig-blut-hostie Pagina da web claustra Son Jon Müstair]
c9bge6qith3faq7hpze4de4u5q3hih3
Alas
0
15012
174900
174899
2026-10-25T11:59:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch */
174900
wikitext
text/x-wiki
«'''ALAS'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «ALAS» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref>Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref>''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Cooperaziun cun RTR ed otras institutiuns ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms e cun quistas datas voluminusas da la lingua cuntribuischa la chesa da media essenzielmaing a sviluper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intellligenza artificiela e profitescha al listess mumaint da lur meglioraziun.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
b0rwv36ceucbtei14daum4ezcchqh5k
174901
174900
2026-10-25T11:59:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Cooperaziun cun RTR ed otras institutiuns */
174901
wikitext
text/x-wiki
«'''ALAS'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «ALAS» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref>Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref>''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ed otras institutiuns ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms e cun quistas datas voluminusas da la lingua cuntribuischa la chesa da media essenzielmaing a sviluper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intellligenza artificiela e profitescha al listess mumaint da lur meglioraziun.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
knhnsztrzbk8914cdwupg1da1mi3ikc
174902
174901
2026-10-25T12:08:21Z
Bild-Sprache
22665
/* Collavuraziun cun RTR ed otras institutiuns */
174902
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref>Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref>''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ed otras institutiuns ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Cun las datas voluminusas da la lingua contribuischa uschè la chesa da media essenzielmaing a sviluper inavaunt ils systems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela. Al listess mumaint profitescha la chesa da medias eir da quist svilup da la meglioraziun. La Fundaziun Patriomoni Culturel RTR ho perque eir finanzo üna granda part il svilup d'«Alas».
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
suwm993mkvsx2xs08hfbdpd619ack85
174903
174902
2026-10-25T12:30:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Collavuraziun cun RTR ed otras institutiuns */
174903
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ed otras institutiuns ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
qh7ydlbzk95rf6nlh4c2ih62u8bapac
174904
174903
2026-10-25T12:31:22Z
Bild-Sprache
22665
/* Collavuraziun cun RTR ed otras institutiuns */
174904
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
c0sxeufqryzsqnsf59z5p7eatnjkrtr
174905
174904
2026-10-25T12:34:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Collavuraziun cun RTR e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR */
174905
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
tn6hhkkn3obvlvze2752ns839gt7np4
174906
174905
2026-10-25T12:34:38Z
Bild-Sprache
22665
174906
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» (publicho ils .... ) es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
spf9pliisbdby6quvro28x3y2naqwdd
174907
174906
2026-10-25T12:36:20Z
Bild-Sprache
22665
174907
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun in avrigl 2026 gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
0yhit8z52i5laa8qbwqqfqw3eif7myw
174908
174907
2026-10-25T12:59:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174908
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun in avrigl 2026 gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Uschè d'eira gnieu analiso ouravaint la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otrag gruppan avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
kuntubqxv32j6zepn1omjme0832atnu
174909
174908
2026-10-25T13:24:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174909
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun in avrigl 2026 gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Uschè d'eira gnieu analiso ouravaint la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otrag gruppan avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas ed il chantun Grischun.<ref name=":1" />
Indicaziun da funtaunas <references />
aue2q6cog2gqiupxg6718p4mrxkiidx
174910
174909
2026-10-25T13:24:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174910
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun in avrigl 2026 gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Uschè d'eira gnieu analiso ouravaint la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otrag gruppan avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas ed il chantun Grischun.<ref name=":1" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
5j08xf9gofn0kgutn0t6m78yfxu4ugi
174911
174910
2026-10-25T13:28:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174911
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun in avrigl 2026 gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages», perche cha in conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet, cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan proi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Uschè d'eira gnieu analiso ouravaint la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otrag gruppan avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas ed dal chantun Grischun.<ref name=":1" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
1v5aetxt4has4l3o1w7lu85v07jjks4
174912
174911
2026-10-25T13:34:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch */
174912
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna per il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun in avrigl 2026 gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun fich. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Uschè d'eira gnieu analiso ouravaint la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otrag gruppan avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
