Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 853 174999 168627 2026-10-30T20:37:43Z Kent Wang 24064 /* Religiun */ Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg 174999 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+30}} {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Republica dal Portugal'''</font><br /> '''República Portuguesa'''<font size="-1"> (portugais)</font><br /> |MALETG-BANDIERA = Flag of Portugal.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Portugal.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[lingua portugaisa|portugais]] |CHAPITALA = [[Lissabon]] |FURMA-DA-STADI = |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = [[Aníbal Cavaco Silva]] |SCHEF-DA-REGENZA = primminister [[Pedro Passos Coelho]] |SURFATSCHA = 92&nbsp;090 |ABITANTS = 10&nbsp;602&nbsp;000 abitants <small>(''dumbraziun dal 2011'')</small><ref>[http://censos.ine.pt/xportal/xmain?xpid=CENSOS&xpgid=censos2011_apresentacao Census 2011 Apresentação] En: ''Instituto Nacional de Estatística'' (consultà ils 30 da fanadur 2011).</ref> |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 115 |MUNAIDA = euro |INDEPENDENZA = |DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = |ZONA-D-URARI = UTC WEZ<br />UTC+1 WESZ (dal mars fin l’october) |MALETG-POSIZIUN = EU-Portugal.svg }} Il '''Portugal''' (uffizial ''República Portuguesa'') è in stadi europeic situà en il vest da la [[Peninsla Iberica]]. Vers ost e nord cunfinescha il pajais cun la [[Spagna]]; en il sid ed en il vest giascha l’[[Ocean Atlantic]]. Dal territori dal stadi fan er part differentas inslas, numnadamain las [[Azoras]] e [[Madeira]]. Al vest da la chapitala [[Lissabon]] giascha Cabo da Roca che furma il punct il pli occidental da la terra franca da l’Europa. == Num dal pajais == Il num Portugal (latin ''Portus Cale'') deriva da [[Porto]], ina citad da port ch’era vegnida fundada dal temp da l’[[Imperi roman]]. Davart la derivanza da la segunda part dal pled datti differentas interpretaziuns. La gronda part dals linguists è da l’avis ch’il num sa refereschia als Gallaecs, il pievel celtic ch’era da quel temp sesent en il nordvest da la Peninsla Iberica. En il decurs dal temp medieval è ''Portus Cale'' daventà ''Portucale'' e pli tard ''Portugale''. Anc en il 7avel ed 8avel tschientaner sa referiva il num be a las parts en il nord dal pajais, pia a la regiun situada tranter ils flums [[Rio Douro]] e [[Rio Minho]]. == Geografia == [[Datoteca:Castelo_de_São_Jorge_(10251035013).jpg|220px|thumb|left|Castelo de São Jorge a Lissabon]] En il Portugal dal Nord regia in clima relativamain frestg ed umid. La regiun consista da duas provinzas u cuntradas tradiziunalas, numnadamain il Minho e la regiun Trás-os-Montes. Il [[Minho]] situà en il nordvest furma ina da las regiuns las pli populadas da l’entir pajais. Las pli grondas citads dal Minho èn [[Braga]] e [[Viana do Castelo]]. Pervi da ses clima e da la vegetaziun ritga vala il Minho sco iert verd dal Portugal. Sin las spundas da las numerusas vals vegnan cultivadas en emprima lingia ivas che vegnan elavuradas a l’enconuschent ''Vinho Verde''. Ulteriuras citads dal Portugal dal Nord, situadas al sid dal Minho, èn [[Braga]], [[Porto]], [[Vila Nova de Gaia]] e [[Matosinhos]]. En il nordost giascha la regiun Trás-os-Montes (‹davos las muntognas›). Questa part dal nord ch’è orientada davent da la mar è fitg grippusa e segnada da stads fitg chaudas ed envierns fitg fraids. La vegetaziun è baintant main ritga ch’en il Minho e vegn anc pli stgarsa vers ils cunfins da la Spagna. Al cunfin tranter las regiuns Minho e Trás-os-Montes giascha il [[Parc naziunal Peneda-Gerês]] cun restanzas da guauds originars. La part centrala dal Portugal è per gronda part segnada da collinas e muntognas. La [[Serra da Estrela]] furma ina muntogna respectabla che porscha pussaivladads da far sport d’enviern. Il [[Torre]] è cun 1993 m la pli auta muntogna da la regiun ed a medem temp da la terra franca dal Portugal. Las pli enconuschentas regiuns èn la [[Beira]], il [[Ribatejo]], l’[[Estremadura]] e la sbuccada dal [[Tejo]] en l’Atlantic. L’entira regiun è ordvart fritgaivla ed ha in clima ch’è fitg adattà per la viticultura. Las pli impurtantas citads dal Portugal Central èn [[Lissabon]], [[Aveiro]], [[Sintra]], [[Coimbra]], [[Viseu]], [[Leiria]], [[Castelo Branco]] e [[Santarém]]. [[Datoteca:AlentejoPortugal1994.jpg|220px|thumb|Tipica cuntrada da l’Alentejo]] Il sid dal Portugal sa cumpona da las trais cuntradas [[Terras do Sado]], [[Alentejo]] ed [[Algarve]]. L’entira regiun è planiva u levamain collinusa e segnada d’in clima sitg e chaud. L’Alentejo furmava pli baud la pli impurtanta zona da cultivaziun da granezza dal pajais. Sper ils ers caracteriseschan ulivers, ruvers da corc e plantaschas da flurs-sulegl la cuntrada. Pervi dal dumber creschent da periodas sitgas è la regiun segnada oz da depopulaziun. L’Algarve