Chantun Tessin

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rm">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>rmwiki</dbname>
    <base>https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Multimedia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discussiun</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilisader</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Utilisader discussiun</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia discussiun</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteca</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datoteca discussiun</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki discussiun</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Model</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Model discussiun</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agid</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Agid discussiun</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoria discussiun</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Chantun Tessin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>844</id>
    <revision>
      <id>174964</id>
      <parentid>164200</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6171" sha1="ryrxpuj4ptdkyv9ske82ju0g68bzl1d" xml:space="preserve">{{Quest artitgel|tracta il chantun. Per il flum vesair [[Tessin (flum)]].}}
{{Infobox Chantun svizzer
|chantun =        Tessin
|abreviaziun =    TI
|chantun_en =     1803
|armas =          Image:Wappen Tessin matt.svg
|bandiera =       Image:Flag of Canton of Tessin.svg
|chapitala =      [[Bellinzona]]
|populaziun =     346'539 &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;
|area =           2'812
|vischinancas =   135
|charta =         Image:Karte Lage Kanton Tessin 2015.png
|linguatgs =      [[lingua taliana|talian]]
|charta_chantun = Karte Kanton Tessin 2010 2.png}}

'''La republica ed il chantun Tessin''' ([[lingua taliana|talian]]: '''''Ticino''''') è in [[Chantuns da la Svizra|chantun]] da la [[Svizra]]. Sco [[Chantun Genevra|Genevra]], [[Chantun Neuchâtel|Neuchâtel]], e [[Chantun Giura|Giura]], quest chantun dir [[republica]] a ella sezza, ina part da la [[Svizra|Confederaziun Svizra]].

== Geografia ==
[[Datoteca:Aerial photographs 2010-by-RaBoe-46.jpg|thumb|left|200px|Lai da Lugano]]
Il chantun Tessin sa chatta en il sid da la Svizra. Il chantunt è quasi dal tuttafatg circunda per l'[[Italia]] che giascha en il ost, il vest ed il sid. En il nord giaschan il chantuns dal [[Vallais]] ed il [[Chantun Uri|Uri]], ed en il nordost dal chantun, giascha il [[Grischun]].

Sia surfatscha è da 2,812 km², dal qual trais quarts èn considerà productiv. Guauds cuvreschan in terz dal territori, però era ils lais [[Lago Maggiore|Maggiore]] e [[Lai da Lugano|Lugano]] cumponan ina part considerabel dal chantun. 


* ''Pli aut culm'': [[Piz Valragn]] (3402 m.s.m.)
* ''Punct il pli bass:'' [[Lago Maggiore]] (193 m.s.m)

Il [[Monte Ceneri]] parte il chantun [[Tessin]] en duas parts: il [[Sopraceneri]], al nord ed il [[Sottoceneri]] al sid.
=== Lais ===
[[Datoteca:Maggia-Delta.jpg|thumb|left|200px|none|[[Lago Maggiore]]]]
* [[Lago Maggiore]] (''Verbano''), nord dal Tessin ([[Sopraceneri]])
* [[Lai da Lugano]] (''Ceresio''), sid dal Tessin ([[Sottoceneri]])
* [[Lai da Com]]o, (''Lario''), sid dal Tessin ([[Sottoceneri]]), malgrà che il lai na fatg part da la svizra, la batschida dal lai fa part da la Svizra.

== Politica ==
=== Legislativa ===
L'autoritad legislativa è il cussegl grond (''Gran Consiglio'') che dumbra 90 commembers e vegn elegì dal pievel tenor procedura da maiorz per quatter onns (tenor la constituziun veglia l'emprim per dus, lura per trais onns). La presidenta dal cussegl grond è Monica Duca Widmer (PCD).

=== Executiva ===
La Regenza dumbra tschintg commembers e vegn elegida dal pievel era tenor procedura da maiorz e medemamain per quatter onns. Il presidi mida annualmain en roda.
Ils cussegliers guvernativs e las cusseglieras guvernativas en uffizi e lur departaments correspundents èn:
* ''Departament da la sanadad'', Paolo Beltraminelli (PCD, dapi 2011)
* ''Departament dal territori'', Claudio Zali (Lega, dapi 2013)
* ''Departament d'educaziun, cultura e dal sport'', Manuele Bertoli (PSS, dapi 2011)
* ''Departament da finanzas ed da l'economia'', Laura Sadis (PLD, dapi 2007)
* ''Departament dals instituziuns'', Norman Gobbi (Lega, dapi 2011)
La presidenta da la regenza per l'onn 2014 è Manuele Bertoli, vicepresident Norman Gobbi. Manader da la chanzlia chantunala è Giampiero Gianella.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140829080743/http://www4.ti.ch/poteri/cds/governo/consiglio-di-stato/ ''Il Consiglio di Stato'']&lt;/ref&gt;

== Citads, lieus e cuntradas ==
Las suandantas vischnancas dal chantun han dapli che 5'000 abitants (stan: 31. december 2011)
* [[Lugano]], 60'815 abitants (2011)
* [[Bellinzona]], 17'544 abitants (2011)
* [[Locarno]], 15'303 abitants (2011)
* [[Mendrisio]], 14'321 abitants (2011)
* [[Giubiasco]], 8'364 abitants (2011)
* [[Chiasso]], 7'776 abitants (2011)
* [[Minusio]], 7'090 abitants (2011)
* [[Capriasca]], 6'495 abitants (2011)
* [[Losone]], 6'372 abitants (2011)
* [[Biasca]], 6'026 abitants (2011)
* [[Massagno]], 5'886 abitants (2011)
* [[Ascona]], 5'453 abitants (2011)

Per ulteriuras vischnancas vesair: [[Vischnancas dal chantun Tessin]]

=== Districts ===
[[Datoteca:Karte Kanton Tessin Bezirke 2010 2.png|200px|thumb|right|Districts dal chantun Tessin]]
Il chantun Tessin è politicamain partì en otg districts (ils districts èn puspè partids en 37 circuls):
* [[Mendrisio (district)|Mendrisio]] cun ils circuls da Mendrisio, Balerna, Caneggio, Stabio e Riva San Vitale
* [[Lugano (district)|Lugano]] cun ils circuls da Lugano Est, Lugano Ovest, Ceresio, Magliasina, Agno, Sessa, Paradiso, Vezia, Breno, Capriasca e Taverne
* [[Locarno (district)|Locarno]] cun ils circuls da Locarno, Isole, Onsernone, Gambarogno, Melezza, Navegna e Verzasca
* [[Vallemaggia (district)|Vallemaggia]] cun ils circuls da Rovana, Maggia e Lavizzara
* [[Bellinzona (district)|Bellinzona]] cun ils circuls da Bellinzona, Ticino e Giubiasco
* [[Riviera (district)|Riviera]] cun ils circuls da di Riviera
* [[Blenio (district)|Blenio]] cun ils circuls da Malvaglia, Acquarossa e Olivone
* [[Leventina (district)|Leventina]] cun ils circuls da Giornico, Faido, Quinto e Airolo
''Vesair era:'' [[Districts dal chantun Tessin]]

== Vischnancas ==
Dapi il 14 d'avrigl 2013 ha il Tessin 135 [[Vischnancas dal chantun Tessin|vischnancas]] ed 8 [[Districts dal chantun Tessin|districts]].

== Istorgia ==
''Vesair [[Istorgia dal chantun Tessin]].''

== Referenzas ==
&lt;references/&gt;

== Musica ==
* Marcello Sorce Keller,“Canton Ticino: una identità musicale?”, Cenobio, LII(2003), April-June, pp. 171-184; auch später veröffentlicht in Bulletin - Schweizerische Gesellschaft für Musikethnologie und Gesellschaft für die Volksmusik in der Schweiz, October 2005, pp. 30-37.

== Colliaziuns ==
* [https://web.archive.org/web/20120123032538/http://www.ti.ch/ Pagina d'internet uffiziala dal chantun Tessin]
* [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/regionen/regionalportraets/tessin/blank/kennzahlen.html Statistica uffiziala (tudestg)]
* Artigel [http://www.e-lir.ch/index.php?lemma=Tessin&amp;Submit2=tschertgar&amp;lemma_lang=r&amp;id=449 ''Tessin''] en il [[Lexicon istoric retic|Lexicon Istoric Svizzer]]

{{Chantuns svizzers}}

[[Categoria:Chantuns da la Svizra|Tessin]]
[[Categoria:Chantun Tessin]]</text>
      <sha1>ryrxpuj4ptdkyv9ske82ju0g68bzl1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>849</id>
    <revision>
      <id>174975</id>
      <parentid>172906</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173730" sha1="13rn21huq9we5f6j4ibcyzgzeesaval" xml:space="preserve">{{Infobox terra
|NUM                        = &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''Republica Federala da la Germania'''&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
'''Bundesrepublik Deutschland'''&lt;font size=&quot;-1&quot;&gt; (tudestg)&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
|MALETG-BANDIERA            = Flag of Germany.svg
|MALETG-BANDIERA-LADEZZA    = 150px
|ARTITGEL-BANDIERA          = 
|MALETG-VOPNA               = Coat of arms of Germany.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA       = 100px
|ARTITGEL-VOPNA             = 
|PAROLA                     = Einigkeit und Recht und Freiheit&lt;br /&gt;''(Unitad e dretg e libertad)''
|LINGUA-UFFIZIALA           = tudestg
|CHAPITALA                  = [[Berlin]]
|FURMA-DA-STADI             = republica parlamentara
|FURMA-DA-REGENZA           = democrazia parlamentara 
|SCHEF-DA-STADI             = president federal [[Frank-Walter Steinmeier]]
|SCHEF-DA-REGENZA           = chancelier federal [[Friedrich Merz]]
|SURFATSCHA                 = 357&amp;nbsp;375,62
|ABITANTS                   = 83&amp;nbsp;149&amp;nbsp;300 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html ''Bevölkerungs­fortschreibung auf Grundlage des Zensus 2011''.] ''Statistisches Bundesamt'', consultà ils 8 da schaner 2020.&lt;/ref&gt;
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 228 
|MUNAIDA                    = 1 euro = 100 cents
|INDEPENDENZA               = 
|IMNI-NAZIUNAL              = ''Lied der Deutschen''
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA   = 3 d’october (Di da l’unitad tudestga)
|FUNDAZIUN                  = 23 da matg 1949
|ZONA-D-URARI               = UTC+1 MEZ &lt;br /&gt;UTC+2 MESZ (mars-october)
|NUMER-DA-L-AUTO            = D
|INTERNET-TLD               = .de
|PRESELECZIUN-TELEFON       = +49
|MALETG-POSIZIUN            = EU-Germany.svg
|MALETG1                    = Deutschland_politisch_2010.png
}}

La '''Germania''' (furma uffiziala Republica Federala da la Germania, en la lingua da mintgadi er Republica Federala Tudestga, RFT; tudestg: Bundesrepublik Deutschland, BRD) è in stadi federal situà en l’[[Europa Centrala]]. Il stadi da dretg democratic e social&lt;ref&gt;''Bundeszentrale für politische Bildung'': [http://www.bpb.de/politik/grundfragen/deutsche-demokratie/39286/grundlagen ''Grundlagen''], consultà ils 7 da matg 2013.&lt;/ref&gt; consista dals 16 pajais federativs tudestgs. La chapitala da la Germania è [[Berlin]].

La Germania cunfinescha cun nov stadis; ultra da quai vegn il stadi cunfinà da dus spazis natirals: en il nord da la [[Mar dal Nord]] e [[Mar da l’Ost]] ed en il sid da las [[Alps]]. L’entir territori dal pajais è situà en la zona temprada. Cun bundant 81 milliuns abitants è il pajais populà vaira spess.

La Germania è in commember fundatur da l’[[Uniun europeica]] ed a medem temp il stadi da l’UE cun il pli aut dumber da la populaziun. Ensemen cun 18 ulteriurs commembers da l’UE furma la Germania l’uniun monetara da la zona da l’euro. La Germania è commembra da las [[Naziuns unidas]], da l’[[Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa]], da la [[NATO]], dals [[G7]] e dals [[G20]]. En Germania sa chatta la sedia da la [[Banca centrala europeica]], dal [[Tribunal maritim internaziunal]] sco er da l’[[Uffizi da patentas europeic]]. La Germania è in stadi da grond’influenza politica entaifer l’Europa ed in pajais partenari tschertgà a nivel internaziunal.

Tenor il product naziunal brut è la Germania la pli gronda economia publica da l’Europa e la quart gronda dal mund. L’onn 2012 figurava il pajais sco terz gronda naziun dad export e dad import. L’[[Indicatur dal svilup uman]] classifitgescha la Germania sco pajais autsviluppà.

== Curta survista istorica ==
[[Datoteca:Brandenburger_Tor_morgens.jpg|thumb|240px|Il Brandenburger Tor a Berlin – simbol da l’unitad tudestga]]
Il svilup istoric da la Germania sa lascha persequitar enavos fin als Indogermans en il temp preistoric. En il decurs dal temp ha il pajais cumpiglià differents territoris e pievels; ad in stadi naziunal è el sa sviluppà pir en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. En rom da la migraziun dals pievels era l’[[Imperi roman occidental]] dà ensemen en il decurs dal 5avel tschientaner. Sinaquai èn s’etablids stadis successurs german-romans, dals quals il [[Reginavel dals Francs]] ch’è vegnì fundà dals [[Merovings]] dueva sa mussar sco il pli impurtant. En il decurs dal temp medieval tempriv ha il Reginavel dals Francs expandì sut ils [[Carolings]]; dal temp da [[Carl il Grond]] cumpigliava el vastas parts da la Germania dad oz, dal [[Benelux]], da la [[Frantscha]], da l’[[Italia]], da la [[Svizra]] e da l’[[Austria]]. Suenter la spartiziun da l’imperi carolingic è il [[Reginavel ostrofrancon]] daventà l’origin da la Germania da pli tard. Quai però senza ch’i fiss gia sa furmà en il temp medieval ina ‹schientscha naziunala tudestga›: l’imperi roman-tudestg (ch’è vegnì numnà a partir dal temp medieval tardiv [[Sontg Imperi roman]]) aveva in caracter surnaziunal ed ha er survegnì pli e pli fitg in caracter surstatal. La pussanza ‹statala› dals retgs ed imperaturs roman-tudestgs era bler main exprimida che quai ch’igl era il cas en ils reginavels da l’Europa dal Vest; da l’autra vart sa chattavan ils numerus signurs territorials en ina posiziun vaira ferma. Quai ha furmà la basa dal federalissem tudestg ch’ha impedì fin la fin dal Sontg Imperi roman ch’i sa sviluppia ina ferma pussanza centrala. Las grondas sfidas per il Sontg Imperi en il temp modern tempriv han furmà la refurmaziun e cuntrarefurmaziun e la [[Guerra da trent'onns]].

Suenter la dissoluziun dal [[Sontg Imperi roman]] l’onn 1806 e la victoria cunter [[Napoleun]] l’onn 1813 en la [[Battaglia dals pievels sper Lipsia]] è sa furmada il 1815 la [[Confederaziun tudestga]] en furma d’ina lia lucca. Durant la [[Revoluziun dal 1848/49]] è sa constituì cun l’[[Assamblea da Francfurt]] l’emprim parlament tudestg; pervi da las bleras resistenzas ha quel però be existì durant in onn. La Confederaziun tudestga ha perdurà fin il 1866; alura èn las tensiuns tranter l’[[Austria]] e la [[Prussia]] per la posiziun predominanta proruttas en in conflict avert. La Prussia ha gudagnà cun meds militars, uschia ch’igl è sa furmada il 1867 la [[Confederaziun da la Germania dal Nord]] che steva sut la direcziun da la [[Prussia]]. Suenter la [[Guerra tudestg-franzosa]] dal 1870/71 han ins proclamà il 1871 l’[[Imperi tudestg]] sco emprim stadi naziunal tudestg. 

Durant l’uschenumnà ‹temp da fundaziun› è la Germania daventada la pli gronda pussanza economica da l’[[Europa]]. Suenter la sconfitta en l’[[Emprima Guerra mundiala]] è prorutta il 1918 la [[Revoluziun da november]]; la finala han ins fundà ina republica parlamentar-democratica. La [[Republica da Weimar]] ha bain enconuschì ils onns 1920 sco ‹decenni dad aur›, ma è stada segnada d’instabilitad politica. La crisa economica mundiala e la ‹praisa da la pussanza› tras ils naziunalsocialists sut [[Adolf Hitler]] han mess ina fin a l’emprim stadi tudestg democratic. Dal 1933 al 1945 è suandà il temp dal naziunalsocialissem; inimis da la dictatura totalitara e rassistica èn vegnids persequitads ed assassinads sistematicamain, entant ch’il reschim sa stentava da schlargiar ils cunfins dal stadi. Questas tendenzas èn idas a finir en la [[Segunda Guerra mundiala]] ch’è vegnida iniziada a moda decisiva da la Germania, ha manà a mazzaments en massa (incl. il [[holocaust]]) ed è ida a fin ils 8 da matg 1945 cun la capitulaziun senza cundiziuns da la Germania.

Las quatter pussanzas victuras alliadas han sutdividì la Germania e [[Berlin]] en ina zona d’occupaziun da l’ost e trais dal vest. En las trais zonas dal vest è sa furmada ils 23 da matg 1949 cun la proclamaziun da la constituziun (''Grundgesetz'') la [[Republica Federala Tudestga]], entant che la zona da l’ost è sa transfurmada en la [[Republica democratica tudestga]] (RDT) socialistica.&lt;ref&gt;Steffen Alisch: ''Die DDR von Stalin bis Gorbatschow: der sowjetisierte deutsche Teilstaat 1949 bis 1990'', en: Hans-Peter Schwarz (ed.): ''Die Bundesrepublik Deutschland. Eine Bilanz nach 60 Jahren.'' Böhlau, Cologna 2008, [https://books.google.de/books?id=OThqlaLQjFIC&amp;pg=PA135 p. 135ss.]&lt;/ref&gt;  Durant la [[Guerra fraida]] è la Germania restada dividida, enfin ch’igl è vegnì ils 9 da november 1989 a la crudada dal [[Mir da Berlin]]. Quest eveniment ha furmà il resultat d’ina revoluziun paschaivla en la Republica democratica tudestga ch’ha la finala manà al collaps da la dictatura statala. Ils 3 d’october 1990 ha gì lieu la reuniun da la Germania; quest ‹Di da l’unitad tudestga› vegn festivà dapi lura sco festa naziunala. Ultra da quai è la Germania in commember fundatur da l’[[Uniun europeica]] ch’è sa furmada il 1992 (a basa da la lavur da las instituziuns antecessuras) e vala sco in dals motors da l’integraziun europeica.

== Istorgia da la noziun ==
=== Tudestg ===
[[Datoteca:Sachsenspiegel.jpg|thumb|180px|Il term «düdesch lant» cumpara gia en il Sachsenspiegel dal 1369]]
Las prefurmas etimologicas da ‹deutsch› muntavan oriundamain ‹appartegnent al pievel›; l’adjectiv sa referiva l’emprim als dialects dals [[Germans]] dal territori continental dal vest.&lt;ref&gt;Wilhelm Schmidt: ''Geschichte der deutschen Sprache. Ein Lehrbuch für das germanistische Studium.'' 7. ed. repassada, Stuttgart/Lipsia 1996, p. 80s.&lt;/ref&gt; La denominaziun ‹Deutschland› vegn duvrada dapi il 15avel tschientaner, è però gia cumprovada en singuls documents pli vegls.&lt;ref&gt;En la translaziun da Francfurt da la Bulla dad aur (ca. 1365) hai num ''Dutschelant''.&lt;/ref&gt; Anc pli baud èn be enconuschentas formulaziuns sco ‹ein deutsches Land› u ‹die deutschen Länder›, ma betg la furma definita singulara ‹das deutsche Land›. Ins manegiava qua pajais cun ina classa dirigenta che sa referiva en la revendicaziun da sia pussanza politica al [[Reginavel ostrofrancon]], il [[Sontg Imperi roman]] da pli tard. En in cudesch dal 1487 è per exempel cuntegnida la formulaziun «in teutschen landen lassen machen».&lt;ref&gt;Wolfenbütteler Digitale Bibliothek: [https://web.archive.org/web/20160304210019/http://diglib.hab.de/wdb.php?dir=inkunabeln/50-2-med-2f ''Johann von Cube'', Basilea 1487, p. 6], consultà ils 7 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

Ils terms vegnivan duvrads sco sinonims surtut per structuras (pre-)statalas ch’eran sa furmadas en territoris da lingua tudestga u che stevan sut domini tudestg. Il [[Sontg Imperi roman]] era sa sviluppà en il 10avel tschientaner or da la part orientala dal [[Reginavel dals Francs]]. Tranter il 12avel tschientaner ed il 1648 è l’Imperi sa sviluppà ad ina confederaziun da stadis che purtava per part er il num ‹Sontg Imperi roman da naziun tudestga›. Suenter la fin da l’Imperi l’onn 1806 han l’[[Imperi da l’Austria]], il [[Reginavel da la Prussia]] e la [[Confederaziun dal Rain]] dominà il svilup politic e statal en il territori tudestg. Sco lia statala che dueva segirar la naziunalitad tudestga è suandada suenter il 1815 ([[Congress da Vienna]]) la Confederaziun tudestga che steva sut la direcziun da l’Austria. La concurrenza tranter l’[[Austria]] e la [[Prussia]] per l’egemonia entaifer il territori tudestg è s’agravada al dualissem tudestg. Cun la [[Guerra tudestga]] e la [[Battaglia sper Königgrätz]] ha la Prussia decidì quel a sia favur.

En dus pass ha la Prussia sinaquai unì a partir dal 1867 en in stadi vastas parts dal territori da lingua tudestga. Quai è succedì en furma d’unitads statalas che sa basavan sin la situaziun da dretg da la Confederaziun tudestga&lt;ref&gt;Bardo Fassbender: ''Auswärtige Zuständigkeiten bundesstaatlicher Gliedstaaten: Die Entstehung des Prinzips der dynamischen Verweisung im Zeitalter der Gründung des Deutschen Reiches (1866–1871)'', en: ''Jahrbuch des öffentlichen Rechts der Gegenwart'', tom 53 (2005), p. 207, qua p. 270s.&lt;/ref&gt;, ma ch’accentuavan la predominanza da la Prussia. La [[Confederaziun da la Germania dal Nord]] cumpigliava be ils stadis situads en il nord da la lingia da la Main; en in segund pass è suandada il 1871 la proclamaziun da l’Imperi tudestg ch’enserrava uss l’entir territori da la Germania.

=== Germania ===
En il decurs da la [[Revoluziun da november]], ch’è prorutta il 1918 suenter la fin da l’[[Emprima Guerra mundiala]], èn ils prinzis federals vegnids sfurzads d’abditgar. Suenter la fin da la monarchia han ins ponderà da numnar la nova furma statala ‹Republica tudestga› u ‹Republica da la Germania›; ma la finala ha er l’uschenumnada ‹[[Republica da Weimar]]› mantegnì la denominaziun uffiziala ‹Imperi tudestg›.

Cun la fin da la monarchia habsburgaisa è sa furmada la Republica da l’Austria tudestga. Quella è sa stentada il 1919 da sa colliar cun l’Imperi tudestg; pervi dal scumond da vart da las pussanzas victuras n’ha quest pass però betg pudì vegnir realisà.

Suenter la Segunda Guerra mundiala han las pussanzas victuras duvrà il term ‹Germania/Deutschland› exclusivamain per l’Imperi tudestg (pia senza l’[[Austria]]). Il 1949 han ils [[Stadis Unids]] e la [[Gronda Britannia]] inizià la fundaziun da la [[Republica Federala Tudestga]], entant che l’Uniun sovietica ha mess ad ir la [[Republica democratica tudestga]]. Il cussegl parlamentar da la Republica Federala ha discussiunà da cuntinuar cun il diever dal num ‹Imperi tudestg›; ma la finala èn ins vegnì a la conclusiun che quel haja en il fratemp «in accent agressiv» ed ha perquai fatg diever per l’emprima giada uffizialmain da la denominaziun ‹Germania/Deutschland›. La «forza d’integraziun emoziunala dal num e sia paisa areguard il dretg statal» duevan gidar a furmar l’identitad e suttastritgar la cuntinuitad dal nov stadi. La Republica democratica tudestga n’ha bain betg duvrà il term ‹Germania/Deutschland› directamain en il num; tenor l’emprim artitgel da la constituziun dal 1949 dueva el però valair sco noziun sinonima al num ‹Republica democratica tudestga›. Pli tard ha la RDT quasi be pli duvrà l’attribut ‹tudestg› resp. l’agiunta «...da la RDT». L’unificaziun tudestga dal 1990 dueva alura puspè manar ensemen ils territoris oriunds ad in’unitad statala.&lt;ref&gt;Heinrich August Winkler: ''Die deutsche Frage ist gelöst, die europäische Frage ist offen. 60 Jahre Bundesrepublik: Rückblick und Ausblick'', en: ''Geschichte in Wissenschaft und Unterricht'' 60, 2009, carnet 9, p. 490–494.&lt;/ref&gt;

En il decurs dals tschientaners èn intgins territoris sa sviluppads independentamain da la sfera da pussanza tudestga ed èn sa schliads dal [[Sontg Imperi roman]]. Tranter auter èn quai stads a basa da la [[Pasch da Vestfalia]] il 1648 ils [[Pajais Bass]] (dals quals las varietads linguisticas eran t.a. sa spartidas dal tudestg tras la stampa da cudeschs), la [[Confederaziun svizra]] sco er l’[[Alsazia]] e la [[Lorena dal Nordost]] (franzos Moselle). Suenter la fin da la [[Confederaziun tudestga]] l’onn 1866 èn er sortids il [[Luxemburg]], il ducadi da [[Limburg]], il [[Liechtenstein]] e l’[[Austria]] (la davosa giada il 1945). En rom da la fundaziun da l’Imperi tudestg ha quel annectà la regiun [[Alsazia]]-[[Lorena]], entant che las sconfittas en las duas guerras mundialas èn stadas colliadas cun la sperdita da territoris: Suenter il 1919 ha la Germania stuì surdar, sper l’Alsazia e la Lorena, tscherts territoris al Danemarc, a la [[Belgia]], a la [[Tschecoslovachia]] ed a la [[Lituania]] sco er las provinzas [[Posen]] e [[Prussia dal Vest]] a la Segunda Republica da la Pologna ch’era vegnida fundada da nov. Ils ulteriurs territoris a l’ost da la lingia Oder-Neisse, numnadamain la [[Silesia]], [[Neumark]], [[Pomarania da l’Ost]] e la [[Prussia da l’Ost]], èn vegnids a partir dal 1945 sut administraziun sovietica e surtut polonaisa. Questas regiuns han ins integrà en ils territoris statals respectivs suenter ch’ins aveva cumenzà a stgatschar la populaziun tudestga. Tar l’unificaziun tudestga l’onn 1990 èn las pretensiuns da la Germania areguard ils anteriurs territoris tudestgs en l’ost vegnidas sistidas formalmain en rom dal [[Contract dus plus quatter]].

Malgrà la cuntinuitad dal term ‹Germania› dal 17avel tschientaner fin en il temp preschent sco er da l’identitad da dretg internaziunal e da la cuntinuitad statala dapi il 19avel tschientaner n’hai de facto betg dà fin il 1990 in svilup linear politic-istoric nuninterrut.

== Geografia fisica ==
[[Datoteca:Deutschland_Übersichtskarte.png|thumb|220px|Charta topografica]]
Ils territoris natirals èn dal nord al sid la Planira da la Germania dal Nord, la zona da las Muntognas Mesaunas e la regiun prealpina cun las Alps.

La Germania ha en tut nov stadis vischins: En il nord cunfinescha il pajais cun il [[Danemarc]] (sin ina lunghezza da 67&amp;nbsp;km), en il nordost cun la [[Pologna]] (442&amp;nbsp;km), en l’ost cun la [[Tschechia]] (811&amp;nbsp;km), en il sidost cun l’[[Austria]] (815&amp;nbsp;km; senza il cunfin al [[Lai da Constanza]]), en il sid cun la [[Svizra]] (316&amp;nbsp;km; cun il cunfin da l’exclava [[Büsingen am Hochrhein]], ma senza il cunfin al [[Lai da Constanza]]), en il sidvest cun la [[Frantscha]] (448&amp;nbsp;m), en il vest cun il [[Luxemburg]] (135&amp;nbsp;km) e la [[Belgia]] (156&amp;nbsp;km) ed en il nordvest cun ils [[Pajais Bass]] (567&amp;nbsp;km). La lunghezza totala dals cunfins munta a 3757 km. La Germania è il pajais cun ils pli blers stadis vischins da tut l’Europa.

Il punct terrester da la Germania situà il pli al nord sa chatta sin l’insla [[Sylt]], en il nord da List am Ellenbogen. Sco punct il pli al nord da la terra franca vegn resguardà d’ina vart il piz da la peninsla [[Holnis]] en il Fiord da Flensburg, da l’autra vart la vischnanca Rodenäs en la [[Frisia dal Nord]]. Il punct il pli en il sid furma il Haldenwanger Eck en il sid dad [[Oberstdorf]]. Dal Ellenbogen fin al Haldenwanger Eck mesira la lingia directa 886 kilometers.

Il punct da la Germania situà il pli al vest sa chatta ad Isenbruch en il Selfkant al cunfin cun ils [[Pajais Bass]] en vischinanza da la Maas; il punct il pli en l’ost giascha tranter Deschka e Zentendorf (vischnanca da Neisseaue) en ina serpentina da la Lausitzer Neisse. Dad Isenbruch fin a la serpentina da la Neisse mesira la lingia directa radund 636&amp;nbsp;kilometers.

=== Geologia e geomorfologia ===
Areguard la geologia da la surfatscha sa lascha la Germania sutdivider a moda simplifitgada en trais regiuns grondas: il nord ch’è segnà dal temp da glatsch e che tanscha da las costas fin al Chanal da la Planira, l’Elba Centrala e la Lausitz Superiura; la part centrala e meridiunala ch’è influenzada da l’effect da distanza da la creaziun da las Alps e che tanscha fin a l’ur da las Alps e – sco terza regiun gronda – il pli al sid las Alps. En cumparegliaziun cun las duas autras regiuns grondas cumpiglian las Alps però be ina fitg pitschna part dal territori da la Germania.

Il Nord è cuvert sur grondas surfatschas da sediments da glatscher e dad aua da naiv dal quartar. Tipics èn tranter auter ils sediments sablunus ed ils deposits da morenas che cumpiglian magari blocs erratics da pliras tonnas. La glera e per part er ils sediments pli fins èn vegnids manads durant las periodas fraidas dal pleistocen nà da la Scandinavia vers la Germania dal Nord.

Geologicamain bundant pli variadas èn las regiuns situadas entamez ed en il sid dal pajais. Las cuntradas da las Muntognas Mesaunas èn vegnidas modelladas d’in sochel geologic ch’è sa furmà en il paleozoicum e d’ina cuverta che deriva dal mesozoicum. Las structuras da la surfatscha sco ch’ellas sa preschentan oz furman però in effect secundar d’in process geologic pli giuven, numnadamain da la furmaziun da las Alps en il decurs dal terziar. Ina restanza d’ina fasa da furmaziun primara (perioda carbonifera) èn ils giaschaments da charvun da crap en la Regiun dal Ruhr ch’èn stads da gronda muntada economica surtut en il 19avel e 20avel tschientaner.

[[Datoteca:Zugspitze_Westansicht.JPG|thumb|200px|La Zugspitze en la Baviera furma cun 2962 m s.m. il punct il pli aut da la Germania]]
Il Foss dal Rain Superiur e la regiun prealpina èn regiuns da sbassament ch’èn relativamain giuvnas e ch’occupan geologicamain ina posiziun speziala entaifer la Germania dal Sid. Tar las Alps sezzas sa tracti d’ina faudaziun dal mesozoicum tardiv e dal terziar che cuntegna pia – cuntrari a las regiuns situadas pli en il nord – er crappa da sediment da questas periodas geologicas pli giuvnas. Las Alps tudestgas sa cumponan surtut da crappa da chaltschina ch’è vegnida transportada sco cuverta tectonica nà dal sid en la posiziun odierna.

La [[Zugspitze]] ch’è situada al cunfin vers l’Austria furma la pli auta muntogna da la Germania (2962&amp;nbsp;m&amp;nbsp;s.m.). Il punct il pli aut da las Muntognas Mesaunas è il Feldberg en il Guaud Nair (1493&amp;nbsp;m&amp;nbsp;s.m.). Il punct il pli bass da la Germania sa chatta en ina foppa sper Neuendorf-Sachsenbande en la Wilstermarsch (Schleswig-Holstein) e giascha 3,54&amp;nbsp;meters sut il livel da la mar.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:97%; text-align:center;&quot; width=50%
! colspan=&quot;5&quot; | &lt;big&gt;Las pli autas muntognas
|-
! Posiziun
! Maletg
! Muntogna
! Sistem
! Autezza (m)
|-
| 1 || [[Image:ZugspitzeJubilaeumsgratHoellental.JPG|80px]] || [[Zugspitze]] || [[Wettersteingebirge]] || 2'962
|-
| 2 || [[Image:Hochwanner von S HQ.jpg|80px]] || [[Hochwanner]] || [[Wettersteingebirge]] || 2'744
|-
| 3 || [[Image:Watzmann Berchtesgaden.jpg|80px]] || [[Watzmann]] || [[Berchtesgadener Alpen]] || 2'713
|-
| 4 || [[Image:Leutascher Dreitorspitze MQ.jpg|80px]] || [[Dreitorspitze]] || [[Wettersteingebirge]] || 2'682
|-
| 5 || [[Image:Hochkaltergruppe.jpg|80px]] || [[Hochkalter]] || [[Berchtesgadener Alpen]] || 2'607
|-
| 6 || [[Image:BiberkopfII.jpg|80px]] || [[Biberkopf]] || [[Allgäuer Alpen]] || 2'599
|-
| 7 || [[Image:Grosser Hundstod.jpg|80px]] || [[Großer Hundstod]] || [[Berchtesgadener Alpen]] || 2'593
|-
| 8 || [[Image:Hochvogel vom jubilaeumsweg.jpg|80px]] || [[Hochvogel]] || [[Allgäuer Alpen]] || 2'592
|-
| 9 || [[Image:Vogelkarspitze bis Grabenkarspitze HQ.jpg|80px]] || [[Östliche Karwendelspitze]] || [[Karwendel]] || 2'538
|-
| 10 || [[Image:Hocheisgruppe.jpg|80px]] || [[Hocheisspitze]] || [[Berchtesgadener Alpen]] || 2'523
|}

=== Clima ===
L’entir territori da la Germania appartegna a la zona temprada da l’Europa Centrala; l’aura stat sut l’influenza dal vent dal vest ed è marcada da la transiziun tranter il clima maritim da l’Europa dal Vest ed il clima continental da l’Europa da l’Ost. Tras l’influenza dal [[Current dal Golf]] è il nivel da temperatura surprendentamain aut per quests grads da latituda.

La temperatura media annuala cumpiglia 8,2&amp;nbsp;°C; la temperatura media mensila variescha tranter −0,5&amp;nbsp;°C il schaner e 16,9&amp;nbsp;°C il fanadur. Las precipitaziuns annualas muntan a 789 mm (e varieschan tranter 49&amp;nbsp;mm il favrer e 85&amp;nbsp;mm il zercladur). La pli bassa temperatura ch’è vegnida mesirada insacura en Germania è stà −37,8&amp;nbsp;°C il 1929 a Hüll (Wolznach); la pli auta temperatura, 40,3&amp;nbsp;°C, è vegnida mesirada il 2015 a Kitzingen.&lt;ref&gt;[http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&amp;_state=maximized&amp;_windowLabel=T82002&amp;T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fdaten__gebietsmittel__node.html%3F__nnn%3Dtrue&amp;_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&amp;switchLang=de ''Klimadaten: Gebietsmittelwerte von Deutschland''], consultà ils 7 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

=== Auas ===
Dals sis flums cun il pli grond intschess idrografic deflueschan il Rain, l’Elba, la Weser e l’Ems vers la Mar dal Nord e l’Oder en la Mar da l’Ost; il Danubi percunter maina l’aua en la Mar Naira ed è pia d’attribuir idrograficamain a la Mar Mediterrana.

Il Rain nascha en Svizra e dominescha il sidvest ed il vest da la Germania. Sur 865&amp;nbsp;km curra el tras la Germania resp. per lung dal cunfin statal per sbuccar silsuenter en ils Pajais Bass en la Mar dal Nord. Ses pli impurtants affluents sin territori tudestg èn Neckar, Main, Mosel e Ruhr. Il Rain è da gronda muntada economica e furma la via d’aua la pli frequentada da l’Europa.

Il Danubi cumpiglia en il sid sur ina lunghezza da 647&amp;nbsp;km quasi l’entira regiun prealpina da la Germania e cula vinavant vers l’Austria e l’Europa dal Sidost. Ses pli impurtants affluents tudestgs èn Iller, Lech, Isar ed En.

La Germania da l’Ost vegn dominada da l’Elba che nascha en la Tschechia e che percurra la Germania sin in tschancun da 725&amp;nbsp;km. Ses pli impurtants affluents tudestgs èn Saale e Havel.

La Oder e ses affluent principal, la Neisse, furman en tut sur ina lunghezza da 179&amp;nbsp;kilometers il flum da cunfin vers la Pologna.

Sulettamain il territori idrografic da la Weser ch’ha ina lunghezza da 452 km giascha dal tuttafatg a l’intern dal pajais. Ses intschess idrografic furma la part centrala da la Germania dal Nord; ses affluents principals èn Werra e Fulda.

L’Ems percurra sur ina lunghezza da 371 km il nordvest dal pajais. Ses territori idrografic giascha surtut en ils Pajais Bass.

[[Datoteca:Rheinstein.jpg|thumb|200px|Il Rain ed il chastè Rheinstein]]
Ils lais natirals èn per gronda part d’origin glazial. Perquai èn els en emprima lingia da chattar en las Prealps, en la Holsteinische Schweiz ed a Mecklenburg. Il pli grond lai che giascha dal tuttafatg sin territori tudestg è la Müritz che fa part da la planira da lais a Mecklenburg. Il pli grond lai cun ina cumpart tudestga furma il Lai da Constanza che cunfinescha cun l’Austria e la Svizra.

En il vest ed en l’ost da la Germania datti blers lais artifizials ch’èn vegnids furmads tras fluir anteriurs territoris d’explotaziun a la surfatscha (surtut da charvun da crap e da charvun da terra), sco per exempel il Neuseenland a Lipsia u il Lai da Phoenix a Dortmund.

=== Inslas ===
En la Mar dal Nord dominescha la chadaina da las Inslas Frislandaisas. Tar las inslas da la Frisia dal Nord sa tracti da restanzas da la terra franca ch’è sa sbassada e vegnida inundada; las inslas da la Frisia da l’Ost èn percunter sa furmadas tras l’undada da la mar or da bancs da sablun. Helgoland è l’insla tudestga abitada sur onn che sa chatta il pli lunsch davent da la terra franca.

Las pli grondas inslas tudestgas en la Mar da l’Ost èn (dal vest vers l’ost): Fehmarn, Poel, Hiddensee, Rügen ed Usedom; la pli gronda peninsla è Fischland-Darss-Zingst.

Da las inslas tudestgas situadas en lais a l’intern dal pajais èn Reichenau, Mainau e Lindau en il Lai da Constanza e Herrenchiemsee en il Chiemsee las pli grondas e pli enconuschentas.

=== Flora ===
Areguard il clima appartegna il spazi natiral da la Germania a la zona temprada ed areguard la vegetaziun a la zona dals guauds che bittan giu la feglia. Sia flora oriunda è perquai surtut caracterisada da guauds da feglia ed en la muntogna da guauds da coniferas.

Localmain è la flora segnada d’ina gronda diversificaziun tras facturs dal lieu sco il profil, l’autezza e la geologia da la cuntrada e la posiziun mesoclimatica. Dal vest a l’ost marchescha la vegetaziun natirala la transiziun dal clima maritim dal vest al clima continental.

Ils guauds da figlia consistan per gronda part da faus, en territoris sitgs da ruvers. En l’ost fa il guaud da figlia plaunsieu plazza cun singuls tieus al guaud maschadà. Daspera èn caracteristics ils guauds d’ogna a las rivas da flums e lais – ch’èn daventads vaira stgars – ed ils guauds maschadads da ruvers e faus. Las Alps e las Muntognas Mesaunas èn segnadas da guauds da muntogna e da chavorgias. Guauds selvadis per propi n’existan betg pli, cun excepziun da fitg pitschens relicts.

Senza influenza da l’uman consistiss la vegetaziun en la Germania, sco en la gronda part dals pajais situads en la zona temprada, da guaud. L’excepziun furman las pastgiras bassas e cuntradas da palì che cuntegnan be paucas substanzas nutritivas. En pli las regiuns situadas en zonas autas subalpinas (las parts superiuras dal Guaud Nair, dal Harz e da l’Erzgebirge) ed alpinas (Alps Bavaraisas) ch’èn segnadas da pauca vegetaziun e d’in clima moderà-fraid.

Actualmain èn cuverts radund 29,5&amp;nbsp;% da la surfatscha dal stadi cun guaud. La Germania furma uschia in dals pajais da l’Uniun europeica cun la pli auta cumpart da guaud. La cumposiziun da quests guauds correspunda però als interess da l’economia forestala (pigns e tieus) e betg a las relaziuns natiralas, en las qualas prevalessan – sco demussà survart – ils guauds maschadads dominads da faus.

La gronda part da la surfatscha dal pajais serva a la cultivaziun da plantas da niz. Quai èn surtut granezza (ierdi, avaina, seghel e furment), il tartuffel ed il tirc ch’èn vegnids importads da l’America sco er il mailer e pli e pli er raps. En las vals che vegnan percurridas da flums, tranter auter Mosel, Ahr e Rain, è la cuntrada vegnida transfurmada tenor ils basegns da la viticultura.

[[Datoteca:Lüneburger_Heide_093.jpg|thumb|200px|La Lüneburger Heide en la Saxonia Inferiura]]
33&amp;nbsp;% da la surfatscha da la Germania vegnan attribuids al territori cun accent natiral e 67&amp;nbsp;% al territori cun accent cultural (situaziun dal 2011). Biotops che fissan stads preservads da l’influenza umana n’existan praticamain betg pli u be excepziunalmain sin surfatschas fitg pitschnas, e quai per motiv ch’il svilup istoric da la cultura cultivada ha da vegl ennà cumpiglià l’entir territori dal pajais. Tar las regiuns ch’èn vegnidas influenzadas il pli pauc tras l’uman tutgan l’auta muntogna en las Alps Bavaraisas sco er palids natiralas.

En il fratemp è la protecziun da la natira daventada in’incumbensa dal maun public ch’è er vegnida integrada sco finamira statala en la constituziun. Tranter auter han ins endrizzà en tut il pajais 14 parcs naziunals, 19 reservats da biosfera e 95 parcs da la natira.

=== Fauna ===
Sco la flora è er la fauna da la Germania stada suttamessa en il decurs dals ultims 1000 onns a grondas intervenziuns da vart da l’uman. Surtut ils animals gronds èn vegnids decimads enormamain tant en lur dumber sco er en lur varietad. La situaziun odierna preschenta pia be in maletg fragmentar da la varietad oriunda.

La gronda part dals mammals ch’èn da chasa en Germania viva en ils guauds da feglia temprads. Igl èn quai surtut diversas spezias da fiergnas, il dam ed il tschierv, chavriels, portgs selvadis e vulps. Il castur, la ludra ed il giat selvadi èn percunter daventads fitg rars u vegnan per part puspè recolonisads.

La gronda part dals animals gronds che vivevan a moda selvadia en la Germania èn vegnids stgatschads u extirpads: il chaval selvadi (temp medieval tempriv, però intschert, damai ch’el cumpara savens en furma cruschada cun chavals domestics), bov selvadi (1200–1400), bison europeic (15avel tschientaner), elan (derasà en il temp medieval tempriv, quasi extinct fin il 17avel tschientaner, singuls effectivs han pudì sa mantegnair fin la mesadad dal 20avel tschientaner al cunfin tranter la Germania e la Pologna), gulatsch (1700), capricorn (vers il 1720), luf-tscherver (1838), urs brin (1880) e luf (vers il 1900). Dapi il 1962 datti divers indizis che cumprovan il return dal luf-tscherver nà da l’Europa da l’Ost. Ils ultims onns èn er lufs ed elans arrivads sporadicamain nà da la Pologna e da la Tschechia. Il 2010 han ins recolonisà ina populaziun da bisons europeics en il Rothaargebirge (Westfalen dal Sid).

En las regiuns autalpinas viva puspè il capricorn, ch’è vegnì recolonisà, sco er la muntanella. Pli stgars è il chamutsch en las Muntognas Mesaunas sco en il Guaud Nair u sin la Fränkische Alb.

Tranter ils pli enconuschents reptils ch’èn da chasa en Germania tutgan la natra grischa, la vipra berus e la tartaruga da palì europeica. Daspera datti er blers amfibis sco salamanders, raunas, rustgs, rustgets e piutschas; tut questas spezias figureschan però sin la glista cotschna da las spezias d’animals periclitadas.

L’evla da mar cua en las regiuns Mecklenburg-Pomarania dal Vest e Brandenburg (radund 50 pèrs). L’evla da la pizza cumpara be en las Alps Bavaraisas; il tschess barbet era vegnì extirpà là, returna però actualmain en connex cun las recolonisaziuns ch’han gì lieu en Svizra ed en l’Austria. Ils utschels da preda ils pli derasads en Germania èn il girun da mieurs ed il crivel, percunter è l’effectiv dal falcun pelegrin bundant pli bass. Da tut ils milans cotschens cua la mesadad en Germania; l’effectiv sa diminuescha però pervi da l’agricultura intensiva. 

Da l’autra vart profiteschan bleras spezias d’utschels che suondan la cultura da la preschientscha da l’uman. Igl èn quai surtut diversas spezias da columbas che vivan en las citads, la merlotscha (che viveva pli baud en ils guauds), paslers e masets che vegnan savens pavlads l’enviern, sco er corvs e muettas che profiteschan da deponias da ruments. Ina spezialitad èn ils flamingos en il Zwillbrocker Venn che furman en tut il mund la colonia situada il pli al nord.

Il salmun, ch’era pli baud in pesch frequent en ils flums, è per gronda part svanì en il decurs dal 19avel tschientaner (en rom da l’industrialisaziun). Ils onns 1980 èsi reussì d’al recolonisar en il Rain. Il davos sturiun han ins tschiffà en Germania il 1969. En blers lajets vegnan tegnidas carpas, las qualas èn pir vegnidas introducidas en Germania dal temp dals Romans.

[[Datoteca:Seehunde_auf_Duene.jpg|thumb|200px|Colonia da focas sin l’insla Helgoländer Düne en la Mar dal Nord]]
La foca u chaun da mar che viva a la riva da la Mar dal Nord e da l’Ost è medemamain quasi stada extirpada. En il fratemp vivan en la mar dal watt puspè intgins milli exemplars. Er la foca grischa arriva puspè da l’Europa dal Nord vers las rivas da la Germania, suenter che questa spezia era svanida dal tuttafatg. Daspera è la mar dal watt surtut d’impurtanza sco plazza da pussar per diesch fin dudesch milliuns utschels migrants per onn. La spezia da balenas la pli derasada en la Mar dal Nord e da l’Ost è la balena-portg. Ultra da quai datti effectivs dad orcas e da delfins.

Sper ils animals autoctons èn vegnids vitiers numerus neozeons sco per exempel l’urset american, il chaun-vulp, il papagagl dal cularin u l’auca egipziana. Per part sa derasan spezias novarrivadas er a moda invasiva, vul dir ch’ellas stgatschan ils concurrents indigens. Quai è per exempel il cas tar il giomber da flum american, tar il raunatsch nordamerican u tar la pertga-sulegl.

== Geografia umana ==
En Germania vegnan radund 52&amp;nbsp;% da la surfatscha duvrads sco terren agricul (situaziun dal 2009), guauds cuvernan ulteriurs radund 29,5&amp;nbsp;%. 14&amp;nbsp;% furman surfatscha d’abitadi e da traffic. Las auas cumpiglian radund 2&amp;nbsp;% ed ils 2,5&amp;nbsp;% restants furman terrens nuncultivads. 

=== Glista dals pajais federativs ===
La Republica Federala consista da 16 stadis commembers che vegnan numnads pajais federativs (''Bundesländer'' u simplamain ''Länder''). Ils dus pajais federativs da Berlin e Hamburg furman citads-stadis e consistan be da la vischnanca dal medem num; Bremen consista da las duas citads-stadi Bremen e Bremerhaven. Tut ils ulteriurs pajais federativs sa dividan en numerusas vischnancas.
[[Datoteca:Karte_Deutsche_Bundesländer_farbig_beschriftet.png|right|400px|Pajais federativs]] 
{|
|-
|
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Pajais federativ&lt;br /&gt;!! Chapitala&lt;br /&gt; !! Surfatscha&lt;br /&gt;en km²&lt;br /&gt; 
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Baden-Württemberg]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Stuttgart]]
| 35.751
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Baviera]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Minca]]
| 70.550
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Berlin]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| —
| 892
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Brandenburg]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Potsdam]]
| 29.655
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Brema]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Brema]]
| 419
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Hamburg]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| —
| 755
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Hessen]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Wiesbaden]]
| 21.115
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Mecklenburg-Vorpommern]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Schwerin]]
| 23.211
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Saxonia Inferiura]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Hannover]]
| 47.614
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Rain dal Nord-Vestfalia]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Düsseldorf]]
| 34.110
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Renania-Palatinat]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Magonza]] 
| 19.854
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Saarland]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Saarbrücken]]
| 2.569
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Saxonia]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Dresden]]
| 18.420
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Saxonia-Anhalt]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Magdeburg]]
| 20.452
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Schleswig-Holstein]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Kiel]]
| 15.800
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Turinga]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Erfurt]]
| 16.173
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#EEEEEE; text-align:right;&quot;
|style=&quot;text-align: left;&quot;| Republica Federala da la Germania
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Berlin]]
| 357.340
|}
|
|}

=== Vischnancas ===
Las vischnancas (''Gemeinden'') furman il nivel il pli giudim da la divisiun territoriala. Ellas regleschan tut las fatschentas da la communitad locala a basa dal dretg d’autodeterminaziun. Cun excepziun da las citads autonomas (''kreisfreie Städte'') èn las vischnancas organisadas en corporaziuns da vischnancas e circuls (''Landkreise'').

Ils circuls e las vischnancas èn suttamess al dretg communal che vegn reglà dals singuls pajais federativs a moda fitg differenta. Sulettamain la citad dal circul (''Kreisstadt'') sco sedia dal circul è da chattar en l’entira Germania.

=== Aglomeraziuns ===
En l’entir pajais existan radund 80 citads grondas, pia citads cun dapli che 100&amp;nbsp;000 abitants. Da quai han 13 dapli che 500&amp;nbsp;000 abitants. Ina particularitad da la Germania – per motivs istorics – è il fatg che las citads grondas èn derasadas plitost a moda decentrala u schizunt a l’ur dal pajais. Las zonas d’aglomeraziun situadas en il vest e sidvest dal pajais furman la part centrala dal center da concentraziun da la populaziun europeica che vegn circumscrit cun il term ‹Banana blaua›.

La gronda part da las aglomeraziuns en Germania sa laschan circumscriver sco monocentricas; il territori da la Ruhr percunter furma in exempel classic per in territori da concentraziun policentric.

{| class=&quot;wikitable zebra&quot;
|-
! rowspan=&quot;15&quot; style=&quot;font-weight:normal;&quot;|
[[Datoteca:Cityscape Berlin.jpg|rand|140px|Berlin]]&lt;br /&gt;Berlin&lt;br /&gt;
[[Datoteca:Alsterblick Hamburg.jpg|rand|140px|Hamburg]]&lt;br /&gt;Hamburg&lt;br /&gt;
[[Datoteca:Stadtbild München.jpg|rand|140px|München]]&lt;br /&gt;Minca&lt;br /&gt;
! align=&quot;left&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;|
! align=&quot;left&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;| Num
! align=&quot;left&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;| Citad
! align=&quot;left&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;| Aglomeraziun
! align=&quot;left&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;| Regiun metropolitana
! rowspan=&quot;15&quot; style=&quot;font-weight:normal;&quot;|
[[Datoteca:Köln Panorama.jpg|margin|140px|Köln]]&lt;br /&gt;Cologna&lt;br /&gt;
[[Datoteca:Hochhaus-Panorama-2017-vom-Domturm-Ffm-636.jpg|rand|140px|Francfurt]]&lt;br /&gt;Francfurt&lt;br /&gt;
[[Datoteca:Neue Schloss Stuttgart.JPG|rand|140px|Stuttgart]]&lt;br /&gt;Stuttgart
|-
| align=&quot;center&quot; | 1 || align=left | [[Berlin]] || align=right|3.400.000|| align=right|4.400.000|| align=right|6.000.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 2 ||align=left | [[Hamburg]] || align=right|1.750.000|| align=right|2.600.000|| align=right|4.270.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 || align=left | [[Minca]] || align=right|1.450.000|| align=right|2.000.000|| align=right|5.200.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 4 || align=left | [[Cologna]] || align=right|1.045.000 || align=right|1.900.000|| align=right|11.690.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 5 || align=left | [[Francfurt a.M.]] || align=right|700.000|| align=right|1.930.000|| align=right|5.520.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 6 || align=left | [[Stuttgart]] || align=right|605.000|| align=right|1.800.000|| align=right|5.290.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 7 ||align=left | [[Düsseldorf]] || align=right|605.000|| align=right|1.220.000|| align=right|11.690.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 8 ||align=left | [[Dortmund]] || align=right|580.000|| align=right|4.700.000|| align=right|11.690.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 9 ||align=left | [[Essen]] || align=right|570.000|| align=right|4.700.000|| align=right|11.690.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 10 ||align=left | [[Bremen]] || align=right|550.000|| align=right|850.000|| align=right|2.730.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 11 ||align=left | [[Lipsia]] || align=right|545.000|| align=right|1.100.000|| align=right|2.400.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 12 ||align=left | [[Dresden]] || align=right|540.000|| align=right|755.000|| align=right|2.400.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 13 ||align=left | [[Hannover]] || align=right|520.000|| align=right|1.132.000|| align=right|3.880.000
|-
| align=&quot;center&quot; | 14 ||align=left | [[Nürnberg]] || align=right|505.000|| align=right|1.200.000|| align=right|3.500.000
|}

== Populaziun ==
=== Demografia ===
Il 2015 vivevan en la Republica Federala Tudestga uffizialmain 81&amp;nbsp;459&amp;nbsp;000 abitants sin ina surfatscha da 357&amp;nbsp;340&amp;nbsp;km². La Germania tutga uschia tar ils stadis da surfatscha populads il pli spess. La vegliadetgna media da l’entira populaziun giascheva il 2010 tar 43,7&amp;nbsp;onns.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181221205616/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html ''Bevölkerung auf Grundlage des Zensus 2011''.] ''Statistisches Bundesamt'', consultà ils 26 da schaner 2016.&lt;/ref&gt;

Il dumber dals uffants naschids vivs ha muntà il 2013 682&amp;nbsp;069. Quai correspunda ad ina natalitad da 1,41&amp;nbsp;uffant per dunna resp. da 8,4&amp;nbsp;naschientschas sin 1000&amp;nbsp;abitants. Igl è quai la pli bassa quota da naschientschas en tut il mund. Malgrà il deficit da naschientschas vivevan en Germania l’onn 2013 radund 244&amp;nbsp;000 persunas dapli ch’il 2012. Quai è d’attribuir a l’auta rata da migraziun.

Radund 74&amp;nbsp;milliuns persunas (92,3&amp;nbsp;%) possedevan il 2011 il dretg da naziunalitad da la Germania. Il medem onn residiavan en l’entir pajais radund 15&amp;nbsp;milliuns persunas (radund 19&amp;nbsp;%) cun ina ‹biografia da migraziun›. Sut quest term vegnan subsummads tut ils esters e tut ils Tudestgs ch’èn immigrads suenter il 1955 en la Germania u ch’han almain in genitur ch’è immigrà suenter questa data. La gronda gruppa tranter els furman ils repatriads, vul dir persunas da lingua tudestga ch’èn arrivadas suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] e pervi da la [[Guerra fraida]] nà da l’Europa da l’Ost. I suondan ils burgais da la [[Tirchia]] (bundant 1,6&amp;nbsp;milliuns il 2010), dals ulteriurs stadis da l’Uniun europeica (surtut [[Italia]], [[Pologna]] e [[Grezia]]) e da l’anteriura [[Jugoslavia]]. Tranter il 1950 ed il 2002 èn vegnidas natiralisadas radund 4,3&amp;nbsp;milliuns persunas ch’èn naschidas en Germania u ch’èn stadas sesentas sur lung temp en il pajais.

=== Migraziun ===
En Germania vivan immigrants da praticamain tut ils stadis dal mund. Tenor indicaziuns statisticas dal 2013 vivevan en Germania radund 6,3 milliuns persunas senza dretg da naziunalitad tudestg. Il 2012 ha la Germania furmà suenter ils [[Stadis Unids]] il pajais da l’OECD cun la segund auta cifra absoluta d’immigrants. Ils esters e las persunas cun ina biografia d’emigraziun èn repartids fitg inegual a nivel regiunal; las pli autas cumparts vegnan cuntanschidas en las aglomeraziuns da la part meridiunala dal pajais, p.ex. ad [[Offenbach am Main]] (25,8&amp;nbsp;%), [[Mannheim]] (23,6&amp;nbsp;%) e [[Minca]] (23,5&amp;nbsp;%). Las quotas las pli bassas èn da chattar en ils territoris rurals da la Germania da l’Ost e dal Nord.&lt;ref&gt;''Statistisches Bundesamt: Regionalatlas'' ([https://web.archive.org/web/20160403043052/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html online]).&lt;/ref&gt; 

Il dumber cumplessiv da l’entira [[diaspora]] polonaisa ch’exista en Germania gia dapi il 19avel tschientaner (''Ruhrpolen'') munta a bundant dus milliuns; la gronda part dad els èn s’assimilads gia dapi generaziuns a la populaziun indigena.

=== Linguas e dialects ===
[[Datoteca:Lutherbibel.jpg|thumb|200px|Bibla da Luther – l’emprima translaziun cumpletta da la Bibla en tudestg (1534)]] 
La lingua ch’è surtut derasada en Germania è il tudestg, suandà dal tudestg bass (cun radund 4&amp;nbsp;milliuns persunas che dumognan la lingua bain fin fitg bain). Sper il franzos e l’englais furma il tudestg er ina da las linguas da lavur las pli frequentas entaifer ils gremis da l’[[Uniun europeica]].

Il tudestg vegn duvrà en furma da la lingua da standard sco lingua uffiziala, en las medias surregiunalas e sco lingua da scrittira; er sco lingua che vegn discurrida en il mintgadi cumpara en tschertas regiuns quasi exclusivamain la varietad da standard (savens cun in lev colorit regiunal). La transiziun als dialects tudestgs na succeda betg tenor cunfins fixs, mabain cuntinuadamain. 

Minoritads naziunalas tradiziunalas furman ils Danais (50&amp;nbsp;000), ils Fris (cun in dumber che tanscha, tut tenor calculaziun, da plirs 10&amp;nbsp;000 fin plirs 100&amp;nbsp;000), ils Sorbs (60&amp;nbsp;000) ed ils Sinti e Roma (70&amp;nbsp;000). Sper il bass tudestg èn er tut lur linguas renconuschidas tenor la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras.

En il stadi federativ Schleswig-Holstein possedan las linguas minoritaras bass tudestg, danais e fris parzialmain er il status da linguas uffizialas. Autras linguas tradiziunalas (p.ex. jenic u jiddic) u linguas minoritaras pli novas n’èn betg vegnidas integradas en la Charta.&lt;ref&gt;Cumissiun europeica: [http://ec.europa.eu/languages/index_de.htm Linguas], consultà ils 6 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

Tschertas linguas ch’eran derasadas pli baud en il territori odiern da la Germania èn mortas ora (roman da la Mosel il 11avel tschientaner, polab il 18avel tschientaner) u na vegnan strusch pli duvradas (jiddic).

Il diever dals dialects vegn resguardà da tschertas persunas sco macla, dad autras percunter sco enritgiment cultural. En la Germania dal Nord dovran persunas d’in stadi da furmaziun superiur strusch la lingua bass tudestga u auters dialects, en la Germania dal Sid è percunter il diever dals dialects da la Pfalz, da la Franconia, da la Baviera e da la Svevia u er dals dialects alemanics bundant main stigmatisà, e quai er en tschertgels academics. Quai è segiramain er d’attribuir al fatg ch’il tudestg da standard è sa sviluppà da las varietads da l’aut tudestg (tudestg mesaun e tudestg superiur), uschia ch’il bass tudestg è vegnì stgatschà successivamain a l’ur.

Dapi ch’ils [[Germans]] èn immigrads en il territori da la Germania odierna, èn adina puspè arrivads novs immigrants d’autras linguas (per exempel ils Romans en las colonias germanas, ils Huns durant la migraziun dals pievels, ils ughenots en il 17avel tschientaner u ils Polonais da la Ruhr en il 19avel tschientaner). En il fratemp èn ils descendents da questas undas d’immigraziun pli veglias pli u main tuts s’assimilads linguisticamain. Ils immigrants ch’èn arrivads en il decurs dals ultims decennis dovran però savens anc lur atgna lingua; quai vala surtut per il tirc, il russ ed il polonais.

La lingua estra che vegn surtut instruida a las scolas è l’englais, suandà dal franzos, dal latin e dal russ. En il decurs dals ultims onns è er il spagnol daventà adina pli popular ed en ils pajais federativs situads en il nordvest l’ollandais. La decisiun areguard l’instrucziun da linguas estras cumpeta als ministeris da scola dals singuls pajais.

=== Religiuns ===
La Germania garantescha la libertad da religiun sco dretg fundamental. Tenor la constituziun sa declera il stadi neutral en dumondas da la concepziun dal mund e statuescha il dretg d’autodeterminaziun da las singulas cuminanzas religiusas. Facticamain exista ina relaziun da partenadi tranter las cuminanzas religiusas ed il stadi; i na dat pia nagina separaziun stricta da baselgia e stadi sco en il laicissem, mabain entretschaments sin divers champs, sco per exempel en furma d’instituziuns socialas, da scola e caritativas che vegnan manadas da las baselgias, ma cofinanziadas tras il stadi. Medemamain sa refereschan tschertas partidas politicas a la tradiziun cristiana dal pajais. Las baselgias cristianas possedan il status da baselgias uffizialas e furman corporaziuns dal dretg public.

Sco la gronda part da l’Europa Centrala e dal Vest è er la Germania segnada dapi l’antica da la cultura cristian-occidental sco er dapi il 18avel tschientaner dal context illuministic-scientific. Il territori da la Germania odierna è vegnì cristianisà a partir dal temp medieval tempriv. Dal temp dal [[Reginavel dals Francs]] ha [[Carl il Grond]] terminà questa missiun, e quai per part tras mesiras repressivas. Entaifer il [[Sontg Imperi roman]] èsi lura vegnì a l’entschatta dal 16avel tschientaner a la refurmaziun. Quella ha [[Martin Luther]] mess ad ir ed ella segna fin oz la cuntrada religiusa entaifer il territori da lingua tudestga.

Radund 60&amp;nbsp;% da la populaziun appartegnan ad ina confessiun cristiana: a la baselgia catolic-romana 29,5&amp;nbsp;% (tendenzialmain surtut en il vest ed en il sid dal pajais), a la baselgia evangelica (luterans, refurmads e.a.) 27,9&amp;nbsp;% (surtut en la Germania dal Nord) ed ad ulteriuras baselgias cristianas (ortodoxs, testimonis da Jehova, baselgias independentas e.a.) radund 3 %. Il dumber dals cartents che frequentan effectivamain il servetsch divin è bundant pli bass. Il 2009 han uschenumnadas dumengias da dumbraziun mussà che radund 3,8&amp;nbsp;% da l’entira populaziun dal pajais han visità in servetsch divin catolic e 1,1&amp;nbsp;% in evangelic.&lt;ref name=&quot;EKD_Kirchenmitgliederzahlen_2009&quot;&gt;[http://www.ekd.de/download/Ber_Kirchenmitglieder_2009.pdf ''Kirchenmitgliederzahlen am 31. Dezember 2009''] (PDF; 628&amp;nbsp;kB), consultà ils 5 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

Radund in terz da l’entira populaziun è senza confessiun; quests radund 27&amp;nbsp;milliuns furman uschia – en cumparegliaziun cun las singulas confessiuns cristianas – la pli gronda gruppa da la populaziun areguard lur orientaziun religiusa resp. concepziun dal mund. En la Germania da l’Ost giaschan las cumparts da las persunas senza confessiun schizunt tranter 67,7&amp;nbsp;% e 81,7&amp;nbsp;%. L’anteriura Republica democratica tudestga aveva propagà ina tenuta ateistica e promovì la sortida da la baselgia. Pervi dal process da secularisaziun general avevan però er ils pajais federativs dal vest gì a partir dals onns 1970 cumparts creschentas da persunas senza confessiun. Quest trend ha er cuntinuà suenter la reunificaziun dal pajais.

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Ulm Minster.jpg|Il münster dad Ulm vala sco la pli auta baselgia dal mund
DITIB-Zentralmoschee Köln - April 2015-7489.jpg|Moschea centrala a Cologna
Alte synagoge essen.jpg|Veglia sinagoga ad Essen
Ekohaus1.jpg|Center dal budissem giapunais a Düsseldorf
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
La cumpart dals muslims sin l’entira populaziun munta a 4,6 fin 5,2&amp;nbsp;%. Tut en tut dumbran las cuminanzas islamicas en Germania radund 4&amp;nbsp;milliuns commembers; da quai èn 45&amp;nbsp;% burgais tudestgs. Sco uniun tetgala per las numerusas organisaziuns islamicas han ins furmà il Cussegl da coordinaziun dals muslims en Germania.

L’Uniun budistica da la Germania quinta en tut il pajais cun in dumber da 250&amp;nbsp;000 budists activs (quai che correspunda a 0,3&amp;nbsp;% da la populaziun); la mesadad dad els èn Asiats immigrads.

Radund 200&amp;nbsp;000 persunas èn gidieus; da quai è la mesadad organisada en cuminanzas gidieuas. Dapi ils onns 1990 nodan quellas in grond augment tras immigrants ch’arrivan dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost, surtut da l’Ucraina e da la Russia. Suenter la Frantscha ed il Reginavel Unì dumbra la Germania la pli gronda cuminanza gidieua da l’Europa.

Tschertas baselgias cristianas e la cuminanza gidieua retiran da lur commembers ina taglia da baselgia, la quala il stadi incassescha cunter in’indemnisaziun e dat vinavant a las baselgias correspundentas (resp. al Cussegl central dals gidieus en Germania).

L’instrucziun da religiun è tenor la constituziun in rom d’instrucziun facultativ, ma tuttina ordinari a las scolas publicas (cun excepziun da singuls pajais sco Bremen, Berlin e Brandenburg).

== Istorgia ==
=== Preistorgia, emprimas stirpas e temp roman ===
Las pli veglias cumprovas da colonisaziun sin il territori da la Germania odierna han ina vegliadetgna da radund 700&amp;nbsp;000 onns. Ina colonisaziun permanenta para d’avair existì dapi ca. 500&amp;nbsp;000 onns. En Germania èn avant maun impurtants lieus da chat paleoantropologics: tenor la plazza d’exchavaziun sper Heidelberg è vegnida numnada la spezia d’ominins ''Homo heidelbergensis'' e tenor il Neandertal a Mettmann la spezia ''Homo neanderthalensis'' ch’è sa sviluppada or dal ''Homo heidelbergensis''. Avant ca. 40&amp;nbsp;000 onns è quella vegnida stgatschada dal ''Homo sapiens'', l’uman modern ch’era immigrà da l’Africa.