mjf2ztp2s6a3k8gxbxxknbjcihxohj6
174913
174912
2026-10-25T14:03:30Z
Bild-Sprache
22665
174913
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
5q0exzij6xt8p4qucd15ml0hi1quaxm
174914
174913
2026-10-25T14:03:49Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/HH]] a [[Alas]]
174913
wikitext
text/x-wiki
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
5q0exzij6xt8p4qucd15ml0hi1quaxm
174916
174914
2026-10-25T14:04:23Z
Bild-Sprache
22665
174916
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d' «ALAS» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
nxdhr9tqcwkbcu5ptwkbfsd0lheddib
174917
174916
2026-10-25T14:04:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e precursur d' «ALAS» */
174917
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ca9c3p7uanos5xb8faahtdbr8h9jyaw
174918
174917
2026-10-25T14:06:10Z
Bild-Sprache
22665
174918
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
ll1hbueds33l9be2e0fzexb3af70gpc
174919
174918
2026-10-25T14:07:30Z
Bild-Sprache
22665
174919
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''» e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho eir contribui essenzielmaing a la finanziaziun dal proget «Alas».<ref name=":3" /><ref name=":4" />
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
t2sca9fnxlhzxyd0t1cvuo41khmfqo1
174921
174919
2026-10-25T14:40:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174921
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».
e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho finanziazio proget «Alas», per part es il proget eir gnieu finanzo dal Fond naziunel svizzer .<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunala da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
==== Model e funtaunas da datas ====
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu funtauna da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizie Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
nqklhnwbig4pv7rlm1c64jwjukyqrp5
174922
174921
2026-10-25T14:41:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Model e funtaunas da datas */
174922
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».
e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho finanziazio proget «Alas», per part es il proget eir gnieu finanzo dal Fond naziunel svizzer .<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunala da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model e funtaunas da datas ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu funtauna da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizie Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
3z7bc7ftjrs9kezjwrnh6c97hw4l5ef
174923
174922
2026-10-25T14:45:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Model e funtaunas da datas */
174923
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».
e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho finanziazio proget «Alas», per part es il proget eir gnieu finanzo dal Fond naziunel svizzer .<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunala da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizie Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
ktltl4le2ipcxexk1yegpwf4klml575
174924
174923
2026-10-25T14:47:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
174924
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».
e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho finanziazio proget «Alas», per part es il proget eir gnieu finanzo dal Fond naziunel svizzer .<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunala da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizi Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
hhu1gkywhnkiysp3rp3t7qv3pmh95br
174925
174924
2026-10-25T14:49:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
174925
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».
e la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR ho finanziazio proget «Alas», per part es il proget eir gnieu finanzo dal Fond naziunel svizzer .<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunala da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizi Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
f35a5oekeobxg4oktwiu8hx98err46q
174927
174925
2026-10-25T15:00:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174927
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinatas traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunala da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizi Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
ot8x2r0od6t70b4veiwbeypx7k6jk3k
174928
174927
2026-10-25T15:03:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174928
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nu existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch' idiom.<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT, possedaiva bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exempels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d' «Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizi Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
nvgt9or96hnj7c4xavvfkdss3sspp79
174929
174928
2026-10-25T15:08:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch */
174929
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nun existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch'idiom,<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT possedaivan bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exaimpels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d'«Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget:''' La Fundaziun Patrimoni Culturel RTR e per part dal Fond naziunel svizzer.<ref name=":6" />
== Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL cun la finanziaziun da l'Uffizi Federel da Cultura e GR Digital. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
fmk4tmhoukb6i27wxs441f64amonyqd
174930
174929
2026-10-25T18:15:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» */
174930
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nun existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch'idiom,<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT possedaivan bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exaimpels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d'«Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget'''