marchescha l’entira costa meridiunala dal pajais. Grazia a las citads pittorescas, las costas stippas e las rivas da sablun è la regiun daventada in’impurtanta destinaziun turistica. Las grondas citads dal Portugal dal Sid èn [[Portalegre]], [[Évora]], [[Beja]] sco er [[Faro]] e [[Lagos]]. Il pli impurtant flum en il sid è il [[Rio Guadiana]] che furma sur plirs tschancuns il cunfin tar la Spagna. Tar il Portugal tutgan plinavant las gruppas d’inslas [[Madeira]] ed [[Azoras]] situadas en l’Atlantic. Cun excepziun da l’insla da las Azoras [[Santa Maria]] èn ellas tuttas d’origin vulcanic. La gruppa d’inslas Madeira sa chatta davant la costa da l’[[Africa]] ([[Maroc]]) ed è segnada d’in clima subtropic fin tropic. La pli auta muntogna dal Portugal, il [[Ponta do Pico]] (2351 m), sa chatta sin las Azoras. Ils pli impurtants flums dal Portugal èn il [[Tejo]], che nascha en Spagna sut il num Tajo, il [[Douro]] (spagnol Duero) ed il [[Mondego]] che percurra be il Portugal. == Populaziun == La populaziun originara dal Portugal è fitg omogena, tant areguard la lingua, l’etnia sco er la religiun. Il [[portugais]] vegn discurrì en tut il pajais; be en ils vitgs da [[Miranda do Douro]] vegn discurrì in dialect (''mirandés'') che vegn attribuì a l’[[asturian]]. L’urbarisaziun la pli spessa è da chattar per lung la costa tranter il cunfin spagnol al nord e la regiun da Lissabon. Qua vivan var 70&nbsp;% da l’entira populaziun, entant che la retroterra ed il sid èn pauc populads. En las duas citads grondas da Lissabon e Porto vivan bundant 10&nbsp;% da la populaziun dal pajais. [[Datoteca:Azores_2009_135.jpg|220px|thumb|Las Azoras furman in’impurtanta destinaziun turistica]] Actualmain vivan radund 10,5 milliuns persunas en il Portugal. Cumpareglià cun il 1900 è la populaziun quasi sa dublegiada; quest svilup è dentant adina puspè stà marcà da fasas da diminuziun (grippa spagnola ils onns 1920, undas d’emigraziun dal 1965–1973 e dals onns 1980/90).<ref name="INE2009-19">Instituto Nacional de Estatística: ''[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_publicacoes&PUBLICACOESpub_boui=71446801&PUBLICACOEStema=00&PUBLICACOESmodo=2 Estatísticas Demográficas – 2008]'', Lissabon 2009. ISBN 978-972-673-961-6, p. 19.</ref> A l’intern dal pajais han lieu moviments da migraziun cuntinuants en direcziun dals centers industrials (Lissabon, Porto) e da las regiuns turisticas (Algarve, Madeira ed Azoras). Sur lung temp ha il Portugal furmà in pajais d’emigraziun. Centers da la cultura portugaisa datti en [[Frantscha]], nua che vivan bundant 1 milliun Portugais, ma er en blers auters pajais europeics. En [[Svizra]] è l’augment da l’immigraziun portugaisa a partir dals onns 1990 d’attribuir a la [[Cunvegna davart la libra circulaziun da persunas]] concludida tranter la Svizra e l’Uniun europeica. Quella ha tranter auter mitigià tschertas restricziuns da dimora ch’existivan pli baud. Dapi l’adesiun a l’Uniun europeica il 1986 è il Portugal dentant er daventà in pajais d’immigraziun. Dapli che la mesadad da las persunas ch’immigreschan derivan d’auters pajais da lingua portugaisa, èn per gronda part da confessiun catolica e possedan uschia in fundament cultural cumparegliabel a quel da la populaziun residenta. == Lingua == Il [[portugais]] (''português'') furma cun il [[spagnol]], il [[catalan]] ed ulteriuras linguas pli pitschnas la gruppa da las [[linguas iberoromanas]]. Ensemen cun il [[galician]] sa lascha il portugais manar enavos sin ina lingua d’origin che deriva da l’entschatta dal temp medieval tempriv. Suenter la furmaziun dal Portugal èn sa sviluppadas las duas linguas odiernas. Entant ch’il galician furma ina lingua minoritara entaifer la Spagna, vala il portugais sco lingua mundiala. La lingua è sa derasada en il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner en las colonias portugaisas e furma la lingua uffiziala da la [[Brasilia]]. Ins quinta che radund 215 milliuns persunas discurrian il portugais sco lingua materna. Cumbain ch’il portugais ed il spagnol èn linguas parentadas stretgamain, datti tschertas differenzas – en spezial areguard la pronunzia – che pon difficultar la chapientscha vicendaivla. Medemamain datti pitschnas differenzas tranter il portugais europeic e brasilian; quellas sa laschan cumparegliar cun l’[[englais]] e l’[[american]] che divergeschan medemamain in da l’auter en tschertas nianzas. == Religiun == [[Datoteca:Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg|210px|thumb|Baselgia da pelegrinadi a Fatima]] La gronda part da la populaziun portugaisa appartegna a la [[baselgia catolic-romana]] (tranter 85&nbsp;% e 95&nbsp;%).<ref>European Studies on Religion & State Interaction: ''[https://web.archive.org/web/20111014143619/http://www.euresisnet.eu/Pages/ReligionAndState/PORTUGAL.aspx State and Church in Portugal]'', consultà ils 13 da matg 2010.