L’art pitschen dal temp paleolitic tempriv (cultura d’Aurignacien) ch’ins ha chattà en la Schwäbische Alb, en las taunas da Geissenklösterle, Hohle Fels, Hohlenstein ed en la Vogelherdhöhle appartegnan a las pli veglias ovras d’art figurativ da l’umanitad.

En il decurs dal temp neolitic èn sa sviluppads la cultivaziun dad ers, l’allevament da muvel e plazzas da colonisaziun stablas. Da quel temp èn sa mantegnids intgins impurtants chats sco per exempel la [[Rudella da tschiel da Nebra]] che lascha supponer ch’i vegniva gia pratitgà qua l’astronomia avant radund 4000 onns.

Gia a l’entschatta dal temp da Hallstatt (1200–1000&amp;nbsp;a.C.) vivevan en las parts centralas e meridiunalas da la Germania dad oz stirpas celticas. Vers 600&amp;nbsp;a.C. è sa sviluppada en la Germania dal Nord la Cultura da Jastorf che vegn resguardada sco cultura germana. L’emprima menziun en scrit da stirpas germanas è da chattar tar auturs grecs e romans a partir da l’emprim millenni a.C. (cumenzond probablamain cun Poseidonios). Ils Germans sezs eran però ina gruppa betg omogena che consistiva da pliras stirpas e che n’era er betg segnada d’in spiert da cuminanza surordinà. Gia tar il term ‹Germans› (latin ''Germani'') sa tracti d’ina noziun collectiva vaira nunprecisa ch’era colliada tar ils auturs antics cun in maletg generalisant da ‹barbars›. La noziun ‹Germans› na dastga pia betg vegnir malchapida sco designaziun per in pievel unitar.&lt;ref&gt;Walter Pohl: ''Die Germanen. Enzyklopädie deutscher Geschichte'', tom 57, 2. ed. 2004, p. 3s. e 10.&lt;/ref&gt; Cun ils [[Celts]] vivevan ils [[Germans]] per il pli sco buns vischins; en la zona da contact al Rain devi per part regiuns en las qualas omadus pievels abitavan ensemen. Sur tschientaners ha existì in contact cultural ed economic; tras quai èn per exempel tscherts pleds d’emprest celtics vegnids integrads en ils dialects germans.

[[Datoteca:GermansAD50.svg|thumb|240px|Charta da las stirpas germanas vers 50 s.C. (senza la Scandinavia)]] 
Da l’onn 58&amp;nbsp;a.C. fin ca. 455&amp;nbsp;s.C. han las parts al vest dal Rain ed al sid dal Danubi appartegnì a l’[[Imperi roman]], da ca. 8 fin 260 s.C. er ina part da Hessen (Wetterau) sco er la gronda part dal Baden-Württemberg odiern al sid dal limes. Ils territoris da la Germania odierna che sa chattavan sut domini roman sa repartivan sin las provinzas Germania superior, Germania inferior e Raetia. En quests territoris han ils Romans erigì bleras basas da legiunaris che duevan sa sviluppar pli tard a citads. Impurtantas citads dal temp dals Romans eran Trier, Cologna, Augsburg e Magonza (che furma la pli veglia citad da la Germania). Ils territoris da la Germania dad oz ch’eran situads ordaifer la sfera d’influenza romana vegnivan numnads entaifer l’Imperi roman Magna Germania u Barbaricum.

Per segirar ils cunfins han ils Romans domicilià en las provinzas stirpas germanas ch’als eran bainvulentas. Ultra da quai èn immigrads ulteriurs colonisaturs d’autras parts da l’Imperi roman, surtut da l’Italia, ed èn sa stabilids en il vest dal Rain ed en il sid dal Danubi. A vastas novaziuns ha l’arrivada dals Romans manà surtut en la construcziun da chasas, en l’artisanat, en l’agricultura e viticultura sco er en l’administraziun ed en il militar; per part sa manifesteschan questas influenzas er en il vocabulari tudestg. L’ovra ‹Germania› da [[Tacitus]] ch’è cumparida l’onn 98 furma la pli veglia descripziun etnologica da las stirpas germanas. La [[Battaglia da Varus en il Guaud da Teutoburg]] l’onn 9&amp;nbsp;s.C. ha purtà als Romans ina terrada dolurusa. A lur tentativas d’eriger provinzas da la vart dretga dal Rain fin a l’Elba han ils Romans la finala stuì renunziar.&lt;ref&gt;Ernst Baltrusch (ed.): ''2000 Jahre Varusschlacht. Geschichte – Archäologie – Legenden.'' Berlin e.a. 2012; Reinhard Wolters: ''Die Schlacht im Teutoburger Wald. Arminius, Varus und das römische Germanien.'' Minca 2008.&lt;/ref&gt;

=== Migraziun dals pievels e temp medieval tempriv (375–962) ===
Suenter l’invasiun dals [[Huns]] l’onn 375 e la fin da l’[[Imperi roman occidental]] (a partir dal 395) cumenza il temp da la migraziun dals pievels. En il decurs da quella èn las stirpas germanas arrivadas adina pli lunsch vers sidvest. A medem temp han cumenzà a sa furmar en il territori da la Germania pliras colliaziuns pli grondas da pievels germans: ils [[Francs]] ed [[Alemans]] en il vest, ils [[Saxons]] en il nord, ils [[Bavarais]] en il sid ed ils [[Turings]] en l’ost. Quellas èn cun il temp sa messas tras envers las stirpas pli pitschnas dal temp dals imperaturs romans. Ils territoris da la Germania da l’Ost eran da quel temp strusch populads; en quels èn immigrads a partir dal 7avel tschientaner fin a la lingia Elba-Saale pievels slavs. Grondas parts da la populaziun dals stadis federativs da la Germania da l’Ost odierna han damai gì fin en il temp autmedieval ina ferma tempra slava (''Germania Slavica''). Pir cun la colonisaziun dals Germans vers ost ch’ha gì lieu en il decurs dal temp autmedieval èn els vegnids assimilads ed acculturads. La part principala da l’Europa dal Vest e da l’Europa Centrala, e cun quai er la gronda part da la Germania dals Sid e dal Vest, è vegnida incorporada a partir dal 6avel tschientaner en il [[Reginavel dals Francs]], entant che la Germania dal Nord vegniva dominada dals Saxons e Slavs. Tut las parts da l’anteriur Reginavel dals Francs che fan oz part da la Germania appartegnevan a la part orientala dal Reginavel che vegniva numnada dapi il temp dals [[Merovings]] Austrasia. Ina tscherta independenza statala da l’Austrasia è sa manifestada l’emprima giada l’onn 614, cur ch’il retg [[Chlothar II]] ha stuì suttascriver l’''Edictum Chlotharii''; en quest document è vegnì fixà che mintgina da las trais parts dal reginavel (Neustria, Austrasia, Burgognia) suttastettia ad in auter administratur.

Vers la mesadad dal 8avel tschientaner ha la dinastia dals [[Carolings]] surpiglià la successiun roiala dals Merovings. Da quel temp ha gì lieu la submissiun sanguinusa e cristianisaziun sfurzada dals Saxons sco er la conquista da l’Italia, da la Spagna dal Nord e dal territori da cunfin en l’ost. Sut [[Carl il Grond]] tanscheva il [[Reginavel dals Francs]] pia da las Pireneas fin la Mar dal Nord e da l’Austria odierna fin en l’Italia Centrala. Il stadi multinaziunal è vegnì organisà da nov, sin il champ da l’organisaziun da las baselgias e da la cultura èn ins sa referì parzialmain a tradiziuns romanas ed ha accelerà la promoziun da la cultura (uschenumnada renaschientscha resp. refurma da la furmaziun
carolingica). Arrivà sin il zenit, ha il Reginavel francon pretendì il domini en l’Europa dal Vest e dumandà da surpigliar en questa funcziun la successiun da Roma en furma da la ''translatio imperii''. Da Nadal l’onn 800 ha papa Leo III curunà a Roma Carl il Grond sco imperatur roman, quai ch’ha manà a cuntraversas cun l’imperatur bizantin. Suenter la mort da Carl il Grond l’onn 814 èn proruts a l’intern da la dinastia cumbats areguard la successiun. Quai ha manà en il [[Contract da Verdun]] (843) a la tripartiziun factica dal Reginavel en il Reginavel francon da l’ost sut [[Ludivic]] (numnà pli tard ‹il Tudestg›), il Reginavel francon dal vest sut [[Carl il Chalv]] ed il reginavel da [[Lothar]] situà tranteren ch’è vegnì numnà Lotharingia.

Entaifer il Reginavel ostrofrancon èn sa furmads vers il 900 tschintg gronds ducadis che sa refereschan en lur nums per ordinari als vegls pievels vestgermans: la Saxonia, la Baviera, la Svevia, la Franconia e la Lorena (a la quala appartegnevan er ils Fris).

En il 10avel tschientaner è la dinastia regenta dals Carolings morta ora tant en il Reginavel ostrofrancon sco er en la part occidentala. Tras quai èn las duas parts da l’anteriur Imperi idas politicamain definitivamain vias separadas. In grond gudogn da prestige per il retg ostrofrancon [[Otto]] ha muntà la victoria en la [[Battaglia da Lechfeld]] l’onn 955. Quella ha terminà las irrupziuns dals [[Magiars]] dals ultims decennis e manà a l’attribuziun da l’archanghel Michael sco patrun protectur dals Tudestgs. 

=== Dal Reginavel ostrofrancon al Sontg Imperi roman (962–1806) ===
[[Datoteca:Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg|thumb|200px|Il dom dad Aachen ha servì fin il 1531 a 31 regents tudestgs sco lieu da curunaziun]] 
En la perscrutaziun istorica pli nova vegn bain punctuada la muntada dal temp dals [[Ottons]] per il svilup dal Reginavel ostrofrancon; ma quest temp na vala betg pli exnum sco cumenzament da l’istorgia imperiala ‹tudestga› sco tala.&lt;ref&gt;Cf. en general Hagen Keller e Gerd Althoff: ''Die Zeit der späten Karolinger und der Ottonen''. Stuttgart 2008, p. 18ss.&lt;/ref&gt; Anzi ha il process cumplex che dueva manar a quella perdurà almain fin en il 11avel tschientaner. Il term ''regnum Teutonicum'' (‹reginavel tudestg›) resp. ''regnum Teutonicorum'' (‹reginavel dals Tudestgs›) è er pir sa mess tras plaunsieu dapi l’entschatta dal 11avel tschientaner. 

L’onn 951 aveva Otto I surpiglià la dignitad roiala dals Langobards; tras quai è il ''Regnum Teutonicorum'' stà collià cun il ''Regnum Italiae'' u ''Regnum Italicum''. L’onn 962 è Otto vegnì curunà sco imperatur ed ha collià cun quai la pretensiun da la roialitad tudestg-romana sin la dignitad imperiala dal vest. Sut ils Ottons ha il Reginavel cuntanschì ina posiziun egemoniala entaifer l’Europa dal Vest. Il 1024 han alura ils [[Saliers]] surpiglià la successiun roiala. Il fatg che la pussanza seculara e quella spirituala eran entretschadas fitg ina en l’autra, ha manà da quel temp al conflict cun il papat ([[Dispita d’investitura]]). Quel ha cumenzà vers il 1076 ed ha chattà ina schliaziun intermediara en il [[Concordat da Worms]] dal 1122. Sco punct culminant vala il [[Viadi a Canossa]] legendar dal 1077. In’ulteriura culminaziun ha la dispita tranter l’imperatur ed il papa cuntanschì dal temp dals [[Staufers]]. L’imperatur [[Friedrich I]] ha bain accentuà la dignitad da l’Imperi ed implorà la ''honor imperii''; ma la finala ha el stuì prender en cumpra en l’Italia grevas sperditas tant envers il papat sco er envers las citads-stadis che vegnivan adina pli conscientas da sasezzas. Il conflict il pli ferm tranter l’imperatur ed il papa è prorut sut il biadi da Friedrich, [[Friedrich II]]; la mort da l’imperatur il 1250 ha facticamain muntà la fin da la pussanza roiala dals Staufers.

Sinaquai èn divers dominis feudals sa fatgs facticamain autonoms en furma da stadis territorials, indeblind uschia vinavant la pussanza imperiala e roiala. Ins sto però vesair che quella n’era mai stada sviluppada fitg ferm e ch’ils retgs dal temp medieval èn stads da tut temp dependents dal consens cun ils gronds entaifer l’Imperi per pudair exequir lur pussanza a moda effizienta. L’imperatur [[Heinrich VI]], il figl da [[Friedrich Barbarossa]], aveva gia fatg naufragi la fin dal 12avel tschientaner cun vulair introducir la monarchia ereditara. Entant ch’il Reginavel francon dal vest è sa sviluppà en il decurs d’in lung process al stadi central franzos, èn il Reginavel ostrofrancon resp. l’Imperi tudestg-roman stads segnads da tut temp dals signurs feudals e dal dretg d’eleger il retg. La posiziun da pussanza dals prinzis è be anc creschida en consequenza da l’interregnum. Vers la mesadad dal 13avel tschientaner è sa fatga valair en il Sontg Imperi roman – ina denominaziun ch’è dal reminent vegnida currenta pir da quel temp – l’opiniun che l’elecziun dal retg cumpetia ad in collegi da prinzis electurs. La [[Bulla dad aur]] dal 1356 ha fixà definitivamain la furma statala sco monarchia d’elecziun a basa dals prinzis electurs. Cumbain ch’ils retgs ed imperaturs han empruvà repetidamain da rinforzar lur posiziun, è l’Imperi restà ina federaziun supranaziunala che cumpigliava territoris gronds e mesauns sco er blers pitschens e fitg pitschens e citads imperialas libras.

Cuntrari a la perscrutaziun pli veglia na vegn il temp medieval tardiv (ca. 1250–1500) betg pli giuditgà da l’istoriografia pli nova sco temp da declin.&lt;ref&gt;Bernd Schneidmüller: ''Konsens – Territorialisierung – Eigennutz. Vom Umgang mit spätmittelalterlicher Geschichte'', en: ''Frühmittelalterliche Studien'' 39, 2005, p. 225–246.&lt;/ref&gt; Il temp enfin la fin dal 14avel tschientaner è stà segnà fermamain dal dretg d’eleger il retg: trais grondas famiglias, ils [[Habsburgais]], ils [[Luxemburgais]] ed ils [[Wittelsbacher]], disponivan da la pli gronda influenza en l’Imperi e da la pli gronda pussanza dinastica. Sco pli impurtant retg tudestg-roman dal temp medieval tardiv vala [[Karl IV]]. Sper crisas sco la pestilenza (mort naira) vers la mesadad dal 14avel tschientaner, la crisa agrara ed il [[Schisma occidental]], è il temp tuttavia er segnà da las citads flurintas, dal commerzi e da la transiziun en direcziun da la renaschientscha. La finala han ils Habsburgais surpiglià la successiun dals Luxemburgais, ils quals eran morts ora il 1437 en la lingia masculina, ed han tschentà fin la fin da l’Imperi quasi senza interrupziun ils retgs tudestg-romans.

A l’entschatta dal temp modern ha l’imperatur [[Karl V]] or da la dinastia dals Habsburgais persequità cun diriger l’Imperi ed il [[Reginavel spagnol]] il concept d’ina monarchia universala. El ha cuntanschì ina sfera d’acziun che cumpigliava sper la predominanza en l’Europa er in reginavel colonial spagnol d’ultramar.&lt;ref&gt;Alfred Kohler: ''Karl V. 1500–1558. Eine Biographie.'' Minca 1999.&lt;/ref&gt; Il 1517 è [[Martin Luther]] passà si cun la pretensiun da refurmar da fund ensi la baselgia ed ha uschia mess il fundament per la refurmaziun. En cumbinaziun cun la tenuta ch’era en vastas parts antiromana (antipapala) han las dispitas areguard dumondas teologicas e las structuras da la baselgia manà a la fundaziun da numerusas confessiuns protestantas. La baselgia catolica ha bain reagì en furma da la cuntrarefurmaziun, ma tuttina ha la baselgia evangelica pudì sa mantegnair en vastas parts da l’Imperi. Bainbaud dueva il signur territorial decider davart la confessiun da ses subdits (''cuius regio, eius religio'') e la [[Pasch da religiun e da l’Imperi d’Augsburg]] ha pudì stgaffir in equiliber provisoric. Ma alura è suandada la [[Guerra da trent’onns]] (1618–1648) ch’ha chaschunà bleras unfrendas e devastà numerusas cuntradas. Quella era prorutta tant pervi da motivs confessiunals sco er pervi da differenzas tranter Habsburg e la Frantscha. Da la Pasch vestfalica e da la Dieta imperiala la pli giuvna è l’Imperi tudestg-roman resortì en ina posiziun cleramain flaivlentada; sia posiziun da pussanza sa restrenscheva uss pli u main a la represchentaziun da l’Imperi. Ils prinzis imperials èn percunter resortids da quest conflict cun dapli forza; a chaschun da la Pasch vestfalica als era numnadamain vegnì transferì il dretg da far contracts cun pussanzas da l’exteriur. De facto è l’Imperi daventà tras quai in stadi federativ. Durant la guerra aveva la Frantscha sustegnì ils protestants per flaivlentar ils Habsburgais; ultra da quai ha il pajais fatg ina politica d’expansiun intenziunada en il territori da cunfin ed occupà plirs territoris da l’Imperi, quai ch’ha danovamain manà a tensiuns. A partir dal 1663 han l’imperatur ed ils prinzis imperials alura reglà lur fatschentas politicas a moda permanenta en furma da deputaziuns a la [[Dieta imperiala eterna]] cun sedia a Regensburg.

En il decurs dal 18avel tschientaner è la [[Prussia]] avanzada politicamain, quai ch’ha manà al conflict cun la chasa da Habsburg. En il 17avel/18avel tschientaner è sa sviluppà l’absolutissem tenor il model franzos. Cuntrari a la pussanza centrala roiala en Frantscha dueva quel però transfurmar qua singuls principadis en stadis premoderns organisads tenor princips birocratics. Intgins regents, surtut retg [[Friedrich II]] da la Prussia, ma per part er ses rivals imperials [[Maria Theresia]], [[Franz I]] ed [[Joseph II]] èn s’averts al spiert dal temp filosofic (absolutissem illuminà).

Questa situaziun ha perdurà fin il 1806, cur che [[Napoleun I]] ha conquistà l’Europa Centrala ed ha fatg ir en muschna las restanzas da l’Imperi flaivlentà. Il davos imperatur dal Sontg Imperi roman, il qual existiva be pli formalmain, Franz II – ch’era er daventà il 1804 imperatur dal stadi multinaziunal austriac fundà dad el sez –, ha demissiunà ils 6 d’avust 1806. Tras quai ha l’Imperi chalà d’exister.

=== Confederaziun dal Rain e Confederaziun tudestga (1806–1866) ===
[[Datoteca:Deutscher_Bund.svg|thumb|220px|La Confederaziun tudestga 1815–1866]] 
Sut pressiun da Napoleun è il dumber da stadis entaifer il territori dal ‹Vegl Imperi› sa reducì tranter il 1801 ed il 1806 da radund 300 sin ca. 60. Quest svilup ha gì lieu en differents pass ch’han cumpiglià la [[Pasch da Lunéville]] dal 1801, il [[Recess da la Dieta imperiala]] dal 1803 e l’[[Acta da la Confederaziun dal Rain]] dal 1806. Parts da la Germania, surtut en il vest e nordvest, ha la Frantscha annectà ils onns 1790 fin 1793, 1797 fin 1801, 1806, 1808 e 1811. Ultra da quai ha la Frantscha endrizzà stadis vasals sco per exempel il Reginavel da Vestfalia, il Gronducadi da Berg ed il Gronducadi da Francfurt; ils trons da quests dominis ha Napoleun occupà cun commembers da sia famiglia. Stadis tudestgs pitschens e mesauns ha el lià a sia pussanza cun als accordar extensiuns territorialas a donn e cust dals anteriurs territoris ecclesiastics, da citads imperialas e d’auters stans ch’eran suttamess directamain a l’Imperi. Profità da quest process han surtut la Baviera, il Württemberg e Baden.

Suenter avair victorisà sur l’Austria en la [[Guerra d’Austerlitz]] (1805) ha Napoleun pudì extender supplementarmain si’influenza en Germania.&lt;ref&gt;Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte vom Ende des Alten Reiches bis zum Untergang der Weimarer Republik.'' C.H. Beck, Minca 2000, ISBN 978-3-406-46001-2.&lt;/ref&gt; Ils stadis mesauns ch’ins aveva engrondì èn vegnids unids en la [[Confederaziun dal Rain]] e stevan uschia a disposiziun sco alliads. Il resultat da quai è stà che la Frantscha aveva eliminà il rival d’enfin qua, il Sontg Imperi roman, ch’ella aveva annectà grondas parts da sia surfatscha e spartì l’ulteriur territori grosso modo en trais parts: la Confederaziun dal Rain, la Prussia e l’Austria.

Quest temp da la predominanza franzosa ha purtà als stadis da la Confederaziun dal Rain impuls da modernisaziun essenzials, uschia per exempel en la Baviera sut il minister [[Maximilian von Montgelas]]. Ina tscherta independenza han pudì mantegnair ils concurrents Austria e Prussia ch’eran però vegnids smuttads malamain. Er en la Prussia èn suandadas a la fin catastrofala da la [[Battaglia sper Jena ed Auerstedt]] (1806) refurmas fundamentalas che duevan puspè render il stadi abel d’agir e da sa defender.

A partir dal 1809 è sa fatga sentir la resistenza encunter l’occupaziun franzosa. Enconuschents cumbattants cunter Napoleun e ses alliads èn stads [[Andreas Hofer]] en il Tirol austriac, ch’era uss però occupà da la Baviera, e [[Ferdinand von Schill]] en la Prussia. A l’entschatta è questa resistenza vegnida rebattida.&lt;ref&gt;Thomas Nipperdey: ''Deutsche Geschichte 1800–1866. Bürgerwelt und starker Staat.'' Minca 1983, p.&amp;nbsp;24s.&lt;/ref&gt; Pir suenter la sconfitta da Napoleun a chaschun da sia campagna militara en Russia (1812) èsi reussì a la Prussia ed a l’Austria da s’alliar cun la Russia e da stgatschar las truppas franzosas. En il decurs da las [[Guerras da liberaziun]] (1813–1815) è naschì in nov spiert da cuminanza dals Tudestgs. Quel è surtut provegnì dals docents e students da las universitads protestantas sco per exempel dal corp da voluntaris da Lützow, il qual vala er sco origin da las colurs nair-cotschen-aur. La gronda part dals stadis da la Confederaziun dal Rain han midà vart en il decurs dal 1813. In emprim grond success dals alliads è stà la victoria en la [[Battaglia da Lipsia]] l’october 1813. Igl èn suandads ulteriurs cumbats fin a la sconfitta definitiva da Napoleun il 1815.

Suenter la fin da l’èra napoleonica ha il [[Congress da Vienna]] (1814–1815) restaurà per gronda part las veglias relaziuns da pussanza monarchicas. Entaifer la [[Confederaziun tudestga]], ina federaziun che vegniva dominada da l’Austria e da la Prussia, èn s’organisads en tut 38 stadis. La Dieta (''Bundestag'') cun sedia a Francfurt furmava il gremi da decisiun. Ils onns 1833/1834 è vegnida fundada l’Uniun da duana tudestga, entaifer la quala la Prussia furmava la pussanza dominanta.

Durant l’èra dal Vormärz ha l’auta aristocrazia fatg valair sia pussanza; quella dueva culminar en ils Decrets da Karlsbad ch’èn stads segnads da restauraziun e repressiun. La burgaisia daventava però economicamain adina pli pussanta e n’ha betg tschessà da far valair sia participaziun politica.

L’october 1817 èn professers e students sa scuntrads a la [[Festa da Wartburg]]. Sco ‹punct culminant› da quella han ins brischà ovras d’auturs ch’eran cunter in stadi tudestg sco per exempel [[August von Kotzebue]]. A la [[Festa da Hambach]] dal 1832 èn sa reunidas 30&amp;nbsp;000 persunas or da differents circuls da la populaziun e da differents stadis. Qua èn vegnidas tratgas si las colurs nair-cotschen-aur che duevan daventar pli tard las colurs naziunalas.

Cun l’occupaziun da la chasa dals stans da la Dieta da Baden a Karlsruhe è prorutta il prim da mars 1848 la Revoluziun da mars. Tras las revoltas dals burgais han blers politichers conservativs stuì rumir lur posts. Uschia er il chancelier statal austriac [[prinzi Metternich]]; suenter la fin da Napoleun aveva quel gidà a restaurar la veglia monarchia (a chaschun dal Congress da Vienna) ed aveva marcà dapi lura l’epoca restaurativa.

Sut il squitsch dals eveniments revoluziunars a Berlin dapi ils 6 da mars 1848 ha il retg prussian [[Friedrich Wilhelm IV]] l’emprim fatg concessiuns ed acceptà l’installaziun da l’assamblea naziunala a Francfurt. Quella ha elavurà la constituziun da la Baselgia da Paulus ch’avess transfurmà la Germania en ina monarchia constituziunala unida. Il retg l’ha però refusà. Medemamain n’ha el betg vulì acceptar la curuna imperiala ch’al è vegnida proponida da questas varts; per il retg aveva quella il tif d’ina ‹curuna da lumpas› burgaisa.

La revolta dal matg 1849 è vegnida abattida ed è ida a fin ils 23 da fanadur dal medem onn cun l’occupaziun da Rastatt tras truppas prussianas.

Curt suenter èn la Prussia e la pussanza gronda Austria vegnidas en dispita areguard la supremazia entaifer la Confederaziun tudestga. Quest conflict ha manà il 1866 a la Guerra austriac-prussiana (ch’è per part er vegnida numnada pli tard ‹Guerra tudestga›). Suenter ch’igl era reussì a la Prussia da decider questa guerra a sia favur, è la Confederaziun tudestga vegnida schliada. La Prussia ha annectà divers territoris d’adversaris da guerra en la Germania Centrala e dal Nord, uschia ch’il dumber dals stadis tudestgs è sa sminuì supplementarmain.

=== Confederaziun da la Germania dal Nord (1866–1871) ===
Il 1866 è sa furmada la Confederaziun da la Germania dal Nord ch’aveva a l’entschatta il caracter d’ina allianza militara. Quella han ins munì il 1867 cun ina constituziun che l’ha transfurmà en in stadi federativ. Cur che questa confederaziun è sa constituida il prim da fanadur 1867 sco stadi cumplessiv suveran sut direcziun da la Prussia, è sa cristallisada la ''Kleindeutsche Lösung''. Tenor l’intenziun dal bab fundatur da la Germania da pli tard, [[Otto von Bismarck]], dueva quella unir ils stadis singuls tudestgs sut la supremazia prussiana, ma senza integrar la pussanza gronda Austria.

=== Imperi tudestg (1871–1918) ===
[[Datoteca:Wernerprokla.jpg|thumb|220px|Proclamaziun da l’Imperi tudestg a Versailles (1871)]] 
Ils onns 1870/71 ha gì lieu la Guerra franzos-tudestga. Suenter la sconfitta decisiva da la Frantscha en la [[Battaglia sper Sedan]] han ins proclamà l’Imperi tudestg. Cun quest pass è stada colliada la proclamaziun dal retg prussian Wilhelm I sco imperatur tudestg ils 18 da schaner 1871 en la Galaria dals spievels a Versailles. Quai ha muntà il culp da partenza uffizial da l’emprim stadi naziunal tudestg.

Cun la fundaziun da l’Imperi han ins incorporà territoris che n’avevan avant insumma betg fatg part da l’anteriur Sontg Imperi roman u ch’eran dapi daditg betg pli stads integrads en quel. Quai ha pertutgà parts da la Prussia dal Vest e da l’Ost, la regiun da Posen ch’era per gronda part da lingua polonaisa sco er la regiun Schleswig. La Frantscha ha cedì parts (bilinguas) da las regiuns Lorena ed Alsazia. Quellas han ins integrà sco territoris suttamess directamain a l’Imperi; ellas na disponivan pia betg dals dretgs dals stadis commembers ordinaris. 

Sco primminister prussian era [[Otto von Bismarck]] s’engaschà per la fundaziun da l’Imperi, aveva contribuì a moda essenziala a concepir la constituziun da l’Imperi ed è uss daventà l’emprim chancelier da l’Imperi. Sia politica ha bain sustegnì la pussanza dal stadi monarchic, ha però modernisà impurtants champs da la politica ed è stada ambivalenta en tschertas dumondas. Cun il Reichstag è sa furmà l’emprim parlament da la Germania munì cun funcziunalitad cumplaina e lianta. Cunter la baselgia catolica ha Bismarck manà in uschenumnà [[cumbat cultural]], en consequenza dal qual schizunt uvestgs èn vegnids mess en fermanza. Dal cuntegn ennà eran las leschas ch’èn entradas en vigur durant ses temp d’uffizi savens plitost liberalas (p.ex. concernent la scola u la lètg). Per pudair maiorisar en avegnir ils liberals, ha Bismarck introducì tar elecziuns dal parlament il dretg d’eleger democratic per tut ils umens. Da l’autra vart èn ils naziunalliberals stads sur lung temp ils partenaris da Bismarck. Dapi il 1878 ha el cumbattì ils socialdemocrats cun agid da las leschas socialas, sa stentond però a medem temp da liar ils lavurants al stadi cun agid d’ina legislaziun sociala da tempra moderna.

Oriundamain era Bismarck enconuschent per sia politica da l’exteriur agressiva. Dapi la fundaziun da l’Imperi ha el però midà quella en ina politica da coaliziun ch’ha stgaffì in sistem d’allianzas defensiv cun la Germania sco pussanza mezegemoniala en il center da l’Europa. La Frantscha è vegnida isolada ed intimada da sa concentrar sin sias colonias (e betg sin las regiuns da la Lorena ed Alsazia persas).

Envers l’idea da s’acquistar atgnas colonias e pli tard uschenumnads territoris da protecziun aveva Bismarck percunter ina tenuta sceptica. Pervi da difficultads economicas e la politica coloniala da commerziants tudestgs èsi tuttina vegnì adaquella ch’ina gruppa da Tudestgs ha attribuì a chaschun da la [[Conferenza dal Congo]] l’onn 1884 a Berlin parts da l’Africa a la Germania. Uschia è l’Imperi tudestg entrà en il circul da las pussanzas colonialas, quai suenter ch’organisaziuns tudestgas avevan gia acquistà a l’entschatta dals onns 1880 territoris en l’Africa ed en l’Asia.

Il 1888, l’uschenumnà ‹onn dals trais imperaturs›, è [[Wilhelm II]] vegnì a la pussanza. Il 1890 ha el sfurzà Bismarck da sa retrair; per l’Imperi tudestg ch’era avanzà tant economicamain sco er militarmain ha el pretendì la renconuschientscha da vart da las pussanzas grondas da fin qua, surtut da l’Engalterra. Quai è savens vegnì exprimì a moda energica cun pretender per la Germania ina «plazza al sulegl» equivalenta; l’acquist da colonias è s’augmentà e medemamain ha la Germania extendì massivamain la flotta. Da quai è l’Engalterra stada pauc intgantada, uschia ch’igl è sa furmà in nov sistem d’allianzas ch’excludeva uss la Germania enstagl da la Frantscha. L’attentat sin il successur al tron austriac [[Franz Ferdinand]] ha mess ad ir il 1914 l’[[Emprima Guerra mundiala]]. Wilhelm II aveva garantì a ses partenari d’allianza Austria-Ungaria ses sustegn senza resalva, avant che quel ha declerà a la Serbia la guerra. A medem temp aveva la Frantscha empermess durant la Crisa da fanadur a la regenza russa ses sustegn e pretendì persuenter ch’ils Russ avanzian svelt en direcziun da l’Imperi tudestg. Dapli che dus milliuns schuldads tudestgs èn vegnids per la vita durant l’Emprima Guerra mundiala; radund 800&amp;nbsp;000 civilists èn morts da la fom.

=== Republica da Weimar (1919–1933) ===
[[Datoteca:Wahlrecht_-_Das_Illustrierte_Blatt_-_Januar_1919.jpg|thumb|180px|Appell per las elecziuns da l’assamblea naziunala dal 1919]] 
Cun la capitulaziun tudestga l’onn 1918 e la [[Revoluziun da november]] n’è betg be ida a fin l’Emprima Guerra mundiala, mabain er la monarchia en l’Imperi tudestg. Il [[Contract da Versailles]] ha adossà a la Germania cessiuns da territori massivas, l’occupaziun da la Renania tras ils alliads e gronds custs da reparaziun, quai surtut perquai che la Germania è vegnida declerada sco pajais che saja sco sulet la culpa da la guerra.

Cun la proclamaziun da la Republica ils 9 da november 1918 ha l’Imperi chalà d’exister. Ils 30 da november 1918 han ins concedì l’emprima giada a las dunnas il dretg da votar activ e passiv (a chaschun da l’elecziun da l’assamblea constituenta). La regenza revoluziunara che sa cumponiva da democrats socials da dretga e da sanestra è sa numnà Cussegl dals deputads dal pievel. Suenter l’elecziun da l’assamblea naziunala constituenta è entrada en vigur ils 14 d’avust 1919 la Constituziun da Weimar.

La dumonda da la culpa da guerra e l’ipoteca dals pajaments da reparaziun han engrevgià da l’entschatta ennà il clima politic en la giuvna Republica. L’extrema dretga ha derasà la legenda dal culp da stilet ch’ha manà ad assassinats politics e tentativas da far in putsch, da las qualas il [[Putsch da Kapp]] (1920) ed il [[Putsch da Hitler-Ludendorff]] (1932) èn stadas las pli impurtantas. Exponents centrals da las forzas democraticas sco [[Matthias Erzberger]] e [[Walther Rathenau]] èn vegnids assassinads d’attentaders naziunalistics. L’emprim chancelier da l’Imperi, [[Philipp Scheidemann]], è be mitschà per pauc d’in attent la dumengia da Tschuncaisma 1922. Da l’autra vart hai dà diversas sullevaziuns da vart da communists sco la [[Revolta da la Ruhr]] (1920), ils Cumbats da mars en la Germania Centrala (1921) e la [[Revolta da Hamburg]] (1923). Perquai che la Republica da Weimar era en retard cun las prestaziuns da reparaziun, han la Belgia e la Frantscha er occupà ils onns 1923 fin 1925 il territori da la Ruhr.

Ils curts ‹onns dad aur› suenter il 1920 han manà ad ina fluriziun culturala e suenter il 1924 er ad in augment da la conjunctura. Berlin era da quel temp cun bundant 4 milliuns abitants la terz gronda citad dal mund (suenter New York e Londra) ed è sa sviluppà ad ina da las metropolas las pli dinamicas insumma.

Questa fasa da prosperitad ha chattà ina fin andetga l’onn 1929 cur che la bursa da New York è dada ensemen. Durant la culminaziun da la crisa economica mundiala devi il 1932 en Germania dapli che 6 milliuns dischoccupads che vivevan per gronda part en miseria. En consequenza da quai han partidas extremas chattà adina dapli sustegn, uschia ch’igl è daventà pli e pli grev per las partidas moderadas da furmar regenzas stabilas. A chaschun da las elecziuns en il Reichstag l’onn 1930 han ils naziunalsocialists cuntanschì ina victoria surprendenta. Sinaquai na disponivan ils chanceliers da l’Imperi, che midavan savens, da nagina maioritad pli. Ils uschenumnads cabinets presidials eran uss dependents dal president da l’imperi [[Paul von Hindenburg]] e da las ordinaziuns d’urgenza da quel.

La politica da spargn e da deflaziun dal chancelier da l’imperi [[Brüning]] ha anc engrevgià la crisa economica. Ses successur [[Franz von Papen]] (zercladur fin november 1932) ha suttamess la regenza democratica da la Prussia ad in cumissari imperial ed ha fatg manar tras novas elecziuns. Quellas han mo anc augmentà la pussanza dals naziunalsocialists. Il chancelier da l’imperi [[Kurt von Schleicher]] ha empruvà da prevegnir cun ina ‹front a travers› (che sa cumponiva dals sindicats e da parts dals naziunalsocialists) ad ina surpigliada da la pussanza tras [[Adolf Hitler]]. El ha però fatg naufragi perquai che Franz von Papen è vegnì da surmanar Hindenburg – malgrà sia gronda resistenza – d’eleger Hitler sco chancelier da l’imperi.

La regenza da Hitler dals 30 da schaner 1933 è l’emprim stada ina coaliziun da naziunalsocialists cun parts dals conservativs, tranter quels [[Franz von Papen]] ed [[Alfred Hugenberg]]. Ils 27 da favrer 1933 è brischà il Reichstag per motivs che n’èn fin oz betg sclerids dal tut. Hitler ha nizzegià quest incendiament per relaschar ordinaziuns ch’han mess ord vigur ils dretgs fundamentals per in temp nunfixà. Las arrestaziuns en massa d’adversaris politics (surtut da communists e socialdemocrats) ch’èn suandadas han marcà il temp avant l’elecziun en il Reichstag dal 1933. Malgrà che la Partida naziunalsocialistica (NSDAP) ha gudagnà bleras ulteriuras vuschs, ha ella manchentà il pli absolut ed ha perquai furmà ina coaliziun cun la Partida populara naziunala (DNVP) da caracter reacziunar. La surpigliada da la pussanza definitiva ha gì lieu tschintg dis pli tard: cun sustegn da las vuschs burgaisas, sulettamain cunter las vuschs dals socialdemocrats, ha il Reichstag ch’era sa cumponì da nov deliberà ina lescha d’autorisaziun ch’ha concedì a la regenza da Hitler da concluder davart leschas er senza il Reichstag.

=== Dictatura naziunalsocialistica (1933–1945) ===
[[Datoteca:Naziaufmarsch_Fuerth_Nuernberg.jpg|thumb|190px|Return dal di da partida da la NSDAP a  Fürth/Nürnberg (ca. 1938)]] 
Entaifer curt temp ha la NSDAP erigì en il Reich tudestg in stadi d’ina partida totalitar sut la direcziun dad Adolf Hitler. Persunas malvesidas èn vegnidas exclusas da tut las organisaziuns statalas. Ins ha installà emprims champs da concentraziun per allontanar inimis politics, surtut communists, socialdemocrats e sindicalists. In’entira retscha da directivas ha procurà che l’opiniun publica vegnia unifurmada en il senn da la NSDAP. Publicaziuns malvesidas han ins allontanà, per exempel cun brischar publicamain cudeschs. Er il manaschi d’art è vegnì mess en lingia tenor ils basegns da la partida; objects d’art malvis valevan da qua davent sco ‹art degenerà›. Entaifer curt temp è la partida er penetrada en la vita privata: il ministeri da propaganda sut l’egida da [[Joseph Goebbels]] era omnipreschent e gia sin uffants vegniva fatg pressiun d’entrar en las organisaziuns da partida. 

Persunalmain è Hitler sa segirà cun laschar assassinar inimis a l’intern da la partida ed anteriurs cumpogns. A chaschun dal [[Putsch da Röhm]] presumtiv ha el laschà assassinar ils 30 da zercladur 1934 il manader da la SA Röhm ed ina retscha d’inimis politics a l’intern; tras quai è er la SA vegnida privada da la pussanza. A ses lieu ha el tschentà la SS ch’al obediva senza resalva sco er la Reichswehr, da la quala la generalitad prestava ad el persunalmain il sarament da fidaivladad. La Gestapo è vegnida installada sco polizia politica cun l’incumbensa da cumbatter ils adversaris politics ed ideologics.

Da l’entschatta davent ha Hitler persequità duas finamiras: d’ina vart ina guerra d’attatga e da destrucziun per stgaffir en l’ost nov ‹spazi da viver›; da l’autra vart la persecuziun dals Gidieus ch’ha cumenzà cun discriminaziun, umiliaziun ed exclusiun e che dueva ir a finir en il holocaust. Suenter che Hitler aveva s’atschertà la fidaivladad dal militar, ha el gia cumenzà il 1934 a drizzar ora l’economia sin il stadi da guerra. Las expensas d’armaziun èn vegnidas augmentadas extremamain, e quai entaifer curt temp. Ils instruments politic-economics per cuntanscher questa finamira han furmà programs da lavur, ina politica da daners expansiva e l’economia da debits. Tras quai è il dumber da dischoccupads sa sbassà, quai ch’ha sveglià tar la populaziun l’impressiun sco sche las empermischuns electoralas vegnian tegnidas.

La situaziun dals Gidieus tudestgs è sa pegiurada cuntinuadamain. Il 1935 èn entradas en vigur las [[Leschas da razza da Nürnberg]]; quellas han stigmatisà contacts persunals tranter «arians» e Gidieus sco «vargugna da la razza» ed han previs per quest cas grevas puniziuns. Ils Gidieus han l’emprim pers tut ils uffizis publics, èn vegnids persequitads e mess sut pressiun e la finala suttamess ad in scumond da lavur absolut. Sut il pretext da l’«arianisaziun» èn tut las interpresas gidieuas vegnidas expropriadas. Adina pli savens èn uss er Gidieus vegnids tramess en champs da concentraziun. Blers èn sa resolvids d’emigrar, la gronda part però è restada en Germania perquai ch’els sa sentivan sco Tudestgs e na vulevan betg bandunar lur patria.

La concepziun dal mund dals naziunalsocialists sa basava sin in punct da vista rassistic ed intendeva da stgaffir ina cuminanza (''Volksgemeinschaft'') «sauna» e libra da crims. Da questas intenziuns èn er stadas pertutgadas duas ulteriuras gruppas da la populaziun che vegnivan resguardadas «da razza estra»: ils Roma sco er commembers da las etnias slavas sco Polonais, Russ u Ucranais. Bain betg «da razza estra», ma tuttina sco in privel entaifer la gruppa da la populaziun tudestga èn vegnids resguardads ils omosexuals, ils impedids e las numerusas gruppas dals «asocials»; er els èn stads exposts a repressiuns, violenza ed omicidis.

Entant ha il reschim celebrà intgins success da propaganda. Il 1935 ha il Saarland votà a favur dal return en il Reich ed è vegnì incorporà; il 1936 han ils gieus olimpics meglierà la reputaziun a l’exteriur ed il medem onn ha il Reich puspè occupà la Renania demilitarisada. L’expansiun agressiva sur ils cunfins tudestgs ora ha cumenzà cun l’annexiun da l’Austria l’onn 1938, la quala è vegnida beneventada da grondas parts da la populaziun. Sinaquai è la Germania sa numnada ‹Grossdeutsches Reich› (uffizialmain dapi il zercladur 1943). Cun agid da la [[Cunvegna da Minca]] ha Hitler cuntanschì il november 1938 l’annexiun da las Sudetas ch’eran populadas surtut da Tudestgs. 

L’entschatta da mars 1939 è la Germania marschada en la part restanta da la Tschechia ed ha attribuì quest territori al Reich sco Protectorat Boemia e Moravia. Ultra da quai è la Lituania vegnida necessitada da dar enavos il Memelland. Pir uss han ils auters stadis realisà il sbagl ch’els avevan fatg cun lur politica da pacificaziun (''appeasement'').

Suenter che la Germania aveva cumenzà il prim da settember 1939 ad attatgar la Pologna, han il Reginavel Unì e la Frantscha declerà a la Germania la guerra. La [[Segunda Guerra mundiala]] ha chaschunà en sis onns radund 55 fin 60&amp;nbsp;milliuns morts. Cun ina seria d’acziuns che duevan entrar en l’istorgia sco ''Blitzkrieg'' ha la Germania cuntanschì a l’entschatta gronds success militars. L’emprim è la Pologna vegnida dividida confurm al [[Patg da nunagressiun tranter Hitler e Stalin]]; silsuenter è l’armada tudestga sa vieuta vers vest, ha attatgà ils stadis neutrals Luxemburg, Belgia e Pajais Bass ed ha occupà en l’interval da sis emnas la Frantscha. Da quel temp ha la popularitad da Hitler a l’intern dal pajais cuntanschì sia culminaziun. La sfera d’influenza dal Reich tudestg tanscheva uss da l’Alsazia (resp. da l’Atlantic) enfin a Cracovia.

Cun l’entschatta da la guerra è er sa pegiurada la situaziun dals Gidieus e da tut las minoritads che vegnivan persequitadas. Ins ha relaschà in scumond da bandunar il pajais, ils Gidieus èn vegnids dischlocads en ghettos e stuevan purtar la «staila da Gidieus» (a partir da l’atun 1939 en la Pologna occupada ed a partir da l’atun 1941 en l’entir Reich). Ad els è vegnida adossada lavur sfurzada a favur da l’economia da guerra, e quai cun in’alimentaziun manglusa e sut nauschas cundiziuns igienicas. Blers èn morts da spussada, da la fom, da maltractaments u dad epidemias.

L’onn 1941 ha cumenzà il mazzament sistematic dals Gidieus – la data precisa u in cumond singul correspundent da vart da Hitler n’èn betg enconuschents. La [[Conferenza da Wannsee]] dal schaner 1942 ha reglà la vart organisatorica da quest crim cunter l’umanitad. Cun l’execuziun da tal è surtut stada incumbensada la SS. Quella ha erigì sin il territori da l’anteriura Pologna u Uniun sovietica champs d’extirpaziun. La gronda part da las unfrendas vegniva manada en quels en vaguns da muaglia e gasifitgada immediatamain. Tut en tut munta la cifra cumprovada scientificamain a radund 6,3&amp;nbsp;milliuns Gidieus assassinads. 

[[Datoteca:Koeln_1945.jpg|thumb|230px|Cologna il 1945, a la fin dals bumbardaments tras ils Alliads]] 
En il fratemp aveva Hitler declerà la guerra a l’Uniun sovietica. Dapi il zercladur 1941 marschava l’armada tudestga vers Moscau e na pareva betg da pudair vegnir franada. Il december dal medem onn ha l’allià da guerra Giapun attatgà la marina americana a Pearl Harbor; sinaquai ha er la Germania declerà als Stadis Unids la guerra. Ma la mancanza da resursas e la surpussanza da l’inimi han bainprest manà natiers ina vieuta. Sco segn pli che evident da quella vegn resguardada la [[Battaglia da Stalingrad]] ch’è vegnida manada cun tutta vehemenza e che dueva ir a finir en la ruina totala da la sisavla armada tudestga. 

Pli evidenta che la sconfitta militara daventava e pli stinada che la politica è vegnida manada a l’intern dal pajais: sut givels frenetics dal public ha [[Goebbels]] proclamà il 1943 en il Palaz da sport a Berlin la «guerra totala»; quest exempel vegn savens allegà per illustrar la propaganda naziunalsocialistica da quel temp. L’entira producziun han ins uss drizzà ora sin la guerra; a medem temp stuevan las armadas tudestgas sa retrair da quasi tut las fronts e numerusas citads tudestgas èn idas en muschna tras la guerra da bumbas. Pir cur che las armadas sovieticas avevan gia occupà Berlin, ha Hitler prendì ils 30 d’avrigl 1945 a sasez la vita en ses refugi. La capitulaziun senza resalvas da l’armada tudestga è suandada ils 8 da matg. L’arrestaziun da la davosa regenza dal Reich sut Karl Dönitz a Flensburg-Mürwik ha pir gì lieu ils 23 da matg 1945. Ils responsabels principals politics e militars ch’avevan survivì èn vegnids sentenziads pli tard en ils [[Process da Nürnberg]]. Il 1988 ha la Germania pajà la davosa rata da debits per la Segunda Guerra mundiala. 

=== Occupaziuns tras ils Alliads (1945–1949) ===
La Germania è vegnida dividida en il cunfins dals 31 da december 1937.&lt;ref&gt;Areguard quest di da referenza cf. Daniel-Erasmus Khan: ''Die deutschen Staatsgrenzen. Rechtshistorische Grundlagen und offene Rechtsfragen.'' Mohr Siebeck, Tübingen 2004, p. 98–101.&lt;/ref&gt; En in document supplementar a la Decleraziun da Berlin dals 5 da zercladur 1948 han las quatter pussanzas victuras – ils Stadis Unids, l’Uniun sovietica, la Gronda Britannia e la Frantscha – definì las singulas zonas d’occupaziun. Ils territoris fin a la Lingia Oder-Neisse èn sinaquai vegnids administrads da la pussanza respectiva sco er d’ina cumandantura dals Alliads a Berlin. Ils territoris tudestgs en l’ost han ins zavrà tras ils Conclus da Potsdam e n’eran sinaquai betg pli suttamess al dretg d’occupaziun dals Alliads. A l’entschatta èn las quatter pussanzas anc sa stentadas da realisar ina politica d’occupaziun communabla. Unids eran ins en ils puncts da la demilitarisaziun e da l’uschenumnada denazificaziun. Ma gia areguard la dumonda tge che saja da chapir sut ina democrazia èn sa mussadas emprimas differenzas d’opiniuns tranter l’Uniun sovietica d’ina vart e las pussanzas dal vest da l’autra.

Ils territoris che l’Uniun sovietica aveva pers il 1921 a la Pologna (la Pologna da l’Ost, Kresy) aveva [[Stalin]] reconquistà ils onns 1939 resp. 1944; plinavant eran ulteriurs territoris (t.a. la Galizia da l’Ost) vegnids attribuids a l’Uniun sovietica. Per equilibrar questas sperditas ha Stalin insistì d’attribuir a la Pologna ils territoris orientals dal Reich tudestg sco er la citad da Danzig (ch’aveva furmà ina citad libra fin l’occupaziun tras l’armada tudestga il 1939). La Republica populara da la Pologna da pli tard ha resguardà e tractà quests territoris d’administraziun sco territori statal polonais. Uschia èn las regiuns Pomarania da l’Ost, Silesia, Brandenburg da l’Ost (Neumark) e la Prussia da l’Ost meridiunala crudadas facticamain a la Pologna, entant che la Prussia da l’Ost settentriunala è daventada sut il num Kaliningrad ina part da l’Uniun sovietica. Quest proceder han las pussanzas dal vest approvà a chaschun da la Conferenza da Potsdam be cunter veglia. La gronda part dals abitants tudestgs en il territori d’influenza da l’Uniun sovietica èn vegnids stgatschads da lur patria che sa chattava uss en la Pologna, en la Tschecoslovachia etc. Uschia ha la Germania pers in quart da ses territori d’avant il 1937 ed in tschintgavel da sia populaziun èn daventads fugitivs.

En las trais zonas dal vest han ins fundà il matg 1949 la [[Republica Federala Tudestga]] (RFT). Quai suenter ch’ils Alliads dal vest eran sa cunvegnids en la dumonda da la Ruhr da suttametter l’industria minerala e metallurgica al Rain ed a la Ruhr, ch’era essenziala per la reconstrucziun, sut in statut spezial. En la zona sovietica (che vegniva l’emprim numnada en il vest Germania Centrala) è sa furmada l’october 1949 la Republica democratica tudestga (RDT). Omadus stadis (cumbain la RDT betg en il cunfins d’avant il 1937) han accentuà la cuntinuitad politic-giuridica tranter sasez ed in stadi tudestg cumplessiv. La RDT è però sa distanziada pli tard da quest princip, damai ch’igl eran er colliads duairs cun quest statut e perquai ch’il pajais na giavischava betg pli ina cuntinuitad en il senn d’in stadi chapitalistic. 

La Republica da l’Austria è vegnida restabilida tenor ils cunfins dal 1938.&lt;ref&gt;Cf. Andreas Zimmermann: ''Staatennachfolge in völkerrechtliche Verträge'', p. 49.&lt;/ref&gt; La fixaziun dals cunfins tranter ils pajais federativs tudestgs è per part vegnida determinada tras ils cunfins da las zonas d’occupaziun, surtut tranter la Saxonia Inferiura e Mecklenburg resp. Saxonia-Anhalt sco er tranter la Turinga e Hessen. Da questa lingia dueva alura resultar il cunfin tranter ils dus pajais tudestgs.

=== Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990) ===
[[Datoteca:Deutschland_Bundeslaender_1957.png|thumb|200px|La Germania dividida]] 
La Republica Federala Tudestga furma l’emprim stadi sin territori tudestg che porta il term ‹Deutschland› en ses num.&lt;ref&gt;Cf. Röding-Lange: ''Bezeichnungen für ‹Deutschland› in der Zeit der ‹Wende›'', Königshausen &amp; Neumann, 1997, p. 79s.&lt;/ref&gt; Il stadi è sa constituì ils 23 da matg 1949 en las trais zonas d’occupaziun dal vest. Quest di è la Lescha fundamentala vegnida messa en vigur sco «provisori» ([[Carlo Schmid]]) u «transitori» ([[Theodor Heuss]]) vers ina constituziun. En il preambel han ins tranter auter determinà il suandant: «L’entir pievel tudestg resta intimà d’accumplir en libra autodeterminaziun l’unitad e libertad da la Germania». Quest’offerta ha pudì vegnir realisada bundant 50 onns pli tard en rom da la reuniun statala. Ils 3 da november 1949 han ins declerà Bonn sco chapitala provisorica. 

La fundaziun da la Republica democratica tudestga ha gì lieu ils 7 d’october 1949 en la zona d’occupaziun sovietica. Suenter ina refurma da l’administraziun l’onn 1952 èn resultads da quella 14 districts inclus Berlin da l’Ost.

Entant che la Republica democratica tudestga ha installà in’economia planifitgada, è la Republica Federala Tudestga sa decidida per l’economia da martgà sociala. Cun autas pretensiuns da reparaziun ha la pussanza d’occupaziun sovietica procurà sin il territori da la RDT per cundiziuns da partenza ordvart difficilas.&lt;ref&gt;Werner Abelshauser: ''Deutsche Wirtschaftsgeschichte seit 1945.'' C.H. Beck, Minca 2004, p. 75–84.&lt;/ref&gt; Bain aveva er la part pli gronda da la Germania ch’era occupada dals Alliads dal vest da purtar grevezzas da reparaziun; ma qua è il [[Plan da Marschall]] sa mussà sco in instrument efficazi per gidar ils pajais da l’Europa dal Vest a surmuntar las consequenzas da la guerra. Il ‹miracul economic› ch’ha inizià en Germania suenter la [[Guerra da Corea]] (‹Boom da Corea›) ha manà cuntinuadamain ad autas ratas da creschientscha, ad occupaziun cumplaina e bainstanza. 

Entras la Guerra fraida èn ils Tudestgs en l’ost ed en il vest vegnids spartids fisicamain adina pli ferm in da l’auter. La tenda da fier s’extendeva tras l’entira Europa Centrala e spartiva la Germania en duas parts. Cun l’erecziun dal Mir da Berlin il 1961 han ins serrà il davos access liber al vest.

Ils 5 da matg 1955 han ils Alliads schlià il status d’occupaziun e la Republica Federala Tudestga è daventada in stadi suveran. Questa suveranitad sa restrenscheva al champ d’applicaziun da la Lescha fundamentala, vul dir ch’ils Alliads sa resalvavan dretgs areguard l’entira Germania sco er areguard la citad da Berlin ch’era partida en quatter secturs. [[Konrad Adenauer]], l’emprim chancelier federal, ha annunzià lezza giada: «Oz, prest diesch onns suenter la sconfitta militara e politica dal naziunalsocialissem, finescha per la Republica Federala Tudestga il temp d’occupaziun.» 

Ils pli impurtants terms da quest’èra sin il sectur da la politica da l’exteriur èn stads l’integraziun en il vest – il 1955 è la Germania dal Vest daventada commembra da la NATO – e la participaziun a l’uniun economica europeica ch’ha cumenzà il 1952 cun la Communitad europeica da charvun e d’atschal e ch’è vegnida amplifitgada il 1957 cun ils Contracts da Roma. La Republica democratica tudestga da sia vart è daventada il 1950 commember cumplain entaifer il Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON) e, suenter avair abattì cun forza l’[[Insurrecziun dal pievel dals 17 da zercladur 1953]] ed avair installà atgnas forzas armadas, er dal Patg da Varsovia.

Ils onns 1960 han intginas afferas politicas e la cumparsa d’ideas criticas clamà surtut tar ils students suenter ina vieuta sociala fundamentala. Las difficultads economicas ch’han inizià il 1967, il moviment studentic dal 68 ed ils success electorals da la NPD han rinforzà l’impressiun d’ina crisa politica. La gronda coaliziun dal 1966 tranter CDU e SPD sut il chancelier federal [[Kurt Georg Kiesinger]] (CDU) ha relaschà in’entira retscha da midadas da lescha (legislaziun per stadis d’urgenza) ed ha empruvà da cumbatter las difficultads economicas cun agid da regulaziuns globalas. A medem temp è il moviment da students vegnì mess a pèr pli e pli cun l’opposiziun extraparlamentara.

Cun l’entschatta da la regenza socialliberala sut [[Willy Brandt]] (SPD) il 1969 ha inizià ina retscha da refurmas entaifer la politica sociala e da l’exteriur. Per sia ‹nova politica da l’ost› ch’ha tschertgà la conciliaziun – quai ch’è s’exprimì a moda simbolica en la prosternaziun da Varsovia – e ch’ha manà ad in process da detensiun, è Brandt vegnì undrà il 1971 cun il Premi Nobel da la pasch. L’entschatta da questa nova politica aveva marcà l’inscunter suprem dad Erfurt. Questa politica han ils conservativs però crititgà per part vehementamain. L’avrigl 1972 ha Brandt dumagnà in votum da disfidanza e la SPD è sa salvada cun manar tras novas elecziuns.

L’onn 1973 èn la Republica Federala Tudestga e la Republica democratica tudestga daventadas il 133avel e 134avel commember da las Naziuns unidas. La maioritad da la fracziun da la CDU/CSU era s’exprimida cunter questa adesiun.

Il segund temp d’uffizi da Brandt (1972–1974) è stà sut l’ensaina da problems economics. A quels avevan attribuì la crisa dad ieli dal 1973 e tendenzas d’inflaziun. Sut questas circumstanzas n’èsi betg stà pussaivel da finanziar las refurmas ch’eran vegnidas empermessas a l’intern dal pajais. Suenter ch’è vegnida enconuschenta in’affera da spiunascha d’in da ses collavuraturs, è Brandt sa retratg.

Ses successur [[Helmut Schmidt]] (SPD), en uffizi dapi il zercladur 1974, ha gì da cumbatter l’indebitament creschent, l’aut grad da dischoccupaziun, diversas crisas economicas sco er il terror da la RAF. Stimà dals Tudestgs sco chancelier e sco persuna ha el però pers cun il temp il sustegn da sia fracziun, la quala ha opponì adina pli ferm cunter ses sustegn dal Conclus dubel da la NATO.

Suenter che la coaliziun è rutta dapart, è [[Helmut Kohl]] (CDU) daventà il 1982 nov chancelier federal. El ha regì pli ditg che tut ses antecessurs e vala sco il chancelier da l’Unitad tudestga. Quella è daventada pussaivla tras ils process da midament en l’Uniun sovietica (''glasnost'' e ''perestroika'') ed è vegnida accelerada a moda decisiva da las demonstraziuns en massa en la Republica democratica tudestga e dals moviments da bandunar il pajais ch’han gì lieu là. Ils 9 da november 1989 ha la direcziun da la RDT stuì avrir il Mir da Berlin, suenter ch’in pledader aveva mess en moviment per sbagl ina gronda fulla vers ils posts da cunfin.

Tar las emprimas elecziuns libras en la Chombra dal pievel da la RDT dals 18 da mars 1990 ha gudagnà la coaliziun da partidas ‹Allianza per la Germania› sut l’egida da la CDU da l’ost. (Davos) primminister da la RDT è daventà [[Lothar de Maizière]] (CDU). Uss era la via libra per la reuniun tudestga. Quella ha gì lieu en enclegientscha cun ils represchentants dals Alliads en rom dals Discurs da dus plus quatter.

=== Republica da Berlin (dapi il 1990) ===
[[Datoteca:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-400, Berlin, deutsche Vereinigung, vor dem Reichstag.jpg|thumb|220px|Di da l’unitad tudestga, ils 3 d’october 1990]] 
Cun l’adesiun da la Republica democratica tudestga a la Republica Federala Tudestga èn, tenor artitgel 1 alinea 1 dal contract d’uniun, ils pajais Brandenburg, Mecklenburg-Pomarania dal Vest, Saxonia, Saxonia-Anhalt e Turinga daventads ils 3 d’october 1990 novs pajais federativs da la Republica Federala Tudestga (u uffizialmain: Republica Federala da la Germania). Quest di vegn celebrà dapi lura sut il num Di da l’unitad tudestga sco di da la festa naziunala tudestga.

Il Contract da dus plus quatter dals 12 da settember 1990 ha reglà la dumonda tudestga a moda definitiva: Las quatter anteriuras pussanzas d’occupaziun han cedì lur cumpetenzas da suveranitad, e cun l’entrada en vigur dal Contract ils 15 da mars 1991 ha la Germania reunida reacquistà a moda definitiva suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala sia suveranitad statala. Confurm a la cunvegna tranter la Republica Federala Tudestga e l’Uniun sovietica dals 12 d’october 1990 ha la gronda part da las unitads militaras da l’exteriur bandunà fin la fin da l’onn 1994 la Germania – las truppas restantas dals Alliads dal vest na disponan da naginas cumpetenzas da suveranitad ed èn suttamessas al statut da truppas da la NATO. La Germania sezza è s’obligada da reducir si’armada sin il dumber maximal da 370&amp;nbsp;000 schuldads. Ils 14 da november 1990 han la Germania e la Pologna segnà a Varsovia il contract da cunfin tudestg-polonais. Entras quel ha la Germania acceptà la lingia Oder-Neisse sco cunfin statal. Il territori a l’ost da quel è pia, tenor dretg internaziunal, vegnì attribuì definitivamain a la Pologna. A quest pass è suandada da vart da la Germania ina politica da reconciliaziun, l’emprim il 1991 cun la Pologna, alura il 1997 cun la Republica Tscheca.

Cun ina stgarsa maioritad da 338 cunter 320 vuschs ha il Bundestag decidì ils 20 da zercladur 1991 da bandunar Bonn sco sedia da la regenza e da transferir tant la regenza sco er il parlament a Berlin. A Bonn èn sa mantegnidas las sedias principalas da sis ministeris federals e tut ils ulteriurs ministeris disponan là da sedias secundaras. La gronda part da las instituziuns federalas e dals organs constituziunals sa chatta però a Berlin.

La nova sedia dal Bundestag tudestg furma l’Edifizi dal Reichstag a Berlin. Quel è vegnì renovà da rudent ed ha dà ils 19 d’avrigl 1999 l’emprima giada suttetg ad ina sesida dal nov parlament. Gia dal temp da Berlin vest, fin viaden en ils onns 1970, avevan gì lieu là sesidas dal plenum e d’intginas cumissiuns; ed er il president da la Republica Federala Tudestga è vegnì elegì là tranter il 1954 ed il 1969.

Ils onns 1990 èn stads segnads d’in curt boom en consequenza da la reuniun, al qual è però suandà in regress da la dinamica economica, dischoccupaziun en massa e l’impressiun d’ina ‹bloccada da refurmas›. Surtut en ils novs pajais federativs n’è l’economia betg sa sviluppada sco spetgà ed annunzià. Plirs projects da refurma da la regenza han fatg naufragi pervi da la resistenza da vart da la maioritad verd-cotschna en il Bundesrat. En la politica da l’exteriur è Kohl sa stentà da rinforzar la collavuraziun entaifer l’Uniun europeica ed ha promovì l’extensiun a l’ost da quella. 

Cur che l’anteriura Jugoslavia è dada dapart il 1991, è la Germania stada in dals emprims pajais ch’han sustegnì massivamain la renconuschientscha da l’independenza da la Croazia e da la Slovenia tras ils stadis dal vest. Da sa participar a la Segunda Guerra dal Golf per liberar il Kuwait ha la regenza refusà en vista a l’agen burdi istoric. Percunter ha la Germania sustegnì ils partenaris da la NATO a moda logistica. 

Il 1998 ha gì lieu per l’emprima giada en il suenterguerra ina midada cumpletta entaifer la regenza: suenter avair pers lur maioritads en il parlament han las partidas da regenza CDU/CSU e FDP fatg plazza a la coaliziun verd-cotschna sut chancelier federal [[Gerhard Schröder]]. La nova regenza ha instradà midadas entaifer la politica sociala, da rentas e da sanadad ed ha er pudì metter accents areguard la protecziun da l’ambient (reducziun da gas cun effect da serra, cumenzament da l’abandun da l’energia nucleara).

L’emprim engaschament da schuldads tudestgs en acziuns da cumbat dapi la Segunda Guerra mundiala – il 1999 en la Guerra dal Cosovo – ha marcà ina vieuta en la politica da l’exteriur da la Germania. Suenter las attatgas da terror dals 11 da settember 2001 ha Schröder empermess als Stadis Unids la ‹solidaritad senza restricziuns›.&lt;ref&gt;Günther Heydemann: ''Zwischen Konsens, Krise und Konflikt. Der 11. September 2001 und seine Auswirkungen auf die deutsch-amerikanischen Beziehungen'', en: Klaus Hildebrand, Udo Wengst, Andreas Wirsching (ed.): ''Geschichtswissenschaft und Zeiterkenntnis. Von der Aufklärung bis zur Gegenwart. Festschrift für Horst Möller.'' Oldenbourg, Minca 2008, p. 437–452, qua p. 439.&lt;/ref&gt; La Germania ha sinaquai sustegnì l’‹Operation Enduring Freedom› e la Guerra en l’Afganistan, n’è però betg sa participada a la [[Guerra da l’Irac]] il 2003. Quai ha chaschunà conflicts, surtut cun ils Stadis Unids, ma ha da l’autra vart manà a manifestaziuns da simpatia da vart da la populaziun tudestga (Schröder sco «chancelier da la pasch»).

La legislaziun Hartz-IV dal 2004 aveva la finamira da reanimar il martgà da lavur; ma ils pertutgads han resentì las adattaziuns sco socialmain malgistas. Quai ha manà a protestas en tut il pajais ed ad ina seria da disfatgas electoralas da vart da la coaliziun cotschen-verda. Sinaquai ha Schröder fatg en il parlament la dumonda da confidenza ed il president da la Republica Federala Tudestga, [[Horst Köhler]], ha ordinà novas elecziuns. Da quellas dueva la finala resortir ina gronda coaliziun tranter CDU/CSU e SPD sut la nova chanceliera federala [[Angela Merkel]] (CDU).

Suenter las elecziuns dal 2009 è suandada ina coaliziun da CDU/CSU e FPD ed il 2013 ina coaliziun tranter CDU e SPD, omaduas sut Angela Merkel. En la politica d’energia aveva la regenza burgaisa oriundamain bandunà l’intenziun da sortir da l’energia nucleara; suenter la [[Catastrofa nucleara da Fukushima]] (2011) ha la regenza però decidì da sortir definitivamain da l’energia atomara e d’accelerar la midada sin il sectur da l’energia. Daspera èn ils ultims onns stads segnads da la crisa da finanzas, en rom da la quala la Germania è s’obligada da purtar ina gronda part da las mesiras da stabilisaziun entaifer la zona da l’euro. Sco nova tematica è da menziunar l’unda da fugitivs nà da l’Africa, ma er nà da las zonas da crisa en il Proxim Orient (Guerra en la Siria e.a.) ch’han cuntanschì dimensiuns ch’occupan la politica tudestga ed europeica.

Il 2021 ha la SPD gudagnà las elecziuns ed Olaf Scholz è daventà successur dad Angela Merkel sco chancelier federal. 