Il proget «Alas» es gnieu finazio primamaing da la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR, per part ho eir surpiglio il Fond naziunel svizzer la finanziaziun. La funcziun «Correctura ortografica» es ün egen proget dadains il proget «Alas», chi'd es gnieu finanzio da l'Uffizi Federel da Cultura e dal GR Digital.<ref name=":6" />
== Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida impenteda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
ds7t9yr8y5493zl4jgxor5xjsn3n4aa
174931
174930
2026-10-25T18:17:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Colliaziuns */
174931
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nun existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch'idiom,<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT possedaivan bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exaimpels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas.<ref name=":1" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d'«Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget'''
Il proget «Alas» es gnieu finazio primamaing da la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR, per part ho eir surpiglio il Fond naziunel svizzer la finanziaziun. La funcziun «Correctura ortografica» es ün egen proget dadains il proget «Alas», chi'd es gnieu finanzio da l'Uffizi Federel da Cultura e dal GR Digital.<ref name=":6" />
== Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> Eir la Vichipedia serviva scu üna da las funtaunas da datas per il trenamaint d'Alas.<ref name=":6" />
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida sviluppeda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
ihn3xrswbmltreg3l6h9h4dyf9okaau
174932
174931
2026-10-25T18:19:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Svilup e prouvas */
174932
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter rumauntsch e tudas-ch scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la Lia Rumantscha, l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ====
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nun existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch'idiom,<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT possedaivan bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
==== Collavuraziun cun RTR ====
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
==== Svilup e prouvas ====
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da Turich. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exaimpels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas – eir la Vichipedia d'eira üna da quellas.<ref name=":1" /><ref name=":6" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d'«Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget'''
Il proget «Alas» es gnieu finazio primamaing da la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR, per part ho eir surpiglio il Fond naziunel svizzer la finanziaziun. La funcziun «Correctura ortografica» es ün egen proget dadains il proget «Alas», chi'd es gnieu finanzio da l'Uffizi Federel da Cultura e dal GR Digital.<ref name=":6" />
== Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* Uniun dals Grischs
* Flurina Plouda
* Uniun Rumantscha Grischun Central
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal chantun Grischun
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun.
* Pledari Grond
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* Vichipedia
* Lexicon istoric da la Svizra<ref name=":6" />
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida sviluppeda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
33x7hz3iz1srsmj1h9ncmptw8ogzncd
174934
174932
2026-10-25T21:09:04Z
Albinfo
2471
174934
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter [[Rumantsch dal Grischun|rumauntsch]] e [[Lingua tudestga|tudas-ch]] scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la [[Lia Rumantscha]], l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
=== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ===
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nun existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch'idiom,<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT possedaivan bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün' inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
=== Collavuraziun cun RTR ===
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
=== Svilup e prouvas ===
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realisier il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da [[Turitg|Turich]]. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica comutaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exaimpels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschniaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas – eir la Vichipedia d'eira üna da quellas.<ref name=":1" /><ref name=":6" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanslist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d'«Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
'''Finanziaziun dal proget'''
Il proget «Alas» es gnieu finazio primamaing da la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR, per part ho eir surpiglio il Fond naziunel svizzer la finanziaziun. La funcziun «Correctura ortografica» es ün egen proget dadains il proget «Alas», chi'd es gnieu finanzio da l'Uffizi Federel da Cultura e dal GR Digital.<ref name=":6" />
== Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''<ref name=":6" />
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* [[Uniun dals Grischs]]
* Flurina Plouda
* [[Uniun Rumantscha Grischun Central]]
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal [[chantun Grischun]]
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun
* [[Pledari Grond]]
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* [[Vichipedia]]
* [[Lexicon istoric da la Svizra]]
La funcziunlaited «Correctura ortografica» es gnida sviluppeda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
dojte1pnqlcedbg3oiedkzbc4ic9pql
174937
174934
2026-10-26T08:06:52Z
~2026-57226-23
24135
ort.