</ref> En l’emprima constituziun dal Portugal dal 1822 era il catolicissem vegnì declerà sco religiun statala. La separaziun da baselgia e stadi ha gì lieu il 1910; a medem temp è vegnida francada la libertad da cretta. Tuttina ha la baselgia catolica pudì mantegnair fin oz tscherts privilegis ed ina posiziun dominanta per exempel sin il sectur da la furmaziun. En cumparegliaziun cun auters pajais vala il catolicissem sco ch’el vegn pratitgà en il Portugal sco uman e relativamain avert envers chaussas charnalas e terrestras en general.<ref>Gilberto Freyre: ''Herrenhaus und Sklavenhütte'', Minca 1982, p. 206.</ref> In tratg caracteristic furma la ferma veneraziun da Nossadunna. Il pli impurtant lieu da pelegrinadi è [[Fatima]]. Là duai la purschella Maria esser cumparida il 1917 a trais pitschens pasturs. En il decurs dal temp medieval han er duas ulteriuras religiuns giugà in’impurtanta rolla en il Portugal. Per in tschert temp han [[Maurs]] ed [[Arabs]] dominà la part meridiunala dal pajais. A quest domini ester ha il Portugal d’engraziar differents progress en l’agricultura, la tecnologia e la cultura. Suenter la [[reconquista]] han ils Arabs stuì sa suttametter als cristians u èn vegnids sfurzads d’emigrar. Sco segunda gruppa religiusa èn da menziunar ils [[gidieus]] che giudevan en il temp medieval la protecziun dals retgs portugais. Il possess da gidieus che faschevan commerzi u ch’occupavan impurtants posts administrativs ha furmà la basa finanziala per la furmaziun da la flotta portugaisa. Il 1504 e 1506 hai dentant er dà pogroms antigiudaics a Lissabon. == Istorgia == === Preistorgia ed antica === [[Datoteca:Lusitania-karte_3-1275x1575.png|170px|thumb|La provinza romana Lusitania situada en il sidvest da la Peninsla Iberica]] Ins suppona ch’il Portugal saja gia vegnì colonisà avant 500&nbsp;000 onns. Ils pli vegls fossils umans ch’èn vegnids chattads en il pajais derivan d’[[umans da Neandertal]] ed han ina vegliadetgna da ca. 100&nbsp;000 onns. Dissegns sin grip d’ina vegliadetgna da ca. 10&nbsp;000 fin 25&nbsp;000 onns tutgan tar ils pli impurtants da l’entir mund. Emprimas relaziuns da commerzi cun autras regiuns da l’Europa èn cumprovadas a partir dal [[temp neolitic]]. Enturn 800&nbsp;a.C. han plinavant ils [[Fenizians]] fundà puncts da commerzi en l’Algarve. Dal 6avel al terz tschientaner a.C. èn immigrads en pliras undas [[Celts]] ch’èn sa maschadads cun ils [[Ibers]] residents. Dals [[Celtoibers]] ch’èn resultads fascheva er part il pievel dals [[Lusitans]]; da quel deriva il num da la provinza romana [[Lusitania]].<ref>A.R. Disney: ''A History of Portugal and the Portuguese Empire'', tom 1: ''From Beginnings to 1807.'' New York 2009, p. 5–15.</ref> A partir da 450&nbsp;a.C. era la part meridiunala dal Portugal dad oz vegnida colonisada da [[Cartago]]. Tras ina cunteroffensiva nà da la Peninsla Iberica èsi reussì als [[Romans]] da stgatschar dal tuttafatg lur adversaris enfin l’onn 206&nbsp;a.C. Sco provinza romana ha il Portugal fatg tras ina ferma romanisaziun. Quella ha tranter auter manà a la fundaziun da citads tenor exempel roman, ha purtà il latin vulgar che furma il fundament da la [[lingua portugaisa]] ed ha – in pau pli tard – fullà via al [[cristianissem]]. Il domini roman è ì a fin cun il temp da la [[migraziun dals pievels]]. A partir da 400 s.C. han [[Suebs]], [[Alans]], [[Vandals]] e [[Visigots]] furmà reginavels ch’èn dentant betg stads da lunga durada. === Dal domini mauric al Portugal sco pussanza coloniala === L’onn 711 ha in’armada da [[Berbs]] sut [[Tariq ibn Ziyad]] battì il retg dals Visigots [[Rodrigo]]. Ils imperis d’[[Al-Andalus]] ed en spezial l’emirat e pli tard califat da [[Cordoba]] vegnivan manads da regents fitg potents e tutgavan tar ils imperis ils pli ferms e progressivs da lur temp. Per motivs climatics è l’immigraziun da colonisaturs berbs plitost succedida en il sid dal pajais. L’influenza maurica sin la cultura e lingua portugaisa è stada fitg gronda e da lunga durada.<ref>A.R. Disney: ''A History of Portugal and the Portuguese Empire'', tom 1: ''From Beginnings to 1807'', New York 2009, p. 51–57.</ref> Nà dal [[Reginavel d’Asturia]] (situà en il nord da la Spagna e dal Portugal dad oz) ha cumenzà il 9avel tschientaner la reconquista dals territoris dal Portugal da pli tard. En la regiun da Porto è sa sviluppà il contadi da Portugal sco part dal [[Reginavel d’Asturia-Léon]]. En il decurs dal 12avel tschientaner era quest contadi daventà talmain pussant ch’el è vegnì declerà independent ed è s’etablì sco [[Reginavel da Portugal]]. Enfin il 1250 ha la reconquista pudì vegnir terminada – sut gronda participaziun da chavaliers d’auters pajais – cun occupar l’Algarve. [[Datoteca:Lisbon_monument.jpg|220px|thumb|Monument da las scuvertas a Lissabon]] Il 1383 è la [[chasa burgognaisa]], ch’aveva regì enfin là, morta ora en il Portugal. Sut la segunda dinastia portugaisa, la [[chasa Avis]], è il Portugal