== Politica ==
=== Fundaziun dal stadi ===
Sco stadi e subject dal dretg internaziunal vegn la Republica Federala Tudestga resguardada generalmain sco successura da la Lia da la Germania dal Nord; quella è vegnida transfurmada il 1867 en in stadi federativ che porta dapi il 1871 il num ‹Imperi tudestg›. Sin la constituziun dal prim da fanadur 1867 sa basan alura er las constituziuns dal 1871 e 1919 sco er la Lescha fundamentala (''Grundgesetz'') dal 1949 (che valeva da quel temp anc sco provisorica). 

L’uschenumnada Constituziun da Weimar dal 1919 è er restada formalmain en vigur durant il temp dal naziunalsocialissem 1933 fin 1945; materialmain eran però grondas parts da quella vegnidas annulladas. Ils 23 da matg 1949 vala sco pli impurtant term constituziunal, damai che lura è entrada en vigur la constituziun ch’è anc oz valaivla. La Republica democratica tudestga ha enconuschì trais constituziuns (7 d’october 1949, nova constituziun l’onn 1968 e revisiun da quella il 1974). Ils 3 d’october 1990 è il territori da l’anteriura RDT vegnì sut il champ d’applicaziun da la Lescha fundamentala.

=== Sistem politic ===
[[Datoteca:Administrative Gliederung Deutschlands.svg|thumb|300px|La structura federala da la Germania en survista]] 
La Lescha fundamentala (''Grundgesetz'', abreviaziun ‹GG›) furma la constituziun da la Republica Federala Tudestga.&lt;ref&gt;Dieter Hesselberger: ''Das Grundgesetz. Kommentar für die politische Bildung'', 9.&amp;nbsp;ed., Hermann Luchterhand Verlag, Neuwied 1995, p.&amp;nbsp;50.&lt;/ref&gt; Chau dal stadi è il president da la Republica Federala Tudestga (''Bundespräsident'') ch’ha surtut incumbensas represchentativas. Tenor il protocol al suonda il president dal parlament (''Präsident des Deutschen Bundestages''), il chancelier federal (''Bundeskanzler'') ed il president da la chombra federala (''Präsident des Bundesrates''). Berlin furma la chapitala da la regenza e la sedia da la regenza (art. 1 alin. 22 GG).

Tenor artitgel 20 GG vegn statuì a moda lianta che la Republica Federala Tudestga stoppia esser organisada sco stadi federativ democratic e social. Tar quest stadi da dretg federativ sa tracti d’ina democrazia parlamentara. Areguard la concepziun dal stadi federativ fa la Lescha fundamentala pretensiuns explicitas. Tenor quellas existan dus nivels entaifer il sistem politic: il nivel surordinà dal stadi federativ, che represchenta il stadi cumplessiv vers anora, ed il nivel dals 16 pajais federativs. Mintga nivel enconuscha agens organs legislativs, executivs e giudicativs. Ils pajais federativs defineschan da lur vart l’urden da lur citads e vischnancas. Per exempel èn tschintg pajais federativs sutdividids en mintgamai 22 districts administrativs. Ils pajais federativs han er dà a sasezs atgnas constituziuns.

Da princip pervegna als pajais federativs qualitad statala; els èn però be en furma limitada subjects dal dretg internaziunal e dastgan be far agens contracts cun auter stadis cun il consentiment da la regenza federala. La Republica Federala Tudestga po valair sco federaziun da dretg public da ses pajais federativs; pir en furma da quest’uniun sa constituescha pia ses caracter statal.

Ils organs legislativs dal stadi federativ furman il Bundestag ed il Bundesrat. Leschas federalas vegnan decididas dal Bundestag cun maioritad simpla. Ellas entran en vigur sch’il Bundesrat n’è betg s’opponì encunter quellas respectivamain – là nua che quai è necessari – ha dà ses consentiment. Midadas vi da la Lescha fundamentala èn be pussaivlas cun la maioritad da dus terzs dals commembers dal Bundestag e dal Bundesrat. A nivel dals pajais federativs decidan ils parlaments dals pajais davart lur leschas. Da princip è la cumpetenza legislativa situada a nivel dals pajais federativs, cun excepziun dals champs per ils quals è definida ina cumpetenza legislativa dal stadi federativ.

L’executiva a nivel dal stadi federativ furma la regenza federativa (''Bundesregierung'') che vegn manada dal chancelier da la Republica Federala Tudestga (''Bundeskanzler''). A nivel dals stadis federativs han ils schefs da l’executiva differents nums (per ordinari ''Ministerpräsident'', a Hamburg e Bremen però ''Präsident des Senats'' u er ''Bürgermeister'', a Berlin ''Regierender Bürgermeister'').

Il chancelier vegn elegì sin proposta dal president tras il Bundestag. Ses temp d’uffizi è da princip lià a la perioda d’elecziun dal parlament; igl exista però er l’instrument dal votum da disfidanza. Ils ministers federals (''Bundesminister'') vegnan nominads sin proposta dal chancelier federal; ensemen cun quel furman els la regenza federala (''Bundesregierung''). Il chancelier federal nominescha ultra da quai il candidat tudestg per l’uffizi d’in cummissari da l’Uniun europeica.

=== Bilantscha dal stadi ===
Il budget statal ha cumpiglià il 2013 expensas en l’autezza da 1,223&amp;nbsp;milliardas euros ed entradas da 1,223&amp;nbsp;milliardas euros. Da quai è resultà in pitschen surpli en l’autezza da 0,3&amp;nbsp;milliardas (resp. da 0,01&amp;nbsp;% dal PNB). Il 2014 ha il surpli cuntanschì l’autezza da 18&amp;nbsp;milliardas euros (resp. 0,6&amp;nbsp;% dal PNB).&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt: [https://web.archive.org/web/20160305014134/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2015/02/PD15_062_813.html ''Staat erzielte im Jahr 2014 Überschuss von 18 Milliarden Euro''], communicaziun da pressa dals 24 da favrer 2015.&lt;/ref&gt; Igl è quai stà il pli aut avanzament dal preventiv dapi 14 onns. 

Ils debits dal stadi han muntà la fin dal 2013 a 2,044&amp;nbsp;billiuns euros (resp. 78,1&amp;nbsp;% dal PNB). Questa quota duai sa sminuir marcantamain en il decurs dals proxims onns.

Ils emprests dal stadi da la Germania vegnan distinguids da las impurtantas agenturas da rating cun la pli auta bonitad pussaivla (AAA). La gronda dumonda suenter quests emprests che valan sco investiziun segira han sbassà marcantamain ils tschains en il decurs dals ultims onns e schizunt manà a tschains negativs, quai che furma il motiv principal dal surpli dal preventiv actual da la Germania.

Sper diversas taglias commerzialas (p.ex. taglia sin la svieuta) generescha il stadi ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita.

Tenor il studi da l’OECD dal 2014 han ils Tudestgs da pajar pervi da las autas taglias ed ulteriuras taxas (sco las contribuziuns a l’assicuranza sociala) la pli auta chargia da contribuziuns statalas en tut il mund, pia anc avant ils stadis socials da la Scandinavia.&lt;ref&gt;[http://www.welt.de/wirtschaft/article126829990/Deutschland-ist-bei-Abgabenlast-absolute-Weltspitze.html ''OECD-Studie: Deutschland ist bei Abgabenlast absolute Weltspitze''], ''Die Welt'' dals 11 d’avrigl 2014.&lt;/ref&gt;

=== Territori statal ===
Il territori statal da la Republica Federala Tudestga resulta da la totalitad dals territoris statals dals singuls pajais federativs. Dapi la fundaziun da la Republica Federala Tudestga è ses territori statal vegnì engrondì pliras giadas. Quai è surtut succedì il 1957 tras l’integraziun dal Saarland ed il 1990 tras l’adesiun da la Republica democratica tudestga incl. Berlin da l’Ost e l’integraziun da Berlin dal Vest tenor il dretg internaziunal. Ultra da quai han divers stadis dà enavos en il decurs dal temp territoris pli pitschens ch’eran l’emprim vegnids resguardads suenter la Segunda Guerra mundiala sco appartegnents a l’agen territori statal. Quai pertutga la Gronda Britannia (Helgoland), ils Pajais Bass (t.a. Elten), la Belgia (t.a. Mützenich), il Luxemburg (in territori tranter Vianden ed Obersgegen) e la Frantscha (Kehl). Er il cunfin maritim en la Mar dal Nord ed en la Mar da l’Ost è vegnì extendì repetidamain.

Il decurs dal cunfin statal da la Germania vala oz sco definì e consolidà, cun fitg paucas excepziuns (en il territori dal Lai da Constanza e dal cunfin vers il Pajais Bass). A l’intern da la Germania n’è il decurs dal cunfin tranter ils pajais federativs Schleswig-Holstein e Saxonia Inferiura en la regiun da l’Elbe Inferiura mai vegnì sclerì a moda definitiva.&lt;ref&gt;Daniel-Erasmus Khan: ''Die deutschen Staatsgrenzen'', Tübingen 2004.&lt;/ref&gt;

=== Partidas politicas ===
Il spectrum politic en Germania stat sut l’ensaina da las partidas ch’èn represchentadas en il Bundestag. Igl èn quai CDU/CSU, SPD, Bündnis 90/Die Grünen, FDP, Die Linke, SSW ed AfD. Las partidas numnadas èn er represchentadas en las fracziuns dal Parlament europeic.

=== Politica da l’exteriur e da segirezza ===
[[Datoteca:33rdG8Leaders.jpg|thumb|220px|La Germania è in dals commembers fundaturs dals G8 e G20 (inscunter dals G8 a Heiligendamm, 2007)]] 
Ils pli impurtants puncts d’orientaziun per la politica da l’exteriur da la Germania furman ils lioms cun il vest e l’integraziun europeica. Ensemen cun la Frantscha ha la Germania contribuì a moda essenziala a stabilir las organisaziuns europeicas. Dapi il 1950 è la Germania commembra dal [[Cussegl da l'Europa|Cussegl da l’Europa]] ed il 1957 ha ella suttascrit ils Contracts da Roma che furman il crap da fundament da l’Uniun europeica odierna. In aspect central areguard la politica da segirezza ed a medem mument l’expressiun da la colliaziun da la Germania cun il vest furma la commembranza en la NATO (dapi il 1955).

Durant la Guerra fraida ha la Germania disponì d’in spazi d’agir limità areguard la politica da l’exteriur. Sco ina da las pli impurtantas finamiras da quel temp valeva la reuniun dal pajais. Engaschaments militars a l’exteriur na vegnivan percunter betg en dumonda. Tenor la Lescha fundamentala na dastga l’armada da la Germania (''Bundeswehr'') betg sa participar a guerras offensivas; si’incumbensa sa restrenscha sin la defensiun dal pajais e da l’allianza militara. 

Dapi la reuniun ha la Germania schlargià ses princips areguard la politica da l’exteriur ed instradà ina via da pli gronda cunresponsabladad internaziunala. Uschia sa participescha l’armada dapi il 1991 cun consentiment dal Bundestag ed ensemen cun armadas alliadas a divers engaschaments da mantegnair la pasch e da sfurzar tras quella ordaifer la Germania ed er ordaifer il territori da la NATO (engaschaments Out-Of-Area).

Sco gia menziunà gioga la Germania tradiziunalmain ina rolla centrala entaifer l’Uniun europeica. Ultra da l’uniun economica e monetara sa stenta la Germania d’unifitgar pli ferm la politica da l’exteriur e da segirezza da l’Uniun europeica.

=== Militar ===
Suenter la fundaziun dal stadi il 1949 n’ha la Republica Federala Tudestga l’emprim betg dastgà tegnair atgnas forzas armadas. En vista a la Guerra da Corea ed a la politica sovietica en l’Europa da l’Ost han ins alura admess ina guardia da cunfin paramilitara (1951) e forzas armadas en vista a l’adesiun a la NATO (1955). Suenter la reuniun èn parts da l’armada da la Republica democratica tudestga (''Nationale Volksarmee'') vegnidas integradas en quellas. Dapi la fin da la Guerra fraida han ins reducì successivamain la grondezza da l’armada da 500&amp;nbsp;000 a 250&amp;nbsp;000 schuldads. Dapi il 2011 n’exista nagina obligaziun da far servetsch pli.

=== Polizia e servetschs d’infurmaziun ===
Per la segirezza a l’intern èn responsablas las polizias dals singuls pajais federativs. Directamain al ministeri da l’intern è suttamess l’uffizi criminal federal che furma uschia la pli auta autoritad d’investigaziun. Ultra da quai existan il Servetsch d’infurmaziuns federal (''Bundesnachrichtendienst'') sco servetsch da novitads da l’exteriur e diversas instanzas ch’ageschan sco servetschs d’infurmaziun a l’intern dal pajais.

== Dretg ==
La Republica Federala Tudestga sa definescha sco stadi da dretg, quai che vul dir che tutta activitad statala sto esser fundada sin il dretg ed è er limitada tras quel. Tgi che vegn violà en ses dretgs tras pussanza publica, po recurrer tar las dretgiras. Ils derschaders èn independents e suttamess en la giurisdicziun a naginas instrucziuns.

Da princip vegn la giurisdicziun exequida dals divers tribunals dals pajais federativs. Las instanzas da recurs a nivel statal vegnan dirigidas dal Tribunal constituziunal federal (''Bundesverfassungsgericht''); las decisiuns da quel pon effectuar vigur legala e liar uschia tut ils auters tribunals.

Adina pli impurtant daventa il dretg europeic e la giurisdicziun da la Curt da giustia da l’[[Uniun europeica]]. Quai è surtut il cas dapi ch’il [[Contract da Lissabon]] è entrà en vigur il prim da december 2009.

== Economia ==
=== Infurmaziuns da basa ===
[[Datoteca:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg|thumb|230px|Francfurt furma in center internaziunal da finanzas]] 
Cun in product naziunal brut nominal da 2,7&amp;nbsp;milliuns euros (situaziun dal 2013) è la Germania la pli gronda economia publica da l’Europa e la quart gronda dal mund. Resguardond il product naziunal brut per persuna sa chatta la Germania a nivel internaziunal sin la 18avla plazza ed entaifer l’Uniun europeica sin la 9avla plazza. La Germania vala sco pajais fitg sviluppà; il standard da viver è actualmain il 5avel aut da 186 pajais intercurids (tenor il ''Human Development Index''). 

Da la prestaziun economica totala en Germania derivan 2,1&amp;nbsp;% dal sectur primar (agricultura), 24,4&amp;nbsp;% dal sectur secundar (industria) e 73,5&amp;nbsp;% dal sectur terziar (servetschs). Il 2014 dumbrava il pajais 42,6&amp;nbsp;milliuns persunas occupadas e 2,9&amp;nbsp;milliuns dischoccupads. Cun 4,7&amp;nbsp;% (schaner 2015) ha la Germania la pli bassa procentuala da dischoccupads da tut ils 28 stadis commembers da l’Uniun europeica. 

La Germania enconuscha ina lunga tradiziun sin il champ da l’industria da minieras e dispona dals pli divers giaschaments da materias primas (cotgla, sals da calium, minerals industrials e.a.).

Branschas da l’industria tudestga che pon concurrer a nivel internaziunal furman l’industria d’autos, l’electrotecnica, la construcziun da maschinas e l’industria chemica. Da muntada internaziunala è er l’economia d’assicuranzas, surtut sin il champ da las reassicuranzas. En Germania han plinavant lieu numerusas fieras e congress da muntada mundiala.

La Germania furma in’impurtanta pitga politic-economica da l’Uniun europeica. Il pajais è mintgamai stà commember fundatur da tut las organisaziuns antecessuras da l’UE dapi ils onns 1950. Medemamain fa la Germania part da la zona da l’euro; quel ha remplazzà il schaner 2002 il marc tudestg (''Deutsche Mark'').

Las entradas e la facultad en Germania èn repartidas a moda vaira ineguala. Tenor indicaziuns da l’OECD (dal 2005) giascheva l’inegualitad d’entradas levet sut la media da tut ils pajais commembers. Er tenor atgnas calculaziuns da la regenza tudestga (dal 2013) è l’inegualitad fitg gronda e schizunt la pli gronda en l’entira zona da l’euro. Radund dus terzs da la populaziun disponivan il 2007 da nagina u be d’ina fitg pitschna facultad netta. Igl existan er disparitads regiunalas tranter ils pajais federativs da l’ost e quels dal vest ed er la quota da dischoccupads è en general pli auta en ils pajais da l’ost.

=== Svilup economic ===
L’economia publica tudestga ha nudà sur plirs decennis pli auts exports che tut ils auters pajais, uschia che la Germania è vegnida titulada repetidamain ‹campiun mundial da l’export›. Il 2011 han ins exportà martganzias en la valur totala da 1061,2 milliardas euros, entant che la valur dals imports ha muntà a 902,5 milliardas euros.&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt: [https://web.archive.org/web/20160304203437/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesamtwirtschaftUmwelt/Aussenhandel/Gesamtentwicklung/Aktuell.html ''Deutscher Aussenhandel 2011''], consultà ils 5 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

Ils pli impurtants partenaris d’export han furmà il 2010 ils stadis commembers da l’UE (exports 60,3&amp;nbsp;%, imports 56,3&amp;nbsp;%), la Republica Populara da la China (exports 5,6&amp;nbsp;%, imports 9,5&amp;nbsp;%), ils Stadis Unids (exports 6,8&amp;nbsp;%, imports 5,6&amp;nbsp;%), la Svizra (exports 4,3&amp;nbsp;%, imports 4,0&amp;nbsp;%) e la Russia (exports 2,7&amp;nbsp;%, imports 3,9&amp;nbsp;%).&lt;ref&gt;Statistisches Bundesamt: [https://web.archive.org/web/20160315025524/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesamtwirtschaftUmwelt/Aussenhandel/Gesamtentwicklung/Gesamtentwicklung.html ''Aussenhandel: Gesamtentwicklung''], consultà ils 5 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

La creschientscha economica ha cuntanschì il 2006 3,7&amp;nbsp;%; quest trend positiv ha cuntinuà fin l’entschatta 2008. Alura è proruta la crisa da finanzas internaziunala, la quala ha er manà en Germania ad ina sminuziun dal PNB da −5,6&amp;nbsp;%. Silsuenter è l’economia tudestga puspè creschida ed ha – abstrahà dal 2020 (pervi da l’epidemia da corona) – cuntanschì tras e tras valurs positivas (2,9&amp;nbsp;% il 2021).

=== Interpresas ===
Da las 500 interpresas che fan la pli gronda svieuta en tut il mund èn 32 domiciliadas en Germania. Las pli grondas (tenor svieuta) èn: Volkswagen, E.ON, Daimler, Siemens, BASF, BMW. 

=== Tecnologia d’infurmaziun e telecommunicaziun ===
La tecnologia d’infurmaziun e da telecommunicaziun vala sco impurtant factur per l’attractivitad dal lieu. Da quella fa part l’entir provediment tecnic da radio, televisiun e telefon sco er la hardware e la software per computer, internet, smartphone, raits digitalas, sistems da satellits e tut ils servetschs ch’èn colliads cun questas tecnologias. 

La pli gronda interpresa da telecommunicaziun en Germania furma la Deutsche Telekom. Il 2012 disponivan radund 85&amp;nbsp;% da la populaziun d’in access a l’internet (media entaifer l’UE: 76&amp;nbsp;%); radund 82&amp;nbsp;% disponivan d’ina connexiun a spectrum lartg (media entaifer l’UE: 72&amp;nbsp;%).

=== Energia ===
Il 2010 ha la Germania furmà il quart grond producent d’energia primara en l’Europa ed il 24avel grond en tut il mund.

Il provediment d’electricitad è vegnì garantì il 2012 da 1059 interpresas cun sedia en Germania. Las energias regenerablas han contribuì il 2014 27,8&amp;nbsp;% da la producziun da forza electrica brutta. En rom da la midada sin il sectur da l’energia èsi previs d’augmentar fin il 2050 la cumpart d’energias regenerablas vi dal consum da forza electrica sin 80&amp;nbsp;%. En il medem interval duai il consum d’energia primara vegnir reducì per 50&amp;nbsp;% e las emissiuns da gas cun effect da serra sminuidas per almain 80&amp;nbsp;% fin 95&amp;nbsp;% en congual cun la situaziun dal 1990. Tut en tut duai il consum d’energia vegnir cuvert il 2050 cun almain 60 % energias regenerablas.&lt;ref&gt;Sebastian Strunz: ''The German energy transition as a regime shift''. En: ''Ecological Economics'' 100 (2014), p. 150–158.&lt;/ref&gt;

=== Turissem === 
Il turissem furma en Germania in impurtant sectur economic. Da quel profitan sper ils restaurants e las interpresas d’alloschament er il commerzi en detagl ed ils purschiders d’activitads da temp liber e da divertiment. Cun bundant 30 milliuns pernottaziuns ad onn sa chatta la Germania sin la settavla plazza dals pajais ils pli frequentads en tut il mund.

Il turissem da bogn e sport d’aua èn da gronda muntada a las costas e sin las inslas da la Mar dal Nord e da l’Ost. A l’intern dal pajais porschan blers lieus turissem da cura e da sanadad (surtut bogns termals). En la muntogna vegn fatg sport d’enviern resp. vacanzas da viandar. Il turissem da velo è popular en tut il pajais. In sectur creschent furman ils viadis en citads, sco er il turissem da cumpra e da cultura, e quai surtut en las metropolas e lur citads veglias impurtantas. 

Il 2012 ha il turissem cuntanschì en Germania, cun radund 2,8 milliuns persunas emploiadas directamain en quest sectur, ina svieuta da 140 milliardas euros. 125,3&amp;nbsp;milliuns giasts (101,5&amp;nbsp;miu. da l’intern, 23,5&amp;nbsp;miu. da l’exteriur) han generà 351,4&amp;nbsp;miu. pernottaziuns (da quai 298,5&amp;nbsp;miu. tras indigens e 52,9&amp;nbsp;miu. tras persunas da l’exteriur), e quai en 54 166 alloschis cun ca. 2,6&amp;nbsp;miu. letgs.

== Traffic ==
[[Datoteca:DVB_NGT6DD_Zwinger.jpg|thumb|200px|Tram en la citad veglia da Dresden]] 
Pervi da la vasta urbarisaziun e la posiziun centrala en l’Europa è la Germania segnada d’ina gronda intensitad dal traffic. Surtut per il traffic da martganzia furma ella in impurtant pajais da transit. En rom da las raits transeuropeicas duai questa posiziun sco spazi da transfer tranter il spazi economic central en il vest (l’uschenumnada Banana blaua) ed il spazi economic central en l’ost da l’Europa Centrala anc vegnir augmentada. 

Ils ultims decennis è il traffic da martganzia sa spustà cuntinuadamain da la viafier sin la via. Sco cuntrapaisa han ins introducì il 2005 ina taxa d’autostrada (''Maut'') per camiuns.

=== Traffic sin via ===
L’emprima autostrada dal mund è vegnida bajegiada il 1921 en Germania, numnadamain l’AVUS a Berlin. En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha il traffic sin via substituì la viafier sco pli impurtant med da traffic. La Germania posseda ina da las pli spessas raits da vias dal mund. Quella cumpiglia 12&amp;nbsp;845 kilometers autostrada e 40&amp;nbsp;711 kilometers vias federalas (situaziun dal 2012). Vitiers vegnan 86&amp;nbsp;597 kilometers vias regiunalas, 91&amp;nbsp;520 kilometers vias cirquitalas e las vias da colliaziun communalas.

=== Traffic da viafier ===
La Germania dispona d’ina rait da viafier da ca. 35&amp;nbsp;000 kilometers. Quella vegn frequentada mintga di da fin a 50&amp;nbsp;000 trens da persunas e da vitgira. Il 1994 han ins unì las anteriuras viafiers statalas dal vest e da l’ost en la Deutsche Bahn AG che furma in’interpresa da l’economia privata. Daspera existan radund 350 ulteriuras interpresas da viafier. Entant ch’il stadi è sa retratg dal manaschi operativ, finanziescha el la gronda part dal mantegniment e da l’amplificaziun da la rait sco er – en furma da meds da regiunalisaziun – il traffic regiunal.

=== Traffic a curta distanza ===
L’onn 1881 ha [[Werner von Siemens]] mess en funcziun a Lichterfelde sper Berlin l’emprim tram electric dal mund. Quest med da transport ha dominà en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner il traffic a curta distanza en las citads pli grondas da la Germania. Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins, surtut en la Germania dal Vest, mess ord funcziun u remplazzà blers trams tras viafiers citadinas u metros. Percunter èn vegnidas installadas adina dapli lingias dad omnibus ch’èn er preschentas en regiuns ruralas e che collian praticamain mintga abitadi. 

=== Traffic aviatic ===
En l’entir pajais existan radund 550 plazzas aviaticas. 16 da quellas servan al traffic aviatic internaziunal. 

La plazza aviatica da Francfurt è la pli gronda da la Germania e la terz gronda en tut l’Europa areguard il dumber da passagiers (2013: bundant 58 milliuns) e schizunt la pli gronda plazza aviatica europeica areguard il transport da martganzia (2013: 2,13&amp;nbsp;milliuns tonnas). La segund e terz gronda plazza aviatica èn quellas da Minca e da Düsseldorf. La pli gronda societad aviatica è la Lufthansa, la segund gronda Air Berlin.

=== Traffic maritim ===
Pervi da la cumpart surproporziunalmain auta da commerzi cun l’exteriur dependa la Germania fermamain dal traffic maritim. Il pajais posseda sez intgins ports da mar moderns e fa er diever per ses commerzi d’ultramar da tals situads en ils stadis vischins, surtut en ils Pajais Bass. Ils ports tudestgs cun la pli gronda svieuta èn Hamburg, Wilhelmshaven ed ils ports da Bremen. Ils pli impurtants ports da la Mar da l’Ost èn Rostock e Lübeck. Las vias maritimas las pli frequentadas furman la part inferiura da l’Elbe e l’Unterwese. Il Chanal da Kiel (che collia la Mar dal Nord cun la Mar da l’Ost) è er da muntada per il traffic da transit. A la navigaziun interna servan las vias navigablas da Rain, Main, Mosel, Weser ed Elbe sco er divers chanals. Il Chanal Main-Danubi surventscha il pli grond sparta-auas europeic e porscha uschia ina via da navigaziun directa da la Mar dal Nord e da l’Ost fin a la Mar Naira.

== Cultura ==
Da l’istorgia d’art e da cultura, da la quala las ragischs tanschan enavos en il temp dals Celts, Germans e Romans, è resortida dapi il temp medieval in grond dumber da persunalitads ch’han influenzà ils pli divers stils ed epocas. Damai che la Germania n’ha sur lung temp betg existì en furma d’in stadi naziunal, è la cultura tudestga sa definida sur tschientaners surtut sur la lingua communabla. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner è il term vegnì transferì a contribuziuns culturalas da Tudestgs ed en il territori tudestg. E sur ils cunfins da l’Imperi ora han ins attribuì vers il 1900 al pajais la caracteristica d’ina naziun culturala tudestga.&lt;ref&gt;Cf. Otto Dann: ''Nation und Nationalismus in Deutschland: 1770–1990'', 3. ed. surlavurada e cumplettada, Beck, Minca 1996, p.&amp;nbsp;48s.&lt;/ref&gt;

Sco en auters pajais era, ha la derasaziun dals meds da massa augmentà en il decurs dal 20avel tschientaner la posiziun da la cultura populara. La derasaziun da l’internet en il 21avel tschientaner ha ultra da quai manà ad ina differenziaziun da la cuntrada culturala e posiziunà da nov las scenas culturalas da nischa.&lt;ref&gt;[http://docupedia.de/zg/Mediengeschichte ''Mediengeschichte''], ''Docupedia-Zeitgeschichte'', consultà ils 3 da schaner 2013.&lt;/ref&gt;

La politica da cultura fa part en Germania dal sectur da cumpetenza dals pajais federativs. Quai duai garantir la pluralitad culturala e l’identitad regiunala. A nivel surordinà è l’incumbensà da la regenza per cultura e medias responsabel per instituziuns culturalas e projects da muntada naziunala.

A la derasaziun da la lingua e cultura tudestga en il mund servan ils Instituts da Goethe. L’onn 2013 eran quels represchentads en 158 lieus repartids en 93 pajais.

=== Litteratura e filosofia ===
[[Datoteca:Goethecut.png|thumb|160px|Johann Wolfgang von Goethe]] 
Il pli impurtant manuscrit che dat perditga dal svilup tempriv da la lingua tudestga ed a medem temp il pli vegl cudesch tudestg furma l’uschenumnà Abrogans cun il Babnoss dal Codex Sangallensis 911 sco er las translaziuns da [[Notker il Tudestg]]. Quests documents vegnan conservads en la Biblioteca claustrala a Son Gagl.

La litteratura tudestga tanscha enavos fin en il temp medieval tempriv ch’ha manà ad emprimas bibliotecas medievalas cun manuscrits e picturas da cudeschs. Menziun speziala merita la poesia da trubadurs ch’è tranter auter documentada a moda impressiunanta en il Codex Manesse. Sco pli enconuschent trubadur vala [[Walther von der Vogelweide]]. In ulteriur crap da fundament da la litteratura tudestga furma il poem epic da la Chanzun da Nibelungen.

Sco pass revoluziunar dueva sa mussar vers la fin dal temp medieval l’invenziun da la stampa da cudeschs cun letras moviblas tras [[Johannes Gutenberg]]. Si’ovra la pli impurtanta è stada la stampa da la Bibla. Ultra da quai ha la pergiamina pudì vegnir remplazzada tras il palpiri ch’era bundant pli bunmartgà.

Sco pli impurtants auturs tudestgs valan tranter auter [[Gotthold Ephraim Lessing]], [[Johann Wolfgang von Goethe]] e [[Friedrich Schiller]] sco er ils [[frars Grimm]]. [[Heinrich Heine]], [[Kurt Tucholsky]], [[Bertolt Brecht]], [[Thomas Mann]] e [[Heinrich Mann]] sco er [[Hannah Arendt]] han mintgamai caracterisà la litteratura da lur epocas.

Purtaders tudestgs dal Premi Nobel da litteratura èn [[Theodor Mommsen]] (1902), [[Rudolf Eucken]] (1908), [[Paul Heyse]] (1910), [[Gerhart Hauptmann]] (1912), [[Thomas Mann]] (1929), [[Hermann Hesse]] (1946), [[Heinrich Böll]] (1972), [[Günter Grass]] (1999) e [[Herta Müller]] (2009).

La Fiera da cudeschs da Francfurt vala sco pli impurtanta scuntrada d’editurs e da la scena litterara internaziunala. 

Sco pli impurtants filosofs tudestgs vegnan considerads [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], [[Nikolaus von Kues]], [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Martin Heidegger]] e [[Friedrich Nietzsche]]. Diversas impurtantas direcziuns filosoficas èn resortidas da la filosofia tudestga, uschia l’idealissem tudestg ed il marxissem fundà da [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]]. En il 20avel tschientaner è surtut la Teoria critica da l’uschenumnada Scola da Francfurt cun [[Theodor W. Adorno]] e [[Max Horkheimer]] stada impurtanta; en successiun da quella è [[Jürgen Habermas]] daventà in dals impurtants filosofs da la fin dal 20avel tschientaner. 

=== Musica ===
Dal temp baroc han la musica sacrala e la construcziun d’orglas enconuschì in temp da fluriziun. Impurtants cumponists dal baroc èn tranter auter stads [[Heinrich Schütz]], [[Georg Friedrich Händel]] e [[Johann Sebastian Bach]]. D’impurtanza per la classica viennaisa èn stads da vart tudestga ils cumponists da la Scola da Mannheim, [[Ludwig van Beethoven]] e [[Wolfgang Amadeus Mozart]] (che vegn surtut considerà sco cumponist austriac). A partir dal temp dal Vormärz han cumponists sco [[Robert Schumann]] e [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] sviluppà il chant da chanzuns accumpagnà ad in agen gener d’art. Ulteriurs impurtants cumponists tudestgs da la romantica èn stads [[Johannes Brahms]], [[Richard Wagner]] e [[Richard Strauss]]. En il 20avel tschientaner han tranter auter cuntanschì ils cumponists [[Carl Orff]] e [[Hanns Eisler]] gronda popularitad. Suenter il 1950 è stà impurtant en la Germania dal Vest il svilup da la musica seriala ed electronica tras cumponists sco [[Karl-Heinz Stockhausen]]. En la Nova musica ha [[Werner Henze]] cuntanschì renum internaziunal. Impurtants cumponists tudestgs temporans èn tranter auter [[Wolfgang Rihm]] sco er il cumponist da musica da film [[Hans Zimmer]].

La musica populara moderna è vegnida dominada sur lung temp dal schlagher. Vers la fin dals onns 1960 han diversas furmaziuns tudestgas recepì ed influenzà la musica da rock e pop internaziunala, sco per exempel [[Kraftwerk]], [[Klaus Schulze]] e [[Tangerine Dream]]. S’etablida sco in agen stil da musica, ch’ha er gì success a l’exteriur, è la musica da rock e pop tudestga a l’entschatta dals onns 1980 sut il num ‹Neue Deutsche Welle› cun artists sco [[Nena]], [[Hubert Kah]] e [[Peter Schilling]]. Ulteriurs interprets da quest’epoca en [[Alphaville]], [[Trio]], [[Extrabreit]], [[Joachim Witt]], [[DAF]], [[Ideal]], [[Münchener Freiheit]] e [[Spider Murphy Gang]].

Impurtants represchentants dal rock da l’ost èn [[City]], [[Karat]], [[Silly]], [[Keimzeit]], [[Karussell]], [[Electra und die Puhdys]]. Bleras da las bands da la RDT èn vegnidas censuradas u schizunt scumandadas pervi da lur texts che bramavan libertad e midadas socialas e politicas. Tuttina èsi reussì ad ellas, grazia a concerts secrets, d’etablir in protest politic cunter il reschim; medemamain hai dà diversas resoluziuns da vart da chantauturs e d’interprets da musica da rock. 

Dapi ils onns 1980 datti er ina scena da rock alternativ e da punkrock. Impurtants represchentants èn [[Die Ärzte]], [[Beatsteaks]], [[Nina Hagen]] e [[Die Toten Hosen]]. Gronds success a nivel internaziunal han las gruppas da hardrock [[Scorpions]] e [[Rammstein]]. Entaifer la scena da hiphop èn surtut da numnar [[Die Fantastischen Vier]], [[Fettes Brot]], [[Marteria]], [[Samy Deluxe]], [[Jan Delay]], [[Blumentopf]], [[Bushido]], [[K.I.Z.]], [[Casper]], [[Cro]], [[Sido]] e [[Deichkind]].

Tar ils pli enconuschents interprets tudestgs da la musica da pop dals ultims onns tutgan [[James Last]], [[Udo Lindenberg]], [[Peter Maffay]], [[Herbert Grönemeyer]], [[Westernhagen]], [[Silbermond]], [[Juli]], [[Ich + Ich]], [[Frida Gold]], [[Tim Bendzko]], [[Andreas Bourani]] ed il chantadur [[Xavier Naidoo]]. Success internaziunals han er gì [[Frank Farian]] cun [[Boney M.]] e [[Milli Vanilli]], [[Dieter Bohlen]] (cun [[Modern Talking]]), la band da casting [[No Angels]], la band da metal [[Blind Guardian]], la chantadura [[Sarah Connor]], il violinist [[David Garrett]] e la band [[Tokio Hotel]]. Er en la scena d’electro e techno giogan producents tudestgs in’impurtanta rolla, sco per exempel [[Mousse T.]], [[Paul van Dyk]], [[Scooter]], [[2raumwohnung]], [[Tomcraft]], [[Moguai]], [[The Disco Boys]], [[Lexy &amp; K-Paul]], [[Kai Tracid]], [[Tiefschwarz]], [[Blank &amp; Jones]] e [[Paul Kalkbrenner]].

Enfin il 2010 ha la Loveparade a Berlin furmà ina da las pli grondas occurrenzas da musica en tut il mund. Dals numerus festivals ed ulteriuras occurrenzas da musica sajan numnads Rock am Ring e la Fiera da musica a Francfurt.

=== Film ===
Gia dapi la fin dal 19avel tschientaner vegnan producids films en Germania. Il Varieté Wintergarten a Berlin è daventà l’emprim kino en l’istorgia, cur ch’ils frars Skladanowsky han preschentà là il 1895 in film davant public. Il studio da film Babelsberg a Potsdam sper Berlin è vegnì fundà il 1912; el era da quel temp in dals pli gronds studios da film dal mund. ‹Metropolis› da [[Fritz Lang]] (1927) è stà l’emprim film da science fiction. Il 1930 è ‹Der blaue Engel› cun [[Marlene Dietrich]] daventà in success internaziunal dal film sonor tudestg. 

Ils onns 1933 fin 1945 è il film tudestg savens vegnì duvrà sco medium da propaganda. Ils films da [[Leni Riefenstahl]] han etablì da quel temp novs standards areguard il film documentar. Suenter il 1945 ha l’UFA reprendì la producziun; tranter auter èn films regiunals patriotics daventads populars. A partir dals onns 1960 han ils films da [[Wallace]] e da [[Winnetou]] gì grond success. Alura è suandada ina crisa, damai che la televisiun concurrenzava pli e pli fitg il kino. Impurtants represchentants tudestgs dal film d’autur dals proxims decennis èn stads [[Rainer Werner Fassbinder]], [[Wim Wenders]], [[Volker Schlöndorff]] e [[Werner Herzog]]. En la RDT ha tranter auter il reschissur Konrad Wolf gì ina gronda influenza. A partir dals onns 1980 han novs models da promoziun lubì da realisar producziuns grondas sco quellas da [[Bernd Eichinger]]. 

Impurtants studios da film tudestgs èn actualmain Bavaria Film, Constantin Film, MMC e l’UFA. Tar ils pli impurtants reschissurs e producents da film actuals tutgan tranter auter [[Roland Emmerich]], [[Wolfgang Petersen]], [[Florian Henckel von Donnersmarck]], [[Caroline Link]], [[Wolfgang Becker]] e [[Fatih Akın]]. In’impurtant eveniment en il mund da film furma la Berlinale, il festival da film da Berlin, ch’ha mintgamai lieu il favrer.

=== Art figurativ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; float:right; margin-left:18px;&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Datoteca:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg|125px]] || align=&quot;left&quot; | [[Datoteca:Franz Marc 003.jpg|121px]]
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Caspar David Friedrich|C. D. Friedrich]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Der Wanderer über&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;dem Nebelmeer, 1818&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |[[Franz Marc]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Blaues Pferd&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1911&lt;/small&gt;
|}
Impurtants artists tudestgs da l’epoca da la renaschientscha èn tranter auter [[Albrecht Altdorfer]], [[Lucas Cranach il Vegl]], [[Matthias Grünewald]], [[Hans Holbein il Giuven]] ed [[Albrecht Dürer]].

Dal temp baroc èn surtut da muntada [[Johann Baptist Zimmermann]], ils frars [[Asam]] sco er [[Peter Paul Rubens]] ch’è naschì a Siegen ed emigrà ad Antwerpen.

Impurtants romantichers èn stads [[Caspar David Friedrich]], [[Philipp Otto Runge]], [[Carl Spitzweg]] ed il nazaren [[Philipp Veit]]. Artists prussians sco [[Anton von Werner]] ed [[Emil Hünten]] stattan per la pictura istorica, da muntada internaziunala èn er stadas da quel temp las scolas d’art da Minca e Düsseldorf. Da muntada internaziunala èn alura tranter auter l’impressiunist [[Max Liebermann]], ils surrealists [[Max Ernst]], [[Hans Richter]] e [[Hans Arp]], sco er ils expressiunists [[Max Beckmann]], [[Paul Klee]], [[Gabriele Münter]] ed [[Otto Dix]]. Da grond’influenza èn stadas las duas cuminanzas d’artists expressiunisticas ‹Brücke› e ‹Der Blaue Reiter›.

En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è la Documenta a Kassel sa sviluppada tar ina da las pli impurtantas exposiziuns d’art. L’art dal suenterguerra cumpiglia l’ovra multifara da [[Jörg Immendorff]], l’artist d’acziun e conceptualist [[Joseph Beuys]] ed ils dus artists [[Markus Lüpertz]] e [[Martin Kippenberger]] che vegnan attribuids als Novs selvadis.

Durant ils onns 1960 èn sa sviluppadas en la Renania tranter auter cun [[Nam June Paik]], [[Wolf Vostell]] e [[HA Schult]] novas furmas d’art sco il happening, l’art da video ed il moviment da fluxus. Enconuschents artists da fotografia dal 20avel tschientaner èn stads [[Helmut Newton]], [[Sigmar Polke]] e [[Gunter Sachs]].

Entaifer la RDT è surtut stada impurtanta la scola da Lipsia cun [[Werner Tübke]], [[Bernhard Heisig]] e [[Wolfgang Mattheuer]]. Tar ils pli enconuschents artists contemporans tutgan il neoexpressiunist [[Georg Baselitz]], [[Anselm Kiefer]] che stat en la tradiziun da la pictura istorica, [[Sigmar Polke]] e [[Gerhard Richter]] ch’han marcà il realissem chapitalistic e [[Rosemarie Trockel]] ch’è enconuschenta per si’ironia. Artists da l’ost dal temp suenter la vieuta ch’èn daventads fitg enconuschents èn t.a [[Norbert Bisky]], [[Neo Rauch]], [[Aris Kalaizis]] e [[Daniel Richter]]. 

Tar ils pli impurtants fotografs contemporans tutgan [[Andreas Gursky]], [[Peter Lindbergh]], [[Wolfgang Tillmans]], [[Horst P. Horst]] e [[Thomas Ruff]].

=== Architectura ===
La Germania è segnada d’ina istorgia da l’architectura ritga e variada ch’è colliada stretgamain cun ils svilups e las epocas generalas en l’Europa. Ses fundament ha surtut furmà l’architectura da l’antica romana, da la quala èn er sa mantegnids intgins edifizis sco la Porta Nigra a Trier u il teater roman a Magonza ch’è vegnì exchavà a partir dal 1999. Intgins monuments (p.ex. la halla a porta a Lorsch) mussan alura il svilup vers la romanica che cumenza ca. il 1030. La gotica ha inizià en Frantscha e daventa perceptibla en l’intschess dal Sontg Imperi roman a partir da ca. 1230 (per exempel en furma da la Liebfrauenkirche a Trier).

Vers ca. 1520 è la renaschientscha arrivada da l’Italia vers la Germania. Exempels extraordinaris da quest’epoca furman las chasas-cumin dad Augsburg e Bremen.

Il stil dal baroc iniziescha vers il 1650. Ovras prominentas èn quellas da [[Balthasar Neumann]], per exempel la baselgia da Wies u il chastè residenzial Ludwigsburg. Cun il 1770 cumenza il classicissem; exempels furman il Brandenburger Tor da [[Carl Gotthard Langhans]] sco er il Vegl museum ed il chastè Charlottenhof a Berlin da [[Karl Friedrich Schinkel]] – in architect prussian ch’ha influenzà numerusas generaziuns grazia a ses operar a l’Academia da construcziun a Berlin.

Intginas da las pli enconuschentas ovras da la Germania èn vegnidas erigidas en l’epoca da l’istorissem (ca. 1840 fin 1900). Da numnar èn qua en spezial l’opera da Semper a Dresden, il Dom da Berlin ed il chastè da Schwerin. Impurtants architects da quel temp èn stads [[Gottfried Semper]], [[Friedrich August Stüler]], [[Friedrich von Gärtner]] ed ils emprims gronds biros d’architectura sco Cremer &amp; Wolffenstein e Schilling &amp; Graebner. Pervi da l’industrialisaziun, il temp da fundaziun e la gronda creschientscha da la populaziun stat la gronda part da la Germania architectonicamain sut l’influenza da quest temp. Ins ha erigì novs quartiers a l’ur da citads per tut las classas socialas, ma er colonias da villas ed aglomeraziuns fitg populadas. Quartiers dal temp da fundaziun bain mantegnids valan oz en bleras citads sco lieu d’abitar preferì resp. sco quartiers da scena.

A l’entschatta dal 20avel tschientaner èn ils architects tudestgs stads precursurs da la moderna classica. Emprimas ideas en questa direcziun ha sviluppà il Werkbund ch’è vegnì fundà il 1907. [[Walter Gropius]] sco fundatur da la Scola da Bauhaus, [[Ludwig Mies van der Rohe]] e l’uschenumnà Neues Frankfurt han mess accents areguard la nova moda da bajegiar che duevan influenzar fin il di dad oz l’architectura en tut il mund. Da quel temp han ins er erigì las emprimas chasas autas, surtut a Berlin. In stil modern quasi specific tudestg furma l’expressiunissem. In moviment ch’è sa sviluppà parallelamain al moviment modernistic è stà l’architectura da la protecziun da la patria ch’ha promovì tranter il 1904 e l’entschatta dals onns 1960 in’architectura che s’orientava a las tradiziuns regiunalas. L’architectura dal naziunalsocialissem è stada segnada d’in stil monumental, autocratic; da quel temp han ins erigì edifizis represchentativs sco il Stadion olimpic a Berlin. Il temp da la reconstrucziun suenter la guerra è stà segnà da pragmatissem; igl èn vegnids bajegiads blers edifizis singuls da gronda surfatscha e concepids abitadis sparpagliads. L’architectura da la Republica democratica tudestga è l’emprim stada segnada dal classicissem socialistic, pli tard da la moda da construir industriala a basa da plattas prefabritgadas. La scena d’architectura ha ultra da quai experimentà cun furmas d’expressiun extravagantas per edifizis solitaris. En la Republica Federala Tudestga ha il stadion olimpic postmodern a Minca (1972, architects: [[Frei Otto]] e [[Günther Behnisch]]) purtà la nova identitad da l’architectura tudestga or en il mund. Il 1991 è vegnì erigì la Tur da la fiera da Francfurt, cun 256 meters il pli aut sgrattatschiel en tut l’Europa, suandà il 1997 dal Commerzbank Tower che furma fin oz la pli auta chasa auta en Germania. La pli auta structura sin terren tudestg furma la Tur da televisiun da Berlin (1969) cun ses 368 meters.

Ils ultims decennis èn stads segnads d’ina globalisaziun da l’architectura; a medem temp vegnan però er integrads referiments regiunals a models istorics u a la moda da construir locala (quai che vegn er numnà architectura neoclassica). Tras moviments sco il nov urbanissem èn puspè daventadas popularas utilisaziuns maschadadas. Da muntada è en il 21avel tschientaner er la reconstrucziun d’edifizis ch’eran vegnids destruids tras la guerra u ch’eran vegnids demolids, sco la Frauenkirche a Dresden, il chastè da la citad a Berlin, la Potsdamer Mitte cun il chastè da la citad ed il project Dom-Römer a Francfurt.&lt;ref&gt;Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung: [https://web.archive.org/web/20141219200354/http://www.bbsr.bund.de/cln_016/nn_21272/BBSR/DE/Veroeffentlichungen/BMVBS/Forschungen/2010/Heft143.html ''Positionen zum Wiederaufbau verlorener Bauten und Räume''], Berlin 2010, consultà ils 19 da december 2014.&lt;/ref&gt; Purtaders tudestgs dal renumà Premi da Pritzker èn [[Gottfried Böhm]] e [[Frei Otto]].

=== Monuments culturals ed architectonics ===
La glista dal Patrimoni mundial da l’Unesco enumerescha radund 40 contribuziuns tudestgas.&lt;ref&gt;Deutsche UNESCO-Kommission e.V.: [https://web.archive.org/web/20150211004007/http://www.unesco.de/welterbe-deutschland.html?&amp;L=0 ''Welterbestätten in Deutschland''], unesco.de, consultà ils 3 da schaner 2013.&lt;/ref&gt; L’emprima ha furmà il 1978 il Dom dad Aachen. Er diversas citads veglias han cuntanschì quest status, tranter auter Stralsund e Wismar, Bamberg, Goslar, Quedlinburg, Lübeck e Regensburg che furma il pli grond cumplex urban dal temp medieval al nord da las Alps. Ultra da quai cumpiglia il Patrimoni mundial trais cuntradas che fan part dal patrimoni natiral, numnadamain il foss Messel, ils guauds selvadis da faus e la mar dal watt.

En pli exista in program da promoziun per monuments da cultura da muntada naziunala. Tranter il 1950 ed il 2007 han ins promovì 500 monuments cun ina summa totala da radund 280 milliuns euros.

Fitg auts dumbers da visitaders cuntanschan monuments culturals ch’èn colliads cun l’imaginaziun da la romantica tudestga. Igl èn quai tranter auter ils chastels Neuschwanstein, Schwerin e Heidelberg, il chastè Hohenzollern, la Wartburg, la Walhalla, la part superiura dal Rain Mesaun cun ses chastels sco er las citads medievalas da Rothenburg ob der Tauber e Rüdesheim am Rhein.

Adina dapli renconuschientscha e popularitad obtegnan er ils monuments e maletgs da la citad dal 19avel tschientaner tardiv, per exempel ensembles da l’architectura da bogns u monuments da la revoluziun industriala.

En las citads grondas èn be pli da chattar darar maletgs da la citad istorics, damai che quels èn vegnids destruids durant la Segunda Guerra mundiala u tras reconstrucziuns dal tranterguerras. Excepziuns furman – sper las citads ch’appartegnan al Patrimoni mundial – las citads grondas dad Erfurt, Halle, Heidelberg, Schwerin e Wiesbaden. Citads mesaunas e pitschnas cun in maletg da la citad istoric vaira intact datti percunter numerusas.

=== Museums ===
En l’entir pajais existan radund 6250 museums (incl. collecziuns publicas, chastels e curtins). La citad da Berlin furma cun ses 170 museums ina da las pli renumadas cuntradas da museums; l’uschenumnada Museumsinsel appartegna schizunt al Patrimoni cultural mundial.

Ulteriurs enconuschents museums sa chattan tranter auter a Minca (Deutsches Museum cun la pli gronda collecziun da las scienzas natiralas e da la tecnica dal mund), Nürnberg (Germanisches Nationalmuseum cun ina ritga collecziun davart la cultura e l’art da la preistorgia) e Dresden (Staatliche Kunstsammlungen).

Perquai che la Germania dispona da la pli lunga tradiziun en la construcziun da l’automobil, è er questa sparta represchentada en furma da blers museums (p.ex. Porsche e Mercedes-Benz a Stuttgart u BMW a Minca).

=== Festas ===
La festa naziunala ha lieu ils 3 d’october (Tag der Deutschen Einheit). Tut las ulteriuras festas sa drizzan tenor la legislaziun dals singuls pajais federativs. I dat però otg dis da festa che vegnan resguardads en tut ils 16 pajais federativs: venderdi sontg, glindesdi da Pasca, Ascensiun, glindesdi da Tschuncaisma, ils dus dis da festa da Nadal, Bumaun ed il di da la lavur.

La Germania è enconuschenta lunsch enturn per sias ritgas tradiziuns dal temp da Nadal sco fieras da Nadal, pignols da Nadal, decoraziuns tipicas sco chalenders d’advent u piramidas da Nadal ed er spezialitads culinaricas sco brassads, butschelluns u pizieutas.

Ina da las pli grondas attracziuns turisticas è l’Oktoberfest a Minca che furma cun radund 7&amp;nbsp;milliuns visitaders la pli gronda festa populara dal mund. Daspera attira er il Cannstatter Volksfest (a Bad Cannstatt) mintg’onn in public da radund 4,5&amp;nbsp;milliuns persunas. Impurtantas occurrenzas da tschaiver han surtut lieu a Cologna, Magonza e Düsseldorf.

A Kiel ha lieu dapi la fin dal 19avel tschientaner la Kieler Woche che furma la pli gronda occurrenza da navigar a vela dal mund ed a medem temp ina da las pli grondas festas da stad da tut l’Europa dal Nord. Ulteriuras grondas festivitads vegnan manadas tras al port da Hamburg (Hamburger Hafengeburtstag e Cruise Days).

=== Cuschina ===
[[Datoteca:Eine_Schwarzwälder_Kirschtorte.jpg|thumb|180px|La famusa turta dal Guaud Nair]] 
La cuschina tradiziunala tudestga variescha da regiun tar regiun. Per ordinari è ella colliada cun las culturas dals pajais vischins. Enconuschentas tratgas èn t.a. brassà d’auca cun giabus cotschen, costas-portg cun crut asch, giabus da feglia cun metina sco er diversas plattadas. Surtut en la Germania dal Nord vegnan cuschinads tartuffels en tut las variaziuns, en il sid percunter gnocs, bizochels e tagliarins. Atgnadads regiunalas èn per exempel la liongia alva bavaraisa u las Maultaschen a Baden-Württemberg (ina sort raviolis emplenids cun manizzaditsch e legums).

La Germania è enconuschenta per sia fitg veglia tradiziun da producir biera. Blers Tudestgs prefereschan las sorts producidas en la regiun. Daspera datti er ina viticultura che tanscha enavos en il temp dals Romans (surtut en il sid e vest dal pajais, p.ex. a la Mosel).

Sco ulteriura spezialitad tudestga è da menziunar la turta dal Guaud Nair ch’è daventada enconuschenta ed appreziada lunsch sur ils cunfins dal pajais ora. 

== Societad ==
=== Assicuranzas socialas e sistem da sanadad ===
L’istorgia da las assicuranzas socialas en Germania cumenza gia en l’Imperi tudestg dal 19avel tschientaner. Successivamain èn vegnidas vitiers ulteriuras prestaziuns da transfer socialas, uschia ch’il stadi impunda oz ina gronda part da ses budget per quest sectur.

Daspera exista er ina gulivaziun da finanzas tranter ils singuls pajais federativs. Quella duai garantir che las relaziuns da viver en las singulas parts dal pajais na divergeschian betg memia fitg ina da l’autra.

Il sistem da sanadad tudestg è sviluppà autamain, sco che mussan las cifras distinctivas usitadas: la rata da mortalitad dals uffants è fitg bassa cun 3,72 sin 1000 naschientschas, l’aspectativa da vita giascha tar 77,9 onns tar ils umens e 82,9 onns tar las dunnas e la procentuala d’operaziuns che vegnan manadas tras cun success è fitg auta.

=== Furmaziun ===
Il sistem da furmaziun sa chatta en la cumpetenza dals pajais federativs; a nivel naziunal vegn la lavur però coordinada en la conferenza dals ministeris da cultus. Tut tenor il pajais exista in’obligaziun d’ir a scola che dura tranter nov e tredesch onns. Las scolas da furmaziun generala han ina durada d’almain nov onns. Silsuenter pon vegnir absolvidas scolas cuntinuantas u scolas professiunalas. En la gronda part dals pajais federativs è il sistem da scola sutdividì en scola primara (''Hauptschule''), scola reala e gimnasi. L’access a las scolas autas (''Abitur'') vegn cuntanschì – tut tenor il pajais federativ – suenter dudesch u tredesch onns da furmaziun.

Praticamain tut ils giuvens creschids frequentan suenter la scola in’instituziun da furmaziun cuntinuanta. Emprendists en manaschis visitan per ordinari in fin dus dis l’emna la scola professiunala. Students pon tscherner tranter scolas autras universitaras u professiunalas.

Las expensas statals sin il champ da la furmaziun giaschan sut la media dals stadis commembers da l’OECD. Da vart da lezza instituziun vegn surtut er fatg valair ch’ils resultats dals uffants cun biografia da migraziun (a chaschun dals studis da PISA) dumondian suenter in’adattaziun dal sistem da furmaziun.

=== Scienza ===
A la scienza e tecnologia vegn attribuida ina gronda valur en Germania. Il 2011 èn radund 10&amp;nbsp;% da tut las dumondas da patenta vegnidas inoltradas en Germania; suenter ils Stadis Unids ed il Giapun è la Germania situada uschia sin la terza plazza mundiala. 

Da la Germania derivan numerus perscrutaders da tut las spartas da las scienzas modernas. Dapli che 100 titulars dal Premi Nobel vegnan attribuids al pajais. [[Albert Einstein]] e [[Max Planck]] han mess cun lur teorias il crap da fundament da la fisica teoretica, a basa da la quala [[Werner Heisenberg]] e [[Max Born]] han cuntinuà a perscrutar. [[Wilhelm Conrad Röntgen]], l’emprim titular dal Premi Nobel da fisica, ha scuvert ed intercurì ils radis da Röntgen ch’èn vegnids numnads tenor el. [[Heinrich Hertz]] ha scrit impurtantas lavurs areguard la radiaziun electromagnetica ch’èn da muntada fundamentala per la tecnica da telecommunicaziun odierna. Las invenziuns da [[Nikolaus Otto]], [[Rudolf Diesel]], [[Gottlieb Daimler]] e [[Carl Benz]] han revoluziunà il sistem da traffic ed er ils Zeppelins, numnads tenor lur inventader, èn enconuschents en tut il mund.

La perscrutaziun chemica è avanzada a moda decisiva grazia a las lavurs da [[Carl Wilhelm Scheele]], [[Otto Hahn]] e [[Justus von Liebig]]. Ulteriurs nums ch’èn colliads a moda essenziala cun l’istorgia da la tecnologia èn [[Johannes Gutenberg]] (stampa da cudeschs), [[Philipp Reis]] (telefon), [[Werner von Siemens]] (electrotecnica), [[Wernher von Braun]] (tecnologia da rachetas) e [[Konrad Zuse]] (computer). Er blers impurtants matematichers derivan da la Germania, uschia per exempel [[Adam Ries]], [[Friedrich Bessel]], [[Richard Dedekind]], [[Carl Friedrich Gauss]], [[David Hilbert]], [[Emmy Noether]], [[Bernhard Riemann]], [[Karl Weierstrass]] e [[Johannes Müller]] (Regiomontanus). Auters impurtants perscrutaders e sciencists tudestgs èn l’astronom [[Johannes Kepler]], l’archeolog [[Heinrich Schliemann]], il biolog [[Christiane Nüsslein-Volhard]], il scienzià universal [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], il perscrutader da la natira [[Alexander von Humboldt]], il scienzià da religiun [[Max Müller]], l’istoriograf [[Theodor Mommsen]], il sociolog [[Max Weber]] ed il perscrutader da la medischina [[Robert Koch]].

=== Medias ===
Sper ils emetturs da televisiun da dretg public ARD e ZDF enconuscha la Germania ina vasta paletta d’emetturs da televisiun privats. Da quella fa part la gruppa ProSiebenSat.1, la RTL Group e divers emetturs regiunals. Igl existan però er blers emetturs da dretg public a nivel dals pajais federativs.

Tar il radio domineschan emetturs regiunals da dretg public sco Westdeutscher Rundfunk (WDR) u Bayerischer Rundfunk (BR). Daspera existan er qua numerus emetturs privats. 

La pressa tudestga è fitg vasta e variada. Las gasettas dal di surregiunalas che vegnan legidas il pli savens èn ‹Bild›, ‹Frankfurter Allgemeine Zeitung›, ‹Die Welt›, ‹Süddeutsche Zeitung›, ‹Handelsblatt› sco er la gasetta emnila ‹Die Zeit›. Magazins da novitads che cumparan ina giada l’emna èn t.a. ‹Der Spiegel›, ‹Focus› e ‹Stern›.

=== Sport ===
Il sport il pli frequent en Germania è il ballape. Radund 6,8 milliuns commembers èn organisads en radund 172&amp;nbsp;000 squadras che fan part dal Deutscher Fussball-Bund. Quel ha organisà ils campiunadis mundials da ballape dal 1974 e 2006. L’equipa naziunala è daventada campiun mundial ils onns 1954, 1974, 1990 e 2014.

La Bundesliga da ballamaun vegn savens considerada sco ina da las meglras dal mund. L’equipa naziunala dals umens è daventada il 2007 per la terza giada campiun mundial. 

Tradiziunalmain vegn er il sport motorisà, surtut la furmla 1, persequità cun grond interess. Qua han tant constructurs sco er manischunzs tudestgs adina puspè cuntanschì gronds success. [[Michael Schumacher]] ha gudagnà sco sulet set titels da campiun mundial e [[Sebastian Vettel]] è stà il pli giuven campiun mundial insumma.

Er en il sport da skis cuntanschan atlets tudestgs adina puspè medaglias en las pli diversas disciplinas, per exempel [[Sven Hannawald]] e [[Jens Weissflog]] en il sigl cun skis u [[Katarina Witt]] ch’ha gudagnà en il patinadi artistic duas giadas aur als gieus olimpics. En il hockey è la Germania daventada il 2002 e 2006 campiun mundial sco er il 1972, 1992, 2008 e 2012 campiun olimpic.

Il Reich tudestg ha manà tras il 1936 tant ils gieus olimpics da stad (a Berlin) sco er ils gieus olimpics d’enviern (a Garmisch-Partenkirchen). Ultra da quai han ils gieus olimpics da stad gì lieu il 1972 a Minca.

En auters sports dependa la popularitad dal success actual da singuls atlets. [[Rudi Altig]] (ils onns 1960) e [[Jan Ullrich]] (ils onns 1990, però sumbrivà d’inquisiziuns pervi da doping) han mintgamai dominà il ciclissem; [[Boris Becker]], [[Steffi Graf]] e [[Michael Stich]] il tennis ils onns 1980/90.

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;

== Litteratura ==
* Margarete Graf: ''Schnellkurs Deutschland.'' DuMont, Cologna 2007, ISBN 978-3-8321-7760-7.
* Neil MacGregor: ''Deutschland. Erinnerungen einer Nation.'' C.H. Beck, Minca 2015, ISBN 978-3-406-67920-9.
* Axel Schildt, Detlef Siegfried: ''Deutsche Kulturgeschichte: Die Bundesrepublik von 1945 bis zur Gegenwart.'' Carl Hanser Verlag, Minca 2009, ISBN 978-3-446-23414-7.
* ''Enzyklopädie deutscher Geschichte.'' Ed. da Lothar Gall, cun Peter Blickle, Elisabeth Fehrenbach, Johannes Fried, Klaus Hildebrand, Karl Heinrich Kaufhold, Horst Möller, Otto Gerhard Oexle, Klaus Tenfelde. R. Oldenbourg Verlag, Minca 1988ss.

== Colliaziuns ==
{{Commons|Germany|Germania}}
* [https://www.deutschland.de/ deutschland.de]&amp;nbsp;– portal multimedial davart la Germania 
* [https://web.archive.org/web/20110511104049/http://www.bundesrepublik.org/ bundesrepublik.org]&amp;nbsp;– la Germania da burgais per burgais
* [https://web.archive.org/web/20150921120004/https://www.destatis.de/ destatis.de]&amp;nbsp;– cifras, datas e fatgs davart la Germania (Uffizi statistic)
* [https://web.archive.org/web/20160307231505/http://germany-in-maps.de/ La Germania sin chartas geograficas]
* [https://web.archive.org/web/20160112085906/http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/de/home1.html Manual ''Tatsachen über Deutschland''] – infurmaziuns actualas davart la Germania
* [http://www.politische-bildung.de/geschichte_brd.html Istorgia da la Republica Federala Tudestga] sin il portal per la furmaziun politica
* [http://www.goethe.de/ges/deindex.htm Goethe-Institut] – rimnada d’artitgels davart la societad en Germania

{{Stadis da l'Europa}}

[[Categoria:Stadis da l'Europa]]
[[Categoria:Germania]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]

{{Artitgel 1000|+30}}</text>
      <sha1>13rn21huq9we5f6j4ibcyzgzeesaval</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belgia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>852</id>
    <revision>
      <id>174969</id>
      <parentid>167177</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T21:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34094" sha1="9blx0qp5nho4oojkf5yr6gfwms0m8ed" xml:space="preserve">{{Infobox terra
|NUM                        = &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''Reginavel da la Belgia'''&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
'''Koninkrijk België'''&lt;font size=&quot;-1&quot;&gt; (ollandais)&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
'''Royaume de Belgique'''&lt;font size=&quot;-1&quot;&gt; (franzos)&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
'''Königreich Belgien'''&lt;font size=&quot;-1&quot;&gt; (tudestg)&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
|MALETG-BANDIERA            = Flag of Belgium.svg
|MALETG-BANDIERA-LADEZZA    = 150px
|ARTITGEL-BANDIERA          = 
|MALETG-VOPNA               = State Coat of Arms of Belgium.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA       = 100px
|ARTITGEL-VOPNA             = 
|PAROLA                     = Eendracht maakt macht&lt;br /&gt;L’union fait la force&lt;br /&gt;(L’uniun dat forza)
|LINGUA-UFFIZIALA           = [[lingua ollandaisa|ollandais]], [[Lingua franzosa|franzos]], [[Lingua tudestga|tudestg]]
|CHAPITALA                  = [[Brüssel]]
|FURMA-DA-STADI             = monarchia parlamentara
|FURMA-DA-REGENZA           = 
|SCHEF-DA-STADI             = retg [[Philippe]]
|SCHEF-DA-REGENZA           = primminister [[Bart De Wever]]
|SURFATSCHA                 = 30&amp;nbsp;528
|ABITANTS                   = 11&amp;nbsp;035&amp;nbsp;948&lt;ref&gt;[http://web.archive.org/web/20130921060002/http://statbel.fgov.be/fr/binaries/3_Population_de_droit_au_1_janvier,_par_commune,_par_sexe_2011_2012_G_tcm326-194205.xls Populaziun tenor vischnancas, prim da schaner 2012.]&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 362
|MUNAIDA                    = [[euro]] (€)
|INDEPENDENZA               = proclamaziun ils 4 d’october 1830&lt;br /&gt;renconuschientscha ils 19 d’avrigl 1839
|IMNI-NAZIUNAL              = Brabançonne
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA   = 21 da fanadur 
|FUNDAZIUN                  = 
|ZONA-D-URARI               = UTC+1 MEZ&lt;br /&gt;UTC+2 MESZ (mars fin october)
|NUMER-DA-L-AUTO            = B
|INTERNET-TLD               = .be
|PRESELECZIUN-TELEFON       = +32
|MALETG-POSIZIUN            = EU-Belgium.svg
|MALETG1                    = Be-map.png
}}

La '''Belgia''' (u Reginavel da la Belgia, ollandais ''Koninkrijk België'', franzos ''Royaume de Belgique'') è in stadi situà en l’[[Europa dal Vest]]. Il pajais cunfinescha en il nord cun ils [[Pajais Bass]], en l’ost cun la [[Germania]], en il sidost cun il [[Luxemburg]] ed en il sidvest cun la [[Frantscha]]. La Belgia dumbra radund 11 milliuns abitants; sia surfatscha munta a 30&amp;nbsp;528 km². La [[chapitala]] dal pajais è [[Brüssel]].

Dapi l’independenza l’onn 1830 è la Belgia ina [[monarchia]] parlamentara. Il nord dal pajais cun ils [[Flams]] furma territori [[lingua ollandaisa|ollandais]], il sid cun ils [[Vallons]] territori da lingua [[lingua franzosa|franzosa]]. En l’ost dal pajais è er derasà il [[lingua tudestga|tudestg]].

Il conflict cuntinuant tranter Flams e Vallons caracterisescha er ils interess divergents entaifer la politica beltga. Dapi ils onns 1970 sa stentan ins da schliar quest problem tras decentralisar ils organs statals. Per quest intent han ins transfurmà la Belgia en in stadi [[federalissem|federal]] che consista da trais regiuns e communitads. Las regiuns [[Flandra]], [[Vallonia]] e [[Brüssel]] sco er las trais communitads linguisticas (flam, franzos e tudestg) furman oz la basa politica e sociala dal pajais.

La Belgia è stada in dals commembers fundaturs da la [[Communitad economica europeica]], l’[[Uniun europeica]] odierna. A Brüssel sa chatta la sedia da las impurtantas instituziuns da l’Uniun europeica. Plinavant appartegna la Belgia, sper ils Pajais Bass ed il Luxemburg, al [[Benelux]].