174937
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
«'''Alas'''» es ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela, chi sustegna la traducziun traunter [[Rumantsch dal Grischun|rumauntsch]] e [[Lingua tudestga|tudas-ch]] scu eir traunter tuot ils tschinch idioms rumauntschs. Que es il prüm sistem da traducziun, chi sustegna sper il rumauntsch grischun eir ils tschinch idioms. «Alas» es miss a disposiziun gratuitamaing e sainza procedura d'anunzcha e registraziun sur la pagina da la [[Lia Rumantscha]], l'avrigl 2026.<ref name=":3">Men-Duri Ellemunter LR: ''«ALAS» – ün nouv sistem da traducziun per tuot ils idioms e Rumantsch Grischun''. In: [https://www.allegra.online/nr04-sommer-26/pagina-rumantscha/2105-alas-uen-nouv-sistem-da-traducziun-tuot-ils-idioms-e-rumantsch-grischun Allegra], numer 4, ils 14 avuost fin 11 settember 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
== Svilup e precursur d'«Alas» ==
Già l'an 2022 ho la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] (RTR) lantscho ed introdüt üna traducziun automatica traunter rumauntsch grischun e tudas-ch, nempe ün program da traducziun, chi d'eira sviluppo tres «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":4">''Übersetzungsprogramm für die rätoromanische Sprache''. In: [https://www.liarumantscha.ch/sites/default/files/2025-04/MM_LR-RTR_Uebersetzungsprogramm%20für%20die%20raetoromanische%20Sprache.pdf Medienmitteilung Lia Rumantscha, RTR], 22 avrigl 2025. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref><ref name=":1">Melanie Nyfeler, Universität Zürich: ''[https://uepo.de/2026/05/19/raetoromanisch-ki-alas-von-uni-zuerich-und-lia-rumantscha-uebersetzt-in-alle-fuenf-varianten/ Rätoromanisch: KI «Alas» von Uni Zürich und Lia Rumantscha übersetzt in alle fünf Varianten]''. In: Das Übersetzungsportal. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
=== Svidas per l'intelligenza artificiela cun üna lingua pitschna scu il rumauntsch ===
Aint il muond digitel tuocha il rumauntsch tals uschè numnos «Low-Resource Languages». In conguel cun las linguas cun ün grand territori linguistic nun existan bgers texts in rumauntsch aint l'internet. Per trener programs da traducziun scu p. ex. «Alas» as drouva numerus texts digitalisos pustüt eir in minch'idiom,<ref name=":2">Angela Heldstab: ''[https://www.cl.uzh.ch/de/about-us/news/raetoromanisch-mt-explainer.html Forschungs-Blog: So funktioniert maschinelle Übersetzung für Rätoromanisch]''. In: Institut für Computerlinguistik, Universität Zürich (UZH). Consulto ils 25 ottober 2026.</ref> ma la presenza bassa disponibla aint l'internet cumplichaiva il svilup da sistems da traducziun. Applicaziuns d'IA scu ChatGPT possedaivan bainschi già tschertas cugnuschentschas, ma quistas nu bastaivan propi na. Perque significha «Alas» ün progress important e represchainta ün'inovited exclusiva per la diversited dal rumauntsch cun sieus idioms e sieu rumauntsch grischun.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/raetoromanisch/uebersetzungsprogramm-alas-deutsch-in-alle-raetoromanischen-idiome-uebersetzen Übersetzungsprogramm Alas – Deutsch in alle rätoromanischen Idiome übersetzen]''. In: RTR, Telesquard ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026. </ref>
=== Collavuraziun cun RTR ===
La chesa da media Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) creescha e tradüa di per di texts in differents idioms. Uschè contribuischa la chesa da media substanzielmaing a svilupper inavaunt ils sistems da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela e profitescha però al listess mumaint eir da quist svilup. La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) sustgnaiva e sustegna il proget «Alas» cun texts, contribuziuns e l'experienca cun «UZH spin-off ''Supertext''».<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":6">''[https://alas.liarumantscha.ch/about Autur:as dad ALAS]''. In: alas.liarumantscha.ch. Consulto ils 25 ottober 2025.</ref>