daventà la pussanza maritima e commerziala dominanta en l’Europa. [[Hendri il Navigatur]] (1394–1460) ha inizià viadis da scuverta a la costa da l’[[Africa dal Vest]]. Quellas han manà a la fundaziun da l’imperi colonial portugais: l’emprim en l’[[Africa]], suenter en l’[[America dal Sid]] ([[Brasilia]]) ed en l’[[Asia]] ([[India]], [[Ceylon]], [[Malakka]], [[Macao]] e.a.). Il Portugal è daventà ina pussanza mundiala e la pli ritga naziun da l’Europa. Er culturalmain è resultà in temp da fluriziun. Il 1580 è la chasa Avis morta ora; per motivs ereditars è il Portugal crudà als Habsburgais spagnols. Il domini dals Spagnols è stà collià cun ina perdita d’independenza e da parts dal territori colonial. Il 1640 ha ina revolta da la noblezza portugaisa terminà la dominanza spagnola ed instituì la [[chasa Braganza]] sco nova dinastia portugaisa. En il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner è il pajais daventà adina pli dependent da l’[[Engalterra]]. Il 1755 ha en pli in terratrembel devastà grondas parts da la chapitala Lissabon. L’emprim minister da quel temp, il refurmatur [[Marquês de Pombal]], ha laschà reconstruir la citad ed ha transfurmà il pajais en in stadi absolutistic sclerì. Il 1761 ha il Portugal defendì cun success attatgas militaricas da vart da la Spagna e da la Frantscha. === Da la monarchia constituziunala a la giuvna republica === Il 1807 han truppas napoleonicas occupà il pajais; la famiglia roiala è mitschada en la Brasilia. Suenter avair stgatschà ils Franzos cun agid da la Gronda Britannia, è prorutta ina revoluziun liberala ch’ha manà a l’emprima constituziun dal pajais (1821). Ils 7 da settember 1822 è plinavant vegnida relaschada la Brasilia en l’independenza. Il 1853 è morta ora la chasa Braganza. Per motivs da maridaglia ha il rom portugais da la famiglia [[de Sachsen-Coburg e Gotha]] occupà il tron (fin il 1910). Questa fasa finala da la monarchia portugaisa è stada segnada da povradad, d’ina fitg auta cumpart d’analfabetissem (enfin 80 pertschient), da problems economics (bancrut statal il 1891) sco er da pliras revoltas republicanas. La discrepanza tranter la crisa economica e la vita extravaganta da la famiglia regenta ha la finala disfatg la reputaziun da la monarchia.<ref>[https://web.archive.org/web/20101206025906/http://www03.wdr.de/themen/kultur/stichtag/2010/10/04.jhtml WDR: ''Vor 100 Jahren: Portugals König Manuel II. wird gestürzt''], emissiun dals 4 d’october 2010.</ref> Il 1908 èn il regent [[Carlos I]] e ses figl ereditar vegnids sajettads durant ch’els gievan en charrotscha. In ulteriur attentat ch’ha custà il 1910 la vita al deputà republican [[Miguel Bombarda]] ha manà a Lissabon ad ina revolta. Ils 5 d’october 1910 è vegnida proclamada la republica. Durant l’[[Emprima Guerra mundiala]] ha la giuvna republica, ch’era sa declerada neutrala, sustegnì la Gronda Britannia. Il 1916 è ella la finala sezza entrada en guerra ed ha mobilisà varga 56&nbsp;000 schuldads. En la quarta [[Battaglia da la Flandra]] èn vegnids per la vita en il sulet di var 7500 schuldads portugais.<ref>[https://web.archive.org/web/20131204170903/http://www.wegedererinnerung-nordfrankreich.com/die-erinnerungsorte-besuchen/die-front/richebourg-portugiesischer-friedhof.html Pagina d’internet dal santeri da regurdientscha].</ref> Ils onns suenter la guerra èn stads segnads d’instabilitad politica e da relaziuns anarchicas (revoltas monarchicas e communistas, emprovas da putsch, regenzas da curta durada e senza maioritad parlamentara). Il 1926 ha in putsch militar terminà l’emprima republica. Sut protecziun dal militar è in civilist, [[António de Oliveira Salazar]], daventà primminister. Il 1933 ha el fundà l’‹[[Estado Novo]]›, in stadi autoritar cun tendenzas faschisticas, segnà d’ina partida unitara e da la polizia secreta. L’ideologia catolic-autoritara ed antidemocratica dal dictatur aveva en vista in stadi corporativ. En la politica da l’exteriur ha il Portugal rinforzà ils lioms cun la Gronda Britannia, sustegnì ils naziunalists en la [[Guerra civila spagnola]] e tactà avant la [[Segunda Guerra mundiala]] tranter las singulas partidas. Durant ils onns da guerra è il pajais sa declerà neutral, ha dentant furnì ad omaduas varts l’impurtanta materia prima volfram (che vegniva duvrada per la producziun d’armas) ed è daventà in’impurtanta plazza da transtgargiada per da tuttas sorts raubas ed agents secrets. Il 1943 ha il Portugal lubì als alliads d’endrizzar basas militaras sin las Azoras. === Dal suenterguerra al temp preschent === [[Datoteca:Portugal_Colonial_War_1970.jpg|180px|thumb|Situaziun en las colonias portugaisas l’onn 1970]] Suenter la guerra è il Portugal stà in dals commembers fundaturs da l’[[Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord]] (NATO). L’onn 1960 – l’uschenumnà ‹onn african›, en il qual 18 stadis èn daventads independents – ha cumenzà la guerra coloniala. Quella