== Num dal pajais e survista ==
Il num da la Belgia deriva da la provinza romana ''Gallia Belgica''. En questa part settentriunala da la Gallia vivevan pievels [[Celts|celtics]] e [[Germans|germans]], numnads ''Belgae''. En il 18avel tschientaner vegniva l’adjectiv franzos ''belge'' ni ''belgique'' duvrà sco translaziun da ''nederlands'' (‹ollandais›). Il stadi beltg ch’ha existì per curt temp enturn il 1790 vegniva per exempel numnà per franzos ''États belgiques unis'' e per ollandais ''Verenigde Nederlandse Staten''. Pli tard èn ils terms ''belge'' e ''belgique'' vegnids applitgads pli e pli be per la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia odierna.

Da la fin dal temp medieval fin il 17avel tschientaner ha la Belgia furmà in center cultural ed economic da gronda fluriziun. Ma a partir dal 16avel tschientaner è il pajais er adina puspè vegnì perturbà da battaglias tranter las pussanzas europeicas (tranter auter la sconfitta da [[Napoleun]] a [[Waterloo]] il 1815 e numerusas battaglias durant l’[[Emprima Guerra mundiala]] e la [[Segunda Guerra mundiala]]). En il decurs dal [[19avel tschientaner]] ha la Belgia furmà in dals motors da la revoluziun industriala ed a l’entschatta dal [[20avel tschientaner]] possedeva il Reginavel pliras colonias ordaifer l’Europa.

== Geografia ==
En il sidost da la Belgia giaschan las [[Ardennas]] cun il [[Signal de Botrange]] (694&amp;nbsp;m) che furma il punct il pli aut dal pajais. Uschiglio è il pajais planiv. La riva per lung la [[Mar dal Nord]] ha ina lunghezza da 72,3&amp;nbsp;km. Il pajais è marcà da numerus flums (tr.a. [[Meuse/Maas]] e [[Sambre/Samber]]) e chanals.

La Belgia ha ina surfatscha da 30&amp;nbsp;528&amp;nbsp;km². Da quai vegnan utilisads radund 25&amp;nbsp;% per l’agricultura. In’ulteriura cifra marcanta or da la statistica dal pajais è il fatg che betg main che 95&amp;nbsp;% dals abitants dal pajais vivan en citads.

== Istorgia ==
Sco provinza ''Belgica'' – in num che [[Caesar]] aveva introducì – ha il territori odiern enconuschì numerus [[Imperi roman|dominis romans]]. A l’entschatta dal temp medieval è la regiun daventada ina part dal [[Reginavel dals Francs]]. Tar la spartiziun da quest reginavel è la Belgia odierna medemamain vegnida spartida politicamain. Pli tard ha la gronda part dal territori fatg part dal [[Sontg Imperi roman]] ed è sa dividì en singuls ducadis e contadis. 

Dal temp autmedieval fin al temp modern tempriv han las citads da la Flandra cun lur industria da taila furmà in dals centers economics da l’Europa (sper las citads da l’[[Italia dal Nord]]). Politicamain èn ils singuls territoris vegnids sut il domini dals [[Burgognais]], il qual han ertà il 1477 ils [[Habsburgais]]. A l’entschatta ha il rom spagnol dals Habsburgais regì il territori, pli tard ils Pajais Bass austriacs. L’onn 1794 ha la Frantscha revoluziunara annectà la regiun. Il 1815, en rom dal [[Congress da Vienna]], è la Belgia vegnida attribuida als Pajais Bass.

[[Datoteca:Wappers belgian revolution.jpg|thumb|200px|Revoluziun dal 1830]]
Suenter la revoluziun beltga dal 1830 è il pajais daventà independent. Ins ha installà ina monarchia parlamentara e [[Leopold da Sachsen-Coburg]] è daventà l’emprim retg dals Beltgs. Ses figl [[Leopold II]] ha acquistà il [[Congo]] en l’[[Africa]] sco possess privat. Ma suenter che las atrocitads envers il pievel dal Congo èn vegnidas enconuschentas a nivel internaziunal, ha il monarc stuì ceder il territori sco colonia al stadi beltg. Durant il reschim da terrur en il Congo eran vegnids per la vita radund 10 milliuns persunas tras sclavaria e lavur sfurzada.&lt;ref&gt;Dieter H. Kollmer: ''Die belgische Kolonialherrschaft 1908 bis 1960.'' En: Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (ed.): ''Wegweiser zur Geschichte Demokratische Republik Kongo.'' 2. ed., Paderborn e.a. 2006, p. 45.&lt;/ref&gt; Il 1960 è il pajais lura vegnì relaschà en l’independenza.

En l’Emprima Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala. Ma tenor il [[Plan da Schlieffen]] furmava il pajais in impurtant territori da transit per l’armada tudestga ed è perquai vegnì annectà quasi dal tuttafatg. Sin resistenza en furma da guerra da partisans han ils Tudestgs reagì cun vendetga massiva. En il decurs da la guerra da posiziun èn plinavant vegnidas destruidas numerusas citads en la Flandra. E suenter che las forzas da lavur en l’Imperi tudestg vegnivan stgarsas, han ins sfurzà dieschmillis Beltgs da prestar servetsch en l’armada tudestga u da lavurar per l’industria d’armament tudestga.&lt;ref&gt;Cf. Jens Thiel: ''‹Menschenbassin Belgien›. Anwerbung, Deportation und Zwangsarbeit im Ersten Weltkrieg.'' Essen 2007.&lt;/ref&gt;

Suenter la fin da la guerra ha la Belgia annectà las regiuns enturn [[Eupen]] e [[Malmedy]], nua ch’abitavan surtut Tudestgs. Ulteriuras pretensiuns territorialas da la Belgia fin al [[Rain]] han dentant gì nagin success. Percunter è la Belgia er sa participada pli tard a l’occupaziun dal territori da la [[Ruhr]].

Er durant la Segunda Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala ed è puspè vegnida annectada da la Germania. Fin la liberaziun tras ils Alliads dal vest ha il pajais gì da patir sut la dictatura naziunalsocialistica; minoritads sco ils [[Gidieus]], [[Sinti]] e [[Roma]] han ins deportà en [[Holocaust#Benelux|champs da concentraziun]].&lt;ref&gt;Hans-Joachim Heuer: ''Geheime Staatspolizei: Über das Töten und die Tendenzen der Entzivilisierung''. Walter de Gruyter 1995, p. 184.&lt;/ref&gt; Las citads e las cuntradas da la Belgia èn percunter restadas schanegiadas d’acziuns da guerra (cun excepziun da l’offensiva en las Ardennas l’enviern 1944/45).

Dapi la fin da la guerra è la politica dal pajais caracterisada da la stretga collavuraziun cun ses vischins e dal process d’unificaziun europeic. Il 1960 è entrada en vigur l’uniun economica e da duana da la Belgia, dals [[Pajais Bass]] e dal [[Luxemburg]] ([[Benelux]]). Plinavant ha la Belgia fatg part da l’entschatta ennà (1957) da la Communitad economica europeica. En il decurs dals onns è la chapitala Brüssel daventada la sedia d’organisaziuns internaziunalas sco la [[NATO]] e l’[[Uniun europeica]].

A l’intern dal pajais sa stenta la politica dapi decennis da mitigiar las tendenzas secessiunisticas ch’existan tranter ils differents territoris linguistics. Per quest intent èn las structuras statalas vegnidas federalisadas fermamain. Ma adina puspè reusseschi a las partidas politicas che tendeschan vers l’independenza d’ina u l’autra part dal pajais da gudagnar grondas parts da las votantas e dals votants.

== Politica ==
=== Furma statala ed instituziuns ===
La Belgia è ina [[monarchia]] parlamentara a duas chombras organisada a moda [[Federalissem|federala]]. La legislativa consista dal retg e da las duas chombras parlamentaras (la chombra dals represchentants cun 150 ed il senat cun 71 commembers).

La gronda part da las partidas, en spezial da las pli grondas, han lur basa u en la Flandra u en la Vallonia. Las partidas da lingua tudestga èn be activas a nivel regiunal. 

Il retg fa a medem temp part da l’executiva. Quella consista d’ina regenza federala da 15 persunas cun il primminister sco primus inter pares.

Las instituziuns federalas èn responsablas per la giustia, la politica da finanzas, la segirezza interna, la politica da l’exteriur, la defensiun e la segirezza sociala. 

=== Divisiun ===
[[Datoteca:Belgique régionale.png|thumb|220px|Regiuns e provinzas beltgas]]
Dapi il 1993 furma la Belgia in [[stadi]] [[Federalissem|federativ]] ch’è sutdividì en trais regiuns (Flandra, Vallonia e Brüssel) e trais communitads (franzos, flam, tudestg). Be la [[chapitala]] [[Brüssel]] e bilingua. Las proximas unitads administrativas furman diesch provinzas e 34 arrondissements. L’autonomia locala vegn exequida da las radund 590 vischnancas.

Tant las regiuns sco las communitads furman members dal stadi federativ beltg. Els sa differenzieschan tras lur extensiun territoriala e lur cumpetenzas. Las regiuns (ollandais ''gewesten'', franzos ''régions'') èn responsablas per ils gronds secturs sco economia, ambient, traffic e politica agrara. Plinavant exequeschan ellas la surveglianza sur las provinzas, ils arrondissements e las vischnancas. Las communitads (ollandais ''gemeenschappen'', franzos ''communautés''; pli baud er numnadas communitads culturalas resp. linguisticas) èn responsablas per l’entir sistem da furmaziun, la politica da cultura ed ulteriuras ‹dumondas liadas a la persuna› (politica da famiglia, da sanadad e sociala).

En cumparegliaziun cun auters stadis federativs èn las cumpetenzas da las regiuns e communitads beltgas ordvart vastas. Er contracts internaziunals basegnan lur consentiment, sch’els tangheschan champs che cumpetan a las regiuns u a las communitads. Quai vala schizunt per las cunvegnas cun l’Uniun europeica. Tar las instanzas naziunalas èn restadas surtut la politica exteriura, la defensiun, la politica da finanzas, la preservaziun dal sistem social sco er la polizia e la giustia.

La determinaziun da las regiuns e communitads succeda tenor criteris linguistics: la regiun flama cumpiglia il territori da lingua ollandaisa, la regiun vallona il territori da lingua franzosa e tudestga. La regiun Brüssel enserra territori franzos ed ollandais. La communitad flama è cumpetenta per il territori flam e biling, la communitad franzosa per il territori franzos e biling, la communitad tudestga per il territori tudestg.

Tant las regiuns sco las communitads possedan mintgamai agens parlaments ed atgnas regenzas. La communitad flama e la regiun flama han percunter fusiunà lur instanzas, uschia ch’i dat be pli in parlament ed ina regenza flama che cumpiglia tut las cumpetenzas da la regiun e da la communitad.

Las diesch provinzas giaschan tuttas mintgamai entaifer il territori da las regiuns. Sin il territori da la regiun flama (ollandais ''Het Vlaamse Gewest'') giaschan las tschintg provinzas [[Antwerpen]] (chapitala [[Antwerpen]]), [[Limburg]] ([[Hasselt]]), [[Flandra da l’Ost]] ([[Gent]]), [[Brabant Flamais]] ([[Löwen]]), [[Flandra dal Vest]] ([[Brügge]]). La regiun vallona (franzos: ''La Région Wallonne'') cumpiglia las tschintg provinzas [[Hennegau]] ([[Mons]]), [[Lüttich]] ([[Lüttich]]), [[Luxemburg (provinza beltga)|Luxemburg]] ([[Arlon]]), [[Namur]] ([[Namur]]) e [[Brabant Vallon]] ([[Wavre]]). La regiun [[Brüssel Chapitala]] (ollandais ''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'', franzos ''Région de Bruxelles Capitale'') na furma nagina provinza, mabain exequescha sias cumpetenzas sco regiun. 

Al nivel statal il pli bass èn situadas las radund 590 vischnancas ch’exequeschan l’autonomia locala.

=== Conflict flam-vallon ===
A l’intern dal pajais è la Belgia segnada da dischuniun, en spezial tranter las duas gruppas linguisticas dals Flams e Vallons. Questas tensiuns èn plitost anc vegnidas pli grondas en il decurs dals onns. En spezial ils success che las partidas flamas separatisticas pon adina puspè registrar tar las elecziuns, sveglian la tema ch’i pudess dar en l’avegnir ina secessiun da la Flandra da l’ulteriura Belgia. Problematic fiss en quest cas tranter auter il status da la regiun da Brüssel ch’è segnada da la gruppa linguistica franzosa, ma ch’è orientada geograficamain plitost vers la Flandra. In’ulteriura tematica dispitaivla fiss il status da la Belgia entaifer las organisaziuns internaziunalas. E per finir sa tschentass inevitablamain la dumonda davart l’avegnir da la chasa roiala. 

=== Politica europeica ===
[[Datoteca:Banderas_europeas_en_la_Comisión_Europea.jpg|thumb|200px|Sedia da la Cumissiun europeica a Brüssel]]
La Belgia sa chatta en ina situaziun strategia en il cor da l’Europa (dal Vest), entamez ina zona d’aglomeraziun ed en vischinanza dals pli gronds ports da mar. Da quai resulta ina tscherta dependenza dal commerzi internaziunal, quai che fa da la Belgia ina da las economias publicas las pli avertas entaifer l’Uniun europeica. Quest tratg sa mussa en la stretga collavuraziun cun ils stadis vischins [[Pajais Bass]], [[Germania]] e [[Frantscha]], en il partenadi dals stadis dal [[Benelux]] sco er en la rolla da piunier da la Belgia entaifer il [[Cussegl da l’Europa]], la [[NATO]], l’[[Uniun europeica]] e l’[[Uniun monetara europeica]]. La [[chapitala]] beltga [[Brüssel]] è la sedia da la [[Cumissiun europeica]], dal [[Parlament europeic]], dal [[Cussegl da l’Uniun europeica]], da la [[Cumissiun economica e sociala]], da la [[Cumissiun da las regiuns]] sco er da numerusas gruppaziuns da lobbying ed organisaziuns nunguvernamentalas ch’èn activas sin il sectur da la politica europeica. Er la populaziun da la Belgia ha ina tenuta fitg positiva envers l’integraziun europeica, quai che sa mussa mintgamai en resultats d’enquistas che giaschan bundant sur la media europeica da radund 50&amp;nbsp;%.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130716000227/http://ec.europa.eu/public_opinion/index_en.htm.&lt;/ref&gt;

La regenza beltga è s’engaschada dapi il 1945 a favur da la reconstrucziun e da l’unificaziun europeica. Sut presidi beltg ha il Cussegl da l’Uniun europeica instradà il 2001 il process da stgaffir ina constituziun europeica. Suenter che la ratificaziun n’ha betg chattà il sustegn necessari en ils singuls stadis, è la Belgia s’engaschada per il mantegniment da la substanza centrala da la constituziun en il [[Contract da Lissabon]], il qual è ì en vigur il prim da december 2009.

La politica da defensiun da la Belgia sa basa fermamain sin las structuras da la NATO e sin la politica da l’exteriur e da segirtad communabla da l’Uniun europeica. Brüssel furma la sedia tant dals organs principals da la NATO sco er da l’[[Agentura da defensiun europeica da l’Uniun europeica]]. Quai fa da la Belgia il center da las structuras da defensiun euro-atlanticas insumma. Tras sias relaziuns istoricas è la Belgia s’etablida entaifer l’Uniun europeica sco vusch principala areguard dumondas da l’[[Africa Centrala]] ed ha attribuì essenzialmain a la stabilisaziun paschaivla dal [[Congo da l’Ost]].

Tras la structura ordvart federala dal stadi beltg èn tant las regiuns sco er las communitads participadas decisivamain a la furmaziun da la politica europeica da la Belgia. Ma er la realisaziun da las finamiras politicas da l’UE succeda a l’intern dal stadi a moda fitg decentrala. Tras lur cumpetenza sin il sectur da la politica da cultura pon las communitads per exempel far sin quest champ contracts cun auters stadis e sviluppar a l’exteriur in agen profil, tranter auter cun delegar agens referents da cultura en las ambassadas beltgas.

== Populaziun ==
=== Demografia ===
La populaziun da la Belgia vegn per regla attribuida a las gruppas linguisticas. Datas precisas davart la repartiziun linguistica n’èn dentant betg pli vegnidas eruidas dapi ch’ins ha fixà l’onn 1962 ils cunfins linguistics. Tenor questas cifras furman ils Flams da [[lingua ollandaisa]] la maioritad cun radund 60&amp;nbsp;% da la populaziun. Ils Vallons ed ils abitants da [[lingua franzosa]] en la regiun da [[Brüssel]], che vegnan per regla subsummads sut la noziun ‹Beltgs da lingua franzosa›, cumpiglian radund 40&amp;nbsp;% da la populaziun. Vitiers vegnan la pitschna cumpart da la populaziun da [[lingua tudestga]] da stgars 1&amp;nbsp;% (radund 75&amp;nbsp;000 abitants) ed ina pitschna minoritad [[Luxemburg|luxemburgaisa]] en la [[Luxemburg (provinza beltga)|regiun d’Arlon]]. Als ''Voyageurs'' u ''Woonwagenbewoners'' vegnan attribuids en Belgia tant ils Jenics, ils Manouches e Roma sco er viagiants indigens. Il dumber da quests ''gens du voyage'' vegn stimà sin 15&amp;nbsp;000 fin 20&amp;nbsp;000 persunas, quai che correspunda a radund 0,15&amp;nbsp;% da la populaziun beltga.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110615000437/http://www.senat.fr/lc/lc145/lc1452.html ''Le stationnement des gens du voyage'']. senat.fr, consultà ils 16 da november 2011.&lt;/ref&gt; L’ulteriura populaziun consista da persunas emigradas d’ulteriuras parts da l’Europa e da l’Africa.

L’onn 2012 avevan radund 25&amp;nbsp;% da la populaziun ina biografia da migraziun. Dapi il 1945 èn radund 2,8 milliuns persunas oriundas da l’exteriur daventadas Beltgs. Da quai derivan 1,2 milliuns da l’ulteriura Europa ed 1,35 milliuns da pajais d’ordaifer l’Europa ([[Maroc]], [[Tirchia]], [[Algeria]], [[Congo]]). Dapi che la Belgia ha schluccà las cundiziuns per pudair daventar burgais beltgs, han 1,3 milliuns migrants acquistà il dretg da burgais da la Belgia. La pli gronda gruppa furman ils Maroccans cun varga 450&amp;nbsp;000 persunas. La segund gronda ils Tircs cun radund 220&amp;nbsp;000 persunas.&lt;ref&gt;[http://www.npdata.be/BuG/155-Vreemde-afkomst/Vreemde-afkomst.htm BuG 155 – Bericht uit het Gewisse – 01 januari 2012]. npdata.be, prim da schaner 2012.&lt;/ref&gt;

=== Linguas ===
[[Datoteca:Communities of Belgium.svg|thumb|220px|Las cuminanzas linguisticas en Belgia: Flams (oransch), Vallons (cotschen), Tudestgs (verd)]]
En Belgia datti oz trais linguas uffizialas: l’[[lingua ollandaisa|ollandais]], il [[franzos]] ed il [[tudestg]]. Dapi l’independenza dal stadi l’onn 1830 valeva sulettamain il franzos sco lingua uffiziala. L’onn 1873 è l’ollandais bain vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala, il franzos è percunter restà la lingua da l’administraziun e d’instrucziun en l’entir pajais. Il 1919 è vegnì vitiers il tudestg sco lingua uffiziala entaifer ils novs territoris en l’ost dal pajais. Pir silsuenter han ils Flams pretendì dad er resguardar l’ollandais sco lingua da l’administraziun e d’instrucziun. Il 1921 ha la regenza beltga lura renconuschì la monolinguitad territoriala da ses abitants en las trais zonas regiunalas: la zona ollandaisa Flandra, la zona franzosa Vallonia e la nova zona da lingua tudestga en la Belgia da l’Ost. L’ost dal pajais fascheva pli baud part da l’[[Imperi tudestg]] ed era vegnì attribuì a la Belgia en rom dal [[Contract da Versailles]].

Il status da linguas regiunalas possedan dapi il 1990 il [[loren roman]], il [[champenois]], il [[loren francon]] (Francique), il [[picard]] ed il [[vallon]].

=== Religiuns ===
Radund 75&amp;nbsp;% dals burgais beltgs èn [[Cristianissem#La tradiziun catolic-romana|catolic-romans]]. 1&amp;nbsp;% appartegnan a las [[Protestantissem|baselgias protestantas]] e radund 8&amp;nbsp;% fan part d’ina [[Islam|communitad islamica]]. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 16&amp;nbsp;%. Il 2011 viveva radund 1 milliun persunas muslimas en il pajais. A Brüssel munta la cumpart dals muslims a radund 30–35&amp;nbsp;% da la populaziun.&lt;ref&gt;http://www.npdata.be/BuG/157 – Moslims-Brussel.htm.&lt;/ref&gt; 

La regenza beltga federala renconuscha e sustegna sis religiuns ed ina cuminanza betg religiusa: la baselgia anglicana, l’islam, il [[giudaissem]], la baselgia catolic-romana, la baselgia ortodoxa, la baselgia protestanta unida e la cuminanza umanista.

== Furmaziun ==
Pervi da las vastas cumpetenzas da las singulas communitads è il sistem da scola beltg structurà detg different da regiun tar regiun. En rom dal process da Bologna è percunter il sistem universitar vegnì unifitgà ed adattà a las pretensiuns europeicas. Areguard las scolas popularas (ch’enconuschan in sistem primar ed in secundar) èn las instanzas federalas cumpetentas per l’obligaziun d’ir a scola (dal 6avel al 18avel onn da la vita), per fixar las pajas da la magistraglia sco er per definir la savida minimala necessaria per pudair acquistar in diplom.

En las scolas da la communitad flama emprendan ils uffants a partir da la 5avla classa franzos sco emprima lingua estra. En las scolas da la communitad franzosa pon ils uffants emprender a partir da la segunda classa ollandais sco emprima lingua estra. Las scolas da la communitad tudestga cumpiglian gia a partir da l’emprima classa er il franzos. A partir da la 8avla classa vegn vitiers sco terza lingua l’englais.

== Economia ==
=== Economia en general ===
La Belgia enconuscha ina situaziun economica relativamain stabila. Regenza e parlament èn sa stentads ils ultims onns da reducir ils debits dal stadi. Areguard il product naziunal brut, exprimì en standards da la capacitad da cumpra (SCC), cuntanscha la Belgia in index da 118 (25 [[Stadi|stadis]] da l’[[Uniun europeica|UE]]: 100). Las persunas cun activitad da gudogn sa repartan suandantamain sin ils trais secturs: economia agrara 1%, industria 27%, sectur da servetschs 72%.&lt;ref&gt;Indicaziuns tenor [https://web.archive.org/web/20110520040533/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/government_finance_statistics/data/main_tables Eurostat].&lt;/ref&gt;

=== Politica d’energia ===
La Belgia ha ina da las pli autas quotas d’emissiuns da dioxids carbonics per persuna en tut il mund. Quai è tranter auter d’attribuir a la cumpart da producziun industriala ch’è relativamain auta. Ils ultims onns èn las autoritads sa stentadas da dar cuntrapais a questa situaziun cun promover energias regenerablas. En pli posseda la Belgia duas ovras atomaras ch’èn en funcziun. Gia il 1999 aveva il parlament decidì da sortir successivamain da la producziun d’energia atomara; il 2011 è questa finamira vegnida confermada. 

=== Turissem ===
[[Datoteca:Bouillon JPG01B.JPG|thumb|200px|Las Ardennas]]
Il turissem gioga en la Belgia ina rolla centrala. Il pajais vegn surtut visità da turists dals stadis vischins ([[Germania]], [[Reginavel Unì|Gronda Britannia]], [[Luxemburg]], [[Frantscha]], [[Pajais Bass]]). Ils turists apprezieschan ils lieus da bogn a la riva da la [[Mar dal Nord]] ([[Knokke-Heist]], [[Bredene]], [[De Panne]], [[Nieuwpoort]], [[Oostende]] ed auters); in’ulteriura regiun da vacanzas furman las Ardennas. Ultra da quai vegnan citads sco [[Brüssel]], [[Hasselt]], [[Gent]] u [[Antwerpen]] visitadas stediamain. La citad ch’attira ils pli blers turists è dentant [[Brügge]] che vala sco [[Venezia]] dal nord. En spezial tar ils Brits è plinavant sa sviluppà in turissem da l’[[Emprima Guerra mundiala]]. En la Flandra dal Vest sa chattan blers monuments da guerra e santeris. 

=== Disparitads regiunalas ===
Il conflict tranter Flams e Vallons ch’exista gia dapi il [[19avel tschientaner]] ha per part er motivs economics. La Vallonia era oriundamain segnada da l’industria da charvun e da la siderurgia. Ozendi sa chatta questa regiun en ina fasa da recessiun, uschia che la quota da dischoccupaziun è bundant pli auta ch’en la Flandra. Ultra da quai vegnan dus terzs dal retgav naziunal brut generads en la Flandra. Ils Flams pajan perquai ina contribuziun da solidaritad che vegn duvrada en la Vallonia per finanziar prestaziuns socialas. Quests pajaments èn dentant dispitads politicamain en la Flandra. La malcuntentientscha areguard la flaivlezza economica da la Vallonia sa manifestescha en il moviment separatistic da la Flandra che vegn en spezial manà da la partida [[Vlaams Belang]].

== Traffic ==
La Belgia furma in impurtant pajais da transit tranter l’[[Europa Centrala]] e l’[[Europa dal Vest]]. Il pajais è stà l’emprim da l’[[Europa continentala]] cun colliaziuns da viafier. La societad da viafier statala SNCB/NMBS maina ina da las raits da viafier las pli spessas dal mund. Per l’aglomeraziun da [[Brüssel]] è en pli en planisaziun ina rait da [[viafier urbana]].

Ad [[Antwerpen]] sa chatta in dals pli gronds ed impurtants ports dal mund. E quel da [[Brügge-Zeebrügge]] vala sco in dals ports centrals da l’Europa. Ad [[Ostende]] era tradiziunalmain d’impurtanza il traffic da navettas; quel è dentant sa sminuì dapi l’avertura da l’[[Eurotunnel]].

Impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a [[Brüssel-Zaventem]], [[Brüssel-Charleroi]], [[Lüttich]], [[Antwerpen]] ed [[Ostende-Brügge]]. La societad d’aviatica tradiziunala Sabena è ida bancrut il 2001, en connex cun la fin da la [[Swissair]]. Suenter pliras fusiuns e collavuraziuns è resultada la Brussels Airlines sco societad successura.

Er areguard il traffic sin via posseda la Belgia ina buna infrastructura, tranter auter ina rait d’[[autostradas]] fitg spessa.

== Cultura ==
[[Datoteca:Georges Simenon (1963) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|160px|Georges Simenon]]
Enconuschents picturs da la Belgia èn [[Pieter Bruegel il Vegl]] (ca. 1525–1669), [[Peter Paul Rubens]] (1577–1640), [[James Ensor]] (1860–1949) ed il surrealist [[René Magritte]] (1898–1967). Da la Belgia derivan en pli [[Eugène Boch]], l’ami da [[Vincent van Gogh]], e sia sora [[Anna Boch]].

Entaifer l’architectura meritan menziun speziala ils dus architects dal jugendstil [[Victor Horta]] (1861–1947) e [[Henry van de Velde]] (1863–1957).

Scripturas e scripturs da renum mundial èn [[Charles De Coster]] (1827–1879), [[Émile Verhaeren]] (1855–1916), [[Maurice Maeterlinck]] (1862–1949), [[Georges Simenon]] (1903–1989) ed [[Amélie Nothomb]] (*1966).
    
Enconuschents acturs da film èn [[Jean-Claude Van Damme]] (*1960), [[Benoît Poelvoorde]] (*1964), [[Johnny Galecki]] (*1975) e las acturas da film [[Cécile de France]] (*1975), [[Émilie Dequenne]] (*1981) e [[Jasmin Schwiers]] (*1982). Sco reschissurs èn sa profilads ils dus frars [[Jean-Pierre Dardenne|Jean-Pierre]] e [[Luc Dardenne]] (*1951 resp. 1954).

=== Musica ===
En il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner, il temp da la renaschientscha, èn numerus cumponists da la Belgia odierna stads d’impurtanza europeica. A quests uschenumnads ‹Ollandais› sa laschan attribuir: [[Guillaume Du Fay]] (ca. 1397–1474), [[Johannes Ockeghem]] (ca. 1420–1497), [[Josquin Desprez]] (ca. 1450–1521), [[Heinrich Isaac]] (ca. 1450–1517), [[Jacob Obrecht]] (ca. 1457–1505), [[Adrian Willaert]] (ca. 1490–1562) ed [[Orlando di Lasso]] (1532–1594).

Er il cumponist da la romantica [[César Franck]] (1822–1890) è naschì a Lüttich ed è gia stà activ musicalmain avant che la famiglia è ida a star il 1835 a Paris. Menziun speziala merita en pli [[Adolphe Sax]] (1814–1894), l’inventader dal saxofon. 

Entaifer la musica moderna èn enconuschents il chantadur e chansonnier [[Jacques Brel]] (1929–1978) ed il chantadur da pop e crossover [[Helmut Lotti]] (*1969). Da renum mundial entaifer la scena da jazz èn [[Toots Thielemans]] (1922–2016), ghitarra ed orgelet da bucca, sco er il ghitarrist [[Philip Catherine]] (*1942). 

Dapi la fin dals onns 1990 è sa fatga valair en la Belgia ina scena da trance ordvart innovativa ed impurtanta a nivel internaziunal.

=== Comics ===
Da muntada tut speziala èn en Belgia ils comics. Las ''Bandes Dessinées'' (franzos, en furma curta er BD) u ''Strips'' (ollandais) èn preschentas a moda fitg prominenta en mintga libraria e supermartgà. A l’academia d’art a Brüssel ed en auters lieus pon ins schizunt studegiar comic che vala qua sco ‹novavel art›.

Enconuschents dissegnaders da comic beltgs èn [[Willy Vandersteen]] ([[Suske et Wiske]]), [[Jean Graton]] ([[Michel Vaillant]]), [[Morris]] ([[Lucky Luke]]), [[Hergé]] ([[Tintin]]), [[Peyo]] ([[Les Schtroumpfs]] e.a.), [[André Franquin]] ([[Spirou et Fantasio]], [[Gaston et Marsupilami]]) e [[Philippe Geluck]] ([[Le Chat]]). Ad els ed a blers auters è deditgà il museum da comics a Brüssel (Centre Belge de la Bande Dessinée).

=== Gastronomia ===
Ina cuschina tipica da la Belgia na datti betg. Las singulas spezialitads èn plitost d’attribuir u a la cuschina flama u a la vallona. Tuttas duas cuschinas èn mintgamai influenzadas dal stadi vischin. Da la Belgia derivan percunter ils pommes frites che duevan daventar in success en tut il mund. Enconuschentas èn er las guaflas e pralinas beltgas. Ina lunga tradiziun ha plinavant l’elavuraziun da las pli differentas bieras.

=== Sport ===
In sport apprezià en Belgia furma il [[ballape]]. Er en auters sports sco il tennis u l’atletica leva cuntanschan sportistas e sportists beltgs resultats respectabels.

Il sport naziunal furma dentant il [[ciclissem]]. [[Eddy Merckx]], [[Roger De Vlaeminck]], [[Johan Museeuw]], [[Peter Van Petegem]] e [[Tom Boonen]] èn nums enconuschents entaifer quest sport. Impurtantas cursas da velo ch’han lieu en la Belgia èn [[Lüttich–Bastogne–Lüttich]] ed il [[Tur da la Flandra]].

&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;=== Galaria da las attracziuns turisticas e citads da la Belgia===
&lt;gallery&gt;
0 Château Royal de Laeken.JPG|Chastè roial a [[Laken (Belgien)|Laken]]
Cinquantenaire.jpg|[[Brüssel]]
Port cranes at Zeebrügge, Belgium 2.JPG|Port da [[Brügge-Zeebrügge]]
Grote Markt at night (Antwerpen).jpg|[[Antwerpen]]
Skyline Antwerpen.jpg|[[Antwerpen]]
Namur JPG7.jpg|[[Namur]]
Eupen Government seat.jpg|[[Eupen]]
Liège Batte1 JPG.jpg|[[Lüttich]]
Brugge-CanalRozenhoedkaai.JPG|[[Brügge]]
Couvin JPG01.jpg|[[Couvin]]
Oostende Europacentrum 01.jpg|[[Ostende]]
Charleroi - Belfry - 3.jpg|[[Charleroi]]
Ghent - centre.jpg|[[Gent]]
Dyle Bridge Mechelen.JPG|[[Mechelen]]
Oude Markt Leuven.jpg|[[Löwen]]
Aalst Belfort 3.jpg|[[Aalst]]
Arlon E1aJPG.jpg|[[Arel]]
Tournai JPG0001.jpg|[[Tournai]]
Braine-L'Alleud - Butte du Lion dite de Waterloo.jpg|[[Waterloo (Belgien)|Waterloo]]
Belgie ieper menenpoort nacht.jpg|[[Ypern]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;
== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;

== Litteratura ==
* Claus Hecking: ''Das politische System Belgiens.'' Leske und Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3724-9.
* Frank Berge, Alexander Grasse: ''Belgien – Zerfall oder föderales Zukunftsmodell? Der flämisch-wallonische Konflikt und die Deutschsprachige Gemeinschaft.'' Leske und Budrich, Opladen 2003 (''Regionalisierung in Europa'', tom 3), ISBN 3-8100-3486-X.
* Johannes Koll (ed.): ''Belgien. Geschichte – Politik – Kultur – Wirtschaft.'' Aschendorff Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-402-00408-1.
* Insa Meinen: ''Die Shoah in Belgien.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-22158-5.

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Belgium|Belgia}}
* [http://www.belgium.be/ Portal federal da la Belgia]
* [http://www.monarchie.be/ Palaz roial – la monarchia en Belgia]
* [https://web.archive.org/web/20161116185700/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Land/Europa/Belgien.html Infurmaziuns statisticas]
* [http://www.belgieninfo.net/ ''Belgieninfo'' – pagina cun novitads ed infurmaziuns actualas]

{{Stadis da l'Europa}}

[[Categoria:Belgia| ]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]</text>
      <sha1>9blx0qp5nho4oojkf5yr6gfwms0m8ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sagogn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1985</id>
    <revision>
      <id>174978</id>
      <parentid>174765</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4224" sha1="3re9stdzm5l76z6bz3f4pc264pxv7eb" xml:space="preserve">{{sursilvan}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
 |Num                 = Sagogn
 |Tip                 = Vischnaunca politica
 |Vopna               = CHE Sagogn COA.svg
 |Panorama            = Sagogn airview2.jpg
 |Descripziun         = Sagogn dil vest
&lt;!--- ADMINISTRAZIUN ---&gt;
 |Chantun             = GR
 |Regiun              = Surselva
 |Titel president     = 
 |President           = 
 |Lingua uffiziala    = [[rumantsch dal Grischun|romontsch]] ([[sursilvan]])
&lt;!--- TERRITORI ---&gt;
 |Charta              = Karte Gemeinde Sagogn 2018.png
 |Autezza             = 779
 |Surfatscha          = 6,85
 |Populaziun          = {{EWZ CH|CH-GR|3581}}
 |Data populaziun     = {{EWD|CH-GR}}
 |Spessezza           = 111
 |Fracziuns           = 
 |Cunfina cun         = 
 |NS                  = 46.79
 |EW                  = 9.255
&lt;!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---&gt;
 |NP                  = 7152
 |Preselecziun        = 081
 |UST                 = 3581
 |Abitants            = 
 |Surnum              = 
 |Lingua tradiziunala = [[sursilvan|romontsch sursilvan]]
 |Dialect             = 
&lt;!--- INTERNET ---&gt;
 |Pagina-web          = www.sagogn.ch
 |eLIR                = 2656
}}
'''Sagogn''' ei ina vischnaunca politica el cantun [[Grischun]] en [[Svizra]]; ella appartegn alla [[regiun Surselva]]. Sagogn secatta denter [[Glion]] e [[Laax]] sin ina planira fritgeivla, ch'ei seformada avon circa 10'000 onns entras la [[bova da Flem]]. La lingua ufficiala da Sagogn ei il [[sursilvan|romontsch sursilvan]].

Proximamein vegn baghegiau ina plazza da golf naven da Sagogn entochen a Schluein.

Anteriuramein apparteneva Sagogn al circuit dalla Foppa en il district Surselva.

== Habitonts ==
* habitonts tenor dumbraziun dil pievel 1880: 482
* habitonts tenor dumbraziun dil pievel 1950: 492
* habitonts tenor dumbraziun dil pievel 1980: 470
* populaziun 31. december 2000: 646
* populaziun 31. december 2003: 631

== Monuments ==
Tratgs caracteristics dil vitg ein la baselgia dalla sontga Maria sin il mut dalla baselgia che vegn datada sin circa 500 suenter Cristus, sco era la Ruinaulta che secatta en il sid dil vitg. La Ruina Crest Val-Casti&lt;ref&gt;http://www.pledarigrond.ch/rumantschgrischun/#searchPhrase=Schiedberg&lt;/ref&gt; ([[tudestg]] ''Schiedberg'') dat perdetga dalla muntada historica dil vitg. Sagogn era en il temp medieval in impurtant center dalla baselgia. Quei semussa era tras il casti d'Aspermont ch'ei manteniu fetg bein. 

&lt;gallery&gt;
image:Sagogn.jpg|Sagogn
image:Sagogn_ Aspermont.jpg|Casti Aspermont
image:Sagogn_Kirche.jpg|Sagogn  
image: Sagogn_Kirche_gross.jpg|La baselgia catolica.
image: Reformierte_Kirche_Sagogn.jpg|La baselgia reformada.
&lt;/gallery&gt;

=== Bregl da Heida ===
Agl ur ost dalla vischnaunca, sin ''Bregl da Heida'', steva el 7. tschentaner ina baselgia-sala carolingica dil temps medieval tempriv cun ina apsida en fuorma d'in fier-caval. Ei setracta dalla el testament dagl uestg Tello dil onn 765 s.Chr. menziunada baselgia dil Sogn Columban. Igl ei da supponer, che la baselgia da Sogn Columban era ina baselgia privata dalla famiglia retica da Cuera dils Victorids, che habitavan ella vischinonza da Bregl e possedevan ina gronda curt signerila, che ei vegnida descretta el testament detagliadamein. La curt cumpigliava speras ina scauldabla casa ed edifeci d'economia cun in conduct d'aua era vegnas, orts da fretgs e verduras. Ruinas da mir sutteranas, che sebasan alla baselgia da Sogn Columban, indicheschan las dimensiuns dalla curt signerila. Igl areal ei en possess dil cantun Grischun e stattan sut schurmetg dalla Confederaziun Svizra.

Ad ina skizza dil architect Peter Zumthor, ei els onns 60 vegniu construiu ina stela; igl onn 2004 ei ella vegnida renovada.

== Colligiaziuns ==
{{Commonscat}}
*[http://www.sagogn.ch La pagina ufficiala dalla vischnaunca da Sagogn]
*[https://web.archive.org/web/20261012044402/https://www.ugsagogn.ch/ La pagina ufficiala dalla giuventetgna da Sagogn]
*[http://www.sagogn.com/index.php?id=360&amp;L=1 La pagina ufficiala dall'Uniun da musica Sagogn]
*[http://www.selvaclub.ch La pagina dil club da cuorsa lunga a Sagogn]

{{Regiun Surselva}}
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
[[Category:Foppa]]</text>
      <sha1>3re9stdzm5l76z6bz3f4pc264pxv7eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ballabasket</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3457</id>
    <revision>
      <id>174968</id>
      <parentid>161823</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T21:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37355" sha1="86yycrox6mcjg6fkickj4x8vtoite5r" xml:space="preserve">[[Datoteca:NowitzkiWizards1.jpg|thumb|220px|Dirk Nowitzki sa prepara per in tir siglì]]
[[Datoteca:Three_point_shoot.JPG|thumb|220px|Ballabasket da dunnas (tir da trais puncts)]]
'''Ballabasket''' è in sport da balla che vegn per ordinari giugà en halla e tar il qual duas squadras emprovan da bittar la balla en il chanaster da l’adversari. Ils chanasters sa chattan en in’autezza da 3,05 meters da la vart graschla dal champ. Ina squadra consista da tschintg giugaders da champ e fin a set giugaders da reserva che pon vegnir stgamiads tenor giavisch. Mintga tutgada en il chanaster or dal gieu quinta tut tenor la distanza dus u trais puncts. In culp liber tutgà quinta in punct. I gudogna la squadra cun il pli aut dumber da puncts.

Il ballabasket ha il medi e pedagog canadais [[James Naismith]] inventà il 1891 sco sport da halla. Dapi il 1936 sa tracti d’ina disciplina olimpica. Oz è il ballabasket derasà en tut il mund ed è surtut en ils [[Stadis Unids]], en [[China]] ed en l’[[Europa dal Sid]] in dals sports ils pli populars. Mintga quatter onns ha lieu in campiunadi mundial da ballabasket che vegn realisà da la Federaziun internaziunala da ballabasket FIBA.

Tenor indicaziuns da la FIBA giogan en tut il mund radund 450 milliuns umans ballabasket.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160126092132/http://www.fiba.com/pages/eng/fc/FIBA/quicFact/p/openNodeIDs/962/selNodeID/962/quicFacts.html ''FIBA: Presentation: Quick facts''], consultà ils 25 da fanadur 2010.&lt;/ref&gt; Ils atlets da ballabasket ch’han il pli grond success tutgan a nivel internaziunal tar ils sportists da professiun cun las pli autas pajas insumma.

== Istorgia ==
=== L’invenziun dal ballabasket ===
[[Datoteca:Kansas_U_team_1899.jpg|thumb|220px|James Naismith (a dretga) sco trenader da la squadra da l’Universitad da Kansas, 1899]]
Il ballabasket tutga tar ils paucs sports ch’èn vegnids inventads d’ina persuna singula. Il medi e pedagog canadais [[James Naismith]] ha sviluppà il sport da balla l’onn 1891 a [[Springfield]] (Massachusetts) sco sport da halla per ses students. Naismith aveva realisà che auters gieus da balla èn orientads fitg ferm al cumbat, perquai che quels sa splegan da tut temp sin il medem plaun (p.ex. l’American Football). El ha empruvà da sviluppar ina disciplina main cumbattanta cun in pli pitschen ristg da sa blessar per pudair occupar ils 18 students da la classa durant ils mais d’enviern. Perquai ha el spustà ils chanasters (englais ''baskets'') en in’auter plaun, 1½ meters sur ils giugaders. Il pedel Pop Stabbins ha fermà da lez temp chanasters da persics vi da las emporas da la YMCA Training School a Springfield. L’autezza da 10 pes, ch’ins ha elegì lezza giada plitost per casualitad, correspunda a 3,05 meters ed è restada valaivla fin oz. Las ballas prendevan ins or dals chanasters cun agid d’in fist; pir il 1906 è vegnida introducida la rait dad oz ch’è averta giudim. Per evitar che aspectaturs possian influenzar davent da la galaria ils tirs sin ils chanasters, han ins montà davos mintga chanaster in’aissa.

La secretaria da scola Lyons ha gidà Naismith a concepir las 13 reglas da basa, las qualas èn sa mantegnidas fin oz quasi senza midadas. L’emprim gieu da ballabasket uffizial ha gì lieu ils 20 da schaner 1893 a [[Springfield]]. En ils dus mez temps vegniva savens be tutgà ina u duas giadas il chanaster; malgrà questa bassa quota da tutgadas (u da chanasters) è il ballabasket bainspert sa fatg valair en ils Stadis Unids.

Gia il proxim onn han ins introducì al Smith College il ballabasket da dunnas. Senda Berenson Abbott ha influenzà fermamain il ballabasket da quel temp cun midar las reglas sviluppadas da James Naismith ed adattar quellas a las dunnas. Ils 22 da mars 1893 ha gì lieu l’emprim gieu da ballabasket da las dunnas al Smith College. Senda Berenson ha sinaquai er publitgà in magazin spezialisà sin ballabasket da dunnas.&lt;ref&gt;[http://www.wnba.com/archive/wnba/about_us/jenkins_feature.html ''From Berenson to Bolton, women’s hoops has been rising for 100 years; history of women’s basketball''].&lt;/ref&gt;

=== Furmaziun da las emprimas squadras ===
Ils proxims onns han ins l’emprim giugà cun ballas che sumegliavan las ballas da volley odiernas. Da quel temp valeva anc la regla ch’ina balla che sa tschentia ordaifer il champ tutgia al team che la cuntanschia sco emprim; perquai siglivan ils giugaders savens senza resguard dals aspectaturs en las retschas. Per che la balla na possia gnanc ir en l’out, han ins cumenzà a circumdar il champ da ballabasket cun ina saiv da giatter. Quant malempernaivel ch’igl era da giugar en questas chabgias, descriva Barney Sedran, in giugader dals New York Whirlwinds: «La gronda part da nus avevan trasor tagls ed il court era cuvert cun sang.»&lt;ref&gt;Citat da Barney Sedran en: John Hareas: ''100 Jahre Basketball,'' Bielefeld 2005, p. 19.&lt;/ref&gt;

A l’entschatta dal 20avel tschientaner èn sa furmadas emprimas famusas squadras, las qualas èn pli tard vegnida recepidas en la Naismith Memorial Basketball Hall of Fame. Ils Buffalo Germans tutgavan tar las meglras squadras al YMCA. L’onn 1904 han ils Germans preschentà il nov sport als Exhibition Games a chaschun dals III. Gieus olimpics a [[St. Louis]]. Igl è dispità, schebain ballabasket valeva da quel temp sco concurrenza olimpica uffiziala. En mintga cas n’han giugà lezza giada naginas squadras naziunalas; quai dueva pir esser il cas il 1936 a [[Berlin]]. Sper ils Germans èn stads en la segunda decada dal 20avel tschientaner surtut ils Original Celtics ina squadra cun gronda influenza. Daspera èn sa fatgas valair squadras sco ils New York Renaissance u ils Cleveland Rosenblums. L’onn 1925 han ins fundà l’American Basketball League (ABL), la quala ha introducì intginas innovaziuns. La giatrera è svanida ed è vegnida remplazzada tras sugas. Ultra da quai han ins introducì uffizialmain l’aissa davos ils chanasters.

=== Ballabasket als colleges americans ===
[[Datoteca:Kent_Benson_attempts_a_hook_shot_over_Ken_Ferdinand.jpg|thumb|170px|Gieu tranter duas squadras universitaras]]
Gia baud suenter l’invenziun dal ballabasket l’onn 1891 ha quest sport pudì sa far valair als colleges ed a las universitads en ils Stadis Unids. L’emprim gieu da ballabasket tranter duas squadras da college ha gì lieu ils 8 d’avrigl 1893 a Beaver Falls en Pennsylvania. Il Geneva College ha gudagnà lezza giada cunter il New Brighton YMCA. Ils emprims gieus da ballabasket avevan lieu cun mintgamai set u nov giugaders per squadra. Ils 18 da schaner 1896 è vegnì giugà l’emprima giada tenor il sistem actual cun be tschintg giugaders e quai a Iowa City, nua che l’University of Chicago ha gudagnà cunter l’University of Iowa.

Ils proxims onns e decennis è il nov sport daventà popular en ils [[Stadis Unids]] surtut en furma e grazia al ballabasket ch’è vegnì giugà als colleges ed a las universitads. Er per il svilup organisatoric dal ballabasket è quai stà decisiv (p.ex. fundaziun da la National Collegiate Athletic Association il 1906).

Cumbain che la tradiziun dal ballabasket als colleges ed a las universitads cuntinuescha, era quel daventà suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] adina main credibel sco sport da squadras professiunalas (t.a. scandals da manipulaziun e da transfers). Quai ha la finala fullà via a la fundaziun da la NBA.

=== Fundaziun da la NBA ===
Ils 6 da matg 1946 è vegnida fundada la Basketball Association of America (BAA). L’onn 1949 han ins fusiunà questa liga cun la National Basketball League (NBL) a la National Basketball Association (NBA). Famus giugaders dals onns 1940 èn stads [[Bob Davies]] e [[George Mikan]]. Ed en ils onns 1950 ha l’impressari american [[Fred Zollner]] (sco possessur dals Fort Wayne Pistons, pli tard: Detroit Pistons) influenzà il sport sco nagin auter. El ha sustegnì la BAA e la NBA finanzialmain ed ha gidà a sviluppar vinavant las reglas dal ballabasket. 

=== Derasaziun internaziunala ===
A l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il ballabasket cumenzà a sa derasar er ordaifer ils Stadis Unids. Gia il 1893 ha gì lieu a [[Paris]] l’emprim gieu sin terren franzos. L’onn 1902 èn las reglas cumpigliadas da James Naismith vegnidas translatadas en tudestg. Quatter onns pli tard han ins introducì il ballabasket en l’[[Italia]]. Il 1916 èn tranter auter suandads la [[Bulgaria]] ed il 1917 l’[[Albania]] e la [[Grezia]]. 

L’onn 1923 ha gì lieu en l’[[Uniun sovietica]] l’emprim campiunadi naziunal dals umens. En il decurs dals onns 1920 è la popularitad da quest sport da balla creschida cuntinuadamain. L’onn 1930 han ins organisà l’emprim campiunadi continental dals umens en l’[[America dal Sid]], en rom dal qual [[Uruguai]] ha gudagnà cunter l’[[Argentinia]]. In impurtant pass per l’acceptanza internaziunala da quest sport è medemamain vegnì fatg il 1930 cur ch’il [[Comité olimpic internaziunal]] ha acceptà il ballabasket sco disciplina olimpica. Il 1932 han otg federaziuns naziunalas fundà a [[Genevra]] la Federaziun mundiala da ballabasket FIBB (dal 1935 fin il 1986 Fédération Internationale de Basketball Amateur, FIBA). Quella controllescha ils campiunadis internaziunals ed il turnier olimpic e relascha las reglas internaziunalas. Il 1958 ha la FIBA introducì il campiunadi europeic da las squadras victuras dals singuls pajais (il 1959 er da las dunnas).

Dals gieus olimpics dal 1936 a [[Berlin]] ha fatg part l’emprima giada uffizialmain in turnier da ballabasket. Gudagnà quel ha la squadra naziunala americana cunter il [[Canada]]. L’onn 1950 ha gì lieu l’emprim campiunadi mundial dals umens. A [[Buenos Aires]], davant il public indigen, ha l’[[Argentinia]] gudagnà il final cunter ils [[Stadis Unids]]. Trais onns pli tard han ins er manà tras a [[Santiago de Chile]] l’emprim campiunadi mundial da las dunnas. Qua ha il team dals [[Stadis Unids]] gudagnà cunter il pajais ospitant. Dapi il 1976 ([[Montreal]]) fa er il ballabasket da dunnas part dals gieus olimpics.

In grond pass en la percepziun mundiala dal ballabasket è succedì l’onn 1992, cur che giugaders professiunals èn vegnids admess l’emprima giada als gieus olimpics a [[Barcelona]] e la squadra naziunala americana ha fatg furori. Ils proxims onns è la preschientscha dal ballabasket en las medias creschida cuntinuadamain. Impurtants giugaders sco [[Michael Jordan]] han represchentà il sport en enconuschentas campagnas da reclama e sin ils frontispizis da numerus magazins.

=== Situaziun odierna ===
Ozendi è il ballabasket derasà en blers pajais en tut las parts dal mund. La gronda part dals pajais europeics disponan d’in’atgna liga da ballabasket. Fitg popular è il sport, sper l’[[America dal Nord]], surtut en numerus stadis europeics (p.ex. [[Spagna]], ils stadis baltics, sin il [[Balcan]] u en [[Grezia]]) ed en l’[[America dal Sid]] (p.ex. [[Brasilia]] ed [[Argentinia]]).

== Equipament ==
=== Balla ===
[[Datoteca:Basketball.png|thumb|160px|Balla-basket]]
Ils emprims dus onns han ins giugà cun ballas che regordan a las ballas da volley dad oz. Dal 1894 fin en ils onns 1940 èn stadas en diever ballas liadas. Tar quellas era gia visibla la ‹tipica› furma da las lingias da la balla. Ozendi vegn giugà cun ballas che consistan da material sintetic ubain da tgirom e fil da nilon.

Tar cumbats dad umens ha la balla uffiziala ina circumferenza da 749 fin 780 millimeters (grondezza 7) ed in pais da 567 fin 650 grams. En las ligas da dunnas vegn savens giugà cun ballas d’ina circumferenza da 724 fin 737 millimeters (grondezza 6) e d’in pais da 510 fin 567 grams. 

=== Vestgadira ===
En l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner purtavan ils giugaders tricots da launa e chautschas da taila. Ultra da quai eri obligatoric da proteger durant ils gieus las stgainas, ils schanugls ed ils cumbels. Quai surtut pervi da la dira moda da giugar ed il nausch stadi da las arenas. Ils onns 1960 è la vestgadira dals giugaders alura sa midada vaira ferm. Ils tricots èn daventads pli confortabels e libers e las chautschas da taila han ins remplazzà tras shorts cumadaivels.

Er ils chalzers da ballabasket han fatg in grond svilup. L’emprim purtavan ils giugaders chalzers da tgirom malpratics. Ils onns 1980 han producents d’artitgels da sport sco [[Nike]], [[Adidas]], [[Puma]] u [[Converse]] alura fatg contracts cun singuls stars ed accelerà il svilup da chalzers adattads spezialmain als basegns dal ballabasket.

== Princip dal gieu ==
La finamira dal gieu è da dumagnar la balla cun driblar u cun giugar pass en la vart adversaria dal champ e da la bittar là en il chanaster dals adversaris.&lt;ref&gt;Areguard il princip dal gieu e las reglas cf. er: chattà.ch: [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/2011-10-28-LQ-02_01.pdf ''Ballabasket e streetball. Tutgar il chanaster sco ils gronds stars'']. En: ''La Quotidiana'' (''La preschentaziun da l’emna''), 28 d’october 2011, p. 2.&lt;/ref&gt; La balla sto crudar da surengiu tras il chanaster ch’è montà en in’autezza da 3,05 meters. Per cuntanscher quest intent po la balla er vegnir bittada l’emprim cunter l’aissa ch’è fixada davos il chanaster. In tir sin il chanaster che reussescha porta a la squadra ch’attatga per ordinari dus puncts, ina bittada libra in punct. Po la balla vegnir bittada cun success da davos la lingia da trais puncts, dat quai trais puncts. Gudagnà il gieu ha la squadra ch’ha cuntanschì suenter la fin dal temp da giugar dapli puncts che la squadra adversaria. En cas da pari vegn giugà ina prolungaziun da tschintg minutas. Quai vegn repetì fin ch’il victur è enconuschent.

=== Champ ===
Gieus da ballabasket vegnan adina giugads sin in champ rectangular cun ina surfatscha dira. Per ils turniers uffizials da la FIBA sto il champ mesirar 28 meters sin 15 meters. Quel vegn sutdividì cun agid da divers rudels, lingias e zonas ch’han in’atgna funcziun. Qua ils pli impurtants: 
[[Datoteca:Basketball_terms.png|thumb|180px|Impurtants terms dal champ da ballabasket]]
* Las lingias lateralas e lingias finalas (numnadas lingia da basa u lingia da fund) cunfineschan il champ. Tutga la balla ina da questas lingias u il sectur ordaifer, è ella or dal gieu (er: en l’out). Il medem vala sch’il giugader che tegna u tutga la balla è cun ina part dal corp sin la lingia u ordaifer.
* La lingia centrala parta il champ en duas mesadads tuttina grondas. En quel mument che la squadra ch’è en possess da la balla ha giugà quella en la mesadad d’attatga, vegn la lingia centrala tractada sco ina lingia exteriura: Vul dir: La balla na dastga betg pli vegnir giugada enavos en l’atgna mesadad.
* Enturn il punct central da la lingia centrala è marcà, cun in radius da 1,80 meters, il rudè central. Quel serva a l’entschatta d’in gieu ad exequir la balla siglida.
* Sut ils chanasters è marcà in rectangul, l’uschenumnada zona. La zona inditgescha tranter auter che giugaders da la squadra ch’attatga na dastgan betg sa tegnair qua nuninterruttamain pli ditg che 3 secundas.
* A quest rectangul suonda in mez rudè; ensemen cun la lingia communabla cun la zona (l’uschenumnada lingia da culp liber) serva quel ad exequir ils culps libers.
* L’uschenumnada lingia da trais puncts furma in grond mez rudè (radius davent dal chanaster: 6,75 m), cun varts in pau pli planivas, situà ordaifer la zona. Quel inditgescha la distanza davent da la quala ina bittada sin il chanaster che reussescha vegn valitada cun trais puncts. 
* Il mez rudè da no charging sutvart il chanaster marchescha il sectur, entaifer il qual fouls da la categoria stumplar/stuschar (''charging'') da vart d’in giugader ch’attatga na vegnan betg sancziunads.

=== Squadras ===
Sin il champ sa chattan duas squadras cun mintgamai tschintg giugaders da champ. La furmaziun da partenza d’ina squadra vegn er numnada starting five. Quai na ston betg exnum esser ils pli ferms giugaders d’in team. Igl è però absolutamain necessari da disponer d’in banc cun avunda giugaders ferms ed equilibrads. Savens sa tracti tar quels che spetgan sin il banc da giugaders rutinads u da tals che pon surpigliar en situaziuns criticas ina rolla speziala e procurar uschia en il gieu per ils impuls ch’èn gist dumandads (bittadas da trais puncts, in gieu svelt, segirar la balla, incumbensas da defensiun spezialas e.a.). Giugaders pon vegnir midads tantas giadas sco ch’ins vul. Ina midada è pussaivla durant mintga interrupziun dal gieu.

=== Posiziuns ===
[[Datoteca:Basketball Positions.png|thumb|200px|Las posiziuns en survista]]
A l’entschatta differenziavan ins entaifer ils giugaders tranter attatgaders (''forwards'') e defensurs (''guards''). En rom da l’ulteriur svilup dal gieu (novas reglas, popularitad creschenta) èn sa sviluppadas per mintgin dals tschintg giugaders incumbensas spezialas. 

La furmaziun da partenza dals tschintg giugader da champs activs sa cumpona per ordinari d’in giugader fitg grond, il center, da dus forwards e da dus guards. Igl èn però er pussaivlas differentas autras variaziuns, p.ex. trais guards (l’uschenumnà ''small ball'', damai ch’i sa tracta tar ils guards per il pli dals giugaders ils pli pitschens) u il gieu cun dus centers.

Il center agescha per ordinari en la zona. El ha da procurar per uschè blers rebounds sco pussaivel. Ils guards vegnan sutdividids en shooting guard e point guard. Il shooting guard è spezialisà sin bittadas a distanza (bittadas a trais puncts), entant ch’il point guard figurescha sco playmaker e decida co che sia squadra vul avanzar cun la balla.

Ils forwards (giugaders en posiziun d’ala) vegnan medemamain sutdividids en duas ulteriuras posiziuns: small forward e power forward. Il num e la gronda differenza tranter questas duas posiziuns sa referescha a la grondezza dals giugaders. Tar omadus forwards sa tracti da giugaders d’attatga ch’ageschan sco il center en la zona ed emprovan da far uschè bleras battidas sco pussaivel davent dal spazi d’attatga.

Las posiziuns vegnan numeradas davent dal pitschen fin il grond giugader, da #1 (''point guard'') fin #5 (''center''). 

=== Arbiters ===
In gieu vegn da princip manà da dus arbiters. En la NBA, la NCAA e bleras autras ligas naziunalas pli autas ed internaziunalas èn però en funcziun trais arbiters. Tut ils arbiters han ils medems dretgs; els disponan sulettamain da differents secturs d’observaziun e da differentas responsabladads, roteschan però permanentamain. Decisiva è la posiziun da la balla sin il champ. Tar la tecnica da dus arbiters sa chatta in dad els en posiziun davant. Sia posiziun è davos la lingia da basa da la squadra che defenda. Ses collega occupa ina posiziun davos l’attatga, ca. en ina distanza da trais meters da la balla. El sto sa trategnair en il sectur davent da la lingia laterala sanestra fin ca. la mesadad dal champ.

=== Durada dal temp da giugar ===
In gieu da ballabasket sa cumpona per ordinari da quarts. En las associaziuns che tutgan tar la FIBA ha mintga quart ina durada da 10 minutas. En la NBA vegnan giugadas 12 minutas per quart. En cas da pari a la fin da l’ultim quart, vegn mintgamai prolungà per tschintg minutas (''overtime''), fin ch’ina squadra è victura. Oriundamain giugav’ins duas mesadads da mintgamai ventg minutas. La nova durada dal temp da giugar è in’adattaziun a la NBA, en la quala vegn gia giugà dapi daditg quatter quarts. L’excepziun furma la liga da college americana NCAA, en la quala ins gioga vinavant duas mesadads. Cuntrari a p.ex. il ballape quinta qua be il temp da giugar per propi. En cas d’interrupziuns dal gieu (p.ex. tar fouls u ballas lateralas) vegn il temp franà uschespert che l’arbiter interrumpa il gieu. La durada effectiva d’in gieu munta uschia per ordinari a 80 fin 100 minutas. Suenter mintga quart e mintga prolungaziun datti ina pausa da duas minutas; la pausa suenter la mesadad dal gieu dura quindesch minutas (FIBA).

=== Puncts ===
Ina bittada reussida maina per ordinari a dus puncts. Sa chatta il giugader che bitta la balla però davos la lingia da trais puncts, obtegna sia squadra trais puncts. La lingia da trais puncts sa chatta en ina distanza da 6,75 meters davent dal punct central dal chanasters (NBA: 7,24 meters).

En cas d’in foul durant in’emprova da bittar sin il chanaster, survegn il giugader ch’è vegnì impedì il medem dumber da bittadas libras sco quai ch’el avess pudì far puncts en cas che la bittada fiss reussida. La bittada libra ha lieu davent da la lingia da culp liber che maina en ina distanza da 5,80 meters parallel tar la lingia da fund. In culp liber reussì quinta adina in punct. Vegn in giugader impedì durant sajettar ina balla e quella sa tschenta, malgrà il foul, en il chanaster, vegnan quests puncts quintads a moda regulara ed il giugader survegn ultra da quai la chaschun da far in ulteriur culp liber. Uschia ha el la pussaivladad da cuntanscher en tut 3 (resp. 4) puncts.

=== Attatga ===
[[Datoteca:LeBron_James_Layup_(Cleveland_vs_Brooklyn_2018).jpg|thumb|220px|LeBron James che vala sco in dals megliers giugaders da ballabasket insumma (2018)]]
En l’attatga existan diversas variantas. Savens vegnan giugads uschenumnads sistems. Tar quels sa tracti da cumbinaziuns che las squadras exerciteschan ordavant ed entaifer las qualas mintga attatgader ha in’incumbensa specifica. La finamira è da pussibilitar ad in giugader da sa metter en posiziun da pudair sajettar libramain.

La squadra ch’attatga po per exempel empruvar da carmalar blers defensurs sin ina vart per dar liber ad in giugader da l’autra vart il champ da tir.

L’attatgader che na maina betg gist sez la balla po empruvar da sa tegnair lunsch davent dal giugader ch’è en possess da la balla. Uschia lia el in defensur a sia persuna e pussibilitescha a ses congiugader d’avanzar cun la balla en ina situaziun 1 cunter 1.

In’autra pussaivladad è l’uschenumnada «isolaziun»: Il giugader cun la balla dat il segn e tut ses congiugaders stauschan ils giugaders ch’als cuvran vers las lingias lateralas. Uschia sto il giugader ch’avanza cun la balla vers il chanaster sulettamain tegnair en egl ses adversari direct.

=== Defensiun ===
Tar la defensiun fan ins da princip la differenza tranter la defensiun che sa referescha ad ina zona e la defensiun che sa referescha ad in adversari. D’attribuir a mintga defensur ina tscherta zona (p.ex. davant dretg) maina ad in center fitg cumpact. Per l’adversari daventi perquai grev da far puncts en vischinanza dal chanaster. Il dischavantatg è che tratgas da distanza na sa laschan betg defender uschè bain. Ultra da quai po l’adversari empruvar da stgaffir d’ina vart sapientivamain ina superiuradad numerica. 

Tar la defensiun che sa referescha al singul adversari è attribuì a mintga attatgader in defensur. Uschia èsi pli grev da vulair sajettar libramain davent da las varts lateralas. Percunter n’è il center betg plain defensurs, quai ch’avra tut tenor pussaivladads d’avanzar entamez il champ vers il chanaster.

La finala datti er furmas maschadadas, las qualas vegnan però pratitgadas plitost darar. Uschia pudess ins per exempel attribuir a quatter giugaders singulas zonas, entant ch’il tschintgavel gioga um cunter um. Questa cumbinaziun vegn savens pratitgada sche l’adversari dispona d’in singul giugader fitg ferm.

=== Terminologia ===
* Assist: Pass ad in giugader che vegn da bittar questa balla cun success en il chanaster; il dumber d’assists da mintga giugader vegn nudà en statisticas.
* Crossover: Moviment da driblar che cumenza a medem temp cun in pass cruschà ed ina midada da maun.
* Double-double: In giugader ha a la fin d’in gieu en duas categorias che vegnan nudadas en la statistica (p.ex. assists e rebounds) ina valur da duas cifras.
* Triple-double: In giugader ha a la fin d’in gieu en trais categorias statisticas (p.ex. assists, rebounds e puncts) ina valur da duas cifras.
* Dunking: Sch’in giugader chatscha la balla cun in maun u cun dus mauns da surengiu tras il rintg. En la NBA han ins introducì il Slam Dunk Contest, a chaschun dal qual giugaders tschernids chatschan la balla a moda artistica en il chanaster.
* Lay up: La balla na vegn betg bittada or d’ina tscherta distanza en il chanaster, mabain messa en quel dal giugader che siglia ad aut.
* Rebound: D’in rebound discurr’ins sch’ina balla che vegn rebattida vegn tschiffada d’in defensur (rebound defensiv) u attatgader (rebound offensiv); il dumber da rebounds vegn nudà en statisticas.
* Steal: Prenda in giugader davent a ses adversari la balla, vegn quai numnà steal.
* Turnover: Perdita da la balla da tut gener, p.ex. tar in sbagl da pass u pass fallà. 
* Gieu da 3 puncts: Sch’in giugader cunter il qual vegn fatg in foul vegn tuttina da bittar la balla en il chanaster e reussescha er anc tar il culp liber, discurr’ins d’in gieu da 3 puncts (dus puncts per il chanaster + in punct per il culp liber).
* Gieu da 4 puncts: La medema situaziun sco tar il gieu da 3 puncts, ma davos la lingia da trais puncts (trais puncts per il chanaster + in punct per il culp liber).
* Playmaker: Il point guard d’ina squadra vegn designà sco playmaker, vul dir sco il giugader che metta ad ir las attatgas.
* Zona: Il sectur marcà che sa chatta directamain sut il chanaster e che tanscha fin la lingia da culp liber. La zona vegn per part er numnada paint u key.
* Fast break: In’attatga andetga, sumegliant a la cunterattatga tar il ballamaun. Tar il fast break vegn empruvà d’avanzar svelt cun la balla e da bittar quella uschè spert sco pussaivel sin il chanaster.

== Reglas da gieu ==
=== Balla siglida ===
[[Datoteca:Joakim_Noah_and_JaVale_McGee.jpg|thumb|180px|Balla siglida al cumenzament dal gieu]]
Tenor las reglas da la FIBA cumenza mintga gieu cun ina balla siglida. Da quella resulta tge squadra ch’è en possess da la balla. Per quest intent bitta l’arbiter, stond en il rudè central tranter dus giugaders adversaris, ad aut la balla; apaina che quella croda, emprovan ils dus giugaders da la sajettar ad in congiugader. Ils quarts che suondan alternescha sinaquai il possess da la balla; quai inditgeschan ils gidanters dals arbiters mintgamai cun ina frizza.