=== Svilup e prouvas ===
Strategias per progets per la transfurmaziun digitela dal rumauntsch vegnan coordinos traunter RTR, la Fundaziun Medias Rumauntschas, il Dicziunari Grischun e la Lia Rumauntscha. Ouravaint d'eira gnieu analiso la dumanda per ün sistem da traducziun e l'analisa ho musso, cha vschinaunchas, instituziuns, ma eir otras gruppas avran bsögn d'ün sistem da traducziun sün basa d'intelligenza artificiela.<ref name=":5" />
Per realiser il proget ho la Lia Rumantscha contacto ün gruppa da perscrutaziun d'AI da l'Universited da [[Turitg|Turich]]. Our dals prüms discuors resultaiva üna collavuraziun traunter la Lia Rumauntscha e l'Institut per linguistica computaziunela da l'Universited da Turich<ref name=":6" /> per svilupper «Alas», il prüm sistem da traducziun, chi es abel da tradür in tuots idioms ed eir in rumauntsch grischun.<ref name=":1" /> «Alas» dvaintaiva treno cun milliers exaimpels da texts, cun contribuziuns d'RTR, scu eir artichels da giazettas, ma eir cun bgeras ouvras litteraras, instrucziuns da mezs, texts ed artichels da vschinaunchas e dal chantun Grischun ed otras funtaunas da datas – eir la Vichipedia d'eira üna da quellas.<ref name=":1" /><ref name=":6" /> 27 persunas chi lavuran mincha di cun la lingua rumauntscha e chi faun part da differentas professiuns scu p. ex. traductur:as, magister:as, chanzlist:as, haun investo var 1'200 uras per il svilup d'«Alas» cun lur lavur per s-chaffir traducziuns in la qualited bsögnaivla e per controller prüms prototips.<ref name=":3" />
=== Finanziaziun dal proget ===
Il proget «Alas» es gnieu finazio primamaing da la Fundaziun Patrimoni Culturel RTR, per part ho eir surpiglio il Fond naziunel svizzer la finanziaziun. La funcziun «Correctura ortografica» es ün egen proget dadains il proget «Alas», chi'd es gnieu finanzio da l'Uffizi Federel da Cultura e dal GR Digital.<ref name=":6" />
== Model a basa e funtaunas da datas per «Alas» ==
«Alas» as basa sün ün model ''open source''. Uschè paun specialists svess examiner e svilupper inavaunt «Alas».<ref>''[https://www.persoenlich.com/digital/ki-ubersetzt-alle-ratoromanischen-idiome ALAS. KI übersetzt alle rätoromanischen Idiome]''. In: persoenlich.com ils 28 avrigl 2026. Consulto ils 25 ottober 2026.</ref>
'''Funtaunas da datas per il trenamaint:'''<ref name=":6" />
* Fundaziun Medias Rumantschas
* RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
* [[Uniun dals Grischs]]
* Flurina Plouda
* [[Uniun Rumantscha Grischun Central]]
* Scola auta da pedagogia dal Grischun
* Uffizi per la scola populara ed il sport dal [[chantun Grischun]]
* Revista digl noss Sulom
* las vischnancas dal territori rumantsch ed il chantun Grischun
* [[Pledari Grond]]
* Fedlex
* FineWeb2
* FinePDFs
* [[Vichipedia]]
* [[Lexicon istoric da la Svizra]]
La funcziunalited «Correctura ortografica» es gnida sviluppeda a basa da la correctura dal Pledari Grond e sviluppeda in collavuraziun con Pro Svizra Rumantscha, la Lia Rumantscha e la firma far ScRL. <ref name=":6" />
== Colliaziuns ==
* [https://alas.liarumantscha.ch/ alas.liarumantscha.ch]
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Rumantschia]]
[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Scienza dals computers]]
[[Categoria:Lingua rumantscha]]
56xnc711zjyu5pidmqh43pyt67n8yqs
Utilisader:Bild-Sprache/HH
2
15013
174915
2026-10-25T14:03:49Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/HH]] a [[Alas]]
174915
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Alas]]
qc6ynzi522q7hlh400mmaky1lsd20y6