ha il Portugal manà en l’[[Angola]], a [[Moçambique]] ed a [[Guinea-Bissau]], e quai cun tutta direzza. Il 1968 ha Salazar stuì abditgar per motivs da sanadad. Ses successur Marcelo Caetano n’ha betg midà curs, uschia ch’il Portugal è s’isolà pli e pli a l’exteriur. A l’intern han ils custs da guerra chaschunà gronds daivets statals e manà ad ina grond’inflaziun. Ina part da l’elita militara ha realisà che la guerra coloniala na sa laschia betg gudagnar cun meds militars. Perquai che la regenza n’è betg sa mussada abla da chattar ina schliaziun politica dal problem, hai dà il 1974 in putsch. Pervi da la malcuntentientscha cun il dictatur e rinforzà tras la crisa economica (prorutta suenter la crisa d’ieli dal 1973), han grondas parts da la populaziun simpatisà cun ils uffiziers putschists. In’insurrecziun generala dal pievel, l’uschenumnada [[Revoluziun da las neglas]], ha fatg fin cun l’‹Estado Novo›. Ils onns 1974/75 èn tut las colonias portugaisas (cun excepziun da Macao) vegnidas relaschadas en l’independenza. L’emprima fasa suenter questa revoluziun è stada segnada da la cuntraversa tranter il moviment conservativ e l’ala socialistica. L’emprim parevi sco sch’ils socialists daventassan ils victurs politics. Parts da l’industria èn vegnidas transfurmadas en proprietad statala, ina refurma funsila è vegnida iniziada e la constituziun dal 1976 preveseva da transfurmar il Portugal en in stadi socialistic. Gia las emprimas elecziuns presidialas suenter il 1976 han dentant fullà via al return dal pajais tar ina democrazia parlamentara. Il 1986 è il Portugal daventà commember da la [[Communitad europeica]]. En il decurs dals onns 1980/90 èn per gronda part vegnids revocads ils elements socialistics ch’eran sa mantegnids en l’organisaziun statala ed en la politica economica dal pajais. Actualmain domineschan – sco en ulteriuras parts da l’Europa dal Sid – t.a. las influenzas da la crisa economica e finanziala la politica dal Portugal. == Politica == Dapi la [[Revoluziun da las neglas]] il 1974 è il Portugal sa sviluppà ad ina republica parlamentara stabila. Ils organs centrals da la politica furman – sco en bleras autras democrazias parlamentaras – il president, il primminister cun ses cussegl da ministers ed il parlament. La constituziun statala ch’è actualmain en vigur datescha dal 1976; ella è dentant vegnida revedida pliras giadas enfin oz. Il Portugal è commember da l’[[Uniun europeica]] ed è stà commember da fundaziun da la [[NATO]]. Ensemen cun la Spagna sa participescha il Portugal als inscunters ibero-americans che duain promover il dialog cun ils pajais da l’[[America Latina]]. Il Portugal ha er sustegnì si’anteriura colonia [[Timor da l’Ost]] en ses cumbat per l’independenza da l’Indonesia. [[Datoteca:Portuguese_Districts_Map_With_Names.svg|200px|thumb|Ils districts administrativs dal Portugal]] Areguard la divisiun territoriala enconuscha il Portugal ina structura ordvart cumplitgada. Ultra da tschintg regiuns e duas regiuns autonomas (las Azoras e Madeira) datti 18 districts, 28 uschenumnadas sutregiuns statisticas, radund 300 circuls e 3100 vischnancas. == Economia == Dapi l’adesiun dal Portugal a la Communitad europeica il 1986 è il pajais sa sviluppà pli ferm vers in’economia da servetschs. Sco en auters stadis da l’Europa èn vegnidas realisadas ils davos decennis vastas privatisaziuns per reducir las expensas statalas. Il 1998 è il Portugal sa qualifitgà per l’adesiun a l’[[Uniun monetara europeica]]; ensemen cun indesch ulteriurs stadis ha il Portugal introducì il prim da schaner 2002 l’[[euro]] sco med da pajament. Il Portugal vala fin oz sco il pli pover dals vegls commembers da l’Uniun europeica.<ref>[http://epp.eurostat.cec.eu.int/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2006/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2006_MONTH_05/1-18052006-EN-AP.PDF|text=''Regional GDP per inhabitant in the EU 25''] En: ''Eurostat News Release.'' Luxemburg 63.2006.</ref> Sco impediment per ina creschientscha pli gronda ed in augment da la productivitad e dal grad d’occupaziun vegnan considerads en emprima lingia problems structurals. Il sistem da furmaziun è fin oz marcà d’in’auta rata d’analfabets; vitiers vegnan deficits en il svilup da l’infrastructura ed in’administraziun ineffizienta. Per quests motivs vegn il Portugal concurrenzà pli e pli tras pajais da paja bassa (Europa Centrala e da l’Ost, Asia ed Africa dal Nord) e daventa nunattractiv per investiders da l’exteriur. Tuttina èn las pajas en il Portugal restadas vinavant fitg bassas en cumparegliaziun cun ils ulteriurs stadis da l’Europa dal Vest; ed er il temp da lavur è per part lunsch sur la media europeica. La quota da dischoccupaziun ch’è vaira auta (savens datiers da 10&nbsp;%) promova be anc l’emigraziun en auters pajais da l’Europa. == Cultura == === Litteratura === Il Portugal vegn magari resguardà sco pajais dals