En la NBA vegn er fatg diever d’ina balla siglida en autras situaziuns dal gieu, per exempel suenter in foul dubel cun culps libers u en general sch’il possess da la balla n’è betg cler. La balla siglida na vegn alura betg fatga en il rudè central, mabain en il rudè che sa chatta il pli damanaivel da l’ultima situaziun da gieu. 

=== Fouls ===
Ins fa la differenza tranter fouls persunals, tecnics, nunsportivs e disqualifitgants. Fouls tecnics vegnan pronunziads en cas da sbagls tecnics, administrativs u da mancanza da disciplina da vart dals giugaders e dals trenaders. Fouls nunsportivs vegnan pronunziads sch’il contact tranter dus giugaders è fitg dir u sch’in giugader n’ha nagina schanza da giugar la balla ed i vegn tar in contact. Fouls disqualifitgants suondan ad in cumportament fitg nunsportiv (ingiurias, violenza etc.). 

Il defensur fa in foul sch’el tegna, blochescha, stauscha u impedescha en in’autra moda il moviment da l’adversari. In tschert stuschar e strair è – cun mesira – lubì sche l’attatgader che vegn defendì n’è betg gist sez en possess da la balla. Cas cuntrari èn las pussaivladads dal defensur restrenschidas; el na dastga en mintga cas betg impedir l’attatgader cun ils pes u la bratscha, ma po empruvar da sa postar cun ses corp uschia che l’attatgader è sfurzà da midar direcziun u sto forza schizunt currer enavos en tschertga d’ina meglra posiziun d’attatga.

L’attatgader ch’è en possess da la balla fa in foul sch’el vegn en contact cun in defensur che sa chatta en ina posiziun da defensiun lubida en tala moda ch’i resulta da quai in avantatg betg fair a favur da l’attatgader (uschenumnà foul offensiv). Tipics fouls offensivs èn contacts betg lubids cun ils cumbels, stuschar davent l’adversari cun il bratsch sut ubain sche l’attatgader curra cun il givè ordavant cunter l’adversari. Er dal cumportament d’attatgaders senza balla pon resultar fouls. Ina differenza tar in foul d’in defensur è percunter ch’il foul da vart da la squadra che sa chatta en possess da la balla na maina betg ad in culp liber (excepziun: foul offensiv nunsportiv).

Suenter in foul disqualifitgant u dus fouls nunsportivs è il giugader exclus dal gieu. Il medem vala per tschintg fouls persunals u tecnics (NBA: sis fouls). Da resguardar è ch’i sa tracta da chastis persunals. Vi dal dumber da giugaders sin il champ na sa mida nagut.

=== Surpassaments da temp ===
''Regla da 24 secundas:'' Mintga attatga dastga durar maximalmain 24 secundas (excepziun: als colleges americans valan 35 secundas, quai che maina a damain puncts per gieu). L’ura cumenza a dumbrar da nov suenter che la balla ha tutgà il rintg, suenter in foul da vart da la squadra che defenda ubain sche la balla mida d’in giugader a l’auter (pass, steal etc.). Sco particularitad che po manar a scenas spectacularas vala il fatg ch’in chanaster quinta sch’il giugader ha bittà la balla avant ch’il temp a disposiziun è spirà. I po pia tuttavia esser ch’il signal da 24 secundas resuna durant che la balla è anc en l’aria.
[[Datoteca:Basketball_foul.jpg|thumb|180px|L’arbiter inditgescha in foul]]
''Regla da 8 secundas:'' Survegn ina squadra la balla u hai dà ina remessa, alura sto quella dumagnar la balla entaifer 8 secundas en la mesadad adversaria. Na reussescha quai betg, datti ina remessa per l’adversari davent da la lingia centrala.

''Regla da 3 secundas:'' Durant in’attatga na dastgan ils giugaders da la squadra ch’attatga betg sa trategnair senz’interrupziun pli ditg che trais secundas en la zona da culp liber da l’adversari, e quai independentamain sch’il giugader respectiv è en possess da la balla u betg. Las trais secundas na vegnan però betg mesiradas cun l’ura, mabain (sco las 8 secundas) quintadas ‹en il chau› u tenor sentiment. En las ligas superiuras vegnan giugaders che n’èn betg en possess da la balla darar punids pervi da questa regla.

''Regla da 5 secundas:'' Il giugader ch’exequescha la remessa dastga tegnair la balla maximalmain tschintg secundas. Er en il gieu sto mintga giugader far suenter tschintg secundas in tir sin il chanaster, cumenzar a driblar u passar la balla ad in auter giugader. Vegn ina da questas reglas surpassadas, datti per la squadra adversaria ina remessa davent da la proxima lingia laterala.

=== Balla laterala ===
Tutga la balla u il giugader cun la balla la lingia exteriura dal champ u la zona ordaifer quella, è quai in out u ina balla laterala. Siglia il giugader però ad aut anc en il champ e reusseschi ad el da bittar enavos la balla en il gieu avant ch’el sa tschenta en l’out, cuntinuescha il gieu senza interrupziun.

=== Gieu da return ===
Durant in’attatga na dastga la balla vegnir sajettada da nagin giugader da lezza squadra da la mesadad adversaria en l’atgna mesadad dal champ. Succeda quai tuttina, è quai ina cuntravenziun cunter las reglas, in uschenumnà gieu da return (englais ''backcourt violation''). Sco gieu da return vala mintga moviment da la balla che surpassa la lingia centrala (pass u driblar). En cas d’ina cuntravenziun suonda ina remessa per la squadra adversaria nà da la lingia laterala.

=== Sbagl da pass ===
Il giugader che maina la balla sto driblar (rebatter la balla giun plaun) sch’el vul sa muventar. Na fa el betg quai, vegn decidì sin sbagl da pass e l’adversari survegn ina remessa davent da la lingia laterala. Tenor las reglas da la FIBA sto l’emprim vegnir driblà, las reglas da la NBA lubeschan da far l’emprim il pass e da driblar pir lura.

Suenter ch’il giugader ha smess da driblar e sa chatta anc en moviment, vul dir è anc londervi da currer, dastga el avair anc duas giadas contact giun plaun cun ils pes avant ch’el passa u tira sin il chanaster. Per far il pass u il tir dastga la chomma stabla danovamain vegnir auzada, ma betg tutgar il fund avant che la balla è or da maun.

=== Dribbling dubel ===
Uschè spert ch’in attatgader ha prendì en maun la balla suenter il dribbling, na dastga el betg danovamain cumenzar a driblar. Fa el tuttina quai, discurr’ins d’in dribbling dubel. En quest cas ha la squadra adversaria il dretg da far ina remessa davent da la lingia laterala.

=== Goaltending ===
[[Datoteca:Goaltending.JPG|thumb|220px|Be en la fasa da sgol verda dastga la balla vegnir bloccada, uschiglio fissi goaltending]]
Ina balla che vegn bittada da l’adversari en direcziun dal chanaster dastga be vegnir tschiffada u bloccada uschè ditg che quella sa mova ensi. Ha la balla gia cuntanschì il punct da culminaziun dal sgol u sa chatta gia en descensiun sur il nivel dal rintg, sto la balla l’emprim tutgar il chanaster avant che quella po puspè vegnir giugada libramain. A l’entschatta n’existiva questa regla betg e giugaders fitg gronds han cumenzà a sa postar sut l’agen chanaster per rebatter tut ils tirs. Er suenter ch’ina balla ha tutgà l’aissa na dastga ella – independentamain sch’ella sa mova ensi u engiu – betg vegnir tutgada danor sch’igl è evident ch’ella na po betg sa tschentar en il chanaster. La consequenza da goaltending è che l’emprova da far in chanaster vegn quintada sco sche la squadra ch’attatga avess er effectivamain pudì far in chanaster.

=== Gieu cun il pe ===
Sco gieu cun il pe designeschan ins in contact intenziunà dal pe, da la schanuglia u da la chomma cun la balla. Fa in giugader da la squadra che defenda in gieu cun il pe, vegn l’ura – tut tenor nua ch’ils giugaders sa chattan e quant temp ch’è gia spirà – messa sin 14 u sin 24 secundas (resp. giugà vinavant cun il temp a disposiziun sch’igl èn spiradas main che 10 secundas). Fa percunter in giugader da la squadra ch’attatga in gieu cun il pe, survegn la squadra adversaria la balla e las 24 secundas cumplainas d’ina nova attatga.

== Associaziuns e ligas ==
L’Associaziun internaziunala da ballabasket è vegnida fundada ils 18 da zercladur 1932 a [[Genevra]] sut il num Fédération Internationale de Basketball Amateur, FIBA. Ils stadis fundaturs èn stads: [[Argentinia]], [[Grezia]], [[Italia]], [[Lettonia]], [[Portugal]], [[Rumenia]], [[Svizra]] e [[Tschecoslovachia]]; dapi il 2002 ha la FIBA er sia sedia a Genevra.

Dus onns avant, pia il 1930, era il ballabasket vegnì renconuschì uffizialmain dal [[Comité olimpic internaziunal]]. Dapi l’onn 1950 vegn realisà mintga quatter onns in campiunadi da la FIBA (dapi il 1953 er da dunnas).

L’onn 1989 ha l’Associaziun internaziunala da ballabasket decidì d’er laschar sa participar giugaders professiunals a campiunadis. Dapi lura represchentan giugaders internaziunals sco [[Dwyane Wade]] u [[Tim Duncan]] lur squadra naziunala als gieus olimpics.

La liga da profis la pli populara en tut il mund è la National Basketball Association, NBA en ils [[Stadis Unids]]. 30 squadras or da sis divisiuns (Atlantic, Central, Southeast, Northwest, Pacific, Southwest) sa mesiran en la stagiun ordinaria ed emprovan da cuntanscher ils playoffs. En ils playoffs giogan mintgamai las otg meglras squadras da la Western e da la Eastern Conference ina cunter l’autra tenor in sistem da k.-o.

== Variantas ==
Igl èn enconuschentas diversas variantas ed adattaziuns dal ballabasket sco ballachanaster, netball, ballabasket en l’aua, slamball e.a.

Er tar l’uschenumnà [[streetball]], ch’è daventà dapi ils onns 1990 pli e pli popular sco sport da temp liber, sa tracti d’in’adattaziun dal ballabasket. Cuntrari al ballabasket vegn per ordinari giugà qua al liber, trais cunter trais e be sin in chanaster. Er las reglas sa differenzieschan dal ballabasket ‹normal›. Pervi dal dumber da giugaders pli pitschen giascha l’accent qua surtut sin il cumbat da dus e tras quai er sin las abilitads tecnicas (che vegnan savens messas en scena cun elements da show e cun giugar la balla a moda artistica).

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;
 
== Litteratura ==
* Peter Kränzle, Margit Brinke: ''Basketball Basics.'' Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X.
* Robert W. Peterson: ''Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years.'' Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0.
* John Hareas: ''100 Jahre Basketball.'' Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2.
* Michael Schrittwieser, Egon Theiner: ''Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training.'' BLV, Minca 2004, ISBN 3-405-16727-2.
* Markus Alexander: ''Die Geschichte des Basketballs von den Anfängen bis heute.'' Baltic Sea Press, Rostock 2013, ISBN 978-3-942654-24-1.

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Basketball|Ballabasket}}
* [https://web.archive.org/web/20181125135339/https://www.swissbasketball.ch/ Associaziun da ballabasket svizra]
* [http://www.fibaeurope.com/ ''FIBA Europe'']
* [http://www.nba.com/ ''National Basketball Association'']

[[Categoria:Sports da balla]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Sport)]]</text>
      <sha1>86yycrox6mcjg6fkickj4x8vtoite5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isole di Brissago</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6060</id>
    <revision>
      <id>174977</id>
      <parentid>166527</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1895" sha1="46cw7ltp97ggmucy3fc5fxaxyjiq9sg" xml:space="preserve">[[Image:Isoledibrissago.jpg|thumb|right|250px|Isole di Brissago]]
[[Image:Grandeisolabrissago.jpg|thumb|right|250px|Isole di Brissago (Isola Grande)]]

Las '''Isole di Brissago''' (''[[rumantsch]]: Inslas da Brissago'') è ina gruppa da duas [[insla|inslas]] che sa chattan en la part [[svizra]] dal [[Lago Maggiore]]. Las inslas tutgan tar la vischnanca da [[Brissago]] ed èn situadas 2,5 km da davent da [[Brissago]] e 3,5 km davent d'[[Ascona]]. Cun 193 m.s.m, èn las inslas il pli bas punct da la Svizra.

L’insla la pli gronda è l'[[Isola di San Pancrazio]] u Isola Grande sin la quala ch'il curtin botanic dal [[Tessin]] sa chatta. L'autra insla sa numna [[Isolino]], u Isola Piccola, Isola di Sant’Apollinare u Isola dei conigli.

==Istorgia==
En 1885, la barona [[Russia|russa]] Antoinette de Saint-Léger, consorta da Richard Fleming, in banchier [[Irlanda|irlandais]], transfurma la gronda insla en in curtin exotic. En 1927, per ins problems finanzials, la barona venda l'insla a in ritg vendider da [[Hamburg]], Max Emden.

==Curtin Botanic==
Il curtin botanic regruppa in fitg grond numer da plantas exoticas d'origin subtropical, vegnan da lieus era divers che il [[Mar Mediterrana|Mediterran]], la [[Cina]], la [[Corea]], il [[Giapun]], l'[[Africa]], l'[[America dal Nord]], [[America|centrala]] e dal [[America da Sid|Sid]], l'[[Australia]] e plirs inslas d'[[Oceania]]. Tuts questas plantas da l'insla sa sviluppan grazia al clima insubrian da la regiun.

==Maletgs==
&lt;gallery&gt;
Image:Villabrissagoinsel.jpg |Villa Emden
Image:Palmenwaldbrissagoinsel.jpg|Guaud da palms
Image:Anlegestellebrissagoinsel.jpg|Port
Image:Grandeisolabrissago.jpg|Isola Grande
&lt;/gallery&gt;

==Colliaziuns==
* {{Commons|Category:Isole di Brissago|Isole di Brissago}}
* https://web.archive.org/web/20110220185349/http://www.isolebrissago.ch/


[[Category:Inslas da la Svizra]]
[[Categoria:Brissago]]</text>
      <sha1>46cw7ltp97ggmucy3fc5fxaxyjiq9sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brüsch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7251</id>
    <revision>
      <id>174970</id>
      <parentid>174214</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T21:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5155" sha1="dfur7mxxax5h3xy4bsznvzyqnl7gxk8" xml:space="preserve">{{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|lemma=Brüsch|idiom2=puter|lemma2=Brüsch/pt}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
 |Num                 = Brüsch
 |Tip                 = Vischnanca politica
 |Vopna               = CHE Brusio COA.svg
 |Panorama            = Brusio mit Kreisviadukt der Rhätischen Bahn .jpg
 |Descripziun         = Brüsch cun ils ''[[crotto|crotti]]'' tipics
&lt;!--- ADMINISTRAZIUN ---&gt;
 |Chantun             = GR
 |Regiun              = Bernina
 |Titel president     = 
 |President           = 
 |Lingua ufficiala    = 
&lt;!--- TERRITORI ---&gt;
 |Charta              = Karte Gemeinde Brusio 2016.png
 |Autezza             = 780
 |Surfatscha          = 46,29
 |Populaziun          = {{EWZ CH|CH-GR|3551}}
 |Data populaziun     = {{EWD|CH-GR}}
 |Spessezza           = 24
 |Fracziuns           = 
 |Cunfina cun         = 
 |NS                  = 46.258934
 |EW                  = 10.124708
&lt;!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---&gt;
 |NP                  = 7743 Brusio&lt;br /&gt;7744 [[Campocologno]]&lt;br /&gt;7747 Viano&lt;br /&gt;7748 Campascio
 |Preselecziun        = 081
 |UST                 = 3551
 |Abitants            = talian: ''brusiesi''&lt;br /&gt;dialect: ''brüsasc''
 |Surnum              = 
 |Lingua tradiziunala = [[lingua lumbarda]]
 |Dialect             = brüsasc
&lt;!--- INTERNET ---&gt;
 |Pagina-web          = www.brusio.ch
 |eLIR                = 152
}}

'''Brüsch''' (''Brusio'' in [[lingua taliana|talian]], ''Brüs'' in [[lingua lumbarda|lumbard]] e [[lingua tudestga|tudestg]] istoric) è ina vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}. Ella appartegna al circul da Brüsch dal [[Bernina (district)|district Bernina]].

==Geografia==
Brüsch sa chatta a 780 m.s.m., en il sid da la [[Val Puschlav]], a 6 km al nord da [[Tiraun]] ed a 50 km al sid-est da [[San Murezzan]].  

Da Brüsch appartegnan las fracziuns da ''Campascio'', ''[[Campocologno]]'', ''Cavaione'', ''Monte Scala'', ''Piazzo'', ''Viano'' e ''Zalende''.

Las vischnancas cunfinantas da Brusio en [[Bianzone]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Chiuro]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Grosotto]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Puschlav|Poschiavo (Puschlav)]], [[Teglio]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Tiraun]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]), [[Velvio]] ([[Italia|IT]]-[[Sondrio|SO]]) e [[Villa di Tirano]] ([[Italia|IT]]-[[Provizia da Varese|VA]]).

==Demografia==
===Populaziun===
L'onn 2009 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 1146 persunas.&lt;ref&gt; http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/key/raeumliche_verteilung/kantone__gemeinden.html&lt;/ref&gt; La populaziun istorica da Brusio era:&lt;ref&gt;{{E-LIR|152|Brüsch|autur=Fernando Iseppi}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;prettytable&quot; 
 |- bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot;
 !colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot; | Svilup demografic
 |- bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot;
 !Onn 
 !Abitants
|-
|align=&quot;center&quot;|1850 || align=&quot;center&quot; | 1000
|-
|align=&quot;center&quot;|1880 || align=&quot;center&quot; | 1158  
|-
|align=&quot;center&quot;|1900 || align=&quot;center&quot; | 1199
|-
|align=&quot;center&quot;|1910 || align=&quot;center&quot; | 1320
|-
|align=&quot;center&quot;|1941 || align=&quot;center&quot; | 1470
|-
|align=&quot;center&quot;|1950 || align=&quot;center&quot; | 1528
|-
|align=&quot;center&quot;|1980 || align=&quot;center&quot; | 1258
|-
|align=&quot;center&quot;|2005 || align=&quot;center&quot; | 1198
|}

===Linguas===
La lingua uffiziala da Brusio è il talian.

{| class=&quot;prettytable&quot;  
|-----
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BFEFFF&quot; | '''Linguas a Brusio '''
|-----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Linguas''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Dumbraziun da l'onn 1980''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Dumbraziun da l'onn 1990''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;  | '''Dumbraziun da l'onn 2000'''
|-----
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot; | '''Dumber''' || align=&quot;center&quot; | '''Part''' || align=&quot;center&quot; | '''Dumber''' || align=&quot;center&quot; | '''Part''' || align=&quot;center&quot; | '''Dumber''' || align=&quot;center&quot; | '''Part'''
|-----
|[[lingua taliana|talian]] || align=right | 1'191 || align=right | 94,67 % || align=right | 1'150 || align=right | 94,26 % || align=right | 1'111 || align=right | 92,43 %
|-----
|[[lingua tudestga|tudestg]] || align=right | 43 || align=right | 3,42 % || align=right | 45 || align=right | 3,69 % || align=right | 64 || align=right | 5,32 %
|-----
|[[rumantsch]] || align=right | 15 || align=right | 1,19 % || align=right | 12 || align=right | 0,98 % || align=right | 8 || align=right | 0,67 %
|-----
|'''abitants''' || align=right | 1'258 || align=right | 100 % || align=right | 1'220 || align=right | 100 % || align=right | 1'202 || align=right | 100 %
|}

==Monuments e lieus d'interest==
*La baselgia da San Romerio.

== Vesair era ==
* [[Brüsch (puter)|Quest artigel en puter]]

==Funtaunas==
&lt;references/&gt;

== Colliaziuns ==
{{Commons|Category:Brusio|Brusio}}
*[https://web.archive.org/web/20210121194422/http://www.brusio.ch/ brusio.ch] La pagina uffiziala da la vischnanca
* Artigel [http://www.e-lir.ch/index.php?lemma=Scuol&amp;Submit2=tschertgar&amp;lemma_lang=r&amp;id=152 ''Brusio''] en il [[Lexicon istoric retic|Lexicon Istoric Svizzer]]

{{Regiun Bernina}}

[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Vischnancas grischunas - per repassar]]
[[Categoria:Brusio| ]]</text>
      <sha1>dfur7mxxax5h3xy4bsznvzyqnl7gxk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alto Hospicio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7644</id>
    <revision>
      <id>174967</id>
      <parentid>148018</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T21:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1826" sha1="q36fgi6yi78xqno0061ufy458p4jldz" xml:space="preserve">{{stub}}
{| border=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;300&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Alto Hospicio
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff;&quot; | [[Image: Coats of arms of None.svg |100px]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff;&quot; | [[Image: Comuna de Alto Hospicio.svg |290px]]&lt;br /&gt;''Charta da la Regiun da Tarapacá''&lt;br /&gt;''Alto Hospicio cun colur pli stgir''
|-
| '''Regiun''' || [[I Regiun da Tarapacá]]
|-
|'''Provinza''' || [[Provinza da Iquique]]
|-
| '''Surfatscha''' || 3,927&amp;nbsp;km² 
|-
| '''Abitants''' || 72'758
|-
| '''Autezza''' || n/a m.s.m.
|-
| '''Spessezza''' || 87,7&amp;nbsp;ab./km²
|-
| '''Burgamester''' || Ramón Galleguillos Castillo
|-
| '''Pagina web''' || [https://web.archive.org/web/20100831063213/http://www.maho.cl/]
|}&lt;noinclude&gt;

'''Alto Hospicio''' è ina citad e vischnanca [[chile]]na ch'è situada sper [[Iquique]] en la [[provinza d'Iquique]] da la [[región de Tarapacá]]. La citad en las autezzas d'Iquique crescha rapidamain. Tenor il resultats preliminaris dal census dal 2012 aveva ella ina populaziunda da var 100'000. Ella è cun quai la segund pli gronda vischnanca en la conurbaziun da la [[Gronda Iquique]] ch'aveva il 2012 ina populaziun totala da 350'000.

==Geografia==
===Districts===
{| class=&quot;prettytable&quot;
|-
!District
!Abitants en 2002
!Surfatscha
|-
|Autódromo
|1.844 ab.
|435,0 km²
|-
|Alto Hospicio
|31.687 ab.
|4,1 km²
|-
|Santa Rosa
|7.352 ab.
|118,6 km²
|-
|Pampa del Molle
|9.332 ab.
|35,5 km²
|-
|}

== Colliaziuns ==
{{commonscat|Alto Hospicio}}
* [https://web.archive.org/web/20100831063213/http://www.maho.cl/ Pagina-web da la vischnanca d'Alto Hospicio] (spagnol)

[[Category:Lieu en Chile]]</text>
      <sha1>q36fgi6yi78xqno0061ufy458p4jldz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stgaudament global</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7745</id>
    <revision>
      <id>174979</id>
      <parentid>174153</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90762" sha1="pqpmhjxvbpcwudv5wzeysvqthn2lfnn" xml:space="preserve">[[Datoteca:Scholven Powerplant.jpg|thumb|Ovra d’energia da charvun a Scholven, Germania]]
[[Datoteca:Ulithi-atoll.gif|thumb|L’augment dal livel da la mar periclitescha numerusas inslas tropicas]]
[[Datoteca:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|Temperaturas medias globalas tranter il 1880 ed il 2020 sin la surfatscha da la Terra tenor mesiraziuns dal ''Goddard Institute for Space Studies'']]
[[Datoteca:1000 Jahr Temperaturen-Vergleich.png|thumb|Il svilup da la temperatura media globala durant ils ultims 1000 onns, reconstruì tenor diversas funtaunas e mesirà directamain dapi il 19avel tschientaner]]

Sco '''stgaudament global''' definesch’ins l’augment successiv da la temperatura media da l’atmosfera en vischinanza da la terra e da las mars. Il term vegn duvrà tant per descriver l’augment observà durant ils decennis passads sco er per tematisar l’ulteriur stgaudament spetgà en il futur. Il motiv principal dal stgaudament global è tenor l’enclegientscha scientifica ‹fitg probablamain›&lt;ref&gt;La decleraziun suonda la lingua scientifica da l’IPCC, nua che ‹fitg probabel› munta ina probabilitad d’almain 90 pertschient.&lt;/ref&gt; in rinforzament da l’[[effect da serra]] entras l’uman.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007&quot;&gt;''[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]'' (2007): [http://www.ipcc.ch/ipccreports/ar4-wg1.htm ''IPCC Fourth Assessment Report'' – rapport da la gruppa da lavur 1 davart ''The Physical Science Basis'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansen et al. 2005: ''Efficacy of climate forcings'', en: ''Journal of Geophysical Research'', 110, D18104, [http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2005/2005_Hansen_et al_2.pdf (PDF, 20,5MB)]&lt;/ref&gt; Cun brischar [[combustibels fossils]] e cun runcar ils guauds sin l’entir mund sa concentrescha dioxid carbonic (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) en l’aria. Midadas en la moda d’utilisar il terren (sco per exempel en l’agricultura ed en l’allevament dal muvel) èn in’ulteriura raschun per quest effect, oravant tut pervia da svapurs da [[gas da serra]] impurtants sco [[metan]].

La denominaziun ‹stgaudament global› è vegnida creada durant ils onns 1980 e 1990 e vegn savens duvrada sco sinonim per il term pli general ‹midada dal clima›. La midada dal clima descriva dentant il midament natiral dal clima sin la Terra sur ina perioda pli lunga e cumpiglia uschia l’istorgia dal clima en general. Il stgaudament global sa referescha percunter al midament dal clima preschent che vegn chaschunà da l’uman. Quest auzament da la temperatura media sin la Terra è collià cun consequenzas globalas, regiunalas e localas.

La perscrutaziun scientifica areguard il stgaudament global vegn resumada en intervals da plirs onns entras la ‹Gruppa d’experts interguvernamentala davart midaments dal clima› (''Intergovernmental Panel on Climat Change'', IPCC). Las analisas da l’IPCC furman la savida actuala davart l’influenza umana sin il sistem climatic e valan sco basa per las discussiuns politicas e scientificas. A l’ultim e [[quart rapport d’evaluaziun da l’IPCC]] èn passa 2500 scienziads da 130 differents pajais sa participads.&lt;ref&gt;[http://www.ipcc.ch/pdf/press-ar4/ipcc-flyer-low.pdf(PDF) Quart rapport d’evaluaziun da l’PCC sorta. In maletg da la midada dal clima, il stadi actual d’enclegientscha] Gruppa d’experts interguvernamentala davart midaments dal clima (IPCC en englais), ils 30 da fanadur 2008&lt;/ref&gt; Quest rapport conferma che la probabilitad ch’il stgaudament climatic saja d’origin uman importa passa 90&amp;nbsp;%.&lt;ref name=GIEC2007verylikely&gt;Il [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr.pdf rapport 2007 da l’IPCC] utilisescha il term ''very likely'' (‹fitg probabel›), cfr. p. 17. «''Most of the observed increase in global average temperatures since the mid-20th century is ‹very likely› due to the observed increase in anthropogenic greenhouse gas concentrations. This is an advance since the Third Assessment Report’s conclusion (in 2001) that ‹most of the observed warming over the last 50 years is likely to have been due to the increase in greenhouse gas concentrations''». Las denominaziun scientificas muntan: ''virtually certain'' &gt; 99&amp;nbsp;%, ''probability of occurrence'', ''extremely likely''&gt; 95&amp;nbsp;%, ''very likely'' &gt; 90&amp;nbsp;%, ''likely'' &gt; 66&amp;nbsp;%, ''more likely than not'' &gt; 50&amp;nbsp;%, ''unlikely'' &lt; 33&amp;nbsp;%, ''very unlikely'' &lt; 10&amp;nbsp;%, ''extremely unlikely'' &lt; 5&amp;nbsp;%. La rolla probabla da l’uman en la midada dal clima è s’augmentada tranter il 2001 ed il 2007. En il rapport dal 2001 era questa rolla qualifitgada be cun ''likely'', cfr. [https://web.archive.org/web/20120308101827/http://www.ipcc.ch/ipccreports/tar/vol4/english/015.htm]&lt;/ref&gt; Las analisas da l’IPCC furman ina basa essenziala da quest artitgel. 

== Causas ==
=== Basas da l’effect da serra ===
[[Datoteca:Sun climate system alternative (rumantsch).jpg|thumb|left|300px|Schema da l’effect da serra: radiaziun d’undas curtas dal sulegl (mellen) cuntanscha l’atmosfera e la surfatscha da la Terra. Radiaziun d’undas lungas (cotschen) vegn emessa da la surfatscha da la Terra ed absorbada quasi cumplettamain en l’atmosfera. En in equiliber termic vegn quest’energia radiada per la mesadad en direcziun da la Terra ed en l’univers]]
L’effect da serra pon ins manar enavos sin ils gas da serra sco vapur d’aua (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O), dioxid carbonic (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), metan (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;), monoxid dinitrogenic (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, er enconuschent sco gas ilarant) e cumbinaziuns da fluor (CFC – clorofluorocarbons e FC – fluorocarbons, per tudestg: FCKW/FKW). La radiaziun d’undas curtas nà dal sulegl laschan quests gas penetrar quasi senza impediments. Undas lungas (infracotschen) ch’arrivan da la surfatscha da la Terra vegnan percunter absorbadas dals gas da serra. Tras quai sa stgaudan ils gas ed emettan undas lungas tant en direcziun da l’univers sco da la Terra. Uschia survegn la surfatscha da la Terra dapli radiaziun ch’entras il sulegl persul e sa stgauda pli fitg. La radiaziun or dals gas da serra che va vers la Terra vegn era numnada ‹cunterradiaziun atmosferica›, cunquai ch’ella è cunterdrizzada a l’eradiaziun termica da la Terra. Quest process da stgaudament ed augment da radiaziun cuntinuescha fin che tut las bilantschas d’energia èn equilibradas. Sin in nivel da temperatura pli aut regna lura sin la Terra in equiliber tranter radiaziun absorbada e perdita d’energia. 
[[Datoteca:Major greenhouse gas trends.png|thumb|Trend dals gas da serra antropogens impurtants dal 1970 al 2010. Dioxid carbonic e gas ilarant creschan cuntinuadamain, metan e clorofluorocarbons (CFC) restan per gronda part constants dapi il 1999]]

Gas da serra na furman betg dentant en mintga cas in problem. Il cuntrari: tals gas datti da natira anora en l’atmosfera, oravant tut en furma da vapur d’aua, dioxid carbonic, metan e gas ilarant. L’augment da temperatura chaschunà da quels gas vegn numnà effect da serra natiral. Senza quel sa chattass la temperatura globala da la Terra en media sin ca. -18&amp;nbsp;°C (e cunquai per var 33&amp;nbsp;°C sut la temperatura d’oz che munta approximativamain +15&amp;nbsp;°C). Tras quai fiss la Terra inabitabla per la gronda part dals organissems superiurs. Las cumponentas principalas da l’atmosfera terrestra furman nitrogen, oxigen ed argon (ensemen passa 99,9&amp;nbsp;%). Questas cumponentas na chaschunan praticamain nagin effect da serra. Sulettamain las pitschnas concentraziuns dals gas da serra numnads pussibiliteschan ensemen cun la vapur d’aua la vita umana sin la Terra. 

=== Retroacziuns ===
L’effect dals singuls facturs entaifer il sistem climatic vegn cumplitgà entras divers process da retroacziun (engl. ''feedback'', tud. ''Rückkopplung''). In da quels furma l’evapuraziun da l’aua. In stgaudament entras in auzament dals gas da serra lascha evapurar dapli aua en l’atmosfera. Cunquai ch’era vapur d’aua agescha sco gas da serra, sa stgauda l’atmosfera supplementarmain; quest stgaudament lascha evapurar anc dapli aua (ina retroacziun positiva) ed uschia vinavant fin ch’auters process ferman questa circulaziun. La consequenza è in effect da serra bler pli grond che quel ch’ils gas da serra chaschunan. Malgrà che quest process da retroacziun effectuescha in auzament da l’umiditad absoluta da l’aria, resta l’[[umiditad relativa]] quasi constanta u sa sbassa perfin levamain, perquai che l’aria è pli chauda.&lt;ref name=&quot;soden1&quot;&gt;
Soden, Brian J., Held, Isacc M.: ''An Assessment of climate Feedbacks in Coupled Ocean-Atmosphere Models'' en: ''Journal of Climate'', 1. da november 2005, tom 19, nr. 14, p. 3354–3360. [http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2006/bjs0601.pdf (PDF)] data d’access: 21 d’avrigl 2007. «''Interestingly, the true feedback is consistently weaker than the constant relative humidity value, implying a small but robust reduction in relative humidity in all models on average''», «''clouds appear to provide a positive feedback in all models''»&lt;/ref&gt; Quest effect da retroacziun po be vegnir vulvì plaunsieu, damai ch’ils gas da serra han ina lunga vita atmosferica.

Er effects da retroacziun en connex cun nivels èn in champ da retschertgas permanentas. Vesì da sutensi emettan nivels enavos radiaziun infracotschna sin la surfatscha e mettan uschia en moviment in effect da stgaudament. Vesì da surengiu reflecteschan nivels la glisch dal sulegl. Tras quai emettan els radiaziun infracotschna enavos en l’univers e chaschunan in effect sfradentant. Schebain l’effect netto è stgaudant u sfradentant, dependa dal tip e da l’autezza dal nivel. Da represchentar quests detagls en models da clima è difficil, per part era perquai che nivels èn bler pli pitschens ch’il raster dals models da clima.&lt;ref name=&quot;soden1&quot; /&gt;

In’autra retroacziun impurtanta è quella da glatsch e d’albedo.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170119085936/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/295.htm ] Stocker, Thomas F. et al.: ''7.5.2 Sea Ice. Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''. 20 da schaner 2001, editur: ''[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]''. Data d’access: 11 da favrer 2007&lt;/ref&gt; Sche las temperaturas globalas s’augmentan, lieua il glatsch als pols pli fitg. Cura ch’il glatsch lieua, prendan la terra u l’aua averta en ses plaz. Terren ed aua (omadus pli stgirs ch’il glatsch) reflecteschan main ch’il glatsch ed absorbeschan uschia dapli radiaziun solara. Quai stgauda anc pli fitg, anc dapli glatsch lieua ed il ciclus cuntinuescha.

Ina retroacziun chaschunada entras l’emissiun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; e CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; or da la schelira permanenta che sdreglia, per exempel or da las [[palì|palids]] da [[turba]] en [[Sibiria]], è in ulteriur mecanissem che po contribuir al stgaudament.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1546824,00.html] Sample, Ian: ''Warming Hits Tipping Point'', 11 d’avust 2005, editur: ''[[The Guardian]]'', data d’access: 18 da schaner 2007&lt;/ref&gt; Sumegliantamain po in’emissiun massiva da CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; or da [[metanidrat]] (era metanclatrat u glatsch da metan; metan enserrà en moleculs d’aua schelada) en las mars causar in stgaudament rapid. Ins suppona en pli che l’abilitad dals oceans da secretar carbon sa reduceschia cura ch’els sa stgaudan. En la zona mesopelagica (en ina profunditad da ca. 200 fin 1000 m) limitescha quai numnadamain la creschientscha da [[diatoms]] (bacillariophyta che furman ina basa da la piramida da nutriment) a favur dal fitoplancton ch’ha in pli pitschen effect da pumpa biologica da carbon.&lt;ref&gt;[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/316/5824/567] Buesseler, Ken O. et al.: ''Revisiting Carbon Flux Through the Ocean’s Twilight Zone'', 27 d’avrigl 2007, tom 316, nr. 5824, p. 567–570. Data d’access: 16 da november 2007.&lt;/ref&gt;

=== Effect da serra antropogen ===
[[Datoteca:Carbon_Dioxide_400kyr.png|thumb|left|Svilup da la concentraziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; durant ils 420&amp;nbsp;000 onns passads. Retschertgas pli novas han extendì il temp da perscrutaziun sin passa 650&amp;nbsp;000 onns, il maletg da basa n’è dentant betg sa midà]]
Dapi la [[Revoluziun industriala]] rinforza l’uman l’effect da serra natiral cun chaschunar las svapurs da gas da serra.&lt;ref name=&quot;Philipona et al. 2004&quot;&gt;R. Philipona, B. Dürr, C. Marty, A. Ohmura, M. Wild (2004): ''Radiative forcing – measured at Earth’s surface – corroborate the increasing greenhouse effect'', en: ''Geophysical Research Letters'', tom 31, 6 da favrer, [http://www.agu.org/pubs/crossref/2004/2003GL018765.shtml online]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harries 2001&quot;&gt;J.E. Harries, H.E. Brindley, P.J. Sagoo, R.J. Bantges (2001): ''Increases in greenhouse forcing inferred from the outgoing longwave radiation spectra of the Earth in 1970 and 1997'', en: ''Nature'', tom 410, p. 355–357, 15 da mars, [http://www.nature.com/nature/journal/v410/n6826/abs/410355a0.html online]&lt;/ref&gt; Tenor mesiraziuns or da nuschegls da sondagi da glatsch n’era la concentraziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en ils ultims 800&amp;nbsp;000 onns mai pli auta che 300&amp;nbsp;ppmV (''parts per million'', parts per milliun dal volumen).&lt;ref name=&quot;Siegenthaler et al. 2005&quot;&gt;Siegenthaler, Urs, Thomas F. Stocker, Eric Monnin, Dieter Lüthi, Jakob Schwander, Bernhard Stauffer, Dominique Raynaud, Jean-Marc Barnola, Hubertus Fischer, Valérie Masson-Delmotte e Jean Jouzel (2005): ''Stable Carbon Cycle–Climate Relationship During the Late Pleistocene'', en: ''Science'', tom 310, nr. 5752, p. 1313–1317, 25 da november, guarda er abstract [http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/310/5752/1313/ online]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lüthi et al. 2008&quot;&gt;Dieter Lüthi, Martine Le Floch, Bernhard Bereiter, Thomas Blunier, Jean-Marc Barnola, Urs Siegenthaler, Dominique Raynaud, Jean Jouzel, Hubertus Fischer, Kenji Kawamura e Thomas F. Stocker (2008): ''High-resolution carbon dioxide concentration record 650&amp;nbsp;000–800&amp;nbsp;000 years before present'', en: ''Nature'', tom 453, p. 379-382, [http://www.nature.com/nature/journal/v453/n7193/full/nature06949.html online]&lt;/ref&gt; Surtut cun brischar materias primas fossilas, ma era – en pli pitschnas dimensiuns – pervia da l’industria da cement e d’ina gronda deforestaziun a partir da l’industrialisaziun, è la concentraziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; creschida sin passa 385&amp;nbsp;ppmV. Quai è probablamain la pli auta cifra dapi 20 milliuns onns.&lt;ref name=&quot;Prentice et al. 2001&quot;&gt;Prentice, I., et al. (2001):''The Carbon Cycle and Atmospheric Carbon Dioxide'', en IPCC 2001: ''Climate Change 2001: The Scientific Basis'' (p. 185), guarda [https://web.archive.org/web/20091207172617/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/096.htm online]&lt;/ref&gt; L’onn 2006 èn arrivads en l’atmosfera 36,3 Gt CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; producì supplementarmain da l’uman u ca. 9,9 Gt carbon da l’entir mund.&lt;ref name=&quot;Canadell et al. 2007&quot;&gt;Josep Canadella, Corinne Le Quéré, Michael Raupacha, Christopher Fielde, Erik Buitenhuisc, Philippe Ciaisf, Thomas Conwayg, Nathan Gillettc, R. Houghtonh und Gregg Marland (2007): ''Contributions to accelerating atmospheric CO2 growth from economic activity, carbon intensity, and efficiency of natural sinks'', en: ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', [https://web.archive.org/web/20080409135547/http://www.pnas.org/cgi/reprint/0702737104v1.pdf online (PDF)]&lt;/ref&gt; La part per volumen dal metan munta oz enstagl da 730 ppbV a 1783 ppbV (''parts per billion'', parts per milliarda dal volumen). Quai è il pli aut nivel dapi almain 800&amp;nbsp;000 onns.&lt;ref name=&quot;Loulergue et al. 2008&quot;&gt;Laetitia Loulergue, Adrian Schilt, Renato Spahni, Valérie Masson-Delmotte, Thomas Blunier, Bénédicte Lemieux, Jean-Marc Barnola, Dominique Raynaud, Thomas F. Stocker e Jérôme Chappellaz (2008): ''Orbital and millennial-scale features of atmospheric CH4 over the past 800&amp;nbsp;000 years'', en: ''Nature'', tom 453, p. 383–386, [http://www.nature.com/nature/journal/v453/n7193/full/nature06950.html online]&lt;/ref&gt; Sco causa principala per quai è d’enumerar la tratga d’animals intensiva (''factory farming'')&lt;ref&gt;[[Welternährungsorganisation|FAO]] (2006): [https://web.archive.org/web/20080625012113/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf ''Livestock’s Long Shadow – Environmental Issues and Options'' (PDF, 4,8 MB))]&lt;/ref&gt; ed ulteriuras activitads agriculas sco la cultivaziun da ris. La part per volumen dal gas ilarant è creschida da 270 ppbV sin 319 ppbV.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110716073547/http://cdiac.ornl.gov/pns/current_ghg.html T.J. Blasing e Karmen Smith: ''Recent Greenhouse Gas Concentrations'', CDIAC (''Carbon Dioxide Information Analysis Center''), 2006]&lt;/ref&gt;

En la climatologia regia consentiment che questas concentraziuns creschidas da gas da serra emess da l’uman furman la causa principala dal stgaudament global.&lt;ref name=&quot;Oreskes 2004&quot;&gt;Naomi Oreskes (2004): ''The Scientific Consensus on Climate Change'', en: ''Science'' tom 306 dals 4 da december (curregì: 21 da schaner 2005) [http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/306/5702/1686.pdf (PDF, 81 KB)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scientific Academies 2005&quot;&gt;Posiziun cuminaivla da las academias per la scienza naziunalas dals pajais da G8 sco era la Brasilia, l’India e la China (2005): ''Joint science academies’ statement: Global response to climate change'' [https://web.archive.org/web/20070609091341/http://www.royalsoc.ac.uk/displaypagedoc.asp?id=20742 (PDF)]&lt;/ref&gt; Pertge senza quella na fissan las temperaturas mesiradas betg explitgablas.&lt;ref name=&quot;Meehl et al. 2004&quot;&gt;Meehl, Gerald A., Warren M. Washington, Caspar M Ammann, Julie M. Arblaster, T. M. L. Wigleiy e Claudia Tebaldi (2004): ''Combinations of Natural and Anthropogenic Forcings in Twentieth-Century Climate'', en: ''Journal of Climate'', tom 17, 1. d’october, p. 3721–3727 [https://web.archive.org/web/20081217022912/http://www.cgd.ucar.edu/ccr/publications/meehl_additivity.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hansen et al. 2007&quot;&gt;Hansen, James et al. (2007): ''Dangerous human-made interference with climate: a GISS modelE study'', en: ''Atmospheric Chemistry and Physics'', tom 7, p. 2287-2312 [https://web.archive.org/web/20111022014654/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_1.pdf (PDF, 6 MB)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hegerl et al. 2006&quot;&gt;Gabriele C. Hegerl, Thomas R. Karl, Myles Allen et al.: ''Climate Change Detection and Attribution: Beyond Mean Temperature Signals'', en: ''Journal of Climate'', tom 19, Special Section, 15 d’october 2006, p. 5058–5077, [https://web.archive.org/web/20070824155304/http://www.cru.uea.ac.uk/~nathan/pdf/hegerletal_jclimate_clivar.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Il grad d’enclegientscha scientifica davart l’effect da gas da serra taxescha l’IPCC sco ‹aut›.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007&quot;/&gt;

Tenor in’enquista internaziunala da l’onn 2007 èn 45–50&amp;nbsp;% dals scienziads da clima dal madem avis scol’IPCC. Mintgamai 15–20&amp;nbsp;% considereschan ils rapports da l’IPCC sco memia exagerads u memia precauts. Almain 97&amp;nbsp;% dals scienziads participads conferman la tesa che las emissiuns antropogenas da dioxid carbonic furmian ina part impurtanta dal sistem climatic e sajan almain parzialmain responsablas per il stgaudament dals decennis passads.&lt;ref name=&quot;Brown et al. 2007&quot;&gt;Brown, Fergus W.M., Roger A. Pielke, Sr., und James D. Annan (2007): ''Is there agreement amongst climate scientists on the IPCC AR4 WG1?'' studi nunpublitgà [https://web.archive.org/web/20110524181009/http://www.jamstec.go.jp/frsgc/research/d5/jdannan/survey.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; En ina retschertga fatga il 2006 tar scienziads da clima tudestgs inditgeschan 38&amp;nbsp;% che la tesa da la causa antropogena da l’auzament da la temperatura en il 20avel tschientaner valia sco cumprovada. 56&amp;nbsp;% mettan parzialmain en dumonda questa tesa e 5&amp;nbsp;% mettan ella fermamain en dumonda. 46&amp;nbsp;% dals scienziads dumandads inditgeschan ch’il svilup dal clima dals ultims 50 onns saja influenzà per gronda part dal depurtament da l’uman, 27&amp;nbsp;% inditgeschan facturs antropogens e natirals sco motiv probabel e 11&amp;nbsp;% accentueschan predominantamain motivs natirals.&lt;ref name=&quot;kepplinger 2008&quot;&gt;Hans M. Kepplinger e S. Post (2008): ''Klimakatastrophe oder Katastrophenklima? Die Berichterstattung über den Klimawandel aus Sicht der Klimaforscher'', Chasa editura R. Fischer [http://www.welt.de/welt_print/article1210902/Die_Klimaforscher_sind_sich_laengst_nicht_sicher.html Bericht der ''Welt'' dazu]&lt;/ref&gt;

=== Activitad solara e radiaziun cosmica ===
[[Datoteca:Solar-cycle-data-German.png|thumb|Il graf da l’activitad solara dapi il 1975 na mussa nagin auzament durant ils ultims 30 onns]]
Sper ils gas da serra contribueschan anc auters facturs main impurtants al stgaudament global. Da menziunar è qua l’intensitad da radiaziun dal sulegl – era sche quest factur vegn valità differentamain. L’enclegientscha scientifica davart l’influenza da l’activitad solara oscillanta sin il clima vegn stimada da l’IPCC sco ‹pitschna›.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007&quot;/&gt;

Ina cifra fitg auta areguard questa tesa chatt’ins tar Stott et al. (2003). Quels stiman la cumpart solara al stgaudament global observà tranter il 1950 ed il 1999 en in interval da 16&amp;nbsp;% fin 36&amp;nbsp;%.&lt;ref name=&quot;Stott et al. 2003&quot;&gt;Stott, Peter A., Gareth S. Jones e John F.B. Mitchell (2003): ''Do Models Underestimate the Solar Contribution to Recent Climate Change?'' En: ''Journal of Climate'', tom 16, december, p. 4079–4093 [https://web.archive.org/web/20050515162513/http://climate.envsci.rutgers.edu/pdf/StottEtAl.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Tenor in studi da Scafetta e West (2007) pudess il sulegl perfin avair contribuì tranter 8&amp;nbsp;% e 42&amp;nbsp;% al stgaudament global dapi il 1950.&lt;ref&gt;Scafetta, N., e B. J. West (2007), ''Phenomenological reconstructions of the solar signature in the Northern Hemisphere surface temperature records since 1600'', en: ''Journal of Geophysical Research'', 112, D24S03&lt;/ref&gt; Sami Solanki, directur a l’[[Institut da Max Planck]] per perscrutaziun dal sistem solar, argumentescha ch’il sulegl sa chattia dapi 70 onns en in maximum d’activitad. Quai saja visibel vi dal dumber dals [[flatgs solars]] ch’effectueschian ina traglischur uschè ferma sco dapi 8000 onns betg pli.&lt;ref name=&quot;Solanki et al. 2004&quot;&gt;Solanki, Sami, I.G. Usoskin, B. kromer, M. Schüssler e J. Beer (2004): ''Unusual activity of the Sun during recent decades compared to the previous 11&amp;nbsp;000 years'', en: ''Nature'', tom 431, 28 d’october, p. 1084–1087 [http://cc.oulu.fi/%7Eusoskin/personal/nature02995.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Malgrà quest’activitad extraordinaria vegn Solanki tar la conclusiun ch’il sulegl na possia betg esser stà il factur dominant e che sia cumpart al stgaudament dapi il 1970 cumpiglia maximalmain 30&amp;nbsp;%.&lt;ref name=&quot;MPS 2004&quot;&gt;Max Planck Society (2004): ''How Strongly Does the Sun Influence the Global Climate?'' ''Press Release'', 2 d’avust, guarda [http://www.mpg.de/english/illustrationsDocumentation/documentation/pressReleases/2004/pressRelease20040802/ online]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solanki et al. 2003&quot;&gt;Solanki, S.K. e N.A. Krivova (2003): ''Can solar variability explain global warming since 1970?'', en: ''Journal of Geophysical Research'', tom 108, nr. A5, 1200&lt;/ref&gt; Natalie Krivova, ina collega da Solanki, scriva medemamain ch’i saja fitg probabel ch’il sulegl n’haja betg contribuì a moda signifitganta suenter il 1980 al stgaudament global.&lt;ref&gt;[http://www.mps.mpg.de/projects/sun-climate/sunearth.html Natalie Krivova sin ina pagina web da l’Institut da Max Planck per perscrutaziun dal sulegl: ''The Sun and Earth’s Climate – Some Results'']. Citat en original: «''It is highly likely, however, that after 1980 the Sun has not contributed in any significant way to global warming.''»&lt;/ref&gt; L’analisa da Solanki vegn però era crititgada, oravant tut pervia da sia metoda da reconstruir ils millennis passads.&lt;ref name=&quot;Muscheler et al. 2005&quot;&gt;Muscheler, Raimund, Fortunat Joos, Simon A. Müller e Ian Snowball (2005): ''How unusual is today’s solar activity?'', en: ''Nature'', tom 436, 28 da fanadur, p. E3–E4 [https://web.archive.org/web/20060108180530/http://www.cgd.ucar.edu/ccr/raimund/publications/Muscheler_et_al_Nature2005.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Autras reconstrucziuns na mussan strusch in connex tranter ils flatgs solars e la temperatura mesirada sin la Terra dapi il 17avel tschientaner.&lt;ref&gt;Leif Svalgaard: ''(No?) Century-scale Secular Variation in HMF, EUV, or TSI'', Contribuziun per il ''Fall Meeting der American Geophysical Union'' 2007, GC31B-0351 [https://web.archive.org/web/20090106035048/http://www.leif.org/research/GC31B-0351-F2007.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;

Henrik Svensmark, in fisicher danais e scienzià dal clima, ha formulà l’ipotesa d’in connex tranter il clima e la radiaziun cosmica.&lt;ref&gt;Henrik Svensmark ''Influence of Cosmic Rays on Earth’s Climate'', en: ''Physical Review Letters'', tom 81, p. 5027–5030, 1998 [http://www.dsri.dk/~hsv/prlresup2.pdf(PDF)&lt;/ref&gt; Pervia da l’activitad solara augmentada vegnia la radiaziun cosmica deviada pli fitg davent da l’atmosfera e perdia uschia si’intensitad. Quai haja per consequenza ch’i sa furmian damain nivels sin la Terra. Questa teoria defenda era l’astrofisicher Nir Shaviv.&lt;ref&gt;Nir J. Shaviv (2002): ''Cosmic Ray Diffusion from the Galactic Spiral Arms, Iron Meteorites, and a Possible Climatic Connection'', en: ''Phys. Rev. Lett.'' 89, 051102,&lt;/ref&gt; Il connex static tranter radiaziun cosmica e cuvrida da nivels presupponì da Svensmark è vegnì demascrà pli tard sco artefact scientific.&lt;ref name=&quot;Laut 2003&quot;&gt;Laut, Peter (2003): ''Solar activity and terrestrial climate: an analysis of some purported correlations'', en: ''Journal of Atmospheric and Solar-Terrestrial Physics'', tom 65, p. 801– 812, [http://stephenschneider.stanford.edu/Publications/PDF_Papers/Laut2003.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Evan et al. 2007&quot;&gt;Evan, Amato T., Andrew K. Heidinger e Daniel J. Vimont: ''Arguments against a physical long-term trend in global ISCCP cloud amounts'', en: ''Geophysical Research Letters'', tom 34, 2007, L04701,&lt;/ref&gt; Tenor in ulteriur studi dal 2008 datti fin ussa nagins mussaments per ina colliaziun tranter la radiaziun cosmica ed il stgaudament global.&lt;ref name=&quot;Sloan and Wolfendale 2008&quot;&gt;Sloan, T. e A.W. Wolfendale (2008): ''Testing the proposed causal link between cosmic rays and cloud cover'', en: ''Environ. Res. Lett.'', tom 3, 024001 [http://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0706/0706.4294v1.pdf (PDF, preprint)]&lt;/ref&gt;

Er auters scienziads èn unanimamain da l’avis che la cumpart da l’activitad solara al stgaudament observà saja pitschna. Fin il 1970 devi anc ina correlaziun tranter l’augment d’intensitad dal sulegl ed il stgaudament global mesirà. Ma il pli tard a partir da lura hajan cleramain ils gas da serra mess en moviment il svilup da la temperatura.&lt;ref name=&quot;Schmitt/Schüssler 2003&quot;&gt;Schmitt, D. e M. Schüssler (2003): ''Klimaveränderung – Treibhauseffekt oder Sonnenaktivität?'' Institut da Max Planck per eronomia [https://web.archive.org/web/20060901040025/http://www.mps.mpg.de/dokumente/publikationen/pa/pa_0301_klima.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; L’IPCC stima ch’il sulegl haja contribuì dapi l’industrialisaziun cun 0,12 watt per meter quadrat al stgaudament global (cun in spazi d’intschertezza da 0,06 fin 0,30 w/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Quai è be ina pitschna part en cumparegliaziun cun ils gas da serra antropogens e lur cumpart da 2,63 (±&amp;nbsp;0,26)&amp;nbsp;w/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007&quot;/&gt; 

Dapi il 1978 vegnan las midadas da l’activitad solara mesiradas directamain or da l’orbit. Ma era las midadas mesiradas en quella maniera èn memia pitschnas per esser la causa principala dal stgaudament accelerà dals ultims 30 onns.&lt;ref name=&quot;Foukal et al. 2006&quot;&gt;Foukal, P., C. Fröhlich, H. Spruit e T. M. L. Wigley (2006): ''Variations in solar luminosity and their effect on the Earth’s climate'', en: ''Nature'', 443, p. 161–166, 14 da settember&lt;/ref&gt; Sche quest’activitad avess insumma in effect sin il clima – uschia argumenteschan Lockwood e Fröhlich (2007) –, lura fiss la Terra plitost sa sfradentada durant ils ultims onns, damai che l’activitad solara è plitost ida enavos.&lt;ref name=&quot;Lockwood und Fröhlich 2007&quot;&gt;M. Lockwood e C. Fröhlich (2007): ''Recent oppositely directed trends in solar climate forcings and the global mean surface air temperature'', en: ''Proceedings of the Royal Society A'', [https://web.archive.org/web/20070926023811/http://www.pubs.royalsoc.ac.uk/media/proceedings_a/rspa20071880.pdf online (PDF)]&lt;/ref&gt;

=== Aerosols ===
[[Datoteca:Komponenten des Strahlungsantriebs.svg|thumb|left|Ils stimulants dal stgaudament global dapi il 1750 e lur effect netto sin la bilantscha termica da la Terra]]
[[Datoteca:Climate Change Attribution German.png|thumb|Ils stimulants fisicals e lur cumpart al stgaudament global en il model da clima]]
Ina rolla betg nunimpurtanta en il sistem dal clima giogan finas particlas en l’atmosfera, ils uschenumnads aerosols. Quels reflecteschan per part la radiaziun e contribueschan uschia al sfradentar da las stresas d’aria pli bassas. Tge effects ch’els han exactamain sin il clima, san ins da preschent be descriver cun ina gronda intschertezza. L’IPCC taxescha il grad da l’enclegientscha scientifica davart ils aerosols sco ‹mesaun› e ‹pitschen›.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007&quot;/&gt; 
L’influenza d’in aerosol sin la temperatura da l’aria dependa da l’autezza nua ch’el sgola. En la stresa da l’atmosfera la pli bassa, la [[troposfera]], procuran particlas da fulin per in auzament da la temperatura, cunquai ch’ellas absorbeschan la glisch dal sulegl e la dattan giu sco radiaziun termica. En la regiun enturn l’Ocean Indic han ins per exempel savì declerar che la cumpart d’in uschenumnà ‹nivel brin› al stgaudament regiunal saja circa la medema sco quella da gas da serra.&lt;ref&gt;Ramanathan, Veerabhadran, Muvva V. Ramana, Gregory Roberts et al. (2007): ''Warming trends in Asia amplified by brown cloud solar absorption'', en: ''Nature'', tom 448, p. 575–578&lt;/ref&gt; L’effect che surfatschas da naiv e glatsch reflecteschan l’energia vegn numnà ‹[[albedo]]›. Quel vegn reducì entras particlas da fulin ch’èn sa tschentadas sin surfatschas da naiv e glatsch, quai che maina ad in ulteriur stgaudament. Situadas en stresas d’aria pli autas procuran questas particlas dentant ch’i vegn pli frestg sin la surfatscha da la Terra, cunquai ch’ellas impedeschan l’energia da penetrar tras las stresas d’aria. Sper il fulin furman oravant tut particlas da minerals tals aerosols en l’atmosfera. Questas particlas vegnan principalmain emessas da l’agricultura e d’indrizs industrials, ma er dals deserts.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110925040005/http://www.3sat.de/hitec/magazin/98236/index.html ''Die Wüste schwebt''; 3Sat; hitec dals 17 da favrer 2008&lt;/ref&gt; Lur surfatscha clera e reflectanta procura probablamain per ina sfradentada da l’atmosfera pli bassa.

In grond factur d’intschertezza tar la calculaziun da l’effect dals aerosols sin il clima furma era lur influenza sin ils nivels. Malgrà tut las intschertezzas vegn l’effect netto da tut las particlas sgulantas taxà sco cleramain sfradentant. L’economia creschenta suenter la Segunda Guerra mundiala e la polluziun da l’aria chaschunada tras quai han l’emprim procurà per in ferm effect sfradentant dals aerosols. Fin en ils onns 1970 ha quel mascrà il stgaudament che fiss stà da spetgar. Dal 1950 al 1975 è la svapur da sulfats sa duplitgada davent da 35 sin passa 70 milliuns tonnas l’onn. Lura è questa cifra restada sin il medem nivel e davent la fin dals onns 1980 è ella puspè sa sbassada. L’onn 2000 muntava la svapur da sulfat a 55 milliuns tonnas.&lt;ref name=&quot;Stern 2005&quot;&gt;Stern, David I.: (2005): ''Global sulfur emissions from 1850 to 2000'', en: ''Chemosphere'', tom 58, p. 163–175, [hhttp://web.archive.org/web/*/http://www.rpi.edu/~sternd/Chemosphere2005.pdf (PDF en l’archiv web)]&lt;/ref&gt; Davent dal 1960 è la svapur da gas da serra sa rinforzada considerablamain, uschia che la polluziun da l’aria causada dals [[sulfats]] na pudeva betg pli equilibrar l’effect stgaudant dals gas.&lt;ref name=&quot;Meehl et al. 2004&quot;/&gt; La ferma preschientscha da sulfats en l’atmosfera è ultra da quai accumpagnada da consequenzas negativas sco plievgia ascha e da problems da sanadad sco asma. 

== Stgaudament mesirà e prognostitgà ==
=== Auzament da la temperatura fin uss ===
Sco cumprova principala per il stgaudament global actual valan las mesiraziuns da temperatura ch’existan dapi ca. il 1860 sco era las evaluaziuns da divers archivs da clima. Per l’interval tranter il 1906 ed il 2005 mussan quellas en media in augment da la temperatura globala dal terren da 0,74&amp;nbsp;°C (±&amp;nbsp;0,18&amp;nbsp;°C toleranza d’errur). Il pli marcant è il stgaudament ch’è vegnì mesirà dal 1976 enfin oz. Il 2010 ed il 2005 èn stads ils onns ils pli chauds dapi l’entschatta da las registraziuns l’onn 1880.&lt;ref name=&quot;NASA 2005&quot;&gt;NASA GISS: [http://data.giss.nasa.gov/gistemp/2005/ ''Surface Temperature Analysis 2005'']&lt;/ref&gt; Ina segunda fasa da stgaudament marcanta ha gì lieu tranter il 1910 ed il 1945. Quella è dentant vegnida chaschunada d’oscillaziuns natiralas. La fasa tranteren senza stgaudament è stada influenzada da particlas da merda e da fulin en l’aria (ils uschenumnads [[aerosol]]s) che han l’emprim gì in effect sfradentant. L’influenza totala da quest fenomen sin il clima n’è dentant betg perscrutada avunda.&lt;ref&gt;«''During the last 30 years, scientist have identified several major aerosol types and they have developed general ideas about the amount of aerosol to be found in different seasons and locations. Still, key details about the amount and properties of aerosols are needed to calculate even their current effect on surface temperatures; so far, it has not been possible to make these measurements on a global scale.''» Funtauna: https://web.archive.org/web/20081007050550/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/Aerosols/aerosol2.html&lt;/ref&gt;
Durant ils 30 onns passads è la temperatura globala creschida per ca. 0,17&amp;nbsp;°C per decenni (tenor mesiraziuns dal terren).&lt;ref&gt;Tenor GISTEMP +0,166&amp;nbsp;°C/decenni, tenor HadCRUT3v +0,165&amp;nbsp;°C/decenni e tenor NCDC 0,166&amp;nbsp;°C/decada&lt;/ref&gt; Quai vegn confirmà da mesiraziuns da satellit che mussan sumegliants trends da stgaudament. Questas datas da satellit èn vegnidas evaluadas da diversas gruppas da perscrutaziun ch’èn vegnidas a resultats levamain differents. Tenor RSS (''Remote Sensing Systems'') emporta il stgaudament dals ultims 30 onns 0,175&amp;nbsp;°C&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121123040542/http://www.ssmi.com/msu/msu_data_description.html#msu_decadal_trends RSS / MSU and AMSU Data Description&lt;!-- Automatisch generierter titel --&gt;]&lt;/ref&gt;, tenor l’UAH (''University of Alabama a Huntsville'') 0,14&amp;nbsp;°C per decenni.&lt;ref&gt;http://vortex.nsstc.uah.edu/data/msu/t2lt/uahncdc.lt&lt;/ref&gt; Sper l’aria èn era ils oceans sa stgaudads. Pervia da l’enorm volumen da las mars e lur grond’inerzia da temperatura è lur temperatura media bain s’augmentada dapi il 1955 be per 0,04&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;Il magazin spezialisà ''[[Science]]'' explitgescha il matg 2007 (tom 447, nr. 7140, p. 9) ch’il stgaudament dals 3000 meters superiurs dals oceans hajan empurtà 0,03&amp;nbsp;°C tranter il 1957 ed il 1996 – quai sin basa da recentas correcturas d’inexactadads da mesiraziuns.&lt;/ref&gt; La temperatura da la surfatscha dals oceans è percunter s’auzada en il medem temp per 0,6&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;WBGU 2006&quot;&gt;''Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen'' – Cussegl consultativ scientific da la regenza federala tudestga per midadas globalas da l’ambient (2006): ''Die Zukunft der Meere – zu warm, zu hoch, zu sauer''. Parairi spezial, Berlin [http://www.wbgu.de/wbgu_sn2006.pdf (PDF, 3,5 MB)]&lt;/ref&gt;

En cumparegliaziun cun las divergenzas da las stagiuns e da la midada da di e notg paran las cifras numnadas d’esser pitschnas. Sco midament global dal clima èn ellas dentant fitg autas – spezialmain, sch’ins considerescha che la temperatura media durant l’ultima [[epoca glaziala]] era per be ca. 6&amp;nbsp;°C pli bassa che oz.&lt;ref&gt;Schneider, Thomas von, Andrey Deimling, Hermann Held Ganopolski e Stefan Rahmstorf (2006): ''How cold was the Last Glacial Maximum?'', en: ''Geophysical Research Letters'', tom 33, L14709, [http://www.pik-potsdam.de/~stefan/Publications/Journals/schneider_etal_grl_2006.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Scienziads dal ''National Research Council'' dals Stadis Unids da l’America considereschan las temperaturas actualas sco las pli autas dapi almain 400 onns, probablamain perfin dapi 1000 onns.&lt;ref name=&quot;NRC 2006&quot;&gt;National Research Council (2006): ''Surface Temperature Reconstructions for the Last 2000 Years'', guarda [http://www.nap.edu/catalog/11676.html online]&lt;/ref&gt; 
Cun excepziun da paucas regiuns han ins pudì registrar in stgaudament sin l’entir mund dapi il 1979.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007, WGI, Chapter 3&quot;&gt;''Intergovernmental Panel on Climate Change'' (2007): ''IPCC Fourth Assessment Report – Working Group I Report ‹The Physical Science Basis›'', chapitel 3: ''Observations: Surface and Atmospheric Climate Change'' [https://web.archive.org/web/20171023052326/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; L’aria sur surfatschas da terren sa stgauda en general pli fitg che sur surfatschas d’aua.&lt;ref&gt;[http://data.giss.nasa.gov/gistemp/graphs/Fig.A4.lrg.gif NASA: ''Land and Ocean Temperature Changes''], 1880 fin 2007)&lt;/ref&gt; En ils ultims 100 onns èn las temperaturas consequentamain s’auzadas pli fitg sur l’emisfera dal nord che sur l’emisfera dal sid&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081014134602/http://data.giss.nasa.gov/gistemp/graphs/Fig.A3.lrg.gif NASA: ''Hemispheric Temperature Change''], 1880 fin 2007)&lt;/ref&gt;, cunquai che la gronda part dal terren sa chatta en il nord. Las temperaturas da la notg e da l’enviern èn s’auzadas in zic pli fitg che quellas dal di e da la stad.&lt;ref name=&quot;Vose et al. 2005&quot;&gt;Russell S. Vose et al. (2005): ''Maximum and minimum temperature trends for the globe: An update through 2004''. En: ''Geophysical Research Letters'', tom 32, L23822. [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/100744.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alexander2006&quot;&gt;L. V. Alexander ''et al.'' (2006): ''Global observed changes in daily climate extremes of temperature and precipitation''. En: ''Journal of Geophysical Research'' tom 111, D05109&lt;/ref&gt; Repartì sin las stagiuns è il pli grond stgaudament vegnì mesirà durant ils mais d’enviern sur il vest da l’America dal Nord, la Scandinavia e la Sibiria.&lt;ref&gt;[http://data.giss.nasa.gov/cgi-bin/gistemp/do_nmap.py?year_last=2008&amp;month_last=5&amp;sat=4&amp;sst=0&amp;type=anoms&amp;mean_gen=1203&amp;year1=1900&amp;year2=2008&amp;base1=1951&amp;base2=1980&amp;radius=1200&amp;pol=reg NASA: ''Surface Temperature Analysis: Maps. Sources and parameters: GHCN_GISS_1200km_Anom1203_1900_2008_1951_1980'']&lt;/ref&gt; La primavaira èn las temperaturas s’auzadas il pli fitg en l’Europa ed en l’Asia dal Nord e da l’Ost. La stad èn l’Europa e l’Africa dal Nord stadas pertutgadas il pli fitg e l’atun è la temperatura s’auzada il pli fitg en il nord da l’America dal Nord, en Grönlanda ed en l’Asia da l’Ost.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007, WGI, Chapter 3&quot;/&gt; Particularmain remartgabel è il stgaudament stà en l’Arctica, nua che l’augment annual è duas giadas uschè aut sco la media globala.&lt;ref name=&quot;ACIA 2004&quot;&gt;Arctic Climate Impact Assessment (2004): ''Arctic Climate Impact Assessment''. Cambridge University Press, ISBN 0-521-61778-2, siehe [https://web.archive.org/web/20130628144322/http://www.acia.uaf.edu/pages/scientific.html online]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC 2007, WG II, Chapter 15&quot;&gt;''Intergovernmental Panel on Climate Change'' (2007): ''Report of Working Group II, Impacts, Adaptation and Vulnerability'', chapitel 15: ''Polar Regions'' [https://web.archive.org/web/20081204013451/http://www.gtp89.dial.pipex.com/15.pdf (PDF, 1&amp;nbsp;MB)] (englais)&lt;/ref&gt; 

Medemamain pon ins constatar ch’igl ha dà ils davos decennis pli paucs eveniments extrems da fradaglia, ma dapli undas da chalira.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007, WGI, Chapter 3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Della-Marta et al. 2007&quot;&gt;Della-Marta, P. M., M. R. Haylock, J. Luterbacher, H. Wanner (2007): ''Doubled length of western European summer heat waves since 1880'', en: ''Journal of Geophysical Research'', tom 112, D15103&lt;/ref&gt; Tranter il 1950 ed il 1980 èn las temperaturas minimalas sa reducidas pli fitg che quai che las temperaturas maximalas èn creschidas (per 0,204&amp;nbsp;°C resp. 0,141&amp;nbsp;°C per decenni).&lt;ref name=&quot;Vose et al. 2005&quot;/&gt; Dapi il 1980 n’è questa tendenza betg pli vesaivla, dapi lura sa sviluppan omaduas valurs praticamain tuttina (0,295&amp;nbsp;°C resp. 0,287&amp;nbsp;°C per decenni).&lt;ref name=&quot;Vose et al. 2005&quot;/&gt;
[[Datoteca:Atmosfera.png|thumb|220px|Las singulas stresas da l’atmosfera en survista]]
Per las singulas stresas d’aria da l’atmosfera sa laschan teoreticamain spetgar differentas consequenzas dal stgaudament global. Entant che la surfatscha da la Terra e la troposfera bassa enfin media duessan sa stgaudar, laschan ils models supponer ina sfradentada per la stratosfera pli auta.&lt;ref name=&quot;USCCSP 2006&quot;&gt;''U.S. Climate Change Science Program'' (2006): ''Temperature Trends in the Lower Atmosphere. Steps for Understanding and Reconciling Differences'' [https://web.archive.org/web/20061212030728/http://www.climatescience.gov/Library/sap/sap1-1/finalreport/sap1-1-final-all.pdf (PDF, 9,4 MB)]&lt;/ref&gt; Las mesiraziuns fatgas conferman quest muster. Las datas da satellit mussan ina reducziun da la temperatura da la stratosfera auta da ca. 0,314&amp;nbsp;°C per decenni durant ils ultims 30 onns.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121123040542/http://www.ssmi.com/msu/msu_data_description.html#msu_decadal_trends RSS / MSU and AMSU Data Description&lt;!-- Automatisch generierter titel --&gt;]&lt;/ref&gt; Questa sfradentada vegn effectuada per l’ina entras l’effect da serra augmentà e per l’autra pervia da la reducziun d’ozon entras ils CFCs che sa chattan en la stratosfera.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061018211453/http://www.atmosphere.mpg.de/enid/2__Ozon/-_Abkuehlung_1nh.html Dr. Elmar Uherek, : ''Stratosphärische Abkühlung, ESPERE-ENC Klimaenzyklopädie'' (Institut da Max Planck per chemia, Mainz), 11 da matg 2004]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramaswamy 1996&quot;&gt;V. Ramaswamy, M. D. Schwarzkopf, W. J. Randel (1996): ''Fingerprint of ozone depletion in the spatial and temporal pattern of recent lower-stratospheric cooling'', en: ''Nature'', tom 382, p. 616–618, 15 d’avust, guarda abstract [http://www.nature.com/nature/journal/v382/n6592/abs/382616a0.html online]&lt;/ref&gt; Sch’il sulegl fiss la causa principala, avessan tut las stresas stuì sa stgaudar tuttina ferm.&lt;ref name=&quot;USCCSP 2006&quot;/&gt; Tenor l’enclegientscha actuala munta quai che la gronda part dal stgaudament observà sto derivar da l’activitad umana. En in studi da model cumparì il 2007 ha la cumpart natirala al stgaudament global dal 20avel tschientaner pudì vegnir calculada a sut 0,2&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;Ammann, Caspar M., Fortunat Joos, David S. Schimel, Bette L. Otto-Bliesner e Robert A. Tomas (2007): ''Solar influence on climate during the past millennium: Results from transient simulations with the NCAR Climate System Model'', en: PNAS, tom 104, p. 3713–3718&lt;/ref&gt; 

=== Stgaudament prognostitgà ===
[[Datoteca:Global Warming Predictions German.png|thumb|left|Intginas projecziuns dal svilup da la temperatura enfin il 2100]]
Sche la concentraziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en l’atmosfera avess da sa dublegiar, suppona la perscrutaziun dal clima che l’augment da la temperatura media muntass tranter 1,5&amp;nbsp;°C e 4,5&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;Annan 2006&quot;&gt;Annan, J.D. e J.C. Hargreaves (2006): ''Using multiple observationally-based constraints to estimate climate sensitivity'', sboz dals 30 da schaner [https://web.archive.org/web/20060425162945/http://www.jamstec.go.jp/frcgc/research/d5/jdannan/GRL_sensitivity.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Questa valur è er enconuschenta sco sensitivitad climatica. Sa basond sin la rata da creschientscha da tut ils gas da serra e dal model applitgà, quinta l’IPCC cun in augment da la temperatura media globala da 1,1&amp;nbsp;°C fin 6,4&amp;nbsp;°C fin l’onn 2100.&lt;ref name=&quot;IPCC 2007&quot;/&gt;

In parameter decisiv, dentant era fitg nuncler, è la prognosa davart il svilup futur da l’economia mundiala. En il passà è la creschientscha economica stada correlada fermamain cun il diever d’energias fossilas&lt;ref name=&quot;NEF 2006&quot;&gt;''New Economics Foundation'' (schaner 2006): ''Growth Isn’t Working'' [https://web.archive.org/web/20081110081356/http://www.neweconomics.org/gen/uploads/hrfu5w555mzd3f55m2vqwty502022006112929.pdf (PDF, ca. 890 KB)]&lt;/ref&gt;; tut tenor scenari èsi da quintar che quest trend cuntinueschia en il proxim futur. Supposiziuns divergentas davart quest svilup explitgan las dimensiuns e variaziuns relativamain grondas dal stgaudament global prognostitgà dals climatologs. 

[[Datoteca:Global Warming Predictions Map 2 German.png|thumb|Carta dal stgaudament global calculà per la fin dal 21avel tschientaner. En quest model da clima HadCM3 cumporta il stgaudament en media 3&amp;nbsp;°C]]
Plinavant po il sistem dal clima anc porscher intginas ‹surpraisas› en furma da retroacziuns ch’èn grevas da modellar (mira survart). Tuttina calculescha ina contribuziun da Barrie Pittock en ''Eos'', la publicaziun da l’''American Geophysical Union'', ch’il stgaudament futur pudess eventualmain surpassar las dimensiuns numnadas da l’IPCC. Tranter ils otg motivs per sia supposiziun sa chattan il regress da la [[stgiradetgna globala]], il grond regress dal glatsch arctic e la cumpariziun d’effects da retroacziun en connex cun biomassa.&lt;ref name=&quot;Pittock 2006&quot;&gt;Pittock, Barrie (2006): ''Are Scientists Underestimating Climate Change?'', en: ''Eos'', tom 87, nr. 34, 22 d’avust, p. 340–341 [https://web.archive.org/web/20071031121521/http://equake.geos.vt.edu/acourses/3114/global_warming/060822eosclim.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;

Scienziads da l’''University of California'', Berkeley, han empruvà da resguardar talas retroacziuns disfavuraivlas en lur calculaziuns. Els han presupponì ch’il dioxid carbonic en l’atmosfera vegnia a s’auzar dals actuals 380&amp;nbsp;ppmV sin ca. 550&amp;nbsp;ppmV fin l’onn 2100. Quai saja sulettamain la creschientscha che derivia da l’uman. Ils scienziads rendan attent che la temperatura augmentada sezza inciteschia u rinforzia puspè process ecologics e chemics. Quels process pon manar ad in’emissiun supplementara da gas da serra, oravant tut da dioxid carbonic e da metan. Tar temperaturas pli autas laschan las mars liber dioxid carbonic e la biomassa smarschescha pli svelt. E quai ha l’effect che dapli metan e dioxid carbonic vegn emess. A la fin vegnan ils scienziads a la conclusiun ch’il stgaudament global po esser per anc 2&amp;nbsp;°C pli aut che quai ch’el è en la simulaziun da clima senza resguardar questa retroacziun.&lt;ref name=&quot;Berkeley Lab Research News&quot;&gt;''Berkeley Lab Research News'' (2006): ''Feedback Loops in Global Climate Change Point to a Very Hot 21st Century'', [https://web.archive.org/web/20081224052611/http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/ESD-feedback-loops.html Online-Version]&lt;/ref&gt; 

Prognosas globals vegnan anc engrevgiadas entras process da retroacziun separats e locals ch’èn fitg grevs da modellar. Quai èn per exempel retroacziuns en l’Arctica, en la vischinanza da glatschers en regress u en la schelira permanenta da la Sibiria dal Vest. Entras talas midadas dal clima localas (p.ex. +3&amp;nbsp;°C entaifer 40 onns en la Sibiria dal Vest) pon limitas criticas vegnir cuntanschidas localmain gia tar in pitschen stgaudament global.&lt;ref&gt;[http://www.newscientist.com/article/mg18725124.500.html ''Climate warning as Siberia melts'' – ''earth'' – 11 d’avust 2005 – ''New Scientist''&lt;!-- Automatisch generierter titel --&gt;]&lt;/ref&gt; Tals fenomens locals èn d’impurtanza centrala en la vischinanza da grondas massas da metan. L’attenziun speziala è focusada sin la schelira permanenta en Sibiria cun 70 milliardas tonnas da metan&lt;ref&gt;[http://www.newscientist.com/article/mg18725124.500.html ''Climate warning as Siberia melts'' – ''earth'' – 11 d’avust 2005 – New Scientist&lt;!-- Automatisch generierter titel --&gt;]&lt;/ref&gt; ed anc ina bler pli gronda massa d’idrat da metan (u metanclatrat) en la mar profunda.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080828090137/http://pangea.stanford.edu/Oceans/GES205/methaneGeology.pdf 
Erupziuns oceanics derivantas da metan ed extincziun da massas], Gregory Ryskin, Northwestern University. Geology; settember 2003, tom 31, nr. 9, p. 741–744&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ethomas.web.wesleyan.edu/ees123/clathrate.htm Clathrates – little known components of the global carbon cycle (clatrats – cumponents dal ciclus da carbun global strusch enconuschents)&lt;!-- Automatisch generierter titel --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Consequenzas ==
[[Datoteca:Sea level rise.svg|thumb|L’auzament dal livel da la mar mesirà tranter il 1993 ed il 2014 è per 50&amp;nbsp;% pli aut che la media da l’entir 20avel tschientaner]]
Pervia da las consequenzas per la segirtad dals umans, la sanadad, l’economia e l’ambient è il stgaudament global ina gronda ristga. Gia oz pon ins observar insaquantas midadas da l’ambient ch’han in connex cun il stgaudament. Questas midadas sco pli pauca naiv, il livel da la mar s’auzond, la [[retratga dals glatschers]] e midaments da l’aura valan sper las mesiraziuns da la temperatura sco confirmaziuns per la midada dal clima. Quests fenomens èn exempels per consequenzas che n’influenzeschan betg mo las activitads dals umans, mabain er ils [[ecosistem]]s. Ils effects da la midada dal clima pon esser uschè multifars e vasts che be ina pitschna part da quels po vegnir enumerada qua: 

* I dat ristgas per la sanadad pervia da las temperaturas d’aria creschentas. I vegn a dar dapli undas da chalira, entant ch’eveniments da fradaglia extrems vegnan probablamain a sa reducir. In studi da l’Institut per economia mundiala a Kiel, incumbensà dal [[WWF]], mussa ch’il dumber da morts da chalira vegn a s’augmentar: fin l’onn 2100 po il dumber s’auzar per 5000 morts senza resguardar il svilup demografic respectivamain per 12&amp;nbsp;000 morts, sch’ins resguarda las structuras da vegliadetgna midadas. A medem temp sa reducissan ils morts da fradaglia per 3000 respectivamain per 5000.&lt;ref&gt;WWF &amp; IfW (2007): ''Kosten des Klimawandels – Die Wirkung steigender Temperaturen auf Gesundheit und Leistungsfähigkeit'' [https://web.archive.org/web/20090902054934/http://www.wwf.de/fileadmin/fm-wwf/pdf_neu/Kosten_des_Klimawandels_Gesundheitsstudie.pdf (PDF, 5,1 MB)]&lt;/ref&gt; In auter studi prevesa per la Gronda Britannia 2000 morts da chalira supplementars e 20&amp;nbsp;000 morts da fradaglia pli pauc (tar in stgaudament da 2&amp;nbsp;°C).&lt;ref&gt;W. R. Keatinge &amp;amp; G. C. Donaldson: ''The Impact of Global Warming on Health and Mortality.'' En: ''Southern Medical Journal'' 97 (11), p. 1093-1099, november 2004. [http://www.smajournalonline.com/pt/re/smj/abstract.00007611-200411000-00016.htm online]&lt;/ref&gt;
* Parasits ch’han gugent il chaud (p.ex. il [[raischen]] u il [[scorset]]) e scherms infectus (p.ex. [[malaria]]&lt;ref name=&quot;Martens et al. 1999&quot;&gt;Martens P., Kovats R.S., Nijhof S., de Vries P., Livermore M.T.J., Bradley D.J., Cox J., McMichael A.J. (1999): ''Climate change and future populations at risk of malaria – a review of recent outbreaks'', en: ''Global Environmental Change'', tom 9, p. 89–107, [http://dx.doi.org/10.1016/S0959-3780(99)00020-5 online]&lt;/ref&gt;) pon sa derasar en regiuns ch’èn fin oz anc memia frestgas per els.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081210034002/http://www.who.int/globalchange/climate/en/index.html Organisaziun mundiala da la sanadad: ''Climate change and health'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martens, P., R. S. Kovats, S. Nijhof, P. de Vries, M. T. J. Livermore, D. J. Bradley, J. Cox ed A. J. McMichael (1999): ''Climate change and future populations at risk of malaria'', en: ''Global Environmental Change'', tom 9, supplement 1, october, p. S89–S107&lt;/ref&gt; Cunquai che la derasaziun da malaria è primarmain dependenta dal standard medicinal ed igienic d’in pajais, èn en emprima lingia [[pajais en svilup]] pertutgads da quest privel. Il privel d’ina nova derasaziun da malaria en Europa è fitg pitschen.&lt;ref name=&quot;Reiter 2000&quot;&gt;Reiter P. ''From Shakespeare to Defoe: Malaria in England in the Little Ice Age, Emerging Infectious Diseases'', tom 6, p. 1–11, [http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol6no1/reiter.htm]&lt;/ref&gt;
* En il decurs dal stgaudament global s’auza il livel da la mar. En ils ultims decennis è quel creschì mintgamai per 1 fin 2&amp;nbsp;cm ed actualmain per 3&amp;nbsp;cm per decenni.&lt;ref name=&quot;Cazenave 2004&quot;&gt;A. Cazenave, R. S. Nerem (2004):''Present-day sea level change: observations and causes'', en: ''Reviews of Geophysics'', 27 da fanadur, guarda [https://web.archive.org/web/20070203103703/http://www.eila.jussieu.fr/~avolansk/PDFS_a_convertir/Cazenave2003RG000139.pdf online (PDF)]&lt;/ref&gt; Quai periclitescha spezialmain regiuns da riva ed inslas en quels pajais che na pon betg sa prestar mesiras per la protecziun da la riva. Tenor divers scenaris da l’IPCC èn auzaments dal livel da la mar tranter 0,19&amp;nbsp;m e 0,58&amp;nbsp;m pussaivels fin l’onn 2100. Intschertezzas da las valitaziuns datti pervi da la reacziun umana (politica da clima) sco er pervi da la stimaziun davart il glatsch che lieua en Grönlanda. Il motiv per l’auzament da fin uss è l’expansiun termica da l’aua sco era l’aua supplementara dals glatschers luads. Entras in livel da la mar auzà creschan en regiuns da riva ils donns potenzials entras mars burascusas.&lt;ref name=&quot;WMO-IWTC&quot; /&gt;
* Ils oceans na daventan betg mo pli chauds, mabain absorbeschan era dapli dioxid carbonic or da l’atmosfera e daventan aschs.&lt;ref name=&quot;Royal Society 2005&quot;&gt;The Royal Society (2005): ''Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide''. ''Policy Document'' 12/05 [https://web.archive.org/web/20071001000205/http://www.royalsoc.ac.uk/displaypagedoc.asp?id=13539 (PDF, 1,1 MB)]&lt;/ref&gt; Las consequenzas per las mars e per ils [[cural]]s pon esser considerablas, cunquai ch’ils curals na pon betg pli furmar lur vetta da chaltschina protegenta. Da questas vettas dependan blers organissems pitschens che sa chattan a l’entschatta da la chadaina da nutriment oceanica. Sche la chaltschina manca, èn las consequenzas per l’ecosistem oceanic probablamain considerablas.&lt;ref name=&quot;WBGU 2006&quot;/&gt; 
* Entras las temperaturas da l’aria creschentas sa midan la repartiziun e la dimensiun da las precipitaziuns sin l’entir mund. Perquai ch’aria pli chauda po absorbar dapli aua, s’auza la rata da svapuraziun. Quai po manar a setgiras pli frequentas e pli gravantas. Entras l’Ocean Indic pli chaud hai per exempel dà periodas setgas pli e pli gravantas en l’ost da l’Africa&lt;ref name=&quot;NEF/IIED 2005&quot;&gt;New Economics Foundation und and International Institute for Environment and Development (2005): ''Africa – Up in Smoke? The Second Report From the Working Group on Climate Change and Development'', London [https://web.archive.org/web/20090519000847/http://www.neweconomics.org/gen/uploads/4jgqh545jc4sk055soffcq4519062005184642.pdf (PDF, 1,4 MB)]&lt;/ref&gt;, entant ch’igl ha pluvì dapli en las regiuns setgas dal Pakistan.&lt;ref&gt;Kerstin S. Treydte et al. (2006): ''The twentieth century was the wettest period in northern Pakistan over the past millennium''. En: ''Nature'' 440, p. 1179–1182&lt;/ref&gt; La svapuraziun augmentada maina a medem temp ad ina pli gronda ristga da plievgias grondas e cun quai er ad inundaziuns en furma d’auas grondas.&lt;ref&gt;P. C. D. Milly, R. T. Wetherald, K. A. Dunne, T. L. Delworth (2002): ''Increasing risk of great floods in a changing climate'', en: ''Nature'', 31 da schaner, p. 514–517, V. 415&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Trenberth et al. 2003&quot;&gt;Trenberth, Kevin, Aiguo Dai, Roy M. Rasmussen und David B. Parsons (2003): ''The Changing Pattern of Precipitation'', en: ''Bulletin of the American Meteorological Society'', settember, p. 1205–1217 [https://web.archive.org/web/20100611142707/http://www.cgd.ucar.edu/cas/adai/papers/rainChBamsR.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;
[[Datoteca:Fields outside benambra.jpg|thumb|300px|Benambra, ina regiun en Victoria, Australia, ch’è pertutgada da setgira]]
* Tenor la ''World Meteorological Organization'' datti fin uss indizis per e cunter in segn antropogen en las registraziuns davart ciclons tropics, ma fin qua n’han ins betg pudì trair conclusiuns segiras.&lt;ref name=&quot;WMO-IWTC&quot;&gt;WMO-IWTC: ''Summary Statement on Tropical Cyclones and Climate Change'', 2006. [http://www.wmo.int/pages/prog/arep/press_releases/2006/pdf/iwtc_summary.pdf online]&lt;/ref&gt; Tscherts studis inditgeschan che l’intensitad da huricans saja s’augmentada en ils decennis passads&lt;ref name=&quot;Webster 2005&quot;&gt;Webster, P.J., G. J. Holland, J. A. Curry und H.-R. Chang (2005): ''Changes in Tropical Cyclone Number, Duration, and Intensity in a Warming Environment'', en: ''Science'', tom 309, nr. 5742 dals 16 da settember&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emanuel 2005&quot;&gt;Emanuel, Kerry (2005): ''Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years'', en: ''Nature'', 31 da fanadur&lt;/ref&gt; e stettia en correlaziun cun las temperaturas augmentadas da la mar.&lt;ref name=&quot;Hoyos et al. 2006&quot;&gt;Hoyos, C.D., P. A. Agudelo, P. J. Webster e J. A. Curry (2006): ''Deconvolution of the Factors Contributing to the Increase in Global Hurricane Intensity'', en: ''Science'', tom 312, p. 94–97 [http://webster.eas.gatech.edu/Papers/Webster2006c.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Sco quai che la WMO punctuescha, èn las consequenzas da huricans primarmain da manar enavos sin la concentraziun creschenta da la populaziun e l’infrastructura en regiuns da riva.&lt;ref name=&quot;WMO-IWTC&quot; /&gt; Tenor in studi da Pielke et al. (2008) avess per exempel il ''Great Miami Hurricane'' dal 1926 – cun ina populaziun a la riva sco oz – chaschunà in donn da 140–157 milliardas dollars (il dubel dal hurican ''Katrina'' da l’onn 2005).&lt;ref name=&quot;Pielke2008&quot;&gt;Roger A. Pielke, Jr. ''et al.'' (2008): ''Normalized Hurricane Damage in the United States: 1900–2005.'' En: ''Natural Hazards Review'', tom 9, nr. 1, p. 29–42&lt;/ref&gt; Ad in sumegliant resultat vegn in studi da Brooks e Doswell (2001) ch’ha intercurì l’intensitad da tornados.&lt;ref name=&quot;BrooksDoswell2001&quot;&gt;Harold E. Brooks und Charles A. Doswell III: ''Normalized Damage from Major Tornadoes in the United States: 1890–1999.'' En: ''Weather and Forecasting'', tom 16, nr. 1 (favrer 2001), p. 168–176&lt;/ref&gt; In studi da Knutson et al. (2008) prognostitgescha a lunga vista ina reducziun da l’intensitad da huricans tar in stgaudament global cuntinuant.&lt;ref name=&quot;Knutson2008&quot;&gt;Thomas R. Knutson et al. (2008): ''Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions''. En: ''Nature Geoscience'' 1, p. 359–364&lt;/ref&gt; 
* Las consequenzas economicas èn tenor valitaziuns actualas considerablas. L’Institut tudestg per la perscrutaziun d’economia (''Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung'') stima ch’ina midada dal clima cuntinuanta fin l’onn 2050 possia chaschunar a l’economia publica custs da fin 200 billiuns US-dollars (ma questa stimaziun cumpiglia grondas intschertezzas).&lt;ref name=&quot;Kemfert/Praetorius 2005&quot;&gt;Kaemfert, Claudia und Barbara Praetorius (2005): ''Die ökonomischen Kosten des Klimawandels und der Klimapolitik'', en: DIW, ''Vierteljahreshefte zur Wirtschaftsforschung'' 74, 2/2005, p. 133–136 [https://web.archive.org/web/20070927011509/http://www.diw.de/deutsch/produkte/publikationen/vierteljahrshefte/docs/paypapers/diw_vjh_05-2-1.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Il 2006 ha la regenza britannica publitgà il [[rapport da Stern]]. Quel inditgescha ils donns spetgads entras la midada dal clima fin l’onn 2100 cun cifras tranter 5&amp;nbsp;% e 20&amp;nbsp;% da la prestaziun economica globala. Mesiras da prevenziun efficazias (oravant tut la reducziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) custassan percunter strusch 1&amp;nbsp;% dal PNB (product naziunal brut) mundial ed èn evidentamain pli economicas che da reparar donns da malauras. (Ins sto dentant considerar ch’i po era dar auras extremas sco huricans ch’effectueschan ina reducziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.) Dus onns suenter la publicaziun ha Stern manegià che las indicaziuns davart la concentraziun tolerabla da gas da serra sajan stadas memia optimisticas e ch’ina reducziun massiva da quellas saja necessaria. Consequentamain sajan ils custs da prevenziun ca. duas giadas uschè auts sco calculads dad el.&lt;ref&gt;Juliette Jowit e Patrick Wintour: [http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/26/climatechange.scienceofclimatechange ''Cost of tackling global climate change has doubled, warns Stern''], ''The Guardian'', 26 zercladur 2008.&lt;/ref&gt; Tenor l’opiniun d’auters economs èn las valitaziuns da Stern davart ils donns spetgads entras la midada dal clima memia pessimistas.&lt;ref name=&quot;Carter et al. 2006&quot;&gt;Robert M. Carter, C. R. de Freitas, Indur M. Goklany, David Holland, Richard S. Lindzen, Ian Byatt, Ian Castles, Indur M. Goklany, David Henderson, Nigel Lawson, Ross McKitrick, Julian Morris, Alan Peacock, Colin Robinson, Robert Skidelsky (2006): ''The Stern Review: A Dual Critique'', en: ''World Economics'', tom 7, nr. 4, october–december 2006 [https://web.archive.org/web/20090713123021/http://www.staff.livjm.ac.uk/spsbpeis/WE-STERN.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin L. Weitzman (2007): ''A Review of the Stern Review on the Economics of Climate Change''. En: ''Journal of Economic Literature'' 45 (3), p. 703-724.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William D. Nordhaus: ''A Review of the Stern Review on the Economics of Global Warming'' (02-05-2007), proxim, ''Journal of Economic Literature'' [https://web.archive.org/web/20091122142013/http://nordhaus.econ.yale.edu/stern_050307.pdf online]&lt;/ref&gt; Fitg gravant saja che Stern haja calculà ils custs da prevenziun be fin l’onn 2050, la summa dals donns dentant fin il 2100.&lt;ref&gt;Richard S. J. Tol &amp; Gary W. Yohe: ''World Economics Journal'' 2006. [http://www.mi.uni-hamburg.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM551.pdf online]&lt;/ref&gt; Auters economs sustegnan però ils resultats dal rapport da Stern&lt;ref name=&quot;John Quiggin 2006&quot;&gt;John Quiggin (2006): ''Stern and the critics on discounting'', 20 da december, [https://web.archive.org/web/20110127222724/http://johnquiggin.com/wp-content/uploads/2006/12/sternreviewed06121.pdf online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081223113442/http://www.aussmc.org/Stern_Review.php ''Australian Science Media Center'': ''Stern Review on the Economics of Climate Change – Australian climate change experts react''] dals 31 d’october 2006&lt;/ref&gt; e rinfatschan tranter auter als critichers da guardar las funtaunas be en moda selectiva e defurmanta.&lt;ref name=&quot;Simmonds und Steffen 2007&quot;&gt;Ian Simmonds und Will Steffen (2007): ''Response to ‹The Stern Review: A Dual Critique—Part I: The Science›'', en: World Economics, tom 8, p. 133–141, [https://web.archive.org/web/20130602073657/http://www.world-economics-journal.com/Contents/ArticleOverview.aspx?ID=287 online]&lt;/ref&gt; 

Las ristgas per ils ecosistems sin la Terra creschan considerablamain cun il grad da la temperatura auzada. Tenor in studi da William Hare da l’Institut da Potsdam per perscrutaziun da consequenzas dal clima èn las ristgas relativamain pitschnas tar in stgaudament da sut 1&amp;nbsp;°C, per sistems ecologics sensibels dentant gia betg da negliger. Tranter 1&amp;nbsp;°C e 2&amp;nbsp;°C stgaudament datti ristgas signifitgantas e sin plaun regiunal bainduras substanzialas. In stgaudament sur 2&amp;nbsp;°C cuntegna ristgas elevadas per l’extincziun da bleras spezias d’animals e da plantas, dals quals ils abitadis na correspundan betg pli a lur pretensiuns. Questas spezias vegnan stgatschadas u pon perfin murir or, sch’ellas na pon betg suandar las zonas ecologicas che sa spostan geograficamain.&lt;ref name=&quot;Hare 2003&quot;&gt;Hare, William (2003): ''Assessment of Knowledge on Impacts of Climate Change – Contribution to the Specification of Art. 2 of the UNFCCC.'' Expertisa externa per il parairi spezial dal Cussegl consultativ da la regenza federala tudestga per midadas da l’ambient globalas ''Welt im Wandel: Über Kioto hinausdenken. Klimaschutzstrategien für das 21. Jahrhundert'' [https://web.archive.org/web/20071213092330/http://www.wbgu.de/wbgu_sn2003_ex01.pdf (PDF, 1,7 MB)]&lt;/ref&gt; Autras spezias pon percunter sa derasar meglier sche la temperatura crescha. Tar in stgaudament da sur 3&amp;nbsp;°C spetga Hare perfin in collaps total da sistems ecologics, crisas da fom e d’aua pli frequentas e gravantas sco er ulteriurs donns socioeconomics, oravant tut en ils [[pajais en svilup]].&lt;ref name=&quot;Hare 2005&quot;&gt;Hare, William (2005): ''Relationship between increases in global mean temperature and impacts on ecosystems, food production, water and socio-economic systems'' [https://web.archive.org/web/20070928093518/http://www.stabilisation2005.com/58_Bill_Hare.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Segund in studi da la ''York University'' pudess l’auzament da la temperatura globala spetgà effectuar la mort da massas; passa 50&amp;nbsp;% da las spezias d’animals e da plantas fissan victimas.&lt;ref name=&quot;Mayhew et al. 2007&quot;&gt;Peter J. Mayhew, Gareth B. Jenkins, Timothy G. Benton (2007): ''A long-term association between global temperature and biodiversity, origination and extinction in the fossil record'', en: ''Proceedings of The Royal Society B''&lt;/ref&gt;

Il stgaudament global na sto betg sfurzadamain sa sviluppar en moda successiva, mabain po era progredir andetgamain. Era sche quest scenari vegn valità sco fitg nunprobabel, po la midada dal clima midar ils currents da la mar ed uschia tschessentar il [[current da l’Atlantic dal Nord]] che furma in bratsch dal [[Current dal Golf]]. La consequenza fiss ina fradaglia massiva en l’entira Europa dal Vest e dal Nord. Sch’il clima sa stgauda vinavant, pudessan er auters currents oceanics sa midar cun il temp, cun consequenzas vastas per la bilantscha d’energia globala. Questa supposiziun da [[worst-case]] è stada in tema d’in studi dal ministeri da defensiun dals Stadis Unids dal 2003. Quest studi è partì da midadas politicas massivas en consequenza d’in tal svilup.&lt;ref name=&quot;Schwartz/Randall 2003&quot;&gt;Schwartz, Peter und Doug Randall (2003): ''An Abrupt Climate Change Scenario and Its Implications for United States National Security'', studi sin incumbensa dal ministeri da defensiun US-american [https://web.archive.org/web/20081207190958/http://www.greenpeace.org/raw/content/international/press/reports/an-abrupt-climate-change-scena.pdf (PDF, 0,9 MB)]&lt;/ref&gt; Tenor in studi publitgà l’entschatta dal 2008 ha il stgaudament percunter effectuà dapi l’ultima epoca glaziala in rinforzament da la circulaziun oceanica. In ulteriur stgaudament da las stresas da mez da l’atmosfera en connex cun il stgaudament global manass ad in rinforzament supplementar dals currents da la mar.&lt;ref name=&quot;Toggweiler 2008&quot;&gt;J. R. Toggweiler, Joellen Russell, ''Ocean circulation in a warming climate'', ''Nature'' 451, 286-288, 17 da schaner&lt;/ref&gt;

== Protecziun dal clima ==
=== Mesiras politicas ===
La dimensiun da las consequenzas pussaivlas dal stgaudament global maina a la dumonda, co che quellas pon vegnir evitadas u almain mitigiadas. Il cunfin tranter ina midada dal clima ‹tolerabla› ed ina ‹privlusa› vegn per exempel inditgà da l’[[Uniun europeica]] cun in stgaudament da maximalmain 2&amp;nbsp;°C. Er il Cussegl consultativ scientific da la regenza federala tudestga per midadas da l’ambient globalas (WBGU – ''Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen'') cusseglia da limitar il stgaudament a maximalmain 2&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;WBGU 2003&quot;&gt;WBGU (2003): ''Über Kyōto hinaus denken – Klimaschutzstrategien für das 21. Jahrhundert.'', Parairi spezial per la Regenza federala tudestga [https://web.archive.org/web/20090124103003/http://www.wbgu.de/wbgu_sn2003.pdf (PDF, 1,7 MB)]&lt;/ref&gt; Fin la mesadad dal 21avel tschientaner stuess la svapur da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; vegnir reducida per ca. 80 fin 90&amp;nbsp;% visavi las valurs dal 2005 per che la concentraziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; na creschia betg sur 450ppm.&lt;ref name=&quot;Weaver et al. 2007&quot;&gt;Weaver, A. J., K. Zickfeld, A. Montenegro, e M. Eby (2007): ''Long term climate implications of 2050 emission reduction targets'', en: ''Geophysical Research Letters'', [https://web.archive.org/web/20090101140003/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2007GL031018.shtml online]&lt;/ref&gt; Fin ussa creschan dentant las emissiuns globalas da gas da serra vinavant enstagl da sa sbassar. &lt;br /&gt; 
[[Datoteca:Windkraftanlagen_Dänemark_gross.jpg|thumb|left|Implants d’energia sco qua a la riva danaisa valan sco part impurtanta da la protecziun dal clima cun [[energia regenerabla|energias regenerablas]]]]
Sin plaun global, regiunal e local èn nundumbraivlas mesiras per la protecziun dal clima pussaivlas e per part gia decididas. A vista globala furman la Convenziun da basa davart ils midaments dal clima (UNFCCC – ''United Nations Framework Convention on Climate Change'') da las [[Naziuns unidas]] (UN) ed il [[Protocol da Kyoto]] ch’è collià cun quella cunvegnas obligantas tenor il dretg internaziunal public. La Convenziun da basa davart ils midaments dal clima è vegnida deliberada l’onn 1992 a [[New York City]] e suttascritta da la gronda part dals stadis en rom da la Conferenza da las Naziuns unidas per ambient e svilup ([[UNCED]] – ''United Nations Conference on Environment and Development'') a [[Rio de Janeiro]]. Tenor la Convenziun da basa vala da nov il princip che la cuminanza dals stadis stoppia reagir era senza mussaments exacts areguard la dimensiun da la periclitaziun da l’ambient. A la conferenza da Rio è era l’[[Agenda 21]] vegnida deliberada che furma dapi lura la basa per bleras mesiras da protecziun localas. 

Ils stadis da contract da la Convenziun generala s’inscuntran annualmain a la conferenza da clima da l’UN. La pli enconuschenta da quellas conferenzas ha gì lieu il 1997 a Kyoto en il Giapun. En il Protocol da Kyoto è la reducziun da las emissiuns da gas da serra da tut ils stadis industrialisads vegnida fixada. Insaquants stadis han perfin survegnì il dretg d’augmentar levamain lur emissiuns. Il Protocol da Kyoto è vegnì ratifitgà da bunamain tut ils stadis cun excepziun dals Stadis Unids da l’America e da l’Australia. Ord vista da la protecziun dal clima cuntegna il Protocol be reducziuns pitschnas ed insuffizientas che tanschan ultra da quai be fin l’onn 2012. In’ulteriura conferenza impurtanta ha gì lieu l’onn 2009 a Kopenhagen. Il medem onn èn ils schefs da las regenzas d’impurtants stadis industrials sa cunvegnids da vulair limitar il stgaudament global a maximalmain 2&amp;nbsp;°C.

=== Pussaivladads tecnicas ed individualas ===
Sper las pussaivladads politicas existan sin plaun tecnic in grond dumber d’opziuns per reducir las emissiuns da gas da serra. Uschia pudess ins gia realisar cun ils meds d’oz ina protecziun dal clima efficazia.&lt;ref name=&quot;Pacala/Solow 2004&quot;&gt;Pacala, Stephen e Robert Socolow (2004): ''Stabilization Wedges: Solving the Climate Problem for the Next 50 Years with Current Technologies'', en: ''Science'' 305, 14 d’avust, p. 968–972 [https://web.archive.org/web/20170114071345/http://fire.pppl.gov/energy_socolow_081304.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Ina rolla impurtanta giogan qua spezialmain las [[energia regenerabla|energias regenerablas]].&lt;ref name=&quot;NEF 2005&quot;&gt;''New Economics Foundation'' (2005): ''Mirage and oasis. Energy choices in an age of global warming'', London [https://web.archive.org/web/20071031121520/http://www.neweconomics.org/gen/uploads/sewyo355prhbgunpscr51d2w29062005080838.pdf (PDF, 1,2 MB)]&lt;/ref&gt; Las difficultads existentas ed oravant tut ils custs d’ina tala strategia d’evitaziun frainan fin ussa las investiziuns necessarias. Da l’autra vart han ins stimà ch’ina protecziun dal clima totala custass pli pauc che 1&amp;nbsp;% dal product social brut mundial (mira survart).&lt;ref name=&quot;Leggett 2006&quot;&gt; Leggett, Mark (2006): ''An indicative costed plan for the mitigation of global risks'', en: ''Futures'' 38, tom 7, p. 778–809&lt;/ref&gt;&lt;ref name&quot;Edenhofer 2006&quot;&gt;O. Edenhofer, K. Lessmann, C. Kemfert, M. Grubb, J. Köhler (2006): ''Induced Technological Change: Exploring its Implications for the Economics of Atmospheric Stabilization. Synthesis Report from the Innovation Modeling Comparison Project'', en: ''The Energy Journal'' [https://web.archive.org/web/20071031121520/http://www.econ.cam.ac.uk/research/imcp/synthesisreport.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt;

Ultra da quai existan pussaivladads da prestar insatge per la protecziun dal clima cun midar il depurtament individual e la moda da consumar. Tar quellas mesiras s’audan per exempel:
* reducir il consum d’energia cun sa depurtar a moda pli spargnusa u cun utilisar apparats pli efficazis
* duvrar meds da transport ecologics
* cumprar products da l’atgna regiun, quai ch’evitescha lungs viadis da transport cun bleras emissiuns
* scursanir la chadaina da nutriment cun consumar aliments vegetals enstagl d’aliments animalics
* investir er en il champ privat en purtaders d’energia regenerabels.

== Perscrutaziun dal clima ==
La perscrutaziun dal clima cumpiglia l’observaziun en champagna e l’evaluaziun da datas climatologicas (mesirar temperaturas, datas da precipitaziun, maletgs da satellit, nuschegls da sondagi da glatsch, analisar il depurtament da viandar da diversas spezias d’animals e bler auter). Blers pensan ch’il stgaudament global saja vegnì eruì da models da computer, ma en vardad furman las datas rimnadas en la champagna il coc da la savida davart la midada dal clima.

=== Istorgia da la scienza davart il stgaudament global ===
[[Datoteca:Arrhenius.jpg|thumb|180px|left|[[Svante Arrhenius]], in dals piuniers en l’istorgia da la scienza davart il stgaudament global]]
Ina descripziun da l’istorgia da la scienza davart il stgaudament global chatt’ins tar Spencer R. Weart, directur dal ''Center for History of Physics'' en ils Stadis Unids da l’America.&lt;ref name=&quot;Weart 2003&quot;&gt;Weart, Spencer (2003): ''The Discovery of Global Warming'', guarda [https://web.archive.org/web/20120305145343/http://www.aip.org/history/climate/index.html online]&lt;/ref&gt; Tenor el ha probablamain [[Jean Baptiste Joseph Fourier]] (1768–1830), in matematicher e fisicher franzos, ‹fundà› la perscrutaziun dal stgaudament global. El ha numnadamain scuvert l’onn 1824 l’effect da serra. John Tyndall, in fisicher britannic, ha pudì trair a niz las lavurs da Fourier ed ha identifitgà l’onn 1862 ils gas responsabels per quest effect – oravant tut vapur d’aua e dioxid carbonic. Passa trenta onns pli tard, l’onn 1896, ha il scienzià svedais [[Svante Arrhenius]] (1859–1927) publitgà sco emprim la teoria che la concentraziun da dioxid carbonic en l’atmosfera possia augmentar sur lung temp la temperatura sin la Terra.&lt;ref name=&quot;Arrhenius 1896&quot;&gt;Arrhenius, Svante (1896): ''On the Influence of Carbonic Acid in the Air upon the Temperature of the Ground'', en: ''Philosophical Magazine and Journal of Science'', tom 41, p. 239–276 [https://web.archive.org/web/20141006232634/http://www.globalwarmingart.com/images/1/18/Arrhenius.pdf (PDF, 8 MB)]&lt;/ref&gt; 

Ils onns 1930 han intgins scienzads dals Stadis Unids remartgà che las temperaturas en lur regiun eran s’auzadas en ils decennis passads. Cun excepziun da singulas vuschs è quest fatg dentant vegnì taxà sco fenomen natiral. Il climatolog tudestg Hermann Flohn è stà l’emprim scienzià en Germania ch’ha rendì attent a la midada dal clima sin basa da datas empiricas. Flohn ha abilità en la Germania naziunalsocialistica e publitgà il 1941 ses emprim artitgel davart il stgaudament global, ‹L’activitad da l’uman sco factur dal clima› – ''Die Tätigkeit des Menschen als Klimafaktor'' en la ''Zeitschrift für Erdkunde''. La fin dals onns 1950 è vegnì demussà per l’emprima giada che dioxid carbonic producì artifizialmain possia sa concentrar en l’atmosfera. En quest reguard ha l’American Roger Revelle prestà lavur da piunier sco directur da la ''Scripps Institution of Oceanography''. Charles David Keeling (1928–2005), medemamain emploià tar quell’instituziun, ha ascendì il 1958 il culm [[Mauna Loa]] a [[Hawai]] (Big Island) ed ha cumenzà là cun mesiraziuns regularas da la cumpart da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en l’atmosfera. El ha constatà ina cumpart da dioxid carbonic ch’oscillescha per ca. 5ppm CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en il decurs d’in onn. Quest fenomen è da manar enavos sin la vegetaziun da las grondas surfatschas da l’emisfera dal nord che crescha la primavaira. Malgrà las fluctuaziuns èsi bain spert stà cler che la cumpart totala dal gas da serra en l’atmosfera crescha cuntinuadamain. Omadus fenomens èn bain visibels en la curva da Keeling, denominada tenor ses inventader. Tipic per la curva è il muster da ziczac regular che mussa ensi.
[[Datoteca:Mauna Loa CO2 monthly mean concentration.svg|thumb|right|La curva da Keeling cun las valurs mesiradas dal dioxid carbonic en l’atmosfera]]
Cun l’appariziun dal moviment ecologic ils onns 1970 è il stgaudament global era daventà enconuschent ad in public pli vast. Tranter ils onns 1940 e 1970 era la Terra sa sfradentada, uschia ch’ils meds da massa han per part rapportà davart l’uschenumnada [[sfradentada globala]]. En la scienza eran ins dentant gia lura da l’opiniun che la [[stgirentada globala]] chaschunada tras la polluziun da l’aria saja responsabla per la sfradentada. 

Il proxim pass decisiv è stà collià cun il svilup dal computer. Ins ha scrit emprims programs per furmar models dal clima e quels han cumenzà a simular l’effect d’ina concentraziun da CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; augmentada en l’atmosfera. Il 1988, fin lura l’onn il pli chaud dapi las registraziuns, ha la cuminanza dals stadis internaziunala la finala endrizzà in gremi scientific che duai analisar sistematicamain ils effects da las activitads umanas sin il clima: l’''Intergovernmental Panel on Climate Change'' (IPCC).

=== L’‹Intergovernmental Panel on Climate Change› ===
L’activitad principala da l’IPCC è d’edir rapports scientifics per mauns da las regenzas incumbensadras. Per quests rapports vegnan mintgamai examinadas e resumadas pliras millis contribuziuns scientificas. L’ultima resumaziun, il [[quart rapport d’evaluaziun da l’IPCC]], è vegnida publitgada l’onn 2007. Il proxim rapport è previs per il 2013. 

{| class=&quot;prettytable float-left&quot; width=&quot;150&quot;
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#B3B7FF&quot; |Ils quatter scenaris&lt;ref&gt;Sa basond sin: [https://web.archive.org/web/20071031121520/http://www.usf.uni-kassel.de/waves/vorl_endbericht/3_szenarien.pdf Petra Döll, Dagmar Fuhr, Joachim Herfort, Annekathrin Jaeger, Andreas Printz, Susanne Voerkelius: ''Wasserverfügbarkeit sowie ökologische, klimatische und sozioökonomische Wechselwirkungen im semiariden Nordosten Brasiliens'' ,''Verbundprojekt'' WAVES, rapport da l’emprima fasa principala, gruppa da scenaris, scenaris dal svilup futur a Piauí e Ceará, 15-2-2000, PDF-Datei (932 kB), pagina 17]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WBGU2003&quot;&gt;Cumpareglia ''Grundannahmen der SRES-Szenarien'', pagina 106ss., en: [http://www.wbgu.de/wbgu_jg2003.pdf WBGU (''Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen''): ''Welt im Wandel: Energiewende zur Nachhaltigkeit'', 21 da mars 2003 (datoteca PDF, ca. 3,9 MB)]&lt;/ref&gt; dal ''Fourth Assessment Report'' da l’IPCC e l’auzament da la temperatura media globala prognostitgà fin il 2100
|-
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html AR4]&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|orientà a l’economia&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(orientà&amp;nbsp;economicamain)&lt;/small&gt;
|orientà a l’ambient&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(orientà&amp;nbsp;ecologicamain)&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;middle&quot;
|globalisaziun &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(mund&amp;nbsp;omogen)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |'''A1'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(gronda creschientscha)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(gruppas: A1T/A1B/A1Fl)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''1,4–6,4&amp;nbsp;°C'''
| align=&quot;center&quot; | '''B1'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(durabilitad globala)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&amp;nbsp; &lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''1,1–2,9&amp;nbsp;°C'''
|- valign=&quot;middle&quot;
|regiunalisaziun&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(mund&amp;nbsp;eterogen)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''A2'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(svilup economic regiunal)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''2,0–5,4&amp;nbsp;°C'''
| align=&quot;center&quot; | '''B2'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(durabilitad regiunala)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''1,4–3,8&amp;nbsp;°C'''
|}

Ils rapports pon vegnir considerads sco ina represchentaziun d’ina posiziun da consens entaifer la climatologia, cunquai ch’els prendan ensemen tut ils resultats e las infurmaziuns relevantas or da publicaziuns dal fatg. Quest consens exemplifitgescha er in essai da Naomi Oreskes, professuressa per istorgia e studis da scienza a San Diego. Tenor ella na chatt’ins en nagin dals 928 abstracts or d’ina banca da datas scientifica cun il chavazzin ''global climate change'' in text che cuntraschess fundamentalmain a las tesas da l’IPCC.&lt;ref name=&quot;Oreskes 2004&quot;/&gt; Il ferm consens è er daventà evident l’onn 2005 en ina posiziun communabla da las academias naziunalas da las scienzas da tut il pajais da [[G8]] sco era da l’India, da la Brasilia e da la China ch’al confirmeschan cleramain.&lt;ref name=&quot;Scientific Academies 2005&quot;/&gt;

En il quart rapport da l’IPCC vegn prognostitgà fin il 2100 in auzament da la temperatura d’aria datiers al plaun da 1,1&amp;nbsp;°C fin 6,4&amp;nbsp;°C ed in auzament dal livel da la mar da 0,19&amp;nbsp;m fin 0,58&amp;nbsp;m. Il motiv principal per il stgaudament da la Terra èn cun ina probabilitad da passa 90&amp;nbsp;% ‹fitg probablamain› las emissiuns umanas da gas da serra. L’IPCC resguarda era las consequenzas per la civilisaziun chaschunadas da la midada dal clima e cumpareglia ils custs da las consequenzas spetgadas cun ils custs da las mesiras proponidas. Las calculaziuns da l’IPCC dal stgaudament probabel futur sa basan sin divers models da clima. Totalmain èn vegnidas fatgas 400 simulaziun calculadas dal computer. Tut tenor las supposiziuns da basa resultan differentas massas da gas da serra ed [[aerosol]]s che vegnan producids da l’uman. Las datas resguardan era las prognosas da models economics. 

=== Model da clima ===
[[Datoteca: GCM temp anomalies 3 2000 German.svg|thumb|Resultats da dus models da clima da test, elavurads per il 20avel tschientaner]]
[[Datoteca:CPDN-Client.png|thumb|In model da clima dal project ''[[ClimatePrediction.net]]'']]

Cunquai ch’in mund da reserva ans manca per far experiments reals, vegnan utilisads models da computer fitg raffinads per calcular il clima global dal futur. Quels fan diever da ‹super-computers› ordvart efficazis per modellar il clima en in temp cunvegnent. Auter proceda il project ''[[ClimatePrediction.net]]'' che recurra al model da la [[calculaziun distribuida]] (u calculaziun decentralisada). Quest model dovra la capacitad da calcular betg nizzegiada sin dieschmillis da computers per pussibilitar uschè blers percurs da models da clima sco pussaivel. 

Pervia da la cumplexitad dal sistem dal clima è la calculaziun cun agid da models liada a grondas intschertezzas. Ma la modellaziun dal clima sa sviluppa cuntinuadamain.&lt;ref name=&quot;mcguffie 2001&quot;&gt;McGuffie, K. und A. Henderson-Sellers (2001): ''Forty Years of Numerical Climate Modelling'', en: ''International Journal of Climatology'', tom 21 [http://www.pik-potsdam.de/~stefan/Lectures/modellierung/mcguffie+henderson-s-01.pdf (PDF)]&lt;/ref&gt; Per cumprovar quai èn differents models da clima vegnids duvrads per reproducir il decurs istoric dal clima en il decurs dal 20avel tschientaner. Damai ch’ils resultats èn stads vaira corrects, pon era las prognosas per il 21avel tschientaner vegnir considerads sco plausiblas. 

Sper ils gas da serra en l’atmosfera vegnan resguardads en ils models da clima spezialmain aerosols, nivels, l’ozon ed effects vicendaivels cun ils oceans sco era l’influenza da midadas solaras. En pli vegn prendì resguard sin las stagiuns u la midada da di e notg e sin ulteriurs elements climatics sco per exempel [[erupziun dal vulcan|erupziuns da vulcans]], undas da chaliras u [[El Niño]]s (midadas da la temperatura en las mars). En ina retschertga fatga il 2006 tranter 133 perscrutaders dal clima tudestgs han 17&amp;nbsp;% inditgà che las premissas empiricas e teoreticas per calcular il clima sajan ‹oz gia accumplidas›. 67&amp;nbsp;% eran da l’avis che las premissas ‹na sajan anc betg accumpliblas, ma realisablas en il futur›. Be 8&amp;nbsp;% dals perscrutaders eran da l’avis che questa finamira saja ‹da principi betg realisabla› ed ils 8&amp;nbsp;% restants n’avevan nagin’opiniun en chaussa.&lt;ref name=&quot;kepplinger 2008&quot; /&gt; Sin l’entir mund vegn retschertgà intensivamain per optimar ils models da clima. 

== Annotaziuns ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:1&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

== Litteratura ==
* Kirstin Dow e Thomas E. Downing: ''Weltatlas des Klimawandels - Karten und Fakten zur globalen Erwärmung''. Europäische Verlagsanstalt (eva) 2007, ISBN 978-3-434-50610-2
* Hartmut Grassl: ''Wetterkatastrophen und Klimawandel. Sind wir noch zu retten?'' Pg Verlag, München 2005, ISBN 3-937624-80-5
* Intergovernmental Panel on Climate Change: ''Climate Change 2007.'' [[Quart rapport d’evaluaziun da l’IPPC]], rapports da la gruppa da lavur 1: [http://www.ipcc.ch/ipccreports/ar4-wg1.htm ''The Physical Science Basis''], da la gruppa da lavur 2: [https://web.archive.org/web/20071211152540/http://www.ipcc.ch/ipccreports/ar4-wg2.htm ''Impacts, Adaptation and Vulnerability''], e da la gruppa da lavur 3: [https://web.archive.org/web/20080429011012/http://www.ipcc.ch/ipccreports/ar4-wg3.htm ''Mitigation of Climate Change''] (englisch)
* Bjørn Lomborg: ''Cool it! Warum wir trotz Klimawandels einen kühlen Kopf bewahren sollten.'' München, Dt. Verl.-Anst. 2008, ISBN 978-3-421-04353-5
* ''[[Le Monde diplomatique]]'': ''Atlas der Globalisierung spezial: Klima''. taz, Berlin 2008, ISBN 978-3-937683-16-4
* Hermann Ott e Heinrich-Böll-Stiftung: ''Wege aus der Klimafalle''. oekom Verlag 2007, ISBN 978-3-86581-088-5
* Stefan Rahmstorf e Hans Joachim Schellnhuber: ''Der Klimawandel''. Beck, München 2006, ISBN 3-406-50866-9
* Hans Joachim Schellnhuber, W. Cramer, N. Nakicenovic, T. Wigley, G. Yohe (ed.): ''[https://web.archive.org/web/20090720034857/http://www.defra.gov.uk/environment/climatechange/research/dangerous-cc/index.htm Avoiding Dangerous Climate Change.]'' Cambridge University Press, Cambridge 2006, ISBN 0-521-86471-2 (englais)
* Christian D. Schönwiese: ''Klimatologie''. Ulmer, Stuttgart 2003 (2. ediziun), ISBN 3-8252-1793-0

== Colliaziuns ==
* [http://www.ipcc.ch/ Pagina da l’IPCC] e ses [https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html quart rapport d’evaluaziun] (englais)
* [http://www.bpb.de/klimawandel/ Dossier da la midada dal clima sin bpb.de]
* [https://web.archive.org/web/20090101170714/http://www.hamburger-bildungsserver.de/welcome.phtml?unten=/klima/ipcc2007 Hamburger-bildungsserver.de]: rimnada da material tar il tema clima – sa basond sin resultats dal quart rapport da l’IPCC 2007
* [http://www.agenda21-treffpunkt.de/lexikon/klimawandel.htm Agenda 21]: lexicon davart la midada dal clima, il stgaudament dal clima e l’istorgia dal clima
* [https://web.archive.org/web/20120305145343/http://www.aip.org/history/climate/index.html Spencer Weart: ''The Discovery of Global Warming''], istorgia da la scienza davart la midada dal clima antropogena (englais)
* [http://www.realclimate.org/ RealClimate.org] – blog d’intgins climatologs per commentar la discussiun actuala (englais)
* [https://web.archive.org/web/20110716073547/http://cdiac.ornl.gov/pns/current_ghg.html Current Greenhouse Gas Concentrations] – pagina actualisada regularmain cun valurs da concentraziuns da gas da serra (englais)

=== Instituziuns da perscrutaziun ===
* [http://www.pik-potsdam.de/index_html/?set_language=de Institut da Potsdam per la perscrutaziun dal clima]
* [http://www.awi.de/de Institut Alfred Wegener per perscrutaziun polara e maritima]
* [http://www.wbgu.de/ Cussegl consultativ da la regenza federala tudestga per midadas da l’ambient globalas – ''Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen'' (WBGU)]
* [https://web.archive.org/web/20060927085623/http://www.wupperinst.org/Seiten/home1.html Institut da Wuppertal per clima, ambient ed energia] – institut da perscrutaziun cun blers studis davart la politica da clima naziunala ed internaziunala
* [https://web.archive.org/web/20081220051335/http://www.umweltbundesamt.de/klimaschutz/index.htm Uffizi federal tudestg da l’ambient: ''Portal Klimaschutz'']
* [http://www.proclim.ch/ Proclim] – portal svizzer per perscrutaziun dal clima 
* [https://web.archive.org/web/20081208094615/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/climate_change.html ''NASA Goddard Space Flight Center'': ''Climate Change Resource Reel''] (englais)

=== Meds da massa ===
* [https://web.archive.org/web/20070701125244/http://www.netzeitung.de/servlets/page?section=1004 Netzeitung.de ''Spezial: Klimawandel'']
* [https://web.archive.org/web/20081206043036/http://www.zeit.de/wissen/klima/forschung ''Die Zeit'': ''Klima, Wetter und Energie'']
* [http://www.spiegel.de/wissenschaft/0,1518,k-6214,00.html ''Spiegel online'': ''Wissenschaft &gt; Klimawandel'']
* [http://themenschwerpunkt.orf.at/?story=5 ''ORF Themenschwerpunkt Klimawandel'']
* [http://www.faz.net/Klimawandel FAZ.net ''Wissen'': ''Klima im Wandel'']
* [https://web.archive.org/web/20090125065617/http://avinus-magazin.eu/html/steiner__achim_-_jimenez__08_0.html Intervista cun il schef da l’UNEP, Achim Steiner]

[[Categoria:Scienzas]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Terra)]]

{{Artitgel 1000|+30}}</text>
      <sha1>pqpmhjxvbpcwudv5wzeysvqthn2lfnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Concepción</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9406</id>
    <revision>
      <id>174965</id>
      <parentid>169660</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4486" sha1="kur1ybjlq5ehtcxjmbuv7csqj9jpds6" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;300&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Concepción
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff;&quot; | [[Datoteca:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg|100px|]]  [[Datoteca:Flag of Concepcion, Chile.svg|130px|]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff;&quot; |'''La Vopna e la Bandiera da la Citad di Concepción'''
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fff;&quot; | [[Datoteca:Comuna de Concepción.svg|290px]]&lt;br /&gt;''Charta da la Regiun de l'Bio-Bío, la Comuna di Concepción cun colur pli stgir''&lt;br /&gt;
|-
| '''Regiun''' || [[VIII Regiun de l'Bio-Bío]]
|-
|'''Provinza''' || [[Provinza di Concepción]]
|-
| '''Surfatscha''' || 221,6&amp;nbsp;km² 
|-
| '''Abitants''' || 261.061
|-
| '''Autezza''' || 12 m.s.m.
|-
| '''Spessezza''' || 975,0&amp;nbsp;ab./km²
|-
| '''Burgamester''' || [[Álvaro Ortiz]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Municipalidad de Concepción] Visita als 11. mai 2014. &lt;code&gt;{es}&lt;/code&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| '''Website''' || [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ www.concepcion.cl]
|}&lt;noinclude&gt;

'''Concepción''', cun num entir ''La Concepción de María Purísima del Nuevo Extremo'', è ina citad en il [[Chile]] cun 216'061 abitants ([[2002]]). 

Concepción è la chapitala da la VIII [[Región del Biobío|Regiun dal Biobío]]. Sia surfatscha importa 221,6 km². Grond Concepción (cumprenda [[Talcahuano]], [[San Pedro de la Paz]], [[Hualpén]], [[Chiguayante]], [[Penco]], [[Tomé]], [[Lota]], [[Coronel]], [[Hualqui]] e la Citad di Concepción) è cun 889'725 abitants (2002) la terz gronda regiun metropolitana dal [[Chile]], davos [[Santiago de Chile|Santiago]] e [[Valparaíso]]. La citad da Concepción è la 11avla gronda citad dal [[Chile]].

* Coordinatas: [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&amp;params=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22&quot; S 73° 03' 47&quot; W]

== Istorgia ==
La citad è vegnida fundada ils 5 d'october [[1550]] dal Spagnol [[Pedro de Valdivia]].

== Imagens ==
&lt;gallery perrow=4&gt;
File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Citads Schumellinas ==
* [[Datoteca:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Cascavel]], [[Brasilia]]
* [[Datoteca:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Bethlehem]], [[Palestina]]
* [[Datoteca:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Guayaquil]], [[Ecuador]]
* [[Datoteca:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Rosario, Santa Fe|Rosario]], [[Argentina]]
* [[Datoteca:Flag of Argentina.svg|20px]] [[La Plata]], [[Argentina]]
* [[Datoteca:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Auckland City|Auckland]], [[Nova Zelanda]]
* [[Datoteca:Flag of Bolivia.svg|20px]] [[Sucre]], [[Bolivia]]
* [[Datoteca:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Caracas]], [[Venezuela]]

== Indicaziuns da las funtanas ==
* Ida Stevenson Weldon Vernon (1969) ''Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile'', Greenwood Press
* John Milton Nickles, Marie Siegrist (1965) ''Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America'', Geological Society of America, v.28

== Colliaziuns estras ==
=== Liatura interiura ===
* [[Grond Concepción]]
=== Liatura exteriura ===
* {{Commons|Concepcion, Chile|Concepción}}
* [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Concepción municipality] &lt;code&gt;(es)&lt;/code&gt;
* [http://www.elsur.cl ''El Sur'', newspaper of Concepción] &lt;code&gt;(es)&lt;/code&gt;
* [https://web.archive.org/web/20141218153635/http://viveconce.cl/ ''Viveconce'', Event schedule of Concepción] &lt;code&gt;(es)&lt;/code&gt;
* [https://web.archive.org/web/20220122030023/http://www.8va.cl/ ''Octava'', Website directory] &lt;code&gt;(es)&lt;/code&gt;
* [https://web.archive.org/web/20190624134449/http://hello-chile.com/ ''HelloChile - Spanish tutoring and tourism in and around the city of Concepción'', Information in English about the Chilean life and places to visit] &lt;code&gt;(en)&lt;/code&gt;
* [http://www.welcomechile.com/concepcion/ Verano en Concepción] &lt;code&gt;(es)&lt;/code&gt;
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/130916/Concepcion Encyclopedia Britannica — Concepción] &lt;code&gt;(en)&lt;/code&gt;
=== Referenzas ===
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Chile]]
[[Categoria:Citads chilenas]]</text>
      <sha1>kur1ybjlq5ehtcxjmbuv7csqj9jpds6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Piemont</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10042</id>
    <revision>
      <id>174966</id>
      <parentid>158515</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T21:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="qglz8fc0oj7rqbchsq3hu7rird7xmoq" xml:space="preserve">[[Datoteca:Isola Bella 2.jpg|thumb|right|Isola Bella en il Lago Maggiore]]
[[Datoteca:Turin2006 Olympic Village.jpg|thumb|right|Sestriere – vitg olimpic]]
[[Datoteca:Turin_and_the_Alps.jpg|thumb|right|Vista panoramica da Turin en direcziun da las Alps]]
[[Datoteca:Turin_piazza_costello.JPG|thumb|right|Palazzo Reale a Turin]]
[[Datoteca:Trino.jpg|thumb|right|Cultivaziun da ris en la provinza Vercelli]]
[[Datoteca:BaroloCastello.jpg|thumb|right|Chastè e vitg da Barolo]]

Il '''Piemont''' u – pli da vegl – Piemunt ([[Lingua taliana|talian]] ''Piemonte'': ‹al pe dals culms›) è ina [[Regiuns talianas|regiun]] situada en il nordvest da l’[[Italia]]. Suenter la [[Sicilia]] furma il Piemont la regiun la pli gronda da l’Italia. Ella cumpiglia otg provinzas ([[Provinza d’Alessandria|Alessandria]], [[Provinza d’Asti|Asti]], [[Provinza da Biella|Biella]], [[Provinza da Cuneo|Cuneo]], [[Provinza da Novara|Novara]], [[Provinza da Turin|Turin]], [[Provinza da Verbano-Cusio-Ossola|Verbano-Cusio-Ossola]] e [[Provinza da Vercelli|Vercelli]]); lieu principal è [[Turin]].

== Geografia ==
Il Piemont cumpiglia ina surfatscha da bundant 25&amp;nbsp;000 kilometers quadrat e dumbra radund 4,4 milliuns abitants (situaziun dal 2010&lt;ref&gt;Tenor indicaziun da l’''Istituto Nazionale di Statistica'' dals 31 da december 2010.&lt;/ref&gt;). Istoricamain e geograficamain appartegna er la [[Val d’Aosta]], situada en il nordvest, al Piemont. Sco regiun autonoma cun statut spezial furma questa vallada dentant in’atgna unitad administrativa.
En il nord cunfinescha il Piemont cun la [[Svizra]] ([[Chantun Vallais|Vallais]] e [[Chantun Tessin|Tessin]]) ed en il vest cun la [[Frantscha]] (Rhône-Alpes / Provence-Alpes-Côte d’Azur). Las regiuns talianas cunfinantas èn – sper la Val d’Aosta – la [[Liguria]] situada en il sid, l’[[Emilia-Romagna]] en il sidost e la [[Lumbardia]] che furma il cunfin vers l’ost.

Topograficamain pon ins divider la regiun en trais parts: La regiun da las [[Alps]] giascha en il vest e nord dal Piemont. Ella cumpiglia las [[valladas occitanas]] ed ulteriuras vals alpinas enfin a la riva occidentala dal [[Lago Maggiore]].

En la [[planira dal Po]] sa chattan las grondas citads dal Piemont; qua vivan er las bleras persunas. La pli gronda e pli impurtanta citad dal Piemont è Turin. Ulteriuras citads cun funcziun da center èn [[Novara]], [[Alessandria]], [[Asti]] e [[Cuneo]].

Las collinas en il sidost da la regiun vegnan nizzegiadas en emprima lingia da l’agricultura e dal turissem; da qua derivan er ils conuschents vins dal Piemont (Barolo, Barbera, Barbaresco).

== Linguas ==
Lingua principala ed uffiziala è il [[Lingua taliana|talian]]. Dasperas discurran bleras persunas [[Lingua piemontaisa|piemontais]], en parts isoladas da las Alps occidentalas er [[Lingua occitana|occitan]] e [[Lingua franco-provenzala|franco-provenzal]]. En la Val d’Aosta autonoma furma il [[Lingua franzosa|franzos]] la lingua uffiziala; en la part sisum da la [[Val di Sesia]] èn plinavant sa mantegnidas restanzas dal [[Gualsers|dialect dals Gualsers]].

== Istorgia ==
L’istorgia da la regiun è colliada stretgamain cun la [[chasa Savoia]] che ha prendì possess in pau a la giada dal marchesat Piemont. A partir dal 18avel tschientaner furmavan la [[Sardegna]] ed il Piemont parts centralas dal ducadi savoiard.

En rom da las [[Guerras da coaliziun]] vers la fin dal 18avel tschientaner è il Piemont vegnì conquistà da las truppas da [[Napoleun Bonaparte]]. Durant bundant in decenni ha la regiun fatg part da la Republica Franzosa. Pir il 1814/1815 èn il Piemont, la [[Savoia]] e [[Nizza]] vegnids relaschads dal domini franzos e returnads en il reginavel sard-piemontais. Per prevegnir ad ulteriuras attatgas nà da la Frantscha è il reginavel restaurà s’allià cun la monarchia habsburgaisa sut il [[Klemens von Metternich|prinzi da Metternich]].

Ma la restauraziun n’è betg stada da lunga durada. Vers la mesadad dal 19avel tschientaner èn cumbattants piemontais sa mess a la testa dal moviment naziunal per l’independenza taliana. A partir dal 1847 hai dà adina dapli revoltas encunter ils Austriacs. L’onn 1859 han truppas piemontaisas e franzosas terrà definitivamain las truppas austriacas.