poets. E propi ha la poesia adina dominà en la litteratura portugaisa en cumparaziun cun la prosa. En il temp medieval, cur che la naziun portugaisa è sa furmada, era la poesia derasada vastamain en il nordvest da la Peninsla Iberica. La prosa è sa sviluppada in pau pli tard ed è stada dominada a l’entschatta da cronicas e da legendas da sontgs. Il scriptur classic dal portugais è [[Luís de Camões]] (ca. 1524–1580) che vegn savens cumpareglià cun [[Shakespeare]]. Ses di da la mort, ils 10 da zercladur, è daventà il di da la festa naziunala. Da la litteratura moderna èn da menziunar [[José Maria Eça de Queiroz]] e [[José Saramago]] ch’ha gudagnà il 1998 il [[Premi Nobel da litteratura]]. === Musica === La pli impurtanta furma musicala dal Portugal è il [[fado]]. Quel po esser fitg melancolic ed ha gidà a furmar il clisché dals Portugais melancolics (en confrunt cun ils Spagnols plain temperament). Il fado è collià cun ‹saudade›, in sentiment da brama, desideri ed encreschadetgna per il qual i n’exista betg propi in pled correspundent ordaifer il portugais (analog a l’expressiun ‹blue› en la cultura afroamericana). Probablamain è il fado naschì da la maschaida da chanzuns dals navigaturs portugais cun ils ritmus dals sclavs africans. Ins differenziescha duas furmas stilisticas: il fado da Lissabon, ritg da variantas e pli popular, ed il fado da Coimbra ch’è pli academic e che vegn chantà be dad umens. La chanzun dal fado ch’è daventada la pli enconuschenta è ''Avril au Portugal'' (Avrigl a Portugal) da [[Raul Ferrão]] (1890–1953) cun varga 200 interpretaziuns en tut il mund, tranter auter da [[Louis Armstrong]], [[Bing Crosby]] e [[Julio Iglesias]]. La pli enconuschenta artista dal fado è stada [[Amália Rodrigues]] (1920–1999) che vegn er numnada la ‹regina dal fado›. Il fado ha mantegnì fin oz si’attractivitad ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en la publicitad grazia al success da giuvnas chantaduras sco [[Mariza]], [[Camané]] ni [[Ana Moura]]. Sin champ internaziunal è [[Madredeus]] cun la chantadura [[Teresa Salgueiro]] stada ils davos onns la gruppa la pli enconuschenta dal fado. Ma betg mo en il Portugal, mabain er en sias anteriurs colonias è il fado sa derasà e sa sviluppà vinavant. Uschia per exempel a la [[morna]] ch’è vegnida enconuschenta tras [[Cesária Évor]]a (Inslas dal Cap Verd) u al [[choro]] brasilian. === Festas popularas === Il zercladur han lieu en tut il pajais festas en onur dals trais sontgs populars (''Santos Populares'') Antoni, Gion e Petrus. La notg dals 12 sin ils 13 da zercladur vegn festivà Sontg Antoni da Padua, e quai spezialmain a Lissabon nua ch’el è naschì ed ha vivì per lung temp. Il pli popular è sontg Gion che vegn festivà spezialmain a [[Porto]] e [[Braga]]; e la fin dal mais vegn festivà ''São Pedro'', spezialmain a [[Póvoa de Varzim]] e [[Barcelos]] en furma da festas da la mar accumpagnadas da fieus e carnaval. [[Datoteca:Argentine_-_Portugal_-_Cristiano_Ronaldo.jpg|220px|thumb|Cristiano Ronaldo en il tricot naziunal]] === Ballape === Ballape è il sport il pli popular en in Portugal. Il ballape portugais ha enconuschì ed enconuscha giugaders da renum mundial sco [[Eusébio]], [[Nené]], [[Paulo Sousa]], [[Rui Costa]], [[Nani]], [[Cristiano Ronaldo]], [[Vítor Baía]], [[Deco]], [[Fernando Meira]] e [[Luís Figo]]. Il 2004 ha gì lieu en il Portugal il Campiunadi europeic; davos la Grezia è la squadra portugaisa vegnida segunda. La terza plazza al Campiunadi mundial il 1966 è stà sur lung temp il pli grond success en l’istorgia da ballape dal pajais, fin ch’igl è reussì da gudagnar il 2016 il campiunadi mundial en Frantscha. La liga naziunala la pli auta, la ''Primeira Divisão'', vegn dominada dals clubs da ballape [[FC Porto]], [[Sporting Lissabon]] e [[Benfica Lissabon]]. === Cuschina portugaisa === La cuschina portugaisa suonda en tscherts reguards la tradiziun iberica, ha dentant integrà ultra da quai blers elements che derivan da las anteriuras colonias. En pli sa laschan fastizar influenzas da l’Africa dal Nord che derivan dal temp da l’occupaziun maurica. Sco spaisa naziunala vala il bacalhau, pesch setgentà che vegniva gia preparà il 13avel tschientaner en questa furma. Tipicas èn er schuppas sco caldo verde (a basa da giabus e tartuffels) u la sopa alentejana (paun, ov, coriander, agl ed ieli d’olivas). Pulaster brassà e cundì cun piri-piri (ina sosa da chili) è ina spaisa che deriva oriundamain da las colonias e ch’è oz fitg derasada en l’entir pajais. Ina plazza speziala entaifer la cuschina portugaisa è plinavant reservada a las spaisas dultschas; ed er la producziun da chaschiel ha ina lunga tradiziun. Il Portugal è dentant er enconuschent per ses vins. Gia dapi il temp roman vegniva il Portugal associà cun [[Bacchus/Dionysos]], il dieu dal vin e da las festas. Tscherts vins portugais tutgan schizunt tar ils pli appreziads en tut il mund. Enconuschents