L’onn 1861 è il savoiard [[Victor Emanuel II]] daventà retg da l’Italia. Sinaquai è il sistem administrativ centralistic dal reginavel sard vegnì derasà en tut l’Italia. Uschia èn las instituziuns statalas da la Republica Taliana marcadas enfin oz da ragischs apparentamain piemontaisas. Ma quest sistem administrativ na funcziunava betg tuttina bain en tut las parts da l’Italia. Da qua derivan divers problems statals en il sid da l’Italia ch’è economicamain bler main sviluppà ch’il nord.

Cun la proclamaziun da la Republica Taliana l’onn 1946 ha la chasa savoiarda stuì abditgar. La constituziun taliana dal 1948 ha inizià in’emprima fasa da decentralisaziun. L’onn 1948 ha la Val d’Aosta obtegnì il statut d’autonomia. La regiun Piemont dad oz è naschida pir ils onns 1970. Durant ils radund tschient onns precedents aveva il sistem administrativ talian tenor model savoiard betg enconuschì ina unitad administrativa cun quel num.

Ils onns 1960 e 1970 è la regiun stada marcada da diversas tensiuns politicas e socialas. L’onn 1969 hai dà a Turin revoltas da lavurers sanguinusas che han manà a la fundaziun da la gruppa da terror [[Brigadas cotschnas]]. Ils davos decennis ha la regiun gì da vegnir a frida cun restructuraziuns dolurusas che han transfurmà il Piemont industrial en in plaz economic per interpresas da servetsch. Er il turissem – ch’è qua main sviluppà ch’en autras regiuns talianas – sa fa valair pli e pli.

En l’avegnir pudess in’ulteriura fasa da decentralisaziun anc rinforzar la muntada politica dal Piemont. Auter ch’en la Lumbardia ed en il [[Veneto]] na ha la [[Lega Nord]] cun sias tendenzas separatisticas mai giugà qua ina rolla fitg impurtanta. L’Italia dad oz è per gronda part in uffant dal Piemont – quai n’emblidan ins quà betg uschè spert.

== Economia ==
Il Piemont tutga tar las regiuns las pli ritgas da l’Italia. L’onn 2006 correspundeva il product naziunal brut da la regiun a 114&amp;nbsp;% da la media da l’[[Uniun europeica]]. Cun radund 3 % giascha er la quota da dischoccupaziun lunsch sut la media taliana (11&amp;nbsp;%). En il Piemont han intginas da las pli impurtantas interpresas talianas lur sedia, uschia ils fabricants d’automobils [[Fiat]] e [[Lancia]] (domadus sesents a Turin), plinavant il producent d’aliments [[Ferrero (interpresa)|Ferrero]] ad [[Alba (Piemont)|Alba]] e l’interpresa d’electronica [[Olivetti]] ad [[Ivrea]]. Sper l’industria moderna ha er l’agricultura pudì mantegnair si’impurtanza. La planira dal Po piemontaisa è il pli grond territori da cultivaziun da ris en Europa. In terz da la producziun da ris europeica deriva da qua.

== Cultura ==
Il Piemont enserra blers stgazis d’art e da cultura. Tar ils bajetgs ils pli enconuschents tutgan ils edifizis da represchentaziun a Turin (Palazzo Reale, Palazzo Madama e la baselgia San Lorenzo). A [[Stupinigi]] sa chatta il chastè da recreaziun Palazzina di Caccia. Il [[Sacro Monte di Varallo]] datescha da la renaschientscha tardiva. Impurtantas perditgas dal temp medieval furman l’abazia da Staffarda e la fortezza da Manta. Dal temp romanic dateschan la claustra San Giulio sin l’insla San Giulio en il Lai d’Orta. Ina da las attracziuns dal Lago Maggiore furman las [[Inslas Borromeicas]], en spezial l’[[Isola Bella]] cun ses palaz baroc e cun il parc botanic.

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;

== Litteratura ==
* Sabine Bade e Wolfram Mikuteit: ''Piemont Wandern''. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2010, ISBN 978-3-89953-566-2
* Iris Kürschner: ''Piemont Süd Wanderführer, 50 Touren zwischen Monviso und den Ligurischen Alpen'', Bergverlag Rother München, 1. ediziun 2008, ISBN 978-3-7633-4359-1
* Iris Kürschner: ''Piemont Nord Wanderführer, 44 Touren zwischen Monte Rosa und Monviso'', Bergverlag Rother München, 1. ediziun 2009, ISBN 978-3-7633-4360-7

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Piedmont|Piemont}}
* [https://web.archive.org/web/20110225110327/http://www.regione.piemonte.it/ www.regione.piemonte.it] – Pagina uffiziala da la regiun
* [http://www.freeworldmaps.net/europe/italy/piedmont.html] – Charta geografica dal Piemont

[[Categoria:Piemunt| ]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Regiuns europeicas)]]</text>
      <sha1>qglz8fc0oj7rqbchsq3hu7rird7xmoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evoluziun da l'uman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11379</id>
    <revision>
      <id>174973</id>
      <parentid>166480</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23538" sha1="o6ai3cnu6da3kp83zkjpjq7zcy24j0j" xml:space="preserve">[[Datoteca:Fossil hominids.jpg|250px|thumb|Fossils dad ominids]]
L’'''evoluziun da l’uman''' descriva il svilup ch’ha manà dals antecessurs ominins a l’uman modern (''Homo sapiens''). Quest process evolutiv ha cumenzà cun la spartiziun da la davosa populaziun d’antenats communabla dal schimpans e da l’uman (avant ca. 5–6 milliuns onns). Tut ils geners da la sutpopulaziun or da la quala dueva sa sviluppar l’uman dad oz vegnan numnads ''Hominini''. La successiun da quests geners e da las singulas spezias dal ''Homo'' vegn per regla inditgada suandantamain: 
* ''Sahelanthropus'', ''Orrorin'' ed ''Ardipithecus'' (avant ca. 7–4 milliuns onns; lur appartegnientscha als ''Hominini'' è contestada)
* Preumans: ''Australopithecus'' / ''Kenyanthropus'' e ''Paranthropus'' (avant ca. 4–2 milliuns onns)
* Umans primars u originars: ''Homo rudolfensis'' e ''Homo habilis'' (avant 2,5 enfin 1,5 milliuns onns)
* Umans temprivs: tut las ulteriuras spezias dal gener ''Homo'' cun excepziun dal ''Homo sapiens''
* Uman dad oz u uman modern: ''Homo sapiens''.&lt;ref&gt; Cf. per exempel Friedemann Schrenk: ''Die Frühzeit des Menschen. Der Weg zum Homo sapiens.'' C.H. Beck, 5avla ediziun, elavurada danovamain, Minca 2008, ISBN 978-3-406-57703-1.&lt;/ref&gt; 

Sco l’entira [[evoluziun]] è er il svilup da l’uman in process constant che perdura vinavant. Sco disciplina scientifica cunfinescha la perscrutaziun da l’evoluziun da l’uman percunter cun la [[preistorgia]] (che tracta il svilup da l’umanitad dals emprims guaffens da crappa enfin tar las emprimas funtaunas en furma scritta).

In dumber creschind da [[fossils]] bain mantegnids ha lubì ils davos decennis da gudagnar adina novas enconuschientschas davart l’origin da l’uman. Tuttina èn anc avertas bleras dumondas areguard ils singuls geners dals ''Hominini'', lur temp da vita e lur derasaziun. Sco cumprovà vala percunter che l’uman dad oz e ses antenats han lur ragischs en l’[[Africa]] ed èn sa derasads da là successivamain sur tut ils continents.

== Dals mammals cun placenta als primats ==
[[Datoteca:Agilegibbon.jpg|220px|thumb|Ils gibuns che vivan en l’Asia dal Sidost furman la famiglia-sora dals ominids]]
Avant che tractar ils ominids, pia ils perdavants per propi da l’uman dad oz, duai vegnir skizzà curtamain la genesa dals [[mammals]] ch’èn – ord vista [[filogenetica]] – ils pli sviluppads.

Avant radund 160 milliuns onns ha cumenzà a sa sviluppar entaifer ils mammals la sutclassa dals [[mammals cun placenta]]. Dals [[mammals che ovan]] e dals [[bursalins]] sa differenziescha questa gruppa tras in temp da purtanza baintant pli lung. Da quai resulta in stadi da svilup pli avanzà il mument da la naschientscha. Tuttina sa divergeschan er ils mammals cun placenta fermamain tranter els: la gravidanza po durar da duas emnas (tscherts [[raspuns]]) enfin 25 mais ([[elefant african]]); ed ils novnaschids èn ubain scuagnieus (per exempel ils [[carnivors]] ed ils [[ruiders]]) ubain mitschagnieus (per exempel ils [[mammals cun unglas pèr]] u las [[balenas]]).

Schegea che las emprimas furmas dals mammals cun placenta cumparan gia fitg baud, ha in svilup ed ina derasaziun pli vasta gì lieu pir avant ca. 65 milliuns onns. Suenter l’extincziun dals [[dinosaurs]] èn numnadamain vegnidas libras bleras nischas ecologicas ch’èn vegnidas occupadas da novas furmas da mammals. La gronda part da quels appartegneva a la sutclassa dals mammals cun placenta che cumpiglia oz radund 94 % da tut ils mammals. Be en l’[[America dal Sid]], en l’[[Antarctica]] (enfin a la furmaziun da glatsch) ed en l’[[Australia]] han pudì sa mantegnair cumparts da bursalins pli grondas.

Dals differents urdens ch’appartegnan als mammals cun placenta ans interesseschan qua ils [[primats]]. Entaifer l’evoluziun èn cumprovadas furmas primaras da quest urden a partir da ca. 80–90 milliuns onns. Ils primats sa dividan en dus suturdens che cumpiglian – per simplifitgar – d’ina vart ils [[lemurs]], da l’autra vart las [[schimgias]] per propi. Entaifer il suturden da las schimgias vegn differenzià tranter las [[schimgias da nas stretg]] (Africa ed Asia) e las [[schimgias da nas lad]] (America). 

Entaifer las schimgias da nas stretg datti trais famiglias. Quella da las [[schimgias cun cua]] cumpiglia betg main che 135 spezias, tranter auter ils [[pavians]], ils [[macacs]] ed ils [[nasuns]]. La segunda famiglia – che vala sco famiglia-sora da la terza – furman ils [[gibuns]]. E la terza famiglia cumpiglia las [[schimgias antropomorfas]] u [[ominids]] ed enserra er l’uman.

== Ils ominids (schimgias antropomorfas) ==
[[Datoteca:Stammbaum_der_Hominidae.svg|250px|thumb|Arber genealogic dals ominids]]
La famiglia dals ominids dumbra otg spezias recentas (viventas), numnadamain duas spezias d’[[orangutans]] (''Pongo''), trais spezias da [[gorillas]], duas spezias da [[schimpans]] (''Pan'') e l’uman modern, il ''Homo sapiens''. Ord vista paleontologica tutgan er tut ils antecessurs morts ora da l’uman modern tar ils ominids.

Ils ominids èn sa sviluppads avant ca. 18 enfin 15 milliuns onns ad in taxon che sa lascha differenziar da gruppas parentadas. Sco quai ch’ils fossils cumprovan, han ils ominids bainprest cuntanschì ina fasa da fluriziun. Dals numerus geners ch’eran sa sviluppads da quel temp furman ils ominids dad oz be pli ina pitschna restanza spezialisada.

Ina dumonda che fatschenta vinavant la scienza è quella davart il ‹missing link›, pia davart il cunfin tranter ils antecessurs dals ominids e da l’uman. Oz èn ins plitost da l’avis che questa dumonda na sa laschia betg respunder definitivamain e na datescha betg pli uschè lunsch enavos il cunfin sco che quai vegniva fatg pli baud. Perquai na vegnan geners sco ''Dryopithecus'', ''Oreopithecus'' e ''Proconsul'' betg pli attribuids als ominids.&lt;ref&gt; Terry Harrison: ''Apes Among the Tangled Branches of Human Origins''. En: ''Science'', tom 327, 2010, p. 532–534.&lt;/ref&gt;

Avant 17 enfin 14 milliuns onns è il clima daventà pli sitg en l’Africa. A medem temp è creschida la differenza da temperatura annuala. Sco reacziun sin questa midada da las relaziuns ecologicas sa lascha cumprovar enturn 16 enfin 15 milliuns onns per l’emprima giada ina colonisaziun da territoris ordaifer l’Africa. Quels duevan la finala cumpigliar vastas parts da l’[[Eurasia]]. En l’Europa è quest svilup per exempel cumprovà tras chats en [[Spagna]]. Ma ulteriuras midadas climaticas, succedidas en l’interval avant 10 enfin 6 milliuns onns, han manà en l’Europa a l’extincziun da tut las furmas d’ominids. Er en l’Asia duevan la finala be ils gibuns ed ils orangutans surviver quest’emprima fasa da derasaziun dals ominids e da lur parents ordaifer lur continent d’origin. 

== Origin e caracteristicas dals ominins == 
Uschè lunsch questa survista generala dal svilup dals mammals enfin a las schimgias antropomorfas. Sco proxim pass evolutiv sa tschenta la dumonda cura ch’ils ominins – pia ils antecessurs per propi dals umans dad oz – èn sa spartids dals perdavants dals schimpans. Sco tar bleras dataziuns entaifer ils ominids, vegnan er tratgas a niz per respunder questa dumonda las metodas da l’[[analisa ADN]]. Tenor las enconuschientschas actualas è questa spartiziun succedida avant ca. 6,3 enfin 5,4 milliuns onns.

Davart ils emprims ominins san ins anc fitg pauc. Enturn l’onn 2000 han scienziads preschentà a basa da singuls chats ils geners ''Sahelanthropus'', ''Orrorin'' ed ''Ardipithecus'' ch’han ina vegliadetgna da radund 7 enfin 5 milliuns onns. Schebain quests chats fan propi part dals perdavants dal gener ''Homo'' è contestà. Medemamain n’èsi betg enconuschent, tge geners che fissan lur antecessurs u eventualas alternativas per declerar ils differents pass evolutivs dal schimpans a l’uman.&lt;ref&gt;Fiorenzo Facchini: ''Die Ursprünge der Menschheit.'' Konrad Theiss Verlag, 2006, p. 58.&lt;/ref&gt;

[[Datoteca:Ape_skeletons.png|250px|thumb|Cumparegliaziun anatomica tranter differentas schimgias antropomorfas e l’uman]]
Pli evidentas èn percunter las caracteristicas che differenzieschan l’uman da las ulteriuras schimgias antropomorfas. Il tratg significativ dals Hominini è l’ir sidretg. Cun il moviment sin duas chommas èn colliadas ulteriuras caracteristicas anatomicas che furman midadas essenzialas en il plan da basa oriund dals primats:
* la prolungaziun da las extremitads davos e lur midada en chommas da chaminar
* la transfurmaziun da las chommas davos tras prolungaziun dals oss centrals, reducziun da la detta-pe e sperdita successiva da l’abilitad dal polesch da prender en ina posiziun opposta als ulteriurs dets-pe
* midadas essenzialas en la zona da la batschida (t.a. furma da la giugadira dal chalun) che pussibiliteschan da purtar pli grondas chargias
* engrondiment dal chanal vaginal sco adattaziun al volumen dal tscharvè dals novnaschids creschent
* transfurmaziun dals mauns da las extremitads davant ad organs da tschiffar enstagl da raiver entras reducziun dals oss centrals 
* furma pli e pli planiva dal pèz (torax)

== Australopithecus ==
[[Datoteca:Humanoid_dated_ages_comparison_01.jpg|300px|thumb|left|L’''Australopithecus'' (mellen) è situà tranter ils emprims ominins e las singulas spezias dal ''Homo'']]
Ils Australopithecina ed en spezial il gener ''Australopithecus'' tutgan tar ils perdavants da l’uman ch’èn documentads relativamain bain tras chats fossils. Igl è cumprovà che las singulas spezias gievan gia sidretg. Betg anc sclerida dal tuttafatg è percunter la dumonda co ch’ellas èn parentadas tranter pèr sco er lur relaziun da parentella tar las singulas spezias dal ''Homo''.

L’''Australopithecus anamensis'' vala oz sco «gener ominin il pli vegl ch’è incontestà».&lt;ref&gt; Terry Harrison: ''Apes Among the Tangled Branches of Human Origins''. En: ''Science'', tom 327, 2010, p. 532–534.&lt;/ref&gt; In’impurtanta plazza d’exchavaziun da l’''Australopithecus'' en l’[[Africa dal Sid]] vegn perquai considerada sco ‹tgina da l’umanitad›. Chats singuls ch’èn daventads famus furman Lucy, il skelet giuvenil DIK 1–1 e l’uschenumnà Uffant da Taung. En la Chavorgia d’Olduvai ([[Tansania]]) han ins chattà passidas fossilas che cumprovan cleramain che l’''Australopithecus afarensis'' chaminava sidretg.

&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;[[Datoteca:Map_of_the_fossil_sites_of_the_early_hominids_%284.4-1M_BP%29.svg|200px|thumb|Lieus da chat dals singuls geners dad ''Australopithecus'' e ''Paranthropus'']]&lt;/div&gt;
Schebain il ''Kenyanthropus platyops'', ch’è vegnì chattà il 1999 en [[Kenia]], appartegna al gener ''Australopithecus'' è contestà. Percunter è la scienza perina ch’il ''Paranthropus'' tutgia medemamain tar ils ''Australopithecina''. Quest gener sa distingua tras ina dentadira extremamain robusta. Il svilup da quella vegn attribuì a la sfradentada dal clima succedida avant 2,5 milliuns onns. Da quel temp ha cumenzà la glazialisaziun da l’[[Antarctica]]; en pli è s’auzada la [[platta tectonica]] da l’[[Africa da l’Ost]]. Tut quai ha effectuà precipitaziuns pli bassas, uschia ch’il spazi vital dals antecessurs dal ''Paranthropus'' è sa midà en ina cuntrada da [[savanna]].

En quest nov ambient èn sa sviluppads dus tips dals Hominini. In è s’adattà a l’erva sco nov nutriment – che sa cumpona da fibras bler pli diras che la feglia da las plantas – tras sviluppar ina musculatura da mastegiar fitg ferma e molars marcants. Individis dal segund tip han cumenzà a resguardar pli e pli fitg er la charn dals animals da la savanna sco part da lur nutriment. Probablamain han els fatg quai sco magliacadavers u cun engular ad animals da rapina la preda, damai ch’els na possedevan betg l’abilitad da far sezs chatscha sin animals pli gronds ed avevan er betg griflas e dents adattads per mazzar in animal da preda. Percunter èsi fitg probabel ch’emprims guaffens èn vegnids duvrads da quel temp en furma da crappa che serviva ad avrir l’ossa da la preda per arrivar al magugl.

== Il cumenzament dal gener Homo ==
D’ina spezia da l’''Australopithecus'' èn sa sviluppads avant radund 3 enfin 2 milliuns onns ils emprims represchentants dal gener ''Homo''. Il motiv per attribuir fossils da quell’epoca al nov gener, furman en spezial ils numerus chats d’utensils.

I dat en egl ch’er quest svilup ha gì lieu en ina fasa, en la quala il clima en l’Africa da l’Ost era danovamain segnà da setgira. Questa fasa è cumprovada en furma da deposits da pulvra che cumenzan avant 2,8 milliuns onns e che cuntanschan lur maximum avant 1,8 fin 1,6 milliuns onns. A medem temp èn s’extendidas las savannas, quai che mussan ils numerus chats d’[[antilopas]] e d’auters [[bovids]]. Il zenit da questa setgira croda ensemen cun ils emprims chats dal ''Homo erectus''.


Las duas spezias las pli veglias dal gener ''Homo'' furman il ''Homo rudolfenis'' (numnà tenor il Lai da Rudolf – oz Lai Turkana – en [[Kenia]]) ed il ''Homo habilis''. Co che questas duas spezias èn parentadas ina cun l’autra e cun las spezias dals ''Hominini'' che suondan n’è betg sclerì dal tuttafatg. En cumparegliaziun cun l’''Australopithecus'' ha la chavazza da questas duas spezias in volumen dal tscharvè ch’è in pau pli grond. En pli è la missella pli pitschna e la musculatura da mastegiar main marcanta. En cumparegliaziun cun spezias dal ''Homo'' pli giuvnas è la distanza tranter ils egls percunter anc pli gronda. Tar ''Homo habilis'' han la coissa ed il pe anc l’anatomia da l’''Australopithecus'', entant che ''Homo rudolfensis'' s’avischina gia al pass da l’uman dad oz.

Avant ca. 2 milliuns onns è sa sviluppà il ''Homo ergaster''. Ses status sco atgna spezia è dentant contestà; numerus scienziads al vesan plitost sco furma tempriva dal ''Homo erectus''. Il ''Homo erectus'' è cumprovà a partir da ca. 1,8 milliuns onns. El furma l’emprima spezia dal gener ''Homo'' ch’è sa derasada extendidamain ordaifer l’Africa. Fossils dal ''Homo erectus'' han ins chattà davent da l’[[Engalterra]] sur l’[[India]] fin en [[China]] ed a [[Java]]. L’emprima cumprova dal ''Homo'' ordaifer l’Africa furman dentant ils fossils ominins da Dmanisi en [[Georgia]] (avant 1,8 milliuns onns) che tutgan eventualmain tar il ''Homo habilis''.

En Spagna han ins chattà fossils d’ina vegliadetgna da ca. 1,2 milliuns onns. Igl è contestà schebain quels furman ina varianta locala dal ''Homo erectus'', ubain sch’i sa tracta qua d’ina nova spezia (numnada da lur scuvriders ''Homo antecessor''). Sco ulteriura atgnadad è da menziunar il ''Homo floresiensis'' ch’ins ha scuvert il 2003 sin l’insla Flores ([[Indonesia]]). Quest chat vegn per il pli interpretà sco furma nanina tardiva dal ''Homo erectus''. Members da quest gener – numnà per spass ‹Hobbit› – han survivì fin avant 12&amp;nbsp;000 onns.

== Dal Homo erectus al Homo neanderthalensis ==
[[Datoteca:Homo_splitter_(english).png|220px|thumb|Origin e derasaziun da las singulas spezias dal gener ''Homo'']]
Avant ca. 800&amp;nbsp;000 onns è sa sviluppada dal ''Homo erectus'' ina furma cun in pli grond volumen dal tscharvè che vegn numnada ''Homo heidelbergensis''. En la paleoantropologia angloamericana vegn questa varianta classifitgada sco atgna spezia, entant che la paleoantropologia europeica la tracta sco sutspezia dal ''Homo erectus''. Dal ''Homo heidelbergensis'' resp. ''Homo erectus heidelbergensis'' deriva en l’Europa l’uman da Neandertal (''Homo neanderthalensis''). Da las populaziuns dal ''Homo erectus'' restadas en l’Africa è sa sviluppà a medem temp il ''Homo sapiens'', l’uman dad oz.

Ultra da l’uman da Neandertal è anc da menziunar l’uman da Denisova ch’ha vivì avant 40&amp;nbsp;000 onns en la [[Muntogna d’Altai]] (al cunfin tranter la [[Russia]], il [[Kasachstan]], la [[Mongolia]] e la [[China]]). Tenor la perscrutaziun actuala&lt;ref&gt;Johannes Krause, Qiaomei Fu, Jeffrey M. Good, Bence Viola, Michael V. Shunkov, Anatoli P. Derevianko e Svante Pääbo: ''The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia.'' En: ''Nature'', tom 464, 2010 e David Reich e.a.: ''Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia''. En: ''Nature'', tom 468, nr. 7327, 2010, p. 1053–1060.&lt;/ref&gt; sa tracti d’ina populaziun che mussa geneticamain in tschert grad da parentella cun l’uman da Neandertal, ma ch’ha probablamain percurrì in’istorgia da populaziun independenta da var 250&amp;nbsp;000 onns. 

Durant tschertas epocas han differents geners dal ''Homo'', numnadamain il ''Homo erectus'', l’uman da Neandertal, l’uman da Denisova, il ''Homo floresienis'' ed il ''Homo sapiens'', populà a medem temp l’Eurasia. Quai cumprovan tranter auter fossils dal ''Homo erectus'' chattads en lieus isolads (insla [[Java]]) ch’han ina vegliadetgna da ‹be› 50&amp;nbsp;000 onns.

== Origin dal Homo sapiens == 
Davart l’origin dal ''Homo sapiens'' èn las opiniuns stadas ditg divididas. A basa da l’entira paletta da chats da fossils actuala vala oz la supposiziun sco cumprovada ch’il ''Homo sapiens'' saja sa sviluppà en l’Africa (l’uschenumnada teoria ‹Out-of-Africa›). Tenor quella èn las furmas arcaicas dal ''Homo sapiens'' sa sviluppadas avant 200&amp;nbsp;000 fin 100&amp;nbsp;000 onns.

Ils fossils ils pli vegls da l’uman modern ch’èn vegnids a la glisch enfin oz èn radund 195&amp;nbsp;000 (Omo 1 ed Omo 2) resp. 160&amp;nbsp;000 onns vegls (''Homo sapiens idaltu''). Els derivan dal nordost dal continent; schebain il ''Homo sapiens'' è sa sviluppà en questa regiun, ubain sch’el deriva dal sid da l’Africa furma actualmain in dals temas da perscrutaziun centrals. La discussiun scientifica vegn tranter auter manada a basa da cumparegliaziuns geneticas cun etnias africanas odiernas.&lt;ref&gt;Brenna M. Henn e.a.: ''Hunter-gatherer genomic diversity suggests a southern African origin for modern humans.'' En: ''PNAS'', tom 108, nr. 13, p. 5154–5162.&lt;/ref&gt;

A basa dals emprims ''Homo sapiens'' sa laschan anc ina giada recapitular las atgnadads anatomicas da l’uman modern: En il decurs dal svilup evolutiv che vegn numnà ominisaziun èn tranter auter sa sviluppads l’ir sidretg ed ina dentadira caracteristica. Ulteriurs segns distinctivs èn la maturitad sexuala tardiva e l’augment dal volumen dal tscharvè. Quel ha furmà la basa per ils ulteriurs svilups culturals e socials che caracteriseschan l’uman modern e ch’al differenzieschan da las ulteriuras schimgias antropomorfas.

== Derasaziun da l’uman modern ==
[[Datoteca:Ausbreitung_des_Menschen_nach_Australien.png|250px|thumb|Emprim’unda d’emigraziun dal ''Homo sapiens'']]
[[Datoteca:Ausbreitung_des_Menschen_nach_Amerika.png|250px|thumb|Segund’unda d’emigraziun avant ca. 40&amp;nbsp;000 onns]]
La derasaziun da l’uman modern en autras regiuns dal mund ha cumenzà avant ca. 60&amp;nbsp;000 fin 70&amp;nbsp;000 onns sur il [[Proxim Orient]] (che tutgava da quel temp ecologicamain tar l’Africa). En in’emprim’unda è vegnida colonisada l’[[Asia dal Sid]] e l’[[Australia]]. Per gronda part è questa derasaziun succedida per lung las costas. Tant pli remartgabla è la colonisaziun primara da l’Australia, da la quala ils [[Aborigins]] dattan perditga enfin oz.

En ina segund’unda d’emigraziun (avant ca. 40&amp;nbsp;000 onns) è vegnida populada l’entira Eurasia e l’Europa. Ils emprims Europeans vegnan per regla numnads umans da Cro-Magnon, tenor in lieu da chat en il sidvest da la [[Frantscha]]. La pli veglia chavazza da l’uman modern chattada en l’Europa deriva da la [[Rumenia]] ed è ca. 40&amp;nbsp;500 onns veglia. Ils proxims fossils europeics derivan da la [[Tschechia]] e da l’[[Engalterra]] ed èn ca. 32&amp;nbsp;000 fin 30&amp;nbsp;000 onns vegls. Quests chats appartegnan a la cultura d’Aurignacien a la quala vegnan er attribuids chats da la [[Svevia]] (Schwäbische Alb) e da l’[[Austria Bassa]] (Willendorf).

La colonisaziun da l’America è succedida nà da la Sibiria da l’Ost. Enfin avant ca. 15&amp;nbsp;000 onns era la [[Via da Bering]], la suletta colliaziun terrestra tranter l’Eurasia e l’America, englatschada. Silsuenter sa laschan cumprovar l’immigraziun da l’uman e da diversas spezias d’animals che n’eran oriundamain betg da chasa en l’America (p.ex. il grizzly).

Sper chats archeologics èn las dataziuns numnadas vegnidas cumplettadas e specifitgadas en il decurs dal 20avel tschientaner tras analisas da las gruppas da sang (a partir dals onns 1910) e da la DNA umana (a partir dals onns 1970). A basa da mutaziuns geneticas specificas sa laschan eruir oz la vegliadetgna e la derasaziun da las singulas populaziuns dal mund cun in’exactadad quasi matematica.&lt;ref&gt;Cf. per exempel P.C. Sabeti e.a.: ''Positive Natural Selection in the Human Lineage.'' En: ''Science'', tom 312, nr. 5780, 2006, p. 1614–1620.&lt;/ref&gt;

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;

== Litteratura ==
* Catherine Brahic: ''Our true dawn.'' En: ''New Scientist'', tom 216, nr. 2892, 2012, p. 34–37.
* Robert Boyd, Joan B. Silk: ''How Humans Evolved.'' 5avla ediziun, W.W. Norton &amp; Company, New York NY 2009, ISBN 978-0-393-93271-3.
* Winfried Henke, Hartmut Rothe: ''Stammesgeschichte des Menschen. Eine Einführung.'' Springer Verlag, Berlin 1999, ISBN 3-540-64831-3.
* Alice Roberts: ''Evolution. The Human Story.'' Dorling Kindersley Ltd., Londra 2011, ISBN 978 1 4053 6165 1.
* G.J. Sawyer, Viktor Deak: ''Der lange Weg zum Menschen. Lebensbilder aus 7 Millionen Jahren Evolution.'' Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-1915-6.
* James Shreeve: ''Aus Afrika in die Welt. Was das Erbgut über unsere Herkunft und die Besiedlung der Erde erzählt.'' En: ''National Geographic Society'' vol. 3, 2006, p. 38–53.
* Phillip Tobias e.a. (ed.): ''Humanity from African Naissance to Coming Millennia. Colloquia in Human Biology and Palaeoanthropology.'' Firenze University Press, Firenza 2001, ISBN 88-8453-003-2.
* Jeffrey H. Schwartz, Ian Tattersall: ''Fossil evidence for the origin of Homo sapiens.'' En: ''American Journal of Physical Anthropology'', tom 143, supplement 51 (=''Yearbook of Physical Anthropology''), 2010, p. 94–121.
* Bernard Wood, Nicholas Lonergan: ''The hominin fossil record: taxa, grades and clades.'' En: ''Journal of Anatomy'', tom 212, nr. 4, 2008, p. 354–376.

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Human evolution|Evoluziun da l’uman}}
* [http://www.wissenschaft-online.de/artikel/776873 ''Der Ursprung des Menschen: Auf den Spuren der Hominiden''] – dossier da ''Wissenschaft-Online'' dals 12 da schaner 2010
* [https://web.archive.org/web/20131011092523/http://www.stammbaum-des-menschen.de/ ''Die Entwicklungsgeschichte des menschlichen Stammbaums''] – survista cumplessiva
* [https://web.archive.org/web/20091003170126/http://www.zdf.de/ZDFmediathek/content/216464 ''Evolution des Menschen''] – film dals 16 da fanadur 2008 en la ''ZDFmediathek''
* [https://web.archive.org/web/20140708145712/http://timms.uni-tuebingen.de/Browser/Browser01.aspx?path=%2fUniversit%C3%A4t+T%C3%BCbingen%2fInterfakult%C3%A4re+Einrichtungen%2fStudium+Generale%2f2000-2001+WiSe%2fWoher+kommt+der+Mensch%3f%2f ''Woher kommt der Mensch?''] – prelecziuns da l’Universitad da Göttingen en furma da video

[[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]]
[[Categoria:Istorgia]]
[[Categoria:Biologia]]</text>
      <sha1>o6ai3cnu6da3kp83zkjpjq7zcy24j0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperi persian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12673</id>
    <revision>
      <id>174976</id>
      <parentid>163443</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33112" sha1="4nj6d3sf65124ieqjkvv1t2t0k707cw" xml:space="preserve">[[Datoteca:Persepolis_iran.jpg|thumb|220px|Persepolis – ina da las chapitalas da l’Imperi dals Achemenids]]
Sco '''Imperi persian''' vegn designà il grond imperi antic dals Persians che tanscheva temporarmain da la [[Trachia]] fin en l’[[India dal Nordvest]] ed en l’[[Egipta]]. El ha existì, en dimensiuns territorialas fitg vastas u er pli pitschnas, da ca. 550 fin 330&amp;nbsp;a.C. (Imperi vegl persian dals Achemenids) e da ca. 224 fin 651&amp;nbsp;s.C. (Imperi nov persian dals Sassanids).

En quest artitgel da survista vegn er resguardà il temp dals Seleuchids (305 fin 129&amp;nbsp;a.C.) e l’Imperi dals Parts iranais sut ils Arsacids (ca. 240&amp;nbsp;a.C. fin 224&amp;nbsp;s.C.) ch’han terminà il domini ester grec-macedon. En blers reguards èn er ils Sassanids sa basads sin ils Parts, quai che furma in ulteriur motiv per tractar en quest artitgel a moda cumplessiva l’entira istorgia da la Persia preislamica. 

Per pudair reconstruir quest temp è l’istoriografia dependenta da bleras funtaunas estras, ils auturs da las qualas resguardavan ils Persians sco inimis. La tradiziun persiana sezza è incumpletta e per part, uschia vegn almain supponì, segnada da l’emprova da metter tscherts fatgs en ina buna glisch – in problem ch’è er enconuschent da vart da las funtaunas babilonicas, armenas, sirianas, grec-romanas, arabas ed autras.

== Achemenids (550–330&amp;nbsp;a.C.) ==
=== Fundaziun da l’Imperi ===
[[Datoteca:Passargard-Persia-Cyrus-Tomb.png|thumb|220px|Fossa da Kyros II a  Pasargadai (Iran)]]
Il fundatur dal grond Imperi persian dals Achemenids è stà [[Kyros II]]; sco il regent ch’al ha propi furmà vala però [[Dareios I]]. Kyros II, che na designava sasez betg sco Achemenid, mabain sco Teispid, è daventà curt suenter l’onn 560&amp;nbsp;a.C. retg d’Anschan, ina regiun en la Persis, en la quala ils Meds disponivan però dapi radund 100 onns da l’egemonia. A Kyros II èsi reussì da chatschar enavos quest domini ester. Ils proxims onns ha el conquistà il Reginavel dals Meds, stgaffind uschia il fundament dal grond Imperi persian, er sch’ils Meds sezs han giugà vinavant in’impurtanta rolla entaifer il nov reginavel. En las funtaunas grecas vegnan ils dus pievels iranais resguardads sco unitad; perquai vegnan er ils Persians numnads Meds.

Cun la victoria dals Lids sut [[Cresus]] l’onn 541&amp;nbsp;a.C. è l’[[Asia Minura]] vegnida per gronda part sut domini persian, inclus las citads-stadi grecas da questa regiun. L’onn 539&amp;nbsp;a.C. è ultra da quai crudada la [[Babilonia]] vaira svelt a Kyros II; la relaziun dal regent [[Nabonid]] tar ils sacerdots indigens ch’avevan grond’influenza era numnadamain disturbada da quel temp, uschia ch’el n’ha betg chattà grond sustegn en ses cumbat cunter Kyros II. Tras la conquista da Babilon è er Juda crudà sut la controlla persiana. En la Bibla èn ils Persians, sco liberaturs or da l’exil babilonic, quasi il sulet pievel betg gidieu che vegn descrit a moda fitg positiva.

=== Dareios I ed il cumenzament da las Guerras persianas ===
Suenter la mort da ses successur e figl [[Kambyses II]] (522&amp;nbsp;a.C.), ch’aveva incorporà l’Egipta al Reginavel ed il qual vegn descrit en bleras funtaunas sco ordvart crudaivel, èsi vegnì ad ina crisa da successiun. Tenor l’inscripziun da Behistun è cumparì in Mag cun num Gaumata ed ha pretendì dad esser Bardiya, il figl da Kyros, dal qual ins pensava ch’el saja mort. Dareios I haja alura victorisà l’engianader e saja arrivà uschia al tron. Tenor la perscrutaziun moderna èsi pussaivel ch’i sa tracta tar il rapport da Dareios d’ina emprova da giustifitgar posteriuramain il fatg ch’el haja usurpà il tron e che Gaumata saja stà il dretg Bardiya – questa teoria cursava gia en l’antica, nua ch’ella vegn per exempel menziunada da [[Herodot]]; cumprovar dal tuttafatg na sa lascha ella però betg.

[[Dareios I]] vala tradiziunalmain sco parent lontan da Kyros II. En la perscrutaziun actuala èn percunter blers da l’avis ch’i sa tractia qua d’ina construcziun da Dareios; quel duai schizunt avair laschà falsifitgar inscripziuns per far da Kyros in Achemenid ed uschia in ses parent. Sut Dareios è vegnida cumplettada la structura da l’Imperi cun organisar l’administraziun da quel en satrapias, rinforzar l’economia ed agiuntar a l’Imperi parts da l’[[India]] e la [[Trachia]]. Plinavant ha el erigì las duas pli impurtantas residenzas dal temp dals Achemenids, Susa e Persepolis.

Ma bainprest ha gì lieu in eveniment che dueva avair grevas consequenzas per l’istorgia persiana. Enturn l’onn 500&amp;nbsp;a.C. èsi vegnì tar ina sullevaziun dals Grecs en l’Asia Minura. Quella ha durà fin l’on 494&amp;nbsp;a.C. ed è vegnida enconuschenta en l’istoriografia sco Sullevaziun ionica. Sco motivs per la revolta vegnan supponids, sper ils eveniments inditgads da [[Herodot]], er problems economics. Ils Persians han reagì sin quai cun acziuns da vendetga en la [[Mar Egeica]], tranter auter cunter [[Athen]] ed [[Eretria]] ch’avevan sustegnì ils revoltants. Cun excepziun da la sconfitta en la [[Battaglia sper Maraton]] ha la Persia gì success; las invasiuns cuntinuantas en il territori grec han la finala manà a las Guerras persianas. Davart l’andament da quellas infurmescha Herodot, cumbain ch’intginas da sias observaziuns èn d’examinar cun egl critic. Il conflict militar è daventà in element dominant en la relaziun tranter las poleis grecas e l’Imperi persian.

La campagna militara bundant pli gronda che [[Xerxes]] ha interprendì è – sco gia sper Maraton – vegnida abattida dals Grecs ([[Battaglia da Salamis]] 480&amp;nbsp;a.C. e [[Battaglia da Plataea]] 479&amp;nbsp;a.C.). La Lia hellenica ch’era vegnida fundada l’onn 481&amp;nbsp;a.C. ha uss schizunt lantschà ina cunterattatga ed ha liberà ils Grecs da l’Asia Minura. Per il mument ha la Persia acceptà questa sperdita, tant pli ch’il Reginavel era occupà cun problems a l’intern. In exempel furma il moviment separatistic da l’Egipta, cun il qual smanatschava d’ir a perder in’impurtanta part dal provediment da granezza; ultra da quai creschiva la pussanza dals satraps, dals quals intgins èn adina puspè s’opponids a la pussanza centrala. 

=== Da la Guerra peloponnaisa a la Pasch d’Antalcidas ===
[[Datoteca:Empire Perse.jpg|thumb|250px|Svilup teritorial da l’Imperi persian]]
Probablamain l’onn 449&amp;nbsp;a.C. èsi vegnì tar l’uschenumnada Pasch da Kallias (la quala è però contestada en la perscrutaziun). Tenor quella ha l’Imperi persian acceptà l’independenza dals commembers da la Lia da Delos situads en l’Asia Minura ed ha renconuschì la Mar Egeica sco territori da pussanza da quel; la Lia da la mar da sia vart è s’obligada d’interprender naginas acziuns guerrilas cunter la Persia.

Ma il retg da la Persia n’è tuttavia betg stà pront da sa retrair dal tuttafatg. En la [[Guerra peloponnaisa]] (431–404&amp;nbsp;a.C.) ha [[Dareios II]] sustegnì [[Sparta]] ch’ha declerà da sia vart da surlaschar l’Asia Minura als Persians. Areguard quest ultim punct èsi però vegnì suenter la victoria da Sparta tar dispitas ed acziuns da guerra. A Sparta n’èsi betg reussì da batter ils Persians a moda decisiva. Bain vegniva la Persia perturbada da quel temp dal cumbat per il tron tranter [[Artaxerxes II]] e ses frar Kyros (che [[Xenophon]] ha descrit en si’enconuschenta ‹Anabasis›). Ma tuttina cumpara l’Imperi persian l’onn 387/86&amp;nbsp;a.C. sco pussanza da garanzia en connex cun la Pasch d’Antalcidas. En rom da quella èsi reussì al retg persian Artaxerxes II d’obtegnair definitivamain l’Asia Minura, la Cipra e Klazomenai.

Insumma ha la Persia profità il pli fitg da la Guerra peloponnaisa. Quella ha numnadamain destruì l’equiliber da pussanza en la [[Grezia]] sezza, nua ch’han gì lieu uss tranter [[Athen]], [[Sparta]] e [[Teba]] cumbats per l’egemonia.

=== Relaziuns a l’intern da l’Imperi dals Achemenids ===
Che la Persia n’è betg procedida en rom da las Guerras persianas cun tutta forza cunter ils Grecs è er d’attribuir als disturbis permanents a l’intern dal Reginavel. Adina puspè hai dà cumbats per il tron, revoltas da pievels suttamess (surtut en l’[[Egipta]]) e sullevaziuns da singuls satraps, e quai tant pli ch’intgins dals regents da la Persia eran per part surdumandads cun la dominaziun d’in imperi da tala dimensiun. Ultra da quai è l’Imperi persian – sco quasi tut ils reginavels e stadis istorics situads sin il territori da l’[[Iran]] dad oz – adina puspè vegnì smanatschà dals pievels da la steppa sesents da l’autra vart dal cunfin nordoriental. Da l’autra vart disponiva l’Imperi persian dals Achemenids d’ina immensa capacitad finanziala. Quai è surtut sa manifestà durant la Guerra peloponnaisa, cura ch’il sustegn finanzial da vart da la Persia ha decidì la guerra a favur da Sparta e la Persia ha danovamain pudì sa profilar sco pussanza gronda.

Las relaziuns tranter l’Imperi persian ed ils Grecs n’èn però betg be stads da natira guerrila. Daspera hai numnadamain er gì lieu in stgomi cultural multifar. Sper la garda roiala furmavan ils mercenaris grecs ina da las parts las pli fermas da l’armada persiana ch’era bain immens gronda, ma per part relativamain inefficazia e ch’ha pers plaunsieu sia forza a partir dal quart tschientaner&amp;nbsp;a.C. Ultra da quai èn er stads activs scienziads grecs en la Persia, sco per exempel il medi Ktesias da Knidos. Ktesias ed auters Grecs han schizunt scrit ovras istoricas che tractan explicitamain l’Imperi persian (‹Persika›). L’influenza persiana sin la cultura greca è stada pli pitschna, ma tuttina preschenta (p.ex. en furma da l’idea d’in dualissem divin). Insumma è la Grezia stada averta per impuls nà da l’orient, quai che sa manifestescha tranter auter en la litteratura greca dapi [[Homer]].

[[Datoteca:AhuraMazda-Relief.jpg|thumb|220px|Faravahar – in dals simbols centrals dal zoroastrissem]]
Areguard las relaziuns religiusas entaifer l’Imperi persian ston bleras dumondas restar avertas. Dal temp dals Achemenids n’è la religiun ch’è vegnida fundada da [[Zarathustra]] en mintga cas betg vegnida declerada sco religiun statala.&lt;ref&gt;Cf. latiers era Mary Boyce: ''Achaemenid Religion.'' En: ''Encyclopaedia Iranica'' 1 (1985), p. 426–429.&lt;/ref&gt; Er il retg dals retgs na vegniva tuttavia betg onurà a moda divina sco che quai era il cas tar auters pievels. Tuttina steva el en ina relaziun speziala tar la divinitad centrala [[Ahura Mazda]] e vegniva venerà en ina moda e maniera ch’ils Grecs interpretavan sco despotissem oriental e che cuntrastava cun lur ideals da libertad. 

Il ‹retg dals retgs› (= titel ch’è daventà caracteristic per ils regents da l’Imperi persian dal temp dals Achemenids) preschentava adina avertamain sia ritgezza, per exempel en furma da vasts palazs sco a [[Persepolis]]. Er auturs grecs ch’enconuschevan las relaziuns a fund (sco [[Ktesias]], [[Herakleides]] da Kyme u [[Dinon da Kolophon]]) accentueschan repetidamain la pumpa da la curt roiala persiana. Ils retgs na residiavan betg be a Persepolis, mabain er a [[Susa]], [[Ekbatana]] e [[Babilon]]. Els regivan cun agid d’ina birocrazia organisada a moda rigida ed apparentamain vaira effizienta; l’ulteriura divisiun administrativ sut il nivel da las satrapias n’è però strusch enconuschenta. L’arameic valeva sco lingua franca, daspera eran en diever il persian vegl, il babilonic vegl e l’elamitic sco linguas uffizialas. En dumondas religiusas èn ils Achemenids sa mussads tolerants, quai ch’ha er furmà in med per segirar la pussanza en ils territoris occupads.

=== Alexander il Grond e la fin dal Reginavel dals Achemenids ===
[[Artaxerxes III]] è stà l’ultim impurtant regent dals Achemenids. Ad el è reussida la submissiun da l’Egipta ch’era sa schliada avant intgins decennis da l’Imperi. Ma suenter sia mort l’onn 336&amp;nbsp;a.C. ha cumenzà il declin da la veglia Persia. L’onn 334&amp;nbsp;a.C. ha il retg da la Macedonia [[Alexander il Grond]] conquistà l’Imperi persian. Quel furmava anc adina in reginavel intact. La tactica da cumbat dad Alexander e l’armada macedona ch’era furmada bundant meglier èn stads ils motivs centrals per la conquista andetga. Il davos Achemenid, [[Dareios III]], è vegnì battì pliras giadas e la finala assassinà da ses subdits l’onn 330&amp;nbsp;a.C. Alexander è sinaquai penetrà fin en l’India, avant ch’el è stà sfurzà da returnar. Malgrà il declin da l’Imperi dals Achemenids, è l’idea da la pussanza mundiala sa mantegnida, l’emprim tar Alexander e silsuenter tar ses successurs en la Persia, ils Seleuchids. 

== Seleuchids (305–129&amp;nbsp;a.C.) ==
A la mort dad Alexander èn suandadas las uschenumnadas Guerras dals Diadocs. En rom da quellas è sa mess tras en l’ost [[Seleukos I]], in anteriur cumpogn dad Alexander. L’Iran però sa chattava dal temp dal hellenissem be parzialmain u insumma betg sut la controlla dals Seleuchids.&lt;ref&gt;Cf. Plischke: ''Die Seleukiden und Iran. Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien.'' Wiesbaden 2014.&lt;/ref&gt; Quai è per l’ina stà d’attribuir a la grondezza da quest territori, per l’autra al fatg che la controlla da questa regiun era vegnida surlaschada ad in dumber da Grecs resp. Macedons relativamain pitschen. Ils emprims Seleuchids han bain dà la preferenza a Macedons e Grecs, ma han a medem temp empruvà da stgaffir in modus vivendi cun ils indigens. A l’entschatta ha quest’emprova da chattar l’equiliber tuttavia purtà fritgs. Daspera han ils Seleuchids er realisà ina politica d’urbarisaziun intenziunada, surtut en la Siria ed en la Mesopotamia (p.ex. Apameia, Antiochia u Seleukia).

Emprims sintoms d’in declin smanatschant èn sa fatgs valair cun la sperdita da la Bactria (vers 250&amp;nbsp;a.C.). Uschia han ils Seleuchids restrenschì lur domini sin la part occidentala da l’[[Iran]] odiern sco er sin la [[Mesopotamia]], la [[Siria]] e l’[[Asia Minura]]. En l’ost han ils Parts occupà quest vacum da pussanza cun prender en possess vers 240&amp;nbsp;a.C. il nordost da l’[[Iran]]. Antiochos III ha bain anc empruvà tras sia famusa ‹Anabasis› (‹marsch vers ensi›, v.d. vers las satrapias superiuras, ch’ha ca. durà da 212 fin il 205/04&amp;nbsp;a.C.) da suttametter questas regiuns; la finala ha el però stuì sa cuntentar cun la supremazia formala sur questas regiuns.

Durant ils proxims decennis (188–140&amp;nbsp;a.C.) han ils Seleuchids pers praticamain tut ils territoris en l’ost. Quai è stà d’attribuir per l’ina a sintoms da dissoluziun a l’intern dal stadi, per l’autra al fatg che l’Imperi roman e ses alliads liavan las forzas militaras adina pli ferm en il vest. Antiochos VII ha anc empruvà in’ulteriura giada da chatschar enavos ils Parts; ma suenter emprims success è el crudà l’onn 129&amp;nbsp;a.C. en il cumbat cunter quels. Cun la sperdita da la Mesopotamia ch’è suandada è ida a perder er l’ultima residenza dals Seleuchids en l’ost, la citad Seleukeia situada al Tigris. Uschia è il domini dals Seleuchids stà limità a las possessiuns en il vest cun la Siria odierna sco center.

== Arsacids (ca. 240&amp;nbsp;a.C.–224&amp;nbsp;s.C.) ==
[[Datoteca:Mithradatesi.jpg|thumb|220px|Munaida da Mitridates I cun inscripziun greca – perditga da l’affinitad dals Parts per la cultura hellenistica]]
Il domini dals Parts sut ils Arsacids era bain betg da derivanza persiana, ma tuttavia iranaisa. (Ils Parts derivan dal sidost da la Mar Caspica ed eran probablamain parentads cun ils Scits, chavaliers nomads ch’èn s’orientads vers nord en la regiun da l’Ucraina e da la Russia dal Sid odierna). En il decurs dal process da dissoluziun ch’ha tschiffà l’Imperi dals Seleuchids han ils Arsacids conquistà plaun a plaun la regiun che correspunda pli u main a l’Iran e l’Irac dad oz. Sut [[Mitridates I]] (171–139/38&amp;nbsp;a.C.) han els occupà la [[Mesopotamia]] – chatschond enavos ils Seleuchids il pli al vest da lur anteriur reginavel d’immensa dimensiun – ed en l’ost parts dal reginavel grec-bactric. Cumbain che l’Imperi dals Parts è stà exponì vinavant ad attatgas dals pievels da steppa da l’Asia Centrala (en l’ost) resp. als Romans (en il vest), han ils Parts pudì sa tegnair. La finala dueva lur Reginavel avair la funcziun d’in liom tranter l’[[Imperi roman]] en il vest e l’[[Asia Centrala]] resp. la [[China]] en l’ost.

Surtut cun Roma n’èn ils cumbats betg pli tschessads dapi ils onns 50 da l’emprim tschientaner&amp;nbsp;a.C. L’Armenia era ed è restada in punct dispitaivel e sut [[Pompeius]] èn ils Romans daventads suenter l’erecziun da la provinza Siria (64/63&amp;nbsp;a.C.) vischins directs dals Parts. Quests cumbats èn ids baud a favur d’ina partida, baud a favur da l’autra. Ils Parts han per exempel decidì en lur favur la Battaglia sper Carrhae cunter ils Romans l’onn 53&amp;nbsp;a.C. Ils Romans èn bain penetrads repetidamain en il reginavel dals Parts ed han schizunt assedià lur chapitala Seleukeia-Ktesiphon; ma da prender en possess a lunga vista quest territori n’als dueva mai reussir. Quai è d’attribuir en emprima lingia a l’armada dals Parts che consistiva surtut d’artgers a chaval e da chavaliers cuirassads.&lt;ref&gt;Latiers anc adina Karl-Heinz Ziegler, ''Die Beziehungen zwischen Rom und dem Partherreich'', Wiesbaden 1964.&lt;/ref&gt;

A l’intern èn ils Parts sa mussads fitg averts envers la cultura greca; en general paran els dad esser stads relativamain tolerants envers autras culturas. Numerus elements dal domini hellenistic han er segnà la vita curtaisa dals Parts; suenter la midada dal temp è l’influenza iranaisa alura puspè creschida. La noblezza disponiva da libertads relativamain grondas envers il retg. La structura statala era vaira lucca, senza che quai avess però periclità l’integritad dal stadi sco tala.

Tuttina èn ils motivs per la fin da l’èra dals Arsacids da chattar a l’intern dal Reginavel. L’onn 224 – suenter cumbats da pussanza che sa manifestavan adina puspè – è [[Artabanos IV]] vegnì mazzà en la Battaglia da Hurmuzgan da ses rival [[Ardaschir I]]. Pauc suenter è il domini dals Arsacids dà ensemen ed ina nova dinastia ha surpiglià la pussanza: ils Sassanids ch’han renovà il Reginavel e che duevan daventar per ils Romans in adversari pli privlus che quai ch’ils Parts n’eran mai stads.

== Sassanids (224–651) ==
=== La Persia survegn nova forza ===
Ils Sassanids (u etimologicamain pli correct: Sasanids) han conquistà entaifer curt temp il territori dals Parts – be l’Armenia han ils Arsacids pudì tegnair fin l’onn 428 cun agid dals Romans – ed èn per part anc penetrads sur quel ora. Ils conflicts tranter quest imperi nov Persian e Roma resp. la Roma da l’Ost duevan segnar decididamain l’entira istorgia da l’antica tardiva.

Sut ils Sassanids è l’element grec vegnì tschessentà quasi dal tuttafatg; enstagl èn vegnidas accentuadas las valurs tradiziunalas iranaisas. Facticamain sa tracti però da valurs ch’èn be apparentamain tradiziunalas, pertge che pir uss è l’‹idea da l’Iran› (G. Gnoli) naschida per propi, entant che l’èra dals Arsacids è uss vegnida qualifitgada sco domini ester. A pliras famiglias noblas dals Parts èsi tuttina reussì da s’arranschar cun ils Sassanids e da mantegnair lur influenza. La nova dinastia ha tschertgà suenter legitimaziun religiusa, uschia ch’il zoroastrissem ha cuntanschì in’influenza sco anc mai. D’ina religiun statala per propi na po tuttina betg vegnir discurrì; fin la fin èn per ordinari er vegnids tolerads auters cults (sco per exempel il cristianissem). Surtut la pretaisa ch’ils retgs sassanids han formulà repetidamain d’esser tant il retg da l’Iran (vul dir da tut las regiuns nua ch’abitavan Iranais) sco er dals territoris betg iranais suttastritga ils plans ambizius da quel temp.

Ils Sassanids sa resguardavan eventualmain sco successurs dals Achemenids (dals quals els na vegnan però betg ad avair savì bler ed ils quals els menziuneschan be a moda pauc precisa sco «babuns») ed èn sa referids a la politica d’expansiun da quels. Lur finamira era eventualmain da restituir ils cunfins da l’anteriur Imperi persian – pli probabel vulev’ins forsa er be stgatschar ils Romans da l’[[Armenia]] e [[Mesopotamia]]. Gia dal temp da [[Schapur I]] han ils Romans subì in’emprima terrada; la finala ha Roma però pudì sa tegnair e schizunt annectar sut Diocletian territoris en la Mesopotamia.

=== La relaziun tranter la Persia e Roma – tranter confruntaziun e coexistenza ===
[[Datoteca:Bas_relief_nagsh-e-rostam_al.jpg|thumb|220px|L’imperatur roman Philippus Arabs sa bitta en schanuglias davant Schapur I]]
Il conflict tranter questas duas pussanzas grondas da l’antica è daventà adina pli critic; en il decurs dal temp èsi però er vegnì tar ina vieuta remartgabla: ils Romans han facticamain acceptà ils Sassanids sco partenari egual. Per els n’eran ils Persians betg barbars sco per exempel ils Germans, mabain ina pussanza civilisada, quasi tuttina ferma e ch’als steva pli u main a pèr – entant ch’ils Parts n’eran mai vegnids tractads dals Romans en quest senn. Ma er ils Sassanids resguardavan ils Romans a moda sumeglianta sco che mussan brevs da quel temp (titulaziun da «frar» e.a.). Fin il 6avel tschientaner era sa furmà in protocol diplomatic autamain sviluppà ch’era da resguardar en ils contacts tranter la Persia e l’Imperi roman (oriental). Uschia eri per exempel usità da communitgar in a l’auter la midada dal suveran en l’agen imperi.

Tuttina n’èn las acziuns militaras betg idas a fin dal tuttafatg en il quart tschientaner. L’impurtant regent [[Schapur II]] ha manà ina guerra pli lunga cunter Roma, la quala è enconuschenta tras in rapporta da l’istoriograf [[Ammianus Marcellinus]]. Cura che l’imperatur roman Julian è mort l’onn 363 durant ina champagna cunter ils Persians, ha Schapur II sfurzà il successur da quel Jovian da far ina pasch dischavantagiusa: ils territoris da la Mesopotamia enturn Nisibis, ils quals ils Romans avevan conquistà l’onn 298 sut Diocletian, èn puspè crudads als Persians. A l’intern ha Schapur II er mess ad ir ina persecuziun dals cristians ch’era motivada politicamain.

Probablamain l’onn 387 han Schapur III e l’imperatur roman [[Theodosius I]] fatg ina cunvegna: l’Armenia, per la quala ils dus reginavels eran sa dispitads sur lung temp, è vegnida partida; als Sassanids èn vegnids attribuids radund quatter tschintgavels dal pajais. A partir da quest mument èn ils cumbats tschessads marcantamain sur decennis. Abstrahà da duas curtas guerras sut Theodosius II ha regì tranter il 387 ed il 502 pasch tranter las duas pussanzas grondas. Ils Romans eran occupads cun la migraziun dals pievels, ils Sassanids battevan en il nordost cunter ils Heftalits e gia avant cunter ils Huns iranais. Il retg [[Peroz I]] (465–484) ha subì da quel temp pliras sconfittas, da las qualas el n’ha betg survivì l’ultima.

=== Moviment dals Mazdakists e temp da Chosrau I Anuschirvan – il punct culminant da l’istorgia dals Sassanids ===
A l’intern èn sinaquai medemamain proruttas crisas e grevs conflicts. La noblezza pussanta empruvava apparentamain da schlargiar ses dretgs a donn e cust dal retg. A [[Kavadh I]], ch’era vegnì privà per in tschert temp da la pussanza, èsi però reussì da far decididamain frunt a questas tentativas. Per quest intent para el d’avair promovì ils Mazdakists, tar ils quals i sa tracta probablamain d’in moviment religius-socialrevoluziunar da las classas socialas bassas. Ma quels duevan sa mussar sco in problem betg main grond. Pir a [[Chosrau I]], il grond adversari da l’imperatur roman oriental Justinian, èsi reussì d’abatter il moviment e da restrenscher la pussanza da l’aristocrazia. 

Sut Chosrau I (numnà Anuschirvan, ‹cun l’olma immortala›), che duai avair realisà vastas refurmas, ha l’Imperi dals Sassanids cuntanschì sia culminaziun. En ina guerra pli lunga ha el pudì sa far valair envers l’Imperi roman oriental; profità ha el dal fatg che l’Imperi roman era lià da quel temp tras la politica da restauraziun da [[Justinian]] en il vest. Davart quest temp è avant maun ina descripziun detagliada da l’istoriograf [[Prokopios da Caesarea]]; silsuenter han [[Agathias]], [[Menander Protektor]] e la finala [[Theophylaktos Simokates]] descrit il temp fin ca. il 602.

L’onn 532 han las duas pussanzas grondas serrà ina ‹pasch perpetna› ch’ha però tegnì be paucs onns. Gia l’onn 540 è Chosrau penetrà en la Siria, nizzegiond l’engaschament da Justinian en la part occidentala da la Mar Mediterrana. Ils proxims onns èn stads segnads da cumbats cun resultats variants; il 562 è danovamain vegnì segnà in contract da pasch. A Chosrau èsi er reussì da segirar il cunfin vers ils pievels da la steppa (il Reginavel dals Heftalits è vegnì destruì l’onn 560 cun agid dals Tircs). Culturalmain ha quest temp furmà il punct culminant da la Persia sut ils Sassanids ed en tscherts reguards da la Persia veglia insumma. L’onn 572 è danovamain prorutta ina guerra, cura ch’ils Romans e Tircs han attatgà communablamain la Persia. A Chosrau èsi bain reussì da surmuntar la crisa militara; ma terminada è la guerra pir vegnida l’onn 591, pia suenter sia mort. Da Chosrau èn ins sa regurdads en l’Orient sur in fitg lung temp; el vegniva resguardà sco il retg ideal e gist – per part en grond cuntrast cun las descripziuns ch’èn cuntegnidas en las funtaunas dal vest. 

=== Ultima culminaziun e fin da l’Imperi – da Chosrau II fin l’expansiun islamica ===
[[Datoteca:Sasanian_Swords.jpg|thumb|170px|Spadas e chapellinas dals Sassanids (6avel e 7avel tschientaner)]]
Als successurs da Chosrau n’èsi betg reussì da mantegnair il stadi che quel aveva cuntanschì. Ses figl Hormizd IV è vegnì cupitgà l’onn 590 ed assassinà, il figl da quel, [[Chosrau II]], è vegnì stgatschà paucas emnas pli tard, ma puspè instituì cun agid dals Romans. Suenter la mort da l’imperatur roman oriental Maurikios, il qual è vegnì assassinà en rom da disturbis a l’intern dal pajais, ha Chosrau II mess ad ir l’ultima e pli gronda guerra roman-persiana. Fin il 619 eran la Siria e l’Egipta crudadas ed ils Sassanids han cumenzà ad integrar quests territoris administrativamain en lur Imperi. Il vegl Imperi dals Achemanids pareva d’esser lavà da mort en vita. Schirin, la dunna cristiana da Chosrau, ha favurisà ils cristians; suenter la conquista da Jerusalem duai ella avair retschet la reliquia da la crusch. Ad ella n’èsi però betg reussì da far passar ses figl Merdanschah sco successur. Vers la fin dal temp da regenza da Chosrau ha l’imperatur [[Herakleios]] cuntanschì quai cha pareva nunpussaivel: malgrà la situaziun tendida a l’intern da l’Imperi ha el fatg ina champagna militara cunter ils Sassanids, e quai cun success. En la Battaglia sper Ninive ha el battì quels il december 627; a medem temp ha l’imperatur incità ils Tircs d’invader da lur vart l’Iran da l’Ost, uschia ch’ils Sassanids eran cumpigliads en ina guerra a duas fronts. L’aristocrazia veseva il grond privel en ils Tircs, entant che Chosrau vuleva cuntinuar cun la guerra cunter l’Imperi roman oriental. La finala è el vegnì assassinà e la Roma orientala ha survegnì enavos ils territoris ch’eran vegnids occupads (629/30). Ma da las lungas guerras e pervi dals conflicts ch’èn suandads a l’intern na sa laschava l’Imperi dals Sassanids strusch pli reger. Pir [[Yazdegerd III]] seseva la fin da l’onn 632 puspè ferm sin il tron; ma el na dueva avair nagina chaschun pli da rinforzar l’Imperi.

Ils Arabs muslims han uschia gì relativamain simpel d’avanzar cunter las duas pussanzas grondas flaivlentadas. L’onn 634 èsi bain anc reussì als Persians da rebatter ils muslims; ma silsuenter han quels conquistà en relativamain curt temp betg be las provinzas romanas da l’ost, mabain – suenter la sconfitta persiana en la Battaglia da Kadesia en l’Irac dal Sid (ca. 637) – era la Mesopotamia. En la Battaglia da Nehawend l’onn 642 è vegnida battida l’ultima armada dals Sassanids. Yazdegerd III è vegnì assassinà il 651 sper Merw en il nordost da l’Iran. Emprovas da ses figl Peroz da reconquistar il tron cun agid chinais èn stadas senza success. Uschia era l’ultim imperi vegloriental-preislamic ì a fin – e cun el in impurtant chapitel da l’istorgia da l’antica, cumbain che las tradiziuns sassanidas duevan per part influenzar il califat dals Abbasids da pli tard a [[Bagdad]]. La populaziun da l’Iran è silsuenter vegnida islamisada successivamain. Sco minoritad impurtanta han ils aderents dal cult dad Ahura Mazda bain pudì sa mantegnair relativamain ditg; ma la finala dueva l’islam sa metter tras cumplettamain. Lur lingua e cultura duevan ils Persians percunter mantegnair fin oz.

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;
 
== Litteratura ==
;Survistas generalas davart la Persia antica
* ''The Cambridge History of Iran.'' Div. ed. Cambridge Univ. Press, Cambridge 1968ss.
* Maria Brosius: ''The Persians. An Introduction (= Peoples of the Ancient World)''. Routledge, Londra e New York 2006, ISBN 978-0-415-32089-4.
* Touraj Daryaee (ed.): ''The Oxford Handbook of Iranian History''. Oxford University Press, Oxford 2012.
* Richard Nelson Frye: ''The History of Ancient Iran.'' C.H.&amp;nbsp;Beck, Minca 1984 (''Handbuch der Altertumswissenschaft'', 3. partiziun, tom 7), ISBN 3-406-09397-3.
* Richard Nelson Frye: ''Persien. Bis zum Einbruch des Islam.'' Kindler, Minca/Turitg 1962.
* Josef Wiesehöfer: ''Das frühe Persien. Geschichte eines antiken Weltreichs.'' 2. ed. C.H.&amp;nbsp;Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-43307-3.
* Josef Wiesehöfer: ''Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr.'' 3. ed. Albatros, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.
* Ehsan Yarshater (ed.): ''Encyclopædia Iranica.'' Routledge &amp; Paul, Londra 1985ss.

;Imperi dals Achemenids
* Historisches Museum der Pfalz Speyer (ed.): ''Das persische Weltreich. Pracht und Prunk der Grosskönige''. Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 978-3-8062-2041-4.
* Pierre Briant: ''Histoire de l’empire perse. De Cyrus à Alexandre.'' Fayard, Paris 1996, ISBN 2-213-59667-0.
* John M. Cook: ''The Persian Empire.'' J.M. Dent &amp; Sons, Londra e.a. 1983.
* Matt Waters: ''Ancient Persia. A Concise History of the Achaemenid Empire, 550–330 BCE.'' Cambridge University Press, Cambridge 2014, ISBN 978-0-521-25369-7.
* Josef Wiesehöfer: ''‹Rulers by the Grace of God›, ‹Liar Kingsv, and ‹Oriental Despots›: (Anti-)Monarchic Discourse in Achaemenid Iran.'' En: Henning Börm (ed.): ''Antimonarchic Discourse in Antiquity''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2015, p. 45ss.

;Imperi dals Parts
* Stefan R. Hauser: ''The Arsacid (Parthian) Empire''. En: Daniel T. Potts (ed.): ''A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East.'' Oxford 2012, p. 1001–1020.
* Charlotte Lerouge: ''L’image des Parthes dans le monde gréco-romain. Du début du Ier siècle av. J.-C. jusqu’à la fin du Haut-Empire romain.'' Stuttgart 2007.
* André Verstandig: ''Histoire de l’Empire parthe.'' Bruxelles 2001.
* Karl-Heinz Ziegler: ''Die Beziehungen zwischen Rom und dem Partherreich.'' Steiner, Wiesbaden 1964.