vins èn il [[Vinho Verde]], il [[vin da Porto]] ed il [[Madeira]] (vinars dultsch). <div class="noprint">{{Panorama|Porto Panorama 2004.jpg|800|Vista panoramica dal vegl port e da la citad veglia da Porto}}</div> == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Dietrich Briesemeister, Axel Schönberger (ed.): ''Portugal heute. Politik, Wirtschaft, Kultur.'' Vervuert, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-89354-564-6. * Gilberto Freyre: ''Herrenhaus und Sklavenhütte.'' Klett-Cotta, Minca 1990, ISBN 3-423-04554-X. * Eckhart Nickel: ''Gebrauchsanweisung für Portugal.'' Piper, Minca 2001, ISBN 3-492-27520-6. * António Henrique R. de Oliveira Marques: ''Geschichte Portugals und des portugiesischen Weltreichs.'' Kröner, Stuttgart 2001, ISBN 3-520-38501-5. * Henry Thorau (ed.): ''Portugiesische Literatur.'' Suhrkamp Verlag, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-518-39270-0. * Ilídio Rocha: ''Chronologisches Lexikon der portugiesischen Literatur.'' TFM Verlag Teo Ferrer de Mesquita, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-925203-62-1. == Colliaziuns == {{Commonscat|Portugal}} * [http://www.iten-online.ch/klima/europa/portugal/portugal.htm Diagrams climatics e tabellas] * [http://www.portugal.gov.pt/ Pagina d’internet da la Regenza portugaisa] * [http://www.diplo.de/Portugal Infurmaziuns da viadi e davart il pajais] * [https://web.archive.org/web/20050124213725/http://cibera.de/ Biblioteca tematica Spagna – Portugal – America Latina] * [https://web.archive.org/web/20131103234558/http://www.observatorioemigracao.secomunidades.pt/np4/2 Pagina d’internet davart l’emigraziun portugaisa] * [http://www.portugalaustria.at/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=75/ Artitgel ‹100 onns Republica dal Portugal›] {{Stadis da l'Europa}} [[Categoria:Portugal]] [[Categoria:Stadis da l'Europa]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]] lih4230um8iar4vsvmk3t2l447gcr2t 0 15014 174998 174996 2026-10-30T12:02:16Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziuns da funtaunas */ 174998 wikitext text/x-wiki {{Puter}} '''Hildegard Ramhaufski''' (naschida cun il nom Anna Kunigunde Ramhaufski aint il 17evel tschientiner; morta aint il 18evel tschientiner)<ref name=":1">Stefan Engels: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_N/Nonnberg.xml Nonnberg]''. In: Oesterreichisches Musiklexikon online. Revido ils 30 gün 2026. Consulto ils 30 october 2026. </ref> d’eira üna benedictina, musicista e refurmatura da clostra. Il prüm d’eira ella üna muonga in la clostra «Stift Nonnenberg» a [[Salzburg]]. Pü tard ho’la contribuieu essenzielmaing al svilup e prosperer da la cultura da musica aint la Clostra San Jon a [[Müstair]]. == Biografia == === '''Benedictina da la clostra «Stift Nonnberg»''' === Hildegard Ramhaufski d’eira üna figlia da l’organist e cumponist Benjamin Ludwig Ramhaufski ed entret l’an 1678, insembel cun sia sour Maria Eleonora, aint il convent da benedictinas «Stift Nonnberg» a Salzburg.<ref name=":1" /><ref name=":2">Klaus Petermayr: ''[https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_R/Ramhauffsky_Benjamin.xml Ramhauffsky (Raumhaufsky), Benjamin Ludwig]''. In: Österreichisches Musiklexikon online, revido ils 15 meg 2005. Consulto ils 30 october 2026. </ref> Que d’eira düraint ün temp in quel las decisiuns da la refuorma catolica – chi gnivan decidas al [[Concil da Trient]] traunter ils ans 1545 fin 1563 – d’eiran aunch’adüna landervi da gnir realisedas. Üna da quistas decisiuns prescriva in möd impegativ la stricta clausura claustrela per las clostras da duonnas e quista significhaiva üna restricziun mema forta per las conventuelas. Lur liberted da’s mouver independentas d’eira sün üna vouta fich limiteda, uschè cha’s inscuntraiva in bgers lös a l’opposiziun. Al listess temp però as sviluppaiva infra las clostras da duonnas üna vita religiusa e culturela multifara.<ref>''[https://museeprotestant.org/de/notice/die-katholische-reform-oder-gegenreformation/ Die katholische Reform oder Gegenreform im 16. Jahrhundert]''. In: Musée Regards protestants (Virtuelles Museum des Protestantismus). Consulto ils 30 october 2026. </ref><ref>Brigitte Degler-Sprengler: ''[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/011525/2011-10-13/ Ordensfrauen]''. In: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS). Versiun da l'an 2008, revido ils 13 october 2011. Consulto ils 30 october 2026. </ref><ref>Isabelle Jonveaux: ''[https://www.feinschwarz.net/gender-gap-hinter-klostermauern/ Gender-Gap hinter Klostermauern]''. In: feinschwarz theologisches Feuilleton, ils 16 october 2024. Consulto ils 30 october 2026. </ref> Aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg haun impustüt la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dals cors gieu ün svilup: Già daspö l’an 1622 existaiva ün cor figürel ed üna furmaziun musicala dals cults divins. Quists d’eiran per granda part suot la direcziun da las conventuelas, chi pratichaivan la musica professiunelmaing, uschè cha’l nivel s’amegldraiva considerabel. Da quinderinvi haun traunter oter eir duonnas da derivanza na nöbla pudieu gnir acceptedas scu benedictinas aint la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, specielmaing pervi lur abiliteds musicalas. Scu musicista extraordinari talenteda valaiva Hildegard Ramhaufski, chi ho dirigieu per temp la musica da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg e chi d’eira surtuot respunsabla per il chaunt liturgic dals cors. Pü tard es ella gnida numneda scu priura.