;Imperi dals Sassanids
* Henning Börm: ''Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike.'' Franz Steiner, Stuttgart 2007.
* Matthew P. Canepa: ''The Two Eyes of the Earth. Art and Ritual of Kingship between Rome and Sasanian Iran''. University of California Press, Berkeley 2009.
* Touraj Daryaee: ''Sasanian Persia. The Rise and Fall of an Empire.'' I.B. Tauris, London 2009.
* James Howard-Johnston: ''East Rome, Sasanian Persia and the End of Antiquity: Historiographical and Historical Studies (Collected Studies).'' Aldershot 2006, ISBN 0-86078-992-6.
* Klaus Schippmann: ''Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990.
* Engelbert Winter, Beate Dignas: ''Rom und das Perserreich. Zwei Weltmächte zwischen Konfrontation und Koexistenz.'' Akademie Verlag, Berlin 2001.

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Ancient Persia|Persia antica}}
* [http://www.iranicaonline.org/ ''Encyclopædia Iranica''] – cun numerus artitgels davart l’Iran en l’antica
* [https://web.archive.org/web/20000816172215/http://www.achemenet.com/ ''Achemenet''] – pagina cun infurmaziuns scientificas davart la Persia dal temp dals Achemenids
* [https://web.archive.org/web/20110513141529/http://www.livius.org/persia.html Persia] tar [[livius.org]]

[[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]]
[[Categoria:Temp antic‎]]
[[Categoria:Iran]]</text>
      <sha1>4nj6d3sf65124ieqjkvv1t2t0k707cw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finanzas publicas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13106</id>
    <revision>
      <id>174974</id>
      <parentid>160674</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10597" sha1="pxzpm39irbq5dre1mhhelyt3a3y0uyv" xml:space="preserve">[[Datoteca:Belastingdienst Amsterdam 1.JPG|thumb|250px|Administraziun da taglia dals Pajais Bass ad Amsterdam]]
La noziun '''finanzas publicas''' designescha tut las activitads economicas d’in [[stadi]] e da ses purtaders da cumpetenza territoriala che genereschan entradas e chaschunan expensas.

== Infurmaziuns generalas ==
L’attribut ‹public› renda attent al fatg che la noziun cumpiglia be las activitads da finanzas che pon vegnir attribuidas al sectur public. Da quel fan part il stadi cun sias finanzas statalas e sias singulas partiziuns fin a las interpresas publicas. Tar las persunas giuridicas dal dretg public vegnan cumparegliadas en in budget (resp. en ina bilantscha) las entradas e las expensas. Quel furma l’element central da las finanzas publicas sin tut ils plauns statals. Il stgalim superiur furman las finanzas statalas.

== Tge cumpiglia la noziun? ==
[[Datoteca:Bamenohl Germany Christine-Koch-Grundschule-01.jpg|thumb|220px|Scola primara a Bamenohl (Germania). Il sistem da scola furma ina da las incumbensas dal stadi che vegnan finanziadas cun meds publics]]
L’economia da finanzas publica cumpiglia en il stretg senn dal pled ils meds finanzials, pia tut ils pajaments tar ils quals in u omadus partenaris èn d’attribuir al sectur public. En il vast senn dal pled fan er part da las finanzas publicas ulteriurs bains (p.ex. immobiglias, participaziuns) ed il persunal (p.ex. il servetsch public). Cun quests meds che stattan a disposiziun ademplescha il stadi sias diversas incumbensas da provediment, protecziun e svilup; cun empruvar da prender influenza sin las finanzas statalas persequiteschan però er blers auters acturs betg statals lur finamiras particularas.

Al sectur public appartegnan en stadis federativs tut las corporaziuns territorialas (en [[Svizra]]: Confederaziun, chantuns, regiuns e vischnancas). Vitiers vegnan corporaziuns da vischnancas sco er instituziuns ed interpresas dal dretg public. Intginas interpresas publicas vegnan er manadas tenor il dretg privat (p.ex. la [[Swisscom]]). Sco corporaziuns dal dretg public fan er las assicuranzas socialas part da las finanzas publicas. E la finala tutgan tar las finanzas publicas las activitads finanzialas da las instanzas supranaziunalas sco l’[[Uniun europeica]] u las [[Naziuns unidas]].

== Entradas – expensas – debit dal stadi ==
Tar las incumbensas ch’han da vegnir finanziadas sur il budget statal tutgan tranter auter investiziuns en l’infrastructura (autostradas, furmaziun, perscrutaziun) u pajaments da transfer (surtut prestaziuns socialas).

Sco indicaturs caracteristics vegn savens inditgada la procentuala da las expensas publicas sin ils trais secturs sanadad, furmaziun e militar en relaziun tar il product naziunal brut. Questas valurs pon esser in indicatur davart il svilup dal stadi sco tal e servan er a cumparegliar ils singuls stadis in cun l’auter. Surtut las expensas per la defensiun naziunala sa laschan però interpretar en pliras direcziuns: In’auta procentuala po exprimer ch’il stadi ha u sa stenta da cuntanscher in’impurtanta posiziun geostrategica – a medem temp po quella però er esser l’expressiun d’in stadi cun structuras autoritativas envers l’atgna populaziun. E la perscrutaziun da conflicts s’occupa cun la dumonda, quant fitg che l’autezza da las expensas militaras promovian la schliaziun da conflicts politics cun la forza u mettian ad ir cursas d’armament.

En il budget statal ston tut las expensas publicas vegnir cuvertas uschè bain sco pussaivel cun entradas. In deficit dal stadi sa lascha da princip regular tras in augment da las entradas publicas, cun reducir las expensas publicas (quai ch’è per ordinari collià cun ina reducziun da las prestaziuns) ubain cun prender si credits (per exempel en furma d’emprests dal stadi). In surpli dal preventiv po da l’autra vart manar ad ina reducziun da la taglia, ad in augment da las expensas publicas u ad ina pli svelta liquidaziun dals credits. 

En la gronda part dals pajais industrials è la bilantscha negativa, quai che vul dir ch’ils stadis ston s’indebitar. En [[Germania]] per exempel è quai il cas gia dapi l’onn 1970; il 2006 ha il saldo muntà a 24 milliardas euros, quai ch’ha pretendì credits nets en la medema autezza. I dat però er in dumber da stadis cun ina bilantscha equilibrada.
[[Datoteca:Government_debt_gdp.jpg|thumb|260px|Indebitament statal en procent dal product naziunal brut (situaziun dal 2013)]]
Mesirà vi da las entradas han ils [[Stadis Unids]] il pli grond budget dal stadi cun 2,424 billiuns dollars (tut las indicaziuns: situaziun dal 2017&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190825114909/https://www.welt-in-zahlen.de/laendervergleich.phtml?indicator=73 ''Welt-In-Zahlen Ländervergleich''].&lt;/ref&gt;). I suondan il [[Giapun]] (1,563 billiuns), la [[Germania]] (1,304 billiuns), la [[Frantscha]] (1,137 billiuns) e la [[Gronda Britannia]] (929,4 milliardas). Questa successiun sa relativescha però sch’ins la confrunta cun ils debits dal stadi: Qua sa chatta il Giapun sin l’emprim plaz cun 12,24 billiuns dollars (783&amp;nbsp;% da las entradas publicas), alura suondan ils Stadis Unids (15 billiuns resp. 618&amp;nbsp;%), la Germania (2,67 billiuns u 205&amp;nbsp;%), la Frantscha (2,098 billiuns resp. 184&amp;nbsp;%) e la Gronda Britannia (1,588 billiuns resp. 171&amp;nbsp;%). Vul dir: Il Giapun duvrass stgars otg onns per pajar enavos tut ses debits publics (senza ils tschains). Al stadi na stessan alura a disposiziun durant quest temp nagins daners per auters intents e las entradas annualas stuessan restar sin la medema autezza. Relevanta en la discussiun n’èn pia betg las entradas, las expensas u ils debits sco cifras absolutas, mabain la relaziun tranter questas valurs resp. la cumparegliaziun da quellas cun il product naziunal brut.&lt;ref&gt;Uwe Wagschal: ''Staatsverschuldung: Ursachen im internationalen Vergleich'', 1996.&lt;/ref&gt;

== Las finanzas publicas sco med dal stadi da prender influenza ==
L’abilitad d’agir e l’influenza dal sectur public dependa oz per ina buna part da sia cumpetenza da disponer da meds finanzials; pertge che quels furman – sper il dretg – il pli impurtant instrument da regulaziun d’in stadi. Il budget dal stadi è l’instrument central per far valair finamiras politicas, damai che quel ha la pli gronda influenza sin l’atgna economia publica.&lt;ref&gt;Herbert Wiesner/Bodo Leibinger/Reinhard Müller: ''Öffentliche Finanzwirtschaft'', 2008, p. 44.&lt;/ref&gt; Las singulas expensas cuntegnidas en quel determineschan, en tge dimensiun che finamiras politicas (segirezza sociala, defensiun dal pajais e.a.) duain vegnir sustegnidas. Uschia vegn er decidì tge effect franond, neutral u promovend ch’il budget statal duai avair sin la conjunctura u la creschientscha economica. Tras ses sistem da taglia absorbescha il stadi ina gronda part da la capacitad da cumpra da l’economia publica senza ina cuntraprestaziun directa e tira a niz quella per la producziun da bains e prestaziuns (servetschs publics) sco er per pajaments da transfer ad interpresas e tegnairchasas.&lt;ref&gt;Cf. la noziun ‹stadi da taglia› tar Rudolf Goldscheid, ''Staatssozialismus und Staatskapitalismus'', 1917, p. 40ss.&lt;/ref&gt; Er quests process da redistribuziun furman ina part integrala da l’economia da finanzas publica. Il medem vala per la gulivaziun da finanzas sco sistem da redistribuziun tranter ils divers plauns statals.

La participaziun parziala u cumplaina dal stadi vi d’interpresas publicas organisadas tenor il dretg privat segirescha a quel l’influenza publica sin il sectur respectiv (en furma d’ina maioritad dal chapital u da las vuschs). Talas participaziuns publicas èn previsas explicitamain en la legislaziun; ellas ston però servir ad ademplir incumbensas publicas. L’influenza publica segirescha la controlla sur da las decisiuns economicas da questas interpresas, uschia che quellas sa laschan attribuir en il vast senn dal pled a las finanzas publicas. En quest senn furman las finanzas publicas in factur cun grond’influenza sin l’economia publica.

== Quota statala ==
[[Datoteca:Depense-publique-sur-PIB.png|thumb|180px|Expensas publicas en l’Europa en relaziun tar il product naziunal brut (situaziun dal 2009)]]
La cumpart da las finanzas publicas a l’entira forza economica d’in pajais s’exprima en la quota statala. Quella è definida sco las expensas cumplessivas da tut ils plauns statals en relaziun tar il product naziunal brut. En l’[[Europa]] ha la [[Svizra]] la pli bassa quota statala (34,6&amp;nbsp;%), il [[Danemarc]] la pli auta (58,3&amp;nbsp;%). Medemamain vegnan eruids ils debits publics (debit dal stadi en relaziun tar il product naziunal brut).

La cumpart da la quota statala e la structura d’entradas e d’expensas èn da muntada tant sco indicaturs per il bainstar da las burgaisas e dals burgais dal pajais respectiv sco er areguard la capacitad da concurrer da las interpresas a nivel internaziunal. Ina bassa quota statala dat perditga d’ina pitschna influenza finanziala dal stadi sin l’economia publica e viceversa. 

== Statistica da finanzas ==
Las finanzas publicas giogan in’impurtanta rolla per intents statistics. En [[Svizra]] vegnan las finanzas publicas sutdivididas statisticamain en stadi, Confederaziun, chantuns, vischnancas ed assicuranzas socialas e structuradas – applitgond la definiziun da Maastricht che vala per l’[[Uniun europeica]] – tenor entradas, expensas, grad d’atgna finanziaziun e quota da debits.&lt;ref&gt;Cf. sut [http://www.bfs.admin.ch Statistica svizra] las indicaziuns areguard las finanzas publicas.&lt;/ref&gt;

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;
 
== Litteratura ==
* Charles B. Blankart: ''Öffentliche Finanzen in der Demokratie. Eine Einführung in die Finanzwissenschaft''. November 2005, Vahlen, ISBN 3800632519.
* Ralf Kronberger: ''Öffentliche Finanzen in Österreich – Wie wirtschaftet der Staat?'', 2005, en: Aktuelle Unterlagen, Wirtschaft und Gesellschaft, Nr. 49/2005, Vienna: Arbeitsgemeinschaft für Wirtschaft und Schule.

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Public finance|Finanzas publicas}}
* Bundeszentrale für politische Bildung: [https://web.archive.org/web/20110901073700/http://www.bpb.de/wissen/07104077814541706694784013104802,0,0,%D6ffentliche_Finanzen.html ''Öffentliche Finanzen'']
* Artitgel [http://www.e-lir.ch/index.php?id=450&amp;t_articles_id=1096 ''Finanzas publicas''] en il [[Lexicon istoric retic|Lexicon Istoric Svizzer]]

[[Categoria:Economia]]
[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Economia)]]</text>
      <sha1>pxzpm39irbq5dre1mhhelyt3a3y0uyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Energia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13249</id>
    <revision>
      <id>174971</id>
      <parentid>155818</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>16747</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>174971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34238" sha1="g7wadk14eqoml8xqinymnnspuo69u8l" xml:space="preserve">[[Datoteca:Sun_in_February_(black_version).jpg|thumb|220px|Il sulegl – la funtauna d’energia primara per la vita sin terra]]
L’'''energia''' (grec vegl ἐν ''en'', ‹a l’intern› ed ἔργον ''ergon'', ‹lavurar›) è ina grondezza fisicala fundamentala, la quala gioga ina rolla centrala en tut ils secturs da la fisica sco er en la tecnica, chemia, biologia ed economia. L’unitad da basa da l’energia è joule. Energia è la grondezza che sa mantegna perquai che las leschas da la natira èn invariantas areguard il temp; vul dir: l’energia totala d’in sistem serrà na po ni vegnir augmentada ni diminuida (lescha dal mantegniment da l’energia). En blers texts introductivs vegn energia definì – a moda bain chapibla ma betg generalmain valaivla – sco abilitad da prestar lavur.

D’agiuntar energia è tranter auter necessari per accelerar in corp, per al muventar cunter ina forza, per stgaudar ina substanza, per smatgar ensemen in gas, per laschar currer in current electric, per emetter undas electromagneticas sco er per laschar nascher en il spazi vid particlas materialas. Creatiras dovran energia per pudair viver. Energia dovran ins er per far ir sistems da computers, per la telecommunicaziun e per mintga furma da producziun economica.&lt;ref&gt;Ingo Hensing, Wolfgang Pfaffenberger, Wolfgang Ströbele: ''Energiewirtschaft: Einführung in Theorie und Politik''. Walter de Gruyter 1998.&lt;/ref&gt; 

L’energia po cumparair en differentas furmas d’energia, per exempel sco energia potenziala, energia chinetica, energia chemica, energia electrica u energia termica. L’energia sa lascha da princip transportar d’in sistem a l’auter e transfurmar d’ina furma en l’autra; tar l’energia termica èn questas pussaivladads però facticamain limitadas (tenor il segund axiom da la termodinamica).

Tenor l’equaziun da moviment da Hamilton e l’equaziun da Schrödinger determinescha l’energia il svilup da sistems fisicals tras il temp. E tenor la teoria da la relativitad èn l’energia e la massa colliads tras l’equivalenza da massa ed energia (&lt;math&gt;E=mc^2&lt;/math&gt;).

== Istorgia da la noziun ==
[[Datoteca:LifeOfThomasYoung1855PeacockG.jpg|thumb|170px|Thomas Young (1773–1829) ha duvrà sco emprim la noziun ‹energia› en il senn modern]]
La noziun ‹energia› deriva dal grec vegl ἐνέργεια, ''energeia'' ch’aveva en l’antica greca ina muntada puramain filosofica en il senn da realitad viventa ed efficacitad.&lt;ref&gt;Rudolf Eisler: ''Wörterbuch der philosophischen Begriffe'' (1904) [http://www.textlog.de/1240.html online].&lt;/ref&gt; En il context da las scienzas natiralas ha il fisicher [[Thomas Young]] duvrà l’emprima giada il pled l’onn 1807 en connex cun la mecanica. La nova grondezza ‹energia› dueva inditgar la fermezza da tscherts effects ch’in corp en moviment po cuntanscher tras ses moviment ed ils quals na sa laschan betg determinar sulettamain a basa da ses impuls &lt;math&gt;m v&lt;/math&gt; (massa gia sveltezza).

Dapi las retschertgas che [[Christiaan Huygens]], [[Christopher Wren]] e [[John Wallis]] han fatg enturn il 1668 en connex cun la collisiun da dus corps era enconuschent areguard l’impuls che quel sa mantegnia tant tar corps elastics sco er nunelastics, pia ch’el saja la dretga mesira per las midadas effectuadas e tras quai per la ‹grondezza dal moviment› nundestruibla. Tar auters process han corps da differenta massa, er sch’els han il medem impuls, però in effect different grond. Da quai fan part l’autezza ch’in corp cuntanscha en il moviment ensi, ubain la profunditad d’ina fora ch’in corp fa cun crudar en ina massa loma. En quests cas na crescha l’effect betg a moda proporziunala cun la sveltezza, sco che quai è il cas tar l’impuls, mabain en il quadrat da la sveltezza. Perquai ha [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] attribuì il 1686 a la grondezza &lt;math&gt;m v^2&lt;/math&gt; ina muntada centrala numnond quella ''vis viva'' (‹forza viventa›).&lt;ref&gt;Leibniz: ''Brevis demonstratio erroris memorabilis Cartesii'', Acta Eruditorum 1686.&lt;/ref&gt;

En il 17avel e 18avel tschientaner è la dumonda co che questa ''vis viva'' saja da chapir e tge muntada ch’ella haja vegnida discutada a moda cuntraversa. La finala duevan ils matematichers franzos, tranter quels [[Lazare Carnot]], fular via en il decurs dal 19avel tschientaner a la chapientscha odierna da l’energia.&lt;ref&gt;''Essai sur les machines en général'', 1783, 2. ed. 1803 sut il titel ''Principes fondamentaux de l´equilibre et du mouvement''.&lt;/ref&gt; Impurtants pass èn stads la definiziun da la lavur sco forza gia via resp. &lt;math&gt;\textstyle \int \vec F \cdot  d\vec s &lt;/math&gt; tras [[Coriolis]] e [[Poncelet]] il 1829, la noziun energia chinetica ([[Rankine]] 1853) e las enconuschientschas areguard l’energia termica ch’ins ha fatg en connex cun la maschina a vapur.

Il 1841 ha il medi tudestg [[Julius Robert Mayer]] publitgà si’idea che energia na possia betg vegnir stgaffida u destruida, mabain be transfurmada. Il fisicher [[Rudolf Clausius]] ha augmentà il 1854 a moda decisiva la chapientscha da la transfurmaziun da l’energia. E [[Hermann von Helmholtz]] aveva gia publitgà il 1847, resguardond il princip da la ‹sperdita› d’energia en rom da sia transfurmaziun, ch’i na saja betg pussaivel da construir in perpetuum mobile (damai che quai duvrass ina maschina che producescha dapli energia che quai ch’i vegn mess en quella).

Igl èn suandadas enconuschientschas decisivas sin il sectur electric ed electrochemic e suenter che gia [[Wilhelm Wien]] (1900), [[Max Abraham]] (1902) e [[Hendrik Lorentz]] (1904) avevan publitgà ponderaziuns davart la massa electromagnetica ha [[Albert Einstein]] publitgà il 1905 en rom da sia teoria da la relativitad speziala l’enconuschientscha che massa ed energia sa chattian en ina relaziun equivalenta.&lt;ref name=&quot;Stoerig&quot;&gt;Infurmaziuns tenor Hans Joachim Störig: ''Kleine Weltgeschichte der Wissenschaft 2'', Fischer Taschenbuch, Hamburg 1982, ISBN 3-596-26399-9.&lt;/ref&gt;

== Furmas d’energia e transfurmaziun da l’energia ==
[[Datoteca:Turbogenerator01.jpg|thumb|210px|Generatur che transfurma energia termica en electricitad]]
L’energia po esser cuntegnida en differenta moda en in sistem. Questas pussaivladads numnan ins furmas energeticas. Exempels èn l’energia chinetica, l’energia chemica, l’energia electrica u l’energia potenziala. Differentas furmas d’energia sa laschan transfurmar ina en l’autra; quai succeda en tala moda che la summa da tut las quantitads d’energia avant e suenter la transfurmaziun resta adina la medema.

Ina transfurmaziun po be avair lieu uschia che er tut las autras grondezzas da mantegniment dal sistem possedan avant e suenter la transfurmaziun la medema valur. Per exempel vegn la transfurmaziun d’energia chinetica limitada tras il mantegniment da l’impuls e da l’impuls da rotaziun. Ina pierla sa lascha be franar e perda tras quai energia, sch’ella dat giu a medem temp impuls da rotaziun. Er a nivel molecular existan talas limitaziuns. Bleras reacziuns chemicas che fissan energeticamain pussaivlas n’han betg lieu a moda spontana, perquai che quellas violassan il mantegniment da l’impuls. Ulteriuras grondezzas da mantegniment furman il dumber dals barions e dals letpons. Quels limiteschan la transfurmaziun d’energia tras reacziun nucleara. L’energia ch’è cuntegnida en la massa da materia sa lascha be transfurmar dal tuttafatg en in’autra furma d’energia cun agid d’ina quantitad tuttina gronda d’antimateria. Senza antimateria reussescha la transfurmaziun cun agid da fissiun resp. fusiun nucleara be a moda parziala.

La termodinamica fixescha en ses segund axiom in’ulteriura premissa per la transfurmaziun: L’entropia d’in sistem serrà na po betg sa reducir. Da retrair chalur senza ch’igl han lieu parallelamain auters process, maina ad ina sfradentada. Ina temperatura pli bassa correspunda però ad in’entropia pli bassa e stat en cuntradicziun cun il segund axiom. Per tuttina pudair transfurmar chalur en in’autra furma d’energia, sto sco reacziun sin la sfradentada a medem temp vegnir stgaudada in’autra part dal sistem. Questa transfurmaziun d’energia termica en autras furmas energeticas è perquai adina be pussaivla sch’igl è avant maun ina differenza da temperatura. Ultra da quai na sa lascha betg transfurmar l’entira quantitad d’energia ch’è arcunada en la differenza da temperatura. Maschinas per producir energia termica servan a transfurmar chalur en energia mecanica. La relaziun tranter la lavur maximala ch’è pussaivla e la quantitad d’energia che vegn duvrada (tenor il segund axiom da la termodinamica) numnan ins effizienza da Carnot. Quella crescha cun la differenza da temperatura, cun la quala la maschina per producir energia termica lavura. 

Autras transfurmaziuns n’èn betg pertutgadas uschè ferm da las limitaziuns da vart dals princips da mantegniment e da la termodinamica. Uschia sa lascha per exempel energia electrica transfurmar cun pitschens sforzs tecnics quasi dal tuttafatg en bleras autras furmas energeticas. Motors electrics la transfurman per exempel en energia chinetica. 

La gronda part da las transfurmaziuns na midan l’energia betg dal tuttafatg en ina suletta furma d’energia, mabain produceschan savens er chalur. En applicaziuns mecanicas deriva la chalur per il pli da la fricziun. Tar applicaziuns electricas èsi savens la resistenza electrica u currents da Foucault ch’augmentan la temperatura. Questa chalur na vegn per ordinari betg duvrada e vegn considerada sco sperdita. La relaziun tranter l’energia ch’è vegnida investida e l’energia ch’ha pudì vegnir transfurmada en la furma d’energia giavischada numnan ins efficacitad.

Tar applicaziuns tecnicas collian ins savens differentas furmas da transfurmaziun. En in’ovra d’energia da charvun vegn l’emprim transfurmada l’energia chemica dal charvun tras combustiun en chalur e transferida sin vapur d’aua. Turbinas midan la chalur dal vapur en energia mecanica e mettan da lur vart en moviment generaturs che transfurman l’energia mecanica en energia electrica.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Exempels per la transfurmaziun da furmas d’energia
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
! &lt;div style=&quot;width:100%; height:1.6em; position:relative; top:0px; left:0px;&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:absolute; top:-0.3em; right:0px;&quot;&gt;en→&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;position:absolute; bottom:-0.3em; left:0px;&quot;&gt;↓ da&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
! Energia mecanica
! Energia termica
! Energia da radiaziun
! Energia electrica
! Energia chemica
! Energia nucleara
|-
! bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; | Energia mecanica
| Mecanissem
| Frains
| Radiaziun da sincrotron 
| Generatur
| 
| Reacziuns en l’acceleratur da particlas
|-
! bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; | Energia termica
| Turbina a vapur
| Stgamiader da chalur
| Corp nair
| Sensurs da temperatura
| Furn da metals
| Supernova
|-
! bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; | Energia da radiaziun
| Radiometer
| Collectur solar
| Optica betg lineara
| Cella solara
| Fotosintesa
| Fotodesintegraziun
|-
! bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; | Energia electrica
| Motor electric
| Platta electrica
| Chametg
| Transfurmatur
| Accumulatur
| 
|-
! bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; | Energia chemica
| Muscul
| Stgaudament dad ieli
| Bau-glisch
| Cella da carburant
| Gasificaziun da charvun
|
|-
! bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; | Energia nucleara
| Bumba atomara
| Reactur nuclear
| Radis gamma
| Battaria nucleara
| Radiolisa
| Reactur d’incubaziun
|}

== Energia en la mecanica classica ==
En la mecanica classica è l’energia d’in sistem si’abilitad da prestar lavur. La lavur transfurma energia tranter differentas furmas d’energia. La furma speziala da las leschas da Newton procura che la summa da tut las energias na sa mida betg. Fricziuns e las sperditas d’energia ch’èn colliadas cun quellas na vegnan betg resguardadas en quest cas.

Il teorem da Noether lubescha ina definiziun pli generala da l’energia, la quala resguarda automaticamain l’aspect dal mantegniment da l’energia. Tut las leschas da la natira da la mecanica classica èn invariantas areguard il temp. Ellas èn caracterisadas tras quai ch’ellas valan da tut temp en medema furma. Il teorem da Noether di be ch’i dettia ina grondezza fisicala che correspundia a questa constanza; e questa grondezza è l’energia. 

Da l’axiom dal mantegniment da l’energia e da sperditas d’energia inevitablas tras fricziun resulta ch’igl è nunpussaivel da construir ina maschina mecanica che va da sai anora en perpeten (''Perpetuum Mobile''). Ultra da quai lubescha il mantegniment da l’energia ensemen cun il mantegniment da l’impuls da trair conclusiuns areguard il resultat da collisiuns tranter objects, e quai senza ch’il mecanissem precis da la collisiun stoppia esser enconuschent.

=== Energia e moviment ===
[[Datoteca:E_mc_2_IMG_0859.jpg|thumb|220px|La famusa furmla en il manuscrit dad Einstein (1912)]]
L’energia chinetica &lt;math&gt;E_\mathrm{chin}&lt;/math&gt; è l’energia ch’è cuntegnida en il stadi da moviment d’in corp. Quella è proporziunala tar la massa e tar il quadrat da la sveltezza relativ al sistem inerzial, en il qual ins descriva il corp.
:&lt;math&gt;
E_\mathrm{chin} \,=\, \tfrac{1}{2} m v^2\,
&lt;/math&gt;

La valur da l’energia chinetica è pia dependenta dal punct da vista or dal qual ins descriva il sistem. Savens fan ins diever d’in sistem inerzial, il qual ruaussa en relaziun tar il terren.

In corp extendì po sper in moviment da translaziun er far in moviment da rotaziun. L’energia chinetica che sa chatta en il moviment da rotaziun numnan ins energia da rotaziun. Quella è proporziunala tar il quadrat da la sveltezza da l’angul e tar il mument d’inerzia dal corp.

=== Energia e potenzial ===
D’energia potenziala dispona in corp tras sia posiziun en in champ da forza, uschè lunsch ch’i sa tracta d’ina forza conservativa. Quai pudess per exempel esser il champ da gravitaziun da la terra u in champ da forza d’ina plima. L’energia potenziala sa diminuescha en direcziun da la forza e crescha cunter la direcziun da la forza; en posiziun verticala tar la direcziun da la forza è ella constanta. Sa mova in corp dal punct nua ch’el ha ina pli auta energia potenziala tar in punct nua che quella è pli bassa, presta el precis uschè bler lavur fisicala sco quai che si’energia potenziala è sa diminuida. Quai vala independentamain da la dumonda, sin tge via ch’il corp è arrivà d’in punct a l’auter.

L’energia potenziala d’in corp cun la massa &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; en in champ da gravitaziun omogen cun acceleraziun da gravitaziun &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; è proporziunala tar l’autezza &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; sur l’origin d’in sistem da coordinatas: 
:&lt;math&gt;
E_{\text{pot}} = m \, g \, h \,
&lt;/math&gt;.

Tar la crudada libra vegn questa energia potenziala transfurmada en energia chinetica cun accelerar il corp.

Damai che l’origin da las coordinatas po vegnir elegì a bainplaschair, è l’energia potenziala d’in corp mai dada a moda absoluta e na sa lascha er betg mesirar. Mesirar sa laschan be ils midaments da quella.

Tar moviments periodics vegn energia potenziala transfurmada cuntinuadamain en energia chinetica e puspè enavos en energia potenziala. Tar il perpendicul è per exempel l’energia potenziala la pli gronda tar ils puncts d’inversiun; l’energia chinetica è qua nulla. Cura ch’il fil penda precis a moda verticala cuntanscha la massa sia sveltezza maximala e tras quai er si’energia chinetica maximala; l’energia potenziala ha qua ses minimum. En il punct il pli lunsch davent da ses sulegl ha in planet bain sia pli auta energia potenziala, ma er sia pli pitschna energia chinetica. Fin tar il punct da ses orbit che sa chatta il pli datiers dal sulegl crescha sia sveltezza gist per tant che l’augment da l’energia chinetica cumpensescha precisamain la diminuziun da l’energia potenziala.

Energia elastica è l’energia potenziala dals atoms u moleculs spustads or da lur posiziun da paus en in corp defurmà elasticamain, per exempel en ina plima mecanica. En general numnan ins l’energia che vegn arcunada u relaschada tar la defurmaziun elastica u plastica en in corp sco energia da defurmaziun.

== Energia en la termodinamica ==
[[Datoteca:Hot_metalwork.jpg|thumb|200px|Radiaziun termica a l’exempel da fier chaud]]
Energia termica è l’energia ch’è arcunada en il moviment nunordinà dals atoms u moleculs en ina materia. La transfurmaziun d’energia termica en autras furmas d’energia vegn descritta tras la termodinamica. Qua vegn differenzià tranter l’energia ch’è cuntegnida en il sistem (energia interna, entalpia) e la chalur, vul dir l’energia termica che vegn transportada sur il cunfin dal sistem.

La summa or da l’energia termica, l’energia da vibraziun en il corp e l’energia da liom numnan ins energia interna. 

=== Transfurmaziun d’energia termica en lavur mecanica ===
Sut tschertas cundiziuns sa laschan tut las furmas d’energia transfurmar dal tuttafatg en energia termica (emprim axiom da la termodinamica). En l’autra direcziun na vala quai però betg: il segund axiom da la termodinamica descriva qua ina limitaziun ordvart decisiva. En dependenza da la temperatura tar la quala la chalur stat a disposiziun, sa lascha be ina cumpart pli pitschna u pli gronda transfurmar sur in ciclus en lavur mecanica, entant ch’il rest vegn dà giu al conturn. En la termodinamica tecnica vegnan las cumparts d’ina furma d’energia che sa laschan transfurmar er numnadas exergia. In exempel: Vegn energia chemica (100&amp;nbsp;% exergia) transfurmada tar ina temperatura media da 1000&amp;nbsp;°C en chalur, cumpiglia la cumpart d’exergia be pli 80&amp;nbsp;%. Vegn questa energia transmessa en in’avnaun a vapur sin vapur d’aua cun 273&amp;nbsp;°C, restan be pli ca. 50&amp;nbsp;% e tar la transmissiun en ina stanza stgaudada sin 20&amp;nbsp;°C be pli ca. 7&amp;nbsp;%. (Tar quest exempel partan ins adina d’ina temperatura da l’ambient da 0&amp;nbsp;°C.)

=== Energia solara ===
Er l’energia solara ch’arriva tras radiaziun sin terra enconuscha sin sia via fin a la surfatscha da la terra ina sperdita en furma d’exergia. A l’intern dal sulegl munta l’energia a radund 15 milliuns&amp;nbsp;K; nà da sia surfatscha irradiescha il sulegl cun radund 6000&amp;nbsp;K en direcziun da la terra, la quala ha sezza ina temperatura da radund 300&amp;nbsp;K. 

Er cun concentrar ils radis dal sulegl en in collectur n’arrivass ins betg ad ina temperatura superiura a quella da la surfatscha dal sulegl. Sur il factur da Carnot resultass en quest cas in’efficacitad da ca. 95&amp;nbsp;%; ma en quest cas na sa laschass transmetter nagin’energia pli. La limita termodinamica giascha sutvart cun ina temperatura d’absorpziun da 2500&amp;nbsp;K ed in’efficacitad da ca. 85&amp;nbsp;%. En la pratica vegnan vitiers ulteriuras sperditas sco l’absorpziun en l’atmosfera, sur las qualitads dal material da las cellas cristallinas fin a la resistenza dad Ohm da l’implant fotovoltaic, uschia ch’ins cuntanscha fin oz efficacitads da be stgars 20&amp;nbsp;%.

=== Implants che cumbineschan chalur e forza electrica ===
Dapertut là nua che vegn producida energia mecanica u electricitad or da chalur ed igl exista a medem temp in basegn da chalur, fai dapli senn da duvrar la chalur persa per stgaudar che da metter a disposiziun la chalur separadamain. 

Er la pumpa da chalur absorbescha chalur or da l’ambient e dat giu quella, ensemen cun la lavur da tracziun, en furma da chalur da stgaudar ch’ha correspundentamain ina temperatura pli auta. Sch’i stat per exempel a disposiziun aua sutterrana da 10&amp;nbsp;°C sco funtauna da chalur ed ina stanza ha da vegnir stgaudada sin 20&amp;nbsp;°C, pudess ina pumpa da chalur cun process da Carnot furnir, cun investir in’ura kilowatt lavur da tracziun, 29&amp;nbsp;KWh chalur.

== Energia chemica ==
Sco energia chemica vegn designada la furma d’energia ch’è arcunada en furma d’ina colliaziun chemica en ina funtauna d’energia e che po vegnir mess en libertad tar reacziuns chemicas. Ella descriva pia l’energia ch’è liada cun forzas electricas en atoms e moleculs e sa lascha sutdivider d’ina vart en l’energia chinetica dals electrons en ils atoms e da l’autra vart en l’energia electrica da l’influenza reciproca tranter electrons e protons.

== Energia en l’electrodinamica ==
[[Datoteca:VFPt_charges_plus_minus_thumb.svg|thumb|190px|Champ electric]]
En l’electrotecnica furma la tensiun l’unitad per definir il potenzial d’energia che curra tras in conduct. Energia electrica sa lascha transportar cun muventar purtaders da chargia senza gronda differenza da potenzial per lung da conducturs.

Energia magnetica è cuntegnida en champs magnetics ed en l’arcun d’energia magnetic che funcziunescha sco supraconductur.

Energia ch’è arcunada en in cirquit electric ideal sa transfurma cuntinuadamain da la furma electrica en la furma magnetica ed enavos. La summa da las energias è da tut temp la medema (lescha dal mantegniment da l’energia).

== Energia en la teoria da la relativitad ==
Tenor la teoria da la relativitad speziala correspunda la massa &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; d’in object en ruaus ad in’energia en ruaus da 
:&lt;math&gt;
E_{\text{ruaus}}=m\, c^2\,
&lt;/math&gt;.

L’energia en ruaus è pia ultra dal factur &lt;math&gt;c^2&lt;/math&gt; (quadrat da la sveltezza da la glisch &lt;math&gt;c\,&lt;/math&gt;) equivalenta a la massa. L’energia en ruaus sa lascha transfurmar tar tscherts process en autras furmas d’energia e viceversa. Uschia pon ins mesirar tar ils products da reacziun da la fissiun nucleara e da la fusiun nucleara massas ch’èn cleramain pli bassas che quellas dal material da partenza. En la fisica da particlas elementaras vegn da l’autra vart er observada la furmaziun da particlas e tras quai d’energia en ruaus or d’autras furmas d’energia.

En la mecanica classica na vegn l’energia da ruaus betg resguardada, damai che quella è senza muntada uschè ditg che particlas na sa transfurman betg en autras particlas.

La teoria da la relativitad generala generalisescha il concept da l’energia anc pli fitg e cuntegna ina descripziun unitara d’energias ed impuls sco funtauna per la defurmaziun dal spazi (sur il tensur d’energia-impuls). Da quel sa laschan gudagnar tras contracziun las grondezzas sco la spessezza da l’energia ch’in observatur po mesirar. Per intercurir il svilup dal spazitemp è il cuntegn d’energia decisiv. En questa moda sa laschan predir da cundiziuns energeticas ch’il spazitemp vegnia a collabar ad ina singularitad.

== Energia en la mecanica da quants ==
Entaifer la mecanica da quants definescha l’operatur da Hamilton, tge energia che po vegnir mesirada vi d’in sistem fisical. Tar undas electromagneticas sa lascha observar la spartiziun da l’energia en pachets: In’unda da la frequenza &lt;math&gt;\nu&lt;/math&gt; po dar giu energia be en pachets &lt;math&gt;E_\text{foton} = h \,\nu &lt;/math&gt; (&lt;math&gt;h&lt;/math&gt; = constanta da Planck).

== Utilisaziun tecnica da l’energia ==
[[Datoteca:Trophic_dynamics.png|thumb|260px|Il princip da la perdita d’energia sa lascha er illustrar a l’exempel da process biologics (qua: dals ecosistems)]]
Gia a basa da l’axiom dal mantegniment da l’energia èsi evident che energia na sa lascha betg producir. Tuttina vegn la noziun duvrada per descriver la producziun d’ina furma d’energia (p.ex. forza electrica) or d’in’autra furma (p.ex. energia chemica en furma da charvun). Analog na datti en il senn fisical er nagin consum d’energia; en l’economia è percunter manegià cun quai la transfurmaziun d’in’energia primara (p.ex. ieli, gas, charvun) en ina furma d’energia ch’è privada d’in’ulteriura utilisaziun (p.ex. chalur persa en l’ambient).

La fisica descriva il ‹consum d’energia› cun la noziun precisa da l’augment da l’entropia. Entant che l’energia resta adina la medema en in sistem serrà, crescha l’entropia (u resta en il meglier cas constanta) en cas da transfurmaziun d’energia u da surdada d’energia ordaifer il sistem. Pli auta che l’entropia è e mender che l’energia sa lascha utilisar. Enstagl da dir che l’entropia s’augmentia, pon ins er dir ch’igl haja lieu ina svalitaziun da l’energia.

La lescha da l’augment da l’entropia impedescha surtut che energia da chalur sa laschia transfurmar directamain en energia chinetica ed energia electrica. Enstagl èn adina necessarias ina funtauna da chalur ed ina sfradentada. L’efficacitad maximala sa lascha calcular tenor Carnot or da la differenza da la temperatura.

Il cas spezial d’ina transfurmaziun d’energia senza augment da l’entropia vegn designà sco process reversibel. Sco exempel per ina transfurmaziun d’energia quasi reversibla sa lascha allegar in satellit sin ses orbit enturn la Terra: Al punct il pli aut da ses traject ha el in’auta energia potenziala ed ina bassa energia chinetica; al punct il pli bass èsi precis il cuntrari. La transfurmaziun succeda qua millis giadas l’onn senza sperditas pli grondas. Er en supraconducturs po energia vegnir transfurmada milliuns e milliardas giadas per secunda tranter energia da radiaziun ed energia electrica, e quai medemamain cun sperditas da pli pauc che in promil per transfurmaziun.

Tar blers process ch’eran colliads pli baud cun grondas sperditas, vul dir cun in grond augment da l’entropia, pussibilitescha il svilup tecnologic sperditas adina pli bassas. Uschia transfurma ina glisch da spargn u LED energia electrica a moda bundant pli effizienta en glisch ch’in pair electric. Ed ina pumpa da chalur producescha cun trair a niz chalur or da l’ambient tar la medema prestaziun electrica savens bler dapli chalur ch’in stgaudament electric.

En auters secturs sa chatta il stadi da la tecnica gia dapi in detg temp datiers dal maximum teoretic, uschia ch’igl èn qua be pli pussaivels pitschens progress. Uschia transfurma per exempel in motor electric bundant 90&amp;nbsp;% da l’energia electrica che vegn impundida en energia mecanica utilisabla e be ina pitschna part en chalur persa.

=== Energia specifica ===
Specific munta en las scienzas natiralas ‹relativ ad ina basa da mesiraziun›. L’energia specifica vegn messa en relaziun cun ina tscherta caracteristica d’in sistem, la quala sa lascha descriver cun ina grondezza fisicala. Exempels:
* Energia per volumen en J/m³: Entalpia (termodinamica), chalur latenta specifica: chalur da luentada, chalur da svapuraziun, chalur da cristallisaziun u las entalpias correspundentas (enconuschientscha dals materials), valur termica (tecnica d’energia), energia da cumpressiun specifica (enconuschientscha dals materials), energia specifica da material explosiv.
* Energia per massa en J/kg: lavur specifica, chalur latenta specifica (termodinamica), valur termica da materias dad arder solidas, energia specifica da l’accumulatur d’energia (tecnica d’energia), capacitad electrica e spessezza da l’energia dal condensatur (electrotecnica), energia specifica dal punct da massa (mecanica).

Betg sco specificas mabain sco molaras vegnan designadas en la termodinamica e chemia valurs d’energia che sa refereschan a la materia:
* Energia per quantitad da materia en J/mol: chalur molara latenta (termodinamica).

=== Provediment e consum d’energia ===
[[Datoteca:Polycristalline-silicon-wafer_20060626_568.jpg|thumb|150px|La cella solara transfurma energia da radiaziun en energia electrica]]
Las noziuns dal provediment d’energia e dal consum d’energia sa refereschan al diever da differentas energias en furmas che sa laschan utilisar bain tras l’uman. Las furmas d’energia che l’uman dovra il pli savens èn l’energia termica e l’energia electrica. Ils basegns d’energia da l’uman concernan surtut il stgaudament, la preparaziun da mangiativas ed il manaschi d’indrizs e maschinas che faciliteschan la vita da mintgadi. Relevantas en quest connex èn las tematicas mobilitad ed il consum per exempel da funtaunas d’energia fossilas en vehichels.

Ils differents products energetics pon cuntanscher ils utilisaders sur conducts, sco che quai è per exempel il cas tar l’energia electrica, il gas natiral u la chalur a distanza, ubain ch’els sa laschan transportar e magasinar bain sco charvun, ieli da stgaudar, carburants, uran u lain.

Il basegn d’energia variescha fitg ferm da regiun tar regiun ed è en ils pajais industrials bleras giadas pli aut ch’èn il Terz Mund. En pajais ch’èn industrialmain fitg sviluppads èn s’occupadas interpresas specificas dapi il 19avel tschientaner cun la producziun e furniziun d’energia per diever general. En il center stat la producziun d’energia electrica e la transmissiun da quella als singuls utilisaders. Daspera furman er l’elavuraziun ed il transport da material dad arder per intents da stgaudar impurtants secturs economics.

Radund 40&amp;nbsp;% dal basegn d’energia mundial vegn cuvert cun energia electrica. Entaifer quella servan radund 20&amp;nbsp;% a la tracziun electrica, alura suonda l’illuminaziun cun 19&amp;nbsp;%, la tecnica da climatisaziun cun 16&amp;nbsp;% e la tecnica d’infurmaziun cun 14&amp;nbsp;%.

=== Funtaunas d’energia ===
Las differentas funtaunas d’energia èn:
* Energia fossila (charvun da crap, charvun da terra, turba, gas natira, ieli mineral)
* Energias regenerablas
** Energia solara (energia da radiaziun solara utilisabla en furma da glisch e chalur)
** Biomassa
** Energia da vent (currents da l’atmosfera)
** Forza idraulica, inclusiv
*** Fluss e refluss
*** Forza da las undas
*** Current da la mar
** Geotermia
* Energia nucleara (fissiun nucleara e fusiun nucleara)

== Unitads == 
Sper l’unitad joule èn, tut tenor champ d’applicaziun, er anc en diever autras unitads d’energia. Las unitads secunda watt (Ws) e newtonmeter (Nm) èn identicas cun il joule.

L’electronvolt (eV) vegn duvrà en la fisica atomara, la fisica nucleara e la fisica da las particlas elementaras per inditgar energias da particlas e nivels d’energia.

En uras kilowatt (kWh) mesiran ins en rom dal provediment d’energia la quantitad d’energia che vegn furnida als clients.

La caloria era pli baud en diever e vegn oz anc duvrada en la lingua da mintgadi sper l’unitad uffiziala joule per inditgar la valur calorica da mangiativas.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! Joule resp. secundas watt
! Uras kilowatt
! Electronvolts
! Kilopondmeters
! Calorias
! Erg
|-
! 1 kg·m²/s²
| {{0|00}}   1
| {{0|00}}   2,778  · 10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   6,242  · 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   0,102
| {{0|00}}   0,239
| {{0|0}}   10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;
|-
! 1 kW·h
| {{0|00}}   3,6    · 10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   1
| {{0|00}}   2,25   · 10&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   3,667  · 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   8,60   · 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;
| {{0|0}}  3,6      · 10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;
|-
! 1 eV
| {{0|00}}   1,602  · 10&lt;sup&gt;−19&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   4,45   · 10&lt;sup&gt;−26&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   1
| {{0|00}}   1,63   · 10&lt;sup&gt;−20&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   3,83   · 10&lt;sup&gt;−20&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   1,602  · 10&lt;sup&gt;−12&lt;/sup&gt;
|-
! 1 kp·m
| {{0|00}}   9,80665
| {{0|00}}   2,72   · 10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   6,13   · 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   1
| {{0|00}}   2,34
| {{0|0}}   9,80665 · 10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;
|-
! 1 cal&lt;sub&gt;IT&lt;/sub&gt;
| {{0|00}}   4,1868
| {{0|00}}   1,163  · 10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   2,611  · 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   0,427
| {{0|00}}   1
| {{0|0}}   4,1868  · 10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;
|-
! 1 g·cm²/s²
| {{0|00}}   10&lt;sup&gt;−7&lt;/sup&gt;
| {{0|0}}   2,778   · 10&lt;sup&gt;−14&lt;/sup&gt;
| {{0|0}}   6,242   · 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;
| {{0|0}}   1,02    · 10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt;
| {{0|0}}   2,39    · 10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt;
| {{0|00}}   1
|}

== Urdens da grondezza ==
Energia è ina grondezza che po er cuntanscher en la vita da mintgadi, tut tenor l’urden da grondezza entaifer la quala ella vegn applitgada, differentas valurs. Qua intgins exempels:

;1 J = 1 Ws = 1 Nm: Energia potenziala che vegn arcunada en ina tavla da tschigulatta (ca. 100&amp;nbsp;g) cun auzar quella per 1 meter.

;3,6·10 &lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; J = 3600 kJ = 3600 kWs = 1 kWh: Unitad da rendaquint per energia electrica, gas etc. Ina chasa privata en l’Europa consumescha per onn ca. ca. 2000–4000&amp;nbsp;kWh energia electrica.

;2,9·10 &lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; J = 8,141 kWh = 1 kg equivalent da charvun: L’equivalent da charvun da crap è la quantitad d’energia che vegn transfurmada cun brischar 1 kg charvun da crap. Igl è quai ina mesira frequenta per inditgar quantitads d’energia primara. Il 1998 ha la svieuta mundiala d’energia primara per exempel muntà a 14,1&amp;nbsp;Gt equivalent da charvun = 390·10 &lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;J.

;1 eV = 1,602&amp;nbsp;176&amp;nbsp;565(35) · 10 &lt;sup&gt;−19&lt;/sup&gt; J: Da l’unitad volt d’electron vegn tranter auter fatg diever en la fisica da corps solids, en la fisica nucleara ed en la fisica da particlas elementaras. In foton da glisch violetta ha in’energia da ca. 3 eV, in da glisch cotschna da ca. 1,75&amp;nbsp;eV.

;1 kg massa ≙ 8,99 · 10 &lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; J: (89&amp;nbsp;875&amp;nbsp;517&amp;nbsp;873&amp;nbsp;681&amp;nbsp;764 J) tenor la relaziun dad Einstein: E = mc &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

== Annotaziuns ==
&lt;references/&gt;
 
== Litteratura ==
* Jennifer Coopersmith: ''Energy – the subtle concept.'' Oxford University Press, 2010, ISBN 0-19-954650-9.
* Max Jammer: ''Energy.'' En: Donald M. Borchert (ed.): ''Encyclopedia of Philosophy.'' Tom 3. Thomson Gale, 2005, p. 225–234.
* Marc Lange: ''Energy (Addendum).'' En: Donald M. Borchert (ed.): ''Encyclopedia of Philosophy.'' Tom 3. Thomson Gale, 2005, p. 234–237.
* Yehuda Elkana: ''Discovery of the conservation of Energy''. Harvard University Press 1974.
* István Szabó: ''Geschichte der mechanischen Prinzipien''. Birkhäuser 1979.
* Martin Buchholz: ''Energie – Wie verschwendet man etwas, das nicht weniger werden kann?'' Heidelberg, Berlin: Springer, ISBN 978-3662497418.

== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Energy|Energia}}
* [https://web.archive.org/web/20190415124319/https://www.weltderphysik.de/gebiet/technik/energie/ ''Energie''], sin: weltderphysik.de, consultà ils 13 da schaner 2017.
[[Categoria:Fisica]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Energia)]]</text>
      <sha1>g7wadk14eqoml8xqinymnnspuo69u8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache</title>
    <ns>2</ns>
    <id>14805</id>
    <revision>
      <id>174997</id>
      <parentid>174920</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Digitalisaziun in la Rumantscha */</comment>
      <origin>174997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3020" sha1="4ya9tm2aa3qgeubbnwpc9avcdnlr56j" xml:space="preserve">Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
&lt;/gallery&gt;

== &amp;nbsp;Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''

* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
* [[Iva (licör)]]

'''Musica'''

* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]

'''Scripturas e scripturs'''

* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]] 
'''Films, cineastas e cineasts'''

* [[Susanna Fanzun]]

'''Chesamaints'''

* [[Sgrafit in Engiadina]]

'''Instituziuns''' 

* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]

'''Natüra ed animels'''

* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
* [[Iva (plaunta)]]

'''Sport'''

* [[Maraton da skis engiadinais]] 
* [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] 
'''Artichels in oters idioms''' 

* [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun)  – in collavuraziun cun oters
* [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters
'''''digidi'' 2026'''

* [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]]

== Digitalisaziun in la Rumantscha ==

* [[Alas]]

== Duonnas ==

* [[Hildegard Ramhaufski]]

== Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta ==

=== Stamparias ===
* [[Stampa da cudeschs]]
* [[Engadin Press]]

=== Refurmaziun ===

* Cudesch da Psalms

=== 19evel tschienter ===
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]]
**[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]
**[[Andrea Bezzola]]
**[[Gian Battista Sandri]]
**[[Florian Grand]]
**Andrea Vitali
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]]
**[[Theodor Gartner]]
**[[Alfons de Flugi]]
*[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]]
**[[Adieu a l'Engiadina]]
**[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters
**[[Otto Barblan]]
**[[Hans Erni]]
**[[Festa da Chalavaina]]
**[[Hans Georg Nägeli]] 
&lt;small&gt;→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>4ya9tm2aa3qgeubbnwpc9avcdnlr56j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Model:TemplateData header</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14987</id>
    <revision>
      <id>174963</id>
      <parentid>174600</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Albinfo</username>
        <id>2471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>174963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="huha3e1a9vcq6goyjpoo5n2vo7kmb4a" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}|&lt;!--
 noheader:
--&gt;|&lt;!--
 +header:
--&gt;Qua èn {{#if:{{{nolink|}}}|&lt;!--
  +header, nolink TD
  --&gt;TemplateData|&lt;!--
  +header,  +link [[TD]]; DEFAULT:
--&gt;[[w:en:Wikipedia:TemplateData|TemplateData]]}}&lt;!--
   e.o. #if:nolink; DEFAULT:
--&gt; per quest model che vegnan duvrads en  [[mw:Extension:TemplateWizard|TemplateWizard]], [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] e differents ulteriurs tools.&lt;!--
   e.o. #if:noheader
--&gt;}}

'''TemplateData per model &quot;{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}&quot;'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;!--

 check parameters
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{template other|1=[[Category:Pages using TemplateData header with unknown parameters|_VALUE_]]}}
|template=Template:TemplateData header
|1 |nolink |noheader
|preview=&lt;div class=&quot;error&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;Parameters nunenconuschents '_VALUE_' dad [[Template:TemplateData header]].&lt;/div&gt;
}}&lt;!--
--&gt;{{template other|{{sandbox other||
[[Category:Templates using TemplateData]]

}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>huha3e1a9vcq6goyjpoo5n2vo7kmb4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Albinfo/Translaziuns</title>
    <ns>2</ns>
    <id>15004</id>
    <revision>
      <id>174972</id>
      <parentid>174959</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T22:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Albinfo</username>
        <id>2471</id>
      </contributor>
      <origin>174972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="hhopp4y2kzheofgoigtw2oramii6z5l" xml:space="preserve">&lt;code&gt;&amp;uselang=qqx&lt;/code&gt;

== Giavischs e propostas per translaziuns da l'interface ==
Gugent enumerar qua cun posiziun exacta ed URL sin tge pagina che la translaziun sa chatta / duess sa chattar.

* &quot;gespeichert&quot; &amp; &quot;Deine gespeicherten Seiten&quot; → &quot;Paginas memorisadas&quot; &amp; &quot;Tias paginas memorisadas&quot; En il menu d'utilisaders sisum a dretga en la Pinta: [[Wikipedia:La pinta]]. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 12:40, 18. oct 2026 (CEST)
*Traducziun da tuts plaids tudestgs ni engles ella secziun [[:Model:Puter#TemplateData]] ed en cass paregls. (Jeu sai buc tgeininas parts dalla secziun ein part dagl interface e tgeininas ins sa midar senza ina midada dagl interface.) -- [[Spezial:Beiträge/~2026-57480-69|~2026-57480-69]] ([[Utilisader discussiun:~2026-57480-69|Diskussion]]) 08:10, 28. oct 2026 (CET)
:: [[Datoteca:Artículo bueno.svg|20px|link=|alt=]] Entant hai jau registrà numerusas translaziuns en il tool. Jau sper ch'els vegnian visibels durant ils proxims dis sin la Vichipedia. Grazia e blers salids. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader:Albinfo|discussiun]]) [[Datoteca:Blue and yellow ribbon UA.png|15px|alt=Free Ukraine!]] 23:10, 29. oct 2026 (CET)
* ……</text>
      <sha1>hhopp4y2kzheofgoigtw2oramii6z5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hildegard Ramhaufski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15014</id>
    <revision>
      <id>174980</id>
      <timestamp>2026-10-30T10:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>Creà la pagina cun &quot;'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner) d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a Müstair.&quot;</comment>
      <origin>174980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="iwidkpg8vsb7jkybko7wfixayicx7a7" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner) d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a Müstair.</text>
      <sha1>iwidkpg8vsb7jkybko7wfixayicx7a7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174981</id>
      <parentid>174980</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="659" sha1="ch32nozajcwlp4p8hv36wprzmx0wva1" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner) d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a Müstair.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.</text>
      <sha1>ch32nozajcwlp4p8hv36wprzmx0wva1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174982</id>
      <parentid>174981</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>174982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="911" sha1="lu7fmf0p3eaooerirrdvxji090np4o4" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Ultimas müdedas ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a Müstair.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>lu7fmf0p3eaooerirrdvxji090np4o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174983</id>
      <parentid>174982</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="915" sha1="1hew6w4scfqkp6g10r92s6gh6ltcmw1" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Ultimas müdedas ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1hew6w4scfqkp6g10r92s6gh6ltcmw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174984</id>
      <parentid>174983</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T10:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="hi8p0x0dvd1i5nys2qd2xirt1gca0b2" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Ultimas müdedas ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hi8p0x0dvd1i5nys2qd2xirt1gca0b2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174985</id>
      <parentid>174984</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Indicaziuns da funtaunas */</comment>
      <origin>174985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1472" sha1="lqmu9w01etjhmzylgeqilf5yzl19hju" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>lqmu9w01etjhmzylgeqilf5yzl19hju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174986</id>
      <parentid>174985</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografia */</comment>
      <origin>174986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="qdtjlmj669r637z3cdjv0vcljpscro6" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al Concil da Trient traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura. 

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qdtjlmj669r637z3cdjv0vcljpscro6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174987</id>
      <parentid>174986</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg» */</comment>
      <origin>174987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3744" sha1="pcrflqtdbuisovbvf2s1pvu3v1g93e0" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al Concil da Trient traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pcrflqtdbuisovbvf2s1pvu3v1g93e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174988</id>
      <parentid>174987</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg» */</comment>
      <origin>174988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="kafzfdtt07ukz96r8d13ji7g96xp331" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al Concil da Trient traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da Cuira as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da Säben, inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kafzfdtt07ukz96r8d13ji7g96xp331</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174989</id>
      <parentid>174988</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair */</comment>
      <origin>174989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5742" sha1="j0s2pc0ynoqipo882yqd4jh7thdcs4i" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al Concil da Trient traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da Cuira as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da Säben, inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la guerra da successiun spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>j0s2pc0ynoqipo882yqd4jh7thdcs4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174990</id>
      <parentid>174989</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Litteratura */</comment>
      <origin>174990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6514" sha1="6rcjlf5ys717124xsivfkmdthcj9qx1" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al Concil da Trient traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da Cuira as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da Säben, inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

=== '''Influenza musicala a Müstair''' ===
Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. 

Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. 

Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6rcjlf5ys717124xsivfkmdthcj9qx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174991</id>
      <parentid>174990</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>/* Influenza musicala a Müstair */</comment>
      <origin>174991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7666" sha1="3wtqvc3d0arvvimvz4xq4u5ei2sa5i3" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a Salzburg. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al Concil da Trient traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da Cuira as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da Säben, inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

=== '''Influenza musicala a Müstair''' ===
Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. 

Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. 

Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis.

=== '''Il relasch d’üna scrittüra anonima d’orgel''' ===
Aint l’archiv da musica da la Clostra San Jon a Müstair as chatta ün manuscrit d’orgel anonim chi cumpiglia 127 töchs d’orgel e fragmaints our dal temp aunz l’an 1700. Quista collecziun cuntegna elemaints taliauns e nordalpins chi cunfaintan bain con l’orgel da Carlo Prati, chi d’eira gnieu installo ün per ans avaint. As suppuona, cha quist manuscrit saja gnieu fat düraunt ün temp da püs ans aint la Clostra San Jon a Müstair. Las cumposiziuns artisticas, per part cun virtuosited, permettan ün ot nivel da suner. Scu pussibla scriptura e cumponista vain in dumanda Hildegard Ramhaufski. Impustüt ils töchs cuorts ed anonims pudessan püprubabel deriver dad ella. Il cumand caustrel d’ümilited scumandaiva ad Hildegard Ramhaufski da scriver tiers sieu nom, ma na da compuoner musica. Uschè resta auncha da perscruter che stizis concrets cha Hildegard Ramhaufski ho lascho inavous aint la cultura musicala da la Clostra San Jon a Müstair. Tschert es però, ch’ella gnit numneda scu «sonderbare guette Musicantin», nempe scu musicista ourdvart talenteda.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3wtqvc3d0arvvimvz4xq4u5ei2sa5i3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174992</id>
      <parentid>174991</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7691" sha1="l0si1wdu36fsfraxcw97q2153c7222n" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a [[Salzburg]]. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al [[Concil da Trient]] traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da [[Cuira]] as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da [[Safenwil|Säben]], inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

=== '''Influenza musicala a Müstair''' ===
Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. 

Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. 

Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis.

=== '''Il relasch d’üna scrittüra anonima d’orgel''' ===
Aint l’archiv da musica da la Clostra San Jon a Müstair as chatta ün manuscrit d’orgel anonim chi cumpiglia 127 töchs d’orgel e fragmaints our dal temp aunz l’an 1700. Quista collecziun cuntegna elemaints taliauns e nordalpins chi cunfaintan bain con l’orgel da Carlo Prati, chi d’eira gnieu installo ün per ans avaint. As suppuona, cha quist manuscrit saja gnieu fat düraunt ün temp da püs ans aint la Clostra San Jon a Müstair. Las cumposiziuns artisticas, per part cun virtuosited, permettan ün ot nivel da suner. Scu pussibla scriptura e cumponista vain in dumanda Hildegard Ramhaufski. Impustüt ils töchs cuorts ed anonims pudessan püprubabel deriver dad ella. Il cumand caustrel d’ümilited scumandaiva ad Hildegard Ramhaufski da scriver tiers sieu nom, ma na da compuoner musica. Uschè resta auncha da perscruter che stizis concrets cha Hildegard Ramhaufski ho lascho inavous aint la cultura musicala da la Clostra San Jon a Müstair. Tschert es però, ch’ella gnit numneda scu «sonderbare guette Musicantin», nempe scu musicista ourdvart talenteda.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>l0si1wdu36fsfraxcw97q2153c7222n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174993</id>
      <parentid>174992</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Hildegard Ramhaufski]] a [[Hildegard Ramhaufski]]</comment>
      <origin>174992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7691" sha1="l0si1wdu36fsfraxcw97q2153c7222n" xml:space="preserve">'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a [[Salzburg]]. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al [[Concil da Trient]] traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da [[Cuira]] as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da [[Safenwil|Säben]], inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

=== '''Influenza musicala a Müstair''' ===
Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. 

Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. 

Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis.

=== '''Il relasch d’üna scrittüra anonima d’orgel''' ===
Aint l’archiv da musica da la Clostra San Jon a Müstair as chatta ün manuscrit d’orgel anonim chi cumpiglia 127 töchs d’orgel e fragmaints our dal temp aunz l’an 1700. Quista collecziun cuntegna elemaints taliauns e nordalpins chi cunfaintan bain con l’orgel da Carlo Prati, chi d’eira gnieu installo ün per ans avaint. As suppuona, cha quist manuscrit saja gnieu fat düraunt ün temp da püs ans aint la Clostra San Jon a Müstair. Las cumposiziuns artisticas, per part cun virtuosited, permettan ün ot nivel da suner. Scu pussibla scriptura e cumponista vain in dumanda Hildegard Ramhaufski. Impustüt ils töchs cuorts ed anonims pudessan püprubabel deriver dad ella. Il cumand caustrel d’ümilited scumandaiva ad Hildegard Ramhaufski da scriver tiers sieu nom, ma na da compuoner musica. Uschè resta auncha da perscruter che stizis concrets cha Hildegard Ramhaufski ho lascho inavous aint la cultura musicala da la Clostra San Jon a Müstair. Tschert es però, ch’ella gnit numneda scu «sonderbare guette Musicantin», nempe scu musicista ourdvart talenteda.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>l0si1wdu36fsfraxcw97q2153c7222n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174995</id>
      <parentid>174993</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7702" sha1="nhynssl0d2zw905p0axapf5p9f2gl49" xml:space="preserve">{{Puter}}

'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a [[Salzburg]]. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al [[Concil da Trient]] traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da [[Cuira]] as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da [[Safenwil|Säben]], inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

=== '''Influenza musicala a Müstair''' ===
Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. 

Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. 

Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis.

=== '''Il relasch d’üna scrittüra anonima d’orgel''' ===
Aint l’archiv da musica da la Clostra San Jon a Müstair as chatta ün manuscrit d’orgel anonim chi cumpiglia 127 töchs d’orgel e fragmaints our dal temp aunz l’an 1700. Quista collecziun cuntegna elemaints taliauns e nordalpins chi cunfaintan bain con l’orgel da Carlo Prati, chi d’eira gnieu installo ün per ans avaint. As suppuona, cha quist manuscrit saja gnieu fat düraunt ün temp da püs ans aint la Clostra San Jon a Müstair. Las cumposiziuns artisticas, per part cun virtuosited, permettan ün ot nivel da suner. Scu pussibla scriptura e cumponista vain in dumanda Hildegard Ramhaufski. Impustüt ils töchs cuorts ed anonims pudessan püprubabel deriver dad ella. Il cumand caustrel d’ümilited scumandaiva ad Hildegard Ramhaufski da scriver tiers sieu nom, ma na da compuoner musica. Uschè resta auncha da perscruter che stizis concrets cha Hildegard Ramhaufski ho lascho inavous aint la cultura musicala da la Clostra San Jon a Müstair. Tschert es però, ch’ella gnit numneda scu «sonderbare guette Musicantin», nempe scu musicista ourdvart talenteda.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>nhynssl0d2zw905p0axapf5p9f2gl49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>174996</id>
      <parentid>174995</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T11:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <origin>174996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7776" sha1="2cotyhwsux47bzsdcou51qbrr8yb4ej" xml:space="preserve">{{Puter}}

'''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt; d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a [[Salzburg]]. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]].

== Biografia ==

=== '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' ===
Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al [[Concil da Trient]] traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.&lt;ref&gt;''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 ottober 2011. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 ottober 2024. Consulto ils 30 ottober 2026. &lt;/ref&gt;

Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' ===
L’uvas-ch da [[Cuira]] as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. 

Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da [[Safenwil|Säben]], inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista.

Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. 

Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair.  

=== '''Influenza musicala a Müstair''' ===
Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. 

Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. 

Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis.

=== '''Il relasch d’üna scrittüra anonima d’orgel''' ===
Aint l’archiv da musica da la Clostra San Jon a Müstair as chatta ün manuscrit d’orgel anonim chi cumpiglia 127 töchs d’orgel e fragmaints our dal temp aunz l’an 1700. Quista collecziun cuntegna elemaints taliauns e nordalpins chi cunfaintan bain con l’orgel da Carlo Prati, chi d’eira gnieu installo ün per ans avaint. As suppuona, cha quist manuscrit saja gnieu fat düraunt ün temp da püs ans aint la Clostra San Jon a Müstair. Las cumposiziuns artisticas, per part cun virtuosited, permettan ün ot nivel da suner. Scu pussibla scriptura e cumponista vain in dumanda Hildegard Ramhaufski. Impustüt ils töchs cuorts ed anonims pudessan püprubabel deriver dad ella. Il cumand caustrel d’ümilited scumandaiva ad Hildegard Ramhaufski da scriver tiers sieu nom, ma na da compuoner musica. Uschè resta auncha da perscruter che stizis concrets cha Hildegard Ramhaufski ho lascho inavous aint la cultura musicala da la Clostra San Jon a Müstair. Tschert es però, ch’ella gnit numneda scu «sonderbare guette Musicantin», nempe scu musicista ourdvart talenteda.

== Litteratura ==

* Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7.

== Indicaziuns da funtaunas ==
&lt;references /&gt;
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Musica sacrala]]
[[Categoria:Musicists]]</text>
      <sha1>2cotyhwsux47bzsdcou51qbrr8yb4ej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilisader:Bild-Sprache/Hildegard Ramhaufski</title>
    <ns>2</ns>
    <id>15015</id>
    <redirect title="Hildegard Ramhaufski" />
    <revision>
      <id>174994</id>
      <timestamp>2026-10-30T11:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bild-Sprache</username>
        <id>22665</id>
      </contributor>
      <comment>Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Hildegard Ramhaufski]] a [[Hildegard Ramhaufski]]</comment>
      <origin>174994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="qydqvsgn52kv192cvirje0oh4jan0ww" xml:space="preserve">#RENVIAMENT [[Hildegard Ramhaufski]]</text>
      <sha1>qydqvsgn52kv192cvirje0oh4jan0ww</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>