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === '''Refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair''' === L’uvas-ch da [[Cuira]] as sfidaiva aint il temp dal 17evel tschientiner per fer valair la refuorma catolica aint la Clostra San Jon a Müstair. Pervi da que dumandaiva l’abessa Lucia Francisca il sustegn a duos benedictinas versedas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg, nempe Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffmann. L’abessa savaiva cha l’instroducziun da quistas reglas d’uorden pü severas – impustüt la clausura claustrela – chattaiva opposiziun. Las duos benedictinas da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg vessan da rinfurzer la disziplina claustrela ed al listess temp promouver e scoler la musica da baselgia ed il chaunt liturgic dal cor. Sün lur viedi l’an 1697 da Salzburg a Müstair haun Hildegard Ramhaufski ed Johanna Cäcilia de Schaffenberg fat üna fermeda aint la clostra da [[Safenwil|Säben]], inua Hildegard Ramhaufski gnit descritta in la cronica claustrela scu duonna da grand intellect ed excellenta musicista. Las duos muongas sun rivedas a Müstair per sustgnair l’abadessa, chi prevzaiva da fer valair las normas da la refuorma catolica, nempe: l’observaziun pü rigurusa da la clausura claustrela, scu eir l’uorden da vstieus omogens, dad as tgnair vi da las prescripziuns liturgicas, ma eir l’aboliziun dal possess privat. Ultra da que d’eira eir planiso üna transfurmaziun architectonica dal stabilimaint da la clostra tenor l’exaimpel da la clostra «Stift Nonnberg» a Salzburg. Ma pervi da la Guerra da Successiun Spagniöla nu sun gnieus pajos ils raps da fundaziun per fabricher intuorn la clostra. Uschè d’eiran que difficulteds finanzielas ma eir conflicts a l’intern dal convent, chi haun impedio la cumpletta realisaziun da la refuorma catolica a Müstair. Intaunt cha Cäcilia de Schaffenberg turnaiva già l’an 1698 a «Stift Nonnberg» a Salzburg, restet Hildegard Ramhaufski aunch’ün pêr ans aint la Clostra San Jon a Müstair. === '''Influenza musicala a Müstair''' === Suot la direcziun da Hildegard Ramhaufski, chi d’eira impustüt steda respunsabla per la scolaziun musicala da las muongas, as svilupet la cultura da musica da la Clostra San Jon a Müstair enorm ed il nivel sviluppet intuorn l’an 1700 ad ün punct culminant. Da quel temp sun conservedas numerusas stampas da musica e manuscrits, traunter oter cumposiziuns pretensiusas da messas scu eir vespras da cumponists barocs taliauns e da lingua tudas-cha chi daun perdütta, cha’l nivel musical d’eira fich ot. Üna premissa importanta per que fuormaiva il nouv orgel dal constructur d’orgels Carlo Prati da Como. L’orgel laschaiva fabricher già l’antecessura da l’abessa, nempe l’abessa Dorothea de Albertis. === '''Il relasch d’üna scrittüra anonima d’orgel''' === Aint l’archiv da musica da la Clostra San Jon a Müstair as chatta ün manuscrit d’orgel anonim chi cumpiglia 127 töchs d’orgel e fragmaints our dal temp aunz l’an 1700. Quista collecziun cuntegna elemaints taliauns e nordalpins chi cunfaintan bain con l’orgel da Carlo Prati, chi d’eira gnieu installo ün per ans avaint. As suppuona, cha quist manuscrit saja gnieu fat düraunt ün temp da püs ans aint la Clostra San Jon a Müstair. Las cumposiziuns artisticas, per part cun virtuosited, permettan ün ot nivel da suner. Scu pussibla scriptura e cumponista vain in dumanda Hildegard Ramhaufski. Impustüt ils töchs cuorts ed anonims pudessan püprubabel deriver dad ella. Il cumand caustrel d’ümilited scumandaiva ad Hildegard Ramhaufski da scriver tiers sieu nom, ma na da compuoner musica. Uschè resta auncha da perscruter che stizis concrets cha Hildegard Ramhaufski ho lascho inavous aint la cultura musicala da la Clostra San Jon a Müstair. Tschert es però, ch’ella gnit numneda scu «sonderbare guette Musicantin», nempe scu musicista ourdvart talenteda. == Litteratura == * Laura Decurtins: ''Eine «sonderbare guette Musicantin» im barocken Frauenkloster Müstair''. In: ''Starke Stimmen – Frauen in der Bündner Musikkultur'', Ediziun Chronos, 2026 Turich. Paginas: 35-40. ISBN: 978-3-0340-1848-7. == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Musica sacrala]] [[Categoria:Musicists]] a0h7ncbexj7urlpp7tqp89dqm9kspt4